Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 836/2014
|
Kærumál Framlagning skjals
|
Með vísan til 2.mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var staðfestur úrskurðurhéraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að tiltekið skjal yrði ekki lagt framí máli Á á hendur honum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2014, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Vestfjarða 12. desember 2014, þar sem hafnað var kröfu varnaraðilaum að tiltekið skjal yrði ekki lagt fram í máli sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimilder í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreindkrafa sín verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 leggur ákærandi fram þauskjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem aflað hefur verið við rannsókn ogsönnunargildi hafa að hans mati. Sóknaraðili aflaði þeirra gagna, er liggja aðbaki umræddu skjali, við rannsókn málsins að fengnum dómsúrskurði og hefurmetið það svo að skjalið hafi sönnunargildi í málinu. Þegar af þeirri ástæðuverður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 129/2007
|
Dánarbú Skaðabótamál
|
Dánarbú A krafðist þess að H greiddi dánarbúinu 4.140.000 krónur í skaðabætur, en þá fjárhæð hafði H að beiðni A tekið út af bankareikningum hennar skömmu áður en hún lést. H kvaðst hafa afhent A peningana og lagði fram þrjár kvittanir því til stuðnings þar sem A staðfesti móttöku þeirra. Talið var að H hefði haft fulla heimild A til úttektar af bankareikningunum og að hann hefði afhent henni féð. Þá var ekki fallist á að sú skylda hefði hvílt á H að hindra A í að ráðstafa fénu á þann hátt sem dánarbúið taldi að henni hefði verið óheimilt. Varð skaðabótaábyrgð H því ekki reist á þeirri málsástæðu og kröfum dánarbúsins hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. janúar 2007 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. febrúar sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann málinu öðru sinni 6. mars 2007. Áfrýjandi krefst þess að stefndi greiði sér 4.140.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.000.000 króna frá 30. desember 2002 til 24. mars 2003, af 3.640.000 krónum frá þeim degi til 16. apríl 2003 en af 4.140.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi byggir áfrýjandi kröfur sínar á tveimur málsástæðum. Með vísan til forsenda héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um þá fyrri að stefndi hafi haft fulla heimild Önnu Tómasdóttur til úttektar af bankareikningum hennar og afhent henni féð. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti gaf áfrýjandi þá sérstöku skýringu á síðari málsástæðu sinni að jafnvel þótt sannað teldist að Anna heitin hefði tekið við fénu hafi stefndi brugðist verkskyldu sem á honum hvíldi og laut að því að hindra Önnu í að ráðstafa fénu á þann hátt sem hann telur að henni hafi verið óheimilt. Ekki er fallist á með áfrýjanda að slík verkskylda hafi hvílt á stefnda. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um að skaðabótabyrgð stefnda verði heldur ekki á þessu reist. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, dánarbú Önnu Tómasdóttur, greiði stefnda, Halldóri Guðbjörnssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 11. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 13. september s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. febrúar s.l. Stefnandi er dánarbú Önnu Tómasdóttur, kt. 280431-3979, Kringlunni 4-12, Reykjavík. Stefndi er Halldór Guðbjörnsson, kt. 300161-4489, Stóragerði 5, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.140.000 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.000.000 króna frá 30. desember 2002 til 24. mars 2003, en frá þeim degi af 3.640.000 krónum til 16. apríl sama ár, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt reikningi. Upphaflega krafðist stefndi málskostnaðartryggingar, en fallið var frá þeirri kröfu undir rekstri málsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að hjónin Andrea Inga Sigurðardóttir og Guðmundur Ágústsson munu með kaupsamningi dagsettum 23. júní 1998 hafa keypt fasteignina nr. 23 við Túngötu í Vestmannaeyjum af Önnu Tómasdóttur. Eftir kaupin hafi komið í ljós verulegir gallar á fasteigninni og hafi þau Andrea og Guðmundur höfðað mál á hendur Önnu til heimtu skaðabóta/afsláttar samtals að fjárhæð 4.056.420 króna auk vaxta og kostnaðar. Anna mun hafa látist 5. maí 2003 og með bréfi dagsettu 8. desember sama ár hafi sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum óskað eftir því að bú hennar yrði tekið til opinberra skipta þar sem erfingjar hefðu lýst því yfir að þeir myndu ekki óska eftir einkaskiptum á því. Þá komi fram í bréfinu að samkvæmt uppskrift séu eignir dánarbúsins bankainnistæður að fjárhæð 1.389.405 krónur samkvæmt bankayfirlitum dagsettum 6. maí 2003. Þá hafi erfingjum verið heimilað að taka út 500.000 krónur til að greiða útfararkostnað. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands upp kveðnum 7. apríl 2004 hafi dánarbúið verið tekið til opinberra skipta og Vilhjálmur Bergs hdl. skipaður skiptastjóri þess. Dómur hafi fallið í ofangreindu máli 13. júlí 2004 þar sem dánarbúinu hafi verið gert að greiða stefnendum 2.999.013 krónur auk dráttarvaxta frá 12. febrúar 2003 og 800.000 krónur í málkostnað. Hafi kröfunni verið lýst í dánarbúið og hún samþykkt að fjárhæð 4.398.729 krónur í samræmi við niðurstöðu dómsins. Hafi þetta verið eina krafan sem lýst hafi verið í dánarbúið. Með bréfi dagsettu 12. janúar 2004 óskuðu þau Andrea og Guðmundur opinberrar rannsóknar á ætlaðri refsiverðri háttsemi dætra Önnu heitinnar, þeirra Helgu Ástu Símonardóttur, kt. 130562-2569, eiginkonu stefnda og Líneyjar Símonardóttur, kt. 010566-3989, vegna gruns um að eignum hennar hefði verið skotið undan í því skyni að rýra efnahag hennar svo koma mætti í veg fyrir greiðslu á kröfu þeirra. Hafi kærendur talið sig hafa rökstuddan grun um að dætur Önnu og eftir atvikum tengdasonur hennar, stefndi í máli þessu, hefðu gerst sek um skilasvik samkvæmt 250. gr. almennra hegningarlaga. Stefndi mun hafa gefið skýrslu hjá skiptastjóra 19. maí 2004 og 11. október sama ár og minntist hann þess að hafa þrívegis tekið út samtals 4.140.000 krónur út af bankareikningum Önnu samkvæmt beiðni hennar og afhent henni fjármunina. Hann hafi ekki vitað hvað hún gerði við þá og ekki spurt hana að því. Við lögreglurannsókn kom í ljós að stefndi tók út 2.000.000 króna 30. desember 2002 af reikningi Önnu nr. 600737 í Íslandsbanka í Vestmannaeyjum, 1.640.000 krónur af sama reikningi 24. mars 2003 og 16. apríl sama ár tók hann út 500.000 krónur af reikningi nr. 100623 í sama banka. Að fengnum dómsúrskurði var lögreglu heimilað að skoða reikninga stefnda og dætra Önnu heitinnar en ekki var í ljós leitt að umræddar upphæðir hefðu verið lagðar inn á reikninga þeirra. Starfsmenn Íslandsbanka upplýstu að úttektunum hefði verið háttað þannig að ýmist hafi Anna heitin hringt sjálf eða stefndi og gefið leyfi til að taka út af reikningunum. Í öllum tilvikum hafi verið tekið út reiðufé og það sett í umslag. Eiginkona stefnda skýrði svo frá hjá lögreglu að hún hefði vitað að stefndi hefði tekið út fjármuni af reikningum móður sinnar, en viti ekki hvað orðið hafi um peningana, þar sem hún hafi ekki fylgst með fjármálum móður sinnar. Systir hennar skýrði svo frá hjá lögreglu að hún hafi ekki vitað um umræddar úttektir eða hvað orðið hefði um féð. Stefndi skýrði svo frá hjá lögreglu að hann hafði tekið féð út í umrædd þrjú skipti að beiðni Önnu og farið með peningana til hennar þar sem hún dvaldi á hjúkrunarheimilinu Hraunbúðum og afhent henni. Hafi í öll skiptin verið um reiðufé í umslögum að ræða. Stefndi framvísaði hjá lögreglu frumrit af þremur kvittunum þar sem Anna heitin staðfestir móttöku á umræddum fjármunum, en þær eru dagsettar 30. desember 2002, en þar kemur fram að hún hafi móttekið kr. 2.000.000 eftir samtal við þjónustufulltrúa Íslandsbanka, 26. mars 2003, sögð gerð í Reykjavík, en þann dag staðfestir hún móttöku á 1.640.000 kr. eftir samtal við við þjónustufulltrúa og að lokum kvittun dagsett 16. apríl 2003, en þar staðfestir hún móttöku á kr. 500.000 vegna úttektar eins og þar greinir. Fyrri kvittanirnar eru undirritaðar með fullu nafni Önnu heitinnar en síðasta kvittunin ber einungis upphafsstafina A S og er greinilegt að þeir hafa verið ritaðir með skjálfandi hendi. Ekki hafa verið bornar brigður á að þessar kvittanir stafi frá Önnu heitinni. Við lögreglurannsókn kom í ljós að stefndi var með bankahólf í Íslandsbanka í Vestmannaeyjum og kom í ljós að hann gerði sér ferð hólfið 30. desember 2002 og svo aftur 16. apríl 2003. Stefndi skýrði svo frá hjá lögreglu að hann hefði sett kvittanirnar frá Önnu í hólfið. Með bréfi dagsettu 21. júlí 2005 tilkynnti sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum kærendum að með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála væri af hálfu embættisins ekki krafist frekari aðgerða á hendur kærðu þar sem málið þætti ekki líklegt til sakfellis og rannsókn hefði ekki leitt neitt í ljós um afdrif fjárins og ekkert áþreifanlegt hefði komið fram um að kærðu ættu þar hlut að máli. Í stefnu er því haldið fram að síðustu ár ævi sinnar hafi Anna heitin verið fársjúk og muni hún m.a. hafa þjáðst af Parkinsonveiki. Stefndi mótmælir þessari fullyrðingu og segir rétt að hún hafi átt við umrædda veiki að stríða í mörg ár og hafi hún átt erfitt með hreyfingar, en hugur hennar hafi ávallt verið í fullkomnu lagi eða þar til um viku fyrir andlát hennar. Hafi andlát hennar komið öllum að óvörum, hún hafi fengið skyndilegt og óvænt slag u.þ.b. þremur vikum fyrir andlát sitt, en hún hafi þá verið stödd í endurhæfingu í Reykjavík. Fram að þeim tíma hafi hún verið eins og hún hafi átt að sér mörg undanfarin ár. Eftir slagið hafi hún verið með fulla meðvitund og vitað vel af sér, en tæpri viku fyrir andlátið hafi hún hlotið líknandi meðferð. Stefndi tekur fram í greinargerð að hann hafi oft annast ýmis viðvik fyrir Önnu heitna, þ.á.m. bankaviðskipti, en hún hafi ein séð um og borið ábyrgð á fármálum sínum. Hún hafi hins vegar þurft á aðstoð að halda þar sem hún hafi átt erfitt með hreyfingar eins og gang og skrift. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi telur frásögn stefnda af meðferð fjárins með ólíkindum og fullyrðingar hans um að hann hafi afhent fársjúkri rúmfastri konunni á fimmtu milljón króna í reiðufé, án þess að vilja nokkuð af því vita til hvers það væri gert, vera ótrúverðugar, m.a. í ljósi þess að engir starfsmenn hjúkrunarheimilisins kannist við að Anna heitin hafi nokkru sinni verið með slíka fjármuni í vörslum sínum. Stefnandi byggir á því að telja verði ósannað að stefndi hafi afhent Önnu heitinni þá fjármuni sem hann tók út af reikningum hennar og því beri honum að endurgreiða þá til dánarbúsins. Eins og málatilbúnaði hans sé háttað verði að telja að hann beri sönnunarbyrðina um að umræddir fjármunir hafi nokkru sinni skilað sér til Önnu heitinnar. Stefndi hafi kosið að standa að málum með framanlýstum hætti og ekki séð ástæðu til að tryggja sér sönnun um afdrif þeirra fjármuna sem hann leysti út. Hann hafi ekki sinnt þeirri skyldu, sem á hann hafi mátt leggja, að tryggja að umræddir fjármunir færu ekki forgörðum. Lýsi meðferð stefnda á peningum Önnu heitinnar stórfelldu hirðuleysi og stórfelldu gáleysi af hans hálfu. Hafi mátt gera þá kröfu til hans að hann fylgdist með meðferð fjármunanna og hafi honum hlotið að vera ljóst að athugasemdalausar úttektir hans og hirðuleysi um afdrif fjárins hafi verið líklegt til þess að valda dánarbúinu, kröfuhöfum þess og erfingjum tjóni. Hafi sú skylda hvílt á honum að hafa eftirlit með þessum miklu fjármunum sem honum hafi verið treyst fyrir, en ekki láta sér örlög þeirra í léttu rúmi liggja. Stefnandi telur að hafa verði í huga að stefndi hafi komið fram fyrir hönd Önnu heitinnar í áðurnefndum fasteignaviðskiptum og þeim málaferlum sem af þeim hafi spunnist. Hann hafi haft milligöngu um að útvega henni lögmann, hann hafi mætt á matsfund fyrir hana og borið vitni fyrir dómi ásamt eiginkonu sinni, dóttur hinnar látnu. Hafi stefnda því verið fullkomlega kunnugt um þær kröfur sem uppi hafi verið vegna fasteignaviðskiptanna. Hinar stórfelldu úttektir hans af reikningum fársjúkrar aldraðrar tengdamóður sinnar hefðu átt að vera honum tilefni til sérstakrar athugunar. Sé ljóst að hann hafi í engu látið sig varða afdrif fjármuna, sem honum hafi verið treyst fyrir og hann vitað að hafi átt að koma í hlut kröfuhafa og erfingja við andlát Önnu. Hafi tengsl hans við þessa hagsmuni verið slík að líta megi svo á að þeir hafi lotið forsjá hans. Verði því ekki hjá því komist að telja stefnda eiga sök á því að umræddir fjármunir hafi horfið eftir úttektir hans og að hann beri ábyrgð á því að þeir hafi ekki verið til reiðu í dánarbúinu til greiðslu upp í kröfur lánardrottna og erfingja. Ef hann hefði hegðað sér af ábyrgð og staðið öðru vísi að verki hefðu fjármunir þessir aldrei átt að glatast. Verði því að líta svo á að stefndi hafi með saknæmum hætti, með aðgerðum sínum og aðgerðaleysi, valdið dánarbúinu, og þar með kröfuhöfum og erfingjum, tjóni sem honum beri að bæta samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Telur stefnandi ljóst af framansögðu að stefndi geti ekki verið í góðri trú um gjaldfærni Önnu heitinnar og verði þvert á móti að telja að þegar hann hafi leyst fjármunina út hafi hann vitað eða mátt vita að með því væri verið að ívilna öðrum á kostnað kröfuhafa. Hafi stefndi því í raun verið þátttakandi í refsiverðu undanskoti eigna hinnar látnu. Stefnandi byggir á almennum reglum skaðabótaréttar, sérstaklega sakarreglunni og reisir dráttarvaxtakröfur á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að fullsannað sé að hann hafi afhent Önnu heitinni fjármuni þá sem hann hafi tekið út af reikningi hennar. Hafi stefndi tryggt sér skriflegar kvittanir fyrir því að hún hafi móttekið fjármunina og hafi þessar kvittanir verið lagðar fram við lögreglurannsókn. Hafi þessar kvittanir ekki verið vefengdar, s.s. að um fölsun undirskriftar væri að ræða. Þá liggi fyrir að úttektir stefnda hafi verið gerðar að undirlagi og með fullu samþykki Önnu heitinnar og sé það staðfest í lögreglurannsókn. Anna heitin hafi haft samband við starfsmenn bankans símleiðis sem þekkt hafi til hennar og heimilað úttektirnar. Hafi Anna heitin aldrei gert neinar athugasemdir við úttektirnar eða afdrif fjármunanna. Þá sé ekki byggt á því í málinu að stefnda hafi skort umboð til úttekta. Stefndi mótmælir því alfarið að ósannað sé að hann hafi afhent Önnu heitinni fjármunina. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að á honum hafi hvílt sérstök umsjónarskylda gagnvart Önnu heitinni, sem virðist eiga að fela það í sér að stefndi hafi átt að fara með fjárforræði hennar. Stefndi mótmælir sérstaklega þeim staðhæfingum í stefnu að hann hafi átt að gæta hagsmuna dánarbúsins sem algerlega órökstuddum og ósmekklegum, enda ekki um dánarbú að ræða fyrr en að Önnu látinni, en allar úttektir hafi átt sér stað í lifanda lífi hennar. Stefndi fær ekki séð að á honum hafi hvílt lagaskylda til að annast sérstaklega um fjármuni Önnu heitinnar. Hún hafi haft fullt fjárforræði og því ein verið bær til þess að ráðstafa fjármunum sínum. Hafi öðrum verið óheimil slík ráðstöfun og hefði stefndi auðveldlega getað bakað sér bótaábyrgð með slíkri heimildarlausri ráðstöfun. Samkvæmt lögræðislögum hafi Anna heitin ein haft heimild til þessarar ráðstöfunar, sbr. t.d. 2. og 3. gr. laganna. Telur stefndi ljóst að á hann verði ekki lagðar neinar skyldur vegna ráðstafana Önnu heitinnar á fjármunum sínum án skýrra lagafyrirmæla, sbr. m.a. 3. gr. lögræðislaga, en ekki sé vísað til neinna slíkra lagafyrirmæla í stefnu. Stefndi vísar til hinna almennu reglna skaðabótaréttar, þ.m.t. sakarreglan. Þá vísar hann til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og lögræðislaga nr. 71/1997. Málskostnaðarkrafa stefnda er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Á því er m.a. byggt í stefnu í máli þessu að ósannað sé að stefndi hafi afhent Önnu heitinni umrædda fjármuni. Eins og áður hefur verið rakið fór fram umfangsmikil lögreglurannsókn þar sem leitast var við að upplýsa hvað orðið hefði um fjármuni þá sem óumdeilt er að stefndi tók út af reikningum Önnu heitinnar og var í því skyni aflað dómsúrskurðar svo staðreyna mætti hvort eitthvað af fénu hefði verið lagt inn á reikninga stefnda, eiginkonu hans eða mágkonu. Ekkert varð upplýst um afdrif fjárins við rannsókn þessa og þá var í ljós leitt við lögreglurannsóknina og við skýrslutökur hér fyrir dómi að stefndi hefði haft fulla heimild Önnu heitinnar til úttektanna. Þá lagði stefndi fram hjá lögreglu þrjú frumrit kvittana þar sem fram kemur að Anna heitin kvittar fyrir móttöku fjárins. Hefur ekki verið dregið í efa að þessar kvittanir stafi frá Önnu heitinni og því raunar ekki haldið fram í málinu að þær séu falsaðar. Ber því að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að ósannað sé að stefndi hafi afhent Önnu heitinni umrædda fjármuni og verður á því byggt að hún hafi fengið þá í hendur og ráðstafað þeim með ókunnum hætti. Kemur þá til skoðunar hvort á stefnda hafi að lögum eða með öðrum hætti hvílt skylda til að tryggja sér sönnun um afdrif fjármunanna og vanræksla hans að því leyti því fellt á hann bótaábyrgð þegar í ljós hafi komið að fjármunirnir voru ekki til reiðu í dánarbúinu til greiðslu upp í kröfur lánardrottna og erfingja. Ber í því sambandi að gæta að því að Anna heitin var fjár síns ráðandi og virðist aldrei hafa komið til álita að svipta hana fjárræði. Þá var upplýst fyrir dómi að starfsfólk hjúkrunarheimilis þess, þar sem Anna dvaldi síðustu æviár sín, fylgdist ekki með fjármálum hennar. Þá var einnig upplýst að andlát hennar hafi borið nokkuð brátt að, en hún var haldin Parkinsonveiki sem hafði áhrif á hreyfigetu hennar og skriftarhæfileika. Ekki er annað í ljós leitt í málinu en að hún hafi verið andlega heil nánast til hinstu stundar. Ber af þeim sökum að hafna þeirri fullyrðingu í stefnu að Anna heitin hafi verið fársjúk síðustu ár ævi sinnar og því liggur ekki annað fyrir í málinu en að hún hafi haft alla burði til þess að ráðstafa fjármunum sínum sjálf. Eins og rakið hefur verið hér að framan lést Anna heitin 5. maí 2003 en dómur í umræddu gallamáli féll 13. júlí 2004, eða rúmum 14 mánuðum eftir lát hennar. Umræddar úttektir áttu sér allar stað í lifanda lífi Önnu heitinnar og var hún að lögum ein bær til þess að ráðstafa þeim fjármunum sem stefndi tók út samkvæmt fyrirmælum hennar og afhenti henni. Ekki verður á það fallist að nokkur þau atvik hafi þá verið fyrir hendi sem lagt hafi þá skyldu að viðlagðri skaðabótaábyrgð á herðar stefnda að gera ráðstafanir til að tryggja að fjármunirnir yrðu til reiðu eftir andlát Önnu heitinar vegna ótilgreindra krafna lánardrottna og erfingja á hendur henni eða dánarbúinu í framtíðinni. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Halldór Guðbjörnsson, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, dánarbús Önnu Tómasdóttur í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 744/2009
|
Brot gegn valdstjórninni Refsiákvörðun
|
C, MV, MJ, RC, RÞ og RP voru sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa veist með ofbeldi að tveimur nafngreindum lögreglumönnum, sem kvaddir höfðu verið á vettvang til að stöðva hávaðasamt samkvæmi sem ákærðu tóku þátt í. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að báðir lögreglumennirnir hlutu alvarlega áverka með varanlegum afleiðingum fyrir heilsu þeirra. Þá var litið til þeirrar breytingar sem gerð var til þyngingar á refsimörkum 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlögum með lögum nr. 25/2007 og þess að ákærðu réðust að tilefnislausu og margir saman á lögreglumennina tvo og beittu við aðförina verulegu ofbeldi. Var refsing C, RÞ og RP ákveðin fangelsi í níu mánuði, refsing MV og MJ fangelsi í sex mánuði og refsing RC fangelsi í sjö mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2009 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærðu, en að refsing þeirra verði þyngd. Ákærði, CresenteParaiso Montemayor, krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð. Ákærði, Mark VincentCanada Aratea, krefst þess að refsing hans verði milduð og hún bundin skilorði að öllu leyti. Þá krefst hann þess að gæsluvarðhald, sem hann sætti undir rannsókn málsins, komi til frádráttar refsingu. Ákærði, MichaelJade Canada Aratea, krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, til vara sýknu en að því frágengnu að refsing hans verði milduð og bundin skilorði að öllu leyti. Ákærði, Rey Christian Alguno, krefst þess að refsing hans verði milduð og hún bundin skilorði að öllu leyti. Hann krefst þess að við ákvörðun refsingar verði tekið tillit til gæsluvarðhalds, sem hann sætti undir rannsókn málsins. Ákærði, Reynir Þór Resgonia, krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing hans verði milduð og að vistun sem hann sætti í sólarhring undir rannsókn málsins komi til frádráttar refsingu. Ákærði, RomeoPenas Barriga, krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, til vara sýknu en að því frágengnu sýknu af broti samkvæmt II. kafla ákæru og að refsing hans verði milduð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess að gæsluvarðhald sem hann sætti undir rannsókn málsins komi til frádráttar refsingu. I Krafa ákærðu MichaelJade og Romeo Penas um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins er reist á því að héraðsdómara hafi mátt vera ljóst frá öndverðu að niðurstaða um sök ákærðu myndi ráðast af mati á sönnunargildi munnlegra skýrslna ákærðu, brotaþola og annarra vitna, sem gefnar væru fyrir dóminum. Atvik máls væru flókin, margir ákærðir, sakarefni alvarlegt og nokkuð um liðið frá því atvik áttu sér stað. Sönnunarmatið hefði því verið snúið og þess vegna hefði átt að neyta heimildar 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og ákveða að þrír héraðsdómarar skipuðu dóm í málinu. Eins og málið er vaxið má fallast á með þessum ákærðu að héraðsdómara hefði frá upphafi mátt vera ljóst að niðurstaða málsins myndi ráðast af mati á sönnunargildi munnlegra skýrslna ákærðu og vitna fyrir dómi. Í því ljósi, og með því að um alvarlegar sakargiftir var að ræða, hefði að réttu lagi átt að neyta í héraði heimildar tilvitnaðs lagaákvæðis og ákveða að þrír héraðsdómarar skipuðu dóm í málinu. Þrátt fyrir það, og með hliðsjón af því að ákvæðið veitir heimild en kveður ekki á um skyldu, eru ekki næg efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar. II Ákærðu er gefið að sök að hafa aðfaranótt 19. október 2008 veist með ofbeldi að tveimur nafngreindum lögreglumönnum að [...], Reykjavík. Háttsemin er, að undangenginni þessari almennu lýsingu, tilgreind nánar í tveimur töluliðum í ákærunni. Í fyrri lið er því lýst að ákærði Romeo Penas hafi, á bílastæði fyrir framan fjöleignarhúsið, komið aftan að öðrum lögreglumanninum og rifið í axlir hans en við það hafi einkennismerki farið af. Í síðari lið er öllum ákærðu gefið að sök að hafa, í framhaldi af þessari háttsemi Romeo Penas, í sameiningu veist að lögreglumönnunum tveimur með hnefahöggum í stigagangi hússins. Í þessum lið er einnig lýst tilgreindri háttsemi tveggja ákærðu. Loks er í ákæru gerð grein fyrir afleiðingum árásanna á lögreglumennina tvo. Brot ákærðu er talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í þeirri grein er lýst refsiverð háttsemi, sem felst í að ráðist er ,,með ofbeldi eða hótunum um ofbeldi á opinberan starfsmann, þegar hann er að gegna skyldustarfi sínu ... og eins [háttsemi þess], sem á sama hátt leitast við að hindra framkvæmd slíks starfa ...“ Eins og ákæra er úr garði gerð er málatilbúnaður ákæruvalds reistur á því að um samverknað allra ákærðu sé að ræða. Verður fallist á með héraðsdómi að sannað sé að allir ákærðu hafi í sameiningu veist að lögreglumönnunum með þeim hætti að um brot á 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga sé að ræða. Skiptir þá ekki máli um sakfellinguna, hvort sannað sé að hver og einn hinna ákærðu hafi veist að báðum lögreglumönnunum eða einungis öðrum þeirra. Framganga einstakra ákærðu, að því leyti sem sönnuð er, kemur á hinn bóginn til athugunar, eins og í hinum áfrýjaða dómi, við útmælingu refsingar hvers og eins þeirra. Er einnig fallist á með héraðsdómi að sönnuð sé sú háttsemi sem ákærða RomeoPenas er gefin að sök í fyrri og síðari lið ákærunnar og sú háttsemi sem ákærða Rey Christian er í síðari liðnum sérstaklega gefið að sök að hafa viðhaft. III Áverkum þeim sem lögreglumennirnir tveir hlutu við árásir ákærðu er lýst í stuttu máli í ákæru. Lögð hafa verið fram örorkumöt unnin af Atla Þór Ólasyni, dr. med., sérfræðingi í bæklunarskurðlækningum, um afleiðingar líkamstjóns lögreglumannanna tveggja. Er matið vegna A gert 6. október 2009 en vegna B 22. desember 2009. Í fyrra örorkumatinu er því lýst að varanlegar afleiðingar líkamstjóns þess er A hlaut við árásir ákærðu séu ör á hnakka, óþægindi í hálsi við tilteknar aðstæður vegna hálstognunar og að hann hafi einnig þurft að gangast undir tannviðgerð. Þá er hann talinn bera ,,vægar menjar andlegs eðlis sem tengjast líkamsárásinni.“ Varanleg örorka hans er metin 3% en varanlegur miski 5 stig. Í síðarnefnda örorkumatinu eru varanlegar afleiðingar fyrir B taldar vera viðbótarhálstognun og að hún hafi einkenni áfallastreituröskunar. Varanleg örorka hennar er talin vera 8% og varanlegur miski 12 stig. Samkvæmt framansögðu er sannað að báðir lögreglumennirnir hlutu alvarlega áverka við árásir ákærðu sem hafa haft varanlegar afleiðingar fyrir heilsu þeirra. Kemur þetta til athugunar við ákvörðun refsingar ákærðu. IV Með lögum nr. 25/2007, sem tóku gildi 29. mars það ár, var 106. og 107. gr. almennra hegningarlaga breytt. Gerð var sú breyting á 1. mgr. 106. gr. að refsing fyrir brot samkvæmt málsgreininni, sem beindist gegn opinberum starfsmanni, er heimild hefði til líkamlegrar valdbeitingar, skyldi vera fangelsi allt að átta árum í stað sex eins og áður gilti. Markmið þessarar lagabreytingar, eins og það er skýrt í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til breytingalaganna, er að skerpa á og auka refsivernd þeirra opinberu starfsmanna sem heimild hafa til valdbeitingar sem veitt er í lögum. Ákærðu réðust að tilefnislausu á lögreglumennina tvo, sem kvaddir höfðu verið á vettvang til að stöðva hávaðasamt samkvæmi í íbúð fjöleignarhúss, sem ákærðu tóku þátt í. Höfðu ákærðu hlítt fyrirmælum um að fara úr samkvæminu og voru að minnsta kosti flestir komnir út úr íbúðinni. Ákærðu réðust margir saman á lögreglumennina meðal annars með höggum. Þeir beittu verulegu ofbeldi eins og lýst er að framan. Þykir hvorki ástæða til að fallast á kröfur ákærðu um mildun refsinga sem þeim var ákvörðuð í héraðsdómi né þykir ástæða til að skilorðsbinda refsingu þeirra. Verður einnig hafnað kröfu ákærða Reynis Þórs um að til frádráttar dæmdri fangelsisrefsingu hans komi sá tími, sem hann var í haldi lögreglu í framhaldi af handtöku, enda standa sett lög ekki til slíks frádráttar. Á hinn bóginn er fallist á með héraðsdómi að draga skuli frá tildæmdri refsingu, þar sem við á, þann tíma sem ákærðu sættu gæsluvarðhaldi. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Ákærðu verður gert að greiða óskipt áfrýjunarkostnað málsins, annan en málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, sem þeir greiði hver fyrir sig. Verða málsvarnarlaunin ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærðu greiði óskipt 81.939 krónur af áfrýjunarkostnaði málsins, en hver fyrir sig málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem í öllum tilvikum eru ákveðin 313.750 krónur, ákærði Cresente Paraiso Montemayor málsvarnarlaun Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Mark Vincent Canada Aratea málsvarnarlaun Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, ákærði MichaelJade Canada Aratea málsvarnarlaun Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Rey ChristianAlguno málsvarnarlaun Björns Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Reynir Þór Resgonia málsvarnarlaun Eiríks Elís Þorlákssonar hæstaréttarlögmanns, og ákærði Romeo Penas Barriga málsvarnarlaun Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2009. I Málið, sem dómtekið var 7. október sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 3. júní 2008 á hendur „Cresente ParaisoMontemayor, kennitala 120187-2019 Torfufelli 48, 111 Reykjavík,X, kennitala [...], [...], [...] Reykjavík, Y, kennitala [...], [...], [...] Reykjavík, Mark VincentCanada Aratea, kennitala 191084-2099, Leifsgötu 32, 101 Reykjavík,Michael Jade Canada Aratea, kennitala 290989-4269, Strandaseli 9, 109 Reykjavík, ReyChristian Alguno, kennitala 070290-4059, Hólabraut 13, 220 Hafnarfirði, Reyni Þór Resgonia, kennitala 281276-2049, Hraunbæ 94, 110 Reykjavík og Romeo Penas Barriga, kennitala 110970-2429, Hrísmóum 3, 210 Garðabæ fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 19. október 2008 að [...] í Reykjavík, veist með ofbeldi að lögreglumönnunum A og B, sem þar voru við skyldustörf, svo sem hér greinir: 1. Ákærða RomeoPenas með því að hafa, á bílastæði fyrir framan fjöleignarhúsið að [...], rifið í axlir A þannig að lögreglueinkenni á jakka hans rifnuðu af. 2. Ákærðu öllum með því að hafa, í kjölfar atviks þess, sem lýst er í 1. ákærulið, í sameiningu veist að lögreglumönnunum A og B með hnefahöggum í stigagangi áðurnefnds fjöleignarhúss að [...], auk þess sem ákærði Romeo Penas tók B hálstaki og ákærði ReyChristian sparkaði í hnakka A. Afleiðingar af árásinni urðu þær að A hlaut fjölmarga áverka á höfði, þar með talið opin sár aftan til á höfði, blæðingu inn á augnslímu utanvert á vinstra auga, hálstognun í hnakka og brot upp úr glerungi tveggja tanna og B hlaut mar og bólgu yfir vinstra gagnauga og roða í hársverði. Háttsemi ákærðu telst varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 25/2007. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærðu neituðu allir sök við þingfestingu nema ákærði Mark Vincent Canada, sem krefst vægustu refsingar. Aðrir ákærðu krefjast sýknu. Krafist er málsvarnarlauna. II Málavextir eru þeir að framangreindir lögreglumenn voru kvaddir að [...] aðfaranótt sunnudagsins 19. október 2008 en kvartað hafði verið undan hávaða í íbúð í húsinu. Að beiðni lögreglumannanna vísaði húsráðandi gestum sínum út og biðu lögreglumennirnir þar til gestirnir höfðu yfirgefið íbúðina. Þessu næst héldu þeir að bifreið sinni, en þegar þeir voru að setjast inn í hana gekk maður að A, að hans sögn, og þreif í axlir honum þannig að einkennismerki slitnuðu af. Lögreglumennirnir hugðust nú handtaka mann þennan, en hann varðist og félagar hans veittu honum lið. Síðan segir í skýrslu sem tekin var af A: „Við reynum að setja hann í jörðina og setja hann í handjárn en þá eru þrír til fjórir af þessum mönnum að toga í okkur og reyna að losa þennan strák frá okkur. Það endar með því að þessi strákur sem við vorum að reyna að handjárna sleppur frá okkur og hleypur aftur inn á stigaganginn og við hlaupum á eftir honum og vinir hans elta okkur inn á stigaganginn. Þegar við komum inn á stigaganginn þá byrja einhver handalögmál og þá er maðurinn í rauðu Liverpool peysunni kominn niður og byrjar að ýta í mig. Þeir sem voru úti koma inn og ég man að B er í einhverjum vandræðum með þennan strák sem við ætluðum að handtaka og ég ætlaði að gera mig líklegan til að aðstoða hana. Þá ráðast þeir á mig sem komu á eftir okkur inn á stigaganginn. Þetta gerðist á stigapallinum við póstkassann og þeir eru fjórir og þeir kýldu mig allir í andlitið. Ég taldi samtals sjö högg sem ég fékk í andlitið en ég man ekki til þess að hafa fengið högg annars staðar í líkamann. Fyrsta höggið fékkst frá manni sem var í svörtum jakkafatafrakka og mér finnst eins og hann hafi verið með svarta perlufesti um hálsinn. Annað höggið kom frá manni sem er með áberandi lýti á nefi. Eftir annað höggið þá missti ég jafnvægið og er þá kominn inn á stigaganginn og fell niður tvær tröppur sem liggja niður í kjallara. Þegar ég reyni að standa upp þá fæ ég þriðja höggið en ég sá ekki frá hverjum það kom. Ég lít svo upp og þá sé ég hvítan skó koma á móti mér og ég fékk í kjölfarið spark í hvirfilinn. Við það féll ég alveg niður í kjallarann og þá koma sömu menn á eftir mér. Ég fór hálfstandandi upp að vegg þarna og fann til í höfðinu og byrjaði að strjúka mér þar og þeir kýla mig þar niðri strax þremur höggum í andlit og ég tel að þeir hafi allir þrír veitt mér eitt högg. Ég heyri svo í B vera að öskra frá stigapallinum fyrir ofan og ég næ að rífa mig lausan en þeir náðu að rífa mig úr jakkanum. Ég hleyp upp til B og þegar ég er kominn upp þá sé ég að hún liggur á gólfinu og það er maður sem stendur fyrir ofan hana og kýlir hana í andlitið einu höggi. Ég treysti mér ekki til að lýsa útliti hans nema að hann var ljósri peysu og af asísku bergi brotinn. Hann hleypur svo út og ég elti hann og leit aðeins til baka niður í kjallarann og sá hvar mennirnir voru þá búnir að taka talstöðina mína. Ég elti þennan mann út úr stigaganginum og hann var strax horfinn. Það var allt búið inni og ég beið fyrir utan til að kanna hvort það væri ekki aðstoð á leiðinni og skömmu seinna kom ómerktur civil-bíll okkur til aðstoðar.“ Í skýrslu B koma fram sömu atriði um upphaf átakanna og að framan voru rakin úr skýrslu A. Einnig er skýrslan samhljóða því sem þar segir um tilraunir lögreglumannanna til að handtaka manninn sem reif einkennismerkin af A. Að sögn B bárust átökin inn í stigagang hússins og síðan segir: „Ég næ svo að setja manninn einhvern veginn upp að vegg vinstra megin þegar gengið er inn á stigaganginn en ég náði þá ekki að fylgjast með A. Maðurinn reyndi að bíta mig og það næsta sem ég veit er að hann tekur um hálsinn á mér og ég fæ högg í andlitið og ég næ þá að slá hann aftur fyrir mig í höfuðið með handjárnunum. Það er líka gripið í hárið á mér og veit ég í rauninni ekki hver gerði það. Í þessum átökum reif ég vinstri buxnaskálmina hans. Á meðan hann er með mig í hálstaki og fyrir aftan mig þá fékk ég nokkur högg vinstra megin í andlitið. Ég er ekki klár á því hvað höggin voru mörg en þau voru að minnsta kosti fjögur. Þessi maður nær svo að sleppa frá mér og hljóp upp stigaganginn en ég var gjörsamlega búin eftir átökin og það næsta sem ég veit er að A kemur inn á stigaganginn að utan allur alblóðugur í andlitinu.“ Lögreglumennirnir leituðu læknis og í vottorði segir um meiðsli B að á höfði yfir vinstra gagnauga hafi sést „þó nokkur bólga og byrjandi mar undir húðinni. Dálítill roði í kinnum og ekki hægt að útiloka marmyndun á vinstra kinnbeini. Í hársverði sjást skilmerki þess efnis að það hafi verið rifið í hárið. Það er roði í hársverði en ekki mikil merki um að hár hafi beinlínis verið fjarlægt.“ Í vottorði um meiðsli A segir að við skoðun hafi hann verið „með u.þ.b. 3 cm langan skurð aftarlega á hvirfli. Svæði umhverfis bæði kinnbein voru bólgin og hruflsár þar yfir. Hann var með bólgu á báðum augum og merkja mátti smá blæðingu út í augnslímu utanvert á vinstra auga. Þá voru augljós eymsli aftan á hálsi, verra hægra megin og liggja niður á öxl þeim megin. Þetta var einnig að finna vinstra megin en þó í minna mæli. Þá var hann með grunna hruflrák framan við hægra eyra. Eymsli áberandi fyrir aftan tönn númer 1 í vinstri efri gómi. Spurning hvort aðeins hafi kvarnast úr tönninni, slíkt þarf að sannreyna hjá tannlækni. Rispu var að finna yfir vinstri augabrún.“ Við skoðun hjá tannlækni kom í ljós að brotið var upp úr tveimur tönnum. Við lögreglurannsókn málsins voru allmargir menn yfirheyrðir sem sakborningar, þar á meðal ákærðu. Sumir hinna ákærðu sátu um tíma í gæsluvarðhaldi og einnig menn sem ekki eru ákærðir í málinu. Ekki verður hér rakið það sem fram kom við yfirheyrslur hjá lögreglu, en í næsta kafla verður rakinn framburður fyrir dómi og þá getið um framburð ákærðu og vitna hjá lögreglu eftir því sem tilefni gefst til. III Í þessum kafla verður rakið það sem fram kom við aðalmeðferð málsins. Samhengisins vegna er rétt að rekja fyrst framburð lögreglumannanna, síðan ákærðu og loks annarra vitna en lögreglumannanna. A bar að hann hefði ásamt B verið sendur að [...] í umrætt sinn vegna hávaða sem barst þar frá íbúð. Þau vísuðu fólki út og biðu á stigaganginum á meðan fólkið fór en fóru síðan út og að lögreglubifreiðinni. Þá voru um tíu til fimmtán manns fyrir utan húsið og var mikill hávaði í þeim. Þau báðu fólkið um að hafa lægra og var því vel tekið. Þegar A var kominn að bifreiðinni kvað hann mann hafa komið aftan að sér án þess að hann yrði þess var og rifið einkennismerki af jakka hans og kvaðst A hafa kastast aftur á bak við þetta. A kvað sig og B hafa ætlað að handtaka manninn og tekið hann og lagt upp að lögreglubifreiðinni í því skyni að handjárna hann, en í því hafi félagar mannsins komið að þeim, farið að stugga við þeim og sögðu þeim að láta manninn í friði. Við þetta hafi losnað um manninn og hann komist frá lögreglumönnunum sem hafi reynt að leggja hann í jörðina til að handjárna. Þetta tókst ekki og komst maðurinn undan og inn í stigagang hússins. Þau fór á eftir honum. Við það hafi maður í rauðri Liverpool peysu komið upp að sér. Ýtti hann A upp að veggnum og var með handlegg upp að hálsi hans og sagði honum að fara í burtu, en ekki hefði þessi maður slegið sig. Við þetta kvaðst A hafa misst sjónar af B en tveir menn hafi komið að sér og kýlt sig beint í andlitið. Kvaðst hann aðeins hafa vankast og hrasað tvö til þrjú þrep niður tröppur sem eru þarna. Í því hafi hann litið upp og séð hvítan skó og hafi sá sem var í skónum sparkað fast í höfuð sér og blæddi úr því. Við þetta kvaðst hann hafa misst jafnvægið og dottið niður stigann. Á eftir honum hafi komið þrír menn sem allir hafi barið hann í andlitið og í átökum við að losna undan mönnunum kvaðst hann hafa misst talstöðina og hafi einn mannanna tekið hana og hlaupið með hana í burtu. Eftir þetta kvaðst hann hafa farið upp stigann og séð mann halda í hár B og var hann að kýla hana. Þegar A kom að sleppti maðurinn B og fór upp stigann. Þau fóru út úr húsinu og í því komu lögreglumenn sem fóru á eftir manninum og handtóku hann. A kvað einn manninn hafa verið með kúlu á nefinu og hefði sá kýlt sig í andlitið. Þá hafi það verið sami maður sem kýldi B og hefði rifið einkennismerkin af sér. B bar að hafa komið í [...] vegna hávaða frá íbúð. Eftir að þau höfðu stillt til friðar og fólkið var komið út úr húsinu hafi þau farið út og hún verið að setjast inn í lögreglubifreiðina. Þá hafi hún séð mann koma gangandi aftan að A, sem þreif í axlirnar á honum og reif einkennismerki af öxlum jakka hans. B kvaðst hafa þrifið í manninn og skellt honum upp að bifreiðinni til að handjárna hann. Við það hafi hópur manna komið að þeim, en þetta voru menn er höfðu verið í samkvæminu, og reyndu þeir að frelsa hann. Við þetta kvaðst hún hafa haldið manninum en átökin hafi borist út á grasflöt og hafi hún og A reynt að fella manninn til að handjárna hann. Þetta tókst hins vegar ekki og misstu þau hann. Hljóp hann þá inn í stigagang hússins og hún á eftir og gerði þar aðra tilraun til að handjárna manninn en réði ekki við það. Ákvað hún þá að halda í manninn þar til aðstoð bærist. Mennirnir, sem voru fyrir utan, komu inn í stigaganginn og myndaðist þar kraðak af fólki og kvaðst B eiga erfitt með að greina hvað gerðist í kringum hana. Hún kvað manninn hafi reynt að bíta sig, en hún hafi haldið honum með handleggnum upp að vegg. Honum hafi svo tekist að snúa henni, enda hún farin að þreytast, greip hana síðan hálstaki, en hún sló hann með handjárnunum. Við það sleppti maðurinn hálstakinu en reif þess í stað í hár hennar og hélt henni uppi. B kvaðst í þessu hafa verið slegin, sitt hvoru megin í andlitið, og hlaut maðurinn að hafa slegið hana öðru megin. Allt í einu sleppti maðurinn henni og hljóp upp stigann en hún kvaðst hafa séð A standa alblóðugan fyrir utan hurðina. Hún kvað manninn, sem hún var í átökum við, hafa verið í ljósri hettupeysu og með svartan klút á höfðinu. Hún kvaðst hafa rifið gallabuxur mannsins þegar hún festist í þeim. Hún kvaðst ekki hafa séð þá menn sem voru í átökum við A, en hún kvað menn hafa verið að reyna að stía henni og manninum í sundur í þeim tilgangi að frelsa hann. Ekki vissi hún hverjir það voru. Eins var reynt að stía henni og A sundur Ákærði CresenteParaiso Montemayor bar að hafa verið í samkvæmi í [...] í umrætt sinn. Eftir að samkvæmið hafði verið leyst upp kvaðst hann hafa farið út og þá séð tvo lögreglumenn halda meðákærða Romeo. Einhver átök urðu milli þeirra og duttu meðákærði og lögreglukonan. Þau hafi síðan staðið upp og farið inn í húsið. Hann kvaðst síðan hafa farið inn í húsið og þá hafi allt saman verið byrjað eins og hann orðaði það. Hann kvaðst ekki hafa slegið lögreglumann, en hann hefði sett hendur sínar upp en ekki gert neitt. Hann kvað hafa verið dimmt þarna inni og hann lítið séð, en hann hefði ekki séð hver eða hverjir slógu lögreglumennina og ekki hefði hann séð hvort þeir voru slegnir. Hann kvaðst hafa verið klæddur í svartan jakka. Ákærði var spurður hvað meðákærðu hefðu gert en gat ekkert borið um hvort þeir hefðu gert eitthvað á hlut lögreglumannanna. Borið var undir ákærða það sem hann hafði borið á meðákærða Rey Christian í lögregluskýrslu og kvað hann það vera misskilning því hann hefði sagt að hann væri ekki viss og eins hefði hann viljað losna úr varðhaldinu. Borið var undir ákærða það sem meðákærðu báru hjá lögreglu, en meðákærði Y kvaðst þar hafa séð ákærða veitast að lögreglumanni í kjallara stigagangsins ásamt meðákærðu Reyni og Michael, en ákærði kvaðst hafa verið á leið út þegar meðákærði sá hann. Einnig var borinn undir ákærða framburður meðákærða ReyChristian um að ákærði hefði hrint lögreglumanninum og kýlt hann og ákærði og meðákærði Mark hefðu farið niður í kjallarann og báðir kýlt lögreglumanninn í andlitið. Ákærði kvað þetta ekki vera rétt. Hann kvaðst hafa tekið talstöð lögreglumannsins sem hann hafi séð í stiganum. Hann kvaðst hafa haldið að þetta væri sími og hent henni en ekki tekið hana með heim. Spurður af verjanda meðákærða Romeo hvort hann hefði séð meðákærða í átökum við lögreglumenn kvaðst hann ekki hafa séð það, hvorki inni né úti. Ákærði X bar að upphaf málsins hafi verið að meðákærði Romeo og lögreglumenn hafi verið að rífast og síðan hafi hafist átök milli þeirra sem hafi borist inn í stigaganginn. Þar hafi átökin haldið áfram og í þeim hafi meðákærði slegið lögreglukonuna í höfuð og maga og ýtt henni upp að veggnum með því að ýta að hálsi hennar, en ekki kvaðst hann hafa séð meðákærða bíta lögreglukonuna. Ákærði kvaðst hins vegar ekki hafa séð átök milli meðákærða Romeos og lögreglumanns inni í stigaganginum. Þá hefði meðákærði Michael barið lögreglukonuna og kvaðst hann hafa séð það. Ákærði kvaðst hafa séð blóð á hendi meðákærða Michaels. Ákærði kvaðst hafa reynt að hindra meðákærða Romeo í að berja lögreglukonuna, en ekki tekist. Í framhaldinu hefði C farið með sig út. Ákærði kannaðist við að hafa sagt vinum sínum að hann hefði slegið lögreglukonuna, en hann hefði bara verið að gorta af kröftum sínum því hann langaði til að vera sterkan eins og þeir. Hann hefði hins vegar ekki barið hana og hann hefði heldur ekki barið lögreglumanninn. Þá bar hann að niðri, eins og hann orðaði það, hefðu verið fjórir menn sem hefðu barið lögreglumanninn. Ekki kvaðst hann hafa séð þetta en vera engu að síður viss um að þeir hefðu gert þetta. Hann hefði heyrt að átök voru þarna niðri og vitað að þessir menn voru þarna. Það hefðu verið meðákærðu Cresente, Reynir Þór, Mark og svo maður að nafni D, en ekki vissi ákærði frekari deili á honum. Ákærði kvað meðákærða Y hafa reynt að stöðva átök Romeos og lögreglumannanna. Ákærði kvaðst hafa verið í svörtum og gulum bol með merki á og í svörtum buxum. Þá kvaðst hann hafa verið í svörtum Nike skóm. Undir ákærða var borinn framburður E hjá lögreglu um að hann hefði séð ákærða og meðákærða Michael slá lögreglukonuna í líkamann. Ákærði kvaðst hafa verið að reyna að skilja meðákærða Romeo og lögreglukonuna að en ekki verið að slá hana. Þá bar ákærði að Reynir Þór hefði verið í hvítum skóm þetta kvöld. Spurður um þátt meðákærða ReyChristian kvaðst hann ekki hafa séð hann gera neitt. Ákærði Y bar að þegar hann hafi komið niður úr íbúðinni hafi þar verið læti og lögreglan verið búin að handtaka meðákærða Romeo, en þegar lögreglukonan hafi ætlað að handjárna meðákærða kvaðst hann hafa ætlað að stöðva þetta, eins og hann orðaði það, og láta meðákærða eiga sig og fara sjálfur heim. Ákærði kvað lögreglumanninn hafa verið að rífast við meðákærða Cresente og kvaðst sjálfur hafa reynt að skilja lögreglukonuna og meðákærða Romeo, en hann kvaðst hafa séð meðákærða berja lögreglukonuna og ýta henni í gólfið. Þá kvaðst hann hafa séð meðákærða Michael slá lögreglukonuna. Hann hefði hins vegar ekki séð meðákærða X slá hana, en meðákærði hefði sagt það síðar og þá verið að monta sig. Ákærði kvað meðákærða Rey Christian hafa sparkað í höfuð lögreglumannsins og meðákærðu Mark og Cresente hafi verið niðri í kjallara, en ákærði kvaðst ekki vita hvað gerðist þar. Ákærði kvaðst hafa reynt áfram að skilja meðákærða Romeo og lögreglukonuna og þess vegna ekki viljað fara af vettvangi þegar aðrir fóru. Síðar um nóttina kvað ákærði meðákærða Michael hafa sagt að hann hefði slegið lögreglukonuna og var hann blóðugur á hendi, einnig sagðist hann hafa ráðist á lögreglumanninn. Ákærði kvaðst hafa séð meðákærða Michael slá eitthvað, eins og hann orðaði það, þegar hann var spurður hvort hann hefði séð meðákærða slá lögreglumanninn og hefði það verið einu sinni. Ákærði kvaðst hafa reynt að skilja lögreglumanninn og meðákærðu Mark og Cresente og í því skyni haldið lögreglumanninum, en meðákærðu hefðu barið lögreglumanninn niðri í kjallara. Nánar spurður um árásina á lögreglumanninn kvað ákærði að fyrst hefði meðákærði Reynir barið hann í andlitið. Við það hafi lögreglumaðurinn beygt sig niður. Þá hafi meðákærði Rey Christian sparkað í hann. Lögreglumaðurinn fór þá niður í kjallarann, en ekki vissi ákærði hvort hann datt eða var dreginn niður. Einnig fóru meðákærðu Mark og Cresente niður í kjallara og meðákærði Michael en ekki mundi ákærði hvort meðákærði Rey Christian hefði farið niður. Ákærði kvaðst hafa séð meðákærðu Mark og Crestente slá lögreglumanninn. Sjálfur kvaðst ákærði hafa reynt að skilja þá og ætlað að láta lögreglumanninn kæla sig þar eð hann hefði verið æstur. Ákærði kvaðst ekki hafa slegið lögreglumanninn og heldur ekki lögreglukonuna en verið gæti að hann hefði rekist í lögreglumanninn. Lögreglumaðurinn kom svo upp úr kjallaranum til að huga að lögreglukonunni og leita að talstöð sinni. Ákærði kvaðst hafa verið í svörtum jakka og bláum buxum sem hefðu verið eitthvað rifnar. Ákærði Mark Vincent bar að þegar lögreglumenn hefðu komið og beðið fólkið að fara hefði það gert það. Í framhaldinu hefði meðákærði Romeo verið handtekinn og spurðu hann og félagar hans þá að því af hverju það hefði verið gert. Þeir hefðu ekki fengið önnur svör en þau að hann hefði verið handtekinn. Allt í einu hefði meðákærði hlaupið inn í húsið og þegar ákærði kom sjálfur inn voru læti þar og kvaðst hann hafa séð lögreglukonuna sitja en niðri hafi lögreglumaðurinn verið. Þar voru einnig meðákærðu Cresente og Rey Christian og voru þeir að ýta hver við öðrum þarna niðri og hafi meðákærðu verið fyrir aftan lögreglumanninn. Ákærði kvaðst hafa farið niður og sagt lögreglumanninum að mennirnir væru drukknir, en lögreglumaðurinn hafi ýtt við honum og hann fallið við það á stigahandriðið. Ákærði kvaðst hafa staðið upp og slegið lögreglumanninn einu sinni í öxlina, en síðan beðist afsökunar á því og hlaupið aftur upp til að komast út. Hann kvað lögreglumanninn fyrst hafa ýtt við sér, en tilefnið hafi verið að ákærði var að reyna að stöðva átökin og koma því til skila að meðákærði Rey Christian væri drukkinn. Ákærði kvaðst ekki hafa séð átök við lögreglukonuna inni í húsinu og ekki hafa veist að henni. Hann kvaðst ekki hafa séð meðákærða Rey Christian sparka í lögreglumanninn. Ákærði kvaðst hafa verið klæddur í svartan teinóttan jakka, gallabuxur og svarta skó þetta kvöld. Ákærði Michael Jade bar að eftir að samkvæminu lauk umrætt kvöld hefði meðákærði Romeo viljað tala við lögreglumennina og eftir það hefðu átök hafist milli þeirra. Sjálfur kvaðst hann hafa sagt meðákærða að gera þetta ekki en síðan séð hann slá lögreglukonuna og einnig hefði meðákærði barið lögreglumanninn. Ákærði kvaðst ekki hafa slegið lögreglukonuna, en orðið blóðugur á höndunum við að stía meðákærða Romeo og henni í sundur. Þá hefði hann séð meðákærða Reyni Þór vera á lögreglumanninum og séð hann slá hann. Hann kvaðst og hafa séð meðákærða Rey Christian sparka í háls og bak lögreglumannsins sem hefði dottið við það. Hins vegar hefði hann ekki séð meðákærða slá lögreglumennina. Þá kvaðst hann hafa séð lögreglumanninn slá meðákærða Mark sem slegið hafi á móti. Eftir þetta kvaðst ákærði hafa farið heim, en hafði áður reynt að fá félaga sína með sér og meðal annars togað í þá í því skyni. Ákærði kvað meðákærða Reyni Þór hafa slegið lögreglumanninn tvö til þrjú högg og lentu þau í baki hans og á kjálka. Einnig hefði hann séð meðákærða Cresente berja lögreglumanninn einu sinni í andlitið hægra megin og taka farsíma hans sem lögreglumaðurinn missti við höggið. Sjálfur kvaðst ákærði hafa verið að reyna að stilla til friðar og stía þeim í sundur sem voru í átökum. Hann neitaði að hafa slegið lögreglumennina. Ákærði kvaðst hafa verið í grárri skyrtu, svörtum buxum og rauðum skóm. Ákærði Rey Christian bar að þegar hann hefði komið niður úr íbúðinni hefði hann sest í stigann og orðið var við mikil læti í kringum sig. Þá hefði lögreglukonan haldið meðákærða Romeo en hann streist á móti og meðákærði Y hefði verið að reyna að stöðva þau. Ákærði kvaðst hafa séð meðákærða Romeo slá lögreglukonuna einu sinni í öxlina, en ekki séð hann taka hana hálstaki. Meðákærði hafi verið að ýta lögreglukonunni, eins og hann orðaði það, til að komast hjá handtöku. Hann kvaðst hafa séð meðákærða Reyni slá lögreglukonuna einu sinni í andlitið og þá kvaðst ákærði hafa staðið upp og slegið lögreglumanninn í andlitið hægra megin. Síðan kvaðst hann hafa ýtt í lögreglumanninn með höndum og fótum og hefði lögreglumaðurinn dottið niður við það. Hann kvaðst hafa ýtt eða sparkað og slegið lögreglumanninn í bringuna, en neitaði að hafa sparkað í höfuð hans. Einnig kvaðst ákærði hafa séð meðákærða Mark slá lögreglumanninn einu sinni í andlitið. Einnig hefði hann séð meðákærða Cresente slá lögreglumanninn í andlitið tvisvar sinnum og henda talstöð hans. Meðákærðu hefðu báðir slegið lögreglumanninn í kjallaranum. Ákærði kvaðst hafa farið niður með meðákærðu Cresente og Mark, en ekki hefði hann slegið lögreglumanninn þar. Ákærði kvaðst hafa séð meðákærða Mark slá lögreglukonuna. Síðan hefði bróðir ákærða komið og sótt sig. Ákærði kvaðst ekki hafa séð hvað gerðist úti áður en lætin hófust inni. Ákærði kvaðst ekki hafa séð meðákærða Ennis og ekki séð annað til meðákærða Y en að hann hefði ýtt lögreglukonunni. Hann kvaðst ekki hafa séð meðákærða Michael inni í húsinu. Ákærði kvaðst hafa verið í gallabuxum og hvítum skóm. Ákærði Reynir Þór bar að hann hefði ekki lent í átökum við lögregluna umrædda nótt. Hann hefði ekki verið á staðnum þegar átökin urðu. Undir ákærða var borinn framburður meðákærðu varðandi þátt ákærða í átökunum og kvað hann þar ekki rétt frá skýrt. Hann ítrekaði að hann hefði ekki verið á staðnum þegar átökin áttu sér stað. Þá kvað hann það ekki rétt að hann hefði reynt að hafa áhrif á framburð meðákærðu og vitna. Hann kvaðst hafa verið klæddur í rauða Liverpool peysu. Hann kvaðst hafa verið ganga út þegar hann hafi séð meðákærða Romeo í viðræðum við tvo lögreglumenn, en ekki hefðu þau verið í átökum og ekki hefði hann séð fleiri þarna inni. Ákærði ítrekaði að hann hefði ekki verið á staðnum þegar átökin urðu og ekki geta borið um þátt meðákærðu. Ákærði Romeo kvaðst hafa verið að [...] umrætt sinn, en kvaðst ekki muna til þess að hafa rifið einkennismerki af lögreglumanni eða lent í átökum við lögreglumenn. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við átök við lögreglumenn, hvorki við húsið né í því. Framburður annarra var borinn undir ákærða og kvaðst ákærði ekki muna eftir því sem þeir lýstu. Hann kvaðst hafa drukkið mikið áfengi þetta kvöld, hann myndi ekki hve mikið, en hann hefði verið mjög drukkinn. Hann kvaðst hafa verið í hvítum bol með rauðum röndum, í hvítgrárri peysu og brúnum skóm og dökkbrúnum buxum. Hann kvaðst hafa haft svartan Nike höfuðklút. Ákærði kvaðst muna til þess að buxnaskálm hans hefði rifnað í þetta skipti en buxurnar voru órifnar þegar hann fór í samkvæmið. Vitnið F var í samkvæminu að [...] í umrætt sinn. Eftir að lögreglan hafði leyst það upp fór hópur manna þaðan niður og þar urðu læti. Þarna niðri kvaðst vitnið hafa séð ákærðu Romeo, Y, Reyni og Rey Christian. Vitnið kvaðst ekki hafa séð átök utandyra en séð lögreglukonuna handtaka ákærða Romeo innandyra og ákærðu Y, Reynir og Rey Christian voru að reyna að stía þeim í sundur. Vitnið kvað ákærða Romeo hafa verið að reyna að sleppa frá lögreglukonunni og ákærða Y verið að stía þeim í sundur. Vitnið og félagar fóru upp til að lenda ekki í átökunum. Það kvaðst ekki hafa séð ákærða Rey Christian gera neitt, enda hefði ákærði verið mjög drukkinn. Einnig kvaðst vitnið hafa séð ákærða Reyni vera stía ákærða Romeo og lögreglukonunni í sundur, en ekki hafa séð hann gera neitt annað og ekki kvaðst það hafa séð lögreglukonuna tekna hálstaki. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða Cresente eiga í átökum. Vitnið G bar að þegar fólkið var komið út úr húsinu hafi hann séð lögreglumennina reyna að handtaka ákærða Romeo, en ekki vissi vitnið af hverju var verið að handtaka hann. Ákærði hefði komist undan inn í húsið og fóru lögreglumennirnir á eftir. Vitnið kvaðst og hafa séð ákærðu Reyni og Y inni í húsinu og var ákærði Reynir að slást við lögreglukonuna, en ákærði Y að stía þeim sundur. Ákærði Romeo hefði verið á leiðinni upp meðan á þessu stóð. Einnig kvaðst vitnið hafa séð ákærða Mark vera að reyna að stía ákærða Romeo og lögreglukonunni í sundur og hefði ákærði Mark og ákærði Reynir verið hjá lögreglukonunni eftir að ákærði Romeo var farinn upp eftir að hafa ýtt henni upp að vegg og þannig sloppið frá henni. Vitnið kvað ákærða Reyni hafa reynt að kýla lögreglukonuna og ákærði Y reyndi að skilja þau að. Ákærði Romeo hefði verið þar hjá á meðan eða áður en hann fór upp. Meðan á þessu stóð var lögreglumaðurinn í kjallaranum og með honum þeir ákærðu Michael og Mark og einhverjir fleiri sem vitnið mundi ekki hverjir voru. Vitnið H bar að hafa séð lögreglukonuna reyna að handtaka ákærða Romeo. Það kvaðst hafa séð ákærðu Rey Christian og Mark inni en ekki séð þá slá neinn. Það kvaðst, ásamt þeim og fleirum ákærðu, hafa farið á bar og þar hefði ákærði Cresente sagst hafa hent talstöð lögreglumannsins og eins hefði ákærði sagt að það væri svo góð tilfinning að kýla lögreglumann. Eftir þetta hefði hver farið til síns heima. Sérstaklega spurður kvaðst vitnið ekki hafa séð átök manna við lögreglumennina nema hvað lögreglukonan hafi verið að reyna að handtaka ákærða Romeo inni í húsinu. Borið var undir vitnið það sem haft er eftir því í lögregluskýrslu þar sem það kvaðst hafa séð ákærða Reyni slá í átt að lögreglukonunni og gat það ekki staðfest með vissu að svo hefði verið. Taldi vitnið sig hafa munað þetta betur þegar það gaf lögregluskýrsluna. Þá staðfesti vitnið að ákærði Reynir hefði sagt við sig og aðra að ekki mætti segja frá því sem gerðist þarna. Vitnið C bar að hafa séð átök fyrir utan húsið þegar lögreglukonan var að reyna að setja ákærða Romeo í handjárn. Ákærði slapp og fór aftur inn í húsið. Ekki kvaðst vitnið hafa séð meira af átökum enda farið í burtu af staðnum. Vitnið E bar að hafa verið úti með vitninu C og séð einhver átök inni í húsinu. Menn voru að lemja tvo lögreglumenn eins og hann orðaði það. Nánar spurður kvaðst hann hafa verið úti og séð það, sem gerðist inni, í gegnum rúðu. Borið var undir vitnið það sem það hafði borið hjá lögreglu að það hefði séð í gegnum rúðu ákærðu X og Michael kýla lögreglukonuna í andlitið og staðfesti það að það væri rétt. Ekki vissi vitnið hversu mörg höggin voru. Vitnið kveðst svo hafa farið á brott, enda vildi það ekki vera með í átökunum. Ófeigur Tryggvi Þorgeirsson læknir staðfesti framangreind vottorð sín þar sem meiðslum lögreglumannanna er lýst. Hann bar að áverkar lögreglumannanna, sem lýst er í ákærunni, komi heim og saman við þá áverka sem þeir báru þegar hann skoðaði þá á sínum tíma. Hann staðfesti að lýsing lögreglumannanna á árásinni og þeim höggum sem þeir fengu kæmi heim og saman við það sem hann hefði komist að með skoðun sinni. Þá kvað hann hina líkamlegu áverka ekki vera allt því að andlegar afleiðingar væru ekki betri og gæti tekið langan tíma að ná sér af þeim. IV Í fyrri ákærulið er ákærða RomeoPenas gefið að sök að hafa rifið í axlir A lögreglumanns þannig að einkennismerki rifnuðu af jakkanum. Ákærði neitaði sök og kvaðst ekki muna eftir þessu atviki. Lögreglumennirnir báru báðir að eftir að þeir voru komnir út úr húsinu að [...] hafi maður komið aftan að A og rifið einkennismerki af jakka hans. Lögreglumennirnir reyndu að handtaka manninn, sem þetta gerði, en hann komst undan og inn í húsið. Ákærðu Cresente, X, Y, Mark, Michael og Rey hafa allir borið um átök ákærða við lögreglumennina þegar þeir reyndu að handtaka hann, eins og rakið var. Hið sama bera vitnin G, H og C. Með þessum framburði meðákærðu og vitna telur dómurinn sannað að það hafi verið ákærði Romeo sem veittist að A lögreglumanni eins og honum er gefið að sök í fyrri lið ákærunnar. Í síðari ákæruliðnum er ákærðu gefið að sök að hafa í sameiningu veist að lögreglumönnunum með hnefahöggum auk þess sem ákærða Romeo er gefið að sök að hafa tekið B hálstaki og ákærða Rey er gefið að sök að hafa sparkað í hnakka A. Ákærðu neita allir sök, nema ákærði Mark. Í kaflanum hér að framan var rakinn framburður ákærðu og vitna um það sem gerðist inni í [...] eftir að ákærði Romeo komst þangað undan lögreglumönnunum. Af þessum skýrslum er ljóst að þarna inni kom til átaka milli lögreglumannanna og hóps manna. Átökin voru bæði í anddyrinu sjálfu og einnig bárust átökin við A niður stiga og voru í ganginum þar. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir af lögreglumönnunum og áverkavottorð. Þessi gögn bera með sér að lögreglumennirnir hlutu áverka í átökunum og hefur læknir, sem skoðaði þá eftir átökin, borið að lýsing þeirra á árásinni og höggunum sem þeir fengu hafi samrýmst því sem hann komst að við skoðun og gaf vottorð um. Nú verður fjallað um hvern hinna ákærðu fyrir sig og komist að niðurstöðu um sekt eða sýknu. Ákærði Cresente neitaði sök og kvaðst ekkert hafa gert á hlut lögreglumannanna, en kannaðist við að hafa verið á staðnum og þar hefðu orðið átök. Ekki kvaðst hann hafa séð hver eða hverjir slógu lögreglumennina. Ákærði X bar að niðri, og mun þá hafa átt við ganginn fyrir neðan stigann úr anddyrinu, hefðu verið fjórir menn, ákærðu Cresente, Reynir Þór og Mark auk manns sem hann nefndi D, en engar frekari upplýsingar fengust um hann í málinu, hvorki hjá ákærðu né vitnum. Þessir menn hefðu barið lögreglumanninn. Ekki kvaðst ákærði X hafa séð þetta, en vera viss um það engu að síður, enda hefði hann heyrt til þeirra. Ákærði Y bar að ákærði Cresente hefði, ásamt ákærða Mark, verið í átökum við lögreglumanninn í anddyrinu. Ákærði Y bar enn fremur að ákærðu Cresente, Mark og Michael hefðu farið niður ásamt lögreglumanninum og þar hefði hann séð ákærðu Cresente og Mark slá lögreglumanninn. Ákærði Mark bar að ákærðu Cresente og Rey Christian hefðu verið fyrir aftan lögreglumanninn og verið að ýta hvor við öðrum en ekki bar hann um atlögu ákærða Cresente að lögreglumanninum. Ákærði Michael bar að hafa séð ákærða Cresente slá lögreglumanninn einu sinni í andlitið. Ákærði Rey Christian bar að hafa séð ákærða Cresente slá lögreglumanninn og eins hefði ákærði Cresente farið niður ásamt sér og ákærða Mark. Eins og nú hefur verið rakið bera framangreindir meðákærðu um þátt ákærða Cresente í atlögunni að A og verður hann því sakfelldur, gegn neitun sinni. Enginn ber hins vegar um að ákærði hafi átt þátt í atlögunni að B og er það ósannað gegn neitun hans. Ákærði X neitaði sök og bera ekki aðrir á hann sakir en vitnið E sem kvaðst hafa séð í gegnum rúðu þá ákærðu X og Michael kýla lögreglukonuna í andlitið. Að svo vöxnu máli er ekki komin fram lögfull sönnun um sekt ákærða og verður hann sýknaður. Ákærði Y neitaði sök, en kannaðist við afskipti af átökunum eins og rakið var. Hann skýrði afskipti sín á þann veg að hann hefði verið að stía félögum sínum og lögreglumönnunum í sundur. Ákærði er með lýti á nefi og bar A að maður með kúlu á nefinu hefði kýlt sig í andlitið. Ákærði Rey Christian bar að hafa séð ákærða Y ýta við lögreglukonunni. Vitnið F bar að ákærði Y hafi verið niðri með ákærðu Reyni og Rey Christian og eins sá það ákærða Y vera að stía ákærða Romeo og lögreglukonunni í sundur. Hið sama bar vitnið G. Með vísun til þess sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að ákærði hafi tekið þátt átökunum hvað svo sem líður hugmyndum hans um tilgang hans með því. Hann verður því sakfelldur samkvæmt ákærunni. Ákærði Mark játaði sök og kvaðst hafa sagt lögreglumanninum að mennirnir væru drukknir en lögreglumaðurinn hefði þá ýtt við honum og hefði hann fallið við það á stigahandriðið. Þegar ákærði stóð upp sló hann lögreglumanninn einu sinni í öxlina en baðst síðan afsökunar og hljóp út. Ákærði Y bar að ákærði Mark hefði, ásamt ákærða Cresente, barið lögreglumanninn niðri. Ákærði Michael bar að hafa séð lögreglumanninn slá ákærða Mark sem hefði slegið á móti. Þá bar ákærði Rey Christian að hafa séð ákærða Mark slá báða lögreglumennina. Með játningu ákærða og framburði meðákærðu, er sannað að hann hafi gerst sekur um það sem honum er gefið að sök í ákærunni. Ákærði Michael neitaði sök en kvaðst hafa reynt að stilla til friðar og stía þeim í sundur sem voru í átökum. Ákærði X bar að hafa séð ákærða Michael berja lögreglukonuna og hið sama bar ákærði Y. Þá bar vitnið E að hafa í gegnum rúðu séð ákærðu X og Michael kýla lögreglukonuna í andlitið. Samkvæmt þessu er sannað að ákærði Michael barði lögreglukonuna og verður hann sakfelldur fyrir það. Ákærði Rey Christian neitaði sök en viðurkenndi fyrir dómi að hafa slegið lögreglumanninn í andlitið og ýtt við honum með höndum og fótum og hefði lögreglumaðurinn dottið við það. Hann viðurkenndi að hafa ýtt eða sparkað og slegið lögreglumanninn í bringuna en neitaði að hafa sparkað í höfuð hans. Ákærði Y bar að hann hefði séð ákærða Rey Christian sparka í höfuð lögreglumannsins og ákærði Michael kvaðst hafa séð ákærða Rey Christian vera á lögreglumanninum og slá hann og eins hefði hann séð hann sparka í háls og bak lögreglumannsins. Ákærði kvaðst hafa verið í hvítum skóm í þetta skipti og A bar að það hefði verið maður í hvítum skóm sem hefði sparkað í höfuð sér. Með játningu ákærða, framburði meðákærðu og vitna er sannað að ákærði hafi gerst sekur um það sem honum er gefið að sök í ákærunni, þar með að hafa sparkað í hnakka A. Ákærði Reynir Þór neitaði sök og kvaðst ekki hafa verið á staðnum þegar átökin urðu. Ákærði X bar að ákærði Reynir Þór hefði verið meðal þeirra sem voru niðri og hann kvaðst vera viss um að hefðu verið að berja lögreglumanninn eins og rakið var í þætti ákærða Cresente. Ákærði Y bar að hafa séð ákærða Reyni Þór slá lögreglumanninn í andlitið og hið sama bar ákærði Michael, sem bar að hafa séð ákærða Reyni Þór slá lögreglumanninn tvö til þrjú högg sem lentu á baki og kjálka. Ákærði ReyChristian bar að hafa séð ákærða Reyni Þór slá lögreglukonuna einu sinni í andlitið. Samkvæmt þessu er sannað að ákærði Reynir Þór, í félagi með meðákærðu, veittist að lögreglumönnunum með höggum eins og honum er gefið að sök í ákærunni. Ákærði Romeo neitaði sök og kvaðst ekki muna til þess að hafa lent í átökum við lögreglumenn og reyndar hefði hann ekki orðið var við átök í umrætt sinn. Ákærði kannaðist við að önnur buxnaskálm hans hefði rifnað í þetta skipti en hún hefði verið órifin þegar hann fór í samkvæmið. A bar að það hefði verið sami maður sem hefði rifið af sér einkennismerkin og hefði haldið í hár B og kýlt hana. B bar um að hafa farið á eftir þessum manni inn í húsið og náð honum þar. Milli þeirra hefðu síðan hafist átök í anddyrinu, eins og rakið var. Hann hefði tekið sig hálstaki, rifið í hár hennar og slegið sig. Hún kvaðst hafa rifið buxur mannsins þegar hún festist í þeim. Hér fyrr var það talið sannað að maður þessi var ákærði Romeo. Ákærði X bar að hafa séð ákærða Romeo slá lögreglukonuna í höfuð og maga og ýta henni upp að vegg með því að ýta að hálsi hennar. Ákærði Y bar að hafa séð ákærða Romeo berja lögreglukonuna og ýta henni í gólfið. Ákærði Michael bar að hafa séð ákærða Romeo slá lögreglukonuna og eins kvaðst ákærði Rey Christian hafa séð ákærða Romeo slá lögreglukonuna í öxlina. Vitnin F og G bera bæði um átök ákærða Romeo við lögreglukonuna og framburður vitnanna H og C styður framburð þeirra eins og rakið var. Samkvæmt þessu telur dómurinn sannað að ákærði Romeo hafi gerst sekur um það sem honum er gefið að sök í ákærunni, þar með að hafa tekið B hálstaki. Brot ákærðu eru rétt færð til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði Cresente hefur tvívegis, 2006 og 2007, verið sektaður fyrir umferðarlagabrot og ákvörðun refsingar var frestað á hendur ákærða Michael 2006 fyrir hlutdeild í þjófnaði. Aðrir ákærðu hafa hrein sakavottorð. Ákærðu Cresente, Reynir Þór og Romeo verða, hver um sig, dæmdir í 9 mánaða fangelsi. Ákærði Rey Christian viðurkenndi við aðalmeðferð að mestu leyti það sem hann er ákærður fyrir og er rétt að hann njóti þess. Er refsing hans hæfilega ákveðin 7 mánaða fangelsi. Ákærðu Y, Mark og Michael verða, hver um sig, dæmdir í 6 mánaða fangelsi, enda er í ljós leitt að þáttur þeirra í átökunum var ekki eins mikill og hinna. Til frádráttar refsingum ákærðu Y, Mark, Rey Christian og Romeo skal koma gæsluvarðhaldsvist sem þeir sættu eins og nánar greinir í dómsorði. Hér fyrr var gerð grein fyrir því að lögreglumennirnir komu að [...] vegna kvartana nágranna yfir hávaða frá íbúð þar sem haldið var samkvæmi. Íbúar þar urðu við tilmælum lögreglu um að hætta leiknum og flestir gestir hurfu á brott. Þegar lögreglumennirnir höfðu lokið störfum á vettvangi og voru í þann mund að setjast inn í bifreið sína réðst ákærði Romeo á A eins og lýst var. Lögreglumönnunum mistókst að handtaka hann og komst hann inn í húsið þar sem hann og aðrir ákærðu gengu í félagi í skrokk á lögreglumönnunum eins og rakið hefur verið. Árás ákærða Romeo á lögreglumanninn var algerlega tilefnislaus svo og afskipti meðákærðu af handtöku hans og árás þeirra á lögreglumennina. Virða ber ákærðu það til refsiþyngingar að þeir réðust sem hópur á lögreglumennina. Ákærðu eiga sér engar málsbætur og samkvæmt framansögðu eru ekki forsendur til að skilorðsbinda refsingarnar. Loks verða þeir ákærðu, sem sakfelldir hafa verið, dæmdir til að greiða óskipt 4.233 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun verjenda sinna eins og nánar greinir í dómsorði. Málvarnarlaun verjanda ákærða X skulu greidd úr ríkissjóði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Ákærði, Cresente Paraiso Montemayor, sæti fangelsi í 9 mánuði. Ákærði, X, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 6 mánuði, en til frádráttar komi 5 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Mark Vincent Canada Aratea, sæti fangelsi í 6 mánuði, en til frádráttar komi 5 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Michael Jade Canada Aratea, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Rey ChristianAlguno, sæti fangelsi í 7 mánuði , en til frádráttar komi 3 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Reynir Þór Resgonia, sæti fangelsi í 9 mánuði. Ákærði, Romeo Penas Barriga, sæti fangelsi í 9 mánuði en til frádráttar komi 5 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærðu, Cresente, Y, Mark, Michael, Rey Christian, Reynir Þór og Romeo, greiði óskipt 4.233 krónur í sakarkostnað. Ákærði, Cresente, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar hdl., 600.000 krónur. Málsvarnarlaun verjanda ákærða, X, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 400.000 krónur, skulu greidd úr ríkissjóði. Ákærði, Y, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 608.662 krónur. Ákærði, Mark, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Bjarna Haukssonar hrl., 808.662 krónur. Ákærði, Michael, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Björgvins Jónssonar hrl., 600.000 krónur. Ákærði, Rey Christian, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Guðbjarna Eggertssonar hdl., 808.662 krónur. Ákærði, Reynir Þór, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Heiðrúnar Lindar Marteinsdóttur hdl., 600.000 krónur. Ákærði, Romeo, greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 893.671 krónu. Málsvarnarlaun eru ákvörðuð með virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 856/2017
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni Í ehf. og B um dómkvaðningu matsmanna með vísan til þess að matsgerð væri bersýnilega tilgangslaus fyrir úrlausn málsins.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 5. janúar 2018. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Austurlands 12. desember 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild var í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að héraðsdómara verðigert að dómkveðja matsmenn í samræmi við matsbeiðni sína. Þá krefjast þaukærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa 12. janúar 2018 skilað málsgögnum af sinnihálfu.Varnaraðilar höfðuðu mál þetta fyrir héraðsdómi 25. október 2016 ogkrefjast þess að sóknaraðilanum, Ís og ævintýri ehf., verði að viðlögðumdagsektum, gert að fjarlægja svefnskála með tilgreindu fastanúmeri af lóð semvarnaraðilar kveðast eiga og hefur landnúmerið 160136. Þeir krefjast einnigleigugreiðslu úr hendi þessa sóknaraðila að fjárhæð 97.048 krónur sem þeirtelja vangoldna vegna leigu á lóðinni á árinu 2015, auk skaðabóta úr hendibeggja sóknaraðila vegna ætlaðrar heimildarlausrar hagnýtingar þeirra á lóðinnieftir 1. janúar 2016. Lóðin, sem um ræðir, var leigð Jöklaferðum hf. með samningi þessfélags við dóms- og kirkjumálaráðuneytið 26. apríl 1992. Leigutíminn var til 25ára frá 1. janúar 1991 og lauk því 31. desember 2015. Í 2. greinleigusamningsins sagði: ,,Leigð er lóð úr landi Kálfafellsstaðar í Borgarhafnarhreppivið jaðar Sultartangajökuls ... Lóðin er 12,25 ha. að stærð og er legu hennarlýst á uppdrætti er fylgir samningi þessum gerðum af teiknistofunni KÍM sf.dags. 19. 11. 1991. Leigutaka er heimilt að reisa á lóðinni hús eða skála vegnaferðaþjónustu.“ Á uppdrættinum kom fram að stærð lóðarinnar, sem erferningslaga, sé 350 metrar á hverja hlið, auk þess sem fært var inn á hannvegarstæði og byggingar auk mannvirkja sem þá var áformað að reisa. Enginnágreiningur er í málinu um staðsetningu og mörk lóðarinnar.Með afsali 19. febrúar 2001 eignaðist sóknaraðilinn Ís og ævintýriehf. réttindi leigutaka til lóðarinnar og allra mannvirkja sem á henni voru.Þann 20. október 2006 gerðu íslenska ríkið og þjóðkirkjan með sér samkomulag umprestsetur og afhendingu þeirra til þjóðkirkjunnar. Varð kirkjumálasjóðureigandi prestsetursjarðarinnar Kálfafellsstaðar. Gerð var eignayfirlýsing 15.apríl 2014 þar sem sagði meðal annars: ,,Ríkissjóður Íslands lýsir því hér meðyfir og staðfestir að kirkjumálasjóður er eigandi framangreindrar lóðar ...landnr. 160136 í samræmi við áðurnefnt samkomulag milli ríkis og kirkju fráárinu 2006.“ Kirkjumálasjóður afsalaði 12. maí 2015 jörðinni Kálfafellsstað,sem nú er í sveitarfélaginu Hornafirði, til varnaraðila. Segir meðal annars íafsalinu að jörðinni sé afsalað að engu undanskyldu ,,þar með talin lóðinKálfafellsstaður/Jöklasel landnúmer 160136.“Varnaraðilar reisa kröfur sínar í málinu á því að leigutímisamkvæmt framangreindum leigusamningi sé liðinn. Sóknaraðilar krefjast sýknu afframangreindum kröfum varnaraðila og reisa þá kröfu einkum á því að varnaraðilarséu ekki eigendur lóðarinnar sem um ræðir. Lóðin hafi ranglega verið talintilheyra Kálfafellsstað og leigusamningur gerður í trausti þess, en hið réttasé að lóðin sé á landi sem tilheyri Borgarhöfn. Sóknaraðilar ásamt fleirumhöfðuðu gagnsök í héraði og kröfðust viðurkenningar á því að landamerkijarðanna tveggja yrðu ákveðin með tilgreindum hætti sem lýst var íkröfugerðinni. Gagnsökinni var vísað frá héraðsdómi og sú niðurstaða staðfest ídómi Hæstaréttar 16. maí 2017 í máli nr. 264/2017. Sú niðurstaða var á þvíreist að gagnkrafan um viðurkenningu á tilgreindum landamerkjum milliframangreindra jarða væri hvorki samkynja dómkröfum varnaraðila í aðalsökmálsins né yrðu rætur krafna í aðalsök og gagnsök raktar til sama atviks,aðstöðu eða löggernings í skilningi 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991.Sóknaraðilar munu síðar hafa höfðað sérstakt mál þar sem hafðar eru uppi kröfurum viðurkenningu á tilgreindum landamerkjum jarðanna. Er það nú rekið fyrirHéraðsdómi Austurlands.Eins og fram er komið er enginn ágreiningur um staðsetningu eðamörk lóðarinnar sem leigð var og málið tekur til. Lóðin er sérstök fasteign semsóknaraðilinn Ís og ævintýri ehf. og félag sem það leiðir rétt sinn frá hafa haftá leigu um 25 ára skeið. Verður því fallist á með héraðsdómi að matsgerð sú semsóknaraðilar hyggjast afla og lýtur að upptökum og farvegi Staðarár og nota tilsönnunar um merki Borgarhafnar og Kálfafellsstaðar sé bersýnilega tilgangslausvið úrlausn þess ágreinings sem uppi er í málinu. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðilum kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Ís og ævintýri ehf. og Bjarni Skarphéðinn G.Bjarnason, greiði óskipt varnaraðilum, Bjarna Maríusi Jónssyni og Þóru GuðrúnuIngimarsdóttur, sameiginlega 400.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Austurlands 12. desember 2017. Málþetta, sem Þóra Guðrún Ingimarsdóttir og Bjarni Maríus Jónsson, bæði tilheimilis að Þrastanesi 24, Garðabæ, höfðuðu þann 25. október 2016 á hendur Ísog ævintýrum ehf., Vagnstöðum, Sveitarfélaginu Hornafirði, og Bjarna SkarphéðniG. Bjarnasyni, til heimilis á sama stað, var tekið til úrskurðar 24. nóvember2017 um kröfu stefndu um dómkvaðningu matsmanna. Íþessum þætti málsins krefjast stefndu þess, með vísan til IX. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, að dómkvaddir verði tveir hæfir og óvilhallirmatsmenn, sérfróðir á sviðum jarðfræði og vatnafars, til þess að meta og skoðaeftirfarandi; 1. Hvar séu upptök Staðarár íVatnajökli, þar sem hún komi upp á milli Hálsatinds og Þormóðarhnútu, og hversé meginfarvegur hennar frá ofangreindum upptökum um Hálsagil til sjávar. 2.Hvort ofangreindur meginfarvegur Staðarár sé á sama stað, eða svipuðum, ogþegar landamerkjabréf jarðanna Borgarhafnar og Kálfafellsstaðar í Suðursveitvoru gerð á árunum 1922-1923. Stefnendurkrefjast þess að kröfu stefndu um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Erþað einungis ágreiningur um dómkvaðningu matsmanna sem er til úrlausnar íúrskurði þessum. Báðir aðilar krefjast þess að tekið verði tillit til þessaþáttar málsins við ákvörðun málskostnaðar við lyktir málsins fyrir dómi. Íefnisþætti málins krefjast stefnendur þess í fyrsta lagi, að stefnda, Ís ogævintýrum ehf., verði gert að fjarlægja svefnskála, fastanúmer 218-1954, af lóðstefnenda með landnúmerið 160136, innan 60 daga frá dómsuppsögu, að viðlögðumdagsektum. Í öðru lagi, að sami stefndi greiði stefnendum samtals 97.048 krónurí vangoldna lóðarleigu, auk dráttarvaxta. Í þriðja lagi, að stefndu, insolidum, en til vara stefndi Ís og ævintýri ehf., greiði stefnendum 3.000.000króna eða lægri fjárhæð að álitum, í skaðabætur, auk dráttarvaxta. Byggjastefnendur kröfur sínar í málinu í meginatriðum á þeirri málsástæðu að skálistefndu standi í óleyfi á framangreindri lóð, sem sé þinglýst eign stefnenda ogsérstök fasteign, eftir að lóðarleigusamningur rann út um áramótin 2015-2016. Stefndukrefjast sýknu af dómkröfum í stefnu og er sú krafa einkum byggð á þeirrimálsástæðu að lóðin sem skálinn stendur á sé ekki eign stefnenda, því aðlandsvæðið sem myndi lóðina hafi ranglega verið talið tilheyra jörðinniKálfafellsstað og hafi lóðinni verið skipt út úr þeirri jörð, en í reyndtilheyri landið jörðinni Borgarhöfn, sem nú mun hafa verið skipt upp í fleirijarðir. Stefndu,ásamt fleiri aðilum (eigendum Borgarhafnarjarða), höfðuðu gagnsök í máli þessuá hendur stefnendum, til viðurkenningar á landamerkjum á milli framangreindrajarða, en stefnendur eru þinglýstir eigendur jarðarinnar Kálfafellsstaðar, aukframangreindrar lóðar. Gagnsökinni var vísað frá héraðsdómi með dómiHæstaréttar 16. maí 2017 í máli nr. 264/2017. Höfðuðu stefndu þá nýtt mál tilviðurkenningar landamerkja milli jarðanna og er það mál, nr. E-36/2017, núrekið fyrir Héraðsdómi Austurlands. Jafnframt kröfðust stefndu þess að máliþessu yrði frestað uns niðurstaða lægi fyrir í landamerkjamálinu nr. E-36/2017.Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði, uppkveðnum 20. júní sl. Krafastefndu um dómkvaðningu matsmanna sem hér er til umfjöllunar var lögð fram íþinghaldi 3. október sl. Verður hér eftir vísað til stefndu sem matsbeiðenda ogtil stefnenda sem matsþola.I Málsatvikumer ítarlega lýst í framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 264/2017 og verðaþau ekki rakin hér nema að því marki sem þörf krefur vegna þess ágreinings semhér er til úrlausnar. Lóðarleigusamningurmilli matsþola og matsbeiðandans Íss og Ævintýra ehf., um þá lóð sem umræddursvefnskáli stendur á, gilti til 25 ára frá 1. janúar 1991 og rann því út í lokárs 2015. Samningurinn var upphaflega gerður á árinu 1992 á milli dóms- ogkirkjumálaráðuneytisins sem eiganda leigulóðarinnar og Jöklaferða hf.Matsbeiðanda mun hafa staðið til boða að gera áframhaldandi lóðarleigusamninggegn greiðslu hærri lóðarleigu en gilti skv. fyrri samningi, en ekki náðistsamkomulag þar um. Ímatsbeiðni kemur fram að í tilefni af þessum ágreiningi hafi matsbeiðendurfarið að kanna betur réttarstöðu sína, og hafi þá komið í ljós að eldri menn ásvæðinu hafi ekki kannast við að skálinn Jöklasel stæði á landiKálfafellsstaðar, heldur væri hann á landi jarðarinnar Borgarhafnar. Viðnánari skoðun á fyrirliggjandi gögnum, viðræðum við staðkunnuga menn og skoðuná landfræðilegum aðstæðum, þá hafi matsbeiðendur talið að ljóst mætti vera aðlóðin sem skálinn Jöklasel standi á (landnr. 160136) sé í landi Borgarhafnar,en ekki Kálfafellsstaðar. Þetta megi meðal annars ráða af eldri kortum afsvæðinu og loftmyndum, auk rannsóknar á vatnafari. Einnig megi ráða þetta afskoðun á örnefnaskrám fyrir jarðirnar, sem lýsi merkjum í samræmi viðlandamerkjabréf jarðanna, sem tilnefna að Staðará sé á mörkum jarðanna frájökli, þar sem hún komi upp á milli Hálsatinds og Þormóðarhnútu.Lóðarleigusamningurinn frá árinu 1992 hafi því verið gerður fyrir vankunnáttu íupphafi og leiga verið greidd af vangá og misskilningi. Ísamræmi við framangreint hafi lögmaður matsbeiðenda ritað lögmanni matsþolabréf, dags. 5. apríl 2016, og bent á að svo virtist sem ágreiningur væri kominnupp um landamerki milli jarðanna. Matsþolar væru að gera kröfu um að fá greiddaleigu af landi sem þau ættu ekki, heldur tilheyrði Borgarhöfn, en samkvæmtþinglýstum landamerkjabréfum og öðrum heimildum frá bændum á svæðinu, þá skiptiStaðará mörkum, þar sem hún renni milli Hálsatinds og Þormóðarhnútu, jarðannaBorgarhafnar og Kálfafellsstaðar, allt frá ósi til upptaka í Vatnajökli. Þessumsjónarmiðum hafi í kjölfarið verið andmælt af lögmanni matsþola. Matsbeiðendurhafi leitað til sýslumannsins á Suðurlandi um að leitað yrði sátta í þeirrilandamerkjadeilu sem upp væri komin, en matsþolar hafi hafnað sáttameðferð. Íkjölfarið hafi matsþolar höfðað mál þetta fyrir Héraðsdómi Austurlands, tilviðurkenningar á því að skálinn skyldi fjarlægður, ásamt því að gerð sé krafaum greiðslu leigu fyrir landsvæðið sem um ræði og skaðabætur vegnaheimildarlausra afnota af landsvæðinu. Matsbeiðendur hafi tekið tilvarna á grundvelli þess að meginupptök Staðarár úr Jökli séu vestan við lóð þásem matsþolar, eigendur Kálfafellsstaðar, vilji nú gera nýjan lóðarleigusamningum við matsbeiðandann Ís og Ævintýri ehf. og því tilheyri land það sem umræddursvefnskáli standi á Borgarhöfn, en ekki Kálfafellsstað. Þarsem ágreiningur sé uppi um hvar ofangreindan farveg Staðarár sé að finna sématsbeiðendum nauðsynlegt að fá álit dómkvaddra matsmanna á því hvar hann sé aðfinna, svo leiða megi deilu þessa til lykta. Óskaðsé skriflegra og rökstuddra svara við eftirfarandi matsspurningum: 1.Hvar eru upptök Staðarár í Vatnajökli, þar sem hún kemur upp á milli Hálsatindsog Þormóðarhnútu, og hver er meginfarvegur hennar frá ofangreindum upptökum umHálsagil til sjávar? 2.Er ofangreindur meginfarvegur Staðarár á sama stað, eða svipuðum, og þegarlandamerkjabréf jarðanna Borgarhafnar og Kálfafellsstaðar í Suðursveit vorugerð á árunum 1922-1923? Viðmunnlegan málflutning kom fram að matsbeiðendur byggðu á því að stofnunlóðarinnar með landnr. 160136 úr landi jarðarinnar Kálfafellsstaðar teldistmarkleysa, sökum vanheimildar og misskilnings um rétt landamerki þeirrar jarðarog Borgarhafnar. Matsþolar væru því ekki réttmætir eigendur lóðarinnar, þráttfyrir þinglýsta eignarheimild. Þá hafnaði lögmaður matsbeiðenda því aðmatsspurningar væru leiðandi, villandi eða óskýrar, enda styddist orðalagþeirra við orðalag í landamerkjabréfum beggja jarðanna. II Íbókun sem matsþolar lögðu fram í þinghaldi 17. október sl. kemur fram að þeirhafni því að lagaskilyrði séu til dómkvaðningar matsmanna skv. lögum nr.91/1991 um meðferð einkamála. Ífyrsta lagi hafi matsbeiðendur byggt á því, í efnisþætti málsins, að matsþolarséu ekki eigendur landsins sem skáli í þeirra eigu, sem sé án lóðarréttinda,standi á, þ.e. lóðinni Kálfafellstaður/Jöklasel, landnr. 160136. Fyrir liggi þóþinglýst eignarheimild matsþola stefnenda að lóðinni. Eignarheimild stefnendasé því alveg skýr. Stefnendur hafi fest kaup á jörðinni Kálfafellsstað, landnr.160134, og með jörðinni hafi fylgt lóðin Jöklasel, landnr. 160136. Umrædd lóðsé sérstök fasteign, með sérstakt landnúmer sem sé ekki hið sama og landnúmerKálfafellsstaðar. Lóðin sé þinglýst eign stefnenda og breyti landamerkiKálfafellsstaðar og Borgarhafnarjarða engu þar um. Verði ekki annað séð en aðmatsbeiðni þessari sé ætlað til sönnunarfærslu um legu landamerkja á millijarðanna Kálfafellsstaðar og Borgarhafnarjarða. Í ljósi þess að dómkröfumstefndu í gagnsök hafi verið vísað frá dómi verði að telja það bersýnilegatilgangslaust til sönnunar í máli þessu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Í þessu máli séu engar dómkröfur uppi er lúti aðviðurkenningu réttra landamerkja jarðanna. Matsbeiðni þessari sé því mótmælt afhálfu stefnenda þar sem henni sé ætlað að vera til sönnunar um dómkröfur semþegar hafi verið vísað frá auk þess sem ekki fáist séð á hvaða hátt það þjónitilgangi að meta upptök Staðarár í Vatnajökli og hvar meginfarvegur hennarliggi í máli þar sem til úrlausnar sé krafa um að svefnskáli verði fjarlægðuraf þinglýstu eignarlandi stefnenda, ásamt kröfum um vangreidda leigu ogskaðabætur. Þáverði að telja matsbeiðnina tilgangslausa þar sem óskað sé eftir mati á upptökumStaðarár þar sem hún komi úr Vatnajökli í dag og feli síðari matsspurningin ísér fyrirspurn um hvort farvegur hennar nú sé á sama stað eða svipuðum og þegarlandamerkjabréf jarðanna Kálfafellsstaðar og Borgarhafnar hafi verið gerð áárunum 1922-1923. Ekki sé hægt að ráða af matsbeiðninni með hvaða hættiframangreindum spurningum sé ætlað að styðja við kröfu stefndu um sýknu afdómkröfum stefnefnda um að fjarlægður verði svefnskáli af þinglýstu landiþeirra, ásamt kröfu um vangreidda lóðarleigu og skaðabætur. Af matsbeiðninniverði því ekki ráðið hvað stefndu hyggjast sanna með því að afla mats um upptökStaðarár. Íöðru lagi sé matsbeiðni þessari mótmælt á þeim grundvelli að hún feli í sérleiðandi spurningar, sem séu í senn óskýrar og villandi. Sé í því sambandivísað sérstaklega til orðalags í fyrri matsspurningunni, en þar sé orðalaghennar viljandi þrengt þar sem m.a. sé ljóst af framlögðum gögnum í öðru málimilli eigenda Borgarhafnarjarða og Kálfafellstaðar að aðalfarvegur Staðarár séí Sultartungnagili. Matsbeiðni þessi sé því leiðandi og einungis til þessfallin að hafa áhrif á hlutdrægni matsmanna, en ekki að varpa hlutlægu ljósi áálitaefni um uppsprettu jökulárinnar Staðarár. Þannig sé spurningin til þessfallin að fá viðkomandi matsmenn til að gefa sér fyrirfram forsendur um hvarupptök árinnar sé að finna. Þegar sé ljóst að fyrirhuguð matsgerð hafi ekkigildi sem sönnunargagn og því sé hún markleysa. Þegar af þeirri ástæðu beri aðhafna matsbeiðni. Lögmaðurmatsþola reifaði framangreindar röksemdir nánar við munnlegan málflutning ogmótmælti sérstaklega staðhæfingum um að stofnun umræddrar lóðar sem skálimatsbeiðenda stendur á teljist „markleysa“.III Samkvæmt1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hafa aðilar forræði ásönnunarfærslu í einkamálum. Í dómaframkvæmd hefur aðilum verið játaðurvíðtækur réttur til að afla matsgerðar undir rekstri máls til að færa sönnur ástaðhæfingar sínar, enda bera þeir áhættu af sönnunargildi matsgerðar og standastraum af kostnaði af öflun hennar. Þessi réttur takmarkast hins vegar afákvæðum 3. mgr. sömu lagagreinar, þar sem segir að dómari geti meinað aðila umsönnunarfærslu ef hann telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna,skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar. Ákvæði 3. mgr.felur í sér undantekningu frá meginreglu 1. mgr. 46. gr. um málsforræði aðilaog ber því að skýra það þröngt. Einsog rakið hefur verið eru matsþolar þinglýstir eigendur lóðarinnarKálfafellsstaðar/Jöklasels, landnr. 160136, sem svefnskáli matsbeiðandans Íssog Ævintýra ehf. stendur á. Við munnlegan málflutning skýrði lögmaðurmatsbeiðenda málsástæður sem hafðar eru uppi í greinargerð, eins og rakið erhér að framan, þannig að byggt sé á því að stofnun lóðarinnar sem skálimatsþola stendur á, úr landi Kálfafellsstaðar, teljist „markleysa“ sökumvanheimildar og misskilnings um rétt landamerki þeirrar jarðar ogBorgarhafnarjarða. Tilmálsástæðna og dómkrafna í efnisþætti málsins verður ekki tekin afstaða fyrr envið lyktir málsins, þ.e. í dómi, nema málinu ljúki með öðrum hætti, s.s. sátt.Fyrir dóminum liggur nú einungis að taka afstöðu til þess hvort umbeðinsönnunarfærsla uppfylli skilyrði IX. kafla sömu laga, eins og þau hafa veriðtúlkuð í dómaframkvæmd og hvort hún sé bersýnilega þarflaus í skilningi 3. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991. Við mat á hinu síðarnefnda er þó óhjákvæmilegt aðhorfa til þeirra dómkrafna sem hafðar eru uppi í málinu og málsástæðna tilstuðnings þeim. Umbeðinnimatsgerð virðist ætlað að færa sönnur á legu landamerkja Kálfafellsstaðar ogBorgarhafnar, en engar dómkröfur í málinu lúta að legu landamerkja eftir aðgagnsök málsins var vísað frá dómi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 264/2017. Þáhafa engar dómkröfur verið hafðar uppi í málinu sem lúta að þinglýstu eignarhaldilóðarinnar með landnr. 160136, stofnun hennar eða skráningu í fasteignaskrá ogverður auk þess ekki séð að umbeðinni matsgerð sé ætlað að færa sönnur á slíkarmálsástæður. Vegnaþess ágreinings sem hér er til umfjöllunar er til þess að líta að eins ogávallt getur niðurstaða dómsmáls ráðist af sönnunarreglum, m.a. um það hvoraðila skuli bera hallann af sönnunarskorti. Matsbeiðendur hafa þegar lagt framýmis gögn til sönnunar málsástæðu sinni um landamerki jarðanna og hefurgagnaöflun ekki verið lýst lokið. Þá mun matsbeiðendum gefast kostur á að leiðavitni við aðalmeðferð málsins, auk þess sem þeir hafa krafist þess að gengiðverði á vettvang við aðalmeðferð. Liðlegaár er liðið frá því að málið var höfðað og greinargerð var lögð fram. Ekki var hafðuruppi áskilnaður í greinargerð um að dómkveðja matsmenn. Ljóst þykir að öflunumbeðinnar matsgerðar væri til þess fallin að tefja málið enn frekar. Aðöllu framanrituðu virtu verður fallist á það með matsþolum að öflun umbeðinnarmatsgerðar dómkvaddra matsmanna um upptök og farveg Staðarár sé bersýnilegaóþörf til sönnunar í máli þessu. Þegar af þeirri ástæðu verður beiðnimatsbeiðenda um dómkvaðningu matsmanna hafnað, með vísan til 3. mgr. 46. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ákvörðunum málskostnað vegna þessa þáttar málsins bíður efnisdóms. Afhálfu matsbeiðenda flutti málið Ólafur Björnsson hrl. en af hálfu matsþolaGunnar Ingi Jóhannsson hrl. HildurBriem héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Kröfumatsbeiðenda, Íss og Ævintýra ehf. og Bjarna Skarphéðins G. Bjarnasonar, umdómkvaðningu matsmanna er hafnað. Ákvörðunum málskostnað bíður efnisdóms.
|
Mál nr. 858/2014
|
Kærumál Meðalganga Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Meðalgöngusök A og B í máli BR gegn C var vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að ekki yrði litið svo á að A og B hefðu lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins milli BR og C.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 17. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2014, þar sem vísað var frá dómi meðalgöngusök sóknaraðila í máli varnaraðilans Barnaverndarnefndar Reykjavíkur á hendur varnaraðilanum C. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðilinn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn C hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður ekki litið svo á að sóknaraðilar hafi lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins milli varnaraðilanna og verður niðurstaða hans því staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Sóknaraðilum verður gert að greiða kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Meðalgöngusök sóknaraðila, A og B, er vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila Barnaverndarnefnd Reykjavíkur 300.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 46/2007
|
Vátryggingarsamningur Líftrygging Meðalganga Dráttarvextir Gjafsókn Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Ágreiningur aðila laut að því hver eða hverjir teldust rétthafar tveggja líftrygginga, sem A hafði verið með hjá K hf. Var félaginu stefnt til greiðslu líftryggingafjárhæðarinnar. Á það var fallist með M, fyrrverandi eiginkonu A, að hann hefði tilnefnt hana sem rétthafa líftrygginganna að öllu leyti. Þá var talið að A hefði með sérstökum yfirlýsingum afsalað sér rétti til að afturkalla tilnefningu M sem rétthafa líftrygginganna. Samkvæmt því var fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að henni bæri öll fjárhæð samkvæmt líftryggingunum. Fyrir Hæstarétti krafðist K hf. þess að dráttarvextir stefnufjárhæðarinnar skyldu greiðast frá uppkvaðningu héraðsdóms 20. október 2006 en ekki 1. mars 2005 eins og héraðsdómur féllst á. Vísaði félagið til þess að ágreiningur hefði verið um hver hefði átt rétt til greiðslu líftrygginganna og benti í því sambandi á 3. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Ekki var talið að þetta ákvæði hefði veitt K hf. stoð fyrir frestun greiðslu líftrygginganna. Þar sem ekki væri ágreiningur um að félagið hefði fengið fullnægjandi upplýsingar um andlát A 14 dögum fyrir það tímamark, sem M miðaði upphafstíma dráttarvaxta við, var héraðsdómur staðfestur að þessu leyti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur, Hannes Axelsson, Patrekur Andrés Axelsson og Jónína Sif Axelsdóttir, skutu málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2007. Þau krefjast þess aðallega að Kaupþing líftryggingar hf. greiði þeim hverju fyrir sig 1.617.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Til vara krefjast þau að Kaupþing líftryggingar hf. greiði þeim hverju fyrir sig 313.750 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum. Til vara gera þau kröfu um að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Áfrýjandinn Sif Gunnlaugsdóttir skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2007. Hún krefst þess að Kaupþing líftryggingar hf. greiði henni 941.250 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Þá krefst hún aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Héraðsdómi var áfrýjað af hálfu Kaupþings líftrygginga hf. 19. janúar 2007. Félagið krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði breytt þannig að dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 greiðist frá 20. október 2006. Ef fallist verði á kröfur annarra áfrýjenda á hendur félaginu skuli dráttarvextir einnig greiðast frá 20. október 2006. Þá krefst félagið málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda, Margrét Guðný Hannesdóttir, krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi í héraði KB Líf hf. hefur nú nafnið Kaupþing líftryggingar hf. I Stefnda, Margrét Guðný Hannesdóttir, höfðaði mál þetta með stefnu birtri 28. október og 8. nóvember 2005 á hendur öllum áfrýjendum. Málið var þingfest 10. nóvember 2005. Hún gerði annars vegar kröfu á hendur áfrýjandanum Kaupþingi líftryggingum hf. um að félaginu yrði gert að greiða henni 7.723.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Hins vegar gerði hún kröfu á hendur öðrum áfrýjendum um að viðurkennt yrði að þeir teldust ekki rétthafar umþrættra líftrygginga nr. 38511 og nr. 41912. Allir áfrýjendur tóku til varna og kröfðust hver um sig sýknu af kröfum stefndu samkvæmt greinargerðum lögðum fram 26. janúar 2006. Þá voru af hálfu áfrýjendanna Hannesar, Patreks og Jónínu annars vegar og Sifjar hins vegar einnig lagðar fram stefnur á hendur áfrýjandanum Kaupþingi líftryggingum hf. og stefndu með yfirskriftinni „meðalgöngustefna“. Þar kröfðust þau að þeim yrði heimiluð meðalganga í málinu og að áfrýjandanum Kaupþingi líftryggingum hf. yrði gert að greiða þeim tilgreindar fjárhæðir vegna hinna umþrættu líftrygginga. Til vara kröfðust áfrýjendurnir Hannes, Patrekur og Jónína þess að ef ekki yrði fallist á kröfu áfrýjandans Sifjar um greiðslu úr hendi Kaupþings líftrygginga hf. skyldu þeim greiddar hverju um sig 1/3 þeirrar fjárhæðar sem hún krafðist. Hvorki stefnda né Kaupþing líftryggingar hf. kröfðust þess í héraði að synjað yrði um meðalgöngu í málinu en kröfðust sýknu. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er þriðja manni heimilt að ganga inn í mál annarra ef úrslit þess skipta hann máli að lögum. Skal hann þá stefna báðum eða öllum upphaflegu aðilunum og gera kröfu um að honum verði leyfð meðalgangan og dæmt sakarefnið eða dómur annars felldur þannig að réttur hans verði verndaður. Eins og að framan er rakið voru áfrýjendurnir Hannes, Patrekur, Jónína og Sif málsaðilar við upphaf málsins og skoðast þau því ekki sem þriðju menn í skilningi ákvæðisins. Eins og málið lá fyrir 26. janúar 2006 voru ekki skilyrði til að heimila þeim að koma dómkröfum sínum að með þessum hætti. Verður meðalgöngu þessara aðila í héraði því synjað og kröfum þeirra í nefndum stefnum vísað frá héraðsdómi án kröfu. II Telja verður að með úrlausn sinni um greiðsluskyldu áfrýjandans Kaupþings líftrygginga hf. gagnvart stefndu hafi héraðsdómari fallist á viðurkenningarkröfu hennar á hendur öðrum áfrýjendum. Þá verður litið svo á að þessir áfrýjendur geri jafnframt kröfu fyrir Hæstarétti um sýknu af viðurkenningarkröfu stefndu. Áfrýjandinn Kaupþing líftryggingar hf. unir héraðsdómi að öðru leyti en hvað varðar ákvörðun upphafsdags dráttarvaxta. Krefst hann þess að fjárkrafa stefndu beri dráttarvexti frá uppsögu héraðsdóms 20. október 2006. Þrátt fyrir að héraðsdómari geri ekki með skýrum hætti rökstudda grein fyrir ákvörðun sinni um upphafstíma dráttarvaxta verður að ætla að hann byggi úrlausn sína um það atriði á því að tilnefning á rétthafa umræddra líftrygginga hafi verið óafturkallanleg og gjalddagi hafi af þeim sökum verið sá sem stefnda miðar við. Því koma ofangreind atriði til endurskoðunar hér fyrir dómi, en málsástæðum og lagarökum fyrir kröfum þessum er lýst í héraðsdómi. III Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Þó skal þess getið að stefnda og Axel Emil Gunnlaugsson munu hafa skilið að borði og sæng 5. september 2000 eða nokkru áður en þau rituðu undir þau eyðublöð hjá áfrýjandanum Kaupþingi líftryggingum hf. í febrúar 2001 sem um ræðir í máli þessu. Á eyðublöð „um breytingu á bótaþegum“ rituðu þau „100%“ fyrir aftan nöfn hvors annars, en tilgreindu einnig börn sín sem rétthafa. Ekki er fallist á með héraðsdómara að vitnisburður Helga Hannessonar styðji niðurstöðu dómsins um ástæðu þessara breytinga. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, er fallist á þá niðurstöðu að Axel hafi tilnefnt stefndu sem rétthafa líftrygginganna að öllu leyti. Með vísan til forsendna héraðsdóms er einnig fallist á að Axel hafi með sérstökum yfirlýsingum afsalað sér rétti til að afturkalla tilnefningu stefndu sem rétthafa líftrygginga hans. Er því fallist á kröfu stefndu um að henni beri einni öll fjárhæð samkvæmt líftryggingum Axels nr. 38511 og nr. 41912. IV Um kröfu sína fyrir Hæstarétti vísar áfrýjandinn Kaupþing líftryggingar hf. einkum til ákvæða 24. gr. og 3. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Fallist er á að nefnd lög eigi við um lögskipti þessi, þrátt fyrir ákvæði 146. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga þar sem andlát Axels Emils Gunnlaugssonar bar að áður en þau lög tóku gildi 1. janúar 2006. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 má krefja vátryggingafélag um greiðslu bóta 14 dögum eftir að félagið átti þess kost að afla þeirra upplýsinga er þörf var á til þess að meta vátryggingaratburðinn og ákveða upphæð bótanna. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal félagið greiða vexti af fjárhæðinni frá gjalddaga í samræmi við ákvæði laga um vexti. Áfrýjandinn Kaupþing líftryggingar hf. telur þrátt fyrir þetta að greiðsluskylda sín hafi ekki orðið virk sökum þess að ágreiningur hafi verið um hver væri rétthafi líftrygginganna. Meðan ekki hafi verið leyst úr þeim ágreiningi fyrir dómi geti ofangreint lagaskilyrði ekki verið uppfyllt. Vísar hann um þetta til 3. mgr. 104. gr. laganna þar sem segir að hafi vátryggingarfjárhæð samkvæmt 102. gr. enn eigi verið greidd hinum tilnefnda rétthafa og gefi sig einhver fram við félagið og sanni nægilega með því að sýna hjúskaparvottorð, útskrift af skiptagerð eða með einhverju þess háttar, að hann sé einn af eftirlátnum vandamönnum vátryggingartaka, þeirra er getur um í 2. mgr., og beri af þeim sökum fram mótmæli gegn því, að fjárhæðin sé greidd hinum tilnefnda rétthafa, og megi þá félagið ekki greiða fjárhæðina, fyrr en skorið hefur verið úr með sátt eða lögsókn milli aðila, hver eigi rétt á fjárhæðinni. Félaginu sé þó ávallt rétt að greiða hinum tilnefnda rétthafa allt að þriðjungi vátryggingarfjárhæðarinnar eða hæfilegan útfararkostnað vátryggingartaka hafi hann annast um útför hans. Í 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1954 segir að vátryggingarfjárhæð skuli renna til dánarbús vátryggingartaka ef greiða eigi fjárhæðina við lát hans og hann hefur eigi tilnefnt annan mann sem rétthafa í sinn stað. Ákvæði 2. mgr. 104. gr. laganna, sem vísað er til í 3. mgr. greinarinnar, tekur til þeirra tilvika er vátryggingartaki hefur tilnefnt annan mann sem rétthafa í sinn stað, og sá maður er ekki skylduerfingi hans, en vátryggingartaki lætur eftir sig maka, lífserfingja, arfgeng kjörbörn eða lífserfingja þeirra. Skal þá farið með vátryggingarfjárhæðina, að því er varðar búshluta og skylduarf til þessara manna, eins og hún heyrði til dánarbúinu og vátryggingartaki hefði ánafnað þeim, er hann tilnefndi í sinn stað, hana með arfleiðsluskrá. Í lok ákvæðisins er sérstaklega tekið fram að ákvæðið gildi þó eigi ef vátryggingartaki hefur afsalað sér rétti til að afturkalla ánöfnunina. Eins og fram hefur komið afsalaði Axel heitinn sér rétti til afturköllunar á tilnefningu stefndu sem rétthafa umþrættra líftrygginga og eru því atvik slík sem getið er um í lokamálslið 2. mgr. 104. gr. laganna. Veitti ákvæði 3. mgr. 104. gr. laganna áfrýjandanum Kaupþingi líftryggingum hf. því ekki stoð fyrir frestun greiðslu líftryggingafjárhæðarinnar. Ekki er ágreiningur í málinu um að þessi áfrýjandi hafi fengið fullnægjandi upplýsingar um andlát Axels Emils Gunnlaugssonar 14 dögum fyrir það tímamark er stefnda miðar upphafstíma dráttarvaxtakröfu sinnar við. Verður samkvæmt framansögðu fallist á kröfu stefndu um þetta. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað fer eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfum áfrýjendanna Hannesar Axelssonar, Patreks Andrésar Axelssonar, Jónínu Sifjar Axelsdóttur og Sifjar Gunnlaugsdóttur um meðalgöngu er hafnað og kröfum samkvæmt meðalgöngustefnum þeirra vísað frá héraðsdómi. Dómsorð hins áfrýjaða dóms skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjendanna Hannesar Axelssonar, Patreks Andrésar Axelssonar og Jónínu Sifjar Axelsdóttur fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Margrétar Guðnýjar Hannesdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september, er höfðað með stefnu birtri 28. október 2005 og 8. nóvember sama árs. Stefnandi er Margrét Guðný Hannesdóttir, Kríuhólum 2, Reykjavík. Stefndu eru KB-líf hf., Sóltúni 26, Reykjavík, Sif Gunnlaugsdóttir, Lautasmára 16, Kópavogi og Margrét Gunnlaugsdóttir, Ásbúð 23, Garðabæ, sem fjárhaldsmaður hinna ólögráða barna Hannesar Axelssonar, Patreks Andrésar Axelssonar og Jónínu Sifjar Axelsdóttur, öllum til heimilis að Kríuhólum 2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda, KB lífi hf., verði gert að greiða stefnanda kr. 7.723.000 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess jafnframt að viðurkennt verði með dómi að stefndu, Hannes Axelsson, Patrekur A. Axelsson og Jónína Sif Axelsdóttir, teljist ekki rétthafar trygginga nr. 38511 og 41912 hjá stefnda, KB lífi hf. Þá krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda, Sif Gunnlaugsdóttur, teljist ekki rétthafi tryggingar nr. 41912 hjá stefnda, KB lífi hf. Til vara er þess krafist að stefnda, KB lífi hf., verði gert að greiða stefnanda 1.930.750 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi jafnframt að viðurkennt verði með dómi að stefndu Hannes Axelsson, Patrekur A. Axelsson, Jónína Sif Axelsdóttir og Sif Gunnlaugsdóttur, teljist eingöngu rétthafar þriggja fjórðu hluta tryggingafjárhæða trygginga nr. 38511 og 41912 hjá stefnda, KB lífi hf. Varakrafa um vexti er að stefnda KB líf hf. verði gert að greiða stefnanda vexti, af tryggingarfjárhæðum nr. 38511 og 41912, skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2005 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Af hálfu stefnda, KB-lífs hf., er krafist sýknu og málskostnaðar. Af hálfu stefndu, Sifjar Gunnlaugsdóttur, er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. Af hálfu stefndu, Margrétar Gunnlaugsdóttur, f.h. Hannesar, Patreks Andrésar og Jónínu Sifjar Axelsbarna, er krafist sýknu og málskostnaðar. Stefnda, Sif Gunnlaugsdóttir, höfðaði meðalgöngusök á hendur stefnanda og stefnda með meðalgöngustefnu birtri 25. janúar. Krefst hún þess að meðalganga hennar verði leyfð í máli þessu. Þá krefst hún þess að meðalgöngustefnda, KB-lífi hf., verði gert að greiða meðalgöngustefnanda 941.250 krónur, sem eru þrír fjórðu hlutar (3/4) tryggingarfjár líftryggingar nr. 41912, með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. mars 2005 að telja til greiðsludags. Loks er undir báðum kröfuliðum krafist að meðalgöngustefndu verði dæmdir til að greiða meðalgöngustefnanda málskostnað. Stefnda, Margrét Gunnlaugsdóttir, f.h. Hannesar, Patreks Andrésar og Jónínu Sifjar Axelsbarna, höfðaði meðalgöngusök á hendur stefnanda og stefnda. Krefst hún þess að meðalganga Hannesar Axelssonar, Patreks Andrésar Axelssonar og Jónínu Sifjar Axelsdóttur, verði leyfð í máli þessu. Þá er þess krafist að, KB-líf hf., verði gert að greiða meðalgöngustefnendum, þeim Hannesi Axelssyni 1.617.000 krónur, Patreki Andrési Axelssyni 1.617.000 krónur og Jónínu Sif Axelsdóttur 1.617.000 krónur, eða öllum samtals 4.851.000 krónur eða þrjá fjórðu hluta (3/4) tryggingarfjár líftryggingar nr. 38511, með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. mars 2005 að telja til greiðsludags. Þá er þess að auki, og aðeins til vara, krafist að meðalgöngustefndi, KB-líf hf., verði gert að greiða meðalgöngustefnendum Hannesi Axelssyni 313.750 krónur, Patreki Andrési Axelssyni 313.750 krónur og Jónínu Sif Axelsdóttur 313.750 krónur, eða öllum samtals 941.250 krónur eða þrjá fjórðu hluta (3/4) tryggingarfjár líftryggingar nr. 41912, með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. mars 2005 að telja til greiðsludags, komi til þess að dómurinn fallist á aðalkröfu meðalgöngustefndu, Margrétar Guðnýjar Hannesdóttur, um að viðurkennt verði með dómi að Sif Gunnlaugsdóttir, kt. 190464-2459, teljist ekki rétthafi tryggingar nr. 41912 hjá meðalgöngustefnda, KB-lífi hf. Meðalgöngustefndi, KB-líf hf., krefst sýknu af öllum kröfum meðalgöngustefnenda og málskostnaðar. Meðalgöngustefndi, Margrét Guðný Hannesdóttir, gerir sömu kröfur á hendur meðalgöngustefnendum og í stefnu og krefst sýknu af málskostnaðarkröfu meðalgöngustefnenda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi meðalgöngustefnenda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. MÁLAVEXTIR Stefnandi var í hjúskap með Axel Emil Gunnlaugssyni. Á hjúskapartímanum eignuðust þau börnin Hannes, Patrek Andrés og Jónínu Sif. Á meðan á hjónabandi þeirra stóð tóku stefnandi og Axel Emil sjúkra- og líftryggingar hjá Alþjóða líftryggingafélaginu, nú stefnda, KB lífi hf., tvær tryggingar hvort, annars vegar sjúkdóma- og líftryggingu og hins vegar líftryggingu. Upphafleg fjárhæð sjúkdóma- og líftrygginganna var 2.000.000 króna og líftrygginganna 5.000.000 króna. Í umsókn um líftryggingu til handa Axel Emil, dags. 13. janúar 1997, sem fékk síðar númerið 38511, var í 5. kafla umsóknarinnar „Ánöfnun rétthafa“, tilgreint nafn stefnanda og barna stefnanda og Axels Emils. Í umsókn um sjúkdóma- og líftryggingu Axels Emils, dags. 19. nóvember 1998, (sem síðar fékk númerið 41912) var hakað við ánöfnun líftryggingarhluta hennar í reit þar sem kveðið var á um að líftrygging rynni til maka tryggingartaka. Eftir að tryggingar þessar voru teknar, nánar tiltekið árið 1999, veiktist Axel Emil af alvarlegum taugasjúkdómi. Í kjölfarið var greiddur út sjúkratryggingarhluti sjúkdóma- og líftryggingar hans. Stóð þá eftir líftrygging Axels Emils sem fékk númerið 41912. Með tilkynningum, dags. 22. febrúar 2001, tilkynnti Axel Emil til stefnda, KB lífs hf., breytingu á bótaþegum fyrrnefndra trygginga. Tilgreindi hann þar stefnanda sem aðalrétthafa, með því að setja 100% fyrir aftan nafn hennar. Fyrir neðan setti hann nafn barna sinna. Heldur stefnandi því fram að það hafi verið gert í þeim tilgangi að þau yrðu rétthafar ef stefnanda nyti ekki lengur við. Hafi þetta verið samkvæmt fyrirmælum frá ráðgjafa Alþjóða líftryggingafélagsins. Umræddar tilkynningar voru samhljóða og undirritaði stefnandi samskonar tilkynningar varðandi sínar líftryggingar, þ.e. að Axel Emil yrði aðalrétthafi, sbr. 100% hlutfall, og börn þeirra rétthafar ef hans nyti ekki við. Samhliða gerð þessara yfirlýsinga undirritaðu Axel Emil og stefnandi yfirlýsingu um óafturkallanlega tilnefningu á rétthafa líftryggingafjárhæðar trygginga sinna, dags. 22. febrúar 2001 og 23. febrúar 2001. Með þeim yfirlýsingum afsalaði Axel Emil rétti sínum til að afturkalla tilnefningu stefnanda sem rétthafa líftrygginga hans nr. 38511 og 41912. Upp úr sambandi stefnanda og Axels Emils slitnaði nokkrum mánuðum eftir undirritun yfirlýsinga þessara og þau skildu árið 2002. Axel Emil bjó síðustu árin einn en var mikið á sjúkrahúsi. Með yfirlýsingum, dags. 11. mars 2002, freistaði Axel Emil þess að breyta rétthöfum umræddra trygginga og tilnefndi annars vegar systur sína, Sif Gunnlaugsdóttur, sem rétthafa tryggingar nr. 41912 og hins vegar börn sín sem rétthafa tryggingar nr. 38511. Axel Emil andaðist hinn 10. febrúar 2005. Óskað var eftir opinberum skiptum á búi hans með bréfi Sýslumannsins í Reykjavík, dags. 20. apríl 2005, en búið var eignalaust. Eftir andlát Axels Emils var lögð fram yfirlýsing í hans nafni, dags. 15. nóvember 2004, þar sem farið er fram á að Margrét Gunnlaugsdóttir, systir hins látna, verði skipuð fjárhaldsmaður barna hans og stefnanda. Hinn 19. apríl 2005 skipaði sýslumaðurinn í Reykjavík, gegn mótmælum stefnanda, Margréti Gunnlaugsdóttur fjárhaldsmann barna stefnanda, vegna skipta á dánarbúi föður þeirra, Axels Emils Gunnlaugssonar, og kröfu til tryggingafjár skv. líftryggingum hins látna. Skipun Sýslumannsins í Reykjavík á fjárhaldsmanni var staðfest með úrskurði Dómsmálaráðuneytisins, dags. 13. september 2005. Með bréfi, dags. 8. apríl 2005, krafði lögmaður stefnanda Alþjóðlega líftryggingafélagið hf., nú stefnda, KB líf hf., um greiðslu úr tryggingum hins látna í samræmi við tilnefningar, dags. 22. febrúar 2001. Á fundi lögmanna með lögmanni KB lífs hf., dags. 30. júní 2005, var því hins vegar lýst yfir af hálfu lögmanns KB líf hf. að ef ágreiningur væri með stefnanda og stefndu um hver væri rétthafi líftrygginganna, myndi félagið halda eftir greiðslum þar til leyst hefði verið úr ágreiningi þar um. Eftir óformlegar viðræður aðila er ljóst að ágreiningur er milli stefnanda og stefndu um greiðslu bótafjár. Er því stefnanda nauðugur einn kostur að höfða mál á hendur stefndu KB líf hf. annars vegar til greiðslu á fjárhæðum skv. fyrrnefndum tryggingum og hins vegar öðrum stefndu til viðurkenningar á því að stefnandi sé ein rétthafi umræddra trygginga. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Aðalkröfur stefnanda Stefnandi byggir á því að stefndi, KB líf hf., og Axel Emil Gunnlaugsson hafi gert með sér tvo bindandi vátryggingarsamninga um að Axel Emil keypti líftryggingar af stefnda, með samþykki stefnda á vátryggingarumsóknum Axels Emils, dags. 4. febrúar 1997 og 23. nóvember 1998. Samkvæmt skýrum ákvæðum yfirlýsinga, dags. 22. febrúar 2001, sem teljist hluti af vátryggingarsamningum hafi vátryggingartaki, Axel Emil, tilnefnt stefnanda sem viðtakanda allra greiðslna skv. vátryggingasamningum við andlát hans í samræmi við 1. mgr. 102. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Samhliða því hafi Axel Emil, með yfirlýsingum, dags. 22. og 23. febrúar 2001, sem einnig teljist hluti af samningunum, afsalað rétti sínum til að afturkalla þessa tilnefningu stefnanda, skv. heimild í 2. mgr. 104. gr. nr. 20/1954. Er á því byggt að á grundvelli þessa sé stefndi, KB líf hf., bundinn af samningum sínum við Axel Emil og beri skv. fyrrnefndum grundvallarreglum að efna hann skv. orðanna hljóðan. Vátryggingartaki, Axel Emil, hafi látist hinn 10. febrúar 2005, og hafi þá stofnast greiðsluskylda skv. vátryggingarsamningunum. Samkvæmt efni hans beri stefnda KB líf hf. að greiða stefnanda hinar umstefndu tryggingarfjárhæðir, verðbættar í samræmi við ákvæði tryggingarskilmálanna. Stefnandi byggir á því að yfirlýsingar, dags. 22. febrúar 2001, um tilnefningu á rétthöfum séu skýrar og túlkun þeirra ekki neinum vafa undirorpin. Fyrir aftan nafn stefnanda sé ritað 100%, sem sé ótvíræð sönnun þess að hún ein sé rétthafi umræddra líftrygginga. Nöfn barna hennar á yfirlýsingunni hafi verið sett þar, vegna upplýsinga frá starfsmanni stefnda, KB lífs hf., sem nöfn rétthafa ef stefnanda nyti ekki lengur við þegar tryggingin væri greidd út. Börn stefnanda séu því vararétthafar tryggingarinnar, en stefnandi aðalrétthafi. Í þessu sambandi beri til þess að líta að stefnandi og Axel Emil tóku bæði líftryggingar hjá stefnda, KB lífi hf., og undirrituðu í febrúar 2001 samskonar tilnefningar á rétthöfum. Hafi það verið ótvíræður skilningur þeirra beggja að þau væru að tilnefna hvort annað sem 100% rétthafa trygginga sinna. Þessu til stuðnings er einnig á það bent að á tryggingarumsókn, dags. 13. janúar 2001, um tryggingu nr. 38511, sé stefnandi tilgreindur sem rétthafi ásamt börnum stefnanda og Axels Emils. Hefði því verið ástæðulaust fyrir Axel Emil að breyta tilnefningum skv. tryggingunni ef tilgangur Axels Emils hefði ekki verið að breyta tilnefningu rétthafa og tilnefna stefnanda sem eina rétthafa tryggingarinnar. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að með yfirlýsingum, dags. 22. og 23. febrúar 2001, hafi Axel Emil afsalað sér rétti til að breyta tilnefningu stefnanda sem 100% rétthafa hinna umstefndu trygginga. Samkvæmt skýru orðalagi yfirlýsingarinnar verði tilnefningunni ekki breytt án samþykkis rétthafa. Slíkt samþykki hafi aldrei verið veitt af stefnanda og stefnanda aldrei tilkynnt um þessar breytingar né óskað eftir samþykki hennar á þeim. Stefnandi telur yfirlýsingar þessar í fyrsta lagi fela í sér enn frekari sönnun þess að stefnandi sé ein rétthafi trygginganna. Í öðru lagi heldur stefnandi því fram að í ljósi þessara óafturkallanlegu yfirlýsinga hafi Axel Emil verið óheimilt að breyta tilnefningu rétthafa með yfirlýsingum, dags. 11. mars 2002, þar sem hann hafði þá áður beinlínis afsalað sér þeim rétti. Í ljósi fyrrnefnds afsals stefnanda, á rétti til að breyta tilnefningu rétthafa trygginganna, byggir stefnandi á því að yfirlýsingar Axels Emils, um breytingar á rétthöfum trygginganna, dags. 11. mars 2002, séu ógildar og að engu hafandi. Beri því að líta fram hjá tilnefningu Axels Emils, dags. 11. mars 2002 á stefndu Sif Gunnlaugsdóttur, sem rétthafa tryggingar nr. 41912, og tilnefningu Axels Emils, dags. 11. mars 2002 á stefndu Hannesi Axelssyni, kt. 010991-2269, Patreki Andrési Axelssyni, kt. 120194-2169, og Jónínu Sif Axelsdóttur, kt. 200197-3059, sem rétthafa tryggingar nr. 38511. Að öllu þessu virtu telur stefnandi ljóst að Axel Emil Gunnlaugsson hafi tilnefnt stefnanda sem 100% rétthafa líftrygginga nr. 38511 og 41912, sem teknar voru hjá stefnda, KB lífi hf. Jafnframt hafi Axel Emil afsalað sér rétti til að breyta tilnefningu, án samþykkis stefnanda. Breytingar Axels Emils á rétthöfum trygginganna séu því ógildar og beri því að líta fram hjá þeim. Af þessum sökum verði að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu hinnar umstefndu tryggingafjárhæða og viðurkenningakröfur um að stefnandi teljist ein rétthafi trygginganna. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á því að samkvæmt tryggingarskilmálum stofnist greiðsluskylda stefnda, KB lífs hf., 14 dögum eftir að fullnægjandi sannanir bárust félaginu um greiðsluskyldu þess, t.d. dánarvottorð hins látna. Stefndi telur sýnt að stefndi, KB líf hf., hafi í síðasta lagi 15. febrúar 2005 haft undir höndum fullnægjandi gögn um greiðsluskyldu þess og því teljist gjaldagi greiðslunnar vera 14 dögum seinna eða 1. mars 2005. Beri stefnda, KB lífi hf., því að greiða dráttarvexti skv. 5. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma. Varakrafa stefnanda. Varakrafa stefnanda byggir á því að verði ekki fallist á að stefnandi sé ein rétthafi tryggingafjár trygginga nr. 38511 og 41912, beri að fallast á að hún sé rétthafi fjórðungs hluta tryggingafjárins, en börn stefnanda og Axels Emils, rétthafar þriggja fjórðu hluta. Stefnandi byggir varakröfu sína á því að skv. tilnefningum rétthafa trygginganna, dags. 22. febrúar 2001, sé hún tilgreind rétthafi ásamt börnum sínum. Samtals séu fjórir rétthafar tilnefndir skv. tryggingunni og beri því að greiða hverjum þeirra um sig fjórðung tryggingafjárins. Vísar stefnandi til þess að Axel Emil hafi með afsali á rétti til að afturkalla tilnefningarnar, dags. 22. og 23. febrúar 2001, afsalað sér rétti til þess að svipta stefnanda fyrrnefndum fjórðungsrétti sínum í tryggingafénu og því séu breytingar Axels Emils á tilnefningu rétthafa, dags. 22. mars 2002, ógildar. Að öðru leyti vísast til málsástæðna varðandi aðalkröfu eftir því sem við á. Varakröfu um vexti styður stefnandi við það að krafa stefnanda á hendur stefnda sé skaðabótakrafa og beri því vexti skv. ákvæðum 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá tjónsdegi. Ekki liggi fyrir hvort stefndi, KB líf hf., hafi geymslugreitt tryggingafjárhæðir skv. hinum umstefndu tryggingum á grundvelli 2. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954, en telja verður að umræddar fjárhæðir beri í öllu falli vexti skv. 8. gr. laga nr. 38/2001. Verði ekki fallist á að umrætt ákvæði eigi við umræddar fjárhæðir skv. orðanna hljóðan er á því byggt að beita beri því með lögjöfnun um stefnufjárhæðir máls þessa. Stefnandi vísar til III. kafla laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, einkum 102., 104 og 108 gr. Um varnarþing er vísað til ákvæða 32., 33. og 1. mgr. 42. gr. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda, KB-lífs hf., er vísað til þess að tryggingafélagið hafi ekki mátt greiða bætur fyrr en skorið yrði úr ágreiningi um hver rétt eigi á fjárhæðinni, sbr. 3. mgr. 104. gr. laga nr. 29/1954 um vátryggingasamninga en tekið er fram að engin afstaða sé tekin til þess hvaða aðila beri bætur. Þá kveður stefndi sér ekki hafa verið fært að greiða út bætur og mótmælir því dráttarvaxtakröfu stefnanda. Af hálfu stefndu, Sifjar Gunnlaugsdóttur, er vísað til þess að Axel Emil hafi tilkynnt um breytingu á bótaþegum á líftryggingu nr. 41912 hinn 4. mars 2002. Þáverandi rétthafar bóta hafi verið stefnandi og sameiginleg börn þeirra beggja, Hannes, Patrekur Andrés og Jónína Sif. Frá og með 11. febrúar 2002 skyldi stefnda, Sif Gunnlaugsdóttir, ein verða bótaþegi skv. tryggingu nr. 41912. Með tilkynningunni um breytingu á bótaþegum frá 22. febrúar 2001 hafi hverjum hinna fjögurra bótaþega verið tryggður fjórðungur bótafjárhæðarinnar við andlát Axels Emils. Vegna óafturkallanlegrar tilnefningar Axels Emils á tilnefningu stefnanda sem bótaþega hafi Axel Emil aðeins verið heimilt að afturkalla ánöfnun annarra bótaþega, þ.e. barna sinna, sbr. 2. mgr. 102. gr. og sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 20/1954. Þannig hafi stefnda, Sif, orðið rétthafi að ¾ hlutum líftryggingarfjárhæðarinnar skv. líftryggingu nr. 41912, þegar tillit hafi verið tekið til fjórðungs hlutar Margrétar Guðnýjar. Með stefnukröfum sé stefnandi að gera kröfu um að fá greitt úr líftryggingu nr. 41912 það sem stefndu beri samkvæmt tilnefningunni frá 4. mars 2002 . Stefnda telur sig eiga rétt til að fá í sinn hlut ¾ hluta bótafjárhæðar líftryggingar nr. 41912, skv. þeirri breytingu sem Axel Emil hafi gert á bótaþegum tryggingarinnar með tilkynningu, dags. 4. mars 2002, sem móttekin hafi verið athugasemdalaust af Alþjóða líftryggingafélaginu, nú stefndi KB-líf hf., hinn 13. mars 2002. Axel Emil hafi verið frjálst að breyta um rétthafa að líftryggingarfjárhæðinni svo sem hann hafi gert. Vilji hans hafi staðið til þess að ánafna líftryggingarfjárhæðina systur sinni. Hann hafi ákveðið að fella niður rétt fyrri bótaþega og ánafna alla tryggingarfjárhæðina stefndu. Réttur stefnanda, Margrétar Guðnýjar, til fjórðungs eða ¼ hluta tryggingarfjárhæðarinnar sé þó tryggður með óafturkallanlegri tilnefningu Axels Emils á Margréti Guðnýju sem rétthafa frá 22. febrúar 2001, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga 20/1954. Tilkynning Axels Emils frá 13. mars 2002 um breytingu bótaþega hafi falið í sér efnisbreytingu frá fyrri tilkynningu, dags. 22. febrúar 2001. Því beri að sýkna stefndu af þeirri kröfu stefnanda að viðurkennt verði með dómi að stefnda teljist ekki rétthafi tryggingar nr. 41912. Um kröfur stefndu vísast aðallega til laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, auk almennra reglna samninga og kröfuréttar. Stefnda styður kröfur um málskostnað við l. nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Í meðalgöngusök byggir meðalgöngustefnandi, Sif, kröfu sína um greiðslu ¾ hluta bótafjárhæðar líftryggingar nr. 41912 á þeirri breytingu sem Axel Emil gerði á bótaþegum tryggingarinnar með tilkynningu dags. 4. mars 2002, sem móttekin hafi verið athugasemdalaust af Alþjóða líftryggingafélaginu, nú meðalgöngustefndi KB-líf hf., hinn 13. mars 2002. Axel Emil hafi verið frjálst að breyta um rétthafa að líftryggingarfjárhæðinni svo sem hann hafi gert. Vilji hans hafi staðið til þess að ánafna systur sinni líftryggingarfjárhæðina. Hann hafi ákveðið að fella niður rétt fyrri bótaþega og ánafna alla tryggingarfjárhæðina meðalgöngustefnanda. Réttur meðalgöngustefndu, Margrétar Guðnýjar, til fjórðungs eða ¼ hluta tryggingarfjárhæðarinnar sé þó tryggður með óafturkallanlegri tilnefningu Axels Emils á Margréti Guðnýju sem rétthafa frá 22. febrúar 2001, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga 20/1954. Tilkynning Axels Emils frá 13. mars 2002 um breytingu bótaþega hafi falið í sér efnisbreytingu frá fyrri tilkynningu, dags. 22. febrúar 2001. Samkvæmt henni beri KB-lífi hf. að greiða meðalgöngustefnanda hina umstefndu tryggingarfjárhæð. Við andlát vátryggingartaka, Axels Emils, hinn 10. febrúar 2005, hafi stofnast greiðsluskylda skv. vátryggingarsamningnum. Vegna þeirrar óvissu sem þótt hafi ríkja um hvert beri að greiða tryggingarfjárhæðina hafi meðalgöngustefndi, KB-líf hf., hafnað greiðslu bótafjárhæðarinnar þar til ágreiningur hafi verið leystur um það hverjir teljist réttahafar og að hvaða hluta, skv. líftryggingu nr. 41912. Um upphafstíma dráttarvaxtakröfu byggir meðalgöngustefnandi á því að samkvæmt tryggingarskilmálum hafi greiðsluskylda meðalgöngustefnda, KB-lífs hf., stofnast 14 dögum eftir að fullnægjandi sannanir bárust félaginu um greiðsluskyldu þess, s.s. dánarvottorð hins látna, Axels Emils. Meðalgöngustefnandi telur að KB-líf hf. hafi í síðasta lagi hinn 15.02.2005 haft undir höndum fullnægjandi gögn um greiðsluskyldu félagsins og því teljist gjalddagi greiðslunnar vera 14 dögum síðar eða hinn 1. mars 2005. Beri meðalgöngustefnda, KB-lífi hf., því að greiða dráttarvexti skv. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim tíma. Um kröfur meðalgöngustefnanda vísast aðallega til laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, auk almennra reglna samninga og kröfuréttar. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla l. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af hálfu stefndu, Margrétar Gunnlaugsdóttur, f. h. Hannesar, Patreks Andrésar og Jónínu Sifjar Axelsbarna er vísað til þess að Axel Emil hafi tilkynnti um breytingu á bótaþegum á líftryggingu nr. 38511 hinn 11. mars 2002. Þáverandi rétthafar bóta hafi verið stefnandi og sameiginleg börn þeirra beggja, stefndu, Hannes, Patrekur Andrés og Jónína Sif. Frá og með 11. mars 2002 skyldu stefndu einir verða bótaþegar skv. tryggingu nr. 38511. Með tilkynningunni um breytingu á bótaþegum frá 22. febrúar 2001 hafi hverjum hinna fjögurra bótaþega verið tryggður fjórðungur bótafjárhæðarinnar við andlát Axels Emils. Vegna óafturkallanlegrar tilnefningar Axels Emils á stefnanda sem bótaþega hafi Axel Emil ekki verið heimilt að afturkalla ánöfnun hennar sem bótaþega, sbr. 2. mgr. 102. gr. og sbr. 2. mgr. 108. gr. laga 20/1954. Þannig séu stefndu samtals rétthafar að ¾ hlutum líftryggingarfjárhæðarinnar skv. líftryggingu nr. 38511, þegar tillit hafi verið tekið til fjórðungs hlutar stefnanda. Með stefnukröfum sé stefnandi að gera kröfu um að fá greitt úr líftryggingu nr. 38511 það sem stefndu beri. Stefndu telja sig eiga rétt til að fá í sinn hlut ¾ hluta bótafjárhæðar líftryggingar nr. 38511 skv. þeirri breytingu sem Axel Emil hafi gert á bótaþegum tryggingarinnar með tilkynningu dags. 22. febrúar 2001. Vilji hans hafi staðið til þess að ánafna hverju barna sinna ¼ hluta líftryggingarfjárhæðarinnar. Þrátt fyrir að vilji hans stæði til þess síðar að tryggja stefndu alla líftryggingarfjárhæðina, varð það ekki gert án tillits til réttar stefnanda, til fjórðungs eða ¼ hluta tryggingarfjárhæðarinnar sem tryggður hafi verið með óafturkallanlegri tilnefningu Axels Emils á stefnanda sem rétthafa frá 23. febrúar 2001, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga 20/1954. Tilkynning Axels Emils frá 22. febrúar 2001 um breytingu bótaþega hafi tryggt stefndu rétt til hluta bótafjárhæðar skv. líftryggingu nr. 38511. Því beri að sýkna stefndu af þeirri kröfu stefnanda að viðurkennt verði með dómi að stefndu teljist ekki rétthafar tryggingar nr. 38511. Í meðalgöngusök byggja stefnendur kröfur sínar, um greiðslu samtals ¾ hluta bótafjárhæðar líftryggingar nr. 38511, á þeirri breytingu sem Axel Emil gerði á bótaþegum tryggingarinnar með tilkynningu, dags. 22. febrúar 2001. Vilji hans hafi staðið til þess að ánafna hverju barna sinna ¼ hluta líftryggingarfjárhæðarinnar. Þrátt fyrir að vilji hans hafi staðið til þess síðar að tryggja meðalgöngustefnendum alla líftryggingarfjárhæðina, varð það ekki gert án tillits til réttar meðalgöngustefndu, Margrétar Guðnýjar, til fjórðungs eða ¼ hluta tryggingarfjárhæðarinnar sem tryggður hafi verið með óafturkallanlegri tilnefningu Axels Emils á Margréti Guðnýju sem rétthafa frá 23. febrúar 2001, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga 20/1954. Við andlát vátryggingartaka, Axels Emils, hinn 10. febrúar 2005, hafi stofnast greiðsluskylda skv. vátryggingarsamningnum. Vegna þeirrar óvissu sem þótt hafi ríkja um hvert beri að greiða tryggingarfjárhæðina hafi meðalgöngustefndi, KB-líf hf., hafnað greiðslu bótafjárhæðarinnar þar til ágreiningur hafi verið leystur um það hverjir teljist réttahafar og að hvaða hluta, skv. líftryggingu nr. 38511. Um upphafstíma dráttarvaxtakröfu byggja meðalgöngustefnendur á því að samkvæmt tryggingarskilmálum hafi greiðsluskylda meðalgöngustefnda, KB-lífs hf., stofnast 14 dögum eftir að fullnægjandi sannanir hafi borist félaginu um greiðsluskyldu þess, s.s. dánarvottorð hins látna, Axels Emils. Meðalgöngustefnendur telja að KB-líf hf. hafi í síðasta lagi hinn 15. febrúar 2005 haft undir höndum fullnægjandi gögn um greiðsluskyldu félagsins og því teljist gjalddagi greiðslunnar vera 14 dögum síðar eða þann 1. mars 2005. Beri meðalgöngustefnda, KB-lífi hf., því að greiða dráttarvexti skv. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim tíma. Í meðalgöngusök vísar stefnandi og meðalgöngustefndi, Margrét Guðný Hannesdóttir, til umfjöllunar hér að framan um málsatvik, málsástæður og lagarök og tekur fram að Axel Emil Gunnlaugssyni hafi verið óheimilt að breyta tilnefningu á bótaþegum á líftryggingum sínum eftir 22. febrúar 2001 og verði því ekki neinn réttur byggður á tilnefningum á nýjum rétthöfum trygginganna 11. mars 2002. Af hálfu stefnda, KB-lífs hf., er vísað til þess í meðalgöngusök að tryggingafélagið hafi ekki mátt greiða bætur fyrr en skorið yrði úr ágreiningi um hver rétt eigi á fjárhæðinni, sbr. 3. mgr. 104. gr. laga nr. 29/1954 um vátryggingarsamninga en tekið er fram að engin afstaða sé tekin til þess hvaða aðila beri bætur. NIÐURSTAÐA Hinn 22. febrúar 2001 undirritaði Axel Gunnlaugsson tilkynningu um breytingu á bótaþegum á líftryggingu 41912 þannig að í stað nánustu vandamanna kæmu stefnandi og á eftir nafni hennar stendur 100% og þar fyrir neðan nöfn barna þeirra. Þá undirritaði Axel tilkynningu um breytingu bótaþega á líftryggingu nr. 38511 sama dag. Þar segir að rétthafar fyrir breytingu hafi verið stefnandi og börn þeirra en frá og með 22. febrúar 2001 séu bótaþegar stefnandi 100% og þar á eftir koma nöfn barna þeirra. Fram kom hjá vitnunum Ingibjörgu Sveinsson og Helga Hannessyni, bróður stefnanda, að ætlan Axels og stefnanda hafi verið sú, vegna þess hve fjárhagur þeirra var slæmur, að tryggja að það þeirra sem lengur lifði fengi tryggingarfé og að þeim frágengnum börn þeirra. Því hafi þau sagt hvort um sig að hitt skyldi vera rétthafi 100% og með þeirri tilgreiningu verið tryggt að það þeirra sem lifði hitt hefði eitthvað fyrir sig að leggja og að því frágengnu börn þeirra þrjú. Eins og að framan segir er 100% ritað við nafn stefnanda. Samkvæmt tilkynningu um breytingar á rétthafa samkvæmt tryggingu 38511 voru eldri rétthafar stefnandi og börn hennar og þykir því breyting sú á rétthafa sem Axel gerði með nefndri yfirlýsingu hafa verið sú sem stefnandi heldur fram. Framangreindur framburðar vitna bendir til sömu áttar og verður á því byggt að með tilkynningum þessum hafi Axel ætlað að koma málum þannig fyrir að stefnandi yrði ein rétthafi samkvæmt umræddum tryggingum en börn þeirra að henni frágenginni. Með yfirlýsingu sem ber yfirskriftina „Óafturkallanleg tilnefning á rétthafa líftryggingarfjárhæðar“ undirritaðri 22. febrúar 2001 af Axel Gunnlaugssyni lýsti hann því yfir að hann afsalaði sér rétti sínum til að afturkalla ánöfnun sína á stefnanda sem rétthafa þeirra bóta líftryggingar sinnar sem getið væri um á líftryggingarumsókn No 38511. Þá undirritaði Axel öldungis samhljóða yfirlýsingu sama dag um líftryggingu No 41912. Eftir útgáfu yfirlýsingar þessarar gat Axel ekki breytt rétthöfum umræddra trygginga sem samkvæmt framansögðu var stefnandi máls þessa. Samkvæmt þessu verður fallist á það með stefnanda að stefnda, KB-lífi hf., beri að greiða henni hina umstefndu fjárhæð með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Að fenginni framangreindri niðurstöðu þykir hvorki þörf frekari úrlausnar um efni kröfu meðalgöngustefnenda né viðurkenningarkröfu stefnanda á hendur stefndu, Sifjar Gunnlaugsdóttur og Margrétar Gunnlaugsdóttur f. h. barnanna Hannesar, Patreks Andrésar og Jónínu Sifjar Axelsbarna. Málskostnaður á milli aðila verður felldur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 778.218 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allur gjafsóknarkostaður stefndu, Margrétar Gunnlaugsdóttur, f.h. Hannesar Gunnlaugssonar, Patreks Andrésar Gunnlaugssonar og Jónínu Sifjar Gunnlaugsdóttur, samtals 354.056 krónur greiðist úr ríkisjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, KB-líf hf., greiði stefnanda, Margréti Guðnýju Hannesdóttur, 7.723.000 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. mars 2005 til greiðsludags. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Margrétar Guðnýjar Hannesdóttur, samtals 778.218 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostaður stefndu, Margrétar Gunnlaugsdóttur, f.h. Hannesar Gunnlaugssonar, Patreks Andrésar Gunnlaugssonar og Jónínu Sifjar Gunnlaugsdóttur, samtals 354.056 krónur greiðist úr ríkisjóði.
|
Mál nr. 592/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stæði var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. september 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. september 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 14. september 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 50/2002
|
Skuldamál Útivist Kröfugerð Vextir Vanreifun Frávísun frá Hæstarétti
|
H ehf. áfrýjaði útivistardómi til endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um dráttarvexti. Málatilbúnaður H ehf. þótti slíkum annmörkum háður að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. janúar 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.978.022 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt „III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001“ frá 15. september 1999 til 5. janúar 2000, af 4.216.705 krónum frá þeim degi til 18. apríl sama árs, af 2.970.726 krónum frá þeim degi til 2. júní sama árs, en af 2.152.618 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka. Málið hefur verið flutt skriflega samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 12. gr. laga nr. 38/1994. Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi 5.978.022 króna úr hendi stefnda, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þeirri fjárhæð frá 15. september 1999 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 4.889.720 krónur. Útivist varð af hálfu stefnda í héraði. Með hinum áfrýjaða dómi var honum gert að greiða mismuninn á höfuðstól umkrafinnar skuldar og áðurgreindum innborgunum, 1.088.302 krónur, ásamt dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum. Í þeim efnum var lagt til grundvallar að allar innborganirnar kæmu óskertar til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar. Fyrir Hæstarétti kveðst áfrýjandi telja þessa niðurstöðu andstæða langvarandi venju um að innborganir á kröfu skuli fyrst ganga til greiðslu á kostnaði, því næst á dráttarvöxtum en síðast á höfuðstól. Eins og ráðið verður af framangreindu hefur áfrýjandi breytt kröfu sinni fyrir Hæstarétti þannig að nú er þar meðal annars tíundað í einstökum atriðum af hvaða fjárhæð hann krefst dráttarvaxta eftir hverja innborgun stefnda á skuldina. Þessar breytingar á kröfugerð eru ekki skýrðar sérstaklega í greinargerð áfrýjanda, en með henni hefur hann lagt fram þrjár kvittanir fyrir innborgunum stefnda. Er sú fyrsta fyrir 2.489.720 krónum, sem greiddust 5. janúar 2000, sú næsta frá 18. apríl sama árs fyrir 1.500.000 krónum, en sú þriðja fyrir greiðslu að fjárhæð 900.000 krónur 2. júní sama árs. Dómkrafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti miðar að því er varðar dráttarvexti við stöðu skuldarinnar samkvæmt þessum kvittunum eftir að innborgun hefur hverju sinni verið dregin frá henni. Til þess verður hins vegar að líta að í öllum þessum kvittunum er höfuðstóll skuldarinnar tilgreindur óskertur, dráttarvextir eru reiknaðir af honum til dagsetningar hverrar kvittunar og áfallinn kostnaður sundurliðaður, en í síðustu kvittununum tveimur er fyrri innborgun dregin frá samtölunni. Samkvæmt þessum tveimur kvittunum hefur innborgunum stefnda ekki verið ráðstafað til greiðslu kostnaðar og dráttarvaxta og til að lækka höfuðstól skuldarinnar, svo sem áfrýjandi telur rétt að gera samkvæmt áðurgreindum málatilbúnaði hans fyrir Hæstarétti, heldur hafa verið reiknaðir áfram dráttarvextir af óskertum höfuðstól skuldarinnar og fjárhæð áfallins kostnaðar. Þá er þess að gæta að eins og áfrýjandi hefur nú gert kröfu sína úr garði gerir hann ekki lengur ráð fyrir að innborganir á kröfu hans komi til frádráttar skuld stefnda í öðru tilliti en við útreikning dráttarvaxta. Að öllu þessu athuguðu eru slíkir annmarkar á málatilbúnaði áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Málskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2001. Mál þetta sem dómtekið var 26. júní sl. er höfðað fyrir dómþinginu af Húsanesi ehf., kt. 510691-1059, Iðavöllum 13a, Keflavík, með stefnu birti hinn 18. júní sl. á hendur Hljómalind ehf., kt. 711293-2729, Laugavegi 21, Reykjavík, fyrirsvarsmaður Sigríður Kristinsdóttir, kt. 260846-2729, Unufelli 3, Reykjavík. Dómkröfur: Þess er krafist að stefndi greiði stefnanda skuld að fjárhæð kr. 5.978.022,00, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 5.978.022,00 frá 15/09/1999 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að upphæð kr. 4.889.720,00. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins eða e.a. skv. framlögðum málskostnaðarreikningi, en nýr málskostnaðarreikningur verður lagður fram við aðalflutning málsins ef til kemur. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málsatvik og málsástæður: Stefnandi kveður kröfu sína vera byggða á kaupsamningi dags. 4. júní 1999 um húseignina nr. 21 við Laugaveg í Reykjavík. Stefndi hafi keypt eignina og skuldbundið sig til þess að greiða kaupverð hennar, kr. 21.500.000,00 þannig: Eignin hafi verið afhent stefnda hinn 1. júní 1999. Vanskil hafi orðið á lokagreiðslu kaupverðs og hafi stefnandi falið lögmanni hana til innheimtu. Stefnufjárhæðin sundurliðist þannig: Vaxta sé krafist frá 15. september 1999 sem hafi verið umsaminn gjalddagi lokagreiðslu og fyrirhugaður afsals- og uppgjörsdagur, ef ekki hefðu komið til vanefndir stefnda. Í stefnu málsins segir síðan svo: ,,Inn á skuldina hafi verið greiddar innborganir, kr. 2.489.720 hinn 5. janúar 2000, kr. 1.500.000,00 hinn 18. apríl 2000 og kr. 900.000,00 hinn 2. júní 2000, sem dragist frá kröfunni miðað við stöðu hennar á innborgunardögum. Inn á skuldina hafi verið greiddar þessar innborganir: 05/01/2000 kr. 2.489.720,00; 18/04/2000 kr. 1.500.000,00; 02/06/2000 kr. 900.000,00; og verði tekið tillit til þeirra við uppgjör kröfunnar. Eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.” Lagarök: Vísað er til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fær m.a. lagastoð í 5., 6. og 28. gr. laga 39/1922. Um gjalddaga kröfunnar er einkum vísað til meginreglu 12. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti, þmt. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við l. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga númer 91/1991. Af hálfu stefnda hefur hvorki verið sótt þing né látið sækja þing og er því þó löglega stefnt. Verður þá eftir 96. gr. laga nr. 91/1991 að dæma málið eftir framlögðum skjölum og skilríkjum að því leyti sem þau eru í samræmi við dómkröfur stefnanda. Stefnandi krefst í máli þessu greiðslu á skuld að fjárhæð kr. 5.978.022 ásamt dráttarvöxtum eins og fram kemur í dómkröfum, allt að frádregnum innborgunum að upphæð kr. 4.889.720. Ekki er skýrt nánar frá því í dómkröfum hvernig innborganirnar skuli dragast frá skuldinni. Þykir því rétt að þær dragist frá skuldinni á þann veg sem skuldara er hagkvæmast, þ.e. frá höfuðstól á innborgunardögum. Höfuðstóll kröfu stefnanda á hendur stefnda lækkar því sem þessu nemur og dæmist vera kr. 1.088.302 með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Þá krefst stefnandi greiðslu á virðisaukaskatti af málflutningsþóknun samkvæmt lögum nr. 50/1988. Ekki verður séð að Húsanes ehf. sé undanþegið virðisaukaskatti samkvæmt lögum nr. 50/1988. Því verður ekki fallist á kröfu stefnanda um greiðslu á virðisaukaskatti. Málskostnaður ákveðst vera kr. 123.000. Dóminn kvað upp Skúli J. Pálmason héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Hljómalind ehf., greiði stefnanda, Húsanesi ehf., kr. 1.088.302 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af kr. 5.978.022 frá 15. september 1999 til 5. janúar 2000, af kr. 3.488.302 frá 5. janúar 2000 til 18. apríl 2000, þá af kr. 1.988.302 frá 18. apríl 2000 til 2. júní 2000, af kr. 1.088.302 frá 2. júní 2000 til 1. júlí 2001, en dráttarvaxta af kr. 1.088.302 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags, samkvæmt lögum nr. 38/2001. Stefnda greiði stefnanda kr. 123.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 353/2000
|
Sjómaður Skipstjóri Skiprúmssamningur Haffæri Riftun
|
A, sem var skipstjóri hjá B, rifti ráðningarsamningi sínum við B. Hafði A ásamt öðrum skipverjum verið sagt upp störfum á skipinu G eftir að bilun hafði komið upp í því og því verið siglt til hafnar. Degi síðar var haffærisskírteini G afturkallað og rifti A þá ráðningarsamningi sínum við B. Afturköllunin var síðan felld úr gildi með úrskurði samgönguráðuneytis en það var þó ekki talið leiða til þess að telja bæri skipið hafa verið haffært þegar A rifti ráðningarsamningnum. Byggði A rétt sinn til riftunar á 19. gr. sjómannalaga, sem heimilaði skipverja að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip yrði óhaffært og skipstjóri bætti ekki úr því. Ósannað var talið að A eða aðrir skipverjar hefðu talið skipið óhaffært og andmælt framlengingu haffærisskírteinisins þegar eftir því var leitað nokkrum dögum áður en skipið bilaði. Þá var lagt til grundvallar að ekki hefði verið ætlunin að halda skipinu til veiða eftir að það bilaði. Fallist var á að 19. gr. sjómannalaga næði til skipstjóra eins og annarra skipverja. Á hinn bóginn var ekki fallist á að A hefði sýnt fram á að B hefði vanefnt ráðningarsamning þeirra með þeim hætti að 19. gr. sjómannalaga veitti honum rétt til að rifta honum. Var B því sýknaður af kröfum A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson prófessor. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2000. Krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til þess að greiða sér 1.606.464 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. febrúar 2000 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi krefst þess ennfremur að staðfestur verði sjóveðréttur í fiskiskipinu Gylli ÍS 261 til tryggingar dómkröfu hans. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 3. nóvember 2000. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Fallist er á með héraðsdómara að leggja beri til grundvallar í málinu að fiskiskipið Gyllir hafi verið haffært fram til þess tímamarks að bilun kom fram í skrúfuhaus þess 28. nóvember 1999. Haffærisskírteini skipsins átti að renna út 26. sama mánaðar. Eins og í héraðsdómi greinir var óskað eftir framlengingu þess 24. nóvember til áramóta og lá ekki annað fyrir en að því yrði haldið til róðra fram til jólaleyfis en færi þá í slipp til viðgerða og endurbóta. Framlenging fékkst 25. nóvember, eins og óskað var. Ósannað er að aðaláfrýjandi eða nokkur annar skipverji hafi andmælt því að haffærisskírteini yrði framlengt, hvorki gagnvart fulltrúa siglingastofnunar né útgerð skipsins. Eftir að framangreind bilun kom fram var skipinu siglt í land og áhöfn þess sagt upp störfum 29. nóvember með löglegum fyrirvara. Verður lagt til grundvallar að ekki hafi verið ætlunin að halda áfram róðrum eftir að bilun þessi kom fram, einungis hafi átt að sigla skipinu suður, þar sem áformað var að taka það í slipp. Skipið var svipt haffærisskírteini 30. nóvember með þeim hætti að áðurnefnd framlenging þess var afturkölluð og rifti aðaláfrýjandi og fleiri skipverjar ráðningarsamningum sínum í kjölfarið. II. Þótt ákvörðun Siglingastofnunar Íslands um að afturkalla framlengingu á haffærisskírteini Gyllis hafi verið felld úr gildi með úrskurði samgönguráðuneytis 27. júní 2000, leiðir það ekki til þess að telja beri skipið hafa verið haffært 30. nóvember 1999 er aðaláfrýjandi rifti ráðningarsamningi sínum. Riftun hans er reist á 19. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt því ákvæði getur skipverji krafist lausnar úr skiprúmi ef skipið verður óhaffært eða íbúðir skipverja eru heilsuspillandi að mati réttra yfirvalda og skipstjóri bætir ekki úr því. Aðaláfrýjandi getur reist rétt á 19. gr. sjómannalaga þótt hann hafi gegnt starfi skipstjóra á skipinu á þeim tíma sem máli skiptir. Samkvæmt 43. gr. sjómannalaga gilda ákvæði þeirra um ráðningarsamning við skipstjóra eftir því sem við getur átt, með þeim breytingum sem leiða af 44. gr. til 48. gr. laganna. Verður því talið að skipstjóri, sem árangurslaust hefur beint kröfum um úrbætur til útgerðar skips, geti að öðrum skilyrðum uppfylltum, rift ráðningarsamningi sínum með vísan til 19. gr. laganna. Ákvæði 19. gr. verður beitt ef skipstjóri eða útgerðarmaður hafa ekki bætt úr vanköntum á búnaði skips þrátt fyrir kröfur skipverja þar um og sigla eigi skipinu svo vanbúnu og þannig stofna velferð skipverja í hættu. Í slíkum tilvikum njóta skipverjar, þar með talið skipsstjóri, þeirrar verndar, sem ákvæðið mælir fyrir um og geta rift ráðningarsamningum sínum og öðlast rétt til bóta samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 19. gr. laganna. Í málinu liggur fyrir að aðaláfrýjandi og útgerð skipsins ræddu sín á milli um ýmsar viðgerðir og endurbætur á skipinu þegar að slipptöku þess kæmi. Á hinn bóginn er ósannað að aðaláfrýjandi eða aðrir skipverjar hafi talið skipið óhaffært og krafist úrbóta um atriði sem réðu úrslitum um haffæri þess. Ósannað er að þeir hafi andmælt framlengingu haffærisskírteinis þegar eftir því var óskað. Var það þó brýnt fyrir aðaláfrýjanda að hafa uppi slík andmæli enda bar honum samkvæmt 6. gr. siglingalaga nr. 34/1985 að annast um að skip væri haffært og gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi skipverja. Einnig verður lagt til grundvallar að ekki hafi verið ætlunin að halda skipinu til veiða eftir að það bilaði 28. nóvember 1999. Hefur aðaláfrýjandi því ekki sýnt fram á að gagnáfrýjandi hafi vanefnt ráðningarsamninginn með þeim hætti að 19. gr. sjómannalaga hafi veitt honum rétt til riftunar 30. nóvember 1999. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Aðalsteinn Rúnar Friðþjófsson, greiði gagnáfrýjanda, Básafelli hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þann 29. júní sl. að loknum munnlegum málflutningi, hefur Aðalsteinn Rúnar Friðþjófsson, kt. 090966-5619, Æsufelli 6, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi þann 1. febrúar 2000, með stefnu á hendur Básafelli hf., kt. 680292-2059, þá til heimilis að Sundstræti 36, Ísafirði en nú til heimilis að Tryggvagötu 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmt til að greiða honum 1.606.464 krónur með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá þingfestingu þessa máls til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Gerð er krafa um staðfestingu sjóveðréttar í m.s. Gylli ÍS-261, skipaskrárnr. 1640, til tryggingar dómkröfum. Stefnda krefst þess aðallega að verða alfarið sýknað af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur hans verði verulega lækkaðar og í báðum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu. Við aðalmeðferð málsins gerði stefnda kröfu um frávísun þess og var málið flutt um frávísunarkröfuna jafnframt málflutningi um efnishlið þess. Stefnandi var skipstjóri á m.s. Gylli ÍS-261, skipaskrárnr. 1640, sem stefnda átti og gerði út til línuveiða. Mun hann hafa ráðið sig í skiprúm árið 1998. Haffærisskírteini skipsins gilti til 26. nóvember 1999, en sótt var um lengingu gildistímans til Siglingastofnunar Íslands, sem varð við umsókninni og var skírteinið áritað um framlengingu til 31. desember 1999. Segir í stefnu að fyrirhugað hafi verið að setja skipið í slipp til viðhalds og eftirlits í desember 1999 og að það yrði skoðað að því loknu. Stefnandi kveður ljósavél skipsins og skrúfuhaus hafa bilað þann 28. nóvember 1999. Hafi skipinu þá verið lagt við bryggju, enda hafi það verið orðið óhaffært. Stefnda sagði stefnanda og öðrum skipverjum á Gylli upp störfum þann 29. nóvember 1999. Var ástæða uppsagnar tilgreind fyrirhuguð slipptaka. Siglingastofnun Íslands svipti Gylli haffæri þann 30. nóvember 1999 og tók haffærisskírteini skipsins í sínar vörslur. Stefnandi og fleiri skipverjar á Gylli tilkynntu stefnda með bréfi dagsettu sama dag, að þeir riftu ráðningu sinni með vísan til 1. tl. 1. mgr. 19. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 2. mgr. 19. gr. Ritaði stefnandi um það yfirlýsingu til stefnda, dagsetta þann 30. nóvember 1999, svohljóðandi: „Þar sem lekið hefur í gegnum skrúfuhaus línubátsins Gyllis ÍS-261 sl. 2-3 mánuði og þar sem hann gaf sig endanlega í dag 30. nóvember 1999, rifti ég ráðningu minni á bátnum. Þrátt fyrir ítrekuð tilmæli mín til fyrirsvarsmanna útgerðarinnar undanfarna mánuði að gera bót á óhaffærni bátsins hefur ekkert verið gert til úrbóta. Ég fékk loforð sl. sumar um að skrúfuhausinn yrði lagaður þ. 11. október 1999 enda hafði fyrirsvarsmaður útgerðarinnar pantað slipptöku þann dag. Af því varð þó ekki og bar þáv. útgerðarstjóri útgerðarinnar því fyrir sig að fjárskortur hamlaði möguleikum útgerðarinnar til að aðhafast vegna nefndrar bilunar. Þá hafði ljósavél bátsins verið biluð síðan í júní 1999 og gerði útgerðin engar úrbætur í þeim efnum þrátt yfir ítrekuð tilmæli mín í þeim efnum. Riftunina byggi ég á 19. gr. sjómannalaga, sbr. 25. gr. sömu laga, enda var báturinn sviptur haffærnisskírteini í dag 30. nóvember 1999, af starfsmanni Siglingastofnunar Íslands á Ísafirði. Það er mín sannfæring að ef fyrirsvarsmenn útgerðarinnar hefðu brugðist við í tíma og hlustað á kröfur mínar um viðgerð á skrúfuhaus bátsins hefði sú staða sem nú er uppi aldrei komið til. Hefði báturinn verið tekinn í slipp af þessum sökum þ. 11. október s.l. eins og ráð var fyrir gert hefði viðgerðin vart tekið meira en 7-10 daga. Núverandi staða er hins vegar sú að bið er eftir slipp til umræddra viðgerða og framtíð mín sem og áhafnarinnar allrar með öllu óljós. Tel ég því að brostnar séu forsendur fyrir ráðningarsamningi mínum við útgerðina sem skipstjóri á Gylli ÍS-261. Að lokum vil ég benda á að trassaskapur útgerðarinnar í viðhaldsmálum bátsins hefði hæglega getað stofnað lífi mínu og áhafnarinnar í hættu og að engin trygging hafi í raun enn verið sett fyrir því af hálfu fyrirsvarsmanna útgerðarinnar að nefndar viðgerðir á bátnum verði framkvæmdar. Er erfitt að gera sér í hugarlund að um það geti verið að ræða í nánustu framtíð með hliðsjón af því að allri áhöfninni var sagt upp störfum í dag.“ Stefnandi, ásamt fleiri skipverjum sigldi Gylli til Hafnarfjarðar í desember 1999, með sérstöku samkomulagi um þá ferð við fyrirsvarsmenn stefnda og með sérstakri heimild Siglingastofnunar. Ekki liggur fyrir að skipið hafi verið sett í slipp. Í málinu liggur frammi ljósrit af bréfi Heiðars Kristinssonar, starfsmanns skrifstofu Siglingastofnunar á Ísafirði til Guðmundar Guðmundssonar, Siglingastofnun Íslands, Kópavogi, varðandi framlengingu, sviptingu og nýtt haffærisskírteini Gyllis ÍS-261. Skýrir starfsmaðurinn þar svo frá að fallist hafi verið á ósk um að framlengja gildistíma skírteinisins, með vísan til þess að fyrirhugað væri að skipið færi í slipp til viðhalds og eftirlits í desember 1999 og yrði skoðað í framhaldi af því. Hafi ekki verið vitað annað en að skipið væri í góðu ástandi. Hafi stefnandi komið á skrifstofuna 25. nóvember 1999 og skírteinið þá verið áritað. Hafi ekkert komið fram þá sem gæti hafa verið tilefni þess að synja um framlengingu þess. Þann 30. nóvember hafi frést fyrir tilviljun að verið væri að binda Gylli á Flateyri vegna bilunar í skiptingu og leka með skrúfuhaus. Hafi þá verið hringt um borð í skipið og talað við stefnanda, sem staðfest hafi ofangreind atriði og ennfremur að bilun væri í ljósavél. Í framhaldi hafi bréfritari afturkallað framlengingu skírteinisins „enda ekkert vitað hvað yrði með framhald á útgerð skipsins.“ Stefnda kærði ákvörðun Siglingastofnunar Íslands um sviptingu haffærisskírteinis Gyllis til samgönguráðherra. Felldi hann ákvörðunina úr gildi þann 27. júní sl. með úrskurði sem lögmaður stefnda lagði fram við aðalmeðferð málsins. Í forsendum úrskurðarins segir að ekki verði séð að skipið hafi verið skoðað sérstaklega, hvorki áður en gildistími skírteinisins var framlengdur þann 25. nóvember 1999, né áður en framlenging var afturkölluð þann 30. nóvember s.á., þrátt fyrir að ekki hafi verið vitað annað en að skipið hafi verið í góðu ástandi er gildistíminn var framlengdur fimm dögum áður. Verði ekki heldur séð að starfsmaður Siglingastofnunar hafi áritað haffærisskírteinið um afturköllun framlengingarinnar eða tilkynnt útgerð sérstaklega um afturköllunina. Framlenging haffærisskírteinisins hafi því verið veitt án skilyrða og það ekki áritað um að hún væri veitt til að sigla skipinu í slipp til viðgerðar, sbr. skírteini sem gefið var út þann 13. desember 1999. Er í úrskurðinum á það fallist með stefnda að við afturköllun haffærisskírteinisins hafi ekki verið gætt ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, aðlútandi rannsóknarreglu 10. gr., andmælarétti 8. gr. og meðalhófsreglu 12. gr. Tekið er fram að ekki sé lagt efnislegt mat á það hvernig haffærni skipsins hafi verið háttað þann 30. nóvember 1999. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og vitnin Hinrik Kristjánsson og Steinþór Bjarni Kristjánsson skýrslur fyrir dómi. Frávísunarkrafa stefnda er á því reist að samgönguráðherra hafi ógilt ákvörðun Siglingastofnunar Íslands um að afturkalla framlengingu haffærisskírteinis Gyllis og sé þar með brostinn grundvöllur fyrir málshöfðun stefnanda. Stefnandi byggir málsókn þessa á riftun skiprúmssamnings síns við stefnda. Þykir verða að leysa efnislega úr ágreiningi aðila um það hvort grundvöllur riftunar hafi verið fyrir hendi. Verður af þeim sökum ekki á frávísunarkröfu stefnda fallist. Stefnandi kveðst byggja á því að sér beri réttur til launa í þrjá mánuði vegna riftunar sinnar á ráðningarsamningi aðila í samræmi við ákvæði 1. tl. 1. mgr. 19. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, þar sem kveðið sé á um það að skipverji geti krafist lausnar úr skiprúmi, verði skip óhaffært. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. eigi skipverji þá rétt á bótum samkvæmt 45. gr. sjómannalaga þann tíma sem 44. gr. mæli fyrir um, en uppsagnarfrestur skipstjóra sé þrír mánuðir. Í stefnu kveðst stefnandi byggja á því að Gyllir hafi verið sviptur haffærisskírteini þann 30. nóvember 1999 og þar með verið óhaffær. Við munnlegan flutning málsins var einnig á því byggt af hálfu stefnanda að skipið hafi verið óhaffært, burtséð frá sviptingu haffærisskírteinisins. Um útreikning bótafjárhæðar vísar stefnandi til 25. gr. og 1. mgr. 45. gr. sjómannalaga og miðar við meðaltalslaun sín hjá stefnda frá ársbyrjun 1999 til nóvemberloka s.á. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að ekki hafi verið lagaskilyrði til þess að rifta ráðningarsamningi aðila. Stefnda hafi alfarið staðið við skyldur sínar samkvæmt ráðningarsamningnum og sagt honum upp með lögmætum hætti og með samningsbundnum uppsagnarfresti. Verði samningi ekki rift, hafi honum áður verið sagt upp með lögmætum hætti. Þá verði riftun ekki byggð á 19. gr. sjómannalaga, sem fjalli um rétt skipverja til að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip verður óhaffært og skipstjóri bætir eigi úr því. Verði þessari grein ekki beitt í tilviki stefnanda. Virðist sem hún taki ekki til skipstjóra og hann eigi ekki þann rétt sem hún kveði á um, heldur aðeins aðrir áhafnarmenn. Þá hafi atvik ekki verið með þeim hætti að skipið hafi verið óhaffært og skipstjóri neitað að bæta úr því, þrátt fyrir tilmæli skipverja. Hafi legið fyrir að skipið ætti að fara í slipp til viðhalds og viðgerða og um það hafi stefnanda verið kunnugt þegar hann fékk haffærisskírteini framlengt þann 25. nóvember 1999, enda hafi hann þá engar athugasemdir gert um ástand þess, hvað þá að hann lýsti það óhaffært. Í næstu veiðiferð hafi orðið bilun í skipinu og hafi áhöfninni þá verið sagt upp störfum, þar sem skipið hafi átt að fara í slipp til viðgerðar. Einnig er byggt á því af hálfu stefnda að afturköllun haffærisskírteinis Gyllis hafi verið markleysa og beri að líta framhjá henni. Verði því að leggja til grundvallar að Gyllir hafi haft gilt haffærisskírteini til 31. desember 1999. Ekki verður á það fallist með stefnda að riftun skiprúmssamnings stefnanda hafi verið óheimil þegar af þeirri ástæðu að honum hafði áður verið sagt upp af hálfu stefnda. Verður almennt að líta svo á að aðilum vinnusamings sé riftun hans heimil þótt samningi hafi verið sagt upp af hálfu annars hvors, ef skilyrði riftunar eru á annað borð fyrir hendi. Ekki verður annað lagt til grundvallar eins og málið liggur fyrir en að Gyllir hafi verið í haffæru standi fram til þess að leka fór með skrúfuhaus og hætta varð veiðum 28. nóvember 1999. Aðilar eru hins vegar sammála um það að eftir þá bilun hafi ekki verið unnt að halda skipinu til veiða án úrbóta. Kveður stefnda það ekki hafa verið fyrirhugað, heldur hafi eingöngu verið ætlunin að sigla skipinu til Reykjavíkur til slipptöku. Við það verður að miða að Gyllir hafi verið sviptur haffærisskírteini þann 30. nóvember 1999 með þeim hætti að Siglingastofnun tók það í sína vörslu. Ákvörðun um þessa sviptingu var ógilt af ráðherra, eins og rakið er hér að framan. Þrátt fyrir að hún hafi nú verið ógilt, var skipið óhaffært vegna hennar meðan það ástand varði sem af henni leiddi, þar sem það hafði ekki gilt haffærisskírteini, en samkvæmt 1. tl. 16. gr. laga nr. 35/1993 um eftirlit með skipum skal telja skip óhaffært þegar svo er ástatt. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. sjómannalaga getur skipverji krafist lausnar úr skiprúmi ef skipið verður óhaffært eða íbúðir skipverja eru heilsuspillandi að mati réttra yfirvalda og skipstjóri bætir eigi úr því. Samkvæmt 2. mgr. á skipverji, sem fær lausn úr skiprúmi eftir ákvæðum 1. mgr., rétt á bótum, ferðakostnaði og fæðiskostnaði eftir því sem segir í 25. gr. Samkvæmt 5. gr. laganna er með skipverja átt við hvern þann sjómann sem á skip er ráðinn til skipsstarfa. Er skipstjóri þar ekki undanskilinn. Samkvæmt 42. gr. laganna skal útgerðarmaður sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipstjóra þar sem kveðið sé á um ráðningarkjör hans og samkvæmt 43. gr. skulu ákvæði laganna um skiprúmssamninga gilda eftir því sem við getur átt um ráðningarsamning við skipstjóra með þeim breytingum sem leiðir af 44.- 48. gr. Samkvæmt ofansögðu verður að miða við það að fyrirhugað hafi verið að gera margnefnt skip út til línuveiða fram í desember 1999, enda hafi haffærisskírteini fengist framlengt í því skyni. Sú ráðagerð fór út um þúfur vegna bilunar, sem girti fyrir áframhaldandi útgerð skipsins án úrbóta. Var skipverjum þá sagt upp skiprúmi, þ.m.t. stefnanda, með vísan til þess að slipptaka væri fyrirhuguð. Réttarstaða skipstjóra er á margan hátt, bæði gagnvart útgerðarmanni og þriðja aðila, verulega frábrugðin réttarstöðu annarra skipverja, enda eru mörg sérákvæði um skipstjóra bæði í sjómanna- og siglingalögum. Er það á ábyrgð skipstjóra að annast um að skip sé haffært og að það sé vel útbúið, sbr. 6. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Verður að skilja ákvæði 1. mgr. 19. gr. sjómannalaga á þann veg að það sé ætlað skipverjum til verndar og sem úrræði í því tilviki að skipstjóri gegni eigi skyldu sinni í þessu efni, heldur hyggi á að sigla skipi óhaffæru. Sigling skips er á valdi skipstjóra, sbr. 49. gr. sjómannalaga. Þegar af þessum ástæðum var stefnanda ekki rétt að krefjast lausnar úr skiprúmi sínu á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 35/1985, þar sem sigling skipsins var á hans valdi, stöðu hans samkvæmt. Verður stefnda því sýknað af dómkröfum hans í máli þessu, en eftir atvikum þykir þó rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsorð: Stefnda, Básafell hf., er sýknað af kröfum stefnanda, Aðalsteins Rúnars Friðþjófssonar í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 552/2015
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Lánssamningur Gengistrygging
|
L hf. krafðist viðurkenningar á því að lánssamningur sem LÍ hf., forveri L hf., veitti B ehf. hefði verið um lán í erlendum myntum. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að textaskýring lánssamningsins tæki ekki af skarið um hvers efnis samningurinn væri og því þyrfti að líta til atriða sem lytu að því hvernig hann hefði verið efndur og framkvæmdur. Í því sambandi var litið til þess að láninu hefði verið ráðstafað til greiðslu eldri skuldbindinga sem að meirihluta voru í erlendum gjaldmiðlum, auk þess sem ríflega helmingur af vöxtum lánsins, sem greiddur hefði verið, hefði verið inntur af hendi í erlendum gjaldmiðlum. Þá hefðu innborganir á lánið að mestu leyti verið í sterlingspundum. Ennfremur hefðu eftirstöðvar lánsins við skilmálabreytingu þess einungis verið tilgreindar í erlendum myntum. Loks var talið að framburður stjórnarmanns B ehf. benti til þess að um erlent lán hefði verið að ræða. Í ljósi þessa var það mat héraðsdóms að um lánssamning í erlendum myntum hefði verið að ræða. Í dómi Hæstaréttar var hinn kærði úrskurður staðfestur með þeirri athugasemd að í skilmálaskrá, sem samin hefði verið í tilefni af lánveitingunni, hefði komið fram að L hf. væri tilbúið til að endurfjármagna tilteknar skuldir B ehf. og um fjárhæðina vísað til þess að hún væri að jafnvirði 28.000.000.000 krónum í þeim erlendu myntum sem aðilar semdu um. Með vísan til þessa, en að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar, væri fallist á að lánssamningurinn hefði verið í erlendri mynt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. ágúst 2015. Kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. ágúst 2015, þar sem viðurkennt var að lánssamningur sóknaraðila og Landsbanka Íslands hf. 19. desember 2007 ásamt viðauka 31. júlí 2008 væri um lán í erlendum gjaldmiðlum. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að fyrrgreindur lánssamningur sé um lán í íslenskum krónum sem bundið sé gengi erlendra gjaldmiðla. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði snýst ágreiningur aðila um hvort samningur 19. desember 2007 milli sóknaraðila og Landsbanka Íslands hf., sem nú ber nafn varnaraðila, en viðauki við hann er frá 31. júlí 2008, sé um lán í erlendri mynt eða hvort um sé að ræða lán í íslenskum krónum, sem bundið sé gengi erlendrar myntar og fari því í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í skýrslu Stefáns Hilmars Hilmarssonar, sem var stjórnarmaður í sóknaraðila, fyrir héraðsdómi kom fram að í aðdraganda að gerð lánssamningsins hafi verið samin svonefnd skilmálaskrá þegar legið hafi fyrir að bankinn var tilbúinn til þess að veita lánið. Skilmálaskráin, sem er frá 6. desember 2007, er á ensku nefnd Term sheet en liggur fyrir í íslenskri þýðingu. Á því skjali kemur fram að Landsbanki Íslands hf. sé tilbúinn að endurfjármagna tilteknar eldri skuldir sóknaraðila, sem þar eru tilgreindar í íslenskum krónum, samtals að fjárhæð 28.000.000.000 krónur. Um fjárhæð láns segir: ,,Jafnvirði kr. 28.000.000.000 ... í þeirri erlendu mynt/myntum (valkvæðar myntir) sem um semst milli lánveitanda og lántaka.“ Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að lánssamningur aðila hafi verið í erlendri mynt og fari því ekki í bága við framangreind ákvæði laga nr. 38/2001. Verður úrskurðurinn því staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þrotabú BG Holding ehf., greiði varnaraðila, LBI hf., 1.500.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 356/2015
|
Sjómaður Vinnusamningur Tómlæti
|
S höfðaði mál til heimtu vangreiddra launa vegna starfa hans sem skipstjóri á bát F ehf. á árunum 2007 til 2012, en óumdeilt var að ekki hafði verið gerður skriflegur ráðningarsamningur og að ekki var í gildi kjarasamningur. S reisti kröfu sína á því að samið hefði verið um að laun hans miðuðust við 12% af aflaverðmæti að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða, auk orlofs, en F ehf. hélt því hins vegar fram að miðað hefði verið við 8%. Með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. og 42. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 var talið að F ehf. bæri sönnunarbyrði í málinu. Að virtum gögnum málsins og yfirlýsingum vitna var ekki talið að F ehf. hefði hnekkt staðhæfingu S um 12% skiptahlut. Á hinn bóginn hefði S fyrst gert athugasemd við fjárhæð launa í október 2013, þrátt fyrir að launaseðlar hans hefðu gefið tilefni til að kanna grundvöll uppgjörsins strax í upphafi starfssambandsins. Var því fallist á með F ehf. að S hefði sýnt af sér tómlæti í málinu. Var F ehf. því sýknað af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. maí 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 19.116.768 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sveinbjörn Ragnarsson, greiði stefnda, Fiskihóli ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 20. febrúar 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 23. janúar sl., er höfðað af Sveinbirni Ragnarssyni, Holtastíg 4, Bolungarvík, gegn Fiskihóli ehf., Vitastíg 7, Bolungarvík, með stefnu birtri 3. júní 2014. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 26.974.249 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 61.345 krónum frá 1. febrúar 2008 til 1. mars 2008, en af 962.872 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2008, en af 1.139.245 krónum frá þeim degi til 1. maí 2008, en af 1.660.861 krónu frá þeim degi til 1. júní 2008, en af 2.130.245 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2008, en af 2.502.052 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af 2.969.168 krónum frá þeim degi til 1. október 2008, en af 3.277.614 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en af 3.783.948 krónum frá þeim degi til 1. desember 2008, en af 4.379.620 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009, en af 5.117.580 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2009, en af 5.688.106 krónum frá þeim degi til 1. mars 2009, en af 5.913.150 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2009, en af 6.244.949 krónum frá þeim degi til 1. maí 2009, en af 6.691.281 krónu frá þeim degi til 1. júní 2009, en af 7.083.886 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2009, en af 7.529.774 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2009, en af 7.663.035 krónum frá þeim degi til 1. september 2009, en af 8.025.606 krónum frá þeim degi til 1. október 2009, en af 8.588.045 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2009, en af 9.156.894 krónum frá þeim degi til 1. desember 2009, en af 9.804.901 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2010, en af 10.843.718 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2010, en af 11.791.374 krónum frá þeim degi til 1. mars 2010, en af 12.207.779 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2010, en af 12.280.688 krónum frá þeim degi til 1. maí 2010, en af 12.939.899 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2010, en af 13.036.066 krónum frá þeim degi til 1. september 2010, en af 13.310.923 krónum frá þeim degi til 1. október 2010, en af 14.035.249 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2010, en af 14.736.324 krónum frá þeim degi til 1. desember 2010, en af 15.706.683 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2011, en af 16.466.760 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2011, en af 17.167.564 krónum frá þeim degi til 1. mars 2011, en af 18.091.234 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2011, en af 19.013.128 krónum frá þeim degi til 1. maí 2011, en af 19.329.297 krónum frá þeim degi til 1. júní 2011, en af 20.464.275 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2011, en af 21.384.945 krónum frá þeim degi til 1. september 2011, en af 21.774.563 krónum frá þeim degi til 1. október 2011, en af 22.329.229 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2011, en af 22.889.662 krónum frá þeim degi til 1. desember 2011, en af 23.640.621 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2012, en af 24.392.897 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2012, en af 25.340.608 krónum frá þeim degi til 1. mars 2012, en af 25.796.817 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2012, en af 26.415.097 krónum frá þeim degi til 1. maí 2012, en af 26.974.249 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 19.116.768 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 495.984 krónum frá 1. febrúar 2008 til 1. mars 2008, en af 852.446 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2008, en af 900.979 krónum frá þeim degi til 1. maí 2008, en af 1.057.815 krónum frá þeim degi til 1. júní 2008, en af 1.472.065 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2008, en af 1.792.537 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af 1.993.703 krónum frá þeim degi til 1. október 2008, en af 2.261.573 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en af 2.707.613 krónum frá þeim degi til 1. desember 2008, en af 3.230.287 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009, en af 3.887.075 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2009, en af 4.392.458 krónum frá þeim degi til 1. mars 2009, en af 4.592.028 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2009, en af 4.886.989 krónum frá þeim degi til 1. maí 2009, en af 5.277.933 krónum frá þeim degi til 1. júní 2009, en af 5.559.641 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2009, en af 5.803.179 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2009, en af 5.917.902 krónum frá þeim degi til 1. september 2009, en af 5.967.987 krónum frá þeim degi til 1. október 2009, en af 6.411.134 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2009, en af 6.914.415 krónum frá þeim degi til 1. desember 2009, en af 7.488.800 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2010, en af 7.996.506 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2010, en af 8.839.238 krónum frá þeim degi til 1. mars 2010, en af 9.209.973 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2010, en af 9.272.772 krónum frá þeim degi til 1. maí 2010, en af 9.859.818 krónum frá þeim degi til 1. september 2010, en af 10.041.250 krónum frá þeim degi til 1. október 2010, en af 10.605.630 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2010, en af 11.035.162 krónum frá þeim degi til 1. desember 2010, en af 11.779.023 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2011, en af 12.127.966 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2011, en af 12.750.524 krónum frá þeim degi til 1. mars 2011, en af 13.167.349 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2011, en af 13.928.643 krónum frá þeim degi til 1. maí 2011, en af 14.208.401 krónu frá þeim degi til 1. júní 2011, en af 14.761.013 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2011, en af 14.901.030 krónum frá þeim degi til 1. september 2011, en af 15.245.555 krónum frá þeim degi til 1. október 2011, en af 15.736.172 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2011, en af 16.231.893 krónum frá þeim degi til 1. desember 2011, en af 16.708.245 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2012, en af 17.377.757 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2012, en af 18.219.678 krónum frá þeim degi til 1. mars 2012, en af 18.566.281 krónu frá þeim degi til 1. apríl 2012, en af 19.116.768 krónum frá þeim degi, til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafist að viðurkennt verði sjóveð fyrir öllum tildæmdum fjárhæðum í skipinu Gunnari Leós ÍS-112, skipanr. 2497, auk málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins, úr hendi stefnda að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar. Í báðum tilvikum gerir stefndi kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Málsatvik Stefnandi var haustið 2007 ráðinn til starfa sem skipstjóri á bát stefnda, Gunnari Leós ÍS-112. Báturinn, sem er með skipaskrárnúmer 2497, er 11 brúttótonna krókaflamarksbátur og eru alla jafnan tveir menn um borð við veiðar. Þegar stefnandi var ráðinn til starfans höfðu ekki verið gerðir kjarasamningar milli sjómanna og útgerðarmanna um kaup og kjör skipverja á bátum sem voru sömu eða svipaðrar stærðar og báturinn. Þá var ekki gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila. Ágreiningur aðila snýst um það hver hafi verið umsamin launakjör stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að svo hafi verið um samið að laun hans miðuðust við 12% af aflaverðmæti hverju sinni að frádregnum þeim kostnaði sem heimilt var að draga frá aflaverðmæti áður en til skipta kom, auk orlofs. Þetta hafi verið algengur skiptahlutur skipstjóra á sambærilegum bátum sem gerðir voru út frá Bolungarvík á þessum tíma. Stefnandi byggir dómkröfu sína á því að stefndi beri að greiða honum mismun þess sem um var samið og þeirra launa sem hann fékk greidd, að teknu tilliti til venjubundinna og lögmætra frádráttarliða. Stefndi byggir á því að svo hafi verið samið við stefnanda þegar hann réð sig til starfans að kjör hans hafi átt að vera að öllu leyti sambærileg þeim kjörum sem aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum í Bolungarvík sem lönduðu afla á fiskmörkuðum höfðu, sem hafi verið 7,7 til 8% af aflaverðmæti, með orlofi. Þá byggir stefndi á því að sá mismunur sem hafi verið á launum milli mánaða sé fyrst og fremst tilkominn vegna mismunandi aflaverðmætis innan hvers mánaðar fyrir sig, sölukostnaðar, frítöku stefnanda, o.fl. Í stefnu er það rakið að á árinu 2011 í aðdraganda að gerð kjarasamningsins hafi flest drög að honum mælt fyrir um að skiptahlutur sjómanna yrði skertur, þ.e. að skiptahlutur skipverja yrði ekki 10% og 12% líkt og verið hafði, heldur nokkuð lægri. Í byrjun september 2011 hafi verið haldinn fundur í húsakynnum Verkalýðs- og sjómannafélags Bolungarvíkur þar sem m.a. var til umræðu kjarasamningur á milli Salting ehf. og Sigurgeirs Þórarinssonar, Hagbarðar Marinóssonar og Hálfdáns Daðasonar um kaup og kjör á Vilborgu ÍS-103. Fundinn hafi sótt smábátasjómenn úr Bolungarvík, m.a. í þeim tilgangi að bera saman bækur sínar og styðja hvern annan í kjarabaráttu við útgerðarmenn. Á þeim fundi hafi stefnandi ekki verið reiðubúinn til að fara í kjarabaráttu þar sem hann væri sjálfur á 12% skiptahlut og taldi að það gæti komið niður á sér síðar með lækkandi hlut. Af hálfu stefnda voru gefnir út launaseðlar til stefnanda og annaðist Jón Þorgeir Einarsson, endurskoðandi hjá Endurskoðun Vestfjarða ehf., alla launaútreikninga. Á þeim launaseðlum sem liggja fyrir í málinu er ekki hægt að sjá hver var skiptahlutur stefnda heldur er þar tilgreind eining sem hafi verið 1,00 og fjárhæð sem hafi verið breytileg milli mánaða, auk orlofs. Þá eru tilgreindir á launaseðlunum frádráttarliðir sem hafi verið lífeyrissjóðsiðgjöld, félagsgjöld og staðgreiðsla skatta. Stefnanda var sagt upp störfum á árinu 2012 og lauk ráðningarsambandi hans við stefnda í ágúst 2012. Hann fékk greidd laun meðan á uppsagnarfresti hans stóð eða allt til loka október 2012. Í stefnu er það rakið að nokkru eftir að stefnanda var sagt upp störfum hafi hann ákveðið að staðreyna hvort laun hans hefðu verið í samræmi við umsaminn skiptahlut. Hann hafi óskað eftir því að fá upplýsingar um aflaverðmæti Gunnar Leós á þeim tíma er hann starfaði sem skipstjóri á bátnum, frá fiskmarkaði og frá stefnda. Þegar honum bárust þær upplýsingar, sem samkvæmt framlögðum gögnum var 23 júlí 2013, hafi hann fyrst fengið vitneskju um forsendur launauppgjörsins. Samkvæmt greinargerð stefnda voru þessar upplýsingar teknar saman af Jóni Þorgeiri Einarssyni. Þá kemur þar fram að í kjölfar þess hafi verið óskað eftir frekari upplýsingum sem hafi þegar verið sendar stefnanda. Þessu til viðbótar hafi Jón Þorgeir tekið saman yfirlit um aflaverðmæti bátsins á árunum 2009-2012, sölukostnað, frítöku stefnanda og annað er skipti máli við útreikning á hlut stefnanda. Samkvæmt stefnu fékk stefnandi í september 2013 ítarlegri upplýsingar frá Fiskmarkaði Suðurnesja til þess að staðreyna hvort stefndi miðaði við rétt uppgefið aflaverðmæti. Stefnandi byggir á því að þá hafi komið í ljós að skiptahlutur stefnanda var ekki nærri 12% nema örfáa mánuði á umræddu tímabili og að launin hafi því verið umtalsvert lægri en samið hafði verið um. Þá liggur fyrir tölvupóstur þar sem fram kemur að stefnanda hafi 5. febrúar 2014 verið framsendar upplýsingar frá Jóni Þorgeiri vegna ársins 2008. Með bréfi, dagsettu 24. október 2013, krafði stefnandi stefnda um vangoldin laun vegna áranna 2009 til 2012. Í kjölfar þess, í nóvember 2013, hittust stefndi og stefnandi á fundi þar sem farið var yfir launaútreikninga og lagði stefndi fram ný gögn til útreiknings skiptahlutarins. Stefnandi rekur það í stefnu að hann hafi talið að þeir útreikningar væru ekki í samræmi við það sem um var samið og það sama eigi við um viðbótarupplýsingar frá stefnda í febrúar 2014. Fyrir liggja launaseðlar vitnisins Snorra Harðarsonar ásamt sundurliðun á aflaverðmæti vegna september 2007, apríl 2008 og janúar 2009 og upplýsingar um aflaverðmæti Gunnars Leós á því tímabili er stefnandi starfaði hjá stefnda. Þá lagði stefnandi fram yfirlýsingu Bjarka Friðbergssonar, vottaða 22. desember 2013, yfirlýsingu Hagbarðar Marinóssonar, vottaða 23. desember 2013, og yfirlýsingu Snorra Harðarsonar, einnig vottaða 23. desember 2013. Yfirlýsingarnar eru allar samhljóða og varða atvik á fundi sem haldinn var í Bolungarvík í september 2011. Af hálfu stefnda var lögð fram yfirlýsing Jakobs Valgeirs Flosasonar, f.h. Jakobs Valgeirs ehf., dagsett 13. október 2014, ásamt yfirlýsingu sama aðila, dagsettri 20. nóvember 2014, þar sem fyrri yfirlýsingin var leiðrétt. Af hálfu stefnda voru einnig lagðar fram yfirlýsingar eftirfarandi aðila, dagsettar 13. október 2014; Runólfs K. Péturssonar, f.h. Sigga Bjartar ehf., Jakobs Valgeirs Flosasonar, f.h. Völusteins ehf., og Guðmundar Einarssonar og Jóns Þorgeirs Einarssonar, f.h. Blakkness ehf. Í þeim yfirlýsingum sem stefndi lagði fram upplýsa viðkomandi um þær skiptaprósentur sem greitt var eftir hjá viðkomandi útgerðum áður en kjarasamningur tók gildi 2012. Þá lagði stefndi fram kjarasamning milli Völusteins ehf. og Ólafs Jens Daðasonar, Guðbjarna Karlssonar og Hjalta Þórs Þorkelssonar, dagsettan 1. desember 2009, og kjarasamning milli SSÍ, FFSÍ og VM annars vegar og Landssambands smábátaeigenda hins vegar um kaup og kjör á smábátum, dagsettan 29. ágúst 2012. Loks lagði stefnandi fram tölvupóst frá Verðlagsstofu skiptaverðs, dagsettan 30. ágúst 2013, þar sem fram kemur að samkvæmt þeim uppgjörum sem verðlagsstofa hafi séð vegna smábáta sem lönduðu á markaði fyrir gildistöku kjarasamningsins 1. september 2012 hafi skiptahlutur verið á bilinu 7-12% Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og fyrirsvarsmaður stefnda, Bæring Freyr Gunnarsson, aðilaskýrslur. Einnig gáfu skýrslu Snorri Harðarson, Einar Jón Snorrason, Hagbarður Marinósson, Svavar Geir Ævarsson, Jón Þorgeir Einarsson og Jakob Valgeir Flosason. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því, að stefndi skuldi honum umstefnda fjárhæð vegna vangoldinna launa á ráðningartímabili stefnanda hjá stefnda. Samið hafi verið um fastan 12% skiptahlut, að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða áður en til skipta kæmi, auk orlofs, og gekk stefnandi af þeim sökum út frá því að hlutur hans hjá stefnda væri ávallt 12% að viðbættu 10,17% orlofi hverju sinni. Stefnandi byggir á þeirri almennu reglu vinnuréttar að það sé frumskylda vinnuveitanda að greiða starfsmönnum laun í samræmi við umsamin ráðningarkjör, sem í þessu tilviki hafi miðast við 12% skiptahlut auk orlofs. Komi þessi skylda skýrt fram í sjómannalögum nr. 35/1985. Sökum vanefndar stefnda á þessari samningsskyldu sinni beri honum að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð. Stefnandi bendir á að ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda í samræmi við áskilnað 6. gr. sjómannalaga, en þar sé m.a. mælt fyrir um að útgerðarmaður skuli sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipverja sem skuli m.a. greina umsamið kaup. Skylda þessi sé óundanþæg. Í ljósi þess beri að túlka allan vafa, sem upp kemur vegna ráðningarsambands stefnanda við stefnda, stefnanda í hag og stefnda í óhag, samkvæmt skýrri dómvenju. Stefnandi byggir einnig á þeirri staðreynd að 12% skiptahlutur hafi verið algengur skiptahlutur skipstjóra á svæðinu á því tímabili er stefnandi vann hjá stefnda. Auk þess hafi stefnandi fengið 12% hlut greiddan í maí 2010 og stefnandi hefði ekki ráðið sig á verri kjör en aðrir skipstjórar í sambærilegri stöðu og hann. Stefnandi bendir á að stefndi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að stefnandi hafi ekki verið ráðinn á 12% skiptahlut líkt og algengur skiptahlutur skipstjóra var á sambærilegum skipum í Bolungarvík á umræddu tímabili. Allan vafa hvað þetta varðar verði að túlka stefnda í óhag. Þá bendir stefnandi á að á launaseðlum hans á umræddu tímabili megi glöggt ráða að kaup hans sé miðað við tiltekinn hlut af aflaverðmæti en ekki komi hins vegar fram hver hluturinn skyldi vera í prósentum talið. Í ljósi samkomulags aðila um 12% skiptahlut hafi stefnandi staðið í þeirri góðu trú að kaup hans væri reiknað út miðað við það, enda hafði hann enga ástæðu til annars en að ganga út frá því að stefndi stæði við gerðan ráðningarsamning. Af launaseðlunum verði heldur ekki ráðið hvert heildaraflaverðmæti var hverju sinni að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða áður en til skipta kom. Laun stefnanda hafi verið síbreytileg milli mánaða allan ráðningartímann og gekk hann út frá því að laun sín væru ávallt 12% eins og um var samið. Hann sem launamaður hafi mátt treysta því að það sem fram kom á launaseðli væri í samræmi við umsamin launakjör hverju sinni og byggir stefnandi á því að á honum hafi ekki hvílt sú skylda að sannreyna það í hvert skipti sem hann fékk útborgað. Þá bendir stefnandi á að á árunum 2010 og 2011 var hafist handa við gerð kjarasamninga fyrir smábátasjómenn. Á þeim tíma ræddu smábátasjómenn sín á milli um kaup sín og kjör og hafi þeim sem voru á fundi í Sjómanna- og verkalýðsfélagi Bolungarvíkur í september 2011 verið ljóst að stefnandi taldi sig hafa verið ráðinn á 12% skiptahlut. Upplýsti hann fundarmenn um kaup sín og kjör til útskýringar á því hvers vegna hann teldi sig ekki geta lagt öðrum smábátasjómönnum lið í kjarabaráttu sinni. Ástæða þess að stefnandi taldi sig ekki geta lagt þeim lið var sú staðreynd að hann væri ráðinn á 12% skiptahlut og vildi ekki styggja yfirmann sinn. Framangreint renni stoðum undir þá málsástæðu stefnanda að hann hafi verið ráðinn á 12% skiptahlut. Þá byggir stefnandi á því að þar sem hann hafði ekki fengið upplýsingar um þær forsendur sem lágu að baki skiptunum til þess að staðreyna skiptahlutinn hafi hann kallað eftir þeim upplýsingum frá stefnda í júlí 2013. Upplýsingarnar hafi hann fengið sendar með tölvupósti dagsettum 23. júlí 2013. Þá hafi stefnandi fyrst fengið vitneskju um grundvöll og undirliggjandi forsendur stefnda vegna launagreiðslna. Í kjölfar upplýsinga frá stefnda hafi stefnandi óskað eftir upplýsingum frá Verðlagsstofu skiptaverðs til að sannreyna upplýsingarnar auk upplýsinga um aflaverðmæti Gunnars Leós frá Fiskmarkaði Suðurnesja til að sannreyna framangreint. Eftir að þær upplýsingar bárust í september 2013 kom í ljós að ákveðið ósamræmi virtist vera á milli uppgefins aflaverðmætis stefnda sem finna mátti í gögnum stefnda frá því í júlí 2013 og þeirra upplýsinga um aflaverðmæti sem aflað var frá Fiskmarkaði Suðurnesja. Eins kom í ljós að skiptahlutur var síbreytilegur á milli mánaða og ekki í samræmi við það sem um var samið. Á grundvelli gagna frá stefnda og Fiskmarkaði Suðurnesja er skiptahlutur stefnanda reiknaður að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða. Auk þess er gerð krafa um 8% vangreitt mótframlag stefnda í lífeyrissjóð. Nánar tiltekið er krafan reiknuð á þann veg að 4% uppboðskostnaður er dreginn frá aflaverðmæti skipsins í hverjum mánuði fyrir sig. Skiptahluturinn er því fundinn með því að reikna 12% af raunaflaverðmæti að frádregnum uppboðskostnaði (0,12 x aflaverðmætiuppboðskostnaður). Við skiptahlutinn er bætt 10,17% orlofi. Sú fjárhæð myndar stofn stefnufjárhæðarinnar að frádregnum þeim launum sem stefnandi fékk sannanlega greidd frá stefnda. Þar sem stefnandi byggir á því að sú fjárhæð samsvari vangreiddum launum hefur mótframlagi stefnda í lífeyrissjóð stefnanda hvað varðar þá fjárhæð ekki verið skilað. Er því einnig gerð krafa um vangreitt mótframlag í lífeyrissjóð. Á hinu umstefnda tímabili frá 2008 til 2012 nam mismunur á milli greiddra launa og 12% skiptahlutar með orlofi samtals 24.976.157 krónum. Þá nam 8% mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð 1.998.092 krónum. Er heildarstefnukrafan því samtals 26.974.249 krónur. Þá lagði stefnandi fram yfirlit þar sem fram koma útreikningar hans á stefnukröfu, sundurliðaða eftir mánuðum. Stefnandi leggur upplýsingar um aflaverðmæti skipsins frá Fiskmarkaði Suðurnesja til grundvallar útreikningi á stefnukröfu, að undanskildum einum mánuði, í maí 2010, þar sem stór hluti af aflanum í þeim mánuði voru hrogn sem seld voru til Jóns Ásbjörnssonar. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda voru hrognin seld fyrir 5.315.100 krónur. Heildaraflaverðmæti sem kom til skipta í maí 2010 var því 6.939.437 krónur þar sem annað aflaverðmæti nam 1.624.337 krónum. Reiknaður skiptahlutur útgerðarinnar þennan tiltekna mánuð til stefnanda nam um 12% án orlofs. Það var eini mánuðurinn á hinu umstefnda tímabili þar sem skiptahlutur var reiknaður rétt og í samræmi við umsamin ráðningarkjör. Stefnandi hefur ekki upplýsingar um það hvers vegna skiptahlutur var síbreytilegur milli mánaða allan ráðningartímann. Stefnandi telur þó mögulegt að við uppgjör launa hafi stefndi dregið frá kostnað stefnda vegna kvótaleigu en slíkur kostnaður er alla jafna breytilegur milli mánaða og kann að skýra uppgjör stefnda. Þar sem slíkra gagna nýtur ekki við hefur stefnandi ekki getað staðreynt það. Komi í ljós að stefndi hafi dregið frá kvótaleigu er á því byggt að um ólögmætan frádráttarlið sé að ræða auk þess sem ekki var samið um að kostnaður vegna kvótaleigu yrði dreginn frá skiptahlut stefnanda. Beri stefnda að greiða stefnanda laun án þess að kostnaður vegna kvótaleigu komi til skerðingar á skiptahlut. Stefnandi bendir einnig á að gjalddagi launa hafi verið fyrirfram ákveðinn sem fyrsti hvers mánaðar og fái það stoð í framlögðum launaseðlum. Með vísan til þess byggist dráttarvaxtakrafan á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 með sérstakri tilvísun til 1. mgr. 6. gr. laganna. Við upphaf aðalmeðferðar málsins lagði stefnandi fram varakröfu að fjárhæð 19.116.768 krónur. Lagði stefnandi einnig fram yfirlit þar sem fram koma útreikningar hans á varakröfu. Við útreikning hennar er notuð sama aðferð og hvað varðar aðalkröfu en einnig er tekið tillit til fjarvista stefnanda, auk þess sem fallið er frá kröfu um 8% mótframlag stefnda í lífeyrissjóð stefnanda og miðað er við að uppboðskostnaður sé 5,69%. Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á sjóveðrétti í skipinu Gunnari Leós ÍS-112 á 1. tl. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og langri og athugasemdalausri dómvenju þar að lútandi. Stefnandi vísar, kröfu sinni til stuðnings, til almennra reglna vinnu- og sjóréttar, meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga er fá stoð í lögum nr. 50/2000 og samningalögum nr. 7/1936. Þá vísar hann til sjómannalaga nr. 35/1985 og siglingalaga nr. 34/1985 auk laga um orlof nr. 30/1987. Hvað varðar dráttarvexti vísar stefnandi til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þá sérstaklega 1. mgr. 6. gr. laganna. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um varnarþing vísast til 33. gr. sömu laga. Í stefnu skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram gögn um kostnað af kvótaleigu vegna bátsins á ráðningartíma stefnanda. Þá skoraði hann á stefnda að leggja fram skriflegan ráðningarsamning stefnanda við stefnda eða önnur gögn sem mæla fyrir um hver ráðningarkjör stefnanda voru á ráðningartímanum. Einnig skoraði hann á stefnda að leggja fram sundurliðaða útreikninga launauppgjörs stefnanda á tímabilinu. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi gerir aðallega kröfu um að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi telur að kröfur stefnanda eigi ekki við nokkur rök að styðjast. Þau laun sem stefnandi fékk greidd meðan hann starfaði hjá stefnda á árunum 2007-2012 hafi í einu og öllu verið í samræmi við það sem um var samið milli málsaðila. Þá vakti stefndi athygli á því í greinargerð að hann teldi að verulegur vafi sé á að málið sé tækt til efnismeðferðar fyrir dómi, eins og það er lagt upp af hálfu stefnanda. Framsetning málsins sé með þeim hætti að miklar þversagnir séu í málatilbúnaði stefnanda og verði ekki séð að dómkröfur hans séu í samræmi við þau gögn sem vísað er til af hans hálfu. Þannig virðist stefnandi byggja dómkröfur sínar á því að stefnandi eigi að fá hlutdeild af öllu heildaraflaverðmæti bátsins á tímabilinu 1. janúar 2008 til 30. apríl 2012, að undanskildum þremur mánuðum, þrátt fyrir að hafa ekki farið í allar veiðiferðir bátsins á þessu tímabili auk þess að hafa verið í launalausu leyfi. Engin skýring sé á því hvers vegna miðað sé við fastan 4% sölukostnað en hann sé misjafn á milli veiðiferða. Stefndi telur með hliðsjón af þessu að verulegur vafi leiki á því að hægt sé að leggja dóm á málið auk þess sem vafi sé á því að stefnan uppfylli þau skilyrði sem fram koma í e- til g-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi stefnu í einkamáli og því hljóti að koma til greina að vísa málinu frá dómi án kröfu. Stefndi bendir á að í stefnu sé því haldið fram að stefnandi hafi samið um það við forsvarsmann stefnda, þegar hann réði sig til starfa, að hann fengi í sinn hlut 12% af aflaverðmæti bátsins hverju sinni auk orlofs og fullyrðir að algengur skiptahlutur á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma hafi verið 10% í hlut háseta og 12% í hlut skipstjóra. Stefnandi nefnir hins vegar engin dæmi þessu til staðfestingar. Telji stefndi að þessar fullyrðingar stefnanda séu rangar. Hið rétta sé að á árinu 2007, þegar stefndi var ráðinn, var samið um að hann fengi sambærileg launakjör og aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum í Bolungarvík höfðu og var þá miðað við báta sem lönduðu afla á fiskmörkuðum. Við þetta hafi stefndi staðið. Varðandi kjör skipstjóra á sambærilegum bátum í Bolungarvík bendir stefndi á að Völusteinn ehf., sem hóf útgerð bátsins Hrólfs Einarssonar ÍS-255 í júlí 2009, samdi við áhöfnina um að skipstjóri bátsins fengi 8% af aflaverðmæti og háseti 6% og var orlof innifalið í þeirri prósentutölu. Hjá Blakksnesi ehf., sem gerði út bátinn Einar Hálfdáns ÍS-11 á þessum tíma, var svo um samið að skipstjóri bátsins fengi 7,7% í sinn hlut og háseti 6,3%. Siggi Bjartar ehf. gerði út bátinn Sigga Bjartar ÍS-50 og fékk skipstjóri þess báts 7,7% í sinn hlut og hásetinn 6,3%. Hjá útgerð Jakobs Valgeirs ehf. var skiptum þannig háttað að þegar aflinn var seldur til eigin útgerðar á svokölluðu „verðlagsstofuverði“ fékk skipstjórinn 10% í sinn hlut og hásetinn 8% en þegar afli var seldur á markaði voru skiptin þannig að skipstjóri fékk 7,7% og háseti 6,3%. Orlof var í öllum tilvikum innifalið í fyrrgreindum prósentutölum. Í ágúst 2012 var gerður kjarasamningur milli Landssambands smábátaeigenda, annars vegar, og Sjómannasambands Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og VM - félags vélstjóra og málmtæknimanna, hins vegar, og var þar kveðið á um að skipstjóri á þessum bátum fengi 8,92% með orlofi og háseti 5,95%. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að hann hafi einn skipstjóra í Bolungarvík átt að fá allt aðra og miklu hærri skiptaprósentu en aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum, enda á hún ekki við nokkur rök að styðjast. Þá skori stefndi á stefnanda að leggja fram gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu að algengur skiptahlutur á sambærilegum bátum í Bolungarvík hafi verið þannig að skipstjóri fengi 12% af aflaverðmæti og háseti 10%. Stefna málsins verði ekki skilin á annan veg en þann að stefnandi byggi málatilbúnað sinn m.a. á þessari órökstuddu fullyrðingu. Staðreyndin sé sú að aldrei hafi verið samið við stefnanda um að hann fengi 12% af aflaverðmæti heldur átti hann að fá sambærilegan hlut og viðgengst hjá öðrum útgerðum í Bolungarvík á sams konar eða sambærilegum bátum. Við þetta hafi stefndi staðið og ef eitthvað var hafi stefnandi fengið ívið hærra skiptahlutfall en almennt viðgekkst, þar sem fyrirliggjandi gögn sýni að stefnandi fékk að meðaltali 8,93% í sinn hlut af aflaverðmæti bátsins á árinu 2008 og 8,05% á árunum 20092012. Til stuðnings kröfu sinni um 12% skiptahlut af aflaverðmæti bátsins vísar stefnandi m.a. til þess að hann hafi fengið 12% skiptahlut greiddan í maí 2010. Hið rétta sé að hann fékk í þessum mánuði að meðaltali 11,87% skiptahlut af aflaverðmæti bátsins en ástæða þess var sú að þá var báturinn m.a. á grásleppuveiðum og þá sé skiptahlutur skipverja, sem oft eru þrír, mun hærri, eða 12,33% með orlofi. Þá bendir stefndi á að það eina sem stefnandi leggi fram til sönnunar því að hann hafi átt að fá 12% skiptahlut af aflaverðmæti séu yfirlýsingar þriggja einstaklinga um að þeir hafi heyrt stefnanda sjálfan hafa orð á því á fundi sjómanna í Verkalýðs- og sjómannafélagi Bolungarvíkur í september 2011. Fráleitt sé að halda því fram að slíkar einhliða yfirlýsingar stefnanda á fundi hafi eitthvert sönnunargildi og hefði stefnandi getað nefnt hvaða skiptaprósentu sem er. Stefndi segir það vera rétt sem stefnandi heldur fram í stefnu að ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur eins og skylt sé samkvæmt 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Dómafordæmi séu fyrir því að vinnuveitandi beri hallann af því að hafa ekki gert skriflegan ráðningarsamning ef ekki tekst að sanna hver hin umsömdu launakjör voru. Þegar lagt er mat á sönnun þess um hvaða kjör var samið við stefnda við upphaf ráðningar hans á árinu 2007 vegur hvað þyngst að mati stefnda þær upplýsingar sem tiltækar eru um hvað aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum í Bolungarvík höfðu á þessum tíma. Engin ástæða er til að ætla eða halda því fram að stefnandi hafi átt að fá eitthvað allt annað og miklu meira en aðrir skipstjórar á sambærilegum bátum á þessum tíma. Þá skipti ekki síður miklu máli sú staðreynd að stefnandi gerði aldrei á starfstíma sínum athugasemd við laun sín þrátt fyrir að hann fengi launaseðil um hver mánaðamót þar sem laun hans fyrir næstliðinn mánuð voru tilgreind. Eins og sjá má af dómskjölum voru heildarlaun stefnanda hjá stefnda á tímabilinu 1. janúar 2008 til og með 30. apríl 2012, samtals 31.911.154 krónur. Samkvæmt stefnu telur stefnandi að laun hans á fyrrgreindu tímabili hafi verið vantalin um tæpar 27 milljónir króna og þannig hafi hann fengið rétt rúman helming þeirra launa sem honum bar að fá. Telur stefndi ósennilegt að stefnandi hefði látið hjá líða að gera athugasemdir við launin ef hann hefur einungis verið að fá greidd rúmlegan helming þeirra launa sem hann taldi sig hafa samið um. Slíkt hefði ekki getað farið framhjá stefnanda en hann gerði aldrei á starfstíma sínum hjá stefnda athugasemdir við launaútreikninga né kallaði hann eftir upplýsingum um aflaverðmæti bátsins. Gera verður ráð fyrir því að stefnandi, sem skipstjóri bátsins, hafi mátt gera sér grein fyrir því við lok hverrar veiðiferðar hvert aflaverðmæti bátsins hafi verið. Þrátt fyrir það kallaði stefnandi aldrei eftir upplýsingum um aflaverðmæti bátsins né gerði athugasemdir við launin. Ef svo ólíklega vildi til að talið verði að stefnda hafi ekki tekist að sanna að umsamin laun stefnanda hafi verið í samræmi við það sem hann fékk greitt og að stefndi eigi að bera hallann af því að slík sönnun hafi ekki tekist, telur stefndi engu að síður að sýkna eigi hann af öllum kröfum stefnanda í málinu vegna tómlætis og aðgerðarleysis stefnanda. Það sé með slíkum ólíkindum að ekki verði annað séð en að meint krafa stefnanda sé niður fallin af þeim sökum. Gera verður þá kröfu til þess sem telur sig vanhaldinn í launum að hann geri án tafar athugasemdir. Slíku var ekki fyrir að fara í tilviki stefnanda heldur móttók stefnandi launin og launauppgjör í fimm ár án þess að gera nokkurn tímann athugasemdir við launin eða mánaðarleg launauppgjör. Tómlæti og aðgerðarleysi stefnanda sé með ólíkindum, ekki síst þegar það er haft í huga að hann var skipstjóri bátsins og var fullkunnugt um afla eftir hverja veiðiferð og aflaverðmæti. Mikilvægt sé einnig að hafa í huga að stefnandi er að tala um tæpan helming þeirra launa sem hann taldi sig eiga rétt á. Fjölmörg dómafordæmi séu fyrir því að slíkt tómlæti og aðgæsluleysi til margra ára valdi því að meint krafa falli niður af þeim sökum. Stefnandi gerði engan reka að því að gera stefnda viðvart um tilvist hinnar meintu kröfu fyrr en í júlí 2013, tæpum sex árum eftir að hann hóf störf hjá stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda um að viðurkennt verði sjóveð fyrir kröfum stefnanda í bátnum Gunnari Leós ÍS-112. Stefnandi vísar í stefnu til 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 þessari kröfu til stuðnings svo og til langrar og athugasemdalausrar dómvenju á þessu sviði. Þessi krafa á sér hins vegar ekki lagastoð og vísar stefndi í því sambandi til 201. gr. siglingalaga þar sem fram kemur að sjóveðréttur fyrnist ef honum er ekki fylgt eftir með lögsókn innan eins árs frá því að krafan stofnaðist. Mál þetta var höfðað í júní 2014 en þá var löngu liðinn sá ársfrestur sem kveðið er á um í fyrrgreindri 201. gr. siglingalaga og því er mögulegur sjóveðréttur löngu fyrndur. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu krefst hann þess til vara að krafa stefnanda verði verulega lækkuð. Stefndi bendir fyrir það fyrsta á að stór hluti þeirrar kröfu sem sett er fram af hálfu stefnanda í málinu sé fyrndur. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda er almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár. Í 1. mgr. 2. gr. sömu laga kemur fram að fyrningarfrestur kröfu reiknist frá þeim degi sem kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda og í 2. mgr. 2. gr. laganna kemur fram að fyrningarfrestur krafna sem stofnast vegna vanefnda reiknast frá þeim degi sem samningurinn var vanefndur. Samkvæmt 15. gr. laganna verður fyrningu slitið með málssókn kröfuhafans á hendur skuldara til að fá dóm fyrir kröfunni eða þegar krafist er skuldajafnaðar fyrir dómi. Dómkrafa stefnanda miðist við að krafa hans hafi fallið í gjalddaga miðað við hver mánaðamót, þ.e. við útborgun launa í lok hvers mánaðar. Samkvæmt framansögðu sé ljóst að krafa stefnanda um vangoldin laun sem féll í gjalddaga frá 1. janúar 2008 til og með 1. júní 2010 sé fyrnd, því að fyrningu var ekki slitið fyrr en með málsókn stefnanda þegar stefna var birt stefnda 3. júní s.l. Ekki verður séð að stefnandi geti byggt á viðbótarfrestum 10. gr. laga nr. 150/2007, það er að hann hafi skort nauðsynlega vitneskju um kröfuna, þar sem upplýsingar um aflaverðmæti bátsins Gunnars Leós ÍS-112 hafi legið fyrir og hafi stefnanda verið í lófa lagið að óska eftir slíkum upplýsingum við lok hverrar veiðiferðar ef því væri að skipta. Þá vísar stefndi til þess að sölukostnaður vegna afla bátsins á árunum 2008-2012 hafi ekki verið 4% eins og miðað er við í dómkröfum stefnanda. Stefndi sendi lögmanni stefnanda upplýsingar um sölukostnað á árunum 2009-2012, en stefnandi kaus að horfa framhjá þessum upplýsingum. Hefðbundið sé að fastur sölukostnaður til fiskmarkaða sé 3% af aflaverðmæti, en því til viðbótar koma ýmis önnur viðbótargjöld tengd sölu aflans sem einnig koma til frádráttar aflaverðmæti, s.s. móttöku- og vigtargjald, bryggjuþjónusta, íssala og kostnaður vegna slægingar, sem t.d. fellur alltaf til þegar um er að ræða steinbít. Fyrirliggjandi gögn gefi til kynna að sölukostnaður aflans á árunum 20082012 hafi að meðaltali verið 5,69% af aflaverðmæti. Kostnaður sé misjafn milli einstakra veiðiferða og því fráleitt að miða við 4% jafnan sölukostnað. Krafa um lækkun á dómkröfum byggist þannig m.a. á því að eðlilegt sé að byggt verði á raunkostnaði varðandi sölukostnað aflans. Þá bendir stefndi á að dómkröfur stefnanda miðist við að hann hafi farið í allar veiðiferðir bátsins frá því í janúar 2008 til loka apríl 2012, að undanskildum þremur mánuðum, þ.e. ágúst 2008, júlí 2010 og júlí 2011. Ekkert tillit sé tekið til frítöku stefnanda þrátt fyrir að það liggi fyrir og sé óumdeilt að stefnandi fór ekki í allar veiðiferðir bátsins á fyrrgreindu tímabili. Látið er líta svo út sem hann hafi aldrei tekið sér frí eða launalaust leyfi í þessi rúm fjögur ár. Stefndi hefur lagt fram upplýsingar um frítöku stefnanda á fyrrgreindu tímabili og er fráleitt að stefnandi geti gert kröfu um laun vegna þeirra veiðiferða sem hann er ekki um borð vegna frítöku sinnar. Brúttóaflaverðmætið vegna þessara veiðiferða eru rúmar 40 milljónir króna. Gerir stefndi kröfu um lækkun vegna aflaverðmætis í þeim veiðiferðum sem farnar voru á fyrrgreindu tímabili meðan stefnandi var í launalausu leyfi. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um greiðslu á 8% mótframlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð. Stefnandi geti ekki átt aðild að slíkri kröfu, einungis viðkomandi lífeyrissjóður ef því er að skipta. Annað kann mögulega að eiga við varðandi töpuð lífeyrisréttindi, verði talið að laun stefnanda hafi að einhverju leyti verið vangreidd. Þá þyrfti stefnandi að láta reikna út töpuð lífeyrisréttindi miðað við þau laun sem hann telur vangreidd en það hafi hann ekki gert. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda og vísar m.a. til þess að hluti vaxtakröfu stefnanda sé fyrndur þar sem vextir fyrnist á fjórum árum, sbr. lög nr. 150/2007. Þá bendir stefndi á að krafa stefnanda hafi í raun fyrst legið fyrir við þingfestingu málsins í héraði. Ljóst sé að stefnandi geti aldrei krafist dráttarvaxta fyrr en í fyrsta lagi frá þingfestingu málsins. Loks gerir stefndi í aðal- og varakröfu sinni kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda og byggir kröfu sína á ákvæðum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi lagarök þá vísar stefndi m.a. til ákvæða sjómannalaga nr. 35/1985, m.a. til 6., 27. og 32. laganna. Þá vísar hann til 197. og 201. gr. siglingalaga nr. 34/1985 svo og til ákvæða laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, einkum til 2., 3., 10. og 15. gr. laganna. Þá vísar stefndi einnig til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum til III. kafla laganna og ólögfestra meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og um efndir loforða. Loks er vísað til almennra reglna kröfuréttarins um réttaráhrif tómlætis og aðgerðarleysis af hálfu kröfueiganda. Forsendur og niðurstaða Stefnandi byggir málsókn sín á því að stefndi hafi vangreitt honum laun á tímabilinu 2008 til 2012 þegar hann starfaði sem skipstjóri á bát stefnda, Gunnari Leós ÍS-112. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda en til vara að þær verði stórlega lækkaðar. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram varakröfu ásamt útreikningum hennar og er ekki tölulegur ágreiningur milli aðila um þá kröfu. Lýsti lögmaður stefnda því yfir í málflutningi að eftir að stefnandi setti varakröfuna fram byggi stefndi ekki lengur á því að málatilbúnaði stefnanda sé svo ábótavant að frávísun varði. Ágreiningur aðila varðar það hver laun stefnanda hafi átt að vera. Stefnandi byggir kröfu sína á því að samið hafi verið um að laun miðuðust við 12% af aflaverðmæti að teknu tilliti til lögmætra frádráttarliða, auk orlofs. Styður hann kröfu sína þeim rökum að 12% skiptahlutur hafi verið algengur á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma. Þá byggir hann kröfu sína á því að hluturinn hafi verið sá sami allan ráðningartímann. Stefndi byggir hins vegar á því að samið hafi verið um að stefnandi hefði sambærileg laun og tíðkuðust á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma sem hafi verið 7,7 til 8%. Óumdeilt er að stefnandi var við störf hjá stefnda sem skipstjóri á Gunnari Leós ÍS-112 frá því haustið 2007 þar til á árinu 2012 og að á þeim tíma var ekki í gildi kjarasamningur sem náði til stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 skal útgerðarmaður sjá um að gerðir séu skriflegir ráðningarsamningar við skipverja og skal þar m.a. kveðið á um umsamið kaup. Í 42. gr. laganna er þetta áréttað hvað varðar skipstjóra og sérstaklega kveðið á um að þar skuli tilgreina ráðningarkjör hans. Einnig er óumdeilt að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda vegna starfa hans hjá stefnda í umrætt sinn. Í samræmi við dómafordæmi verður stefndi því að bera hallann af sönnunarskorti varðandi það um hvaða kjör samið var á milli málsaðila. Framburður stefnanda og fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi var samhljóða að því leyti að þeir sögðu báðir að þeir hafi rætt saman haustið 2007 þegar stefnandi var ráðinn í starfið og þá rætt um launakjör. Sagði stefnandi að þau hafi verið ákveðin í samræmi við kjör annarra á sambærilegum bátum í Bolungarvík á þessum tíma, 12% af aflaverðmæti auk orlofs. Fyrirsvarsmaður stefnda sagði hins vegar að einungis hafi verið rætt um að stefnandi fengi sömu laun og aðrir sem þá voru í sömu stöðu á sambærilegum bátum sem væru að veiða á línu, í Bolungarvík, en ekki hafi verið rætt um prósentutölu. Þá bera framlagðir launaseðlar stefnanda ekki með sér við hvaða prósentutölu var miðað og af þeim útreikningum sem stefnandi hefur lagt fram má ráða að ekki hafi alltaf verið miðað við sömu prósentutöluna. Fyrirsvarsmaður stefnda gat litlar skýringar gefið á því fyrir dómi hvernig laun stefnanda voru reiknuð út og vísaði á Jón Þorgeir Einarsson endurskoðanda sem sá um launaútreikninga fyrir stefnda. Hann kvaðst hafa gefið Jóni Þorgeiri þau fyrirmæli að stefnandi hafi átt að fá sambærileg laun og aðrir á sambærilegum bátum en ekki nefnt skiptaprósentu við hann. Í fyrirliggjandi yfirlýsingum vitnanna Hagbarðar Marinóssonar og Snorra Harðarsonar, auk yfirlýsingar Bjarka Friðbergssonar, sem allar eru orðrétt samhljóða, kemur fram að þeir hafi verið á fundi í Bolungarvík í byrjun september 2011 þar sem m.a. hafi verið rætt um nýja samninga útgerðarmanna við smábátasjómenn. Í yfirlýsingunni segir m.a.: „Á fundinum varð ég vitni að því er [stefnandi] upplýsti um að hann gæti ekki samþykkt samninginn þar sem hann hafi verið ráðinn á 12% skiptahlut á Gunnari Leós og fyrirhuguð drög að samningi kváðu á um lakari skiptahlut.“ Stefnandi styður kröfu sína við framangreindar yfirlýsingar en vitnin Hagbarður og Snorri staðfestu sínar yfirlýsingar fyrir dómi. Hagbarður sagði fundinn hafa verið haldinn í tilefni að fyrirhuguðum kjarasamningum. Kvaðst hann minnast þess að stefnandi hafi sagt að hann ætlaði ekki að vera með og að hann væri með 12% skiptahlut en samningurinn hefði verið miklu lægri. Þá sagði vitnið að árið 2007, og fyrir þann tíma, hafi algengur hlutur skipstjóra verið 12% og hlutur háseta 10%. Taldi vitnið að seint á árinu 2008 eða árið 2009 hafi hlutur verið lækkaður í 10% og 8%. Á fundinum 2011 hafi líklega verið talað um að lækka hlutina í 8% og 6%. Þá kvaðst hann aldrei hafa heyrt um að greiddur væri síbreytilegur hlutur á milli mánaða og taldi að venjulega hefðu hlutir verið lækkaðir einhliða af útgerð. Vitnið Einar Jón Snorrason kvaðst hafa verið á Gunnari Leós árið 2007 og þá hafi honum verið sagt að háseti væri með 10% en skipstjóri 12% og hafi þetta verið þeir skiptahlutir sem þá voru greiddir í Bolungarvík. Stefnandi byggir á framangreindum framburði Hagbarðar, Snorra og Einars. Einnig byggir hann á framburði Svavars Geirs Ævarssonar, sem þá var háseti á Gunnari Leós og leysti stefnanda af sem skipstjóri, en hann sagði að hlutur skipstjóra hafi árið 2007 verið 12% og háseta 10% og sem sé það sama og var þá á öðrum bátum frá Bolungarvík. Árið 2007 hafi hann verið nýhættur á Sirrý og þar hafi verið sama prósentutala. Hann kvaðst hafa farið í plássið út af þessum hlut og hafi fyrirsvarsmaður stefnanda talað um að hluturinn væri sá sami og á hinum bátunum. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur og hluturinn hafi ekki átt að lækka. Aðspurður sagði hann að þeir hefðu getað séð hvert verðmæti aflans var þegar þeir vildu. Þá byggir stefnandi á framlögðum launaseðlum vitnisins Snorra ásamt sundurliðun á aflaverðmæti vegna apríl 2008, janúar 2009 og júlí 2009. Samkvæmt þessum launaseðlum var skiptahlutur 10% og 12% í apríl 2008 en 8% og 10% í janúar 2009 og júlí 2009. Vitnið kvaðst hafa ýmist verið skipstjóri eða háseti á þessum tíma og hafi skiptahlutur þá farið lækkandi frá því að hafa verið 12% fyrir skipstjóra 2007. Nýir samningar hafi verið gerðir við sjómenn þegar hlutirnir voru lækkaðir. Loks byggir stefnandi á yfirlýsingu Verðlagsstofu skiptaverðs í framlögðum tölvupósti, dagsettum 30. ágúst 2013, þar sem fram kemur að skiptakjör hafi áður en kjarasamningurinn tók gildi, 1. september 2012, rokkað frá 7% upp í 12% af aflaverðmæti. Vitnið Jón Þorgeir sá um útreikning launa fyrir stefnda á því tímabili sem hér er deilt um. Hann kvaðst fyrir dómi hafa fengið sín fyrirmæli um útreikning launa frá fyrirsvarsmanni stefnda og hafi skiptahlutur átt að vera sá sami og á öðrum bátum en hann hafi einnig séð um útreikning launa fyrir fleiri útgerðir. Sami háttur hafi verið hafður á við útreikning launa hjá öllum sem seldu afla á markaði. Hlutur stefnanda á árinu 2008 hafi líklega verið 8% en á einhverju tímabili lækkað í 7,7%, í báðum tilfellum með orlofi. Frá skiptahlut hafi verið dregin sölukostnaður, umboðslaun sem yfirleitt voru 3% af aflaverðmæti, þjónustugjöld, móttökugjöld og slæging. Þá lagði stefndi fram tvo kjarasamninga þar sem samið var um lægri skiptaprósentu en 12%, og yfirlýsingar Jakobs Valgeirs Flosasonar, f.h. Völusteins ehf. og Jakobs Valgeirs ehf., Guðmundar Einarssonar og Jóns Þorgeirs Einarssonar, f.h. Blakkness ehf., og Runólfs K. Péturssonar, f.h. Sigga Bjartar ehf. Jón Þorgeir og Jakob Valgeir staðfestu yfirlýsingar sínar við aðalmeðferð málsins. Einnig kom fram hjá Jakobi Valgeiri að áður hefði hlutur skipstjóra verið 12% en mundi ekki hvenær. Hluturinn hafi farið lækkandi og m.a. verið 10% árið 2011 en hlutur hefði almennt verði hærri hjá honum þar sem hann hafi greitt eftir verðlagsstofuverði. Í öllum framangreindum yfirlýsingum var því haldið fram að almennt hafi skiptahlutur verið lægri en haldið er fram af hálfu stefnanda en engri þeirra var tilgreindur sá skiptahlutur sem var við líði árið 2007 og í ársbyrjun 2008. Þá voru framangreindir kjarasamningar gerðir 2009 og 2012. Eins og rakið hefur verið ber stefndi sönnunarbyrði um það hvert efni ráðningarsamnings stefnanda hafi verið þar sem vanrækt var að gera skriflegan samning. Framangreind gögn sem lögð hafa verið fram af hálfu stefnanda styðja málatilbúnað hans um að miða hafi átt við 12% af aflaverðmæti. Þau gögn sem stefndi byggir á ná ekki aftur til ársins 2007 þegar stefnandi var ráðinn í starfið. Þá telur dómurinn að framburður Jóns Þorgeirs hafi ekkert gildi til sönnunar á því um hvað var samið milli stefnanda og stefnda en fyrir liggur, samkvæmt framburði hans, að hann byggði útreikning launa á upplýsingum frá fyrirsvarsmanni stefnda. Með vísan til framangreinds telur dómurinn því að stefndi hafi á engan hátt fært fram gögn því til sönnunar að samið hafi verið við stefnanda um annan skiptahlut en stefnandi heldur fram og hefur fært fram rök fyrir. Er það því niðurstaða dómsins að stefndi hafi ekki hnekkt staðhæfingu stefnanda um að samið hafi verið um 12% skiptahlut. Óumdeilt er að stefnanda var sagt upp störfum á árinu 2012, hann hætti störfum í ágúst það ár og fékk greidd laun í uppsagnarfresti, til loka október 2012. Stefna málsins var birt fyrir stefnda 3. júní 2014 og málið þingfest 18. júní 2014. Í stefnu er á því byggt að stefnandi hafi nokkru eftir að honum var sagt upp störfum ákveðið að sannreyna hvort greidd laun hafi verið í samræmi við það sem um var samið. Hafi hann fyrst reynt að fá upplýsingar frá fiskmarkaði um aflaverðmæti á því tímabili sem hann var við störf hjá stefnda. Þau gögn hafi hann hins vegar ekki fengið fyrr en í júlí 2013 og þá frá stefnda. Byggir stefnandi málatilbúnað sinn á því að krafa hans hafi stofnast þá. Það var fyrst með bréfi dagsettu 24. október 2013 sem stefnandi krafði stefnda um vangoldin laun. Þá var liðið rúmlega ár frá því að stefnandi hætti störfum, um sex ár frá því að hann hóf störf hjá stefnda og tæp sex ár síðan honum voru greidd elstu launin sem hann telur vangreidd. Stefnandi sagði fyrir dómi að hann hafi fyrst kvartað undan launum og skiptaprósentu við vitnið Jón Þorgeir og hafi það verið gert munnlega, líklega 2011. Vitnið Jón Þorgeir kvaðst fyrir dómi kannast við að hafa rætt við stefnanda vegna launa hans á meðan hann starfaði hjá stefnda en sagði hann aldrei hafa gert athugasemd við skiptaprósentu. Þá liggur ekkert fyrir um að stefnandi hafi gert fyrirvara við launaútreikninga. Með vísan til framangreinds verður að telja ósannað að stefnandi hafi gert athugasemd við fjárhæð launa fyrr en í október 2013. Á launaseðlum stefnanda kom fram fjárhæð launa og orlof, sem greitt var ofan á laun, en ekki komu þar fram nánari upplýsingar um það hver skiptahlutur væri, aflaverðmæti, eða hvaða kostnaður væri dreginn frá söluverði aflans við útreikning skiptahlutar. Jafnvel þótt telja megi að launaseðlar hafi samkvæmt þessu gefið takmarkaðar upplýsingar var það einnig tilefni fyrir stefnanda til að kanna grundvöll uppgjörsins strax í upphafi starfssambandsins eftir að honum fóru að berast launaseðlar. Gat hann ekki látið það vera átölulaust hvernig staðið var að uppgjöri. Verður ekki á það fallist að eitthvað sé fram komið sem réttlætir þann drátt sem varð á því að stefnandi hæfist handa við að kanna hvort launin hafi verið í samræmi við það sem um var samið þar til eftir að hann hætti störfum hjá stefnda eða að sá dráttur réttlætist af því að erfitt hafi reynst að fá aðgang að gögnum. Er því fallist á þá málsvörn stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að gera ekki fyrr reka að því að halda fram ætlaðri kröfu sinni. Þegar af þeirri ástæðu er það niðurstaða dómsins að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Páll Vignisson hdl. og af hálfu stefnda flutti málið Björn Jóhannesson hrl. Dóm þennan kveður upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Fiskihóll ehf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sveinbjörns Ragnarssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 831/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. desember2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómurgengur í máli hans, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 5. janúar 2017klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra 9. desember 2016Héraðssaksóknari krefst þess að ákærða, X, verði gert að sætaáfram gæzluvarðhaldi þar til endanlegur dómur gangi í máli hans en þó ekkilengur en til fimmtudagsins 5. janúar 2017 kl. 16:00.Ákærði krefst þess að kröfunni verði hafnað. Til vara krefsthann þess að gæzluvarðhaldstími verði ákveðinn skemmri. Krafan var tekin tilúrskurðar í dag.Með ákæru héraðssaksóknara, dags. 29. marz 2016, var ákærðagefið að sök að hafa hinn 5. febrúar 2016 gerzt sekur um meiri háttarlíkamsárás, hótanir, kynferðisbrot, frelsissviptingu og stórfelldarærumeiðingar gegn brotaþola, A, á heimili þeirra. Með dómi HéraðsdómsReykjavíkur, uppkveðnum 21. júní 2016, var ákærði vegna þeirrar ákærusakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194., 199., 1. mgr. 218., 1. mgr. 226., 233.og 233. g gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Hæstaréttar Íslandsí máli nr. 559/2016, upp kveðnum í gær, var umræddur héraðsdómur ómerktur og lagtfyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar og dómsálagningar að nýju. Frá 7.febrúar 2016 hefur ákærði sætt gæzluvarðhaldi, fyrstu þrjá sólarhringana vegnarannsóknarhagsmuna en upp frá því á grunni 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.Síðast var úrskurður héraðsdóms í þá veru staðfestur með dómi HæstaréttarÍslands í máli nr. 806/2016 sem upp var kveðinn 7. desember 2016, en áður hafðiHæstiréttur Íslands dæmt um gæzluvarðhald ákærða í málum nr. 98, 184, 244 og410/2016.Í kröfu sinni vísar héraðssaksóknari til framanrakinnar ákæru.Segir héraðssaksóknari að ákærði hafi svipt sambýliskonu sína frelsi í fjórarklukkustundir á heimili þeirra og á meðan á frelsissviptingunni hafi staðiðhafi ákærði slegið brotaþola ítrekuð hnefahögg í síðu og höfuð, rifið í hárhennar, tekið hana hálstaki og sparkað ítrekað í síðu hennar og fætur. Hannhafi skipað henni að setjast á stól og því næst sparkað undan henni stólnum svohún hafi fallið í gólfið. Jafnframt hafi hann ítrekað hótað henni lífláti. Erbrotaþoli hafi reynt flótta hafi ákærði stöðvað hana, rifið í hár hennar ogslegið hnefahögg. Ákærði hafi látið brotaþola leysa niður um sig, skoðaðkynfæri hennar og sitjanda með vasaljósi og áreitt hana kynferðislega með þvíað taka mynd af kynfærum hennar. Í kjölfar þessa hafi ákærði neytt brotaþolatil munnmaka og endaþarmsmaka. Af öllu þessu hafi brotaþoli fengið mar á höfði,bæði á enni og í hársvörð og eymsli víða um líkama. Þá hafi jaxl brotnað í efrigómi auk þess sem ákærði hafi móðgað og smánað brotaþola með háttseminni. Héraðssaksóknari vísar til þeirra dóma héraðsdóms ogHæstaréttar sem raktir hafa verið, sem og þess gæzluvarðhalds sem ákærði hefursætt. Rekur héraðssaksóknari í kröfu sinni að ákæruvaldið hafi áfrýjaðhéraðsdómi yfir ákærða og hafi dómurinn verið ómerktur þar sem þversögn hafiverið talin í þeirri niðurstöðu héraðsdóms að sakfella ákærða fyrir hlutaþeirrar háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök en sýkna af sakagiftum vegnahennar að öðru leyti. Væru líkur komnar fyrir því að niðurstaða héraðsdóms umsönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo einhverjuskipti um úrslit málsins. Héraðssaksóknari segir að brot þau, sem ákærði hafi veriðsakfelldur fyrir, geti varðað allt að sextán ára fangelsi og með hliðsjón afalvarleika sakarefnis og því að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menngangi ekki lausir sem svo standi á sé gerð krafa um að ákærða verði gert aðsæta gæzluvarðhaldi þar til endanlegur dómur gangi í máli hans. Sé krafahéraðssaksóknara studd við 2. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr.88/2008.Ákærði telur ekki lagaskilyrði til að verða við kröfunni ogkrefst þess að henni verði hafnað. Til vara krefst hann þess að gæzluvarðhaldiverði markaður skemmri tími.Með vísan til þess sem rakið hefur verið úr greinargerðhéraðssaksóknara og fær stoð í gögnum málsins, og með vísan til dómsHæstaréttar Íslands í máli nr. 98/2016, verður að telja að kærði sé undirsterkum grun um að hafa svipt sambúðarkonu sína frelsi sínu og beitt hanalíkamlegu og kynferðislegu ofbeldi þannig að varðað geti við 1. mgr. 194. gr.,1. mgr. 218. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga. Þau brot sem kærði erundir sterkum grun um að hafa framið varða meira en 10 ára fangelsi. Með samahætti verður að fallast á það með héraðssaksóknara að brot þessi séu þess eðlisað varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Skilyrðum 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 er því fullnægt og verður krafa héraðssaksóknara um aðákærði sæti gæzluvarðhaldi tekin til greina eins og í úrskurðarorði segir, enekki þykja efni til að marka gæzluvarðhaldi skemmri tíma en farið er fram á.Fyrir dómi var byggt á því af hálfu ákærða að hann hefði í gærverið handtekinn með óréttmætum hætti. Í niðurstöðu um þá kröfu héraðssaksóknarasem hér er til úrlausnar felst ekki niðurstaða um það álitaefni. Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, sætigæzluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en tilfimmtudagsins 5. janúar 2017 kl. 16:00.
|
Mál nr. 575/2016
|
Framkvæmdaleyfi Umhverfismat Raforka Sveitarfélög Stjórnsýsla Stjórnvaldsákvörðun
|
Í málinu kröfðust B o.fl. þess að ógilt yrði ákvörðun sveitarfélagsins V frá árinu 2015 um að veita L hf. framkvæmdaleyfi til að reisa flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 innan marka sinna. Reistu þau kröfu sína á því að við meðferð málsins hefðu verið brotnar ýmsar reglur laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, skipulagslaga nr. 123/2010 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðal annars með því að ekki hefði verið rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar í málum nr. 511-513/2015, nr. 541/2015 og nr. 796/2015 og að virtum helstu reglum laga nr. 106/2000 og 123/2010 um málsmeðferð vegna matsskyldra framkvæmda og efni matsskýrslna var talið að B o.fl. hefðu sýnt fram á að jarðstrengur hefði verið framkvæmdarkostur sem til greina hefði getað komið. Hefði því borið að gera grein fyrir honum í tillögum og matsskýrslum í matsferlinu og bera hann saman við annan eða aðra framkvæmdarkosti. Það hefði ekki verið gert að öðru leyti en því að látið hefði verið nægja að vísa til almennra sjónarmiða um kosti og galla jarðstrengja. Umhverfisáhrifum jarðstrengs í samanburði við aðra framkvæmdarkosti hefði samkvæmt því ekki verið lýst á fullnægjandi hátt og hefði matsferlið og umhverfismatsskýrslan því ekki uppfyllt þann áskilnað sem gerður er í framangreindum lögum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Hefði matsskýrsla L hf. um Suðurnesjalínu 2 og álit Skipulagsstofnunar um skýrsluna því ekki getað verið lögmætur grundvöllur undir ákvörðun sveitarfélagsins V um veitingu framkvæmdaleyfisins. Var fallist á kröfu B o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson ogViðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 11. og 12. ágúst 2016. Þeir krefjast hvor fyrir sitt leyti sýknu afkröfu stefndu. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IEins og fram kemur í héraðsdómi hefuráfrýjandinn Landsnet hf. um alllangt skeið haft í undirbúningi framkvæmdir tilað styrkja og endurbyggja raforkuflutningskerfið á Suðvesturlandi fráHellisheiði út á Reykjanes. Hefur verkefnið gengið undir heitinu Suðvesturlínurog nær til tólf sveitarfélaga, þeirra á meðal áfrýjandans Sveitarfélagsins Voga. Orkustofnunveitti 5. desember 2013 Landsneti hf. leyfi samkvæmt þágildandi 2. mgr. 9. gr.raforkulaga nr. 65/2003 til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalína 2,sem er 32,4 km löng háspennulína í lofti og hluti þessarar framkvæmdaáætlunar. Íleyfinu sagði að um væri að ræða 220 kV háspennulínu sem lægi frá tengivirkivið Hamranes í Hafnarfirði um Voga, Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ að tengivirkivið Rauðamel, um 5 km norðan við Svartsengi. Væri leyfið veitt á grundvelliþeirra gagna sem fylgdu umsókn um það og aflað hefði verið á umsóknarferlinu ogmeð fyrirvörum sem fram kæmu í fylgibréfi með leyfinu. Iðnaðar- ogviðskiptaráðherra veitti Landsneti hf. 24. febrúar 2014 heimild til að framkvæmaeignarnám til ótímabundinna afnota vegna Suðurnesjalínu 2 á landi úr jörðumstefndu, Landakoti, Stóra Knarrarnesi I, Heiðarlandi Vogajarða, StóruVatnsleysu og Minni Vatnsleysu í Sveitarfélaginu Vogum. Jafnframt var í leyfinuveitt heimild til að láta þinglýsa nánar tilgreindum kvöðum vegna eignarnámsinsá jarðirnar. Með bréfi 7. maí 2014 sótti áfrýjandinnLandsnet hf. um framkvæmdaleyfi vegna Suðurnesjalínu 2 til áfrýjandans SveitarfélagsinsVoga. Þann 13. sama mánaðar tilkynnti Landsnet hf. á heimasíðu sinni að sótthefði verið um framkvæmdaleyfi vegna Suðurnesjalínu 2 til sveitarfélagannaGrindavíkur, Hafnarfjarðar, Reykjanesbæjar og Voga. Sveitarfélagið Vogar veittiLandsneti hf. 22. apríl 2015 framkvæmdaleyfi fyrir byggingu Suðurnesjalínu 2innan marka sinna. Í því kom fram að með umsókn um leyfið hefðu fylgt skýrslaEFLA verkfræðistofu um lýsingu mannvirkja vegna útgáfu framkvæmdaleyfis,yfirlitskort vegna Suðurnesjalínu 2 í landi Voga, skýrsla vegna mats á umhverfisáhrifum,álit Skipulagsstofnunar á því mati, leyfi Orkustofnunar til að reisa og rekaSuðurnesjalínu 2 ásamt greinargerð, ákvarðanir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisinsum heimild til eignarnáms á ákveðnum svæðum innan Sveitarfélagsins Voga,beiðnir um umráðatöku og mat á bótum vegna eignarnáms og yfirlitskort afSuðurnesjalínu 2 sem sýndi eldri staursetningu.Í auglýsingu áfrýjandans SveitarfélagsinsVoga 4. maí 2015 um útgáfu framkvæmdaleyfis og álit Skipulagsstofnunar sagði aðí „samræmi við ákvæði skipulagslaga nr. 123 frá 2010 veitti SveitarfélagiðVogar, þann 22.04.2015, Landsneti hf. framkvæmdaleyfi fyrir byggingu þess hlutaSuðvesturlína, Suðurnesjalínu 2, 220 kV háspennulínu, sem liggur innansveitarfélagamarka Sveitarfélagsins Voga.“ Innan þess „liggur línan meðframSuðurnesjalínu 1, u.þ.b. 50 metra sunnan línustæðis hennar á eignarlandi.Framkvæmdin tekur til um 50 háspennumastra auk tengdra framkvæmda. Umhverfis-og skipulagsnefnd Sveitarfélagsins Voga samþykkti umsókn Landsnets umframkvæmdaleyfi á fundi nefndarinnar þann 17. febrúar 2015 og bæjarstjórnSveitarfélagsins Voga á fundi sínum þann 25. febrúar 2015. ÁlitSkipulagsstofnunar um umhverfisáhrif framkvæmdarinnar, skv. ákvæði laga um matá umhverfisáhrifum nr. 106 frá 2000, liggur fyrir í áliti Skipulagsstofnunarfrá 17. september 2009. Í álitinu er fjallað um svokallaðar Suðvesturlínur íheild en Suðurnesjalína 2 er hluti þeirrar framkvæmdar.“ Í málinu greinir aðila á um lögmætiþeirrar ákvörðunar áfrýjandans Sveitarfélagsins Voga að veita umrættframkvæmdaleyfi. Þótt stefndu hafi frá upphafi mótmælt veitingu leyfisins ogleiti í málinu ógildingar á því gera þeir ekki athugasemdir við þaðmeginmarkmið áfrýjandans Landsnets hf. að á Reykjanesi þurfi að auka flutningsgetuá rafmagni. Á hinn bóginn telja stefndu leyfið haldið form- og efnisannmörkum vegnaófullnægjandi skoðunar valkosta sem eigi að leiða til þess að fella beri það úrgildi. Unnt sé að ná markmiðum framkvæmdarinnar með öðrum og minna íþyngjandikostum en loftlínu eins og lagningu jarðstrengs sem ekki hafi íundirbúningsferli framkvæmdanna hlotið skoðun lögum samkvæmt. Þessu eruáfrýjendur ósammála og telja enga þá form- og efnisannmarka á útgáfu leyfisinsað fella beri það úr gildi. Er því meðal annars haldið fram af hálfu Landsnetshf. að skýrsla um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar uppfylli allar þærkröfur sem gerðar séu í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 um mat áumhverfisáhrifum. Í frummatsskýrslu skuli gera grein fyrir helstu kostum semtil greina komi en í því felist að ekki eigi að fjalla um þá sem ekki komi tilgreina. Sá framkvæmdakostur sem Landsnet hf. telji að uppfylli markmiðframkvæmdarinnar sé lagning loftlínu á tiltekinni leið. Sú afstaða að hafna þvíað jarðstrengur komi til greina sé reist á sjónarmiðum sem eigi við, óháð því áhvaða leið hann myndi liggja.IIStefndu höfðuðu í maí og júní 2014fjögur mál á hendur áfrýjandanum Landsneti hf. og íslenska ríkinu til að fáógiltar fyrrgreindar ákvarðanir iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá 24. febrúarsama ár um heimildir Landsnets hf. til að framkvæma eignarnám á landi úr jörðumstefndu vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 og um þinglýsingu hinna tilgreindukvaða. Með dómum Hæstaréttar 12. maí 2016 í málum nr. 511, 512, 513 og 541/2015voru eignarnámsheimildirnar ógiltar og fallist á kröfu stefndu um að kvaðir þærsem þinglýst hafði verið á jarðir þeirra 1. apríl 2014 skyldu afmáðar úrþinglýsingarbók.Í dómunum er rakinn undirbúningurframkvæmda við Suðurnesjalínu 2 sem hófst á árinu 2007, annars vegar með innbyrðissamskiptum áfrýjenda og hins vegar samskiptum áfrýjandans Landsnets hf. ogstefndu á árinu 2008. Þar er og gerð grein fyrir tillögu Landsnets hf. frájanúar 2009 að matsáætlun vegna framkvæmdarinnar og endanlegri matsskýrslu sem áfrýjandinn gafút 10. ágúst sama ár, þar sem meðal annars var að finna samanburð á lagninguloftlína og jarðstrengja. Einnig er þar gerð grein fyrir álitiSkipulagsstofnunar 17. september 2009 um mat á umhverfisáhrifum hinnafyrirhuguðu framkvæmda og skýrslu EFLA verkfræðistofu frá sama ári, sem unninvar fyrir Landsnet hf., þar sem meðal annars var fjallað með almennum hætti umjarðstrengslagnir í flutningskerfum raforku.Þá er þess getið í dómunum aðundirbúningur framkvæmda til að efla flutningskerfi raforku á Reykjanesi hafistaðið yfir í mörg ár og þess verið gætt að hann færi eftir formlega lögboðnuferli. Af ákvæðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar leiði að uppfylla þurfi skyldutil fullnægjandi rannsóknar áður en eignarnám fari fram í þágu framkvæmda. Verðibeinn eignarréttur stefndu ekki skertur ef unnt sé með öðrum úrræðum og áviðunandi hátt að ná þeim tilgangi sem framkvæmdirnar miði að. Allar götur fráþví að kynntar hafi verið fyrir stefndu fyrirhugaðar framkvæmdir hafi þeirmargítrekað gert athugasemdir við ráðagerðir áfrýjandans Landsnets hf. um aðleggja línur í lofti og lýst því að jarðstrengur yrði minna íþyngjandi fyrirþá. Þá hafi stefndu með rökum andmælt þeim gögnum, sem Landsnet hf. hafi vísaðtil um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hafi stefndu lagt fram gögn semeigi að sýna að jarðstrengir séu raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kannahann til þrautar áður en ráðist verði í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þaðverði ekki séð af gögnum málsins að Landsnet hf. hafi við undirbúningframkvæmdanna látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggjajarðstreng vegna þeirrar línu sem um ræði, heldur hafi áfrýjandinn einkum vísaðtil almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Ráðherra hafi fengiðmálefnið til sín í þessum búningi en hann hafi eigi að síður látið hjá líða aðhafa forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tókákvörðun um að heimila eignarnám. Verði til að mynda ekki með viðhlítandi hættiráðið af gögnum málsins, hvar slíkur strengur gæti legið eða hver yrðuumhverfisáhrif hans, og við meðferð málsins fyrir dómi hafi Landsnet hf. ogíslenska ríkið ekki sýnt fram á að atvik séu með þeim hætti að líta beri framhjá þessum galla á meðferð málsins. Að þessu gættu og að virtri meðalhófsreglustjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallistá dómkröfur stefndu. IIIHinn 21. mars 2014 höfðuðu stefndu málá hendur Orkustofnun, áfrýjandanum Landsneti hf. og NáttúruverndarsamtökumSuðvesturlands, þar sem þess var krafist að felld yrði úr gildi sú ákvörðunOrkustofnunar frá 5. desember 2013 að veita Landsneti hf. leyfi til að reisa ogreka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Með dómi Hæstaréttar 13. október 2016 ímáli nr. 796/2015 var fallist á þá kröfu.Í forsendum dómsins er þess getið aðákvörðun Orkustofnunar sem krafist sé ógildingar á hafi verið tekin ágrundvelli þágildandi 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Samkvæmt málsgreininni hafiOrkustofnun getað bundið leyfið skilyrðum er lutu meðal annars aðumhverfisvernd og landnýtingu. Þar sem um hafi verið að ræðastjórnvaldsákvörðun í merkingu 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga hafi Orkustofnunborið samkvæmt 10. gr. þeirra, sbr. og 1. mgr. 34. gr. raforkulaga, að sjá tilþess að málið væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðun yrði tekin, hvort semværi fyrir eigið tilstilli, Landsnets hf. eða eftir atvikum annarra. Íframhaldinu er í forsendunum vísað til fyrrgreindra dóma Hæstaréttar 12. maí2016, þar sem því hafi verið slegið föstu með skírskotun til 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar að gera verði ríkar kröfur til að stjórnvöld viðhafi vandaðastjórnsýsluhætti við töku ákvörðunar um heimild til eignarnáms. Þegar Orkustofnunhafi tekið ákvörðun um leyfisveitinguna 5. desember 2013 hafi legið fyrir, einsog fram komi í rökstuðningi stofnunarinnar fyrir henni, að forsenda þess aðLandsnet hf. geti nýtt sér leyfið til lagningar raforkulínunnar sé, aðsamkomulag náist við hlutaðeigandi landeigendur um not af landi þeirra, en aðöðrum kosti verði að taka það eignarnámi. Af þeim sökum hafi rík skylda hvílt ástofnuninni að upplýsa málið til hlítar áður en ákvörðun yrði tekin, enda hafimátt vera ljóst vegna þeirrar faglegu þekkingar sem hún réði yfir að litið yrðitil ákvörðunar hennar, ef til þess kæmi að leitað yrði heimildar ráðherra tileignarnáms vegna lagningar línunnar, svo sem síðar hafi orðið raunin.Þá er þess getið í forsendum dómsHæstaréttar að stefndu hafi ítrekað andmælt þeim ráðagerðum áfrýjandans Landsnetshf. að leggja umrædda raforkulínu í lofti þar sem lögn hennar í jörðu yrðiminna íþyngjandi fyrir þau. Stefndu hafi gert þá kröfu gagnvart Orkustofnun aðkannað yrði sérstaklega, áður en umbeðið leyfi til lagningar línunnar yrðiveitt, hvort jarðstrengur í stað loftlínu væri raunhæfur kostur og hafi þaulagt fram gögn máli sínu til stuðnings. Þrátt fyrir þetta verði ekki séð afmálsgögnum að Orkustofnun eða Landsnet hf. hafi látið fara fram sérstakaathugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng vegna þeirrar línu sem hér umræði, svo sem hvar strengurinn gæti legið, hver yrði kostnaðurinn við lagninguhans og hvaða áhrif hann hefði á umhverfið, heldur látið nægja annars vegar íumsókn um leyfið og hins vegar í rökstuðningi fyrir veitingu þess að vísa tilalmennra sjónarmiða um kosti og galla slíks strengs. Samkvæmt þessu var meðvísan til 10. gr. stjórnsýslulaga tekin til greina krafa stefndu um ógildinguþeirrar ákvörðunar Orkustofnunar sem málið snerist um. IVÁfrýjandinn Landsnet hf. lagði fyrirHæstarétt nýtt ódagsett skjal sem ber heitið „Suðurnesjalína 2 Valkostaskýrsla“ásamt fréttatilkynningu um skýrsluna sem dagsett var 20. október 2016. Íinngangi skýrslunnar sagði meðal annars að henni væri ætlað að sýna á hlutlæganog málefnalegan hátt, og með sértækar kringumstæður Suðurnesjalínu 2 í huga,hvernig samjöfnuður loftlínu og jarðstrengja væri. Settir væru fram þrírkostir, kostur A sem væri jarðstrengur sem lægi að mestu samsíða núverandi 132kV háspennulínum á svæðinu, kostur B sem væri jarðstrengur með sömu upphafs- ogendalegu og kostur A en lægi annars sem mest í veghelgunarsvæðiReykjanesbrautar, og kostur C sem væri loftlína og lægi að mestu samsíðanúverandi 132 kV háspennulínum á svæðinu. Þá sagði einnig í innganginum að ískýrslunni væri ekki tekin afstaða til kostanna, heldur væri hún lögð fram tilupplýsingar um þá.Í fréttatilkynningunni var meðalannars haft eftir forstjóra áfrýjandans Landsnets hf. að niðurstaða Hæstaréttarvegna eignarnáms á jörðum í Vogum á Vatnsleysuströnd hefði verið að Landsnethf. „hefði átt að gera nánari grein fyrir þeim kostum sem voru til umræðu meðallandeigenda. Í kjölfar dómsins höfum við brugðist við með því að funda með fulltrúumþeirra landeigenda sem aðild áttu að eignarnámsdómsmálum til að skilgreina þákosti sem hafa verið til umræðu og í framhaldi af því létum við vinnavalkostaskýrslu ... Í skýrslunni sem við leggjum fram í dag er ekki tekinafstaða til þess hvaða framkvæmdakostir eru tækir og viðunandi í skilningifyrrnefndra dóma Hæstaréttar heldur er henni ætlað að vera það gagn sem stuðstverður við þegar sú ákvörðun verður tekin.“ Síðan sagði í fréttatilkynningunniað valkostaskýrslan væri „í tveimur hlutum. Sá fyrri inniheldur stuttasamantekt sem ætlað er að gefa handhægt yfirlit yfir forsendur og helstu atriðisem bera þarf saman. Seinni hlutinn inniheldur ítarefni þar sem gerð er greinfyrir tilhögun og útfærslum kostanna þriggja og væntanlegum áhrifum þeirra ákerfiseiginleika, umhverfi o.fl. ... Í skýrslunni er lögð áhersla á aðsamanburðurinn sé eins upplýsandi og mögulegt er. Við mat á kostum er m.a. gerðgrein fyrir markmiðum framkvæmdarinnar, orkuþörf, kerfiseiginleikum,umhverfisaðstæðum og stefnu og áætlunum stjórnvalda og sveitarfélaga.Framkvæmdaþáttum, kerfisþáttum, umhverfisáhrifum og hagrænum þáttum er lýstfyrir hvern kost um sig og þeir bornir saman. Í skýrslunni er borinn samankostnaður við þann hluta framkvæmdarinnar sem nær frá Hrauntungum í Hafnarfirðiað Rauðamel og niðurstaðan er að núvirtur stofnkostnaður við valkost A ... ermetinn um 3,5 milljarðar króna, valkost B ... um 3,7 milljarðar króna ogvalkost C ... um 1,7 milljarður króna. Stofnkostnaður fyrir aðra hlutaframkvæmdar yrðu sambærilegir.“VUm málsmeðferð vegna matskyldraframkvæmda er mælt í IV. kafla laga nr. 106/2000. Þar segir meðal annars í 2.málslið 1. mgr. 8. gr. að í tillögu framkvæmdaraðila skuli lýsa framkvæmdinni,framkvæmdasvæði og öðrum möguleikum sem til greina komi. Í 4. málslið 2. mgr.9. gr. segir að í frummatsskýrslu skuli ávallt gera grein fyrir helstumöguleikum sem til greina komi og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Samkvæmt11. gr. skal Skipulagsstofnun innan fjögurra vikna frá því hún tekur á móti matsskýrslugefa rökstutt álit sitt á því hvort skýrslan uppfylli skilyrði laganna og reglugerðasettum samkvæmt þeim og umhverfisáhrifum sé lýst á fullnægjandi hátt. Ersamkvæmt 13. gr. laganna óheimilt að gefa út leyfi til framkvæmdar samkvæmt 5.eða 6. gr. þeirra fyrr en álit Skipulagstofnunar um mat á umhverfisáhrifumliggur fyrir eða ákvörðun um að framkvæmd samkvæmt 6. gr. sé ekki matsskyld.Í V. kafla reglugerðar nr. 1123/2005um mat á umhverfisáhrifum, sem sett var með stoð í 20. gr. laga nr. 106/2000 oggilti á þeim tíma þegar áfrýjandinn Sveitarfélagið Vogar veittiframkvæmdaleyfið 22. apríl 2015, voru nánari fyrirmæli um gerð matsáætlana. Þarsagði í e. lið 2. töluliðar 2. mgr. 13. gr. að eftir því sem við ætti og eftirumfangi og eðli framkvæmdar skyldu koma fram upplýsingar um mögulega framkvæmdakostisem til greina kæmu, meðal annars núll-kosti, það er að aðhafast ekkert, greinafrá umfangi og tilhögun annarra kosta og staðsetningu þeirra. Í VI. kafla varfjallað um frummatsskýrslu og sagði þar í h. lið 1. töluliðar 2. mgr. 18. gr.að í frummatsskýrslu skyldi eftir því sem við ætti koma fram yfirlit yfirvalkosti sem grein væri gerð fyrir í frummatsskýrslu, svo sem aðra kostivarðandi tæknilega útfærslu framkvæmdar eða starfsemi, aðra staðarvalskosti eðanúll-kost, sem fæli það í sér að aðhafast ekkert. Þá sagði í e. lið 3. töluliðarsömu málsgreinar að í mati á umhverfisáhrifum skyldi koma fram samanburður áumhverfisáhrifum þeirra kosta sem kynntir væru og rökstuðningur fyrir valiframkvæmdaraðila að teknu tillit til umhverfisáhrifa. Í 1. mgr. 20. gr.reglugerðarinnar sagði að innan tveggja vikna frá því að Skipulagsstofnun tækiá móti frummatsskýrslu skyldi stofnunin meta hvort skýrslan uppfyllti þærkröfur sem gerðar væru í 18. gr. og hvort hún væri í samræmi við samþykktamatsáætlun samkvæmt 15. gr. Í 2. mgr. 20. gr. sagði að Skipulagsstofnun væriheimilt að hafna því að taka frummatsskýrslu til athugunar í þeim tilvikumþegar hún uppfyllti ekki framangreind skilyrði og skyldi stofnunin þá leiðbeinaframkvæmdaraðila um frekari vinnslu frummatsskýrslu. Samkvæmt 24. gr. reglugerðarinnarlyki athugun Skipulagsstofnunar með áliti innan fjögurra vikna frá því aðstofnunin tæki á móti matsskýrslu. Skyldi stofnunin gefa rökstutt álit sitt áþví hvort skýrslan uppfyllti skilyrði laga um mat á umhverfisáhrifum ogreglugerðarinnar og umhverfisáhrifum væri lýst á fullnægjandi hátt. Loks sagðií 2. mgr. 29. gr. reglugerðarinnar að við útgáfu leyfis til framkvæmdar samkvæmt1. mgr. greinarinnar skyldi leyfisveitandi kynna sér matsskýrslu framkvæmdaraðilaum framkvæmdina og taka rökstuddaafstöðu til álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum hennar. Samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 13. gr.skipulagslaga nr. 123/2010 skal afla framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar vegnameiri háttar framkvæmda sem áhrif hafa á umhverfið og breyta ásýnd þess, svosem breytingar lands með jarðvegi eða efnistöku, og annarra framkvæmda sem fallaundir lög um mat á umhverfisáhrifum. Í 4. mgr. lagagreinarinnar segir að viðútgáfu framkvæmdaleyfis skuli sveitarstjórn fjalla um og taka afstöðu til þesshvort framkvæmd sé í samræmi við skipulagsáætlanir. Jafnframt skuli hún gangaúr skugga um að gætt hafi verið ákvæða laga um náttúruvernd og annarra laga ogreglugerða sem við eigi. Þá sé sveitarstjórn heimilt að binda framkvæmdskilyrðum sem sett séu í samræmi við gildandi skipulagsáætlanirsveitarfélagsins. Um framkvæmdaleyfi vegna matsskyldra framkvæmda eru nánarifyrirmæli í 14. gr. skipulagslaga. Samkvæmt 1. mgr. hennar er óheimilt að gefaút leyfi fyrir framkvæmd fyrr en álit Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum liggur fyrir eða ákvörðun stofnunarinnar um að framkvæmd séekki matsskyld. Eftir 2. mgr. 14. gr. skal sveitarstjórn við umfjöllun umframkvæmdaleyfi vegna matsskyldrar framkvæmdar kynna sér matsskýrsluframkvæmdaaðila um framkvæmdina og kanna hvort hún sé sú sem lýst er ímatsskýrslu. Þá skal sveitarstjórn taka rökstudda afstöðu til álitsSkipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Í 3. mgr. 14. gr. segir aðsveitarstjórn geti bundið framkvæmdaleyfi þeim skilyrðum sem fram kunni að komaí áliti Skipulagsstofnunar að svo miklu leyti sem aðrir sem veiti leyfi til framkvæmdasamkvæmt sérlögum hafi ekki tekið afstöðu til þeirra. Jafnframt sésveitarstjórn heimilt að binda framkvæmd skilyrðum sem sett séu í samræmi viðgildandi skipulagsáætlanir sveitarfélagsins.Í 1. mgr. 10. gr. reglugerðar nr.772/2012 um framkvæmdaleyfi, sem sett er samkvæmt 45. gr. skipulagslaga, segirað leyfisveitandi skuli, áður en umsókn um framkvæmdaleyfi sé afgreidd, metahvort framlögð gögn lýsi framkvæmdinni á fullnægjandi hátt, hönnunargögn séufullnægjandi og framkvæmdin sé í samræmi við gildandi skipulagsáætlanir ogeinnig mat á umhverfisáhrifum ef viðeigi. Jafnframt þurfi að tryggja að gætt hafi verið ákvæða laga umnáttúruvernd, laga um menningarminjar og annarra laga og reglugerða sem tilálita komi. Í 2. mgr. 10. gr. kemur fram að við umfjöllun um umsókn umframkvæmdaleyfi vegna matsskyldrar framkvæmdar skuli leyfisveitandi kynna sérmatsskýrslu framkvæmdaraðila um framkvæmdina. Tryggja skuli að fullt samræmi séá milli þeirrar framkvæmdar sem lýst sé í matsskýrslu og umsóknar umframkvæmdaleyfi, ásamt þeim gögnum sem lögð séu fram með henni. Þá skulileyfisveitandi taka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum framkvæmdarinnar.VIÁður er gerð grein fyrir helstu reglumum málsmeðferð vegna matsskyldra framkvæmda og efni matsskýrslna samkvæmt lögumnr. 106/2000 og reglugerð nr. 1123/2005. Eins og þar kemur fram skal aukþeirrar framkvæmdar sem metin er lýsa öðrum möguleikum um framkvæmdarkosti semtil greina koma í tillögu að matsáætlun og frummatsskýrslu. Þá skal í skýrslunnivera samanburður á umhverfisáhrifum þeirra kosta sem kynntir eru ogrökstuðningur fyrir vali framkvæmdaraðila að teknu tilliti til umhverfisáhrifa.Er það síðan hlutverk Skipulagsstofnunar að gefa rökstutt álit á því hvortmatsskýrsla uppfylli lögbundin skilyrði og að umhverfisáhrifum sé lýst áfullnægjandi hátt. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr.skipulagslaga, sbr. 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 772/2012 og 2. mgr. 29. gr.áður gildandi reglugerðar nr. 1123/2005 skal sveitarstjórn við umfjöllun umleyfi vegna matsskyldrar framkvæmdar kynna sér matsskýrslu framkvæmdaraðila ogtaka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar. Er í lögskýringargögnum með skipulagslögum tekið fram að þarsem matsskýrslan sé grundvöllur álits Skipulagsstofnunar, sé eðlilegt aðsveitarstjórn hafi kynnt sér skýrsluna áður en hún tekur afstöðu til álitsSkipulagsstofnunar. Þar kemur jafnframt fram að markmiðið með þessu sé aðsveitarstjórn taki upplýsta ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfis á grundvelliallra þeirra upplýsinga, sem liggi fyrir um umhverfisáhrif viðkomandiframkvæmdar. Þar sem um sé að ræða álit Skipulagsstofnunar sem sveitarstjórnberi að taka afstöðu til bindi það ekki hendur þess stjórnvalds sem fari meðútgáfu framkvæmdaleyfis.Allar götur frá því að stefndu vorukynntar fyrirhugaðar framkvæmdir við Suðurnesjalínu 2 hafa þeir margítrekaðgert athugasemdir við ráðagerðir áfrýjandans Landsnets hf. um að umrædd línalægi í lofti og lýst því að jarðstrengur yrði minna íþyngjandi kostur fyrir þá.Jafnframt hafa þeir eins og fram kemur í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar 12. maí2016 andmælt gögnum Landsnets hf. um nauðsyn línulagnar í lofti, lagt fram gögnsem áttu að sýna að jarðstrengur væri raunhæfur kostur og rökstutt þörf á aðkanna hann til þrautar, áður en ráðist yrði í stórvægilegar aðgerðir. Í dómunumsegir að þrátt fyrir það verði ekki séð af málsgögnum að Landsnet hf. hafi viðundirbúning framkvæmdanna látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika,heldur vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla jarðstrengja. Verðihvorki af gögnum málsins né flutningi þess ráðið með viðhlítandi hætti, hvarslíkur strengur gæti legið eða hver yrðu umhverfisáhrif hans. Þá hafi Landsnethf. ekki sýnt fram á að atvik séu með þeim hætti að líta beri fram hjá þessumgalla. Leiddi þetta til þess að ákvarðanir þær um eignarnám sem umrædd málsnerust um voru ógiltar. Á sömu forsendum var ákvörðun Orkustofnunar um aðveita Landsneti hf. leyfi til reisa og reka Suðurnesjalínu 2 felld úr gildi meðdómi Hæstaréttar 13. október 2016.Áfrýjendur hafa ekki hnekkt því semstefndu hafa haldið fram allt frá upphafiundirbúnings að framkvæmdum vegna Suðurnesjalínu 2 að jarðstrengur ístað loftlínu væri raunhæfur kostur, sem kanna þyrfti til þrautar, áður enráðist yrði í stórvægilegar framkvæmdir. Jarðstrengur var því í skilningi 2.málsliðar 1. mgr. 8. gr. og 4. málsliðar 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 möguleikium framkvæmdarkost, sem til greina gat komið, og bar því að gera grein fyrirhonum í tillögum og matsskýrslum í matsferlinu og bera hann saman við annan eðaaðra framkvæmdarkosti. Það var ekki gert að öðru leyti en því að látið varnægja að vísa til almennra sjónarmiða um kosti og galla jarðstrengja. Sá annmarki á umhverfismati, sem leidditil þess að leyfi Orkustofnunar til áfrýjandans Landsnets hf. til að reisa ogreka Suðurnesjalínu 2 var fellt úr gildi og heimildir áfrýjandans tileignarnáms í þágu framkvæmdarinnar voru ógiltar, voru enn fyrir hendi þegar áfrýjandinnSveitarfélagið Vogar veitti framkvæmdaleyfi það sem um er deilt í málinu. Umhverfisáhrifumjarðstrengs í samanburði við aðra framkvæmdarkosti hefur samkvæmt því ekki veriðlýst á fullnægjandi hátt og uppfylltu matsferlið og umhverfismatsskýrslan því ekkiþann áskilnað sem gerður er í lögum um mat á umhverfisáhrifum, skipulagslögumog reglugerðum settum samkvæmt þeim. Samkvæmt því gátu matsskýrsla Landsnetshf. um Suðurnesjalínu 2 og álit Skipulagsstofnunar um skýrsluna ekki veriðlögmætur grundvöllur undir ákvörðun sveitarfélagsins um veitinguframkvæmdaleyfisins sem samkvæmt því var reist á röngum lagagrundvelli. Úrþessum galla á umhverfismatinu hefur ekki verið bætt, enda getur áðurgreindvalkostaskýrsla Landsnets hf. sem kynnt var í október 2016 hvorki samkvæmtgrundvelli sínum, efni né tilgangi bætt þar úr. Þegar af þessum ástæðum verðurniðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað. Eftir framangreindum úrslitum verðaáfrýjendur dæmdir til að greiða stefndu óskipt málskostnað, hverjum um sig, semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður um annað en málskostnað.Áfrýjendur, Landsnet hf. ogSveitarfélagið Vogar, greiði óskipt stefndu, Bjarneyju Guðrúnu Ólafsdóttur,Geirlaugu Þorvaldsdóttur, Katrínu Þorvaldsdóttur, Margréti Guðnadóttur, ÓlafiÞór Jónssyni, Reykjaprenti ehf., Sigríði Jónsdóttur, Skúla Þorvaldssyni og STVehf., hverjum um sig, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. júlí 2016Mál þetta, semvar þingfest 3. nóvember 2015, var höfðað með réttarstefnu útgefinni 28.október 2015 og birtri sama dag fyrir stefndu. Stefnendur eru: GeirlaugÞorvaldsdóttir, kt. [...], Stigahlíð 80, 105 Reykjavík, Margrét Guðnadóttir,kt. [...], Rofabæ 29, 110 Reykjavík, Ólafur Þór Jónsson, kt. [...], Sléttuvegi31, 103 Reykjavík, Reykjaprent ehf., kt. [...], Síðumúla 14, 108 Reykjavík,Sigríður S. Jónsdóttir, kt. [...], Hvassaleiti 56-58, 103 Reykjavík, BjarneyGuðrún Ólafsdóttir, kt. [...], Safamýri 47, 108 Reykjavík, STV ehf., kt. [...],Stóru-Vatnsleysu, 190 Vogum, Skúli Þorvaldsson, kt. [...], Lúxemborg, og Katrín Þorvaldsdóttir, kt. [...], Lúxemborg. Stefndu eru Landsnet hf., kt. [...], Gylfaflöt 9, 112 Reykjavík, ogSveitarfélagið Vogar, kt. [...], Iðndal 2, Vogum. Stefnendurkrefjast þess að ógilt verði með dómi framkvæmdaleyfi stefnda Landsnets hf.,vegna lagningar Suðurnesjalínu 2, sem samþykkt var af bæjarstjórnSveitarfélagsins Voga 25. febrúar 2015 og gefið var út 22. apríl 2015. Þá erkrafist málskostnaðar in solidum. Mál þetta hlaut flýtimeðferð skv. XIX. kafla laganr. 91/1991 þann 27. október 2015. Við þingfestingu málsins samþykktustefnendur að stefndu fengju greinargerðarfrest til 11. desember sl. Kafðiststefndi Sveitarfélagið Vogar þess þá aðallega að kröfum á hendur sveitarfélaginuverði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnenda.Þá er krafist málskostnaðar. Fórmálflutningur um frávísunarkröfu stefnda Sveitarfélagsins Voga fram þann 18.desember sl. og var þeirri kröfu hafnað með úrskurði uppkveðnum 5. janúar 2016.Stefnendur gerðu í framhaldi kröfu um að leitað yrðiráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Var þeirri kröfu hafnað með úrskurðiuppkveðnum 10. febrúar 2016. Var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttarþann 19. apríl 2016 í máli nr. 140/2016.Munnlegur málflutningur fór fram 30. júní sl. og var málið dómtekið aðhonum loknum. Málsatvik.Samkvæmt gögnummálsins gaf Sveitarfélagið Vogar út framkvæmdarleyfi til Landsnets um aðLandsneti væri heimilt að hefja framkvæmdir við að leggja Suðurnesjalínu 2.Suðurnesjalína 2 er 32.4 km löng 220 kV háspennulína í lofti sem varnaraðilinnLandsnet hf. hyggst leggja frá fráHamranes í Hafnarfirði um Sveitarfélagið Voga, Reykjanesbæ og Grindarvíkurbæ aðtengivirki við Rauðamel norðan við Svartsengi. Er þetta hluti afframkvæmdaáætlun sem gengur undir nafninu Suðvesturlínur, sem er áætlun umraforkuflutningskerfi til framtíðar á Suðvesturlandi, frá Hellisheiði út áReykjanes, um 12 sveitarfélög. Undirbúningur verksins hófst af hálfu Landsnetshf., á árinu 2005. Þann11. júlí 2007 óskaði Landsnet hf. eftir því við Sveitarfélagið Voga að hafinnyrði undirbúningur að nauðsynlegum breytingum á aðalskipulagi sveitarfélagsinsvegna áætlana um styrkingu raforkuflutningskerfis á Reykjanesskaga. Ágreiningurvar um það með stefndu um nokkurn tíma hvort það væri raunhæfur valkosturvið framkvæmdina að leggja meginflutningskerfiðí jörð. Að endingu gerðu stefndu með sér samkomulag um skipulagsmál 17. október2008 sem kvað á um að Landsneti hf. væri heimilt að reisa háspennulínur ísveitarfélaginu í lofti og mættu þær standa í að minnsta kosti 20 ár.Frummatsskýrsla vegna mats á umhverfisáhrifum Suðvesturlína frá 6. maí 2009 varsend Skipulagsstofnun til meðferðar 18. sama mánaðar samkvæmt lögum um mat áumhverfisáhrifum nr. 106/2000 og var hún kynnt opinberlega. Endanlegri skýrsluum mat á umhverfisáhrifum skilaði Landsnet hf. til Skipulagsstofnunar 10. ágúst2009 og féllst Skipulagsstofnun á tillögu stefnda Landsnets hf. Í báðum þessummatsskýrslum var gert ráð fyrir 220 kV háspennulínu og tekið fram að þessikostur væri settur fram í kjölfar samráðs stefnda Landsnets hf. ogsveitarfélaganna á svæðinu. Skýrsla Skipulagsstofnunar um matsskýrsluna erdagsett 17. september 2009. Niðurstaða hennar var að heildaráhrif framkvæmdannaog starfsemi sem henni fylgir yrði óhjákvæmilega verulega neikvæð. Áhrifinmyndu þó ráðast af mótvægisaðgerðum og vöktun á aðgerðum. Að þessu gættu féllstSkipulagsstofnun á skýrsluna með skilyrðum. Hinn 28. janúar 2010 staðfestiumhverfisráðherra endanlega, að undangengnu kæruferli, að ekki skyldi fara framsameiginlegt mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar Suðvesturlínur og öðrumframkvæmdum sem henni væru háðar og/eða væru á sama svæði. AðalskipulagSveitarfélagsins Voga fyrir árin 2008-2028 var staðfest 23. febrúar 2010. Þarvar gert ráð fyrir háspennulínu meðfram núverandi háspennulínu. Hinn 5.desember 2013 veitti Orkustofnun varnaraðilanum Landsneti hf. leyfi til aðreisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 á grundvelli raforkulaga nr.65/2003. Hinn28. janúar 2010 staðfesti umhverfisráðherra endanlega, að undangengnukæruferli, að ekki skyldi fara fram sameiginlegt mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar Suðvesturlínur, styrkingu raforkuflutningskerfis áSuðvesturlandi og öðrum framkvæmdum sem henni eru háðar og/eða eru á samasvæði.Fyrrihluta árs 2011 hófst undirbúningur að sjálfri framkvæmdinni, Suðurnesjalína 2-220kV háspennulína, sem er hluti umhverfismats Suðvesturlína. Með ákvörðunOrkustofnunar, þann 5. desember 2013, var stefnda Landsneti hf. veitt leyfi tilað reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Hinn24. febrúar 2014 var stefnda Landsneti hf. heimilað að framkvæma eignarnámvegna lagningar Suðurnesjalínu 2 innan marka tiltekinna jarða í SveitarfélaginuVogar. Hinn 14. mars hófst lögbundið ferli hjá matsnefnd eignarnámsbóta. Varstefnda Landsneti hf. heimilað að taka ákveðið land eignarnámi með ákvörðunatvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 24. febrúar 2014. Höfðaði stefnendur málgegn Landsneti og íslenska ríkinu til ógildingar á þeirri heimild. Gekk dómur íundirrétti þann 30. júní 2015 þar sem kröfum stefnenda var hafnað. Með dómumHæstaréttar Íslands í málum nr. 541/2015, 511/2015 og 513/2015 uppkveðnir 12.maí 2016 var umþrætt eignarnám ógilt. Hinn7. maí 2014 sótti stefndi Landsnet hf. um framkvæmdaleyfi vegna Suðurnesjalínu2 til Sveitarfélagsins Voga, svo og til annarra sveitarfélaga á svæðinu.Stefnendur sendu erindi til sveitarfélagsins 19. sama mánaðar og fóru fram á aðumsókninni yrði hafnað á þeirri forsendu að lagalega væri sveitarfélaginu ekkistætt á að veita leyfið. Á fundi umhverfis- og skipulagsnefndarsveitarfélagsins daginn eftir var umsóknin um framkvæmdaleyfið fyrst tekinfyrir. Ákveðið var að fresta afgreiðslu málsins ótímabundið. Með bréfi 3. júlí2014 sendi sveitarfélagið stefnendum greinargerð lögmannsstofunnar Landslaga ogarkitektastofunnar Landslags frá 20. júní 2014 um samræmi framkvæmdaleyfis ogstaðfests skipulags. Stefnendum var gefinn kostur á að skila athugasemdum ogvar það gert 20. ágúst sama ár. Á fundi umhverfis- og skipulagsnefndar 21.október 2014 var enn frestað að taka ákvörðun um framkvæmdaleyfið enskipulagsfulltrúa sveitarfélagsins falið að framkvæma grenndarkynningu vegnaumsóknar um framkvæmdaleyfi. Var stefnendum tilkynnt um hana með ódagsettukynningarbréfi þar sem vísað var til 5. mgr. 13. gr., sbr. 44. gr. skipulagslaganr. 123/2010 og skiluðu þeir athugasemdum 5. janúar 2015. Á fundi umhverfis- ogskipulagsnefndar 17. febrúar sama ár var umsókn Landsnets hf. samþykkt ogskipulagsfulltrúa falið að veita framkvæmdaleyfið þegar fyrir lægi áhættumatvegna Keflavíkurflugvallar. Stefnendur gerðu enn rökstuddar athugasemdir meðbréfi 18. febrúar 2015. Óskuðu þeir eftir fundi með forsvarsmönnumSveitarfélagsins Voga með tölvubréfi til bæjarstjórans 20. febrúar 2015.Ítrekuðu stefnendur athugasemdir sínar á fundi 25. sama mánaðar og kom þá íljós að enginn fulltrúa sveitarfélagsins á fundinum hafði séð athugasemdirþeirra frá 18. sama mánaðar. Sama kvöld var haldinn fundur í bæjarstjórnSveitarfélagsins Voga og þar samþykkt afgreiðslaumhverfis- ogskipulagsnefndar um að veita Landsneti hf. framkvæmdaleyfi án þess að fjallaðværi um athugasemdir landeigenda. Í tölvupósti lögmanns sveitarfélagsins 26.sama mánaðar kemur fram að hann hefði kynnt þá afstöðu sína að umræddarathugasemdir hefðu ekki þýðingu fyrir ákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfis.Framkvæmdaleyfið var gefið út 22. apríl 2015 og auglýst 5. maí 2015. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendurbyggja dómkröfu sína í fyrsta lagi á þvíað fyrirmæli laga nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana hafi verið hundsuð. Íöðru lagi byggja þau á því að það umhverfismat sem fram fór vegna Suðvesturlínaá grundvelli laga nr. 106/2000 sé haldið svo verulegum annmörkum aðframkvæmdaleyfi geti ekki átt sér stoð í því. Í þriðja lagi telja stefnendur aðsamráð og samkomulag milli Landsnets hf. annars vegar og sveitarfélaga hinsvegar, þ. á m. og sérstaklega milli Landsnets hf. og Sveitarfélagsins Voga,hafi verið þess eðlis að ógildingu framkvæmdaleyfisins varði. Í fjórða lagitelja stefnendur að útgáfa framkvæmdaleyfis byggist ekki á gildu aðalskipulagiog sé það ógilt þegar af þeirri ástæðu. Í fimmta lagi er byggt á því að ekkihafi verið lagaskilyrði til þess að viðhafagrenndarkynningu samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010 við þær aðstæður sem uppivoru. Í sjötta lagi er byggt á því að sú framkvæmd, sem veitt var leyfifyrir, hafi tekið breytingum og geti ekki talist vera sama framkvæmd og sú semsætti umhverfismati ásamt Suðvesturlínum. Hin leyfða framkvæmd hafi því ekkisætt mati á umhverfisáhrifum. Í sjöunda lagi telja stefnendur að SveitarfélagiðVogar hafi ekki gætt að réttri málsmeðferð við veitingu leyfisins og horftframhjá skyldum sínum samkvæmt löggjöf um mat á umhverfisáhrifum, þ. á m.rannsóknarskyldu, skyldu til rökstuðnings ákvörðunar, skyldu til að taka mið afniðurstöðu samráðs, sem og meginreglumstjórnsýsluréttarins. Stefnendur byggja í fyrsta lagi á því að fella beriframkvæmdaleyfið úr gildi þar sem áform um Suðvesturlínur, sem Suðurnesjalína 2sé hluti af, hafi ekki sætt umhverfismati áætlana samkvæmt lögum nr. 105/2006um umhverfismat áætlana, sbr. tilskipun nr. 2001/42/EB um mat á áhrifum tiltekinnaskipulags- og framkvæmdaáætlana á umhverfið. Kerfisáætlanir Landsnets samkvæmt5. tl. 3. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, sem m.a. hafi tekið tilSuðvesturlína, séu áætlanir af því tagi, sem sæta skulu umhverfismati. Samkvæmt3. gr. laga nr. 105/2006 séu framkvæmdaáætlanir háðar umhverfismati áætlana efþær (1) séu undirbúnar og/eða samþykktar af stjórnvöldum, (2) séu unnarsamkvæmt lögum eða ákvörðun ráðherra og (3) markastefnu er varðar leyfisveitingar til framkvæmda sem tilgreindar séu í lögum nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Stefnendur telja þessi skilyrði ekkiuppfyllt. Stefnendur byggja á því að Landsnet hf. falli undir hugtakið „stjórnvald“með vísan til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meginreglum stjórnsýsluréttar oghlutverki fyrirtækisins samkvæmt raforkulögum nr. 65/2003. Ekki skipti máliþótt fyrirtækið sé rekið sem hlutafélag, enda hafi félaginu verið fengiðopinbert vald og hlutverk í almannaþágu með raforkulögum. Fyrirtækinu hafiverið komið á með heimild í lögum nr. 75/2004 og hafi það hlutverk að annast flutning raforku og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðumIII. kafla raforkulaga. Þá sé fyrirtækið að öllu leyti í eigu opinberra aðila.Að þessu virtu teljist Landsnet hf. í því samhengi sem hér um ræði verastjórnvald. Stefnendur byggja á að áætlun um Suðvesturlínur,þar með talið Suðurnesjalínu 2, hafi verið unnin samkvæmt lögum í skilningi 1.mgr. 3. gr. laga nr. 105/2006. Áætlunin hafi beinlínis verið unnin til aðuppfylla skyldur Landsnets hf. samkvæmt 9. gr. raforkulaga til að byggja uppflutningskerfi raforku og tengja aðila við flutningskerfið. Allar áætlanirfyrirtækisins er varði uppbyggingu raforkukerfisins séu óhjákvæmilega unnarlögum samkvæmt, enda sé Landsneti hf. óheimilt að stunda aðra starfsemi en þásem því sé nauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt raforkulögum,sbr. 2. gr. laga nr. 75/2004. Þá hvíli sérstök lagaskylda á Landsneti hf. að vinna kerfisáætlanir um uppbyggingu flutningskerfisins tila.m.k. fimm ára, sbr. 5. tl. 3. mgr. 9. gr. raforkulaga og 5. tl. 2. mgr. 11. gr.reglugerðar nr. 1040/2005 um framkvæmd raforkulaga. Stefnendurtelja að sama skapi ljóst að áætlun um Suðvesturlínur, þar með taliðSuðurnesjalínu 2, marki „stefnu er varðileyfisveitingar til framkvæmda sem tilgreindar séu í lögum nr. 106/2000 um matá umhverfisáhrifum“, sbr. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 105/2006. Samkvæmt lið 3.08 í 1.viðauka við lög nr. 106/2000, sbr. áður 22. tl. 1. viðauka, skulu loftlínur tilflutnings á raforku með 66 kV spennu eða hærri sæta umhverfismati samkvæmtlögunum. Áform um Suðvesturlínur, sem og Suðurnesjalínu 2 eina og sér, feli ísér lagningu 220 kV loftlína og sé því um að ræða áætlun um framkvæmdir semtilgreindar séu í lögum nr. 106/2000.Stefnendurbyggja á því að leyfi til framkvæmda, sem ekki hafi fylgt lögbundnu ferli sébrot á íslenskum lögum og jafnframt brot á skyldum samkvæmt EES-samningnum,sbr. lög nr. 2/1993. Þar sem umhverfismat áætlanahafi ekki farið fram lögum samkvæmt sé einfaldlega ólögmætt að veitaframkvæmdaleyfi og verði þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfu stefnenda umað leyfisveitingin verði felld úr gildi. Stefnendur byggja á því að afarmikilvægt sé að hafa hugfast að tilgangur umhverfismats áætlana sé að leggjamat á umhverfisáhrif stefnumörkunar á áætlanastigi og að áhrif skipulags- og framkvæmdaáætlana á umhverfið séu metináður en slíkar áætlanir séu afgreiddar og framkvæmdar. Aðkoma almennings,þ.m.t. hagsmunaaðila á borð við stefnendur, að mótunarferli áætlunar snemma íferlinu þannig að athugasemdir geti raunverulega haft áhrif sé lykilþáttur íumhverfismati áætlunar. Lög nr. 105/2006 mæli fyrir um málsmeðferð sem sé ætlaðað tryggja slíka aðkomu. Þannig segi í f. lið 2. mgr. 6. gr. laganna að í umhverfisskýrslu skuli koma framskilgreining, lýsing og mat á líklegum verulegum umhverfisáhrifum af framkvæmdáætlunarinnar og raunhæfra valkosta við áætlunina. Gert sé ráð fyrir því að almenningi sé kynnt tillaga aðviðkomandi áætlun ásamt umhverfisskýrslu og geti komið á framfæri athugasemdumáður en áætlunin er endanlega afgreidd, sbr. 7. gr. laganna. Skylt sé að vinnaúr athugasemdum sem berist og taka afstöðu til þess hvort þær eða niðurstöðurumhverfisskýrslu gefi tilefni til breytinga á stefnu áætlunar. Við endanlegaafgreiðslu áætlunar þurfi að taka saman greinargerð þar sem fjallað sé umhvernig tekið hafi verið tillit til umhverfissjónarmiða, niðurstöðuumhverfismats og athugasemda sem borist hafi. Þá skuli fjalla um rök fyrir endanlegriáætlun í ljósi þeirra valkosta sem skoðaðir hafi verið, sbr. 9. gr. laganna.Þegar umhverfismat áætlunar fari ekki fram, líkt og í þessum tilviki, glatialmenningur, þ.m.t. aðilar sem hafi beinna hagsmuna að gæta líkt og stefnendur,rétti sínum til að hafa áhrif á mótun áætlunar og til að koma að ábendingum ogathugasemdum við greiningu valkosta. Vegna þessa náist ekki það markmið lagannaað draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum og tryggja að við áætlanagerð séþegar í upphafi tekið tillit til umhverfissjónarmiða. Fyrir liggi að áætlun um Suðvesturlínur, þar meðtalið Suðurnesjalínu 2, hafi hvorki sætt umhverfismati samkvæmt lögum nr.105/2006 sem hluti af kerfisáætlun Landsnets né með öðrum hætti. Þá bendastefnendur á að það virðist fyrst hafa verið í kerfisáætlun Landsnets frá 2007 fyrir árin 2008-2012 sem lagt hafi veriðtil að tvöfalda tenginguna frá Hamranesi að Reykjanesvirkjun með 220 kVloftlínu til að styrkja flutningskerfið. Sams konar áforma sé getið íkerfisáætlun Landsnets hf. fyrir árin 2009-2013, en þau hafi fyrst hlotiðheitið Suðvesturlínur í kerfisáætlun Landsnets hf. fyrir árin 2010-2014. Síðanþá hafi ávallt verið fjallað um Suðvesturlínur í kerfisáætlunum Landsnets. Með úrskurði umhverfis- ogauðlindaráðuneytisins frá 21. maí 2013 hafi verið komist að þeirri niðurstöðuað kerfisáætlun Landsnets hf. 2012-2016 félli undir gildissvið 1. mgr. 3. gr.laga nr. 105/2006 og að fylgja bæri fyrirmælum um umhverfismat áætlana vegnaþeirra áforma sem felist í kerfisáætluninni. Af hálfu Landsnets hf. hafi verið ákveðiðað hlíta úrskurði ráðuneytisins og virðist í fyrsta sinn við vinnukerfisáætlunar fyrir árin 2014–2023 hafa verið fylgt ákvæðum laga nr. 105/2006.Það breyti þó engu um gildi þeirra kerfisáætlana sem áður hafi verið starfaðeftir og séu grundvöllur framkvæmdarinnar Suðurnesjalína 2, enda hafi þær ekkisætt umhverfismati samkvæmt lögum nr. 105/2006. Byggja stefnendur á því aðumhverfismat framkvæmdar samkvæmt lögum nr. 106/2000, sem hafi farið fram vegnaSuðvesturlínu, geti ekki komið í stað umhverfismats áætlana samkvæmt lögum nr.105/2006. Um sé að ræðasjálfstæð ferli sem skulu bæði framkvæmd vegna áforma á borð við Suðvesturlínurog Suðurnesjalínu 2, en þetta hafi verið staðfest með afgerandi hætti íframkvæmd ESB-dómstólsins þar sem vikið hafi verið að samspili umhverfismatsáætlana og umhverfismats framkvæmdar. Stefnendurtelja að jafnframt beri að fella framkvæmdaleyfið úr gildi þar sem þaðumhverfismat samkvæmt lögum nr. 106/2000, sem framkvæmdin hvíli á, sé háðveigamiklum annmörkum. Byggt sé á því að vegna þessara annmarka hafi veriðólögmætt að veita framkvæmdaleyfi, enda verði slíkt leyfi að grundvallast áannmarkalausu umhverfismati og sé sveitarstjórn skylt að ganga úr skugga umþað, sbr. 2. mgr. 14. gr.skipulagslaga nr. 123/2010 og 1. og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 772/2012 umframkvæmdaleyfi. Af hálfu stefnenda sé lögð áhersla á að í málsókn fyrir dómisem varði gildi framkvæmdaleyfis gefist kostur á að fá endurskoðun á gildi oglögmæti umhverfismats framkvæmdar samkvæmt lögum nr. 106/2000. Þetta felist ímeginreglunni um aðgang að dómstólum, sbr. jafnframt 11. gr. tilskipunar nr.2011/92/ESB sem sé hluti af EES-samningnum (2013/EES/14/03) og hafi verið leidd í íslenskan rétt. Þessi möguleikiá endurskoðun virðist hafa verið staðfestur af hálfu umhverfisráðuneytisins. Byggt sé á því að skoðun Landsnets hf. íumhverfismatsferlinu á mögulegum valkostum við framkvæmdina sé verulega ábótavantog ekki í samræmi við kröfur laga nr. 106/2000. Þannig hafi mögulegir valkostirekki verið metnir, eins og skylt hafi verið, og sé um að ræða mjög alvarlegan annmarka. Áhrifin séu þau að þaðmarkmið ferlisins að raunveruleg umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar séumetin náist ekki, sbr. b. liður 1. gr. laga nr. 106/2000, 73. gr. EES-samningsins,sbr. lög nr. 2/1993, og aðfararorð Árósasamningsins um aðgang aðupplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátrimálsmeðferð í umhverfismálum, sem Ísland hafi fullgilt. Samkvæmt lögum nr.106/2000 hvíli sú lágmarksskylda á framkvæmdaraðila að taka þá mismunandikosti, sem geti náð markmiði framkvæmdar, til skoðunar við mat áumhverfisáhrifum. Markmiðið sé að upplýst val á besta kosti við framkvæmdina,m.a. með hliðsjón af umhverfisvernd, geti farið fram þegar matsskýrsla liggiendanlega fyrir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 114/2008. Þessutil samræmis segi berum orðum í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 106/2000 að í tillöguað matsáætlun til Skipulagsstofnunar skuli m.a. lýsa framkvæmdinni og „öðrummöguleikum sem til greina koma“. Þá segi í2. mgr. 9. gr. laganna að í frummatsskýrslu framkvæmdar skuli „ávaltgera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifumþeirra og bera þá saman“. Umsé að ræða grundvallaratriði við framkvæmd umhverfismats sem hafi verið nýmælivið setningu laganna, en fram komi í athugasemdum við 9. gr. í frumvarpi semvarð að lögunum að nýmælið hafi mikla þýðingu þar sem „samanburðurá helstu möguleikum sé ein helsta forsendan fyrir því að raunverulegumhverfisáhrif hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar séu metin“. Eins og hér séástatt hafi frá upphafi eingöngu einn kostur, þ.e. lagning 220 kV háspennulínumeð 690 MVA flutningsgetu, verið til skoðunar. Aðrir kostir hafi veriðútilokaðir í samráðsferli Landsnets hf. við sveitarfélög á svæðinu sem hafifarið fram án þess að almenningur eða hagsmunaaðilar gætu haft áhrif. Þannighafi aðrir kostir hvorki verið skoðaðir í umhverfismatsferlinu né á öðrutímamarki af hálfu Landsnets hf. með hlutlægum og málefnalegum hætti. Stefnendurtelji aðra framkvæmdarkosti bersýnilega vera til staðar, svo sem lagningujarðstrengs, sem geti náð því markmiði að styrkja raforkuflutningskerfi ásvæðinu. Jafnframt sé með öllu óljóst hvers vegna ekki hafi verið talið rétt aðmeta þann möguleika að byggja línu með lægri spennu og/eða lægri flutningsgetu.Þá sé bent á að í ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 26. mars 2009 vegna tillöguLandsnets hf. að matsáætlun hafi verið gerðar athugasemdir sem vörðuðuumfjöllun um þann kost að leggja línuna í jörðu. Þær athugasemdirSkipulagsstofnunar hafi orðið hluti af matsáætlun, sbr. 3. málslið 2. mgr. 8. gr. laga nr. 106/2000. Af hálfu Landsnets hf. hafiþessu hins vegar ekki verið sinnt og sé í kafla 2.2.3 í matsskýrslu eingöngu aðfinna stutta ogalmenna umfjöllun um lagningu jarðstrengja sem taki ekki mið af viðkomandiframkvæmd. Að mati stefnenda sé ekki með nokkru móti unnt að jafna þessariumfjöllun við raunverulega könnun á þeim möguleika að leggja línuna í jörðu. Samkvæmt framangreindu liggifyrir, að ekki hafi verið gerður samanburður á hagkvæmni þess að leggja Suðurnesjalinu 2annars vegar í jörðu og hins vegar í lofti. Þannig hafi ekki verið gerð skoðuná stofnkostnaði og því síður á öðrum þáttum sem varða hagkvæmniframkvæmdarinnar að teknu tilliti til aðstæðna á svæðinu, svo sem áhrif áumhverfi, landnýtingu og ferðaþjónustu. Þrátt fyrir ákvörðun sína frá 26. mars2009 hafi Skipulagsstofnun látið undir höfuð leggjast að fylgja því eftir, aðLandsnet hf. legði fram jarðstrengskost í matsskýrslu 10. ágúst 2009. Hinsvegar standi umrædd ákvörðun stofnunarinnar og hafi henni ekki veriðhnekkt. Þannig sé ekki talið að almennursamanburður á þessum kostum dugi. Stefnendur árétta að almenn umfjöllun umjarðstrengi og loftlínur í kafla 2.2.3 í matsskýrslu geti ekki með nokkru mótiréttlætt þá afstöðu Landsnets að ekki þurfi að fjalla frekar og sjálfstætt umjarðstreng sem valkost við mat á umhverfisáhrifum Suðvesturlína/Suðurnesjalínu2. Byggja stefnendur á, hvað varði jarðrask, að hefði jarðstrengskosturinn veriðtekinn til skoðunar, líkt og skylt hafi verið, hefði mátt kanna þann möguleikaað leggja jarðstreng innan þess svæðis sem þegar hefur verið raskað vegnaReykjanesbrautar og Suðurnesjalínu 1 eða meðfram Reykjanesbraut eða núverandilínuvegi. Þannig hefði mátt draga verulega úr eða koma alfarið í veg fyrir nýttjarðrask á hrauni. Bent sé á að nýtt jarðrask á hrauni vegna Suðurnesjalínu 2sem loftlínu með tilheyrandi línumöstrum og öðrum framkvæmdum verði miklum munmeira en með lagningu jarðstrengs innan þegar raskaðs svæðis.Stefnendurbyggja jafnframt á því að samráð og samkomulag milli Landsnets hf. ogSveitarfélagsins Voga, sem varði lagningu Suðurnesjalínu 2, hafi verið þesseðlis að það leiði til ógildingar framkvæmdaleyfisins. Fyrir liggi að Landsnet hf.og sveitarfélagið hafi átt með sér samráð áður en umhverfismatsferli vegnaframkvæmdarinnar hófst sem hafi leitt til þess að allir framkvæmdakostir aðriren 220 kV loftlína hafi verið útilokaðir. Meðaná nefndu samráðsferli Landsnets við sveitarfélög á fyrirhugaðri línuleið, þ.e.Sveitarfélagið Voga, Grindavík, Reykjanesbæ og Hafnarfjörð, hafi staðið hafistefnendum og öðrum hagsmunaaðilum ekki verið hleypt að borðinu. Það hafi fyrstverið, þegar náðst hafði niðurstaða milli Landsnets hf. og sveitarfélaganna,sem málið hafi verið kynnt fyrir almenningi, og þá aðeins einn valkostur, þ.e.220 kV loftlína. Þetta sé sérstaklega alvarlegt þar sem Landsnet hf. fylgdiekki lögum um umhverfimat áætlana og gafst almenningi, þar á meðal stefnendum,því ekki tækifæri til að koma að athugasemdum við slíkt ferli. Samkvæmtsamkomulaginu hafi stefndu beinlínis samið um að Landsneti hf. væri heimilt aðleggja 220 kV háspennulínur um sveitarfélagið, sbr. einkum 2. greinsamkomulagsins. Þannig hafi sveitarfélagið skuldbundið sig í raun til að veitaframkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2 í lofti og það áður enumhverfismati sjálfrar framkvæmdarinnar og ferli til veitingar framkvæmdaleyfishafi verið lokið. Þannig hafi stefnendur ekki getað treyst því að umsókn Landsnetshf. um framkvæmdaleyfi hlyti hlutlæga og málefnalega meðferð hjásveitarfélaginu. Stefnendur telja að umrætt samráð og samkomulag gangi á svigvið rétt almennings, þ.m.t. stefnenda, til að hafa áhrif á og aðkomu aðákvarðanatöku í umhverfismálum. Hvergi sé í íslenskum lögum um mat áumhverfisáhrifum, EES-rétti eða Árósasamningnum heimilað, að samið sé viðtiltekna aðila um einstaka þætti umhverfismats framkvæmdar áður en matið sélagt fyrir almenning. Samkvæmt þessum réttarheimildum njóti enginn aðili sérréttindavið framkvæmd umhverfismats. Þessa hafi ekkiverið gætt í ferlinu, enda fengu stefnendur enga vitneskju um málið fyrr enLandsnet hf., í samráði við viðkomandi sveitarfélög, var búið að útiloka allakosti nema loftlínulögn. Af framangreindu sé ljóst að stefndu hafi í ferlinuöllu brotið gegn rétti stefnenda til raunhæfrar aðkomu að ákvarðanatöku umvalkosti við framkvæmdina. Á þetta hafi bæjarstjórn Voga verið rækilega bent ávið meðferð leyfisumsóknar Landsnets hf. án þess að þeirri ábendingu værisinnt. Þegar af framangreindum ástæðum sé ljóst að ákvörðun SveitarfélagsinsVoga um útgáfu framkvæmdaleyfis hafi verið haldin verulegum annmarka og þvíógildanlegt. Stefnendur byggja á að stefndu hafi viðhaft ólögmættsamráð vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 og þá einkum samkomulagið sem gert varí tengslum við gerð tillögu til aðalskipulags 17. október 2008. Stefnendurtelja að samkomulagið geti ekki samræmst markmiðum þágildandi skipulagslaga nr.73/1997 eða 18. gr. laganna þar sem mælt sé fyrir um þátttökurétt almennings,enda hafi slíkur þátttökuréttur verið gerður að engu þar sem áður hafði veriðsamið um efni aðalskipulagsins að þessu leyti. Vegna þessa sé byggt á því aðaðalskipulagið sé andstætt ákvæðum þágildandi skipulagslaga og ákvæðum um þátttökuréttalmennings, sbr. 7. gr. Árósasamningsins. Sé því ekki unnt að grundvallaveitingu framkvæmdaleyfis á þessu aðalskipulagi líkt og gert hefur verið. Leiðiþetta til þess að fallast verði á beiðni um ógildingu framkvæmdaleyfisins. Stefnendur byggja á því að eins og hér sé ástatt hafi ekki veriðlagaskilyrði til að beita grenndarkynningu samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010í því skyni að kynna umsókn Landsnets hf. um framkvæmdaleyfi, sbr. nánar 5. mgr. 13. gr. laganna. Samkvæmt skipulagslögum, sbr. jafnframt 1. mgr. 7.gr. reglugerðar nr. 772/2012 um framkvæmdaleyfi, sé ljóst að meginreglan er súað framkvæmdir sem óskað sé leyfis fyrir skulu eiga sér stoð í deiliskipulagi.Liggi slíkt skipulag ekki fyrir geti sveitarstjórn þó veitt framkvæmdaleyfi aðundangenginni grenndarkynningu sé um að ræða „framkvæmd sem er í samræmi viðaðalskipulag varðandi landnotkun, byggðamynstur og þéttleika byggðar“, sbr. 5.mgr. 13. gr. skipulagslaga. Þá segir í 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar að liggideiliskipulag ekki fyrir sé heimilt að veita framkvæmdaleyfi á grundvelliaðalskipulags, ef í aðalskipulagi er gerð grein fyrir framkvæmdinni og fjallaðá ítarlegan hátt um umfang, frágang, áhrif hennar á umhverfið og annað sem viðeigi. Sveitarfélagið Vogar hafi farið þá leið að grenndarkynna framkvæmdina, enframkvæmdin eigi sér ekki stoð í deiliskipulagi. Stefnendur telja að ekki hafiverið lagaskilyrði til að fara þessa leið. Í fyrsta lagi sé lögðáhersla á að eitt af meginmarkmiðum aðalskipulags Sveitarfélagsins Voga sé að„nýjar rafmagnslínur verði lagðar í jörð, þar sem því er við komið“. Þráttfyrir að aðalskipulag sveitarfélagsins geri ráð fyrir að heimilt sé að byggjanýja 220 kV loftlínu verði með hliðsjón af framangreindu markmiði að túlka þáheimild þröngt. Í því felist að kanna verði til hlítar hvort unnt sé meðraunhæfum hætti að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörðu áður en sveitarfélaginu séstætt á að veita framkvæmdaleyfi fyrir lagningu línunnar í lofti. Borið hafi aðrannsaka það til hlítar, hvers konar línulögn kæmi best út, m.a. fyrirsveitarfélagið sjálft og íbúa þess. Það hafi ekki verið gert og sé framkvæmdinþví að mati stefnenda ekki í samræmi viðaðalskipulagið. Í öðru lagi sé bent á að það svæði sem fyrirhugað sé aðleggja Suðurnesjalínu 2 um sé í mikilli nálægð viðvatnsból Sveitarfélagsins Voga. Svæðið sé í dag skilgreint sem fjarsvæðivatnsverndar, en samkvæmt aðalskipulagi standi til að færa vatnsbólsveitarfélagsins mun nær svæðinu. Vegna þessa telji stefnendur ljóst að lendifyrirhuguð lína ekki inn á brunnsvæði verði hún a.m.k. á eða við grannsvæðivatnsverndar. Með hliðsjón af 9. gr. reglugerðar nr. 536/2001 um neysluvatn og13. gr. reglugerðar nr. 796/1999 um varnir gegn mengun vatns telja stefnendurfyrirhugaðar framkvæmdir mjög áhættusamar með tilliti til vatnsverndar ísveitarfélaginu. Í þriðja lagi teljastefnendur að framkvæmdin sem slík samræmist ekki þeim meginmarkmiðumaðalskipulagsins sem fram komi á bls. 11 í greinargerð með aðalskipulaginu.Stefnendur telja hina leyfðu framkvæmd ganga gegn meginmarkmiðumsveitarfélagsins, enda sé hún til þess fallin að spilla náttúru,útivistarsvæðum og hugsanlega framtíðar vatnsbólum komandi kynslóða ísveitarfélaginu. Í fjórða lagi byggjastefnendur á að um sé að ræða framkvæmd, sem sæti mati áumhverfisháhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000, raflínuframkvæmd samkvæmt 1.viðauka við lögin og tilskipun 2011/92/ESB. Þess háttar framkvæmd skuli á öllumstigum meðferðar samkvæmt lögunum, þ. á m. við leyfisveitingar, hljóta kynningumeðal alls almennings og sérstaklega skal tryggt, að allur almenningur, semmálið varði eigi þess kost að kynna sér málin, geti undirbúið sig og tekiðvirkan þátt í töku ákvarðana í umhverfismálum, sbr. sérstaklega 2. – 6. mgr. 6.gr. tilskipunar 2011/92/ESB. Grenndarkynning samkvæmt skipulagslögum og eins oghún hafi verið framkvæmd afSveitarfélaginu Vogum fullnægi ekki þessum málsmeðferðarkröfum. Á þetta hafisveitarfélaginu verið bent með bréfi stefnenda, dags. 5. janúar 2015, ensveitarfélagið skeytt því engu. Málsmeðferð sveitarfélagsins að þessu leyti séeinnig andstæð 6. gr. Árósasamningsins, sem Ísland hafi fullgilt. Með því aðbeita grenndarkynningarferli í stað almenns kynningar- og þátttökuferlissamkvæmt löggjöf um mat á umhverfisáhrifum og Árósasamningnum hafi sveitarfélagiðbrotið gegn réttum reglum um málsmeðferð, sem verulegu máli skipta.Stefnendur benda á aðþegar umhverfismat framkvæmdar hafi farið fram vegna Suðvesturlína hafi veriðgert ráð fyrir því að Suðurnesjalína 2 hefði 690 MVA flutningsgetu. Þegar sótthafi verið um hið umdeilda framkvæmdaleyfi hafði Landsnet hf.hins vegar lækkað fyrirætlanir sínar um flutningsgetu línunnar í 380 – 470 MVAán nokkurs sýnilegs rökstuðnings. Að mati stefnenda sé það grundvallaratriðivið mat á umhverfisáhrifum háspennulínu af þessu tagi að metin sé réttflutningsgeta. Hér skipti máli að Landsnet hf.hafi réttlætt þá ákvörðun að taka ekki jarðstrengskostinn tilraunverulegrar skoðunar við umhverfismat með vísan til kostnaðarmunar, en munurá kostnaði við lagningu jarðstrengja og loftlína ráðist m.a. af flutningsgetu.Að mati stefnenda hafi lækkun flutningsgetu línunnar veruleg áhrif íkostnaðarlegu tilliti, m.a. þar sem ætla megi að unnt væri að nota álstreng ístað koparstrengs. Hvað sem öðru líði, standist því ekki röksemdir Landsnetshf. fyrir því að jarðstrengur komi ekki til greina vegna kostnaðarmunar þegarlitið sé til þeirra breytinga sem gerðar hafi verið á framkvæmdinni. Þá hafiþað jafnframt verulega þýðingu að framkvæmdin Suðurnesjalína 2 hafi nú veriðklofin frá framkvæmdinni Suðvesturlínur. Hin umdeilda lína hafi verið hluti afSuðvesturlínum við umhverfismatið. Svo sé ekki lengur. Gerð sé grein fyrirbreytingunni í kerfisáætlun Landsnets fyrir árin 2013-2017 þar sem m.a. segi aðSuðurnesjalína 2 hafi áður tilheyrt 1. áfanga verkefnisins Suðvesturlínur en að„nú sé litið á hana sem sjálfstæða framkvæmd“. Þá sé tekið fram að „1. áfangiSuðvesturlína er sá hluti verkefnisins sem tilheyrir uppbyggingu 1. áfangaálvers í Helguvík og endanleg ákvörðun um verkefnið hangir saman með því“. Þvímegi ljóst vera að þessi breyting hafi orðið á fyrirætlunum Landsnets hf. þarsem áform um álver í Helguvík litu út fyrir að vera runnin út í sandinn.Bygging álversins hafi verið ein meginástæða verkefnisins Suðvesturlínur oghafi umfang Suðurnesjalínu 2 verið sérstaklega rökstutt á þeim grundvelli, sbr.m.a. matsskýrslu. Þetta hafi með réttu átt að kalla á nýtt umhverfismat miðaðvið núverandi þarfir og áform. Leggja verði áherslu á að það hvíli ýmsarlagaskyldur á Landsneti hf. vegna breytinga á áformum, sbr. liðir 13.01 og13.02 í 1. viðauka við lög nr. 106/2000, sbr. c.lið 3. gr. og 24. lið í I.viðauka við tilskipun 2011/92/ESB. Þá hafi borið að tilkynna breytingar tilSkipulagsstofnunar, sbr. 2. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 1123/2005, en því hafiekki verið sinnt. Stefnendur telji ótækt að aðili á borð við Landsnet hf. hafií hendi sér að breyta framkvæmd, sem sætt hafi umhverfismati, eftir eiginhentisemi og án þess að hin nýja framkvæmd sæti lögbundnu ferli. Um sé að ræðagrundvallaratriði sem varði skyldur framkvæmdaraðila og að um sömu framkvæmd séað ræða frá upphafi ferlisins til loka þess. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr.skipulagslaga skuli sveitarstjórn við meðferð framkvæmdaleyfisumsóknar kannahvort framkvæmdin sé sú sem lýst sé í matsskýrslu. Sé þessi krafa frekar skýrðí 2. málslið 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um framkvæmdaleyfi, þar sem segi aðtryggja skuli að fullt samræmi sé á milli þeirrar framkvæmdar sem lýst sé ímatsskýrslu og umsóknar um framkvæmdaleyfi, ásamt þeim gögnum sem lögð séu frammeð henni. Við meðferð leyfisumsóknar Landsnets hf. hafi bæjarstjórnSveitarfélagsins Voga ekki gætt þess, að framkvæmdin væri sú hin sama og lýsthafi verið í matsskýrslunni. Engin grein hafi verið gerð fyrir breytingu áframkvæmdinni í ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Voga um framkvæmdaleyfieða í framkvæmdaleyfinu sjálfu. Þessi atriði sýni að Sveitarfélagið Vogar hafiveitt leyfi fyrir framkvæmd sem hafi verið önnur og annars eðlis en súframkvæmd sem sætti umhverfismati. Þannig hafi ekki verið uppfyllt súgrunnforsenda leyfisveitingar að til staðar væri umhverfismat sem gat veriðgrundvöllur framkvæmdaleyfis, sbr. 14. gr. skipulagslaga, og hljóti að veraóhjákvæmilegt að fella leyfið úr gildi. Stefnendur byggja á því að sveitarfélagið hafi ekki fylgtákvæðum um leyfisveitingar í löggjöf um mat á umhverfisáhrifum. Stefnendurleggja áherslu á að veiting framkvæmdaleyfis sé hluti af umhverfismatsferli. Þegar til meðferðar sé umsókn um framkvæmdaleyfivegna framkvæmdar, sem sé háð mati á umhverfisáhrifum, verði m.a. að fylgjaákvæðum varðandi leyfisveitingar í löggjöf um mat á umhverfisáhrifum. Þannigverði m.a. að líta til laga nr. 106/2000, 2.- 6. mgr. 6. gr., 8. og 9. gr.fyrrgreindrar tilskipunar 2011/92/ESB og 6. gr. Árósasamningsins. Stefnendurtelja að áskilnaður hér að lútandi felist raunar í 14. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 eins og ákvæðiðberi að túlka með hliðsjón af fyrrgreindri tilskipun og Árósasamningnum.Samkvæmt þessu hafi verið skylt að fylgja fyrrgreindum ákvæðum tilskipunarinnarsem varði málsmeðferð vegna leyfisveitinga. Þannig hafi m.a. borið að tryggjaað almenningur væri upplýstur um umsókn Landsnets hf. um framkvæmdaleyfi, ættiþess kost að koma á framfæri athugasemdum og að tekið yrði tillit til þessaraathugasemda. Slíkri málsmeðferð hafi ekki verið fylgt af hálfusveitarfélagsins. Þar sem réttri málsmeðferð hafi ekki verið fylgt við meðferðumsóknarinnar telji stefnendur óhjákvæmilegt að fella hið umdeildaframkvæmdaleyfi úr gildi. Bæjarstjórnin hafi látið við það sitja að staðfestasamþykkt umhverfis- og skipulagsnefndar sveitarfélagsins um málið, en sú nefndhafi m.a. samþykkt umsögn Landslaga dags. 17. febrúar 2015 um athugasemdir viðleyfisumsóknina. Í umsögn Landslaga felist enginn rökstuðningur bæjarstjórnarfyrir ákvörðun hennar. Hvergi hafi verið fjallað um þær ástæður og forsendur,sem ákvörðunin hafi byggst á, sbr. b. lið 1. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar, ogvar til dæmis ekki gerð grein fyrir því hvers vegna talið væri ásættanlegt aðveita leyfi þrátt fyrir verulega neikvæð umhverfisáhrif framkvæmdarinnar. Allirframangreindir annmarkar á málsmeðferð sveitarfélagsins eru andstæðir lögum ogsvo verulegir að þeir eiga að leiða til ógildingar á ákvörðun um veitinguframkvæmdaleyfis.Þá er byggt á því að þar sem um sé að ræða leyfisveitinguvegna framkvæmdar, sem telst hafa veruleg umhverfisáhrif, hafi verið var skyltað horfa til laga og reglna um umhverfismat framkvæmdar, sbr. til hliðsjónar 2.mgr. 14. gr. skipulagslaga, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000. Þannig hafisveitarfélaginu m.a. borið að kynna sér matsskýrslu og taka rökstudda afstöðutil álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Þá hafi sveitarfélaginuborið að kanna hvort um væri að ræða sömu framkvæmd og lýst sé í matsskýrslu.Stefnendur hafi vakið athygli sveitarfélagsins á fjölda atriða sem þau hafitalið standa í vegi fyrir framkvæmdaleyfinu og krafist þess að umsókn Landsnetshf. yrði hafnað. Hafi stefnendur m.a. lagt sérstaka áherslu á að breytingar áfyrirhugaðri flutningsgetu línunnar hafi sýnt hversu illa umfangframkvæmdarinnar og raunveruleg nauðsyn hafi verið ígrunduð í upphafi. Sveitarfélaginuhafi borið að bregðast við með tilheyrandi rannsókn og kanna nauðsyn línu afþessari stærðargráðu. Það hafi ekki verið gert. Þá sé til marks um skort á aðsveitarfélagið hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni að ekki hafi einu sinni verið gengið úr skugga um hvort um væri að ræðasömu framkvæmd og lýst er í matsskýrslu, sbr. 14. gr. skipulagslaga og fyrriumfjöllun um þetta atriði. Af hálfu stefnenda hafi verið vakin sérstök athygli áþví að sveitarfélaginu væri skylt að meta sjálfstætt hvort umhverfismatið, meðhliðsjón af þeim annmörkum sem raktir hafa verið, gæti talist fullnægjandi grundvöllur fyrir framkvæmdaleyfi. Þá liggi fyrir aðsveitarfélagið leitaði til arkitektastofunnar Landslags oglögfræðiskrifstofunnar Landslaga af þessu tilefni. Fyrirliggjandi gögn beri meðsér að Landsnet hf. hafi greitt fyrir vinnu þessara ráðgjafa og að athugun áathugasemdum stefnenda hafi þannig verið kostuð af umsækjanda umframkvæmdaleyfið. Stefnendur telji að greinargerðir þessara aðila, sem hafilegið til grundvallar ákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfis, beri þess merki aðekki hafi farið fram sjálfstæð skoðun á umhverfisþætti málsins eða raunverulegkönnun á athugasemdum þeirra. Þá telja stefnendur umsögn Landslaga frá 17.febrúar 2015 um athugasemdir sem hafi borist í kjölfar grenndarkynningar haldnaýmsum ágöllum. Í umsögninni sé ítrekað vísað til upplýsinga frá Landsneti hf.,álits Skipulagsstofnunar og að nokkru Umhverfisstofnunar, án þess að lagt sésjálfstætt mat á það sem þar komi fram. Þá sé að mestu litið framhjá röksemdumstefnenda án raunverulegrar skoðunar. Svo dæmi sé nefnt sé í umsögninni vísaðtil þess að samkvæmt áliti Skipulagsstofnunar sé óafturkræft rask meira vegnalagningar jarðstrengja en loftlína, en alfarið sé litið framhjá þeirrigrundvallarröksemd stefnenda að skylt hafi verið að skoða þann möguleika aðleggja línuna um þegar raskað svæði eða meðfram Reykjanesbraut. Þá verði ekkiséð af formlegum samþykktum að sveitarfélagið hafi tekið rökstudda afstöðu tilálits Skipulagsstofnunar líkt og hafi borið að gera samkvæmt 2. mgr. 14. gr.skipulagslaga nr. 123/2010 og lokamálslið 2. mgr. 10. gr. reglugerðar umframkvæmdaleyfi nr. 772/2012. Í samþykkt umhverfis- og skipulagsnefndar frá 17.febrúar 2015, sem bæjarstjórnin hafi samþykkt, hafi aðeins verið sagt um álitSkipulagsstofnunar frá 17. september 2009, að það lýsi umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar „nokkuð vel“. Jafnframt telja stefnendur það vera verulegan annmarka ámálsmeðferð sveitarfélagsins að athugasemdir þeirra frá 18. febrúar 2015 um aðekki hefði verið fylgt lögum nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana skulu ekkihafa hlotið skoðun. Umræddar athugasemdir hafi verið sendar áður en tekin varendanleg ákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfisins og séu þess eðlis aðsveitarfélaginu hafi verið skylt að leggja þær fyrir fund við afgreiðslumálsins og taka beina afstöðu til þeirra.Hér sé minnt á að ótvíræð afleiðing þess að lögum um umhverfismat áætlanasé ekki fylgt er sú að síðar tilkomnar leyfisveitingar teljist ógildar. Þá sétil þess að líta að fram kom á fundi stefnenda með fulltrúum sveitarfélagsins25. febrúar 2015 að athugasemdirnar hefðu ekki verið skoðaðar að neinu leyti.Það sé gróft brot á rannsóknarskyldu sveitarfélagsins að taka sama kvöldákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfis. Hér skipti einnig máli að lögmaðursveitarfélagsins hafði óskað nánari skýringa á þessu atriði með tölvupósti semsendur hafi verið rétt eftir kl. 17:00 umræddan dag og hafi verið af hálfulögmanns stefnenda lagt til að þetta atriði yrði rætt morguninn eftir. Úr þvíhafi ekki orðið þar sem að kvöldi sama dags hafi leyfið verið veitt af hálfusveitarfélagsins, en í fundargerð sé í engu vísað til athugasemdanna.Aðöllu framangreindu virtu telja stefnendur að verulega hafi skort á aðsveitarfélagið hafi lagt mat á athugasemdir þeirra, staðreynt fyrirliggjandigögn og aflað nauðsynlegra upplýsinga. Hafi því ekki verið unnt að takaákvörðun í málinu byggða á traustum grunni og telja stefnendur að ekki hafiverið forsendur til að taka efnislega rétta ákvörðun um veitinguframkvæmdaleyfis. Þetta séu að mati stefnenda verulegir annmarkar sem eigieinir og sér eða ásamt öðru að leiða til ógildingar á framkvæmdaleyfinu.Stefnendur benda á að skortur á samráði við þau og aðra landeigendur sé sérlegaáberandi þegar litið sé til málsmeðferðar Hafnarfjarðar vegna beiðni Landsnetshf. um framkvæmdaleyfi. Innan Hafnarfjarðar mætti beiðni um framkvæmdaleyfi harðriandstöðu og hafi í kjölfarið verið gert samkomulag á milli bæjarstjóraHafnarfjarðar og Landsnets hf. þar sem komið hafi verið til móts við sjónarmiðíbúa á svæðinu og í samráði við þá. Þessi munur á framkvæmd sveitarfélaganna ogLandsnets hf. sé að mati stefnenda hvorki í samræmi við almennjafnræðissjónarmið né skyldu Landsnets hf. til að gæta jafnræðis í starfrækslusinni, sbr. 9. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Með hliðsjón af þessumannmörkum telja stefnendur jafnframt að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglustjórnsýsluréttar. Stefnendur hafi lagt fram ítarlegar athugasemdir og gögn þvítil stuðnings að unnt væri að ná markmiðum framkvæmdarinnar með öðrum og vægariframkvæmdarkostum. Sveitarfélaginu hafi borið með hliðsjón af meðalhófsreglunniað hafna veitingu framkvæmdaleyfis þar sem slíkir kostir hlutu ekki lögbundnaskoðun. Stefnendurvísa fyrst og fremst til laga nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana, laga nr.106/2000 um umhverfismat framkvæmda, sem og tilskipana 2001/42/EB og 2011/92/ESB.Þá vísa þeir til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, skipulagslaga nr.123/2010 og reglugerðar nr. 772/2012 um framkvæmdaleyfi. Þá vísast tilEES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, og grunnreglna EES-réttar, þ. á m. umafleiðingar brota á EES-reglum. Jafnframt vísa þeir til Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttökualmennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum,sem Ísland hefur fullgilt. Þá vísa þeir til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993,einkum 10. og 12. gr., auk meginreglna stjórnsýsluréttarins umrannsóknarskyldu, meðalhóf og lögmæti. Jafnframt vísa stefnendur til ákvæðis72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka við MannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Málsástæður oglagarök stefnda Landsnets hf.Stefndi Landsnet hf. byggir á því að framkvæmdSuðvesturlínu hafi verið lengi í undirbúningi og farið í gegnum öll lögbundinferli. Á undirbúningsstigi hafi verið haft samráð við sveitarfélög, stofnanirog aðra hagsmunaaðila. Framkvæmdin hafi verið kynnt sérstaklega fyrirlandeigendum, þ.á.m. stefnendum og íbúum sveitarfélaganna, upplýsingarit hafiverið send á öll heimili á Suðurnesjum og í Hafnarfirði, ásamt því að sett hafiverið upp sérstök heimasíða um verkefnið, www.sudvesturlinur.is, þar semhagsmunaaðilar og landeigendur hafi getað nálgast gögn um verkefnið. Fyrirliggi umhverfismat og álit Skipulagsstofnunar frá 17. september 2009, vegna framkvæmdarinnar,þar sem fallist hafi verið á framkvæmdina. Sá hluti verkefnisins sem nefndur séSuðurnesjalína 2 sé á samþykktu aðalskipulagi Hafnarfjarðar og allrasveitarfélaga á Suðurnesjum er framkvæmdina varði, þ.e.a.s. SveitarfélagsinsVoga, Reykjanesbæjar og Grindavíkur, og einnig á staðfestu svæðisskipulagi. Viðundirbúning framkvæmdarinnar hafi stefndi fylgt lögbundnum ferlum, en hér séfyrst og fremst um að ræða mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana afhálfu viðkomandi sveitarfélaga. Stefndi mótmælir öllum fullyrðingum stefnendaum annað sem röngum og ósönnuðum. Þannig sé mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar mikilvægur og stefnumarkandi áfangi við undirbúning hennar.Stefnda sé þannig bæði rétt og skylt að haga í framhaldinu undirbúningi framkvæmdarinnarí samræmi við niðurstöður úr lögbundnu ferli og lögmætar ákvarðanir, t.d.skipulagsyfirvalda. Frá upphafi hafi verið ljóst að stefndi taldi á grundvelliþeirra laga sem hann starfi eftir að bygging 220 kV háspennulína værinauðsynleg framkvæmd, enda sú 132 kV háspennulína, Suðurnesjalína 1, sem nú eintengi Suðurnes við 220 kV meginflutningskerfið á Suðvesturhorni landsins, orðinfulllestuð og ófær um að mæta kröfum um aukinn raforkuflutning á aðeins 20árum. Stefndi hafi svarað með rökstuddum hætti öllum athugasemdum stefnenda ímatsskýrslu. Í svörum sínum til hluta stefnenda hafi stefndi tekið fram að ísumum tilvikum færu ábendingar landeigenda á línuleiðinni ekki saman viðathugasemdir annarra og því ekki hægt að taka tillit til þeirra allra. Hafistefndi bent á að valkostir í frummatsskýrslu væru niðurstaða víðtæks samráðsvið hagsmunaaðila. Stefndi byggir á að leyfi Orkustofnunar ásamtgreinargerð, dags. 5. desember 2013, liggi fyrir er heimili stefnda Landsnetihf. að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Fyrirhuguð lína verði32,4 km. löng 220 kV háspennulína, sem liggja muni frá tengivirki við Hamranesí Hafnarfirði um sveitarfélagið Voga, Reykjanesbæ og Grindarvíkurbæ aðtengivirki við Rauðamel, um 5 km. norðan við Svartsengi. Framkvæmdin sé hlutiaf svonefndum Suðvesturlínum, framtíðarstyrkingu raforkuflutningskerfisins áSuðvesturlandi. Núverandi orkuflutningskerfi á Suðvesturlandi muni ekki annafyrirsjáanlegri eftirspurn á svæðinu í nánustu framtíð. Verst sé ástandið á Suðurnesjum.Þar sé einungis ein háspennulína, Suðurnesjalína 1, 132 kV, sem nú þegar sénýtt til fulls. Þá uppfylli raforkuflutningskerfið til Suðurnesja ekkisvonefndan N-1 staðal, þar sem fyrir hendi sé aðeins ein flutningsleið.Afleiðingar þess hafi best sést þegar algjört straumleysi varð á Suðurnesjumhinn 6. febrúar 2015 í um tvær klukkustundir þegar Suðurnesjalína 1 sló út.Vegna þessa sé fyrsti áfangi í styrkingu raforkuflutningskerfisins áSuðvesturlandi bygging nýrrar háspennulínu á Suðurnesjum, áðurnefndrarSuðurnesjalínu 2. Markmið framkvæmdarinnar sé að byggja uppraforkuflutningskerfið á Suðurnesjum til framtíðar svo það geti mættorkuflutningsþörf á svæðinu nú og til framtíðar, jafnt til atvinnustarfsemi ogalmannanota. Einnig sé tilgangurinn að auka afhendingaröryggi raforku meðtvöfaldri tengingu við almenna kerfið. Beiðni stefnenda um endurskoðun á mati áumhverfisáhrifum Suðurnesjalínu 2 hafi ítrekað verið hafnað afSkipulagsstofnun. Öllum málsástæðum stefnenda vegna ónógs samráðs eða ónógrarkynningar á framkvæmd sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Óumdeilt sé í málinuað framkvæmdir við hið almenna flutningskerfi stefnda, líkt og hér um ræði,verði ekki klæðskerasniðnar að óskum og vilja hvers og eins landeiganda.Hagsmunir almennings verði að ráða. Stefndi bendir á að hlutverk meðstefnda semstjórnvalds á grundvelli skipulagslaga sé takmarkað við ákveðna þætti og getimeðstefndi þannig ekki við ákvörðun sína um útgáfu framkvæmdaleyfis tekið tilendurskoðunar allar ákvarðanir sem teknar hafa verið af til þess bærumstjórnvöldum lögum samkvæmt né tekið ákvörðun um veitingu leyfa sem öðrumstjórnvöldum sé falið að lögum, hvort sem þau hafa verið veitt eða ekki.Stjórnvaldsákvörðunin takmarkist réttilega af þessum þáttum. Ef fallist yrði á ógildinguákvörðunarinnar á grundvelli þeirra almennu sjónarmiða sem stefnendur byggi áog varði allan almenning væri um leið verið að fallast á að allar ákvarðanirsem teknar hafi verið í lögbundnu undirbúningsferli væru ógildar. Stefnendurhafi í verki viðurkennt þessi sjónarmið stefnda því ella væri dómsmál sem þeirhöfðuðu til ógildingar á leyfi Orkustofnunar óþarft. Hið sama gildi um óskirþeirra um endurskoðun á mati á umhverfisáhrifum sem Skipulagsstofnun hafiítrekað hafnað en stefnendur hafa kært þá ákvörðun til Úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnenda umógildingu á framkvæmdarleyfinu á þeim grundvelli að hvorki kerfisáætlanirLandsnets á árunum 2006-2013 né áform um Suðvesturlínur hafi sætt umhverfismatiáætlana samkvæmt lögum nr. 105/2006. Í fyrsta lagi verði að líta til hlutverkssveitarfélaga sem leyfisveitanda. Við útgáfu framkvæmdaleyfa skal sveitarstjórnfjalla um og taka afstöðu til þess hvort tiltekin framkvæmd sé í samræmi viðskipulagsáætlanir, sbr. 4. mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þá skulisveitarstjórn jafnframt kynna sér matsskýrslu framkvæmdaraðila um framkvæmdinaog kanna hvort framkvæmdin sé sú sem lýst er í matsskýrslu. Þá skalsveitarstjórn taka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum framkvæmdarinnar, sbr. 2. mgr. 14. gr. skipulagslaga, nr.123/2010. Það sé því með öllu ljóst að skipulagslög gera aðeins áskilnað um aðuppfylltar séu kröfur laga nr. 106/2000 áður en framkvæmdaleyfið sé gefið út.Hvergi sé minnst á lög nr. 105/2006. Lögin verði ekki skýrð rýmra enlagatextinn segir. Sveitarstjórn Voga hafi því uppfyllt framangreindarlögbundnar kröfur við veitingu framkvæmdaleyfis til Landsnets hf. og séjafnframt óheimilt að leggja önnur sjónarmið til grundvallar. Það séu því engarforsendur til þess að ógilda leyfisveitinguna. Með vísan til framangreinds séjafnframt ljóst að það falli utan valdsviðs sveitarfélaga að skera úr um þaðhvort tilteknar áætlanir Landsnets hf., skuli sæta umhverfismati áætlana, skv.lögum nr. 105/2006. Verði því að hafna öllum málsástæðum stefnenda þar aðlútandi. Stefndi mótmælir því alfarið að framkvæmdin viðSuðvesturlínur sem hluti af kerfisáætlun 2008-2014 hafi fallið undir gildissviðlaga nr. 105/2006. Stefnendur byggi á því að skv. 5. tölul. 3. mgr. 9. gr.raforkulaga nr. 65/2003 hefði stefnda borið að láta meta áætlanir skv. lögum umumhverfismat áætlana. Því mótmælir stefndi. Stefndi byggir á því að ákvæðiðverði ekki túlkað svo rúmt að það teljist falla undir áætlanir í skilningi laga105/2006, sbr. tilskipun 2001/42/EB, sem lögin innleiða. Ákvæðið mæli aðeinsfyrir um að í rekstri raforkukerfis felist að flutningsfyrirtækið skuli sjá tilþess að fyrir liggi spá um raforkuþörf og áætlun um uppbyggingu flutningskerfisins.Raforkuspá þurfi ekki að vera í höndum stefnda sjálfs heldur hefði áfram getaðverið í höndum Orkustofnunar eða orkuspárnefndar. Áætlun um uppbygginguflutningskerfisins hafi því ekki borið að staðfesta af stjórnvöldum, hvað þá aðleggja skyldi slíka áætlun fyrir Alþingi til staðfestingar. Stefndi mótmælirþví að ákvæði 3. gr. laga 105/2006 verði túlkað svo rúmt að áætlun umuppbyggingu kerfisins, sem eingöngu sé unnin af stefnda sjálfum, ekki staðfestaf löggjafanum eða framkvæmdavaldshafa og hafði í reynd óljósa stöðu að lögum áþeim tíma sem atvik gerðust. Þá verði ekki séð að áætlun stefnda um uppbygginguflutningskerfisins geti uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 3. gr. laganna að teljastmarka stefnu varðandi leyfisveitingar til framkvæmda. Þannig hafði kerfisáætlunstefnda enga formlega stöðu að lögum, sbr. framangreint. Þótt stefndi, hafikosið að skjóta úrskurði umhverfisráðherra frá 21. maí 2013 ekki til dómstóla áþeim tíma sé ljóst að stefndi taldi réttarstöðu kerfisáætlunar mjög óvissa aðlögum og enn kunni því að reyna á raunverulegt inntak framangreinds úrskurðarfyrir dómstólum. Vegna þessa hafi á Alþingi verið sett lög nr. 26/2015, umbreytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, sem taki af allan vafa af þessu leyti. Íathugasemdum við frumvarpið er varð að lögum nr. 26/2015 komi m.a. orðréttfram: „Markmið frumvarpsins er sem áður segir að kerfisáætlun fái traustarigrundvöll, sem nauðsynlegt er fyrir áætlun sem lýtur að mikilvægum grunnkerfumlandsins.“ Markmið frumvarpsins endurspegli þá staðreynd að kerfisáætlun hafðiekki formlega stöðu að lögum fyrir gildistöku þeirra og sé tilgangur nýjulaganna að bæta úr því. Lögin séu hins vegar, líkt og úrskurðurumhverfisráðherra sem hafi fjallað um eina tiltekna kerfisáætlun sem fallin séúr gildi, ekki afturvirk. Engin athugasemd komi fram við mat á umhverfisáhrifumframkvæmdarinnar, hvorki af hálfu Skipulagsstofnunar annarra opinberra aðilaeða umsagnaraðila að skort hefði á umfjöllun um framkvæmdina að hún hefði ekkisætt mati skv. lögum nr. 105/2006. Slíkt sé enda óþarfi. Hin nýju lög staðfestiað Orkustofnun getur veitt leyfi fyrir framkvæmd sem ekki sé fjallað um íkerfisáætlun og slík framkvæmd kunni því að sæta hinu eiginlega mati áumhverfisáhrifum samkvæmt ákvæðum laga nr. 106/2000 án þess að hafa verið nefndá kerfisáætlun sem hér eftir verður metin er samkvæmt ákvæðum laga nr.105/2006. Stefndi mótmælir harðlega þeirri fullyrðingustefnenda að verkefnið hafi ekki sætt umhverfismati eins og skilja megi aftextanum enda augljóslega rangt miðað við gögn málsins. Ítrekað sé að matsamkvæmt lögum nr. 106/2000 vegna einstakra framkvæmda sé ráðandi við mat á þvíhvort framkvæmdin hafi hlotið lögbundna kynningu og umhverfismat áætlanasamkvæmt lögum nr. 105/2006, kemur aldrei í þess stað. Í þessu sambandi séminnt á að framkvæmdin þurfi ávallt að vera á skipulagsáætlun. Stefndi telureinnig rétt að taka fram að kveðið sé á um það í úrskurði umhverfisráðherra frá21. maí 2013 að málið varði eingöngu þá áætlun sem hafi legið fyrir í því máli,þ.e.a.s. kerfisáætlun Landsnets 2012-2016, en ráðherra hafi ekki talið unnt aðleggja mat á þær áætlanir sem Landsnet hf. myndi síðar gera um uppbygginguflutningskerfisins og hafnaði ráðherra því þeirri kröfu stefnenda að úrskurðaum þær framtíðaráætlanir. Lýsi þessi afstaða ráðherra enn fremur þeirri stöðusem uppi hafi verið þ.e.a.s. að kerfisáætlun hafði á þeim tíma ekki formlegastöðu að lögum. Þá sé rétt að ítreka að réttaráhrif úrskurðarins geti með engumhætti verið afturvirk. Stefndi hafnar því alfarið að sú framkvæmd semmál þetta fjalli um og sem sætt hafi ítarlegu mati á umhverfisáhrifum samkvæmtákvæðum laga nr. 106/2000 hafi þurft að hafa til viðbótar sætt mati samkvæmtákvæðum laga um umhverfismat áætlunar, sem sé í eðli sínu annars eðlis og hafiannan tilgang. Á þeim tíma er mat á umhverfisáhrifum framkvæmda hafi farið framhafi ekki verið gerð nein krafa af hálfu Skipulagsstofnunar um að kerfisáætlunskyldi sæta umhverfismati áætlana, enda leit stofnunin svo á líkt og Landsnethf. að kerfisáætlun gæti með engu móti talist forsenda leyfisveitinga eða áeinhvern annan hátt fallið undir gildissvið laga nr. 105/2006, sbr. ákvarðanirstofnunarinnar frá 14. júní 2012 og 13. nóvember 2012. Stefndi leggur ríkaáherslu á að framkvæmdin sætti mati samkvæmt lögum nr. 105/2006 um leið ogAðalskipulagstillaga sveitarfélagsins fór í slíkt mat. Þegar af þeirri ástæðuber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Í stefnu er reynt í löngu máli að finna aðformlegu ferli vegna mats á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar og jafnvel gengiðsvo langt að halda því fram að framkvæmdin hafi ekki sætt mati áumhverfisáhrifum, þótt hlutar Suðvesturlína séu ekki komnir til framkvæmda.Vísað stefndi til matsskýrslu 10. ágúst 2009 og álits Skipulagsstofnunar frá17. september 2009 vegna fullyrðinga stefnenda um að framkvæmdin hafi ekki sættmati á umhverfisáhrifum þótt hlutar Suðvesturlína séu ekki komnir tilframkvæmda. Telji rétturinn að ákvæði laga 105/2006, sbr. tilskipun 2001/42/EB,hafi gilt um áætlun stefnda um Suðvesturlínur þegar það verkefni var í vinnsluog stefnda hafi borið að framkvæma umhverfismat áætlana byggir stefndi á því aðmeð ítarlegu mati á umhverfisáhrifum skv. lögum nr. 106/2000 og undanfarandimati á skipulagsáætlunum meðstefnda hafi öllum lögbundnum skilyrðumframkvæmdarinnar verið fullnægt. Því sé ekkert tilefni til að ógilda útgefiðframkvæmdaleyfi meðstefnda. Horfa þurfi heildstætt á málið og krafa um ógildingsé gífurlega íþyngjandi fyrir stefnda sem gæti almannahagsmuna í þessu máli.Stefndi byggir á að umhverfismat framkvæmdarinnarhafi verið mjög ítarlegt og fær ekki betur séð en þar séu uppfyllt öll þaugrundvallaratriði sem koma skulu fram í umhverfismati áætlunar. Hafi eitthvaðskort þar á, hafi það verið uppfyllt í umhverfismati áætlunar skipulagsins.Þetta verði skýrlega ráðið af ákvæðum 1. og 2. mgr. 11. gr. tilskipunarinnar og9. gr. aðfararorða hennar. Þá sé alveg ljóst að við innleiðingu áframangreindri tilskipun stóð vilji löggjafans ekki til þess að gera ferliðóþarflega flókið og tafsamt. Af þessu sé ljóst að horfa verði á matsferlana ísamhengi og heildstætt en ekki einangrað eins og stefnendur haldi fram. Effallist yrði á röksemdir stefnenda hefði það í för með sér ófyrirsjáanlegarafleiðingar um fjölda framkvæmda sem þegar sé lokið auk framkvæmda sem þegarséu í gangi. Ekki verði séð að nein rökbundin nauðsyn né lagafyrirmæli standitil þess. Samkvæmt framangreindu, beri að sýkna stefnda af öllum kröfumstefnanda. Stefndi mótmælir því að annmarkar hafi verið áútgáfu framkvæmdaleyfisins. Því er mótmælt að matsskýrsla Suðvesturlínu séhaldin ágöllum. Kröfu stefnenda um að Skipulagsstofnun endurskoði matsskýrsluLandnets hf. á Suðurnesjalínu 2 hafi verið hafnað með ákvörðun 23. júní 2014.Fullyrðingar um meinta ágalla séu órökstuddar fullyrðingar. Skipulagsstofnunhafi talið matsskýrslu stefnda uppfylla kröfur laga nr. 106/2000 og reglugerðarnr. 1123/2005 að undangenginni ítarlegri yfirferð. Stefndi mótmælir þvíharðlega að við útgáfu framkvæmdaleyfis geti stefnendur opnað allt málið upp ánýtt. Mat á umhverfisáhrifum fari eftir því ferli sem lög nr. 106/2000 áskiljiog þar sé mælt fyrir um aðkomu allra sem gera vilji athugasemdir líkt ogstefnendur hafi gert. Stefnendur hefðu áþeim tíma getað látið reyna á álitaefni varðandi umhverfismat ogskipulagsákvarðanir þegar á árinu 2009 og hafi borið að gera það þá ef þeirtöldu að ástæða væri til. Álit Skipulagsstofnunar hafi legið fyrir árið 2009.Stefnendur séu í þessu máli að krefjast endurskoðunar á umhverfismati semSkipulagsstofnun hafi lokið árið 2009. Stefnendur geti ekki nú í máli gegnstefndu þessa máls tekið matsferlið til endurskoðunar fyrir dómi. Því máli séendanlega lokið. Hvernig sem á málið sé litið hafi stefnendur sýnt af sérverulegt tómlæti og geti ekki nú sex árum síðar krafist ógildingarumhverfismats við útgáfu framkvæmdaleyfis, enda engin dómkrafa gerð þar aðlútandi í málinu. Í öðru lagi þá heyri það ekki undir hlutverksveitarfélaga að leggja mat á það hvort að matsskýrslur sem unnar séu skv.lögum nr. 106/2000, teljist haldnar ágöllum. Ekki megi rugla þeim þætti samanvið þá stöðu sem upp komi ef leyfisveitandi er ósammála álitiSkipulagsstofnunar um einstök áhrif framkvæmdar. Það sé ekki í höndumsveitarfélaga að endurskoða efnislega matsskýrslur sem unnar séu skv. lögum nr.106/2000. Þá sé það ekki á valdsviði sveitarfélaga eins og það er skilgreint aðlögum að fjalla um mögulegar útfærslur framkvæmdarinnar. Allri slíkri umfjöllunstefnenda sé mótmælt af hálfu stefnda. Um sé að að ræða mikilvæga og lögbundnaundirbúningsferla stórra og kostnaðarsamra framkvæmda sem niðurstaða lá fyrirum fyrir alllöngu síðan og framkvæmdaraðila sé rétt að treysta á að séugrundvöllur síðari undirbúnings. Önnur niðurstaða leiði til þess að ákvæði laganr. 106/2000 og 123/2010 yrðu marklaus með öllu. Í matsskýrslu sé ítarlegagreint frá samráði sem haft hafi verið við sveitarfélög og hagsmunaaðila ogsvörum stefnda við skriflegum athugasemdum sem hafi borist og því bæði faglegaog málefnalega staðið að vinnu við mat á umhverfisáhrifum. Sú skylda hvíli hinsvegar á sveitarfélagi við útgáfu framkvæmdaleyfis að taka rökstudda afstöðu tilálits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar, sbr. 2. ml. 2.mgr. 14. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þeirri skyldu hafi verið fullnægt af hálfusveitarfélagsins. Framkvæmdaleyfið sé háð þeim skilyrðum sem Skipulagsstofnunlagði til í áliti sínu. Ekki sé hér um að ræða þá stöðu að sveitarfélagiðfallist ekki á mat Skipulagsstofnunar og þurfi að rökstyðja það sérstaklega.Það sé ljóst að sveitarfélagið hefur fjallað um framkvæmdina og mat áumhverfisáhrifum hennar og tekið ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfis ágrundvelli álits Skipulagsstofnunar.Í þriðja lagi telur stefndi nauðsynlegt aðmótmæla sérstaklega staðhæfingum stefnenda er lúta að meintum annmörkum ámatsskýrslu, án þess að fjalla ítarlega um málsástæður þar að lútandi, endaheyrir það ekki undir valdsvið sveitarstjórna í tengslum við útgáfuframkvæmdaleyfis að fjalla um slík atriði. Stefndi hafnar því sem röngu ogósönnuðu að skoðun stefnda í umhverfismatsferlinu hafi verið ábótavant og ekkií samræmi við kröfur laganna. Sú staðhæfing gangi þvert á skoðunSkipulagsstofnunar sem hafi tekið til ítarlegrar skoðunar matsskýrslu stefnda.Í því sambandi bendir stefndi á að vikið hafi verið að þeim möguleika að leggjaSuðurnesjalínu 2 í jörð í matsskýrslu, og í viðauka VI með skýrslunni séítarleg umfjöllun um jarðstrengi. Það sé rangt sem haldið sé fram í stefnu aðstefndi hafi ekki sinnt þeim athugasemdum sem Skipulagsstofnun gerði í ákvörðunsinni um matsáætlun. Stefndi bendir á að í matsskýrslu sé í kafla 2.2. fjallaðítarlega um línuleiðir og valkosti og kafli 2.2.3. fjalli með ítarlegum hættium jarðstrengi og samanburð. Í viðauka VI, sé svo að finna ítarlegri skýrslu umjarðstrengi þar sem kostir og gallar þeirra séu tíundaðir, svo og hvernigframkvæmdum við þá sé háttað. Í kafla 2.2.4 séu tilgreindir valkostir um val áleið. Lög um mat á umhverfisáhrifum verði ekki skilin þannig að allirhugsanlegir, mögulegur og ómögulegir valkostir, skuli lagðir fyrir ímatsskýrslu. Slík krafa væri ómálefnaleg og jafnframt umfram meðalhóf.Stefnendur virðast halda því fram að matsskýrslu ætti að byggja upp með þeimhætti, en því er mótmælt. Það sé oftúlkun stefnenda á lögunum. Í ákvörðunSkipulagsstofnunar um matsáætlun stefnda hafi verið óskað eftir að stefndigerði í matsskýrslu betur grein fyrir jarðstrengjum. Úr því hafi verið bætt ímatsskýrslu og Skipulagsstofnun hafi metið það svo að athuganir og umfjöllunstefnda um þau atriði væru fullnægjandi. Við undirbúning verkefnis af þessutagi fari að sjálfsögðu fram ítarleg athugun á þeim kostum sem til greina getikomið við framkvæmdina, m.a. ólíkt val á línuleiðum. Stefndi verði eðli málssamkvæmt að velja hvaða kosti hann vinnur áfram með og það hafi verið gert ímatsskýrslu. Þá sé alveg ljóst að stefndi verði að hafa samráð við sveitarfélögþegar valkostir sem vinna eigi áfram með eru til skoðunar. Þá sé rétt aðtiltaka að stefnendur þessa máls hafi sent inn umsagnir í matsferlinu semstefndi hafi svarað með rökstuddum hætti. Stefnendur hafi því haft öll tækifærisem lög bjóði til að koma að athugasemdum sínum og ábendingum í ferlinu ogtekin hafi verið afstaða til þeirra. Í áliti Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum, frá 17. september 2009, sé fjallað ítarlega um þann kost aðleggja jarðstreng í stað háspennulínu. Öllum megi vera ljóst að nýjarðstrengslögn hafi töluvert rask í för með sér og jarðstrengur af þessaristærð verði ekki lagður innan veghelgunarsvæðis Reykjanesbrautar. Stefndi hafniöllum málsástæðum og staðhæfingum stefnenda um samanburð á kostnaðartölum vegnajarðstrengja. Skýrsla Metsco sem stefnendur hafi lagt fram breyti þar engu um.Stefndi hafi greint ítarlega frá kostum og göllum jarðstrengja í matsskýrslum.Stefndi vísar einnig til hlutverks og skyldu stefnda skv. raforkulögum um aðbyggja raforkukerfið upp á hagkvæman hátt. Heldur stefndi því fram að í raun séenginn fræðilegur ágreiningur um að meginreglan sé sú, að jarðstrengir séu mundýrari en loftlínur og á margan hátt verri kostur. Þetta valdi ekki ógildistjórnvaldsákvörðunar við útgáfu framkvæmdaleyfis eða breyti forsendumumhverfismatsins enda breyti nýjustu athuganir engu fyrir málið í heild, heldurstaðfesti þvert á móti að loftlína sé enn mun betri kostur í hinu almennaflutningskerfi en jarðstrengur á hærri spennu af margvíslegum ástæðum.Meðstefndi, Sveitarfélagið Vogar hafi tekið rökstudda afstöðu til álitsSkipulagsstofnunnar, líkt og áskilið sé í skipulagslögum nr. 123/2010 og þvíuppfyllt öll skilyrði laga fyrir útgáfu framkvæmdaleyfis. Staðhæfingum stefnenda um annað sé þvímótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefndimótmælir fullyrðingum stefnenda í stefnu um meint samráð og samkomulag millistefnda og sveitarfélagsins Voga og að það varði ógildingu framkvæmdaleyfisins.Samkomulagið hafi legið fyrir frá árinu 2008. Stefnendur þessa máls hafi umárabil haft vitneskju um samkomulagið án þess að láta reyna á gildi þess fyrirdómi og þannig sýnt af sér verulegt tómlæti, ef þeir töldu það að efni þessværi á einhvern hátt ólögmætt. Óvíða hafi verið meiri umræða um framkvæmdinaSuðurnesjalínu 2, en í sveitarfélaginu Vogum og hafi sveitarstjórn þar haftframkvæmdina til ítarlegrar umfjöllunar. Í þessu sambandi sé rétt að benda á aðlögum samkvæmt sé sveitarstjórnum falið skipulagsvald skv. skipulagslögum nr.123/2010. Af framkvæmd sem Suðurnesjalínu 2 verður ekki, nema gert sé ráð fyrirhenni á skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Óhjákvæmilegt sé að framkvæmdaaðilarog sveitarfélög hafi samráð um fyrirkomulag framkvæmda sem ráðgerðar séu, ekkisíst framkvæmd sem varði stoðkerfi samfélagsins og liggi um mörg sveitarfélög.Það sé hinn eðlilegi framgangsmáti. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst aðframkvæmdaraðili framkvæmdar sem þessarar, sem hér um ræði, hefur samráð viðsveitarstjórn þess sveitarfélags sem ráðgert sé að framkvæmdin liggi um. Þaðsamkomulag sem vísað sé til af hálfu stefnenda taki mið af óskumsveitarstjórnar Voga og þeim lögbundnu skyldum sem á sveitarfélagi hvíli erlúti að skipulagi sveitarfélaga. Samkomulagið taki einnig mið af lögbundnumskyldum stefnda varðandi uppbyggingu raforkukerfisins. Það sé alveg ljóst aðsamkomulagið fjalli á engan hátt eða varði þær lagalegu skyldur um útgáfuframkvæmdaleyfis til Landnets hf. og undanþiggi á engan hátt leyfisveitanda frálögbundnum skyldum sínum við útgáfu slíks leyfis. Með samkomulaginu hafimeðstefndi einnig verið að tryggja hagsmuni sveitarfélagsins og íbúa þess, endakomi það fram í efni samkomulagsins. Þá sé því hafnað að aðkoma stefnenda aðmálinu hafi verið takmörkuð með umræddu samkomulagi. Stefnendur hafi nýtt sérheimild laga og lýst sínum skoðunum og andmælt bæði hvað varði mat áumhverfisáhrifum og við gerð skipulags. Þá verði ekki fram hjá því litið að ísamkomulaginu sé með skýrum hætti kveðið á um fyrirvara um athugasemdir ogsjónarmið sem kynnu að koma fram við lögbundna kynningu skipulagstillagna.Fyrirvarar sveitarfélagsins komi m.a. fram í aðfararorðum samkomulagsins ogáréttaðir í 3. gr. þess. Með vísan til alls framangreinds sé ljóst að með engu mótihafi verið farið gegn lögbundnum skyldum sveitarfélagsins við samþykkt áframkvæmdaleyfi til handa stefnda með umræddu samkomulagi. Með vísan til allsframangreinds sé ljóst að samkomulag sveitarfélagsins Voga og Landsnets hf.geti með engu móti falið í sér að farið hafi verið gegn lögum við veitinguframkvæmdaleyfis vegna Suðurnesjalínu 2. Stefndi mótmælir því að útgáfaframkvæmdaleyfisins byggi ekki á gildu aðalskipulagi. AðalskipulagSveitarfélagsins Voga hafi verið staðfest 23. febrúar 2010, og sé í gildi oghafi ekki verið ógilt með dómi. Staðhæfing stefnenda sé algerlega órökstudd enhelst á því byggt að samkomulag stefnda Landsnets hf. og meðstefndaSveitarfélagsins Voga hafi á einhvern hátt gert aðalskipulagið ógilt. Þessuhafnar stefndi. Framkvæmdaleyfið sem um ræði hafi verið gefið út á grundvelligildandi aðalskipulags, til samræmis við 5. mgr. 13. gr. skipulagslaga nr.123/2010 og 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 772/2012. Stefndi vísar til fyrriumfjöllunar um samkomulag sem gert hafi verið milli stefnda og meðstefnda vegnavinnu við aðalskipulag. Ekkert af því sem þar komi fram valdi ógildiaðalskipulagsins. Þá sé engin dómkrafa í máli þessu sem fjallar um ógildiaðalskipulags sveitarfélagsins. Að mati stefnda samrýmist samkomulagið ákvæðumeldri skipulagslaga nr. 73/1997. Þátttökuréttur almennings hafi ekki veriðfyrir borð borinn enda hafi meðferð aðalskipulagsins verið í samræmi við lög. Stefndi byggir á að framkvæmdaleyfið sem um ræðihafi verið gefið út á grundvelli gildandi aðalskipulags, til samræmis við 5.mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr.772/2012. Samkvæmt framangreindum ákvæðum sé heimilt að gefa út framkvæmdaleyfiá grundvelli aðalskipulags, ef í aðalskipulaginu sé gerð grein fyrir framkvæmdinniog fjallað á ítarlegan hátt um umfang, frágang, áhrif hennar á umhverfið ogannað það sem við eigi. Þá sé heimilt að falla frá grenndarkynningu ef gerð ségrein fyrir framkvæmdinni og fjallað ítarlega um hana í aðalskipulagi. Ítarlegasé fjallað um Suðurnesjalínu 2 í aðalskipulagi sveitarfélagsins Voga og þvíekki skilyrði fyrir veitingu framkvæmdaleyfis að gerð sé grenndarkynning skv.44. gr. laganna. Þrátt fyrir framangreint hafi Sveitarfélagið Vogar kosið aðgera grenndarkynningu, umfram lagalega skyldu sína þar að lútandi, til þess aðtryggja vandaða málsmeðferð við útgáfu framkvæmdaleyfis. Það sé viðurkennt afhálfu stefnenda að fjallað sé um og gert ráð fyrir framkvæmdinni Suðurnesjalína2 í gildandi aðalskipulagi sveitarfélagsins Vogar og þurfi ekki að deila umþað. Stefnendur virðist hins vegar telja að sveitarfélaginu beri að taka nýjaskipulagsákvörðun við útgáfu framkvæmdaleyfis. Stefndi hafni því alfarið aðnokkur lagaheimild standi til þess og hafnar þessum málsástæðum með öllu. Íaðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga komi fram með almennum hætti að gert sé ráðfyrir að nýjar rafmagnslínur verði lagðar í jörð, þar sem því verði við komið.Þá segir að þar sem rafmagnslínur verði ofanjarðar verði leitast við að dragaúr sjónrænum áhrifum eins og kostur sé. Þessi texti sé almennur, af honum verðaekki dregnar víðtækari ályktanir eins og stefnendur leyfa sér. Innan textansrúmist vel sú framkvæmd sem stefndi hafi sótt um framkvæmdaleyfi fyrir og hafifarið í gegnum mat á umhverfisáhrifum og snúi að lagningu loftlína. Sömusjónarmið gildi um staðhæfingar stefnenda um almenna stefnumörkun á bls. 11 íaðalskipulagsgreinargerð. Framkvæmdin sé fyllilega í samræmi við aðalskipulagmeðstefnda Voga, sbr. skipulagsuppdrátt. Þessum málsástæðum stefnenda sé alfariðhafnað sem haldlausum. Þá hafnar stefndi því að hann hafi gert nokkra þábreytingu á framkvæmdinni Suðurnesjalína 2, sem leitt geti til þess að geraþurfi nýtt umhverfismat. Fyrir liggi mat á umhverfisáhrifum Suðvesturlína semfeli í sér áfangaskiptar framkvæmdir. Það sé því óumdeilt að mat á umhverfisáhrifum vegna Suðurnesjalínu 2liggur fyrir. Ákvörðun Landsnets hf. um að ráðast í framkvæmdir viðSuðurnesjalínu 2, áður en að framkvæmdir við aðra hluta Suðvesturlína verðahafnar, geti með engu móti talist breyting á fyrirliggjandi framkvæmd. Slíkarstaðhæfingar feli í sér útúrsnúning af hálfu stefnenda og sé mótmælt sem röngumog ósönnuðum. Framkvæmdaforsendur séu því óbreyttar og engar forsendur til þessað það fari fram nýtt mat á umhverfisáhrifum. Framkvæmdin sé sú sama. Hefðueinhverjar slíkar breytingar orðið á framkvæmdunum hefði það verið tilkynntSkipulagsstofnun í samræmi við ákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum. Því sésérstaklega mótmælt að framkvæmdin sem sótt hafi verið um framkvæmdaleyfi fyrirsé ekki sama framkvæmd og sætti umhverfismati þar sem umsókn um framkvæmdaleyfihafi miðast við 470/380 MVA flutningsgetu, en í umhverfismati komi fram 690 MVAflutningsgeta. Stefnendur láti að því liggja að það gefi til kynna að lögnjarðstrengs hefði alveg eins verið ákjósanlegur kostur. Þessu er alfariðmótmælt sem röngu. Umsókn um framkvæmdaleyfi rúmist innan mats áumhverfisáhrifum og stefnendur leggi rangan skilning í þau tæknilegu atriði semhér séu til umfjöllunar. Lagning 220 kV jarðstrengs milli Hafnarfjarðar ogSuðurnesja sé allt önnur framkvæmd heldur en lagning 220 kV háspennulínu, bæðihvað varði kostnað, sem sé óumdeilt meiri þótt stefnendur vilji ekki leggjatrúnað á upplýsingar stefnda, en einnig hvað varði tæknilega útfærslu. Ákvörðunmeðstefnda um að veita framkvæmdaleyfi fyrir umræddri framkvæmd sé því í fullusamræmi við matsskýrslu og aðalskipulag sveitarfélagsins í samræmi við skilyrði2. mgr. 14. gr. laga nr. 123/2010. Öllummálsástæðum stefnenda ber því að hafna. Stefndi mótmælir því að verulegir annmarkar hafiverið á málsmeðferð sveitarfélagsins við veitingu framkvæmdaleyfisins með þvíað leyfisveitandinn hafi ekki fylgt ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum.Stefndi hafi lagt ítarleg gögn og upplýsingar fyrir sveitarstjórn.Grundvallaratriðið sé að útgáfa framkvæmdaleyfis sé lögbundið ferli sem farieftir skipulagslögum nr. 123/2010. Ekkert í lögum um mat á umhverfisáhrifum,skipulagslögum eða tilskipun 2011/92/ESB sem vísað sé til, mælir fyrir um aðbeita skuli ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum við útgáfu framkvæmdaleyfis.Stefndi hafni því alfarið að lögjöfnun komi til greina. Þá bendir stefndi á aðsveitarstjórn geti ekki byggt beint á tilvitnuðum ákvæðum tilskipunar ESB einsog stefnendur haldi fram. Eins og kunnugt sé hafi tilskipanir Evrópusambandsinsekki bein réttaráhrif í íslenskum rétti, hvað þá bein lagaáhrif. Því sé nokkuðlangt seilst í rökstuðningi stefnenda. Tilskipunin sem vitnað er til, hafiverið innleidd í íslenskan rétt, með lögum nr. 138/2014 um breytingu á lögumnr. 106/2000. Ekkert í þeim lögum gefi tilefni til að ætla að sveitarstjórn séætlað að beita lögum um mat á umhverfiáhrifum við útgáfu framkvæmdaleyfis endaværi þá verið að endurtaka lögbundið matsferli sem sé lokið. Þegar málsmeðferðsé lokið samkvæmt þeim lögum taki skipulagslög við. Árósasamningurinn semeinnig sé vitnað til, sé ekki sjálfstæð réttarheimild í þessu sambandi heldurhafi íslensk lög verið aðlöguð vegna fullgildingar samningsins. Með lögum nr.131/2011 hafi verið gerðar nauðsynlegar breytingar á íslenskum lögum til aðuppfylla skuldbindingar Íslands skv. samningnum. Engar breytingar hafi veriðgerðar á 14. gr. laga nr. 123/2010. Stefndi bendi á að álit Skipulagsstofnunarum mat á umhverfisáhrifum sé auk þess ekki að lögum bindandi fyrirsveitarstjórn í þessu máli. Stefndi hafnar túlkunum stefnenda á ákvæðumtilskipunar 2011/92/ESB enda sé þar um misskilning að ræða á reglunum.Stefnendur virðast draga þá ályktun af 8. gr. tilskipunarinnar aðleyfisveitandi skuli nánast endurtaka matsferlið við útgáfu framkvæmdaleyfis.Stefndi bendir á að skv. 2. mgr. tilskipunarinnar hafi ríkin val um hvernigmálsmeðferðarreglum verði háttað enda sé það hluti af fullveldi hvers ríkis aðákveða málsmeðferðar og réttarfarsreglur innan síns ríkis. Innleiðing ííslenskan rétt hafi verið þannig skipt að lög um mat á umhverfisáhrifum fjallium matið og matsferlið en skipulagslög fjalli um leyfisveitingaferlið. Ekkiverði annað ráði en niðurstaða samráðs sé einmitt útkoman úr matsferlinu, þ.e.matsskýrsla og álit Skipulagsstofnunar. Sveitarfélagið taki afstöðu til þessálits. Stefnendur hafi hins vegar ekki byggt á því í málinu að innleiðingtilskipunarinnar í íslenskan rétt hafi á einhvern hátt verið röng eðaófullnægjandi og komi það því ekki til umfjöllunar í málinu. Þá mótmælir stefndi því harðlega að eitthvað hafiverið athugavert við afgreiðslu umhverfis- og skipulagsnefndar SveitarfélagsinsVoga á 65. fundi þegar framkvæmdaleyfisumsókn stefnda var tekin til afgreiðslu.Greint sé frá framlögðum gögnum, afstaða tekin til þess að umsókn sé í samræmivið aðalskipulag sveitarfélagsins og álit Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Þá hafi legið fyrir fundinum ítarleg umsögnráðgjafa sveitarfélagsins sem voru Landslag arkitektastofa og Landslöglögfræðistofa. Nefndin hafi fallist á umsögnina og gert hana þar með að sínumrökstuðningi. Málsmeðferð og afgreiðsla sveitarfélagsins hafi því verið vönduðog form- og efnisreglna gætt. Ekkert tilefni sé því að taka undir staðhæfingarstefnenda og sé þeim hafnað. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess aðrannsóknarregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin við málsmeðferð meðstefndasveitarfélagsins Voga, heldur þvert á móti hafi málið fengið ítarlega skoðun.Veiting framkvæmdaleyfis af hálfu sveitarfélagsins hafi verið unnin í samræmivið skipulagslög nr. 123/2010, og málsmeðferðin jafnframt í samræmi viðstjórnsýslulög nr. 37/1993. Í þessu sambandi sé rétt að taka fram aðsveitarstjórnin hafi margoft á fundum sínum fjallað ítarlega um þá framkvæmdsem hér um ræði, Suðurnesjalínu 2, og í því sambandi velt upp ýmsum kostum ogmismunandi sjónarmiðum. Þá er því haldið fram að meðalhófsregla hafiverið brotin að því leyti að sveitarfélagið hefði átt að hlutast til að um aðaðrir og vægari framkvæmdarkostir yrðu skoðaðir. Stefndi hafnar öllum slíkumstaðhæfingum með vísan til þess að málsmeðferðin við veitingu framkvæmdaleyfisvegna framkvæmdarinnar Suðurnesjalína 2, hafi verið að öllu leyti í samræmi viðþær kröfur sem gerðar séu í lögum. Í því sambandi verði að taka fram aðframkvæmdin Suðurnesjalína 2 sé samhliða þeirri háspennulínu sem þegar sé ásvæðinu, Suðurnesjalínu 1. Stefndi hafnar því að hafa á nokkurn hátt brotiðjafnræðisreglur vegna samanburðar við aðstæður í Hafnarfirði. Þegar litið sétil aðstæðna á jörðum stefnenda þar sem línan muni liggja samhliða núverandiSuðurnesjalínu 1 á óbyggðu svæði, sem ekki hafi verið skipulagt til annarranota, verði slíkur málflutningur um samanburð við íbúðabyggð sem sé mjög nærristórum háspennulínum beinlínis fráleitur. Að lokum sé vísað til þess að þótt sveitarfélagiðhafi ekki við útgáfu framkvæmdaleyfis tekið undir skoðanir stefnenda ogforskriftir þeirra á túlkun laga og réttar hafi sveitarstjórn tekið meðrökstuddum hætti afstöðu til mats á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar og notiðvið það aðstoðar lögmanna. Stefnendur hafi lagt fram sínar athugasemdir. Stefndi kveður ríka almannahagsmunir krefjistþess að raforkuflutningskerfið verði styrkt á umræddu svæði. Um sé að ræðaveikan hluta flutningskerfisins bæði með tilliti til flutningsgetu ogafhendingaröryggis. Suðurnesjalína 1, sem nú þjóni svæðinu og rekin sé á 132 kVspennu, sé fulllestuð í dag. Það sé óumdeilt að fyrirhugaðar framkvæmdirLandsnets sem Vogar hafi veitt framkvæmdaleyfi fyrir byggi á gildandi skipulagiog áliti Skipulagsstofnunnar um mat á umhverfisáhrifum. Í sambærilegum málumhafi þessi meginskilyrði verið talin lögmætur grundvöllur útgáfuframkvæmdaleyfis. Engir verulegir annmarkar sem leitt geti til ógildingarframkvæmdaleyfis séu á málsmeðferð Voga og hafi stefnendur ekki bent á neinslík atriði. Stefndi gerir þá kröfu að stefnendum verði, insolidum, gert að greiða stefnda málskostnað í samræmi við framlagtmálskostnaðaryfirlit eða reikning, eða eftir mati dómsins, sbr. 129. sbr. 130.gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991.Stefndi vísar einkum tilstjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, einkum 60. gr. og 72. gr.,laga nr. 2/1993 um EES-samninginn, raforkulaga nr. 65/2003, stjórnsýslulaga,nr. 37/1993, laga um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004, laga um mat áumhverfisáhrifum, nr. 106/2000 með síðari breytingum, laga nr. 105/2006 umumhverfismat áætlana, Skipulagslaga, nr. 123/2010, laga um úrskurðarnefnd íumhverfis- og auðlindamálum, nr. 130/2011. Málsástæður oglagarök Sveitarfélagsins Voga. Stefndi krefstsýknu á grundvelli aðildarskorts en stefndi telur að hann eigi ekki aðild aðdómsmáli þessu enda hafi stefndi ekki einstaklegra og lögákveðinna hagsmuna aðgæta. Skortur á aðild leiðir til sýknu skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91 frá1991 um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfu sínajafnframt á því að veiting hins umdeilda leyfis hafi verið lögmæt. Umsóknmeðstefnda hafi uppfyllt öll lagaskilyrði. Engin andmæli eða gögn hafi boriststefnda við málsmeðferðina sem leitt hafi annað í ljós. Stefnda hafi því boriðað veita leyfið og hvorki lögmætt eða málefnalegt að synja um útgáfu þess. Í 4.mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123 frá 2010 sé fjallað um skilyrðiframkvæmdaleyfis. Þar komi fram að við útgáfu framkvæmdaleyfis skulisveitarstjórn fjalla um og taka afstöðu til þess hvort framkvæmd sé í samræmivið skipulagsáætlanir. Jafnframt sé tekið fram að sveitarstjórn sé heimilt aðsetja framkvæmd skilyrði í samræmi við skipulagsáætlanir sveitarfélagsins. Einsog fram komi í gögnum málsins, hafi stefndigengið úr skugga um að hin umsótta framkvæmd væri í samræmi viðaðalskipulag. Stefndi hafi því uppfyllt lagaskyldu sína að þessu leyti. Í 5.mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123 frá 2010 sé tekið fram, þar sem framkvæmdirséu fyrirhugaðar og deiliskipulag liggur ekki fyrir, geti sveitarstjórn veittframkvæmdaleyfi að undangenginni grenndarkynningu sé um að ræða framkvæmd semsé í samræmi við aðalskipulag varðandi landnotkun, byggðamynstur og þéttleikabyggðar. Að auki skuli sveitarstjórn leita umsagna viðeigandi umsagnaraðilaáður en tekin sé afstaða til útgáfu framkvæmdaleyfis. Þá sé tekið fram að umgrenndarkynningu fari skv. 44. gr. með þeim undantekningum sem þar séutilgreindar. Heimilt sé að falla frá grenndarkynningu ef gerð sé grein fyrirframkvæmdinni og fjallað ítarlega um hana í aðalskipulagi. Eins og fram komi ígögnum málsins liggi ekki fyrir deiliskipulag af svæðinu þar sem framkvæmdirséu fyrirhugaðar. Til skoðunar komi því hvort grenndarkynna þyrftiframkvæmdina. Þrátt fyrir að fjallað sé nokkuð ítarlega um framkvæmdina íaðalskipulagi hafi stefndi ákveðið engu að síður að grenndarkynna framkvæmdinafyrir hagsmunaaðilum til að tryggja rannsókn málsins og andmælaréttlandeigenda. Að auki hafi verið leitað umsagnar allra viðeigandi umsagnaraðila.Málsmeðferðin hafi því verið að fullu í samræmi við ákvæði 5. mgr. 13. gr.Sérstakt ákvæði sé í 14. gr. skipulagslaga nr. 123 frá 2010 um veitinguframkvæmdaleyfis vegna matsskyldra framkvæmda. Samkvæmt 1. mgr. sé óheimilt aðgefa út leyfi fyrir framkvæmdum sem falli undir lög um mat á umhverfisáhrifumfyrr en álit Skipulagsstofnunar liggi fyrir eða ákvörðun um að framkvæmd séekki matsskyld. Óumdeilt sé í málinu að fyrir hafi legið álitSkipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar, dags. 17.september 2009 og að sveitarstjórn hafi tekið afstöðu til þess á fundi sínumþann 25. febrúar 2015. Í 3. mgr. 14. gr. komi fram að sveitarstjórn geti bundiðframkvæmdaleyfi þeim skilyrðum er fram kunna að koma í áliti Skipulagsstofnunarað svo miklu leyti sem aðrir sem veiti leyfi til framkvæmda samkvæmt sérlögumhafa ekki tekið afstöðu til þeirra. Jafnframt sé sveitarstjórn heimilt að bindaframkvæmd skilyrðum sem sett séu í samræmi við gildandi skipulagsáætlanirsveitarfélagsins. Eins og fram komi í afgreiðslu sveitarstjórnar, og í hinu útgefna leyfi, hafi stefndi nýttsér þessa heimild og bundið leyfið ákveðnum skilyrðum. Samkvæmt 4. mgr. 15. gr.skipulagslaga nr. 123 frá 2010 skal ákvörðun sveitarstjórnar um útgáfu framkvæmdaleyfis vegna matsskyldra framkvæmda ogniðurstaða álits Skipulagsstofnunar, samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum,birtar með auglýsingu í Lögbirtingablaðinu og dagblaði sem gefið sé út álandsvísu innan tveggja vikna frá útgáfu leyfis. Í ákvörðun skuli tilgreinakæruheimildir og kærufresti. Þetta skilyrði hafi verið uppfyllt. Stefndi teljiað við meðferð málsins hafi stefndi gætt allra þeirra skilyrða sem lög kveði áum. Stefndi hafi vandað til málsmeðferðar og leitað sjónarmiða og umsagna allrahagsmunaaðila. Andmælaréttar hafi verið gætt og málið upplýst og rannsakað tilhlítar. Því beri að sýkna stefnda af kröfu stefnenda. Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnenda að fella beri framkvæmdarleyfið úr gildiþar sem ákvæði laga nr. 105/2006 hafi ekki verið fylgt. Suðvesturlínur, semSuðurnesjalína 2 sé hluti af, sætti ekkiumhverfismati áætlana. Henni sé ekki að finna neinn stað í lögum. Hvorkií skipulagslögum né öðrum lögum sé að finna það skilyrði að framkvæmd hafi sættmati á umhverfisáhrifum áætlana áður en framkvæmdaleyfi sé veitt. Það geti þvíekki leitt til ógildingar leyfisins. Stefndi vísar einnig til þess að þráttfyrir að Suðvesturlínur hafi ekki verið metnar umhverfismati áætlana, hafiaðalskipulag sveitarfélagsins, sem leyfið sé byggt á, sætt slíku mati þ.m.t.hin umdeilda framkvæmd. Framkvæmdin sem slík, innan Sveitarfélagsins Voga, hafiþví verið metin á grundvelli laga nr. 105 frá 2006, um umhverfismat áætlana. Stefndivísar jafnframt til þess að framkvæmdin Suðvesturlínur, sem Suðurnesjalína 2 erhluti af, hafi sætt mati á umhverfisáhrifum framkvæmda, á grundvelli ákvæðalaga nr. 106/2000, um umhverfismat framkvæmda. Slíkt mat sé mun ítarlegra enmat á umhverfisáhrifum áætlunar og veitir málsaðilum mun ítarlegri upplýsingarog betri tækifæri til að leggja mat á slíka framkvæmd en umhverfismat áætlanahefði gert hvort sem slíkt umhverfismat hefði verið gert á Suðvesturlínum eðakerfisáætlun Landsnets hf. Stefndi telji að enga þýðingu hafi haft fyrirandmælarétt stefnenda eða málsmeðferðina að öðru leyti að slíkt mat hafi ekkifarið fram. Sérstök athygli sé vakin á því að stefnendur hafa ekki fært framnein efnisleg rök fyrir því af hverju hinn meinti skortur á umhverfismatiáætlana ætti að leiða til ógildingar eða hvaða upplýsingar þeir hafi skort, semþar hefðu komið fram, sem ekki hafa komið fram í málinu á öðrum stigum. Stefnditelur, með vísan til framangreinds, hvorki efnisleg rök né lagastoð sé fyrirþví að ógilda leyfið á þessum forsendum. Stefndimótmælir því að annmarkar hafi verið á umhverfismati framkvæmda og það séófullnægjandi grundvöllur framkvæmdaleyfis. Kveður hann að við umfjöllun umumsókn um framkvæmdaleyfi vegna matsskyldrar framkvæmdar skuli sveitarstjórn,eins og fram komi í 2. mgr. 14. gr. skipulagslaga, kynna sér matsskýrsluframkvæmdaraðila og kanna hvort framkvæmdin sé sú sem lýst sé í matsskýrslu. Þáskuli sveitarstjórn taka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um matá umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Í 3. mgr. sömu greinar komi fram aðsveitarstjórn sé heimilt að binda leyfi skilyrðum sem fram komi í álitiSkipulagsstofnunar og í skipulagsáætlunum. Af framangreindu leiði að stefnda séekki heimilt að setja önnur skilyrði en fram komi í áliti Skipulagsstofnunareða skipulagsáætlunum stefnda. Þá sé sveitarfélagið ekki valdbært til aðendurskoða matsferli umhverfismatsins. Rétt sé að geta þess að stefnendur kröfðust endurskoðunar Skipulagsstofnunar á matsskýrslumeðstefnda Landsnets hf. Skipulagsstofnun hafnaði þeirri kröfu með ákvörðunstofnunarinnar þann 23. júní 2014. Við ákvörðun sína hafi stefndi þvíeingöngu getað tekið mið af fyrirliggjandi matsskýrslu og áliti Skipulagsstofnunar en ekki krafistendurskoðunar þessara gagna.Stefndi mótmælir því að samkomulag stefnda ogmeðstefnda leiði til þess að framkvæmdaleyfið sé ólögmætt. Helsta ástæða þessað umrætt samkomulag hafi verið gert hafi verið þrýstingur stefnda ámeðstefnda, Landsneti hf., um að leggja eða skoða ítarlega þann möguleika aðleggja línurnar í jörðu en ekki í lofti. Mikilvægast sé þó, vegna þessararmálsástæðu, að bæði í formála og í 3. gr. samkomulagsins séu skýrir fyrirvararaf hálfu stefnda, Sveitarfélagsins Voga. Samkomulagið sé háð öllum fyrirvörumsem hefðu gert stefnda mögulegt að taka aðra ákvörðun þ.e. hafna loftínum, efniðurstaða umhverfismats hefði orðið með þeim hætti eða niðurstaðaskipulagsmála í sveitarfélaginu. Bæði stefnda og meðstefnda hafi verið ljóstvið gerð samkomulagsins að það var háð þessum skýru fyrirvörum. Samkomulagiðhafi ekki bundið hendur stefnda, Sveitarfélagsins Voga, hvað ákveðna tegundlínu varði og getur þar af leiðandi ekki leitt til ógildingar leyfisins. Ísamkomulaginu sé að auki gert ráð fyrir samstarfshóp um málið semtaki forsendur samkomulagsins til endurskoðunar með tilliti til þróunarvarðandi lagningu jarðstrengja. Rétt sé að hafaí huga að meðstefndi, Landsnet hf., hafi verið að vinna að umhverfismati ogáætlanagerð vegna línulagnarinnar um mörg sveitarfélög. Eðlilegt hafi því veriðað meðstefndi leitaðist við að ná samningum við hlutaðeigandi sveitarfélög umframkvæmdina í heild.Stefndi mótmælir að samkomulag stefndu leiði tilþess að aðalskipulag stefnda sé ólögmætt og þar með leyfið. Aðalskipulagið hafiekki verið ógilt og ekki sé krafa um ógildingu þess í máli þessu. Gildi þess sé því óumdeilt. Að öðru leyti vísar stefndi til þeirrasjónarmiða og málsástæðna sem rakin séu af hálfu stefnda í umfjöllun um þámálsástæðu stefnenda að ákvörðunin sé ólögmæt vegna ólögmæts samkomulagsstefnda og meðstefnda. Stefndi mótmælir því að ekki hafi veriðlagaskilyrði til að grenndarkynna umsóknina. Rétt sé að aðalskipulag stefnda geri ráð fyrir því að nýjarrafmagnslínur verði lagðar í jörð, þar sem því verði við komið. Aðalskipulagiðgeri jafnframt ráð fyrir umræddri línu í lofti. Samkvæmt álitiSkipulagsstofnunar, yrði óafturkræft rask meira vegna lagningar jarðstrengja enloftlína. Áhrifin séu því misjöfn en erfitt sé aðfullyrða að umhverfisáhrif annarrar leiðarinnar séu mun minni en hinnar. Ljóst sé þó að sjónræn áhrif loftlína séu meiri en línur semlagðar séu í jörðu a.m.k. ná þau til stærra svæðis þar sem línurnar sjást langtað. Um grenndarkynningu sé fjallað í 5.mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.Það sé að mati stefnda alveg skýrt að heimilt sé að grenndarkynna framkvæmdaleyfi sem sé í samræmi viðaðalskipulag varðandi landnotkun þegar ekki liggi fyrir deiliskipulag.Hugleiðingar um byggðamynstur og þéttleika byggðar eigi ekki við um þáframkvæmd sem hér um ræði þar sem framkvæmdin séutan þéttbýlis. Um grenndarkynninguna skuli þá farið skv. ákvæðum 44. gr.skipulagslaga. Sú takmörkun á heimild til grenndarkynningar, sem fram komi í 1.mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 772/2012, eigi eingöngu við þegar framkvæmdin sé í þegar byggðu hverfi í þéttbýli eða byggðakjarna utan þéttbýlis.Það eigi ekki við um þá framkvæmd sem hér um ræði enda framkvæmdin hvorki innanþegar byggðs hverfis eða byggðakjarna utan þéttbýlis. Auk framangreinds verðiekki séð að gerð deiliskipulags af framkvæmdasvæðinu myndi bæta neinu við ískipulagslegu eða framkvæmdalegu tilliti hvað varðar framkvæmd sem þessa. Hvaðvarði athugsemdir um að línan verði í mikilli nálægð við vatnsból stefnda vísarstefndi til umfjöllunar í áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum.Hvað varðar möguleika almennings á að taka þátt í umræddri ákvörðun hafi umræddframkvæmd gengið í gegnum ítarlegt ferli skv. ákvæðum laga um mat áumhverfisáhrifum framkvæmda, nr. 106 frá 2000, þar sem hagsmunaðilum ogalmenningi hafi gefist tækifæri á að koma að umhverfismati framkvæmdarinnar. Þáhafi almenningi jafnframt gefist tækifæri á að hafa áhrif á framkvæmdina meðauglýsingu og kynningu aðalskipulags Sveitarfélagsins Voga sem fram hafi fariðá grundvelli þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73 frá 1997 og eins ágrundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum áætlana nr. 105 frá 2006. Í ljósiþess að engin þörf hafi verið á að vinna deiliskipulag fyrir framkvæmdina hafihún eingöngu verið grenndarkynnt fyrir þeim sem eigi beinna hagsmuna að gæta,þar með talið stefnendum. Gögnin hafi verið aðgengileg á heimasíðuSveitarfélagsins Voga og sudvesturlinur.is auk þess sem Sveitarfélagið Vogarhafi tekið við og tekið afstöðu til allra athugasemda sem hafi borist vegnamálsins hvort sem þeir hafi átt beinna hagsmuna að gæta eða ekki. Í ljósiframangreinds sé mótmælt að brotið hafi verið gegn ákvæðumÁrósarsamningsins um aðgang að upplýsingum eða þátttöku í umhverfismálum.Stefndi vill að auki benda á að enginn hagsmunaaðili, aðrir en þeir sem fengugrenndarkynningu eða félagasamtök sem gerðu athugsemdir á kynningartíma, hafigert athugasemdir við lögmæti leyfisins. Stefndi mótmælir því að ekki sé um sömu framkvæmdað ræða og metin hafi verið í umhverfismati framkvæmda. Um sé að ræða þann hluta þeirrar framkvæmdar, sem nefnd hafiverið Suðvesturlínur, sem liggi innan þess landssvæðis sem stefndi hafistjórnsýsluvald yfir þ.e. innan Sveitarfélagsins Voga. Engu breyti þóflutningsgeta línunnar verði í upphafi nokkru minni enda séu umhverfisáhrifhennar þau sömu og í samræmi við skipulag. Enn sé um að ræða 220kV línu. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnenda að stefndihafi ekki fylgt ákvæðum um leyfisveitingar í löggjöf um mat á umhverfisáhrifum.Virðast stefnendur byggja á því að almenningur hafi ekki verið upplýstur umumsókn Landsnets hf. um framkvæmdaleyfi eða átt þess kost að gera athugasemdirvið umsóknina og að tekið yrði tillit til þessara athugasemda. Stefndi mótmælirframangreindu. Íslensk löggjöf um umhverfismál, s.s. lög um umhverfismatáætlana, umhverfismat framkvæmda, um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála,upplýsingarétt í umhverfismálum og ákvæði skipulagslaga um samráð viðhagsmunaaðila o.fl. byggja, hvað varðar upplýsingaskyldu, samstarf ogkæruleiðir, á sjónarmiðum og reglum sem fram koma í Árósarsamningnum. Hafiefnisákvæði samningsins verið innleidd í íslensk lög, þ.m.t. ákvæði um samráðog samvinnu við almenning og hagsmunaaðila á öllum stigum undirbúningsframkvæmda. Umræddur Árósasamningur hafi ekki verið fullgiltur fyrr en 20.október 2011. Ákvæði samningsins um samráð og samvinnu við almenning hafi þó aðmestu verið innleidd í íslensk lög nokkru áður. Tilskipun 2003/35/35EB hafihins vegar ekki verið tekinn upp í EES-samninginn fyrr en þann 10. október árið2012. Umhverfismati framkvæmda umræddrar framkvæmdar hafi lokið árið 2009.Stefndi mótmælir því að honum hafi borið aðtaka efnislegt tillit til athugasemdasem bárust. Stefnda bar að meta athugasemdirnar á lögmætan og málefnalegan háttog taka afstöðu til þeirra með hliðsjón af gögnum málsins svo sem gert hafi verið.Skipulagsvald og vald til útgáfu slíkra leyfa sé hjá sveitarfélaginu en ekkialmenningi þó skylt sé að hafa samráð við almenning. Minnt sé á að meirihlutiíbúa sveitarfélagsins hafi ekki gert neinar athugasemdir við samþykkt og útgáfuleyfisins. Stefndi mótmælir því jafnframt að hann hafi ekki rökstutt ákvörðunsína. Stefndi staðfesti ákvörðun ráðgefandi nefndar sveitarfélagsins,umhverfis- og skipulagsnefndar. Áður en stefndi hafi tekið umrædda ákvörðunhafi stefndi kynnti sér öll framlögð gögn málsins þ.m.t. matsskýrsluframkvæmdaaðila. Þá hafi stefndi tekið afstöðu til álits Skipulagsstofnunar meðbeinum hætti og allra athugasemda þeirra sem gerðu athugasemdir. Þá hafistefndi aflað umsagna allra hagsmunaaðila að lögum áður en ákvörðunin hafi veriðtekin. Stefndi hafi því lagt sjálfstætt mat á það hvort umsóknin samræmdistskipulagi, sjálfstætt mat á athugasemdir og umsagnir sem hafi borist ogsjálfstætt mat á álit Skipulagsstofnunar innan gildandi laga. Þá hafi stefndileitast við að rannsaka og upplýsa málið eins og kostur hafi verið áður enákvörðun var tekin. Stefndi mótmælir því sérstaklega það sé verulegur annmarkiá ákvörðun sveitarstjórnar að sveitarstjórnin hafi ekki tekið til afgreiðslumeð umsókninni bréf stefnenda, dags. 18. febrúar 2015, sem hafi borist löngueftir að athugsemdafresti lauk og eftir að málið hafði verið afgreitt íumhverfis- og skipulagsnefnd stefnda. Bréfið hafði ekki verið sent út meðdagskrá sveitarstjórnar fyrir fundinn enda hafi það ekki borist í tíma fyrirfundinn. Stefndi vísar auk framangreinds til þess að um séað ræða ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Mikið þurfi því til að koma til að slíkákvörðun sé ógilt með tilliti til hagsmuna leyfishafa. Stefndi áréttar mótmælivið að tilskipanir EB, sem ekki hafi verið teknar upp í landsrétt eða teknarhafi verið upp í landsrétt eftir að málsmeðferð var hafin, hafi þýðingu ímálinu. Stefndi vísar að auki til málsástæðna og lagaraka sem fram koma ígreinargerð meðstefnda, Landsnets hf., eftir því sem við getur átt. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, einkum 60. gr. og 72.gr., laga nr. 2/1993 um EES-samninginn, raforkulaga nr. 65/2003,stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, laga um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004, lagaum mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000 með síðari breytingum, laga nr.105/2006 um umhverfismat áætlana, Skipulagslaga, nr. 123/2010, laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, einkum 16., 18. og 19. gr. Um málskostnað vísar stefnditil 129. sbr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991.Forsendur ogniðurstöður.Til úrlausnar ímáli þessu er hvort fella eigi framkvæmdaleyfi, sem Sveitarfélagið Vogar gaf úttil Landsnets hf., þann 22. apríl 2015, úr gildi. Til að úr ágreiningi aðilaverði leyst, verður í fyrsta lagi að staðreyna hvort lögmætisreglunni hafiverið fylgt og þá í öðru lagi hvortfullnægjandi forsendur hafi verið fyrir hendi þegar stefnda SveitarfélagiðVogar gaf út hið umþrætta framkvæmdarleyfi. Í lögmætisreglunni felst m.a. aðstjórnvöld geti almennt ekki tekið íþyngjandi ákvarðanir fyrir almenning nemaþau hafi heimild til þess í settum lögum og að auki þær verða ekki teknar íandstöðu við gildandi lög. Stefndi, Landsnet hf., er opinbert fyrirtæki, semstofnað var með lögum nr. 75/2004 og starfar á grundvelli raforkulaga, nr.65/2003. Hlutverk fyrirtækisins er að annast flutning raforku og stjórnuníslenska raforkukerfisins, sbr. sérstaklega III. kafli laganna. Fyrirtækiðstarfar samkvæmt sérleyfi og er háð opinberu eftirliti Orkustofnunar, sem m.a.ákvarðar tekjumörk sem gjaldskrá fyrirtækisins byggir á. Orkustofnun ræður ekkieinungis tekjumörkum og gjaldskrá stefnda, heldur einnig því hvort leyfi skuliveitt fyrir byggingu nýrra flutningsvirkja raforku á hærri spennu en 66 kV,sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Ekki skipti máli þóttfyrirtækið sé rekið sem hlutafélag, enda hefur félaginu verið fengið opinbertvald og hlutverk í almannaþágu með raforkulögum. Íljósi þessa fellur stofnunin Landsnet hf. undir hugtakið stjórnvald í skilningilaga nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana, lög nr. 106/2000 um mat áumhverfisáhrifum, Skipulagslög nr. 123/2010 og raforkulög nr. 65/2003. Stefndi,Sveitarfélagið Vogar krefst sýknu í fyrsta lagi á því að sveitarfélagið getiekki átt aðild að máli þessu og vísar til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91 frá 1991um meðferð einkamála. Með úrskurði uppkveðnum 5. janúar 2016 varfrávísunarkröfu stefnda Sveitarfélagsins Voga hafnað en sveitarfélagið byggðikröfu sína á því að sveitarfélagið hefði ekki lögvarða hagsmuni af því af úrlausnmálsins. Í ljósi þess að sveitarfélagið eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn þessamáls, liggur í hlutarins eðli að sveitarfélagið er einnig réttur aðili málsins.Verður sýknukröfu sveitarfélagsins af þessari ástæðu því hafnað. Stefnendurbyggja í fyrsta lagi á því að fyrirmæli laga nr. 105/2006 um umhverfismatáætlana hafi verið hunsuð. Mótmæla báðir stefndu þessari málsástæðu stefnendaog byggja á að við undirbúningframkvæmdarinnar hafi stefndi Landsnet hf. fylgt lögbundnum ferlum og sé fyrstog fremst um að ræða mat á umhverfisáhrifum og gerð skipulagsáætlana af hálfuviðkomandi sveitarfélaga. Stefndu mótmælir öllum fullyrðingum stefnenda umannað sem röngum og ósönnuðum.StefndiLandsnet hf. hóf undirbúning verksins sem um er deilt í máli þessu á árinu2005. Þann 11. júlí 2007 óskaði Landsnet hf. eftir því við Sveitarfélagið Vogaað hafinn yrði undirbúningur að nauðsynlegum breytingum á aðalskipulagisveitarfélagsins vegna áætlana um styrkingu raforkuflutningskerfis áReykjanesskaga. Ágreiningur var um það í framhaldi með stefndu um nokkurn tímahvort það væri raunhæfur valkosturviðframkvæmdina að leggja meginflutningskerfið í jörð. Má sjá það í minnisblaðiSveitarfélagsins Voga frá 13. febrúar 2008, áliti Almennu verkfræðistofunnarfrá mars 2008 og í samkomulagi aðila frá 17. október 2008. Áþessum tíma tóku lög um umhverfismat áætlana, lög nr. 105/2006, gildi eða þann14. júní 2006. Lög þessi voru sett til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsinsog ráðsins 2001/42/EB frá 27. júní 2001, um mat á áhrifum tiltekinna skipulags-og framkvæmdaáætlana á umhverfið, sem vísað er til í lið 2i í XX. viðauka viðsamninginn um Evrópska efnahagssvæðið eins og honum var breytt með ákvörðunsameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 90/2002. Þá segir í 7. gr. að sá sem beriábyrgð á umhverfismati áætlunar skuli kynna almenningi tillögu að áætluninniásamt umhverfisskýrslu. Í 6.tl. 1. mgr. 2. gr. laganna segir að umhverfismat áætlana merki mat á áhrifumáætlana á umhverfið, gerð umhverfisskýrslu, samráð og kynning fyrir almenning átillögu að áætlun og umhverfisskýrslu og því hvernig höfð var hliðsjón afframkomnum sjónarmiðum við afgreiðslu áætlana.Í 3.gr. laganna segir að ákvæði laga þessara gildi um umhverfismat þeirraskipulags- og framkvæmdaráætlana og breytinga á þeim sem marki stefndu er varðileyfisveitingar til framkvæmda sem tilgreindar séu í lögum um mat áumhverfisáhrifum nr. 106/2000. Skipulags- og framkvæmdaáætlanir skuli veraundirbúnar og/eða samþykktar af stjórnvöldum og unnar samkvæmt lögum eða ákvörðunráðherra. Í 2. mgr. 5. gr. s.l. segir að mat á áhrifum áætlunarinnar áumhverfið skuli vinna samhliða áætlanagerðinni og liggja fyrir áður en áætluniner samþykkt af viðkomandi stjórnvaldi eða lögð fyrir Alþingi. Í 1.mgr. 7. gr. s.l. segir að sá sem beri ábyrgð á umhverfismati áætlana skulikynna almenningi tillögu að áætluninni ásamt umhverfisskýrslu. Almenningi skuligefinn sex vikna frestur til að kynna sér tillöguna og umhverfisskýrsluna ogkoma á framfæri athugasemdum sínum varðandi umhverfisáhrif áætlunarinnar, áðuren áætlunin er afgreidd af viðkomandi stjórnvaldi eða lögð fyrir Alþingi. Þásegir í 3. mgr. sömu greinar að tillöguna skuli senda Skipulagsstofnun,Umhverfisstofnun og hlutaðeigandi sveitarfélögum o.fl. Í 2. mgr. 13. gr.laganna segir að ákvæði laga þessara taki einnig til þeirra skipulags- ogframkvæmdaáætlana sem hafin sé vinna við fyrir gildistöku laganna, hljóti þærendanlega afgreiðslu eftir 21. júlí 2006. Svo á við í þessu máli. Í greinargerðmeð 13. gr. frumvarpsins segir að þegar sérstaklega standi á séumhverfisráðherra heimilt að veita undanþágu frá ákvæði 2. mgr. 13. gr. lagannaog skuli sú ákvörðun þá kynnt almenningi. Engin slík undanþága liggur fyrir. Afþessu virtu giltu lög nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana um fyrirhugaðaframkvæmd Landsnets. Þráttfyrir mótmæli beggja stefndu, liggur fyrir að Landsneti, sem væntanlegurframkvæmdaraðili, bar samkvæmt lögum þessum að láta fara fram umhverfismatáætlana þeirrar framkvæmdar sem í bígerð var og kynna hana almenningi og viðkomandistjórnvöldum. Er hér ekki um valkvætt mat að ræða heldur er sú skylda lögð áframkvæmdaraðila að láta umrætt mat áætlana fara fram og gefa síðan almenningisex vikna frest til að kynna sér tillöguna og umhverfisskýrsluna og koma áframfæri athugasemdum sínum áður en áætlunin er afgreidd af viðkomandistjórnvaldi. Að auki bar framkvæmdaraðila að senda matsgerð sína tilSkipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar og hlutaðeigandi sveitarfélags. Svo varekki gert. Telur dómurinn að með því að sniðganga þessa skyldu sína, þráttfyrir að umhverfismat framkvæmda hafi síðar verið samþykkt af Skipulagsstofnun,hafi forsenda fyrir áframhaldandi aðgerðum verið brostin og útgefiðframkvæmdarleyfi verið byggt á ófullnægjandi gögnum. Hafi lögmætisreglunni þvíekki verið fylgt við útgáfu framkvæmdarleyfisins sem er íþyngjandi ákvörðumstjórnvalds gagnvart stefnendum. Sé sniðganga laganna heimiluð verður tilgangurþeirra að engu hafður. Af þessum sökum ber að ógilda umrætt framkvæmdarleyfi. Íöðru lagi byggja stefnendur á því að það umhverfismat sem fram fór vegnaSuðvesturlína á grundvelli laga nr. 106/2000 sé haldið svo verulegum annmörkumað framkvæmdaleyfi geti ekki átt sér stoð í því og hafi því verið ólögmætt aðgefa það út. Sveitarstjórn hafi verið skylt að ganga úr skugga um að slíkirannmarkar væru ekki á umhverfismati framkvæmdarinnar að varði synjun áframkvæmdarleyfi. Í umhverfismatinu hafi raunverulegir valkostir ekki veriðmetnir heldur eingöngu verið miðað við almenna þekkingu á kostnaði við lagningurafstrengja í jörðu. Stefnendur máls þessa hafa ítrekað gert athugasemdir viðframkvæmd og undirbúning framkvæmdarinnar og bent á að sá möguleiki að leggjaumþrætta raflínur í jörð hafi ekki veriðkannaður með réttum hætti.Stefndubyggja á því að stefnendur hafi ekki haft uppi dómkröfu um að umrættumhverfismat verið metið ógilt og hafi dómstólar ekki lögsögu þar að lútandi. Umrættumhverfismat liggur fyrir í málinu frá 10. ágúst 2009. Tilgangur umhverfismatser að meta áhrif framkvæmda, áður en framkvæmdaleyfi er veitt, sem kunni vegnastaðsetningar, starfsemi, eðli eða umfangs, að hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif. Þá er tilgangurumhverfismats að stuðla að samvinnu þeirra aðila sem hafi hagsmuni að gæta tilþess að draga úr neikvæðum áhrifum framkvæmdar á umhverfið og að kynna fyriralmenningi umhverfisáhrif framkvæmdar sem kunni að hafa í för með sérumtalsverð umhverfisáhrif og mótvægisaðgerðir vegna þeirra og að almenningurgeti komið að athugasemdum og upplýsingum áður en úrskurður um mat áumhverfisáhrifum framkvæmdar er kveðinn upp. Ekki er ágreiningur í máli þessuað framkvæmdir þær sem stefnda Landsnet hyggst framkvæma og deilt er um, er háðumhverfismati. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 sem gilda um umþrættaframkvæmd segir að í matsskýrslu skuli tilgreina þau áhrif, bein og óbein, semhin fyrirhugaða framkvæmd og starfsemi sem henni fylgi kunni að hafa á menn,samfélag, menningu og menningararf, dýr, plöntur og annað í lífríkinu, jarðveg,vatn, loft, veðurfar, jarðmyndanir og landslag, efnisleg verðmæti og samverkunþessara þátta. Þá skuli gera grein fyrir því hvaða forsendur liggi tilgrundvallar matinu. Lýsa skuli þeim þáttum fyrirhugaðrar framkvæmdar semlíklegast er talið að geti valdið áhrifum á umhverfið, þar á meðal umfangi, hönnunog staðsetningu, samræmi við skipulagsáætlanir og fyrirhuguðummótvægisaðgerðum. Ávallt skuli gera grein fyrir helstu möguleikum sem tilgreina komi og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Ígögnum málsins liggur fyrir að stefndi Landsnet lét við umhverfismat, kannasérstaklega almenna kosti og galla vegna lagningu jarðstrengja í jörðu. Enginsjálfstæð rannsókn né sjálfstætt mat var lagt á það hverjir kostir og gallalagningu jarðstrengs vegna fyrirhugaðra framkvæmda væri við gerð umhverfismatsinssem samþykkt var af Skipulagsstofnun án þess að athugasemdir hafi verið gerðarvið þessa framsetningu Landsnets. Þá var þeirri skyldu ekki fylgt sem kveðið erá um í 9. gr. laga nr. 106/2000 að lýsa skuli þeim þáttum fyrirhugaðrarframkvæmdar sem líklegast er talið að geti valdið áhrifum á umhverfið, þar ámeðal umfangi, hönnun og staðsetningu, samræmi við skipulagsáætlanir ogfyrirhuguðum mótvægisaðgerðum og gera grein fyrir helstu möguleikum sem tilgreina komi og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Tekur dómurinn þvíundir þá málsástæðu stefnenda að umhverfismat sem fram fór vegna Suðvesturlínuhafi verið haldið svo verulegum annmörkum að óheimilt hafi verið að gefa útframkvæmdaleyfi á grundvelli þess. Íþriðja lagi telja stefnendur að samráð og samkomulag milli Landsnets annarsvegar og Sveitarfélagsins Voga hinsvegar hafi verið þess eðlis að ógildingu framkvæmdaleyfisins varði. Stefndugerðu með sér samkomulag um skipulagsmál 17. október 2008 sem kvað á um aðLandsneti hf. væri heimilt að reisa 220 kV háspennulínur í sveitarfélaginu ílofti og mættu þær standa í að minnsta kosti 20 ár. Verður ekki annað dregið afgögnum málsins en að stefnda Sveitarfélagið Vogar sé skuldbundið til að efnaumrætt samkomulag að öðrum skilyrðum uppfylltum. Með umræddu samkomulagi semgert var áður en umhverfismat fór fram var sveitarfélagið búið að leggja þærlínur við framgang framkvæmdarinnar, sem því hugnaðist og var í raun bundið afþegar það gaf úr framkvæmdaleyfið þann 22. apríl 2015. Telur dómurinn að stefndiSveitarfélagið Vogar, hafi við útgáfu framkvæmdaleyfisins ekki byggt það áhlutlausu mati sínu og því ekki gert eins ríkar kröfur um undirbúning málsinseins og lög skipa fyrir. Fyrir útgáfu framkvæmdaleyfisins, og með umþrættusamkomulagi, hafði sveitarfélagið hent þeim möguleika út af borðinu að leggjafyrirhugaða línu í jörð. Áður en sveitarfélagið skuldbatt sig til að gefa útslíkt framkvæmdaleyfi, hafði hagsmunaaðilum sem hlut áttu að máli, ekki veriðgefinn kostur á að koma að kynna sér fyrirhugaðar framkvæmdir og koma aðathugasemdum eins og mælt er fyrir í 7. gr.laga nr. 105/2006. Verður þegar að þessari ástæðu að meta það svo að viðútgáfu framkvæmdaleyfisins hafi sveitarfélagið ekki byggt ákvörðun sína áhlutlægum og málefnalegum grunni heldurfrekar á því samkomulagi sem það hafði verið gert á árinu 2008 við Landsnet ogvar skuldbundið af. Af þeirri ástæðu einni ber að ógilda umþrættframkvæmdaleyfi. Ífjórða lagi telja stefnendur að útgáfa framkvæmdaleyfis byggist ekki á gilduaðalskipulagi og sé það ógilt þegar af þeirri ástæðu. Stefndu mótmæla þessarimálsástæðu stefnenda. Ekkert er fram komið og málið ekki rekið á þeimmálsgrundvelli að dómurinn sé bær um að leysa úr þeirri málsástæðu eins ogmálatilbúnaður stefnenda er. Verður því að hafna þessari málsástæðu stefnenda. Ífimmta lagi er byggt á því að ekki hafi verið lagaskilyrði til þess að viðhafa grenndarkynningu samkvæmt skipulagslögum nr.123/2010 við þær aðstæður sem uppi voru en deiliskipulag hafi ekki legið fyrir.Í aðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga fyrir 2008-2018 segir um kaflann„Háspennulínur“ „Bornir eru saman eftirfarandi valkostir: Háspennulínur ílofti, samsíða núverandi Suðurlandslínu. Háspennulínur í jörð, samsíðaReykjanesbraut. Núll kostur, núverandi ástand“ Þá segir um þennan kaflaskipulagsins að gert sé ráð fyrir að nýjar rafmagnslínur verði lagðar í jörð,þar sem því sé við komið. Þar sem rafmagnslínur verði ofanjarðar verði leitastvið að draga úr sjónrænum áhrifum eins og frekast sé kostur. Í kaflanum ersíðan almennt fjallað um kosti og galla lagningu loftlínu og/eða jarðstrengs ervarða hagræna- og félagslaga þætti sveitarfélagsins, náttúrfar, heilsu ogöryggi, náttúru- og menningarminjar, landslag og sjónræn áhrif. Í samantektsegir að háspennulína í lofti sé talin hafa veruleg áhrif á náttúruverndarsvæðiog hverfisverndarsvæði ásamt því að sjónræn áhrif á náttúrulegt landslag séutalin veruleg. Jákvæð áhrif gætu orðið á efnahag og atvinnulíf og einnig áíbúaþróun í sveitarfélaginu. Háspennulína í jörð sé talin hafa jákvæði áhrif áefnahag og atvinnulíf og einnig á íbúaþróun í sveitarfélaginu. Áhrifháspennulína á aðra umhverfisþætti séu talin vera óveruleg. Í 5. mgr. 13. gr. laga nr. 123/2010er undantekningarheimild frá því að setja fyrirhugaðar framkvæmdir sveitarfélagsí grenndarkynningu en þar er mælt fyrir um að heimild sé að falla frágrenndarkynningu ef gerð sé grein fyrir framkvæmdinni og fjallað ítarlega umhana í aðalskipulagi. Eins og rakið er að ofan er eingöngu gerð almenn grein fyrir áhrifum lagninguraforkulínu í sveitarfélaginu í aðalskipulagi sveitarfélagsins 2008 til 2028.Deiliskipulag vegna þessara fyrirhugaðra framkvæmda lá ekki fyrir. Af þvíleiðir að lagaskilyrði fyrir grenndarkynningu skorti. Verður þessi málsástæðastefnenda því tekin til greina. Ísjötta lagi er byggt á því að sú framkvæmd, sem veitt var leyfi fyrir, hafitekið breytingum og geti ekki talist vera sama framkvæmd og sú sem sættiumhverfismati ásamt Suðvesturlínum. Hin leyfða framkvæmd hafi því ekki sættsjálfstæðu mati á umhverfisáhrifum. Íaðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga er ekki að finna umfjöllun um mismunandiumhverfisáhrif miðað við mismunandi flutningsgetu og stærð raforkulína, hvorkií lofti né í jörðu. Er þar því ekki byggt á ákveðinni fyrirhugaðri framkvæmd. Íbréfi Landsnets frá 11. júlí 2007 til Sveitarfélagsins Voga er gerð grein fyrirfyrirhugaðri áætlun Landsnets um lagningu raforkulína á Reykjanesskaga. Segirþar að tillögur Landsnets séu ekki á gildandi aðalskipulagi sveitarfélagsins ogóskar eftir því að undirbúningur verið hafinn að nauðsynlegum breytingum áaðalskipulagi þess. Samkomulagstefndu frá 17. október 2008 snýr að lagningu 220 kV háspennulínu umSveitarfélagið Voga. Í umhverfismatinu og matsskýrslu Eflu kemur fram aðSuðurnesjalína 2 frá Hrauntungum að Njarðvíkurheiði hafi 690 MVA flutningsgetuog sé tvíleiðari. Í lýsingu á mannvirkinu hjá Landsneti vegna útgáfuframkvæmdaleyfisins segir aðflutningsgeta línunnar sé 470/380 MVA, einleiðari. Enginn rökstuðningurer í lýsingunni á þessari breytingu. Íkerfisáætlun Landsnets fyrir árin 2012-2016 segir að ákveðið hafi verið aðráðast í byggingu Suðurnesjalínu 2 og umhverfismati sé lokið. Í kerfisáætlunLandsnets 2013-2017 segir að Suðurnesjalína 2 hafi áður tilheyrt 1. áfangakerfisins en sé nú litið á hana sem sjálfstæða framkvæmd. 1. hluti verkefnisinssé sá hluti sem hafi tilheyrt uppbyggingu 1. áfanga álvers í Helguvík ogendanleg ákvörðun um verkefnið hangi saman með því. Bar sveitarfélaginu aðganga úr skugga um að um sömu framkvæmd væri að ræða og hafði farið íumhverfismat og gefa átti framkvæmdaleyfi fyrir. Ekki hefur verið sýnt fram áað sveitarfélagið hafi tryggt að fullt samræmi hafi verið á milli þeirrarframkvæmdar sem lýst er í matsskýrslu og umsóknarinnar. Breytir engu þar um aðsíðari framkvæmdin sé í eðli sínu minni framkvæmd með lægri flutningsgetu enupphafleg fyrirhuguð framkvæmd var. Verður því tekið undir það með stefnendumað um aðra framkvæmd sé að ræða sem framkvæmdaleyfi var gefið út fyrir og lýster í matsskýrslu sem framkvæmdaleyfið byggði á. Ísjöunda lagi telja stefnendur að Sveitarfélagið Vogar hafi ekki gætt að réttrimálsmeðferð við veitingu leyfisins og horft framhjá skyldum sínum samkvæmtlöggjöf um mat á umhverfisáhrifum, þ. á m. rannsóknarskyldu, skyldu tilrökstuðnings ákvörðunar, skyldu til að taka mið af niðurstöðu samráðs, semog meginreglum stjórnsýsluréttarins. Þessi málsástæða stefnendarúmast innan fyrri málsástæðna og eru ekki efni til að leysa úr henni frekar. Að öllu ofangreindu virtu verðurdómkröfur stefnenda tekin til greina þannig að framkvæmdarleyfi semSveitarfélagið Vogar gaf út til handa Landsneti hf., vegna lagningarSuðurnesjalínu 2 þann 22. apríl 2015 er ógilt. Að þessum niðurstöðum fengnumverða stefndu, Sveitarfélagið Vogar og Landsnet hf., dæmt til að greiðastefnendum máls þessa, in solidum, málskostnað samtals 2.700.000 krónur.Það athugist að stefnaþessa máls er 21 blaðsíða að lengd, greinargerð stefnda Landsnets hf. 23 blaðsíður og greinargerð stefnda Sveitarfélagsins Voga11 blaðsíður. Er í þessum gögnum ítrekað tekið orðrétt upp í löngu máliútskýringar úr frumvarpi með lögum, setningar uppúr stefnu í greinargerðum,ályktanir Alþingis, athugasemdir með frumvarpi til laga og orðrétt uppúrframlögðum gögnum. Er þessi skriflegi málflutningur sem íþessum gögnum felst langt úr hófi fram og í andstöðu við reglur laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Ástríður Grímsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð:Framkvæmdarleyfisem Sveitarfélagið Vogar gaf út til handa Landsneti hf., vegna lagningarSuðurnesjalínu 2 þann 22. apríl 2015 er ógilt. Sveitarfélagið Vogar og Landsnethf., greiði stefnendum máls þessa, in solidum, málskostnað samtals 2.700.000krónur.
|
Mál nr. 264/2008
|
Kærumál Aðild Sératkvæði
|
O o.fl. stefndu Í og V og kröfðust þess að felldur yrði úr gildi sá hluti úrskurðar fyrrverandi umhverfisráðherra þar sem fallist var á leið B í 2. áfanga Vestfjarðarvegar. Skipulagsstofnun hafði áður hafnað umræddri leið B en sá úrskurður var kærður til umhverfisráðherra sem féllst á hana. Héraðsdómur vísaði kröfu O o.fl. á hendur Í frá dómi og kröfðust þeir endurskoðunar á þeim úrskurði fyrir Hæstarétti. Úrskurður umhverfisráðherra sem mál þetta var höfðað um fól í sér heimild handa varnaraðilanum V til nánar tiltekinnar framkvæmdar. Óhjákvæmilegt var því að beina máli um ógildingu úrskurðarins að V. Í dómi Hæstaréttar sagði að ekki væri unnt að fallast á að O o.fl. væri heimilt að beina kröfum sínum að V og Í sameiginlega án þess að fyrir því væri lagastoð. Sameiginleg aðild þeirra að málinu þótti hvorki verða studd við 1. mgr. 18. gr. né 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að þessum kostum frágengnum þótti aðild Í ekki geta komið til álita nema eftir ákvæðum 21. gr. laga nr. 91/1991 en þá leið höfðu O o.fl. ekki kosið að fara. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 2. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2008, þar sem kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilanum íslenska ríkinu var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar á hendur báðum varnaraðilum. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn íslenska ríkið krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Vegagerðin hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði kvað Skipulagsstofnun 28. febrúar 2006 upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum vegna lagningar nýs Vestfjarðavegar frá Bjarkarlundi að Eyri í Kollafirði í Reykhólahreppi á grundvelli matsskýrslu varnaraðilans Vegagerðarinnar. Í úrskurðinum féllst Skipulagsstofnun að nokkru á ráðgerðir varnaraðilans um framkvæmdir, en hafnaði á hinn bóginn meðal annars kosti varðandi 2. áfanga framkvæmdarinnar, sem nefndur var leið B um Teigsskóg. Níu aðilar, þar á meðal varnaraðilinn Vegagerðin og sóknaraðilinn Gunnlaugur Pétursson, kærðu úrskurðinn til umhverfisráðherra ýmist til breytinga eða staðfestingar. Í úrskurði ráðherra 5. janúar 2007 var úrskurður Skipulagsstofnunar staðfestur að öðru leyti en því að fallist var á að varnaraðilanum væri heimil lagning vegar eftir leið B í öðrum áfanga, en þó með skilyrðum í sex liðum. Í framhaldi af því höfðuðu sóknaraðilar mál þetta og kröfðust þess að úrskurður umhverfisráðherra yrði felldur úr gildi varðandi niðurstöðu hans um síðastgreint atriði, en málsókninni beindu þau að báðum varnaraðilum. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðilans íslenska ríkisins um að kröfu sóknaraðila á hendur honum yrði vísað frá dómi. Úrskurður umhverfisráðherra, sem mál þetta er höfðað um, felur í sér heimild handa varnaraðilanum Vegagerðinni til nánar tiltekinnar framkvæmdar. Óhjákvæmilegt er því að beina máli um ógildingu úrskurðarins að þessum varnaraðila. Þegar metið er hvort sóknaraðilum sé nauðsynlegt eða heimilt að beina dómkröfum sínum jafnframt að varnaraðilanum íslenska ríkinu verður að gæta að því að milli hans og varnaraðilans Vegagerðarinnar er ekkert réttarsamband, sem leitt getur af sér óskipt réttindi þeirra eða óskipta skyldu gagnvart sóknaraðilum. Sameiginleg aðild þeirra til varnar í málinu verður því ekki studd við ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Í 1. mgr. 19. gr. sömu laga er þeim, sem höfðar einkamál, heimilað að sækja þar tvær eða fleiri kröfur sínar á hendur tveimur eða fleiri aðilum ef kröfurnar eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Ákvæði þetta er sett til hagræðis fyrir stefnanda máls og hefur aðeins að geyma heimild, sem óskylt er að neyta, enda verður máli aldrei vísað frá dómi fyrir þær sakir að stefnandi láti þetta hjá líða. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, getur ekki komið til kasta þessa lagaákvæðis, enda gætu sóknaraðilar aldrei talist eiga sjálfstæða kröfu á hendur hvorum varnaraðila um ógildingu úrskurðar umhverfisráðherra, sem þeim væri í sjálfsvald sett hvort sótt yrði í einu dómsmáli eða tveimur. Að þessum kostum frágengnum gæti aðild varnaraðilans íslenska ríkisins að málinu ekki komið til álita nema eftir ákvæðum 21. gr. laga nr. 91/1991, en þá leið hafa sóknaraðilar ekki kosið að fara. Ekki er unnt að fallast á að sóknaraðilum sé heimilt að beina kröfum sínum að þessum tveimur varnaraðilum án þess að fyrir því sé lagastoð, enda er hvergi í réttarfarslögum að finna fyrirmæli um hvernig standa ætti að rekstri máls við þær aðstæður, meðal annars ef varnaraðilarnir létu ekki málið báðir til sín taka, gerðu þar ólíkar dómkröfur eða bæru fyrir sig mismunandi málsástæður. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilanum íslenska ríkinu kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Olga Ingibjörg Pálsdóttir, Guðmundur Sveinsson, Fuglaverndarfélag Íslands, Náttúruverndarsamtök Íslands og Gunnlaugur Pétursson, greiði óskipt varnaraðila, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Jóns Steinars Gunnlaugssonar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði kvað Skipulagsstofnun 28. febrúar 2006 upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum vegna lagningar nýs vegar í öðrum áfanga Vestfjaravegar frá Bjarkarlundi að Eyri í Kollafirði. Af úrskurði umhverfisráðherra 5. janúar 2007 verður ráðið, að matsskýrsla Vegagerðarinnar hafi verið send Skipulagsstofnun fyrir 1. október 2005, en þann dag tóku gildi lög nr. 74/2005 um breytingu á lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, sbr. 26. gr. breytingarlaganna. Samkvæmt 17. gr. þeirra giltu því eldri lögin um stjórnsýsluna sem um er fjallað í máli þessu. Verður ekki annað séð en allir aðilar málsins miði málflutning sinn við að svo hafi verið. Samkvæmt þessu var óheimilt að leggja umræddan veg nema Skipulagsstofnun hefði fallist á framkvæmdina, sbr. þágildandi 11. gr. laga nr. 106/2000. Í úrskurði sínum féllst Skipulagsstofnun á suma af framkvæmdarkostum Vegagerðarinnar, en hafnaði meðal annars kosti sem nefndur var leið B um Teigsskóg. Níu aðilar, þar á meðal sóknaraðilinn Gunnlaugur Pétursson, kærðu úrskurðinn til umhverfisráðherra ýmist til staðfestingar eða breytingar. Nutu þeir heimildar til kærunnar í þágildandi 12. gr. laganna. Niðurstaða ráðherra varð sú að fallist var á leið B með skilyrðum í sex liðum, öndvert við niðurstöðu Skipulagsstofnunar. Í framhaldi af því höfðuðu sóknaraðilar dómsmál þetta og gera þeir þá dómkröfu að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðar umhverfisráðherra er varðar leið B. Fjölmörg dæmi er að finna í dómum Hæstaréttar á undanförnum árum um að fleiri en einn aðili sé til varnar eða sóknar í einkamálum, án þess að uppfyllt séu skilyrði 18. eða 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og þessi lagaákvæði eru skýrð í atkvæði Árna Kolbeinssonar og Garðars Gíslasonar hæstaréttardómara. Hefur það sýnilega ráðist af sjónarmiðum um nauðsyn slíkrar aðildar vegna þess að ekki verði um sakarefni dæmt nema þeim sem hafa lögvarðra hagsmuna að gæta af úrslitum máls sé gefinn kostur á að gæta þeirra. Þeim sjónarmiðum er ég sammála. Hinn kærði úrskurður verður því að mínum dómi ekki staðfestur með þeim forsendum sem greinir í atkvæði nefndra dómara. Samkvæmt lögum nr. 106/2000, fyrir breytinguna með lögum nr. 74/2005, gilti sú skipan, sem að framan var greind, að óheimilt var að ráðast í framkvæmd, sem sætti mati á umhverfisáhrifum, nema Skipulagsstofnun féllist á framkvæmdina með úrskurði. Ákvörðunarvald um framkvæmd þá sem fjallað er um í máli þessu var því í höndum varnaraðilans Vegagerðarinnar og Skipulagsstofnunar sameiginlega að fengnu leyfi frá viðkomandi sveitarstjórn samkvæmt lögum sem um það gilda. Að lögum var ekki nauðsynlegt að umhverfisráðherra léti málið til sín taka nema aðeins af þeirri ástæðu að úrskurði Skipulagsstofnunar var skotið til hans með kæru samkvæmt sérstakri lagaheimild. Ráðherrann gegndi því hlutverki hlutlauss úrskurðaraðila á stjórnsýslustigi en fór ekki að öðru leyti með þá hagsmuni sem um ræðir. Af þessu leiðir að umhverfisráðherra telst ekki hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn máls þessa sem geti leitt til aðildar hans að því. Af þessum ástæðum er ég sammála niðurstöðu Árna Kolbeinssonar og Garðars Gíslasonar hæstaréttardómara um að staðfesta beri hinn kærða úrskurð. Ég er einnig sammála niðurstöðu sömu dómara um kærumálskostnað. Ólafs Barkar Þorvaldssonar og Páls Hreinssonar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði kvað Skipulagsstofnun 28. febrúar 2006 upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum vegna lagningar nýs vegar í öðrum áfanga Vestfjarðavegar (60) frá Bjarkarlundi að Eyri í Kollafirði. Í úrskurði sínum féllst stofnunin á suma af framkvæmdarkostum Vegagerðarinnar, en hafnaði meðal annars kosti sem nefndur er leið B um Teigsskóg. Níu aðilar, þar á meðal sóknaraðilinn Gunnlaugur Pétursson, kærðu úrskurðinn til umhverfisráðherra ýmist til staðfestingar eða breytingar. Niðurstaða ráðherra var sú að fallist var á leið B með skilyrðum í sex liðum, öndvert við niðurstöðu Skipulagsstofnunar. Í framhaldi af því höfðuðu sóknaraðilar dómsmál þetta og gerðu þá dómkröfu að felldur yrði úr gildi sá hluti úrskurðar umhverfisráðherra er varðar leið B. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðilans íslenska ríkisins um að kröfu sóknaraðila á hendur því skyldi vísað frá dómi. Vísað var til þess að umhverfisráðherra, sem gegndi hlutverki æðra stjórnvalds á kærustigi innan stjórnsýslunnar, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hefði hvorki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins sem leitt gæti til aðildar hans, né stæði réttarfarsnauðsyn til þess að gefa honum kost á að láta málið til sín taka. I Í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála er ekki að finna sérstök ákvæði um aðild til varnar í málum þar sem leitast er við að hnekkja stjórnvaldsákvörðun. Sú óskráða meginregla hefur verið talin gilda um varnaraðild í slíkum málum, að stefna beri því stjórnvaldi sem er í senn aðildarhæft og bært til að taka þá ákvörðun, sem ógildingar er krafist á, nema annað leiði af lögum eða venju. Ákvæði um fyrirsvar stjórnvalda í slíkum málum er byggt á sömu undirstöðurökum, sbr. 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991. Frá þessari meginreglu hefur fyrir venju verið viðurkennd sú undantekning að almennt beri ekki að stefna sjálfstæðum stjórnsýslunefndum á kærustigi þegar þess er freistað að hnekkja ákvörðunum þeirra á grundvelli efnisannmarka, enda er staða þeirra um margt lík dómstólum og hefur ekki verið talin réttarfarsnauðsyn á því að þær láti slík mál til sín taka. Á árinu 1997 hóf Hæstiréttur að beita sambærilegri undantekningu um ráðherra frá framangreindri meginreglu þegar aðstaðan var sú að þeir höfðu úrskurðað í máli á grundvelli stjórnsýslukæru. Vísaði rétturinn þannig frá kröfum á hendur ráðherra að eigin frumkvæði, sbr. dóma í dómasafni réttarins frá 1997, bls. 2856 og 2918. Þessi breyting var ekki gerð á grundvelli nýrra laga heldur með ákvörðun réttarins um að breyta áralangri og viðtekinni skýringu á 19. gr. laga nr. 91/1991 sem var að þessu leyti í samræmi við skýringu 47. gr. laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði. Samkvæmt hinni viðteknu skýringu á ákvæðum þessum var lagt til grundvallar að samlagsaðild varnarmegin yrði hagað með þeim hætti að stefna mætti því stjórnvaldi er hina umdeildu ákvörðun hafði tekið svo og rétthafa ákvörðunarinnar þar sem gerð var krafa um ógildingu hennar, enda kröfur á hendur aðilunum samrættar þar sem þær voru báðar sprottnar af sömu stjórnvaldsákvörðuninni sem í senn var að lögum bindandi fyrir stjórnvaldið og þann, sem ákvörðuninni var beint til eftir að hún hafði verið birt. Af þeim fjölmörgu málum þar sem aðild hefur verið svo háttað má sem dæmi nefna dóma sem birtir eru í dómasafni réttarins frá árinu 1981, bls. 1183, frá árinu 1983, bls. 1655 og frá árinu 1993, bls. 2364. Þessari breyttu skýringu, sem felur í sér frávik frá fyrrnefndri meginreglu um varnaraðild stjórnvalda, hefur þó ekki verið beitt í öllum málum sem dæmd hafa verið frá árinu 1997 enda er staða ráðherra önnur en sjálfstæðra stjórnsýslunefnda að því er varðar almennar stjórnunarheimildir svo og ráðherraábyrgð. Getur hann haft hagsmuni af því að koma sjónarmiðum sínum að í máli, auk þess sem hann hefur forræði á sakarefni er lýtur að stjórnvaldsákvörðunum sem hann hefur sjálfur tekið innan þeirra marka sem leiðir af reglum réttarfars og stjórnsýsluréttar. Sem dæmi um mál þar sem ekki hafa verið gerðar athugasemdir við aðild ráðherra sem úrskurðaraðila á æðra stjórnsýslustigi eftir 1997 má nefna dóma sem birtir eru í dómasafni réttarins frá árinu 2002, bls. 2241, frá árinu 2003, bls. 673, frá árinu 2004, bls. 171 og frá sama ári, bls. 2760. Þar sem forsendur þessara dóma hafa ekki að geyma skýr viðmið um það hvenær heimilt er að stefna ráðherrum vegna úrskurða þeirra á æðra stjórnsýslustigi ríkir réttaróvissa um það í ljósi þeirrar stefnubreytingar sem varð árið 1997. Breyting þessi var annars vegar grundvölluð á því að ráðherra, sem gegndi hlutverki stjórnvalds á kærustigi, hefði enga lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, sem leitt gæti til aðildar hans að því og hins vegar á að ekki væri nein réttarfarsnauðsyn á að gefa honum kost á að láta til sín taka dómsmál sem eingöngu væri höfðað til ógildingar á úrskurði hans, sbr. dóma í dómasafni réttarins frá 1997, bls. 2856 og 2918. Eitt meginskilyrðið fyrir því að dómstólar leysi úr sakarefni er að það skipti máli fyrir stöðu stefnanda að lögum að fá dóm um það. Eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti er ekki um það deilt að sóknaraðilar uppfylla þetta skilyrði. Hugtakið lögvarðir hagsmunir hefur almennt verið notað um greiningu á hagsmunum stefnanda að einkarétti en ekki um varnaraðild hins opinbera. Sú aðstaða, að löggjafinn hefur með lögum falið tilteknu stjórnvaldi valdheimildir til þess að taka ákvörðun um rétt eða skyldu einstaklinga, leiðir ein og sér til þess að stjórnvaldið telst uppfylla óskráðar reglur réttarfars um að eiga lögvarða hagsmuni að gæta við að vera varnaraðili máls um ákvarðanir sínar og standa skil gerða sinna um meðferð opinberra valdheimilda, sbr. 60. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Um þau rök að ekki sé réttarfarsnauðsyn á að gefa ráðherra sem úrskurðaraðila kost á að láta til sín taka dómsmál, sem eingöngu er höfðað til ógildingar á úrskurði hans, verður til þess að líta að gera verður greinarmun á varnaraðild sem er réttarfarslega nauðsynleg svo hægt sé að leggja dóm á mál og hins vegar varnaraðild þar sem heimilt er að stefna fleirum umfram lágmarkskröfur á grundvelli reglna um samlagsaðild varnarmegin. Eins og áður segir hafði slík málsókn verið talin heimil um margra áratuga skeið fyrir árið 1997 væru skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 uppfyllt samkvæmt orðanna hljóðan. Í tilefni af atkvæði Árna Kolbeinsonar og Garðars Gíslasonar teljum við nauðsynlegt að árétta að til viðbótar hinum lögfestu skilyrðum 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 hafa hingað til ekki verið gerðar þær kröfur á óskráðum réttargrundvelli að sóknaraðili þurfi fortakslaust að eiga sjálfstæða kröfu á hendur hverjum varnaraðila um ógildingu úrskurðar ráðherra sem honum væri í sjálfsvald sett hvort sóttar yrðu í einu eða fleiri dómsmálum. Þegar litið er yfir dómaframkvæmd Hæstaréttar frá árinu 1997 verður ekki annað séð en að þetta viðbótarskilyrði breyti enn á ný, að óbreyttum réttarheimildum, þeim reglum sem taldar hafa verið gilda um varnaraðild stjórnvalda í málum þar sem krafist er ógildingar á stjórnvaldsákvörðunum og án þess að aflétt sé þeirri réttaróvissu sem ríkir á þessu sviði. Slíkum viðbótarskilyrðum fyrir aðild verður að okkar mati ekki komið við nema með breytingu á lögum. II Í máli því sem sóknaraðilar hafa höfðað er þess krafist að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðar umhverfisráðherra 5. janúar 2007 þar sem fallist var á leið B í öðrum áfanga Vestfjarðavegar (60) Bjarkarlundur-Eyri í Reykhólahreppi með skilyrðum í sex liðum. Sóknaraðilar fullyrða að það hafi þýðingu fyrir málatilbúnað sinn að þeim sé gert kleyft að stefna íslenska ríkinu til varnaraðildar vegna þess stjórnvalds sem kvað upp þann úrskurð sem krafist er að ógiltur verði að hluta. Sóknaraðilar reisa kröfu sína um ógildingu úrskurðarins meðal annars á því að umhverfisráðherra hafi brotið rannsóknarreglu og andmælarétt við meðferð málsins auk þess sem rökstuðningi úrskurðarins sé verulega áfátt. Telja sóknaraðilar að málið verði í reynd ekki nægilega upplýst um þessa annmarka á málsmeðferð nema umhverfisráðherra sé aðili að málinu, auk þess sem það hljóti að falla í hlut ráðherrans að sýna fram á að þessir annmarkar á málsmeðferðinni, takist sóknaraðilum sönnun um þá, hafi ekki í reynd haft áhrif á efni hins umdeilda úrskurðar þannig að til ógildingar leiði. Í málinu liggur fyrir að Skipulagsstofnun hafnaði framkvæmdakosti sem nefndur er B um Teigsskóg og deilt er um í máli þessu, en umhverfisráðherra leyfði þann kost með úrskurði þar sem hann mat málið öðruvísi á grundvelli matskenndra valdheimilda sinna og lýtur deilan meðal annars að því hvort það mat hafi verið rétt en þessi úrskurður er endanlegur á sviði stjórnsýslunnar. Þá er krafist ógildingar á úrskurði umhverfisráðherra á grundvelli annmarka á málsmeðferð sem aðrir en hann hafa vart möguleika á að upplýsa með jafn vönduðum hætti hvort fyrir hendi séu og hvaða þýðingu þeir eigi þá eftir atvikum að hafa við úrlausn málsins. Þegar þetta er virt er fallist á með sóknaraðilum að málið sé þannig vaxið að þeim hafi verið heimilt að beina málsókn sinni bæði að umhverfisráðherra og Vegagerðinni á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Við teljum því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi og gera íslenska ríkinu að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda, íslenska ríkisins, 31. mars sl., er höfðað með birtingu stefnu 28. september 2007. Stefndu eru íslenska ríkið og Vegagerðin, Borgartúni 5 og 7, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðar fyrrverandi umhverfisráðherra, Jónínu Bjartmarz frá 5. janúar 2007, þar sem fallist er á leið B í 2. áfanga Vestfjarðavegar (60) Bjarkalundur- Eyri í Reykhólahreppi með skilyrðum í 6 liðum. Jafnframt er þess krafist að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnendum málskostnað eins og málið sé eigi gjafsóknarmál, en hluti stefnenda hafi sótt um gjafsókn. Stefndi, íslenska ríkið, krefst þess aðallega að kröfum stefnenda á hendur sér verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnenda in solidum að mati réttarins. Stefnda, Vegagerðin, krefst sýknu af kröfum stefnenda. Til úrlausnar í þessum þætti málsins er krafa stefnda, íslenska ríkisins um frávísun krafna stefnenda á hendur sér. Stefnendur hafa krafist þess að hafnað verið kröfu um frávísun á hendur íslenska ríkinu og málskostnaðar úr hendi stefnda vegna þessa þáttar málsins. Málsatvik. Í júlí 2003 lagði stefnda, Vegagerðin, sem framkvæmdaraðili, fram drög að tillögu að matsáætlun fyrir mat á umhverfisáhrifum Vestfjarðavegar, Þórisstaðir-Eyrará í Reykhólahreppi. Þar er greint frá sex mismunandi framkvæmdarkostum sem nefndir voru A, B, C, D, E og F. Þá voru þar kynnt tvö afbrigði af leið D. Í drögunum er fjallað í kafla 3.2-3.7 um kosti og galla mismunandi leiða en sú umfjöllun leiddi til útilokunar A-leiðar vegna mikils kostnaðar við þverun fjarða. Jafnframt voru E og F leiðirnar útilokaðar vegna kostnaðar við jarðgangnagerð, sem ekki var talinn réttlætanlegur, en B-leiðin, um Teigsskóg, útilokuð m.a. vegna umhverfisspjalla. Í kafla 3.8 kemur fram að í mati á umhverfisáhrifum verði því aðeins fjallað um leiðir C og D, en talið eðlilegt að gera lauslega grein fyrir öðrum möguleikum, þótt þeir séu ekki raunhæfir. Drögin bárust Skipulagsstofnun 6. ágúst 2003, sem gerði margvíslegar athugasemdir við þau. Í tillögu að matsáætlun þar sem gerð var grein fyrir A-F kostum var ákveðið að hafna A, -E- og F -leiðum vegna kostnaðar. Í tillögu að matsáætlun er framkvæmdinni skipt upp í þrjá áfanga, þ.e. áfanga 1, Bjarkarlundur-Þórisstaðir, þar sem valið er um tvær leiðir, áfanga 2, Þórisstaðir- Kraká, en þar var gert ráð fyrir þremur mögulegum leiðum, B, C og D og áfanga 3, Kraká-Eyri. Mál þetta lýtur að 2. áfanga framkvæmdarinnar, Þórisstaðir-Kraká. Skipulagsstofnun féllst hinn 13. febrúar 2004 á matsáætlun samkvæmt 8. gr. laga nr. 106/2000 með þeim viðbótarupplýsingum sem bárust frá Vegagerðinni, þar sem stofnunin skuldbatt sig m.a. til frekari rannsóknarvinnu á gróðurfari í Teigsskógi og áhrifum vegagerðar á arnarvarp. Matsáætlun var birt á netinu og send til umsagnar. Stefnendur gerðu athugasemdir við kafla 1-3 í matsáætlun í ellefu liðum. Skipulagsstofnun féllst hinn 8. nóvember 2005 á skýrslu stefndu, Vegagerðarinnar, um mat á umhverfisáhrifum samkvæmt 9. gr. laga nr. 106/2000 og var hún auglýst opinberlega 9. nóvember 2005. Umsagnir bárust frá níu umsagnaraðilum en auk þess gerðu 20 einstaklingar og félagasamtök athugasemdir við matsskýrsluna, þar með talið stefnendur þessa máls. Í matsskýrslu kemur fram að markmið framkvæmdarinnar sé liður í samgönguáætlun 2003-2014 sem geri ráð fyrir að ljúka á tímabilinu uppbyggingu Vestfjarðavegar milli Bjarkalundar í Reykhólahreppi og Flókalundar í Vatnsfirði. Í úrskurði sínum 28. febrúar 2006 féllst Skipulagsstofnun á alla valkosti Vegagerðarinnar í 1. og 3. áfanga, auk leiðar D í 2. áfanga með skilyrðum, en lagðist hins vegar gegn leiðum B og C vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa. Níu aðilar kærðu úrskurðinn til ráðherra og þar af tveir til staðfestingar, þar með talið stefnandi, Gunnlaugur Pétursson. Umhverfisráðuneytið óskaði eftir umsögnum Skipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar, Breiðafjarðarnefndar, Fornleifaverndar ríkisins og Skógræktar ríkisins og bárust umsagnir frá öllum aðilum. Jafnframt leitaði ráðuneytið eftir sérfræðiáliti Ásu L. Aradóttur, vistfræðings um skóglendi í utanverðum Þorskafirði. Þá lagði Vegagerðin fram skýrslu um samanburð á umferðaröryggi leiðar B og D á Vestfjarðavegi um Gufudalssveit. Umhverfisráðherra kvað upp úrskurð 5. janúar 2007, þar sem hann féllst á leið B í 2. áfanga, með tilteknum skilyrðum, öndvert við fyrri niðurstöðu Skipulagsstofnunar, sem hafði fallist á leið D. Leið C var hins vegar hafnað. Stefnendur krefjast ógildingar á þeim hluta úrskurðar umhverfisráðherra þar sem fallist var á leið B í 2. áfanga Vestfjarðavegar með skilyrðum, á þeim grunni að á úrskurðinum hafi verið verulegir form- og efnisannmarkar. Varðandi formannmarka úrskurðarins, halda stefnendur fram að í úrskurði sínum hafi umhverfisráðherra m.a. ekki uppfyllt skilyrði 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um rannsókn máls, ráðherra hafi brotið gegn 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf, brotið gegn 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga, auk þess sem rökstuðningi í úrskurði ráðherra hafi verið áfátt og þar með hafi umhverfisráðherra brotið gegn 31. gr. stjórnsýslulaga. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins fyrir frávísunarkröfu. Stefndi kveður að í máli þessu hafi umhverfisráðherra farið með úrskurðarvald á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í málinu hafi hann enga lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins sem gæti leitt til aðildar hans að því. Engin réttarfarsnauðsyn sé heldur á því að gefa ráðherra færi á að láta til sín taka dómsmál, sem eingöngu er höfðað til ógildingar á slíkum úrskurði hans. Af þessum sökum sé þess krafist að vísað verði frá dómi dómkröfum stefnenda á hendur umhverfisráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins. Um dómafordæmi í sambærilegum málum vísar stefndi til eftirfarandi dóma Hæstaréttar: H:1997: 2856, H:1997:2918, H, 14. desember 2001 í málinu nr. 431/2001 og H, 21. nóvember 2002 í máli nr. 501/2002. Málsástæður og lagarök stefnenda fyrir því að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað. Stefnendur kveða að stefndi, umhverfisráðherra hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Hann hafi hagsmuni af því að fá að taka til varna í málinu og upplýsa málið og rökstyðja ákvörðun sína frekar. Þá sé fyrir hendi réttarfarsnauðsyn á því að stefndi eigi aðild að dómsmáli þessu. Stefnendur benda á að ákveðin þróun hafi átt sér stað á þessu réttarsviði og fræðimenn á sviði stjórnsýsluréttar hallist í æ ríkari mæli að því að í málum sem þessum beri nauðsyn til að stefna æðra settu stjórnvaldi, svo að stjórnvaldið fái færi á að upplýsa málið og leggja fram gögn, þannig að hægt sé að taka efnislega afstöðu til þess hvort ákvörðun hafi orðið lögmæt og rétt, þrátt fyrir annmarka á málsmeðferð. Stefnendur vísa til nokkurra nýlegra dóma Hæstaréttar, sem þeir kveða að staðfesti þessa réttarþróun, þar á meðal dóma í svokölluðum Kárahnjúkamálum og dóms frá 14. mars 2008 í máli nr. 114/2008. Niðurstaða. Skipulagsstofnun kvað upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum 28. febrúar 2006, vegna lagningu nýs vegar, allt að 48 km frá Bjarkalundi að Eyri í Kollafirði í Reykhólahreppi. Úrskurður stofnunarinnar var kærður til umhverfisráðherra sem kvað upp úrskurð sinn 5. janúar 2007. Ágreiningur í þessum þætti málsins lýtur að því hvort stefndi, umhverfisráðherra, hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn þessa máls og /eða hvort aðkoma hans að málinu sé réttarfarslega nauðsynleg. Stefndi hefur vísað til nokkurra dómafordæma Hæstaréttar til stuðnings kröfu sinni um frávísun krafna á hendur honum. Stefnendur hafa haldið því fram að frá því að þeir voru kveðnir upp í Hæstarétti hafi orðið ákveðin réttarþróun í þá átt, að málum þar sem íslenska ríkinu er stefnt til varnar sé ekki vísað frá dómi, jafnvel þótt aðstæður séu með svipuðum hætti og í máli þessu, að ágreiningur er um úrlausn ráðherra sem er í hlutverki æðra setts stjórnvalds á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnendur vísuðu í málflutningi sínum til nokkurra dóma, þessu til stuðnings, þar á meðal nokkurra nýlegra dóma, s.s. dóma Hæstaréttar í málaferlum sem vörðuðu umhverfismat vegna Kárahnjúkavirkjunar, frá 12. júní 2002, 17. febrúar 2003 í málinu nr. 568/2002 og dóms frá 22. janúar 2004 í málinu nr. 280/2003. Þá vísuðu stefnendur einnig til nýs hæstaréttardóms, sem kveðinn var upp 14. mars 2008 í máli nr. 114/2008. Í þeim dómi var niðurstaða Hæstaréttar að réttarfarsástæður stæðu til þess að gefa umhverfisráðherra kost á að láta málið til sín taka, en í því máli studdist krafa um frávísun af hálfu íslenska ríkisins við önnur sjónarmið en þau að ríkið hefði ekki hagsmuni af úrlausn málsins. Eins og að framan greinir liggja fyrir afar skýr fordæmi Hæstaréttar í dómum réttarins frá 1997, bls. 2856 og 2918, frá 14. desember 2001 í málinu nr. 431/2001 og frá 21. nóvember 2002 í máli nr. 501/2002. Fordæmin eru þess efnis að vísa beri frá kröfum á hendur æðra stjórnvaldi, ef um æðra stjórnvald á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar er að ræða, þar sem hið æðra setta stjórnvald hafi þá ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og ekki sé fyrir hendi réttarfarsnauðsyn á að gefa því kost á að láta til sín taka dómsmál sem eingöngu er höfðað til niðurfellingar á stjórnvaldsákvörðun þess. Jafnvel þótt fallist sé á með stefnendum að svo virðist sem ákveðin réttarþróun hafi orðið í þá átt sem stefnendur hafa haldið fram, eru fordæmi þau sem stefnendur vísuðu til í sínum málflutningi ekki jafn fortakslaus og þeir dómar sem stefndi vísar til. Í ljósi hinna skýru fordæma Hæstaréttar um aðild æðra setts stjórnvalds í málum sem eru sambærileg máli þessu, er því óhjákvæmileg niðurstaða dómsins að umhverfisráðherra, sem í máli þessu gegndi hlutverki æðra stjórnvalds á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins sem leitt geti til aðildar hans að því. Þá verður heldur ekki talið að réttarfarsnauðsyn sé á því að gefa ráðherranum kost á að láta til sín taka mál þetta, sem eingöngu er höfðað til ógildingar á hluta úrskurðar hans. Með vísan til framangreinds er tekin til greina sú krafa stefnda, íslenska ríkisins, að vísað verði frá kröfum stefnenda á hendur honum, en rétt þykir að málskostnaður í þessum þætti málsins falli niður milli aðila. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfum stefnenda, Olgu Ingibjargar Pálsdóttur, Guðmundar Sveinssonar, Fuglaverndarfélags Íslands, Náttúruverndarsamtaka Íslands og Gunnlaugs Péturssonar á hendur íslenska ríkinu er vísað frá dómi. Málskostnaður í þessum þætti málsins fellur niður milli aðila.
|
Mál nr. 653/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þarsem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustæði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og GuðrúnErlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2014 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 6. október 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til mánudagsins 13. október 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á þvístendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 31/2018
|
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Vinnulaun Tómlæti Sératkvæði
|
A krafði S hf. um greiðslu fyrir frítökurétt vegna skerts hvíldartíma og fyrir skert réttindi til vikulegs frídags. Deildu aðilar um hvort skráning vinnustunda A hefði endurspeglað unnar stundir hans á tilteknu tímabili eða hvort inn í þeim stundafjölda hefðu verið tímar sem áttu að bæta fyrir skerðingu umræddra réttinda. Var ekki talið að S hf. hefði tekist sönnun um að skráningin hefði ekki tekið mið af unnum vinnustundum A og yrði því að leggja til grundvallar að A hefðu verið greidd laun í samræmi við það. Við mat á því hvort A gæti krafið S hf. um frekari greiðslur fyrir vinnuframlag sitt yrði að líta til þess að A hefði borið fyrir héraðsdómi að hann hefði aldrei á starfstíma sínum gert athugasemdir við launayfirlit sín og launaseðla. Hefði hann jafnframt endurnýjað ráðningarsamband sitt við S hf. með því að undirrita nýjan ráðningarsamning án þess að gera athugasemdir við það fyrirkomulag sem tíðkaðist hjá S hf. við skráningu vinnustunda og greiðslu launa. Þá hefði stéttarfélag A fyrst haft samband við S hf. vegna ætlaðra vangoldinna launa A eftir starfslok hans og um 15 mánuðum eftir að því tímabili lauk sem krafa hans sneri að. Málið hefði svo verið höfðað þegar liðnir voru um sex mánuðir frá starfslokum A. Loks var talið að líta yrði til þess að A hefði verið trúnaðarmaður á vinnustað sínum og borið nánar tilgreindar skyldur sem slíkur, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Samkvæmt þessu og að gættum kröfum til gagnkvæms trúnaðar og tillits af hálfu beggja aðila ráðningarsambands var því talið að A hefði fyrir sakir tómlætis fyrirgert rétti til að hafa uppi kröfu sína. Var S hf. því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 4. desember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir Hæstaréttiliggja gögn um að héraðsdómi í máli þessu hafi verið áfrýjað til Landsréttar15. febrúar 2018 en ekki 18. sama mánaðar eins og ranglega greinir í hinumáfrýjaða dómi. Málinu var því skotið til Landsréttar innan fjögurra vikna fráuppkvaðningu héraðsdóms í samræmi við ákvæði 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IEins og getur íhinum áfrýjaða dómi hóf stefndi störf hjá áfrýjanda í byrjun árs 2014 en honummun hafa verið sagt upp í ágúst 2016. Meðal gagna málsins er ráðningarsamningurfrá 15. mars 2014 sem þó var einungis undirritaður af hálfu áfrýjanda en fyrstvar gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnda 13. ágúst 2015,undirritaður af honum og áfrýjanda. Samningar þessir eru efnislega samhljóða oger ágreiningslaust að frá upphafi ráðningar voru kjör stefnda þau sömu og framkoma í samningunum. Er efni þeirra rakið í hinum áfrýjaða dómi ásamt viðeigandiákvæðum kjarasamninga. Stefndi vartrúnaðarmaður stéttarfélags á vinnustað sínum, sbr. 9. gr. laga nr. 80/1938 umstéttarfélög og vinnudeilur, og kvaðst við skýrslutöku fyrir héraðsdómi hafaverið trúnaðarmaður á fyrri vinnustað mörgum árum áður. Það fyrirkomulag giltivið framkvæmd starfa stefnda þegar hann var við vinnu fjarri starfsstöðáfrýjanda, svo sem um borð í skipum viðskiptavina hans, að stefndi tók sjálfur samanupplýsingar fyrir áfrýjanda um vinnustundafjölda sinn. Voru þær upplýsingar íframhaldinu skráðar í launakerfi áfrýjanda og laun stefnda reiknuð út og greiddeftir skráðum tímum. Í málinu greiniraðila á um hvort skráning vinnustunda hafi endurspeglað unnar stundir stefnda átímabilinu frá febrúar til júní 2015 eða hvort inn í þeim stundafjölda hafiverið tímar sem átt hafi að bæta fyrir frítökurétt vegna skerts hvíldartíma ogfyrir skert réttindi til vikulegs frídags. Við skýrslutöku fyrir héraðsdómi varstefndi inntur eftir því hvort hann kannaðist við að hafa fengið yfirlithálfsmánaðarlega um tímaskráningar sínar sem notað hafi verið til útreikningslauna. Stefndi sagði laun hafa verið greidd út hálfsmánaðarlega og aðspurðurkvaðst hann hvorki hafa gert athugasemdir við launaseðlana né launayfirlitin.Fram kemur í gögnum málsins að fljótlega eftir starfslok sín hjá áfrýjanda íágúst 2016 hafi stefndi átt samskipti við stéttarfélag sitt vegna þesságreinings sem uppi er í málinu en það höfðaði hann 17. janúar 2017 tæpum sexmánuðum eftir starflok.IIMeð skírskotuntil forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að áfrýjanda hafiekki tekist sönnun um að skráning tíma í yfirliti um vinnustundafjölda stefnda hafiekki tekið mið af unnum vinnustundum hans. Verður því lagt til grundvallar að stefnda hafi verið greidd laun í samræmivið það. Við úrlausn þesshvort stefndi geti krafið áfrýjanda um frekari greiðslur fyrir vinnuframlagsitt er fyrst til þess að líta að stefndi bar fyrir héraðsdómi að hann hefðialdrei á starfstíma sínum hjá áfrýjanda gert athugasemdir við launayfirlit sínog launaseðla. Í annan stað endurnýjaði stefndi ráðningarsamband sitt við áfrýjandameð því að rita undir skriflegan ráðningarsamning 13. ágúst 2015, án þess aðgera athugasemdir við það fyrirkomulag, sem tíðkast hafði hjá áfrýjanda viðskráningu vinnustunda og greiðslu launa. Í þriðja lagi er þess að geta að stéttarfélagstefnda hafði fyrir hans hönd fyrst samband við áfrýjanda vegna ætlaðravangoldinna launa stefnda eftir starfslok hans og um 15 mánuðum eftir að þvítímabili lauk sem krafa hans snýr að. Málið var svo höfðað þegar liðnir voru umsex mánuðir frá starfslokum stefnda. Loks er til þess að líta sem áður er framkomið að stefndi var trúnaðarmaður á vinnustað sínum. Bar honum sem slíkum,sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 80/1938, skylda til að hafa frumkvæði að því að rannsakaðyrði þegar í stað, teldi hann sig hafa ástæðu til að ætla að gengið væri á réttstarfsmanna, og hafa í kjölfarið uppi athugasemdir, hvort heldur var við efniog framkvæmd eigin ráðningarsamnings eða annarra starfsmanna, jafnskjótt ogtilefni gafst til og án ástæðulauss dráttar, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 3. febrúar 2011 í máli nr. 304/2010. Er í því sambandi til þess aðlíta að stefndi naut samkvæmt 11. gr. laga nr. 80/1938 sérstakrar verndar ístarfi til að reka erindi sem trúnaðarmaður. Samkvæmt því semhér var rakið og að gættum kröfum til gagnkvæms trúnaðar og tillits af hálfu beggjaaðila ráðningarsambands hefur stefndi fyrir sakir tómlætis fyrirgert rétti tilað hafa uppi kröfu sína enda mátti áfrýjandi á grundvelli ráðningarsamningssíns við stefnda og samskipta þeirra ganga út frá því að krafan væri ekki fyrirhendi. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.Eftir atvikum errétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins á öllum dómstigum. Dómsorð:Áfrýjandi,Skaginn hf., er sýkn af kröfu stefnda, Antons Guðmundssonar.Málskostnaður áöllum dómstigum fellur niður.SératkvæðiÓlafs Barkar ÞorvaldssonarÉg er samþykkur niðurstöðu meirihlutadómenda um að áfrýjanda hafi ekki tekist sönnun um að skráning tíma á yfirlitium vinnustundafjölda stefnda hafi ekki verið í samræmi við unnar vinnustundirhans. Að þeirri forsendu fenginni verður við það miðað að áfrýjandi hafihlunnfarið stefnda um rétt til hvíldartíma á sólarhring og á vikulegum frídegi.Eftir stendur þá deila málsaðila umhvort stefndi hafi sökum tómlætis fyrirgert rétti til að fá efndir kröfusinnar.Stefndi hóf störf hjá áfrýjanda íbyrjun árs 2014, en honum var sagt upp störfum í ágúst 2016. Er krafa stefndavegna skerðingar á réttindum hans til hvíldartíma á tímabilum frá júní 2014 tiljúní 2015, en uppistaða hennar er vegna tímabilsins frá febrúar til júní 2015.Hafði verkalýðsfélag stefnda samband við áfrýjanda vegna vangoldinna launastefnda í kjölfar starfsloka hans með bréfi í september 2016, eða um 15 mánuðumfrá því að vinnuframlag hans, sem krafan er reist á, var innt af hendi. Tilviðbótar þessu bera gögn málsins með sér að eftir nafnlausar ábendingar þar umhafði verkalýðsfélagið að minnsta kosti þegar í mars 2016 og ítrekað eftir þaðsent fyrirspurnir til áfrýjanda um verklag hans varðandi efndir á réttistarfsmanna til lögbundins hvíldartíma og gert athugasemdir við að áfrýjandivirti ekki reglur þar um.Ekki hefur þýðingu við mat á tómlætistefnda að hann undirritaði skriflegan ráðningarsamning 13. ágúst 2015 er kom ístað samhljóða skjals 15. mars 2014 um þau atriði er máli skipta og stefndihafði ekki ritað undir. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi varráðningarsamningur þessi í andstöðu við 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélögog vinnudeilur og 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks ogskyldutryggingu lífeyrisréttinda. Ekki hefur heldur sérstaka þýðingu um mat átómlæti stefnda honum í óhag að hann höfðaði mál þetta um sex mánuðum eftirstarfslok sín og þá í kjölfar samskipta við áfrýjanda um kröfu sína án þess aðfá úrlausn sinna mála.Stefndi starfaði sem almennurverkamaður hjá áfrýjanda. Sinnti hann jafnframt ólaunaðri stöðu trúnaðarmannsverkalýðsfélags síns hjá áfrýjanda og bar sem slíkum skylda til athafna vegnaumkvartana þeirra verkamanna hjá áfrýjanda sem trúnaðarmennska hans laut að,sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 80/1938. Á hinn bóginn er áfrýjandi stórt ogöflugt fyrirtæki með fjölmarga starfsmenn sem hafði samkvæmt gögnum málsins ogþví sem að framan greinir vitneskju um hvernig stöðu mála var háttað um efndirá ráðningarsamningi stefnda. Hvíldi á áfrýjanda, sem atvinnurekanda, súafdráttarlausa skylda að virða þau lágmarksréttindi til hvíldar starfsmannasinna sem sérstaklega eru bundin í lög, sbr. 53. gr. og 54. gr. laga nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Eru réttindi þessijafnframt tíunduð og útfærð í viðkomandi kjarasamningi, en þar segir meðalannars í 5. mgr. greinar 2.8.2 kjarasamningsins um uppgjör þeirra: „Við starfslokskal ónýttur frítökuréttur starfsmanns gerður upp og teljast hlutiráðningartíma.“ Samkvæmt öllu því sem að framan errakið verður ekki fallist á að staða stefnda sem trúnaðarmanns, að gættumkröfum til gagnkvæms trúnaðar og tillits af hálfu beggja aðilaráðningarsambands, leysi áfrýjanda vegna tómlætis stefnda undan skyldu tilefnda sem á áfrýjanda hvílir að lögum. Ber því með þessum athugasemdum aðstaðfesta dóm Landsréttar og fella málskostnað á áfrýjanda vegna rekstursmálsins hér fyrir dómi. Dómur Landsréttar 12. október 2018.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Jón Finnbjörnsson og Oddný MjöllArnardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 18. febrúar 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 19. janúar 2018 í máli nr. E-183/2017.2. Áfrýjandikrefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.074.385 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19.febrúar 2016 til greiðsludags. Tilvara krefst áfrýjandi þess að ,,viðurkennd verði skylda stefnda til að greiðaáfrýjanda fyrir frítökurétt vegna skerts hvíldartíma og fyrir skert réttinditil vikulegs frídags vegna starfa áfrýjanda fyrir stefnda á tímabilinu frá ogmeð 19. maí 2014 til og með 17. júní 2016“. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðarfyrir héraðsdómi og Landsrétti.3. Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjandafyrir Landsrétti. Málsatvik4. Áfrýjandi hófstörf hjá stefnda í byrjun árs 2014 en fyrst var gerður skriflegurráðningarsamningur við hann 13. ágúst 2015. Ekki mun vera ágreiningur um aðkjör hans hafi frá upphafi verið þau sömu og kveðið er á um í hinum skriflegaráðningarsamningi. Í 1. gr. samningsins kom fram að starfsmaður færi ájafnaðarkaup samkvæmt tilgreindum taxta, 2.388 krónur fyrir hvern unninn tíma,en í því fælist að starfsmaður fengi ekki greiddan hvíldartíma og væri það áábyrgð starfsmannsins sjálfs að virða hvíldartímann. Tæki jafnaðarkaupið sömubreytingum og yrðu á kaupgjaldi samkvæmt kjarasamningum milli Samtakaatvinnulífsins annars vegar og Samiðnar - sambands iðnfélaga f.h. aðildarfélagaí málmiðnaði, byggingariðnaði og skrúðgarðyrkju hins vegar. Í kjarasamningnum,sem gilti frá 1. janúar 2014 er í grein 2.8.1 kveðið svo á um að vinnutímaskuli haga þannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fáistarfsmaður að minnsta kosti 11 klukkustunda samfellda hvíld. Um frávik ogfrítökurétt sagði í grein 2.8.2 að ef starfsmaður fengi ekki 11 klukkustundahvíld á sólarhring miðað við venjubundið upphaf vinnudags, skyldi veitauppbótarhvíld sem næmi einni og hálfri klukkustund fyrir hverja klukkustund semhvíldin skertist, ef starfsmaður væri sérstaklega beðinn um að mæta til vinnuáður en 11 klukkustunda hvíld væri náð. Einnig sagði þar að heimilt væri aðgreiða út hálfa klukkustund af frítökuréttinum. Jafnframt sagði þar aðframangreind ákvæði ættu þó ekki við á skipulegum vaktaskiptum en þá væriheimilt að stytta hvíldartíma í allt að átta klukkustundir. Þá sagði einnig aðuppsafnaður frítökuréttur skyldi koma fram á launaseðli og veittur í hálfum ogheilum dögum utan annatíma í starfsemi fyrirtækis í samráði við starfsmenn. Viðstarfslok skyldi ónýttur frítökuréttur starfsmanns gerður upp og teljast hlutiráðningartíma. Í grein 2.8.3 sagði um hvíld undir átta klukkustundum að efstarfsmaður fengi ekki átta klukkustunda hvíld á vinnusólarhringnum skyldihann, auk frítökuréttar samkvæmt grein 2.8.2 fá greidda eina klukkustund íyfirvinnu fyrir hverja klukkustund sem hvíldin færi niður fyrir áttaklukkustundir. Um vikulegan frídag er fjallað í grein 2.8.4 í kjarasamningnum.Þar segir að á hverju sjö daga tímabili skuli starfsmaður hafa að minnsta kostieinn vikulegan frídag sem tengist beint daglegum hvíldartíma og skuli við þaðmiðað að vikan hefjist á mánudegi. Í kjarasamningi milli sömu aðila sem giltifrá 1. maí 2015 eru ákvæði samhljóða þeim sem gerð hefur verið grein fyrir. 5. Meðal gagnamálsins eru tímaskýrslur áfrýjanda, sem bera yfirskriftina,,Vinnuyfirlit-Bakvörður“ og yfirlitsblað sem unnið er upp úr tímaskýrslum. Ímálflutningi lögmanns stefnda fyrir Landsrétti kom fram að ágreiningslaust væriað tölur unnar upp úr tímaskýrslum, varðandi ætlaða skerðingu á hvíldartímaáfrýjanda, sem og samtölur sem fram kæmu á yfirlitsblaðinu þar að lútandi væruréttar, að því frátöldu að tímaskráning vegna 16. og 17. júní 2015 væritvítekin á yfirlitsblaði. Þá væri ætluð skerðing vikulegra frídaga einungisfimm dagar en ekki níu og væri það breyting frá því sem komið hafi fram ígreinargerð hans, þar sem því var haldið fram að ætluð skerðing vikulegrafrídaga næmi að hámarki sex dögum. Ágreiningslaust væri að tímabil sem áyfirlitsblaði er tilgreint frá 26. maí 2016 til 17. júní sama ár, ætti í raunvið um árið 2015 vegna sömu daga. Lögmaður áfrýjanda lækkaði kröfu sína vegnaætlaðrar skerðingar á vikulegum frídegi úr níu frídögum í sex frídaga.6. Ágreiningurmálsins lýtur að því hvort í þeim fjölda tíma sem fram kemur í vinnuyfirlitistefnda séu taldir tímar sem átt hafi að bæta fyrir svokallaðan frítökuréttsamkvæmt kjarasamningi vegna skerts hvíldartíma og fyrir skert réttindi tilvikulegs frídags. Ágreiningslaust er að meginfjöldi tímanna er vegna vinnuáfrýjanda um borð í skipinu Málmey á tímabilinu frá 21. febrúar 2015 til 16.júní sama ár.Skýrslutökur fyrir héraðsdómi7. Launafulltrúistefnda, Ellert K. Jósefsson, kom fyrir héraðsdóm. Hann kvaðst hafa annastlaunaútreikning fyrir stefnda. Spurður um hvernig tímaskráningu væri háttaðþegar ekki væri unnið eftir stimpilklukku, til dæmis þegar menn væru úti á sjó,kvaðst hann skrá niður tíma þess starfsmanns sem í hlut ætti, á grundvelliupplýsinga starfsmannsins um þá tíma sem hann teldi sig eiga að fá greidda. Starfsmennværu ekki rengdir með tímafjölda, en tímafjöldi segði þó ekkert um unnarvinnustundir þeirra. Vitnið kvað að fyrir hefði komið að tímar hafi veriðskráðir á daga án þess að vinna væri þar að baki en það væri gert í þeimtilvikum þegar aukatímar væru það margir að þeir kæmust ekki fyrir innan samasólarhringsins. Hafi þá tímarnir verið færðir milli daga og kerfið „blöffað“með þeim hætti. 8. Í skýrsluIngólfs Árnasonar, framkvæmdastjóra stefnda, fyrir héraðsdómi kom fram að gerthefði verið ráð fyrir 12 tíma vinnu um borð en samkomulag hefði verið um aðgreiddir væru 16 tímar á sólarhring fyrir hvern dag á sjó. Áfrýjandi hafi áhinn bóginn fengið mun fleiri tíma greidda en þá sem fólust í samkomulaginu.Hann kvað þetta samkomulag hafa verið við lýði í um 20 ár. 9. Einnig komfyrir héraðsdóm Ársæll Björnsson, fyrrverandi starfsmaður stefnda. Hann kvaðþað hafa komið fyrir að hann fengi ekki lögbundinn hvíldartíma millivinnutarna, en kvað ekkert fyrirkomulag hafa verið um að það skyldi bætt upp meðþví að hann skráði sjálfur aukatíma vegna þess á tímaskráningarskýrslu. Þá hafikomið fyrir að hann fengi ekki vikulegan frídag en slíkt hafi heldur ekki veriðbætt með því að skrá aukatíma á tímaskráningarskýrslu. 0. Í skýrsluHalldórs Jónssonar, fyrrverandi rekstrarstjóra stefnda, kom fram aðtímaskráningar eftir á hafi verið tilkomnar til að bæta starfsmönnum upp tapaðahvíld og væri ætlast til þess að tímaskráningin endurspeglaði fullnaðargreiðslutil starfsmanns hverju sinni. Er hann var inntur eftir því hvernig starfsmönnumværi bætt það upp að geta ekki nýtt sér sinn hvíldartíma kvað hann að unnt væriað færa til hvíldardaga í samræmi við ákvæði kjarasamninga. Síðar viðskýrslugjöfina sagði hann að starfsmaður sem ekki fengi sína lágmarkshvíld skilaðiinn tímaskýrslu þar sem bætt væri við tímum vegna tapaðrar lágmarkshvíldar.1. Í skýrsluValdimars Smára Axelssonar, aðalbókara stefnda, kom fram að stefndi hefði gefiðlaunafulltrúa upp ákveðinn tímafjölda og inni í þeim fjölda hafi átt að veragreiðsla fyrir skertan hvíldartíma. Ef aukatímar væru svo margir að ekki hafiverið hægt að skrá þá alla á sama sólarhringinn, hafi verið gripið til þessráðs að skrá þá á laugardag eða sunnudag og fyrir vikið liti það út ískráningunni eins og hvíldardagur hefði verið skertur, sem ekki hafi veriðraunin. Launafulltrúi stefnda hafi skráðaukatímana til þess að ná upp frítökuréttinum, en starfsmenn gefilaunafulltrúanum upp sína tíma.2. Í skýrsluÁrna Ingólfssonar kom fram að hann hefði unnið með áfrýjanda um borð í Málmey átímabilinu frá febrúar til mars 2015 í þremur ferðum. Hann kvað samkomulag hafaverið um að starfsmenn skiluðu 12 tíma vinnu en fengju 16 tíma greidda aukdagpeninga. Starfsmenn hafi séð um að koma upplýsingum um tímafjölda tillaunafulltrúa. Árni er sonur Ingólfs Árnasonar, framkvæmdastjóra stefnda.3. Áfrýjandibar fyrir héraðsdómi að tímaskráningarkerfið endurspeglaði þá vinnu sem hannhefði innt af hendi og kvaðst ekki hafa bætt tímum við raunverulega unnarvinnustundir til þess að bæta sér upp tapaða hvíld.MálsástæðuraðilaMálsástæður áfrýjanda4. Af hálfuáfrýjanda er á það bent að þann tíma sem hann hafi starfað hjá stefnda hafihann verið á jafnaðarkaupi og ekki fengið greitt sérstaklega þegar hvíldartímihans hafi verið skertur. Hann kveður ákvæði 1. gr. ráðningarsamnings síns faraí bága við réttindi sem fram komi í kjarasamningum og varði hvíldartímastarfsmanna. Hafi stefndi hvorki veitt áfrýjanda frítökurétt vegna skertshvíldartíma né uppbót vegna skerðingar á rétti hans til vikulegs frídags. Hafistefndi þannig brotið gegn skyldu sinni til þess að tryggja að laun áfrýjandaværu í samræmi við kjarasamning og lög. Ákvæði ráðningarsamnings sem í bágafari við kjarasamninga og lög séu ógild. Vísar áfrýjandi um lagarök til 53. gr.og 54. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.Enn fremur vísar áfrýjandi til 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög ogvinnudeilur og 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks ogskyldutryggingu lífeyrisréttinda en samkvæmt þeim ákvæðum sé óheimilt að skerðaréttindi áfrýjanda samkvæmt kjarasamningi.Málsástæður stefnda5. Stefndikveðst hafa lagt tímaskýrslur áfrýjanda til grundvallar útreikningi launa hansog hafa oft greitt honum allt að 20 klukkustundir á sólarhring auk dagpeningaþrátt fyrir að vinna hans hafi aldrei farið yfir 12 klukkustundir á sólarhring.Áfrýjandi hafi aldrei kvartað yfir skertri hvíld eða gert athugasemdir viðlaunaseðla. Í þessu sambandi er bent á að áfrýjandi hafi verið trúnaðarmaður ávinnustaðnum og fullkunnugt um kjarasamningsbundin réttindi sín. Kröfur vegnaskertrar hvíldar hafi verið settar fram eftir að áfrýjanda var sagt uppstörfum. Áréttar stefndi að áfrýjandi hafi fengið skerta hvíld bætta í formigreiðslu á að minnsta kosti 186 aukatímum á tímabilinu frá 21. febrúar 2015 til16. júní sama ár. Kveður stefndi að áfrýjandi hafi tekið saman vinnustundirsínar og hafi hann bætt við aukatímum sem jafngilt hafi greiðslum vegnaskertrar hvíldar og skilað þeim upplýsingum á skrifstofu stefnda, sem hafi lagtþær til grundvallar útreikningi launa. Með skráningu þessara aukatíma ítímaskráningarkerfi stefnda hafi áfrýjanda verið bætt upp skert hvíld í formilaunagreiðslna en áhrif tímaskráningarinnar hafi verið þau að viðverutímiáfrýjanda lengdist sem hafi haft þau afleiddu áhrif að hvíldartími virtist hafaverið skertur enn frekar.Niðurstaða6. Viðmunnlegan málflutning fyrir Landsrétti byggði stefndi á því að tilvísun tilákvæðis 2.8.2 í kjarasamningi Samiðnarog Samtaka atvinnulífsins um 11 tímahvíld ætti ekki við um lögskipti aðila, þar sem skipuleg vaktaskipti hafi áttsér stað meðal starfsmanna stefnda um borð í skipinu Málmey. Einnig var á þvíbyggt að áfrýjandi hafi starfað sjálfstætt og ekki lotið boðvaldi annarrastarfsmanna stefnda og um það vísað til 3. töluliðar 1. mgr. 52. gr. a laga nr.46/1980. Þá var vísað til 3. mgr. 53. gr. sömu laga um að heimilt væri að víkjafrá ákvæði 1. mgr. 53. gr. um 11 klukkustunda hvíldartíma við sérstakaraðstæður. Hvorki var í greinargerð stefnda fyrir Landsrétti né undir rekstrimálsins í héraði byggt á framangreindum málsástæðum. Standa því ekkilagaskilyrði til þess samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála að þessar málsástæður komist að fyrir Landsrétti.7. Eins og framhefur komið var sá háttur hafður á tímaskráningu áfrýjanda, vegna þess tímabilssem mál þetta tekur til, að hann skilaði inn ákveðnum tímafjölda tillaunafulltrúa stefnda, sem færði þá inn í vinnuyfirlit stefnda og greiddi útlaun í samræmi við það. Á þeirri skráningu byggir krafa áfrýjanda en hann hefurmótmælt því að þeir tímar sem hann gaf upp og færðir voru inn ítímaskráningarkerfið séu ekki allir vegna vinnu sem hann hafi innt af hendi. 8. Í 1. gr.ráðningarsamnings aðila 13. ágúst 2015 er skýrt kveðið á um að starfsmaður fáiekki greiddan hvíldartíma en sem fyrr segir er ekki ágreiningur um að sömu kjörhafi gilt frá upphafi ráðningarsambands aðila. Engra skriflegra gagna nýtur viðí málinu um að skráning tímafjölda hafi ekki endurspeglað unnar vinnustundiráfrýjanda og að hann hafi bætt við tímum til þess að gera upp skerðingu áhvíldartíma sínum. Á stefnda hvílir sönnunarbyrði um hið gagnstæða en framburðvitna sem báru á annan veg fyrir héraðsdómi verður að meta í ljósi þeirrarstöðu sem þau gegna hjá stefnda eða hafa gegnt, sbr. 59. gr. laga nr. 91/1991.Hefur stefnda ekki tekist sönnun þess að skráning tíma í yfirlit um unna tímaáfrýjanda hafi ekki verið í samræmi við unnar vinnustundir hans.9. Samkvæmt 2.mgr. greinar 2.8.2 í kjarasamningi þeimsem gilti um kjör áfrýjanda ber starfsmanni uppbótarhvíld sem nemur einni oghálfri klukkustund fyrir hverja klukkustund (dagvinna) sem skerðist. Þá ástarfsmaður samkvæmt grein 2.8.3 rétt á að fá, auk frítökuréttar samkvæmt grein2.8.2, greidda eina klukkustund í yfirvinnu fyrir hverja klukkustund sem hvíldinfer niður fyrir átta klukkustundir. Samkvæmt 5. mgr. greinar 2.8.2 skal geraupp ónýttan frítökurétt við starfslok. 20. Stefndi barábyrgð á því að áfrýjandi fengi þá lágmarkshvíld sem í kjarasamningnum greinirog getur ekki borið fyrir sig ákvæði ráðningarsamnings aðila sem eru í andstöðuvið kjarasamninginn, sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938 og 1. gr. laga nr. 55/1980.Stefndi hefur ekki andmælt útreikningi á tímafjölda vegna skerðingar áhvíldartíma, að öðru leyti en því að hann telur að tímar vegna daganna 16. og17. júní 2015 séu tvítaldir á yfirliti því sem lagt hefur verið fram um ætlaðaskerðingu á hvíldartíma. Af tímaskýrslu stefnda verður ráðið að 15. júní 2015er stefndi sagður fara úr vinnu klukkan 23.39 og koma í vinnu 16. júní klukkan7.15. Að kvöldi þess dags er áfrýjandi sagður fara úr vinnu klukkan 23.39 ogkoma í vinnu næsta dag klukkan 7.15. Er það í samræmi við yfirlit sem lagthefur verið fram um tímaskráningu áfrýjanda. Samkvæmt framangreindu verðurþessi kröfuliður áfrýjanda tekinn til greina að fullu þannig að skertur hvíldartími miðað við 11klukkustunda hvíld nemi 172,92 klukkustundum. Sá tímafjöldi er margfaldaður með1,5 í samræmi við 2. mgr. greinar 2.8.2 í kjarasamningi og nemur því samtals 259,38klukkustundum, sem stefnda ber að greiða miðað við jafnaðarkaup áfrýjanda, semnam 2.540 krónum á klukkustund. Þá nemur samanlagður frítökuréttur vegnaskerðingar á átta klukkustunda hvíldartíma 52,57 klukkustundum.21. Krafaáfrýjanda um greiðslu vegna vikulegs frídags er reist á ákvæði 2.8.4 íkjarasamningi. Það var á ábyrgð stefnda að haga vinnu áfrýjanda á þann hátt aðgætt væri að vikulegum frídegi og er honum ekki stoð í að bera fyrir sig ákvæðiráðningarsamnings aðila, sem eru íandstöðu við fyrrgreind ákvæði kjarasamningsins, eins og rakið hefur veriðvarðandi skerðingu á lágmarkshvíld. Tölulegum útreikningi kröfu áfrýjanda vegnaþessa kröfuliðar hefur stefndi mótmælt, að því gefnu að rétturinn fallist á aðáfrýjanda beri greiðsla vegna hans, á þeim grundvelli að réttur til vikulegs frídagshafi einungis verið skertur í fimm tilvikum en ekki níu. Áfrýjandi lækkaðikröfu sína við flutning málsins fyrir Landsrétti sem nam þremur dögum og byggirá því að vikulegur frídagur hans hafi verið skertur í sex tilvikum. 22. Þar sem ekkier fallist á að skráning í vinnuyfirlit stefnda hafi ekki gefið rétta mynd afunnum vinnustundum áfrýjanda verður fallist á að vikulegur frídagur áfrýjandahafi verið skertur í sex tilvikum. Verður kröfuliður þessi því tekinn tilgreina að virtri framangreindri lækkun áfrýjanda þannig að 48 klukkustundirbætast við þær stundir sem bæta eiga áfrýjanda skerðingu á hvíldartíma, semnema þá samtals 359,95 klukkustundum.23. Samkvæmtöllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 914.273 krónurað viðbættu 10,17% orlofi, samtals 1.007.255 krónur.24. Í stefnu erkrafist dráttarvaxta frá 19. febrúar 2016 til greiðsludags. Hefur stefndimótmælt þeirri kröfu. Áfrýjandi kveðst miða upphaf dráttarvaxta við mánuð fráþingfestingardegi stefnu. Stefna málsins var þingfest 19. janúar 2017. Samkvæmtþessu verður fallist á að krafa áfrýjanda beri dráttarvexti frá 19. febrúar2017 eins og nánar greinir í dómsorði.25. Eftir þessumúrslitum og samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert aðgreiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn er í einu lagieins og í dómsorði greinir. DómsorðStefndi, Skaginnhf., greiði áfrýjanda, Antoni Guðmundssyni, 1.007.255 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19.febrúar 2017 til greiðsludags og 1.000.000 króna í málskostnað í héraði ogfyrir Landsrétti.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur, föstudaginn 19. janúar 2018Mál þetta, sem dómtekið var 28. nóvembersl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 19. janúar2017 af Antoni Guðmundssyni, Hagamel 4, 300 Akranesi, á hendur Skaganum hf.,Bakkatúni 26, 300 Akranesi.I.Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði stefnanda 1.074.385krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 19. febrúar 2016 til greiðsludags. Stefnandikrefst þess til vara að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða stefnandafyrir frítökurétt vegna skerts hvíldartíma og fyrir skert réttindi til vikulegsfrídags vegna starfa stefnanda fyrir stefnda á tímabilinu frá og með 19. maí2014 til og með 17. júní 2016. Þákrefst stefnandi þess einnig í báðum tilvikum að stefndi greiði honummálskostnað að skaðlausu. Stefndikrefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnandaskv. mati dómsins eða skv. málskostnaðarreikningi. II.MálsatvikStefnandi hóf störf hjá stefnda í janúar árið 2014 ogvar af því tilefni útbúinn ráðningarsamningur þann 15. mars 2014, sem var þóaldrei undirritaður af stefnanda. Nýr ráðningarsamningur var gerður ogundirritaður af báðum aðilum þann 13. ágúst 2015. Í ráðningarsamningnum komfram að starfsmaður fengi greitt jafnaðarkaup samkvæmt tilgreindum taxtaVJ1003-1. Í sömu grein samningsins kom fram að þar sem stefnandi fengi greitt kaupsamkvæmt áðurgreindum taxta sem er umtalsvert hærri en dagvinnutaxti, skv.kjarasamningi, þá fengi hann ekki greiddan sérstakan hvíldartíma enda væri þaðá ábyrgð stefnanda sjálfs að virða lögboðinn hvíldartíma. Á launaseðli 15.september 2016 kemur fram að tímakaupið var þá 2.540 kr. Stefnandi vartrúnaðarmaður á vinnustaðnum. Þegar stefnandi starfaði á vegum stefnda fjarristarfsstöð stefnda, til dæmis um borð í skipum viðskiptavina hans, var sáháttur hafður á að stefnandi tók saman upplýsingar fyrir stefnda um unnarstundir. Vinnustundir voru skráðar í launakerfi sem kallast Bakvörður og launreiknuð eftir skráðum tímum. Ágreiningur er um hvort inni í þeim tímum hafiverið tímar sem áttu að bæta fyrir frítökurétt vegna skerts hvíldartíma og fyrirskert réttindi til vikulegs frídags.Stefnanda var sagt upp störfum hjá stefnda í ágúst2016. Í kjölfar uppsagnarinnar fór fram launauppgjör við stefnanda. Stefnandi leitaði síðan til VerkalýðsfélagsAkraness þar sem hann taldi sig eiga rétt á greiðslu launa vegna skertshvíldartíma, frítökuréttar og skerts réttar til vikulegs frídags. Stefndi ogverkalýðsfélagið áttu svo í samskiptum vegna málsins um nokkurt skeið án þessað samkomulag næðist. Stefna var birt fyrir lögmanni stefnda án aðvörunarþann 17. janúar 2017.III.Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að í starfisínu fyrir stefnda hafi hann þurft að sæta skerðingu réttinda án þess að fá ístaðinn greiðslur eða önnur réttindi í starfi sínu. Stefnandi sé nú hætturstörfum fyrir stefnda og því verði kjör hans ekki leiðrétt með öðrum hætti engreiðslum frá stefnda. Greiðslurnar eigi að bæta honum skerðingu á frítíma oghvíldartíma. Stefndi hafi hvorki veitt stefnanda frítökurétt vegna skertshvíldartíma né uppbót vegna skerðingar á rétti til vikulegs frídags og hafiþannig brotið gegn skyldu sinni til þess að tryggja að laun stefnanda skylduávallt vera í samræmi við kjarasamning og lög. Óheimilt sé að skerða lögbundin ogkjarasamningsbundin réttindi og skipti þá engu máli þótt ráðningarsamningar eðaaðrir löggerningar mæli fyrir um skerðingu réttindanna eða velti ábyrgðinni afstefnda yfir á stefnanda. Ákvæði ráðningarsamnings og annars samkomulags séuógild að svo miklu leyti sem þau fari í bága við kjarasamning og lagaákvæði.Þótt stefndi hefði greitt meira en lágmark samkvæmt kjarasamningi í einum liðráðningarsamnings gæti stefndi ekki skert aðra liði niður fyrirlágmarksréttindi og þannig t.d. ekki réttlætt skerðingu á frítökuréttistefnanda og rétti hans til vikulegs frídags með vísan til þess að greitt værijafnaðarkaup fyrir vinnuna. Stefndi verði að bæta stefnanda hin vangoldnuréttindi. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt1. mgr. 53. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, sbr. 19. gr. laga nr. 68/2003, skuli vinnutíma hagað þannig að áhverjum 24 klukkustundum, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmenn aðminnsta kosti 11 klukkustunda samfellda hvíld. Samkvæmt 2. og 3. mgr. sömulagagreinar sé þó í ákveðnum tilvikum heimilt að stytta samfelldan vinnutíma.Sé það gert skuli starfsmaður samkvæmt 4. mgr. sama lagaákvæðis fá samsvarandihvíldartíma síðar. Ákvæði 53. gr. laga nr. 46/1980, umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum byggi á tilskipun Evrópuráðsinsnr. 93/104/EB, einnig nefnd vinnutímatilskipunin. Hún hafi verið felld undirsamninginn um Evrópska efnahagssvæðið samkvæmt ákvörðun sameiginleguEES-nefndarinnar 28. júní 1996, nr. 42/96. Samkvæmt frumvarpi til laga nr. 68/2003,um breytingu á lögum nr. 46/1980, sé gert ráð fyrir að um nánari útfærslu 53.gr. laganna um hvíldartíma fari samkvæmt kjarasamningum samtaka aðilavinnumarkaðarins. Ákvæði 53. gr. laga nr. 46/1980 mæli þó fyrir um skýran réttstefnanda til frítökuréttar vegna skerts hvíldartíma. Sá réttur verði ekkiskertur með lögmætum hætti nema samsvarandi hvíld eða greiðslur komi í staðinn.Ákvæði 54. gr. laganna sé sett upp með sama hætti. Í 1. mgr. komi frammeginreglan um að á hverju sjö daga tímabili skuli starfsmaður fá að minnstakosti einn vikulegan frídag sem tengist beint daglegum hvíldartíma skv. 53. gr.Samkvæmt 2. mgr. og 3. mgr. sé heimilt að fresta vikulegum frídegi viðtilteknar aðstæður og þá skuli bæta starfsmanninum upp hvíldina ef fresta þarf vikulegumfrídegi. Framkvæmd stefnda á vinnuréttarsambandinu gagnvart stefnanda hafiverið í andstöðu við framangreind lagaákvæði. Hafi framkvæmdin haft stoð íráðningarsamningi aðila eða öðrum löggerningum sé hún engu að síður ólögmæt.Þar sem stefndi beri ábyrgð á því að lögbundin réttindi starfsmanna séu virtberi stefnda að rétta hlut stefnanda jafnvel þótt litið verði svo á að samiðhafi verið um annað en framangreind lagaákvæði feli í sér. Í 1. og 5. gr. ráðningarsamnings aðilasé vísað til kjarasamninga Samiðnar og Samtaka atvinnulífsins og verði þvígengið út frá því að þeir samningar eigi við um ráðningarsambandið.Kjarasamningar, sem voru í gildi á þeim tíma sem stefnandi starfaði fyrirstefnda, séu annars vegar kjarasamningur Samiðnar og Samtaka atvinnulífsins,sem gildi frá 1. janúar 2014 til 28. febrúar 2015 og hins vegar kjarasamningursömu félaga sem gildir frá 1. maí 2015 til 31. desember 2018. Ákvæðisamninganna séu sambærileg að öllu leyti sem máli skipti og í framhaldinu vísaðtil þeirra sem „kjarasamninganna“. Í grein 2.8.1 í kjarasamningunum sékveðið á um daglegan hvíldartíma. Í greininni segi að vinnutíma skuli hagaþannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmaðurað minnsta kosti 11 klukkustunda samfellda hvíld. Óheimilt sé að skipuleggjavinnu þannig að vinnutími fari umfram 13 klst. Í grein 2.8.2 í kjarasamningunumsé kveðið á um frávik og frítökurétt. Í 1. mgr. greinarinnar komi fram að viðsérstakar aðstæður megi lengja vinnulotu í allt að 16 klukkustundir en verðiþví við komið skuli starfsmaður fá 11. klukkustunda hvíld í beinu framhaldi afvinnunni. Síðan segi eftirfarandi í 2. mgr.: Fáistarfsmaður ekki 11 klst. hvíld á sólarhring m.v. venjubundið upphaf vinnudags(vinnusólarhringinn) skal veita uppbótarhvíld sem hér segir: Sé starfsmaðursérsaklega beðinn að mæta til vinnu áður en 11 klst. hvíld er náð ber honumuppbótarhvíld sem nemur 11/2 klst. (dagvinna) fyrir hverja klst. sem hvíldinskerðist. Heimilt er að greiða út ½ klst. (dagvinna) af frítökuréttinum. Í 5. mgr. segir svo:Uppsafnaðurfrítökuréttur skv. framangreindu skal koma fram á launaseðli og veittur íhálfum og heilum dögum utan annatíma í starfsemi fyrirtækis í samráði viðstarfsmenn. Við starfslok skal ónýttur frítökuréttur gerður upp og teljasthluti ráðningartíma. Í grein 2.8.3 í kjarasamningunum sé svofjallað sérstaklega um hvíld undir átta klukkustundum. Þar segi að ef sérstakaraðstæður koma upp megi stytta hvíld niður fyrir átta klukkustundir. Við þær aðstæðurskuli starfsmaður fá greidda eina klukkustund í yfirvinnu fyrir hverjaklukkustund sem hvíldin fer niður fyrir átta klukkustundir. Þessiyfirvinnugreiðsla bætist við frítökuréttinn skv. grein 2.8.2. Í grein 2.8.4 sé kveðið á um vikuleganfrídag. Þar komi skýrt fram að á hverju sjö daga tímabili skuli starfsmaðurhafa a.m.k. einn vikulegan frídag, sem tengist beint daglegum hvíldartíma.Samkvæmt grein 2.8.5 sé frídagur metinn til átta dagvinnuklukkustunda. Ákvæðikjarasamninganna séu skýr um rétt starfsmanna til hvíldar og vikulegs frídags.Stefnanda hafi nú verið sagt upp hjá stefnda og geti hann þannig ekki lengurtekið út umrætt frí. Hann eigi því ekki annarra kosta völ en að fá réttindi síngreidd út í formi peningagreiðslu. Ráðningarkjör stefnanda hjá stefndavoru í andstöðu við kjarasamningana og viðeigandi lagaákvæði. Allan þann tíma,sem stefnandi hefur starfað hjá stefnda, hafi hann verið á jafnaðarkaupi ogekki fengið greitt sérstaklega þegar um skertan hvíldartíma hafi verið að ræða.Í 1. gr. ráðningarsamnings stefnanda og stefnda, sem undirritaður var 13. ágúst2015, segi: „Starfsmaður fer á jafnaðarkaup samkvæmt taxta VJ1003-1 sem erkrónur 2.388,00 fyrir hvern unnin tíma, sem þýðir að starfsmaður fær ekkigreiddan hvíldartíma og er það á ábyrgð starfsmannsins sjálfs að virðahvíldartímann.“ Ákvæðið sé í andstöðu við framangreind grundvallarréttindi, semmælt er fyrir um í kjarasamningunum og varða hvíldartíma starfsmanna. Þar semstefndi beri ábyrgð á því að kjarasamningsbundin réttindi starfsmanna séu virtberi stefnda að rétta hlut stefnanda jafnvel þótt litið verði svo á að samiðhafi verið um annað en ákvæði kjarasamninganna fela í sér. Stefnda hafi verið óheimilt að skerðakjarasamningsbundinn frítökurétt stefnanda með ráðningarsamningi. Stefndi hafiekki gert samninga á grundvelli 5. gr. kjarasamningsins eða aðra löggerningasem réttlæti að vikið sé frá fyrrgreindum ákvæðum kjarasamninga um hvíldartíma,frítökurétt og vikulegan frídag. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 80/1938, umstéttarfélög og vinnudeilur, og 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjörlaunafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sé óheimilt að skerða réttindistefnanda samkvæmt kjarasamningi og ákvæði samninga séu ógild að svo mikluleyti sem þau fari í bága við kjarasamning. Ákvæði ráðningarsamnings aðila semkveði á um skerðingu á kjarasamningsbundnum réttindum stefnanda séu ógild ogað vettugi virðandi. Það eigi m.a. við um ákvæði, sem færir ábyrgðina áréttindunum af stefnda yfir á stefnanda. Stefnda hafi borið að veita stefnandaréttindi samkvæmt lögum og kjarasamningi og gat ekki komið því yfir á stefnandaað fylgjast með þeim réttindum og framkvæma í samræmi við þau. Samkvæmtframangreindu séu ákvæði ráðningarsamnings ógild þar sem þau séu í ósamræmi viðákvæði laga og kjarasamnings. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því aðákvæði ráðningarsamnings séu ósanngjörn í garð stefnanda og þar af leiðandi íandstöðu við lög nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Ákvæði ráðningarsamningsins sem skerða réttindi stefnanda séu einnig ógild meðstoð í ógildingarreglum samningaréttar. Í 1. gr. ráðningarsamningsins sé kveðiðá um að það sé á ábyrgð stefnanda sjálfs að virða hvíldartímann og það sé íandstöðu við þá grundvallarreglu að stefnda beri sem vinnuveitanda að tryggjaað ákvæði laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðumog ákvæði kjarasamninga, séu virt. Þá sé ákvæðið einnig í andstöðu við 5. mgr.greinar 2.8.2 í kjarasamningunum sem kveður á um að uppsafnaður frítökurétturskuli koma fram á launaseðlum. Ákvæðið sé enn fremur í andstöðu við þágrundvallarreglu vinnu- og starfsmannaréttar að stefndi sem vinnuveitandiskipuleggi vinnutíma starfsmanna sinna og þar með frí þeirra. Jafnframt séákvæðið í andstöðu við þá meginreglu vinnu- og starfsmannaréttar að starfsmanniberi á grundvelli hlýðniskyldu að lúta verkstjórn og fyrirmælum stefnda semvinnuveitanda. Augljóst sé að stefnandi var sem starfsmaður ekki í neinniaðstöðu til þess að neita að mæta til vinnu vegna hvíldarréttar og/eða réttartil vikulegs frídags. Að sama skapi hafi stefnandi ekki verið í stöðu til þessað gera kröfur til þess að stefndi veitti honum þau réttindi sem stefndi áttiað fylgjast með og hafa frumkvæði að því að veita honum. Skyldan til að tryggjaað ákvæði laga og kjarasamninga um hvíldartíma séu virt hvíli ótvírætt ástefnda sem vinnuveitanda og felist meðal annars í skyldu hans til að tryggjaréttindi, öryggi, heilsu og aðstæður starfsmanna á vinnustað. Ljóst sé aðstefndi geti ekki varpað ábyrgð sinni hvað varðar skipulag vinnutíma ogréttinda starfsmanna sinna yfir á starfsmennina sjálfa. Skipulagning vinnutímaog skipulagning hvíldar fari að saman og sé á ábyrgð stefnda sem vinnuveitanda.Með ákvæði 1. gr. ráðningarsamningsins virðist stefndi leitast við að felastefnanda ábyrgð sem ótvírætt eigi að hvíla á honum sjálfum samkvæmt lögum ogkjarasamningum. Slíkt verði að teljast ósanngjarnt með hliðsjón afgrundvallarreglum vinnu- og starfsmannaréttar. Þar af leiðandi verði að víkjaákvæðinu til hliðar sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Greiðsla frítökuréttar vegna skertshvíldartíma og vikulegs frídags teljist til launa stefnanda og hann eigi rétttil orlofslauna sem nemi 10,17% af umræddri greiðslu, sbr. 1. mgr. 7. gr. laganr. 39/1987, um orlof. Stefnandi gerir aðallega fjárkröfu umþær vangoldnu tekjur, sem hann telur sig eiga inni hjá stefnda. Ef dómstólartelja ómögulegt að fallast á fjárkröfuna er til vara gerð krafa um aðviðurkennd verði skylda stefnda til að greiða þá tilteknu tegund tekna sem umræðir. Stefnandi hafi sjálfstæðan rétt á dómi um viðurkenningu á því að stefndasé skylt að greiða framangreindar tekjur. Á grundvelli slíks dóms sé svo hægtað reikna út réttar greiðslur. Stefnandi hafi því beina og lögvarða hagsmuni afþví að sækja viðurkenningarkröfur sínar fyrir dómi. Grundvöllur að bakifjárkröfu stefnanda sé aðallega að stefndi hafi ekki greitt stefnanda þau launsem hann átti rétt á. Krafan byggi á því að stefndi skuldi stefnanda það sem uppá vantar og beri að greiða það í samræmi við meginreglur samninga-, kröfu- ogvinnuréttar. Til vara er byggt á því að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni ogberi skaðabótaábyrgð á því samkvæmt sakarreglunni. Háttsemi stefnda sé ólögmætenda í ósamræmi við lög og kjarasamninga. Háttsemin sé saknæm þar sem það hafiverið ásetningur eða a.m.k. stórkostlegt gáleysi stefnda að sniðganga réttindistefnanda samkvæmt kjarasamningi. Tjón stefnanda sé í orsakatengslum viðháttsemi stefnda og sennileg afleiðing af henni. Tjónið samsvari þeim greiðslumsem stefnandi varð af vegna háttsemi stefnda. Fjárhæðin sé þannig sú sama íbáðum tilvikum, þ.e. þær greiðslur sem stefnandi fór á mis við vegna þess aðstefndi hefur ekki greitt laun samkvæmt lögum og kjarasamningum. Fjárkrafastefnanda byggi á því að stefnda beri að greiða honum laun fyrir frítökuréttvegna skerts hvíldartíma í samræmi við kjarasamning. Eftirfarandi ersundurliðun á kröfunni, nákvæmari sundurliðun á kröfu stefnanda megi sjá ádómskjali nr. 6, sem byggi á tímaskráningum á dómskjali nr. 5. Samkvæmt kjarasamningunum eigistefnandi rétt á 1 ½ klukkustund í frítökurétt fyrir hverja klukkustund sem 11klukkustunda samfelld hvíld skerðist. Í 2. mgr. greinar 2.8.2 íkjarasamningunum segi að heimilt sé að greiða út ½ klst. af frítökuréttinumóski starfsmaður þess. Ákvæðið eigi þó einungis við þegar starfsmaður er enn ívinnu hjá vinnuveitanda og sé þannig mögulegt að taka út frí. Í 5. mgr. greinar 2.8.2 segi aðuppsafnaður frítökuréttur samkvæmt ákvæðinu skuli koma fram á launaseðli. Viðstarfslok skuli ónýttur frítökuréttur gerður upp. Þannig sé ljóst að stefnandieigi rétt á því að hinn uppsafnaði réttur verði greiddur út með peningum.Frítökuréttur stefnanda er fundinn út samkvæmt tímaskráningum stefnanda hjástefnda í skráningarkerfi sem nefnist Bakvörður. Farið sé yfir allartímaskráningar stefnanda og fjöldi klukkustunda talinn frá því að stefnandiskráði sig úr vinnu og þar til hann skráði sig aftur í vinnu næsta dag á eftir.Hvíldartími stefnanda á framangreindu tímabili hafi samkvæmt tímaskráningumverið skertur í samtals 46 skipti. Samanlagður fjöldi skertra hvíldartímastefnanda sé 172,92 klukkustundir. Samanlagður fjöldi skertra hvíldartímastefnanda sé því næst margfaldaður með 1,5, sbr. 2. mgr. greinar 2.8.2 íkjarasamningunum. Samkvæmt framangreindum útreikningum nemi frítökurétturstefnanda samtals 259,38 klukkustundum (172,92 klst. x 1,5). Á fyrrgreindutímabili hafi 25 sinnum vantað upp á að stefnandi fengi átta klukkustunda hvíld.Samtals klukkustundir, undir átta tíma hvíld, séu 52,57. Vikulegur frídagur stefnanda hafisamkvæmt tímaskráningum hans verið skertur í samtals níu skipti og samanlagðurfrítökuréttur vegna þess sé 72 klst. miðað við átta klukkustunda vinnudag (9dagar x 8 klst). Samanlagður frítökuréttur stefnanda vegna skerts hvíldartímaog vikulegs frídags sé því samtals 383,94 klst. (259,38 klst. + 52,57 + 72klst.) Samkvæmt 2. mgr. greinar 2.8.2. íkjarasamningunum skulli miða greiðslu frítökuréttar við dagvinnukaup þegarhvíldartími er skertur þannig að stefnandi nær ekki 11 klukkustunda hvíld ásólahring. Samkvæmt 2. mgr. grein 2.8.3 í kjarasamningunum skuli miða greiðslufrítökuréttar við yfirvinnukaup þegar hvíldartími er skertur þannig að stefnandinær ekki átta klukkustunda hvíld á sólarhring og skuli sú greiðsla koma tilviðbótar við greiðslu samkvæmt grein 2.8.2 Stefnandi hafi hins vegar starfað ájafnaðarkaupi hjá stefnda, sem sé nú að fjárhæð 2.540 krónur. Stefnandi byggirkröfu sína á því að greiðsla frítökuréttar skuli taka mið af tímakaupistefnanda hjá stefnda, enda hefur ekki verið mælt fyrir um sérstakt kaup fyrirdagvinnu eða yfirvinnu. Samkvæmt því nemur frítökuréttur stefnanda samtals975.208 krónum (383,94 klst. x 2.540 krónur). Að auki gerir stefnandi kröfu um10,17% orlof af greiðslu fyrir frítökurétt, samtals 99.177 krónur (975.208krónur x 10,17%). Krafa stefnanda er því samtala greiðsluvegna frítökuréttar og orlofs, samtals 1.074.385 krónur (975.208 krónur +99.177 krónur). Innan kröfunnar falla allar kröfur sem ganga skemur. Dómarigeti þannig fallist á kröfurnar að hluta og/eða byggt á öðrum forsendumvarðandi útreikning verði sýnt fram á að þær séu réttari. Vísað er til meginreglna vinnuréttar,laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur og laga nr. 55/1980, umstarfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Ákvæði 7. gr.alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sbr. lögnr. 10/1979. Einnig er vísað til laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum, einkum 53. gr. laganna og lög nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna.Krafa um dráttarvexti á stoðí III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Upphaf dráttarvaxtamiðast við mánuð frá þingfestingardegi stefnu og skjala, sbr. 4. mgr. 5. gr.laganna. Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoðí XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Fyrirsvar á stoð í 4. mgr.17. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing stefnda er vísaðtil samkomulags með stoð í 3. mgr. 42. gr. sömu laga. Stefnandi áskilur sér sérstakan rétt til að afla matsgerðar dómkvaddramatsmanna.IV.Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi mótmælir atvikalýsingu stefnanda að þvímarki sem hún er í ósamræmi við atvikalýsingu hans sjálfs. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að hann hafi þurftað sæta skerðingu réttinda án þess að fá í staðinn greiðslur eða önnur réttindií starfi sínu. Stefndi mótmælir þessu og bendir á að þegar stefnandi vannkvöld- og næturvinnu, sem leiddi til þess að réttur hans til 11 tímasamfelldrar hvíldar var skertur, hafi stefnanda í flestum tilvikum verið bættþað upp með þeim hætti að aukatímar voru skráðir á hann handvirkt í Bakverði, sem sé það tímaskráningarkerfi, semstefndi notaðist við á þessum tíma. Í flestum þeirra tilvika þar sem samfelld11 tíma hvíld var skert hafi stefnandi verið að störfum um borð í skipumviðskiptavina stefnda fjarri starfsstöð hans. Þar sem ekki hafi veriðstimpilklukka frá stefnda á þessum stöðum hafi sá háttur verið hafður á aðstefnandi tók saman unnar vinnustundir, bætti við aukatímum sem jafngiltugreiðslum vegna skertrar hvíldar og skilaði þeim upplýsingum á skrifstofustefnda sem lagði þær til grundvallar við útreikning launa. Með skráninguþessara aukatíma í tímaskráningarkerfi stefnda hafi stefnanda verið bætt uppskert hvíld í formi launagreiðslna en áhrif tímaskráninganna voru þau aðviðverutími stefnanda lengdist sem hafði svo þau afleiddu áhrif að hvíldartímivirtist hafa verið skertur meira en raunverulega var. Sem dæmium framangreint nefnir stefndi að á tímabilinu frá 21. febrúar 2015 til 17.júní s.á. hafi stefnandi verið yfir 30 daga á sjó á vegum stefnanda. Ímeirihluta þeirra tilvika, sem stefnandi vann á sjó, fylgdu honum einn til þrírsamstarfsmenn hans hjá stefnda og unnið var á sex tíma vöktum þannig aðhámarksvinna á sólarhring nam 12 tímum. Þrátt fyrir framangreint skilaðistefnandi tímaskýrslum til stefnda þar sem framangreindum aukatímum hafði veriðbætt við og rukkaði hann í því sambandi iðulega 16-20 tíma á sólarhring vegnavinnu á sjó þó að raunverulega unnir tímar hefðu aðeins verið 12 að hámarki.Stefnandi hafi bætt við óunnum tímum þannig að hann fengi hina skertu hvíldbætta í formi peningagreiðslu. Í eftirfarandi töflu stefndi hafi tekið saman.Þær séu þó ekki tæmandi um aukatímagreiðslur til stefnanda á framangreindutímabili: Tímabil vinnuFjöldi unninna tímaFjöldi greiddra tímaFjöldi greiddra aukatíma21.02.15 til 23.02.15365620 28.02.15 til 03.03.154876282.03.15 til 16.03.15609434 8.03.15 til 22.03.1560903003.05.15 til 10.05.15963034 26.05.15 til 31.05.15729624 3.06.15 til 16.06.1548646Samtals:86 aukatímar Afofangreindri töflu má sjá að stefnandi fékk greidda samtals 186 tíma vegnaskertrar hvíldar á framangreindu tímabili en miðað við tímagjaldið 2.540 kr.nam greiðslan til stefnanda vegna þess 520.487 kr. að meðtöldu 10,17% orlofi. Stefndiáskilur sér rétt til þess að leggja fram frekari töluleg gögn til stuðningsframangreindri málsástæðu síðar undir rekstri þessa máls. Þá áskilur stefndisér jafnframt rétt til þess leggja fram útreikninga sem sýna hver séu afleiddáhrif af skráningu framangreindra aukatíma á áunninn hvíldartíma stefnanda. Ennfremur áskilur stefndi sér rétt til þess að leggja fram töluleg gögn umgreiðslur á fleiri aukatímum til stefnanda sem og gögn um mögulegar ofgreiðslurtil stefnanda. Fallistvirðulegur dómur ekki á framangreindan málatilbúnað stefnda, um að stefnandahafi þegar verið bætt hin skerta hvíld í formi greiðslu á óunnum tímum, ogleggi frekar til grundvallar þann málatilbúnað stefnanda að réttur hans til 11tíma samfelldrar hvíldar hafi verið skertur um sem nemur 172,92 klukkustundum,þá er á því byggt að útreikningar að baki þessa hluta aðalkröfu stefnanda séurangir. Nánar tiltekið byggir stefndi á því að ekki sé rétt að gera kröfu um1,5 tíma fyrir hverja klukkustund sem hvíldarréttur hefur verið skertur heldursé þess í stað, í samræmi við ákvæði 2.8.2 í kjarasamningi aðila, rétt að gerakröfu um 0,5 tíma enda miðast kröfugerð stefnanda við að frítökurétturinn ségreiddur út, sjá dskj. nr. 8–9. Af framangreindum sökum er aðalkrafa stefnandaofreiknuð um sem nemur 483.885 kr. en þá hefur verið tekið tillit til áhrifa10,17% orlofs. Stefndikrefst sýknu af öðrum hluta aðalkröfu stefnanda, sem lýtur að því að átta tímasamfelld hvíld hafi verið skert, með öllum sömu röksemdum og raktar hafa verið.Í því sambandi er byggt á því að stefnandi hafi þegar fengið allahvíldarskerðingu bætta með greiðslu svokallaðra aukatíma sem færðir voruhandvirkt í tímaskráningarkerfi stefnda. Stefndi byggir einnig á því að rétt séað sýkna hann af þessum hluta aðalkröfu stefnanda þar sem hin handvirkaskráning á aukatímum í tímaskráningarkerfi hafi verið ástæða þess að stefnandivirðist ekki hafa fengið átta tíma hvíld, a.m.k. hafi það verið ástæðan í 25 afþeim 27 skiptum sem vikið sé að í útreikningum á dskj. nr. 6. Stefndi bendir íþví sambandi á að aðeins í tveimur tilvikum, nánar tiltekið þann 11. júní 2014og 19. febrúar 2015, skortur á 8 átta tíma hvíld af öðrum ástæðum. Samanlagðurskortur á átta tíma hvíld þessa tvo daga hafi numið 2,68 tímum og því getikrafa stefnanda vegna þess að hámarki numið 7.499 kr. að teknu tilliti tiláhrifa 10,17% orlofs. Þar sem krafa stefnanda vegna þessa hluta aðalkröfunnarsé 147.108 kr., að teknu tilliti til orlofs, sé krafan ofreiknuð um sem nemi39.609 kr. Stefndi krefst sýknu af þriðja hlutaaðalkröfu stefnanda og telur að stefnanda hafi borið að skipuleggja vinnu sínameð þeim hætti að hann fengi vikulegan frídag eða samsvarandi hvíld á hverju 14daga tímabili. Í þessu sambandi sé ítrekað að stefnandi hafi haft frjálsarhendur um skipulagningu vinnu sinnar og sem rök fyrir því vísist til skriflegraráðningarsamninga aðila en í þeim komifram að það sé á ábyrgð stefnanda að virða hvíldartíma. Í þessu sambandi ítrekarstefndi að stefnandi var trúnaðarmaður á vinnustað stefnda og hafði stefndiréttmætar væntingar um að stefnandi myndi virða kjarasamningsbundinnhvíldartíma, þ.m.t. vikulegan frídag. Fallistdómur ekki á að stefnandi hafi glatað rétti til vikulegs frídags, vegna þeirrasjónarmiða sem fjallað er um hér að framan, þá er á því byggt að ekki sé hægtað dæma þennan hluta kröfunnar eins og krafan sé sett fram þar sem hún séofreiknuð. Sem rök fyrir því er bent á að réttur stefnanda til vikulegs frídagsvar ekki skertur níu sinnum eins og stefnandi byggir á, heldur að hámarki sexsinnum. Þannig hafi réttur stefnanda til vikulegra frídaga á tímabilinu frá 10.júní 2014 til 28. júní s.á. aðeins verið skertur einu sinni en ekki tvisvarsinnum eins og stefnandi byggi á. Jafnframt telur stefndi að réttur stefnandatil vikulegs frídags á tímabilinu frá 27. apríl 2015 til 12. maí s.á. hafi ekkiverið skertur en stefnandi byggir á því að rétturinn hafi verið skertur tvisvarsinnum á þessu tímabili. Þar sem réttur stefnanda til vikulegs frídags var að hámarkiskertur sex sinnum en ekki níu sinnum eins og stefnandi byggir á sé krafastefnanda vegna þess kröfuliðar ofmetin um sem nemur 67.160 kr. og þá hafiverið tekið tillit til áhrifa 10,17% orlofs. Að ölluframangreindu virtu telur stefndi að krafa stefnanda sé ofreiknuð að lágmarkium 690.654 kr. Þá standi eftir af kröfu stefnanda 383.731 kr. Þar sem stefndihafi þegar greitt stefnanda 520.487 kr. vegna skertrar hvíldar sé ljóst aðstefnandi eigi ekki kröfu á stefnda og því beri að sýkna hann af aðalkröfustefnanda. Stefndimótmælir upphafsdegi dráttarvaxta í kröfugerð stefnanda, m.a. þar sem stefnandihefur aldrei sent honum innheimtubréf. Stefndi telur því að ekki séu efni tilþess að fallast á dráttarvaxtakröfu stefnanda fyrr en í fyrsta lagi fráþingfestingardegi stefnu. Stefndikrefst sýknu af varakröfu stefnanda á grundvelli allra sömu málsástæðna ogsettar voru fram varðandi aðalkröfu. Jafnframt krefst stefndi sýknu afvarakröfu stefnanda, sem er viðurkenningarkrafa, þar sem stefnandi hafi ekkilögvarða hagsmuni af slíkri kröfu því að málatilbúnaður hans ber það ekki meðsér að hann telji sig geta fært sönnur á það hvert nákvæmt fjárhagslegt tjónhans sé. Krafastefnda um sýknu af dómkröfum stefnanda byggir á almennum reglum vinnu- kröfu-og samningaréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.V.NiðurstaðaÁgreiningur aðila snýst um það hvort stefnandi hafi fengið greitt fyrirfrítökurétt vegna skerts hvíldartíma og fyrir skert réttindi til vikulegsfrídags vegna starfa sinna hjá stefnanda á tímabilinu 19. maí 2014 til 17. júní2016. Við aðalmeðferð gáfu skýrslur stefnandi og Ingólfur Árnason,framkvæmdastjóri stefnda. Auk þess gáfu vitnaskýrslur nokkrir starfsmennstefnda ásamt Vilhjálmi E. Birgissyni, formanni Verkalýðsfélags Akraness. Vikiðverður að framburði þessara aðila eftir því sem þykir skipta máli varðandisönnunarfærslu í málinu.Stefnandi svaraði ekki spurningu um af hverju honum hefði verið sagtupp. Ingólfur Árnason framkvæmdastjóri kvað stefnanda sjálfan hafa sagt upp ensamt haldið áfram að vinna og því hafi honum verið sagt upp. Stefnandi gerði ískýrslutöku sinni grein fyrir því að vinnuálag hefði verið mikið hjá stefnda.Hann hafi starfað í svonefndri deigludeild og verðið trúnaðarmaður starfsmanna.Hann kvað tímaskráningarkerfið segja til um unnar vinnustundir sínar. Þegarstefnandi hafi verið að vinna fjarri starfsstöð Skagans, einkum í skipinuMálmey frá Sauðárkróki, hafi hann haldið skrá um unna tíma. Að loknum ferðumhafi hann gefið verkstjóra upp tímafjöldann og Ellert Jósefsson hafi síðanskráð tímana inn í kerfið. Hann kvaðst ekki hafa bætt við tímum vegna skorts áhvíldartíma og aldrei hafa fengið fleiri tíma greidda en voru unnir. Gert hafiverið ráð fyrir að unnið væri í átta tíma á sólarhring í þessum ferðum en þaðhafi aldrei gengið eftir og hafi hann í fjórum ferðum með Málmey unnið 20 tímaá sólarhring, dag eftir dag án þess að fá greiðslur vegna skertrar hvíldar. Hannkvað þrjá tíma hafa verið dregna af unnum tíma vegna dagpeningagreiðslna semhann hafi fengið, samtals um 680 þúsund krónur. Hann hafi ekki getað nýtt tímaí landi milli ferða til hvíldar og ekki heldur á útsiglingu eða heimsiglingu.Stefnandi kveðst hafa fengið yfirlit yfir unna tíma hálfsmánaðarlega en ekkihafa gert athugasemdir við launaseðla. Mikiðber á milli í framburði stefnanda og annarra sem gáfu skýrslu. IngólfurÁrnason, framkvæmdastjóri stefnda, kvað samning hafa verið um að í sjóferðumværi miðað við 12 tíma vinnu en greitt væri fyrir 16 tíma. Bæði Valdimar SmáriAxelsson, aðalbókari stefnda, Tómas Kárason, verkstjóri hjá stefnda, og HalldórJónsson, sem var rekstrarstjóri stefnda á þessum tíma og hafði meðstarfsmannamál að gera, báru á sama veg um þessa 16 tíma reglu. IngólfurÁrnason, framkvæmdastjóri stefnda, kvaðst ekki hafa vitað af þessum miklutímaskriftum stefnanda fyrr en mál þetta kom upp. Stefnandi hafi aldrei kvartaðyfir skorti á hvíldartíma en þegar verið sé að vinna utan starfsstöðvar, einsog á sjó, geti verkstjóri ekki fylgst með frá degi til dags. Þá hafi skorti áhvíldartíma veri mætt með því að bæta aukalega tímum inn í skráningarkerfið,því sem viðkomandi taldi sig eiga rétt á. Stefnandi hafi fengið miklu meiragreitt en samningurinn sagði til um, hann hafi fengið 186 aukatíma greidda íþessu skyni. Stefnandi hafi skilað tímaskýrslum sínum eftir sjóferðir beint tilEllerts Jósefssonar launafulltrúa en ekki til verkstjóra. Halldór Jónsson kvað í vitnaskýrslu sinni ávallt hafa verið farið eftirkjarasamningum viðkomandi starfsmanns. Ef unnið var um helgar hefði verið fariðeftir samningum um lögbundna frídaga. Verkstjórar og starfsmenn hafi boriðábyrgð á þessu og þá sérstaklega stefnandi sem var trúnaðarmaður starfsmanna.Stefnandi hafi aldrei kvartað um að gengið hefði verið á rétt starfsmanna. Hannhafi oft rætt þessi mál við stefnanda og beðið hann um að láta sig vita ef slíkmáli væru í gangi en stefndi hafi aldrei nefnt nein mál þar sem brotið hefðiverið á honum eða öðrum. Ingólfur staðfesti jafnframt handskráningu tíma hjástarfsmönnum sem unnu fjarri vinnu stað, jafnvel erlendis eða á sjó.Tímaskráningin hafi átt að endurspegla greiðslur til launþega í samræmi viðkjarasamninga og slíkar greiðslur einnig að bæta upp tapaða hvíld skv.kjarasamningum. Menn hafi skráð á sig aukatíma til að bæta sér upp hvíldartímaog hafi tímafjöldinn átt að tryggja að þeir fengju greitt samkvæmt ákvæðumkjarasamninga. Starfsmönnum, sem unnu fjarri starfsstöð, hafi verið treyst tilað skrá þessa tíma, þeir hafi þekkt ákvæði kjarasamninga og ekki síst stefnandisem trúnaðarmaður. Halldór kvaðst hafa fundað nokkrum sinnum með stefnanda íaðdraganda starfsloka og aldrei hafi komið upp að stefnandi teldi sig eigaeinhverjar kröfur óuppgerðar. Ívitnaskýrslu sinni bar Valdimar Smári Axelsson, aðalbókari stefnda, að hannhefði séð um að bóka launin inn í kerfið, Ellert Jósefsson hefði séð um launinen vitnið verið honum innan handar. Valdimar bar að tímar tilgreindir ítímaskýrslum stefnanda væru greiddir tímar en ekki unnir tímar. Í greiðslum tilstefnanda hafi átt að vera innifalin greiðsla fyrir hvíldartíma. Hins vegarstæðist ekki að stefnandi hefði unnið 20 tíma á sólarhring dag eftir dag.Kerfið, sem notað var, heiti Bakvörður, menn stimpli sig inn þegar þeir séu ástarfsstöðinni, en þegar þeir væru á sjó eða annars staðar hafi þeir sjálfirséð um að skila tímum til Ellerts. Ef aukatímar voru svo margir að ekki hafiverið hægt að skrá þá alla á sama sólarhring hafi þeir verið skráðir inn álaugardegi eða sunnudegi og líti það út eins og unninn dagur sem sýni þáskerðingu á hvíldartíma sem standist ekki. Valdimar kvaðst hafa farið vel yfirsjóferðir stefnanda bæði í febrúar og mars, sem aðalkrafan byggir á. Stefnandihafi gefið upp fleiri tíma en Árni Ingólfsson sem hafi verið að vinna samhliðastefnanda og þannig hafi verið verulegt misræmi í uppgefnum tíma. Til dæmis séí kröfunni krafist greiðslu fyrir skertan hvíldartíma 17. júní 2014 sem séfrídagur og engin stoð sé fyrir þeirri kröfu. Þetta sé handskráður tími ogstefnandi hafi ekki verið á sjó á þessum tíma. Valdimar kvað Ellert Jósefssonhafa séð um slíkar skráningar. Á útskriftinni sjáist að skráð er inn 00.00 og00.00 út með n á eftir sem þýði engin viðvera. Kerfið sé notað til að reiknalaun og ekki í neinum tilvikum sé skertur hvíldartími án þess að það sé þágreitt með þessum hætti. Valdimar kvað stefnanda hafa gefið upp hvað hann ættiað fá greitt og hafi það verið greitt. Stefnandi hafi aldrei kvartað og ekkigert ágreining fyrr en eftir á. EllertJósefsson launafulltrúi bar í vitnaskýrslu sinni að hann annaðistlaunaútreikninga og að aldrei hefði verið brotið á hvíldarrétti stefnanda. Hannhafi komið til sín eftir hvert úthald og beðið sig um að skrá inn tímana,fjöldi þeirra hefði ekkert með það að gera hvað hann hefði unnið, þetta værutímar til útgreiðslu. Ellert kvaðst ekki hafa trú á öðru en að stefnandi hafibætt við tímum vegna hvíldar enda hafi hann bætt við 186 tímum til greiðslu.Hann kvaðst hafa látið tímaskráningu fylgja hverjum launaseðli hálfsmánaðarlegaog hafi stefnandi aldrei gert athugasemd. Þar sem kerfið var notað til aðreikna launin hafi það ekki tekið við nema ákveðnum fjölda tíma á sólarhring ogþví hafi það verið „blöffað“ með því að færa viðbótartímana til greiðslu upp íhvíld á aðra daga, til dæmis 17. júní. Ellert kvað engan starfsmanna hafa óskaðeftir því að taka frídaga til að bæta upp skort á hvíld, allir hafi kosiðgreiðslu. ÞorgeirJósefsson, framleiðslustjóri stefnda, kvaðst hafa átt samskipti við stefnandavarðandi dagpeninga í ferðum. Stefnandi hafi óskað eftir dagpeningum og fengiðgreiddar 680 þúsund krónur í sex uppgjörum. ÁrniIngólfsson, starfsmaður hjá stefnda, kvaðst hafa unnið með stefnanda í líklegþremur ferðum með Málmey í febrúar tilmars 2015. Hann kvað að í fyrstu hafi verið sex tíma vaktir sem fylgdu vöktum áskipinu. Vinna gat staðið allt að 12 tímum á sólarhring, stundum skemur. Þaðhafi getað komið smá törn ef eitthvað bilaði. Þeir stefnandi hafi unniðjafnmikið að jafnaði. Samkomulag hafi verið um að þeir skiluðu 12 tíma vinnu ogfengju greidda 16 tíma auk dagpeninga og komu þeir upplýsingum tillaunafulltrúa. Árni kvað þá aldrei hafa unnið 20 tíma á sólarhring þegar hann varmeð stefnanda á sjó. Þeir hafi fengið hvíld á leið á miðin og á heimsiglingu,þá hafi aldrei neitt verið unnið og kvaðst vitnið ekki muna eftir að nokkurntíma hafi verið unnið svona mikið eins og stefnandi héldi fram. Þá kvað vitniðað skipið hafi verið í vari þann 14 mars og þá hafi ekkert verið að gera hjáþeim. Það vekur athygli að stefnandi byggir á að hannhafi verið að vinna þennandag og að umtalsvert hafi skort upp á hvíld hjá honum. Ívinnuyfirliti úr Bakverði, sem liggur frammi í málinu má sjá að skráðir eruaukatímar á helgidögum á þann hátt sem vitnið Valdimar Axelsson greindi frá,merktir 00.00 og 00.00n. Þar á meðal er 17. júní 2014, síðan 17. og 18. apríl2014, 29. maí 2014, 9. júní 2014, 28. febrúar 2015, 1. mars 2015, 3. mars 2015,23. apríl 2015. 1. maí 2015, 14. maí 2015, 25. maí 2015, 17. júní 2015.Dómurinn telur að í ýmsum atriðum sé framburður stefnanda ekkitrúverðugur og í andstöðu við framangreindan vitnisburð við aðalmeðferð, sbr.vitnisburð Valdimars Axelssonar um skráningu á helgidögum og síðan framburðÁrna Ingólfssonar um vinnuframlag þeirra um borð í Málmey og skráningustefnanda 14. mars 2015 er Árni kvað skipið hafa verið í vari og ekkert hafaverið unnið. Þá bera vitni á sama veg um svonefnda 16 tíma reglu á sjó.Dómurinn telur að stefnanda hafi ekki tekist sönnum um að hann hafi unnið jafnmarga tíma um borð í Málmey og hann heldur fram. Í stefnu áskildi stefnandi sérrétt til að afla sér matsgerðar dómkvaddra matsmanna en gerði það ekki. Meðvísan til framanskráðs hefur verður talið að brotalamir í málatilbúnaðistefnanda leiði til þess að ekki verður fallist á að honum hafi tekist að færasönnur á að hann eigi rétt til greiðslu aðalkröfu sinnar úr hendi stefnda.Stefnandi var trúnaðarmaður starfsmanna hjá stefnda og ekkert liggur fyrir umað hann hafi nokkurn tíma kvartað vegna sín eða annarra starfsmanna um aðbrotið væri á rétti þeirra samkvæmt kjarasamningi. Þá gerði stefnandi ekkiathugasemdir við launagreiðslur til sín fyrr en eftir að hann hafði látið afstörfum en gera má ráð fyrir að stefnanda hafi verið afar vel kunnugt umréttindi sín vegna starfa sinna sem trúnaðarmaður á vinnustaðnum. Meðvísan til þess sem rakið hefur verið verður heldur ekki fallist á varakröfustefnanda og ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Hins vegar er til þessað líta að launakerfi stefnda var með þeim hætti að ekki var auðvelt að ráða íhvað verið var að greiða á hverjum tíma. Þá er í samningum mælt fyrir um aðuppsafnaður frítökuréttur skuli koma fram á launaseðli en svo var ekki. Þáverður ekki talið að ákvæði í ráðningarsamningi, um að stefnandi eigi ekki réttá greiðslu hvíldartíma þar sem hann sé á jafnaðarkaupi og það sé á ábyrgðstarfsmannsins sjálfs að virða hvíldartímann, fá staðist enda í andstöðu viðgrundvallarréttindi í kjarasamningum. Meðvísan til alls þess sem að framan greinir þykir rétt að málskostnaður milliaðila falli niður. Vegnaembættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 1. mgr.115.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dómari og lögmenn eru sammálaum að ekki sé þörf á endurflutningi málsins. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Stefndi, Skaginn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Antons Guðmundssonar.Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 266/2003
|
Kjarasamningur Laun Uppsögn Félagsdómur Res Judicata
|
Ó og B, félagsmönnum í stéttarfélaginu S, var sagt upp störfum hjá K. Í gildandi kjarasamningi var ákvæði um forgangsrétt félagsmanna í S til starfa samkvæmt kjarasamningnum. Félagsdómur hafði í framhaldi af þessu fallist á með S að K hafi með fyrrgreindum uppsögnum brotið gegn forgangsréttarákvæðinu. Að fenginni þeirri niðurstöðu kröfðust Ó og B skaða- og miskabóta vegna ólögmætrar uppsagnar. Með því að dómar Félagsdóms eru endanlegir og verður ekki áfrýjað var áðurgreind niðurstaða Félagsdóms lögð til grundvallar dómsúrlausn. Var K dæmdur til greiðslu skaðabóta, en sýknaður af kröfu um miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júlí 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaða- og miskabætur að fjárhæð 2.016.113 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. júlí 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í héraðsdómi sagði stefndi áfrýjanda og Birni Briem, sem báðir voru félagsmenn í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni, upp störfum með bréfi 26. september 2001. Var ástæða uppsagnanna sögð vera samdráttur hjá fyrirtækinu í tengslum við minnkandi umsvif í flugrekstri. Á þeim tíma sem uppsagnirnar tóku gildi var í gildi kjarasamningur milli Samtaka atvinnulífsins og Bifreiðarstjórafélagsins Sleipnis 5. júlí 2001. Í grein 5.1. í samningnum var ákvæði um forgangsrétt félagsmanna í síðastgreindu stéttarfélagi til starfa samkvæmt kjarasamningnum og er ákvæðið tekið orðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi. Stéttarfélagið höfðaði mál fyrir Félagsdómi á hendur Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd Samtaka ferðaþjónustunnar vegna stefnda í máli þessu og gerði þær dómkröfur að viðurkennt yrði að stefndi hafi brotið kjarasamning aðila með því að segja áðurnefndum mönnum upp störfum og hafa á sama tíma í störfum fólksflutningabifreiðastjóra sem voru félagsmenn í öðru nafngreindu stéttarfélagi. Með dómi Félagsdóms 28. maí 2002 í máli nr. 2/2002 var fallist á með Bifreiðastjórafélaginu Sleipni að stefndi hafi með uppsögnunum brotið gegn forgangsréttarákvæðinu, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Í máli þessu, sem höfðað var með stefnu 26. ágúst 2002 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, krefst áfrýjandi skaða- og miskabóta vegna ólögmætrar uppsagnar. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu um skaðabótakröfuna. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að uppsögn áfrýjanda hafi hvorki farið í bága við lög né kjarasamning. Telur stefndi að ákvæði kjarasamninga um forgangsrétt viðkomandi stéttarfélags til starfa nái ekki til uppsagna starfsmanna. Skuldbindingar sem slík forgangsréttarákvæði feli í sér fyrir vinnuveitendur verði að túlka þröngt með tilliti til félagafrelsisákvæða 74. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum, 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 5. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu. Félagsdómur hefur, sem fyrr segir, dæmt að með því að segja áfrýjanda upp starfi hafi stefndi brotið forgangsréttarákvæðið kjarasamningsins 5. júlí 2001. Í forsendum fyrir niðurstöðu sinni taldi dómurinn að samningsákvæðið hafi hvorki verið í andstöðu við framangreind ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar né áðurnefnda sáttmála. Samkvæmt 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur eru dómar Félagsdóms endanlegir og verður ekki áfrýjað. Verður að leggja niðurstöðu Félagsdóms um að uppsögnin hafi verið brot á áðurnefndu forgangsréttarákvæði kjarasamningsins og þar með ólögmæt til grundvallar úrlausn í máli þessu, sbr. meginreglur 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fallist er á með áfrýjanda að hann eigi rétt til bóta vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Ekkert er komið fram í málinu sem valdið getur því að áfrýjandi hafi glatað þeim bótarétti sínum, svo sem vegna tómlætis, fyrningar kröfunnar eða annarra atriða. Í málinu gerir stefnandi kröfu um að sér verði greiddar 516.113 krónur í skaðabætur vegna uppsagnarinnar. Eru þær miðaðar við þriggja mánaða laun ásamt orlofi að viðbættum 6% vegna tapaðra lífeyrisrétttinda að frádregnum tekjum, sem hann naut á tímabilinu. Er óumdeilt að bætur verði þannig ákveðnar og nemi þessari fjárhæð. Verður krafan samkvæmt framansögðu tekin til greina með vöxtum, eins og í dómsorði greinir. Fallist er á með héraðsdómara að ekki séu lagaskilyrði til að verða við kröfu áfrýjanda um greiðslu miskabóta. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Kynnisferðir sf., greiði áfrýjanda, Óskari Stefánssyni, 516.113 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. júlí 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað 28. ágúst 2002, þingfest 5. september 2002 og dómtekið 20. mars 2003. Stefnandi er Óskar Stefánsson, kt. 080151-3219, Reynihvammi 19, Kópavogi. Stefndi er Kynnisferðir sf., kt. 620372-0489, Vesturvör 6, Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.016.113 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 3. júlí 2002 til greiðsludags og málskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Stefnandi er félagsmaður í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni. Á árinu 2000 átti Sleipnir í harðvítugum kjaradeilum og verkfallsaðgerðum, sem meðal annars beindust gegn stefnda. Stefnandi var og er formaður Sleipnis. Sýslumaðurinn í Reykjavík lagði 9. júní 2000 lögbann við verkfallsvörslu Sleipnis, vegna starfsmanna tveggja fyrirtækja, Teits Jónassonar ehf. og Austurleiðar hf. Lögbannið var staðfest með tveimur dómum Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 14. júní 2000. Sleipnir áfrýjaði þessum dómum en féll frá áfrýjun, sbr. dóma Hæstaréttar 13. desember 2000, mál nr. 303/2000 og 304/2000. Í framangreindum dómum komst Héraðsdómur Reykjavíkur að þeirri niðurstöðu að ákvæði í kjarasamningi um skylduaðild bifreiðastjóra að Sleipni stangaðist á við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um rétt manna til að standa utan félaga. Ákvæði kjarasamningsins um forgangsrétt félagsmanna stéttarfélaga innan Alþýðusambands Íslands (ASÍ) var hins vegar ekki talið andstætt stjórnarskrá. Ákvæðið var talið binda hendur atvinnurekenda á þann hátt að þeim væri óheimilt að ráða aðra til aksturs en þá sem væru í einhverju aðildarfélagi ASÍ og veitti jafnframt þeim mönnum forgang um vinnu fram yfir þá sem ekki væru í stéttarfélagi sem ætti aðild að ASÍ. Jafnframt taldi héraðsdómur að félagsmenn Sleipnis hefðu í raun ekki notið forgangsréttar til vinnu á félagssvæði Sleipnis. Í forsendum dómsins var bent á að árum saman hefði viðgengist að til aksturs hópferðabifreiða væru ráðnir bifreiðastjórar búsettir á félagssvæði Sleipnis sem ekki væru í félaginu. Sleipnir hefði ekki framfylgt samningsákvæðinu um félagsaðild að Sleipni nema að litlu leyti. Í kjölfar dómsins sögðu margir bifreiðastjórar hjá stefnda sig úr Sleipni og gengu í önnur verkalýðsfélög, meðal annars Verslunarmannafélag Reykjavíkur og Eflingu. Nýr kjarasamningur var undirritaður milli Samtaka atvinnulífsins (SA) og Sleipnis 5. júlí 2001. Í 5. kafla samningsins kom inn nýtt forgangsréttarákvæði. Kaflinn ber yfirskriftina “Um forgangsrétt til vinnu” og er svohljóðandi: „5.1. Bifreiðastjórar í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni skulu hafa forgangsrétt til starfa samkvæmt kjarasamningi þessum. 5.1.1. Vinnuveitendur hafa ávallt frjálst val um það, hvaða félagsmenn þeir taka í vinnu. 5.1.2. Fastráðnir starfsmenn skulu ganga fyrir um aukavinnu, enda séu þeir tiltækir og hafi tilkynnt það, enda gangi það ekki á svig við ákvæði samningsins um hvíldartíma.” Fyrir undirritun kjarasamningsins áréttaði SA túlkun sína á ákvæðinu með eftirfarandi bókun: „Í nýjum kjarasamningi aðila dags. 5. júlí 2001 er forgangsréttarákvæði, þar sem ljóst er að ákvæði eldri samnings um aðildarskyldu er í andstöðu við gildandi lög. Í hinu nýja ákvæði er forgangsréttur Bifreiðstjórafélagsins Sleipnis viðurkenndur samkvæmt kjarasamningi þess við SA. Þetta samningsákvæði breytir ekki rétti annarra stéttarfélaga samkvæmt kjarasamningum þeirra við SA og rétti félagsmanna þeirra til starfa. Samninganefnd Sleipnis tók bókun þessa til umfjöllunar og tók afstöðu til hennar með annarri bókun og segir þar m.a.: „Í tilefni af þessari bókun vill Bifreiðastjórafélagið Sleipnir taka fram að samningar SA við önnur stéttarfélög um störf hópferða- sérleyfisbifreiða eru Bifreiðastjórafélaginu Sleipni óviðkomandi. " Í kjölfar samdráttar í flugi haustið 2001 létu 16 af 39 bifreiðastjórum stefnda af störfum, en hluti þeirra höfðu verið ráðnir tímabundið. Tveimur félagsmönnum Sleipnis var sagt upp störfum frá 1. janúar 2001 og einn sagði upp störfum. Þá létu sjö félagsmenn VR af störfum í árslok 2001 og sex félagsmenn Eflingar og Hlífar. Eftir uppsagnirnar voru meðal annarra 10 félagsmenn í VR áfram við störf hjá stefnda. Stefnandi var annar þeirra félagsmanna í Sleipni sem sagt var upp störfum hjá stefnda 26. september 2001 og tók uppsögnin gildi 1. janúar 2002. Hinn var Björn Briem, en hann hafði starfað í samninganefnd Sleipnis og hefur höfðað sambærilegt bótamál á hendur stefnda. Vegna uppsagna Sleipnismannanna tveggja reis ágreiningur um það hvort uppsagnir félagsmanna í Sleipni brytu í bága við framangreint forgangsréttarákvæði í 5. kafla kjarasamnings aðila. Félagsdómur kvað upp dóm 28. maí 2002 í máli Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis gegn Samtökum atvinnulífsins f.h. Samtaka ferðaþjónustunnar vegna Kynnisferða sf. og féllst á kröfur Sleipnis. Dómsorðið var svohljóðandi: „Viðurkennt er að stefndi, Kynnisferðir sf., braut gegn grein 5.1. í gildandi kjarasamningi milli aðila frá 5. júlí 2001 með því að segja upp störfum Óskari Stefánssyni og Birni Briem, félagsmönnum í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni og starfsmönnum hjá Kynnisferðum sf., þann 1. janúar 2002, og hafa á sama tíma í störfum sem fólksflutningabifreiðastjóra félagsmenn í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur.“ Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 3. júní 2002 þar sem krafist var greiðslu bóta vegna uppsagnar stefnanda og Björns Briem. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi SA dagsettu 12. júní 2002. Stefnandi krafðist í stefnu bóta að fjárhæð 2.311.690 krónur en lækkaði kröfuna við upphaf aðalmeðferðar um fjárhæð sem nemur atvinnuleysisbótum á því þriggja mánaða tímabili sem krafa vegna launa tekur til. Endanleg bótakrafa stefnanda sundurliðast þannig: Krafa vegna launa í 3 mánuði............................................................................. 811.690 krónur Miskabætur........................................................................................................ 1.500.000 krónur Samtals.............................................................................................................. 2.3.11.690 krónur Frádráttur vegna tekna ....................................................................................... 295.577 krónur Leiðrétt krafa...................................................................................................... 2.016.113 krónur Málsástæður og lagarök aðila Af hálfu stefnanda er því haldið fram að með dómi Félagsdóms 28. maí 2002 hafi uppsögn hans verið dæmd brot á kjarasamningi. Dómar Félagsdóms séu endanlegir um réttarágreining sem undir hann heyri. Umrædd niðurstaða Félagsdóms sæti því ekki endurskoðun almennra dómstóla og verði lögð til grundvallar í þessu máli hvað varðar ólögmæti uppsagnar stefnanda. Krafist er bóta vegna ólögmætrar uppsagnar, annars vegar skaðabóta á grundvelli dómvenju og hins vegar miskabóta vegna ófjárhagslegs tjóns. Af hálfu stefnanda er á því byggt að skaðabótakrafan samsvari þriggja mánaða launum hans hjá stefnda. Miðað sé við meðalmánaðarlaun stefnanda vegna síðustu 6 mánaða í starfi, en þau hafi verið 231.686 krónur. Þriggja mánaða laun nemi því samtals 695.058 krónum. Ofan á launin sé reiknað 10,17% orlof, samtals 70.687 krónur, svo og 6% viðbót vegna tapaðra lífeyrisréttinda, eða 45.945 krónur. Skaðabótakrafan nemi því 811.690 krónum. Þá sé krafist 1.500.000 króna miskabóta. Til stuðnings miskabótakröfu er vísað til þess að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt. Stefnandi hafi verið formaður í stéttarfélagi sínu og í fylkingarbrjósti í erfiðum kjaradeilum fyrir félagsmenn í félaginu. Stefndi hafi leynt og ljóst stuðlað að því að sniðganga Sleipnisfélaga við ráðningar starfsmanna og gert það að skilyrði við ráðningar nýrra starfsmanna að þeir væru félagsmenn annarra stéttarfélaga en Sleipnis, þrátt fyrir að stefndi sé aðili að kjarasamningi við Sleipni í gegnum Samtök atvinnulífsins. Stefnandi telur augljóst samhengi milli uppsagnar stefnanda hjá stefnda og starfa hans fyrir stéttarfélagið, enda hafi því ekki verið neitað við málflutning í Félagsdómi. Uppsögnin sé öllum kunn í þessari starfsgrein og hafi stefnanda ekki boðist sambærilegt starf við akstur fólksflutningabifreiða en því starfi hafi hann sinnt um áratugaskeið. Uppsögn þessi sé því ein mynd þess sem kallað hafi verið atvinnukúgun. Það hugtak sé notað um það þegar hömlur séu með ólögmætum og ómálefnalegum hætti lagðar á atvinnufrelsi manna, þvingun sem eigi rætur að rekja í óréttmætri mismunun, og af félagslegum toga, svo sem ef litarháttur fólks eða kyn sé látið ráða um störf. Stefnandi telur eina mynd atvinnukúgunar vera þá að atvinnurekandi beiti starfsmenn sína ólögmætum þvingunum, gjarnan félagslegum, sem komi í veg fyrir að þeir geti sinnt störfum sínum með þeim hætti sem ráðningarsamningur þeirra geri ráð fyrir eða notið skoðanafrelsis. Með löggjöf sé reynt að sporna við atvinnukúgun en hún sé í eðli sínu andstæð lögum. Um þetta er vísað til um atvinnufrelsisákvæðisins í 75. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt er vísað til laga um stéttarfélög og vinnudeilur, en í 4. gr. þeirra laga sé sérstakt ákvæði sem ætlað sé að vernda starfsmenn gegn atvinnukúgun. Ennfremur er bent á ákvæði í alþjóðasáttmálum, einkum samþykkt alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) nr. 98, um beitingu grundvallarreglna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginleg, en þar segi að verkamenn skuli tilhlýðilega verndaðir fyrir því að þeir séu látnir gjalda þess um atvinnu að þeir séu félagsbundnir. Slík vernd skuli sérstaklega beinast að athöfnum sem miði að því að binda ráðningu verkamanna til vinnu því skilyrði að þeir gangi ekki í stéttarfélag eða segi sig úr slíku félagi og því að verkamönnum sé sagt upp vinnu eða þeim gert annað ógagn vegna hlutdeildar sinnar í félagsskap, þátttöku í félagsstarfsemi utan vinnutíma eða í vinnutíma með samþykki vinnuveitanda. Af hálfu stefnanda er einnig vísað til b-liðs 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til stuðnings miskabótakröfunni og til orlofslaga nr. 30/1987. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að félagið hafi ekki bakað sér bótaskyldu með því að segja stefnanda upp störfum, enda hafi uppsögnin hvorki verið andstæða lögum né kjarasamningum. Stefndi telur að forgangsréttarákvæði umrædds kjarasamnings nái ekki til uppsagna starfsmanna þar sem ekki felist "ruðningsréttur" í slíku ákvæði. Stefndi telur að ef félagsmenn í öðrum stéttarfélögum hafi verið ráðnir til starfa í fullu samræmi við forgangsréttarákvæði kjarasamninga verði forgangsréttinum ekki síðar beitt gegn þeim með lögmætum hætti. Stefndi byggir jafnframt á því að óheimilt hafi verið að mismuna starfsmönnum í VR á grundvelli félagsaðildar, með því að láta félagsmenn í Sleipni ganga fyrir um að halda vinnu við fækkun starfsmanna. Umræddir félagsmenn í VR hafi allir verið í starfi þegar ákvæði um forgangsrétt til starfa hafi komið inn í kjarasamning Sleipnis. Að mati stefnda hefði sú ráðstöfun, að segja frekar upp félagsmönnum í VR vegna félagsaðildar þeirra, verið andstæð lögum og alþjóðlegum sáttmálum sem Ísland sé bundið af. Af hálfu stefnda er vísað til þess að forgangsréttarákvæði kjarasamninga eigi sér langa sögu en undanfarin ár hafi viðhorf til þeirra breyst og séu þau túlkuð mun þrengra en áður. Megi aðallega rekja breytt viðhorf til þróunar á alþjóðavettvangi, sem hafi meðal annars leitt til breytinga á stjórnarskránni, sbr. lög nr. 97/1995. Í 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar sé verndaður réttur manna til að stofna stéttarfélög og ganga í slík félög. Á þeim tíma, þegar umræddir bifreiðastjórar hafi gengið í VR, hafi ekkert lögmætt ákvæði verið í kjarasamningi SA og Sleipnis um forgangsrétt til vinnu. Réttur bifreiðastjóranna til að ganga í VR hafi því verið ótvíræður. Stefnda hafi verið óheimilt að hafa áhrif á félagafrelsi þessara starfsmanna sinna og krafa um félagaskipti, að viðlagðri uppsögn, hefði stangast á við rétt þeirra samkvæmt 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár. Réttur stefnanda til vinnu, samkvæmt ákvæði kjarasamnings um forgangsrétt, víki fyrir stjórnarskrárvörðum rétti annarra starfsmanna til að halda áfram aðild að því stéttarfélagi sem þeir höfðu valið með lögmætum hætti. Krafa stefnda um breytta stéttarfélagsaðild, að viðlagðri uppsögn, hefði einnig verið andstæð ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um neikvætt félagafrelsi. Hvorki sé heimilt með kjarasamningum né öðrum samningum að kveða á um aðildarskyldu, hvort heldur er með beinum eða óbeinum hætti. Mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar bindi ekki einungis hendur löggjafa og framkvæmdavalds heldur nái þau einnig til einkaréttarlegra samninga. Ákvæði kjarasamninga um forgangsrétt til vinnu verði því að túlka með hliðsjón af stjórnarskránni. Stefndi telur stjórnarskrána ekki heimila samningsbundna þvingun til aðildar að félagi. Nefndarálit stjórnarskrárnefndar með sérstakri umfjöllun um forgangsréttarákvæðin breyti ekki ótvíræðu ákvæðu stjórnarskrárinnar sjálfrar. Af hálfu stefnda er vísað til þess að Ísland sé bundið af Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994, þar á meðal af 11. gr. sáttmálans. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi talið rétt manna til að standa utan félaga verndaðan af 11. gr. MSE og staðfest að þvingun til aðildar að stéttarfélagi geti við sumar aðstæður brotið gegn kjarna félagafrelsisákvæðis. Þá byggir stefndi á því að Ísland hafi fullgilt Félagsmálasáttmála Evrópu árið 1976. Í 5. gr. sáttmálans sé réttur manna til að ganga í stéttarfélög og standa utan félags verndaður. Af hálfu stefnda er jafnframt vísað til þess að atvinnurekendum sé óheimilt, samkvæmt 4. gr. laga nr. 80/1938, að hafa áhrif á afstöðu starfsmanna til stéttarfélagsaðildar með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn. Hótun af hálfu stefnda til félagsmanna VR um uppsögn ef þeir gengju ekki í Sleipni hefði því án vafa verið talið andstæð lögum. Loks vísar stefndi til þess að Ísland hafi fullgilt samþykktir ILO nr. 87 um félagafrelsi og verndun þess, sbr. auglýsingu nr. 86/1950, og nr. 98 um beitingu grundvallarreglnanna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginlega en sú samþykkt hafi verið fullgilt árið 1952. Félagafrelsisnefnd ILO hafi talið skylduaðild að stéttarfélögum andstæða þessum samþykktum. Stefndi byggir á því að framangreind ákvæði laga og sáttmála veiti þeim starfsmönnum, sem ráðnir hafi verið í fullu samræmi við lög og kjarasamninga, meiri rétt en stefnanda. Réttur samkvæmt þeim lögum og sáttmálum vegi þyngra en ákvæði í kjarasamningi um forgangsrétt til starfa. Verði fallist á þá málsástæðu stefnanda, að stefnda hafi verið óheimilt að segja honum upp störfum, er krafist lækkunar á kröfu stefnanda. Miskabótakröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt á þeim grundvelli að engin lagaskilyrði séu fyrir greiðslu miskabóta. Því er mótmælt að b-liður 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga eigi við í máli þessu. Mótmælt er sem ósönnum fullyrðingum í stefnu um að stefnandi hafi verið látinn gjalda þess að hafa gengt trúnaðarstörfum fyrir stéttarfélag sitt. Af hálfu stefnda er vísað til þess að þegar flugsamgöngur hafi dregist umtalsvert saman haustið 2001 hafi verið óhjákvæmilegt að fækka starfsmönnum og þá hafi alls 16 bifreiðastjórar látið af störfum hjá stefnda. Einungis tveimur af 14 Sleipnismönnum hafi verið sagt upp störfum en mun fleiri félagsmenn annarra stéttarfélaga hafi látið af störfum. Af því megi sjá að uppsögnum hafi ekki sérstaklega verið beint gegn Sleipnismönnum. Stefndi byggir ennfremur á því að þegar stéttarfélag stefnanda hafi mótmælt uppsögn hans sem ólögmætri hafi því ekki verið haldið fram að störf fyrir stéttarfélag hafi verið ástæða uppsagnarinnar og hafi sú málsástæða ekki komið til kasta Félagsdóms. Þessi málsástæða hafi ekki komið fram fyrr en í júní 2001, eða rúmum átta mánuðum eftir að stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Stefndi telur að framangreindur dómur Félagsdóms frá 28. maí 2002 hafi ekki bindandi áhrif á niðurstöðu þessa máls. Mál þetta sé skaðabótamál og dómar Hæstaréttar í sambærilegum málum sýni að taka þurfi sjálfstæða afstöðu til þess hvort skilyrði skaðabótaábyrgðar séu fyrir hendi þótt slík niðurstaða Félagsdóms liggi fyrir. Niðurstaða Heimilisvarnarþing stefnda er í Kópavogi. Ekki hafa verið gerðar athugasemdir við það af hálfu stefnda að málið sé rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og verður að líta svo á að um það sé samkomulag með aðilum. Félagsdómur starfar á grundvelli 38. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Meginverkefni dómstólsins eru talin upp í 1. mgr. 44. gr. laganna en þau eru: „1. Að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á lögum þessum og tjóni, sem orðið hefur vegna ólögmætra vinnustöðvana. 2. Að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. 3. Að dæma í öðrum málum milli verkamanna og atvinnurekenda, sem aðiljar hafa samið um að leggja fyrir dóminn, enda séu að minnsta kosti 3 af dómendunum því meðmæltir.” Ágreiningur um hvort stefndi hefði brotið forgangsréttarákvæði kjarasamnings, sem Félagsdómur dæmdi um 28. maí 2002, í máli Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis gegn Samtökum atvinnulífsins f.h. samtaka ferðaþjónustunnar vegna Kynnisferða sf., átti undir Félagsdóm á grundvelli 2. tl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938. Umrætt forgangsréttarákvæði er sem fyrr segir í 5. kafla kjarasamnings aðila frá 5. júlí 2001 og hefur áður verið greint frá efni þess. Í forsendum dóms Félagsdóms er meðal annars fjallað um þá málsástæðu Samtaka atvinnulífsins að forgangsréttur félagsmanna í Sleipni, samkvæmt greindum kjarasamningi, næði ekki til þess að félagsmennirnir sætu fyrir um vinnu þegar fækka þyrfti starfsmönnum. Félagsdómur taldi að ekki yrði á þessa málsástæðu fallist, enda væri ljóst að forgangsréttarákvæði næði ekki tilgangi sínum yrðu þau takmörkuð með þessum hætti, sbr. og dóm Félagsdóms V:193, þar sem reynt hafi á forgangsrétt við uppsögn. Niðurstaða Félagsdóms var sú að stefndi hefði brotið gegn forgangsréttarákvæði í gildandi kjarasamningi milli aðila frá 5. júlí 2001 með því að segja stefnanda upp störfum frá 1. janúar 2002 og hafa á sama tíma í störfum sem fólksflutningabifreiðastjóra félagsmenn í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur. Samkvæmt framansögðu hefur Félagsdómur einungis fjallað um og komist að niðurstöðu um það álitaefni hvort stefndi hafi með því að segja stefnanda upp störfum brotið gegn ákvæði kjarasamnings um forgangsrétt félagsmanna í Sleipni til starfa hjá stefnda. Í máli þessu er gerð krafa um bætur fyrir fjártjón og miska vegna meintrar ólögmætrar uppsagnar. Við úrlausn þess hvort uppsögnin hafi verið ólögmæt og bótaskyld koma fleiri álitaefni til skoðunar en það eitt hvort stefndi hafi brotið gegn forgangsréttarákvæði í framangreindum kjarasamningi með uppsögninni. Leggja verður til grundvallar þá fullyrðingu í greinargerð stefnda að þegar kjarasamningar voru undirritaðir 5. júlí 2001 hafi 16 bifreiðastjórar stefnda verið í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, 14 í Sleipni, 5 í Eflingu og 4 í öðrum stéttarfélögum. Einnig verður lagt til grundvallar að 16 af 39 bifreiðastjórum hjá stefnda hafi hætt störfum í kjölfar samdráttar í flugi haustið 2001. Af framburði Kristjáns Jónssonar fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda fyrir dómi má ráða að einhverjir þessara starfsmanna voru ráðnir tímabundið sem sumarmenn en í greinargerð stefnda er því haldið fram að 6 þeirra sem hættu hafi verið með tímabundna samninga. Kristján bar að níu eða tíu bifreiðastjórum af 28 föstum bifreiðastjórum hafi verið sagt upp störfum í umrætt sinn. Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar að 10 bifreiðastjórum hafi verið sagt upp störfum og að tveir þeirra hafi verið félagsmenn í Sleipni. Samkvæmt því er ljóst að lægra hlutfalli Sleipnismanna var sagt upp störfum en bifreiðastjórum utan Sleipnis. Ekki verður ráðið af dómi Félagsdóms frá 28. maí 2002 að því hafi verið haldið fram af hálfu Bifreiðastjórafélagsins Sleipni í því máli að stefnda hafi verið sagt upp störfum af þeirri ástæðu að hann var félagsmaður í Sleipni. Stefnandi eða Björn Briem héldu því heldur ekki fram við skýrslugjöf fyrir Félagsdómi. Því er hins vegar haldið fram í þessu máli að uppsögn stefnanda hafi mátt rekja til starfa hans í þágu stéttarfélagsins. Fyrir dómi bar stefnandi að uppsagnir hans og Björns Briem hefðu verið aðför að Sleipni og áminning til annarra Sleipnismanna að halda sig á mottunni í samskiptum við atvinnurekendur. Hann kvaðst ekki að öðru leyti hafa verið látinn gjalda starfa sinna fyrir Sleipni í starfi hjá stefnda. að honum hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda á sama tíma og stefnanda. Þá bar hann að meðal þeirra bifreiðastjóra sem ekki hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda hafi verið menn í trúnaðarstörfum hjá Sleipni. Fyrir dómi bar Björn Briem að hann hefði starfað í samninganefnd Sleipnis. Hann kvað aldrei hafa verið sett út á störf sín hjá stefnda og taldi að honum hefði verið sagt upp störfum af því að hann hafi verið í Sleipni. Ekki hafi farið á milli mála að stefndi hafi verið að fækka Sleipnismönnum. Honum hafi verið boðið hærra kaup hjá stefnda ef hann skipti um stéttarfélag. Kristján Jónsson fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda bar fyrir dómi að stefnanda hafi, ásamt fleiri bifreiðastjórum, verið sagt upp störfum vegna samdráttar í flugi eftir 11. september 2001 og breytinga á fyrirkomulagi á flutningum vildarklúbbsfarþega Flugleiða sem leitt hafi til samdráttar hjá stefnda. Hann kvað eins vægilega hafa verið farið í uppsagnir eins og mögulegt hafi verið. Framkvæmdastjóri rekstrarsviðs stefnda hafi útbúið lista yfir þá sem lagt var til að sagt yrði upp störfum og borið listann undir vitnið. Vitnið hafi síðan undirritað uppsagnarbréf ásamt rekstrarstjóranum. Vitnið gaf ekki afdráttarlaus svör um það hvaða sjónarmið hafi legið að baki því hverjum hafi verið sagt upp Vitnið kvaðst ekkert hafa haft út á störf stefnanda og Björns Briem að setja.. Hann kvað tilviljun hafa ráðið því hverjum hafi verið sagt upp störfum. Mjög lítið hafi verið farið eftir starfsaldri en fremur litið til þess hvernig menn hefðu staðið sig. Hann taldi stefnanda og Björn hafa verið ágætisstarfsmenn. Hann kvað stefnanda þó ekki hafa verið búinn að starfa í mörg ár hjá stefnda. Stefnandi hafi ekið lítilli bifreið sem notuð hafi verið í akstri áhafna og vildarklúbbsfarþega en í þessari starfsemi hafi samdrátturinn verið mestur. Hann kvað enga bifreiðastjóra hafa verið ráðna til stefnda eftir uppsagnirnar fyrr en á útmánuðum 2002. Vitnið kvað stefnda hafa haft fleiri Sleipnismenn við störf en nokkurt annað fyrirtæki, þar af tvo formenn og marga samningamenn félagsins. Sagan sýndi að starfsmenn hefðu aldrei verið látnir gjalda þess hjá stefnda að vera félagsmenn í Sleipni. Það hefði engin áhrif haft hjá stefnda hvar menn skipuðu sér í sveit í vinnudeilum eða félagsmálum. Þannig hafi stefnandi verið ráðinn til stefnda í kjölfar harðvítugrar vinnudeilu. Hins vegar hafi verið litið svo á að Sleipnismenn hefðu ekki forgang til vinnu og að starfsmenn gætu kosið sér stéttarfélag. Vitnið kvað það fjarstæðu að félagsaðild að Sleipni hafi valdið því að stefnanda og Birni hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda. Fyrir liggur að bifreiðastjórum hefur aftur verið fjölgað hjá stefnda en leggja verður til grundvallar að ekki hafi verið farið að ráða bifreiðastjóra að nýju fyrr en á útmánuðum 2002 en samkvæmt því sem fram er komið í málinu eru talsverðar árstíðarsveiflur í rekstri stefnda og bifreiðastjórar ráðnir tímabundið til sumarstarfa. Stefnandi bar fyrir dómi að honum hefði ekki verið boðið starf hjá stefnda og ekki sótt um slíkt starf. Alkunna væri að honum hefði verið sagt upp störfum og ætti hann ekki afturhvarf í stétt rútubílstjóra. Hann kvaðst starfa við akstur leigubifreiðar. Björn Briem bar fyrir dómi að hann hafi leitað eftir starfi hjá stefnda í byrjun þessa árs en fengið loðin og hreytingsleg svör frá starfsmannastjóra stefnda. Hann kvaðst starfa sem bifreiðastjóri hjá Skeljungi. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í ágúst 1997 og hafði því starfað hjá fyrirtækinu í rúm 4 ár þegar honum var sagt upp störfum. Fyrir liggur að umræddum 10 starfsmönnum stefnda var ekki sagt upp samkvæmt starfsaldurslista og uppsögnin var ekki til komin vegna þess að forsvarsmenn stefnda hafi haft út á störf stefnanda að setja. Þótt fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda hafi bent á nokkur atriði sem haft hafi áhrif á það hverjum var sagt upp störfum hjá stefnda verður ráðið af framburði hans að við uppsagnirnar hafi ekki verið stuðst við ákveðnar reglur eða fastmótaðar viðmiðanir heldur hafi fremur matskennd og jafnvel tilviljunarkennd sjónarmið ráðið. Af framburði Kristjáns verður þó ráðið að samdráttur hafi verið meiri í þeim akstri sem stefnandi starfaði við en á öðrum sviðum innan fyrirtækisins og það hafi haft einhver áhrif á að honum var sagt upp störfum. Ekkert er fram komið í málinu sem styður fullyrðingar stefnanda og Björns um að stefndi hafi reynt að fá þá og aðra Sleipnismenn til að ganga í önnur stéttarfélög og engin tilraun hefur verið gerð í málinu til að sýna fram á að stefndi hafi reynt að hafa áhrif á félagsaðild bifreiðastjóra hjá félaginu. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi með öðrum hætti látið hann gjalda starfa sinna í þágu stéttarfélagsins. Fyrir liggur að stefnandi var formaður Sleipnis og að Björn hafði unnið að samningamálum fyrir félagið og að þeim var sagt upp störfum hjá stefnda um ári eftir harðvítuga vinnudeilu Sleipnis og stefnda og fljótlega eftir að samningar voru undirritaðir. Þótt þessi atburðarás hafi á sér þann blæ að stefndi hafi verið að losa sig við „óþæga starfsmenn" felur hún hvorki í sér sönnun um að þeim hafi verið sagt upp störfum vegna starfa sinna í þágu Sleipnis né þykir hún veita svo augljósa vísbendingu um slíkt orsakasamband að rétt sé að varpa sönnunarbyrðinni um þetta atriði á stefnda. Líta verður til þess að alls 10 bifreiðastjórum var sagt upp störfum hjá stefnda í umrædd sinn og lægra hlutfalli Sleipnismanna var sagt upp en bifreiðastjórum utan Sleipnis. Þá var öðrum bifreiðastjórum hjá stefnda sem gegndu trúnaðarstörfum hjá Sleipni ekki sagt upp störfum. Þar sem engin áþreifanleg sönnunargögn eða vitnisburðir styðja þær fullyrðingar stefnanda og Björns Briem að stefnanda hafi verið sagt upp vegna starfa hans í þágu Sleipnis þykja fullnægjandi sönnur ekki hafa verið færðar af því að svo hafi verið. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða málsins ekki reist á því að stefnda hafi verið sagt upp störfum vegna starfa hans í þágu Sleipnis. Af því leiðir einnig að hafna verður öllum málsástæðum stefnanda sem byggja á svokallaðri atvinnukúgun. Verður þá tekin afstaða til þess hvort uppsögn stefnanda teljist bótaskyld vegna þess að hún hafi verið í andstöðu við forgangsréttarákvæði í 5. kafla kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Sleipnis frá 5. júlí 2001. Sú ályktun verður dregin af fyrrnefndum dómum Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. júní 2000 að fyrir undirritun kjarasamningsins 5. júlí 2001 hafi Sleipnisfélagar ekki notið forgangs til starfa umfram aðra bifreiðastjóra hjá stefnda. Þá er óumdeilt að engir bifreiðastjórar voru ráðnir til starfa frá undirritun kjarasamningsins og þar til stefnanda var sagt upp störfum. Þá þykir rétt að leggja til grundvallar í málinu að önnur stéttarfélög hafi ekki gert sambærilega samninga og Sleipnir um forgangsrétt til bifreiðastjórastarfa hjá stefnda. Þegar forsvarsmenn stefnda ákváðu að fækka bifreiðastjórum vegna minnkandi verkefna í kjölfar samdráttar í flugi eftir 11. september 2001 lá fyrir að stefndi hafði gert kjarasamning um forgangsrétt félagsmanna í Sleipni til starfa hjá fyrirtækinu. Jafnframt blasti við að aðrir bifreiðastjórar sem störfuðu hjá stefnda höfðu verið ráðnir áður en umræddur kjarasamningur var undirritaður. Umræddur kjarasamningur hafði því ekki haft nein áhrif við ráðningu bifreiðastjóra hjá stefnda þegar þar var komið sögu. Líta verður á ágreining málsaðila í því ljósi að stefndi stóð frammi fyrir því að ákveða hvort segja ætti upp starfsmönnum án tillits til félagsaðildar þeirra eða hvort hlífa ætti félagsmönnum í Sleipni við uppsögnum á grundvelli fyrrnefnds kjarasamningsins og segja í staðinn upp bifreiðastjórum utan þess félags. Fyrir liggur að stefnandi og Björn Briem báru því þegar við gagnvart stefnda þegar þeim var tilkynnt um uppsögnina að hún væri í andstöðu við forgangsréttarákvæði umrædds kjarasamnings. Hið almenna félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar er í 1. mgr. 74. gr. Ákvæði til verndar svokölluðu neikvæðu félagafrelsi, eða frelsi til að standa utan félags, er hins vegar að finna í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 12. gr. laga nr. 97/1995. Þar segir að engan megi skylda til aðildar að félagi en með lögum megi þó kveða á um slíka skyldu ef það sé nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Af samanburði á 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, verður sú ályktun dregin að stjórnarskrárákvæðið veiti félagafrelsinu og þá sérstaklega neikvæðu félagafrelsi að minnsta kosti jafn góða vernd og ákvæði sáttmálans. Í 4. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur er meðal annars kveðið á um að atvinnurekendum, verkstjórum og öðrum trúnaðarmönnum atvinnurekenda sé óheimilt að reyna að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir verkamanna sinna, afstöðu þeirra og afskipti af stéttar- eða stjórnmálafélögum eða vinnudeilum með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn. Ljóst er að jafnt félagsmenn í Sleipni sem aðrir bifreiðastjórar hjá stefnda nutu verndar þessa ákvæðis og forsvarsmönnum stefnda var því rétt að haga uppsögnum þannig að þær færu ekki í bága við ákvæðið. Þeir alþjóðlegu sáttmálar aðrir sem stefndi hefur vísað til. og fullgiltir hafa verið af Íslands hálfu, ganga í svipaða átt til verndar því að menn verði ekki þvingaðir til að ganga í stéttarfélög eða standa utan slíkra félaga. Við meðferð frumvarps þess sem varð að stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 komu fram breytingartillögur frá stjórnarskrárnefnd, meðal annars á 1. mgr. 12. gr. frumvarpsins, þess efnis að stjórnmálafélaga og stéttarfélaga yrði sérstaklega getið í 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Í nefndarálitinu var vikið sérstaklega að forgangsréttarákvæðum kjarasamninga með þeim orðum að sérstök ástæða væri til að nefna að svonefnd forgangsréttarákvæði, þegar í kjarasamningum væri samið um að félagsmenn viðkomandi stéttarfélags skyldu hafa forgang til vinnu á félagssvæði þess, leiddu ekki af sér félagsskyldu af þeim toga sem fyrri málsliður 2. mgr. tæki til. Í ljósi þessa liti nefndin svo á að með samþykkt frumvarpsins væri í engu verið að hrófla við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði. Af afdráttarlausu ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um að engan megi skylda til aðildar að félagi og öðrum lagaákvæðum og sáttmálum sem nefndir hafa verið hér að framan verður sú ályktun dregin að enda þótt ákvæði í kjarasamningum um forgangsrétt til starfa verði almennt ekki talin brjóta í bága við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar verði að beita slíku ákvæði af varfærni þegar saman lýstur hagsmunum félagsmanna í stéttarfélagi sem gert hefur slíkan samning og samstarfsmanna þeirra sem ekki heyra undir samninginn. Ljóst er að forgangsréttarákvæði til starfa hafa almennt verið skilin þannig að félagsmenn í tilteknu stéttarfélagi skuli að öðru jöfnu sitja fyrir við ráðningu í störf hjá þeim fyrirtækjum sem heyra undir viðkomandi kjarasamning. Þannig geta félagsmenn í öðrum stéttarfélögum eða einstaklingar utan stéttarfélaga verið ráðnir ef enginn félagsmaður í stéttarfélagi með forgangsrétt sækir um starfið. Slík ráðning þarf því ekki að brjóta í bága við forgangsréttarákvæði. Eitt af því sem skiptir launþega hvað mestu máli er starfsöryggi þeirra. Fallast má á með stefnda að ef vinnuveitandi lætur félagsaðild skipti sköpum þegar til uppsagna kemur, þannig að félagsmönnum í tilteknu stéttarfélagi sé skipulega hlíft við uppsögnum á kostnað annarra starfsmanna feli það í sér svo alvarlega íhlutun í frelsi manna til að velja sér stéttarfélag eða vera utan þeirra að jafngildi þvingun til aðildar að viðkomandi stéttarfélagi. Telja verður slíka framkvæmd á forgagnsréttarákvæði kjarasamnings ósamrýmanlega 4. gr. laga nr. 80/1938 og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og áður segir voru félagsmenn í Sleipni og aðrir bifreiðastjórar hjá stefnda ráðnir áður en forgagnsréttarákvæðið kom í kjarasamning Sleipnis 5. júlí 2001. Jafnstaða var því með öllum bifreiðastjórum hjá stefnda að þessu leyti án tillits til stéttarfélagsaðildar þegar til uppsagna kom. Þótt fyrrnefndur kjarasamningur hafi skapað Sleipnismönnum forgangsrétt til starfa hjá stefnda eftir undirritun hans verður að líta svo á þeir bifreiðastjórar sem stóðu utan Sleipnis hafi mátt treysta því að stéttarfélagsaðild þeirra skipti ekki sköpum varðandi starfsöryggi þeirra. Við umræddar aðstæður var stefnda rétt að líta svo á að með því að hlífa félagsmönnum Sleipnis alfarið við uppsögnum væri þeim skilaboðum komið til annarra starfsmanna að með því að ganga í Sleipni gætu þeir komist hjá því að verða sagt upp störfum ef til frekari samdráttar kæmi. Samkvæmt því mátti stefndi vænta þess að uppsagnir starfsmanna á þessari forsendu færu í bága við 4. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938 og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar tekið er mið af því að forsvarsmenn stefnda stóðu frammi fyrir því að saman laust þeim lögbundnu og stjórnarskrárvörðu réttindum bifreiðastjóra utan Sleipnis að starfsöryggi þeirra réðist ekki af stéttarfélagsaðild og ákvæði í kjarasamningi um forgangsrétt félagsmanna Sleipnis til starfa hjá stefnda verður að líta svo á að forsvarsmönnum stefnda hafi verið rétt að líta fremur til framangreindra félagafrelsissjónarmiða fremur en að segja eingöngu bifreiðastjórum utan Sleipnis upp störfum til að hlífa Sleipnismönnum við uppsögnum. Samkvæmt því verður ekki fallist á með stefnanda að uppsögn hans úr starfi hjá stefnda 26. september 2001, með lögmætum þriggja mánaða uppsagnarfresti, hafi bakað stefnda bótaábyrgð. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til þess að veruleg vafaatriði hafa verið uppi í máli þessu og að niðurstaða dóms Félagsdóms 28. maí 2002 gaf stefnanda ástæðu til að láta reyna á bótaábyrgð stefnda fyrir dómi þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, Kynnisferðir sf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Óskars Stefánssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður
|
Mál nr. 156/2017
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Skiptastjóri
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli H á hendur S, þar sem hún krafðist þess að S yrði vikið úr starfi skiptastjóra í þrotabúi H, var vísað frá dómi og í því sambandi vísað til þess að samkvæmt 76. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. gæti þrotamaður ekki haft uppi kröfu um úrskurð þess efnis að skiptastjóra yrði vikið úr starfi sínu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2017 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og ,,að héraðsdómi verði gert að boða aðilatil dómþings í því skyni að taka málið fyrir“. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Bú sóknaraðila var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 25. janúar 2017. Var sáúrskurður staðfestur í dómi Hæstaréttar 6. mars sama ár í máli nr. 69/2017.Sama dag og úrskurðurinn var kveðinn upp var varnaraðili, sem erhæstaréttarlögmaður, skipaður skiptastjóri í þrotabúinu. Sóknaraðili ritaðihéraðsdómi bréf 1. febrúar 2017 og hafði þar uppi ýmsar aðfinnslur við störfskiptastjórans og taldi hann einnig vanhæfan til að gegna starfanum. Í bréfinugerði hún þá kröfu að úrskurðað yrði að varnaraðili ,,víki þegar í stað úrhlutverki skiptastjóra.“ Í 1. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 er mæltfyrir um að þeim, sem eigi kröfu á hendur þrotabúi, sé, meðan ágjaldþrotaskiptum stendur, heimilt að bera upp skriflegar aðfinnslur um störfskiptastjóra við héraðsdómara sem hafi skipað hann. Komi slíkar aðfinnslur frameða berist héraðsdómara með öðrum hætti vitneskja um að framferði skiptastjóraí starfi kunni að vera aðfinnsluvert skuli hann kveðja skiptastjóra og þann,sem kunni að hafa haft aðfinnslur uppi, á sinn fund til að tjá sig um málefnið.Í 2. og 3. mgr. 76. gr. laganna er síðan að finna reglur um hver framvindaslíkra mála getur orðið eftir því hvaða afstöðu héraðsdómari tekur. Samkvæmtframansögðu getur þrotamaður ekki haft uppi kröfu um úrskurð þess efnis aðskiptastjóra verið vikið úr starfi sínu. Þegar af þessari ástæðu verðurstaðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa málinu frá héraðsdómi.Kærumálskostnaður dæmist ekki.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2017.Hinn 1. febrúar 2017,voru mótteknar í Héraðsdómi Reykjaness aðfinnslur og kröfur sóknaraðila,Hlédísar Sveinsdóttur, Brekkugötu 14, Hafnarfirði, dags. 1. febrúar 2017, varðandistörf og hæfi skiptastjórans, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., Sigtúni 42 íReykjavík, sem skipaður var af Héraðsdómi Reykjaness sem skiptastjóri í þrotabúisóknaraðila í máli nr. X-14/2015. Aðfinnslur sóknaraðilavarða lokun á bankareikningum og kortum hennar hjá Landsbankanum hf., ánaðvörunar eða tilkynningar og án þess að nokkur haldbær rök liggi fyrir þvím.t.t. hagsmuna þrotabúsins. Væri sóknaraðila nauðsyn á því að hafa óhindraðanaðgang að þeim reikningum til að reka heimili fjölskyldu hennar og sérstaklega tilað rækja starf sitt sem arkitekt. Hafi gjaldþrotaúrskurðinn verið kærður tilHæstaréttar Íslands og skiptastjóra því borið að haga störfum sínum í samræmivið það. Vísar sóknaraðili í þessu samhengi til síðari málsliðar 72. gr. ogsíðari málsliðar 2. mgr. 71. gr. laga nr. 21/1991, um að: „Þess skal þó gætt aðaðgerðir raski ekki réttindum málsaðila meira en nauðsyn krefur meðan málið erenn óútkljáð“.Sóknaraðili telur að þarsem hún hafi kært úrskurðinn til Hæstaréttar, hafi skiptastjóra borið að raskaekki hagsmunum hennar með íþyngjandi aðgerðum. Það hafi skiptastjóri hins vegargert með framangreindu og með því að auglýsa innköllun í búið þremur dögum eftiruppkvaðningu úrskurðar. Þetta hafi skiptastjóri gert þrátt fyrir að lögmaðursem gæti hagsmuna hennar hafi áður rætt við skiptastjóra og honum því veriðkunnugt um kæruna.Sóknaraðili telur ljóstsamkvæmt framangreindu að aðgerðir skiptastjóra hafi ekkert með hagsmuni þrotabúsinsað gera og séu til þess fallnar að valda henni fjárhagslegu tjóni. Sé framferðiskiptastjóra þannig að með réttu megi draga í efa að hann sé bær til þess aðsinna hlutverki sínu. Sóknaraðili vísar til 1.mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki sé réttmætt aðgefa honum ráð á því að bæta ráð sitt og því beri dómara að víkja honum þegarúr stað úr starfi með úrskurði, skv. 2. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðiliúrskurðar um að skiptastjóri víki sæti. Eigi við sömu lagarök og sjónarmið umhæfi skiptastjóra og eigi við um dómara í einkamáli, sbr. ákvæði g. liðar 5.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Sóknaraðili hefur uppi skriflegaraðfinnslur um störf skiptastjóra í þrotabúi hennar sjálfrar, með vísan til 1.mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr.laga nr. 21/1991, þá er þeim sem á kröfu á hendur búinu heimilt að bera uppskriflegar aðfinnslur um störf skiptastjóra við héraðsdómara. Samkvæmt skýruorðalagi ákvæðisins geta aðrir en kröfuhafar ekki sett fram formlegar aðfinnslurog þar með ekki þrotamaður sjálfur, en berist héraðsdómara ábendingar með öðrumhætti metur hann hvort þær séu aðfinnsluverðar.Athugasemdir sóknaraðilarvirðast einkum snúa að því að skiptastjóri lét loka reikningum sem skráðir eru áhana og hafi birt innköllun þrátt fyrir vitneskju um að úrskurðurinn hafi veriðkærður til Hæstaréttar. Samkvæmt 2. mgr. 71. gr.laga nr. 21/1991, þá frestar það ekki framkvæmd gjaldþrotaskipta þótt úrskurðihafi verið skotið til æðra dóms. Samkvæmt 85. gr. sömu laga skal skiptastjórián tafar eftir skipun sína gefa út og birta innköllun og skv. 87. gr. skalskiptastjóri tafarlaust gera ráðstafanir til að svipta þrotamann umráðum eignaeða koma í veg fyrir að hann fari með þær á óheimilan hátt. Með vísan til þessavoru aðgerðir skiptastjóri lögum samkvæmt sem honum bar tafarlaust að framkvæma,og er því ekki hægt að fallast á það, að þær séu aðfinnsluverðar.Af beiðni sóknaraðilaverður einnig ráðið að gerð sé krafa um að skiptastjóra verði vikið frá þar semhann sé vanhæfur vegna fjölskyldu- og viðskipatengsla við Íslandsbanka hf. Þautengsl eru ekki nánar tilgreind eða hvernig þau geta hugsanlega valdið vanhæfiskiptastjóra. Um vanhæfi skiptastjóra gildaákvæði 6. töluliðar 2. mgr. 75. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 76. gr.laganna. Samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 76. gr., getur sá sem á kröfu á hendurbúinu krafist úrskurðar um hæfi skiptastjóra. Samkvæmt skýru orðalagiákvæðisins geta aðrir en kröfuhafar ekki sett fram slíka kröfu og þar með ekkiþrotamaður sjálfur. Má um framangreindalagatúlkun vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 271/2016.Með vísan til framangreindsuppfylla aðfinnslur og kröfur sóknaraðila ekki skilyrði 1. og 3. mgr. 76. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og ber því, sbr. 1. mgr. 174. gr.og 178. gr. laga nr. 21/1991, að vísa málinu frá dómi með úrskurði, án kröfu ogán þess að taka málið að öðru leyti fyrir á dómþingi.Úrskurðinn kveður uppBogi Hjálmtýsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐ:Máli þessu er vísað frádómi.
|
Mál nr. 18/2004
|
Vátryggingarsamningur
|
Bátur í eigu Ó, sem vátryggður var hjá C fyrir 5.000.000 kr., fórst eftir að Ó setti fram beiðni um hækkað tryggingamat bátsins. Sýnt þótti að ekki hafi verið kominn á samningur milli aðila um hækkun vátryggingarverðmætis bátsins; ekki hafði verið greitt iðgjald vegna slíkrar hækkunar og ekki hafi verið lögð fyrir umboðsmann C gögn, sem gátu verið grundvöllur hækkunar. Kröfum Ó um hærri bætur en þær 5.000.000 kr., sem hann hafði þegar móttekið, var því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2004. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 7.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. febrúar 2000 til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 13. júlí 2000 að fjárhæð 5.000.000 krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2003. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 2 október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Óskari Karli Guðmundssyni, kt.120849-7869, Hofgörðum 2, Seltjarnarnesi, með stefnu birtri 5. nóvember 2002 á hendur Cox försökring A/S at Lloyd's, Österlangatan 43, 103 - 15 Stokkholm, Svíþjóð. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 7.500.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. febrúar 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr. 5.000.000 þann 13. júlí 2000, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi hans að skaðlausu, að mati dómsins. II. Málavextir: Með beiðni, dags. 22. desember 1997, óskaði stefnandi eftir því, að Alþjóðleg miðlun ehf. annaðist milligöngu um húftryggingu á eikarbátnum Gunna RE 51, skipaskrárnr. 1319. Í beiðninni er vátryggingarverð bátsins tilgreint kr. 5.000.000. Það mat stefnanda var samþykkt af Alþjóðlegri miðlun ehf., með ódagsettri staðfestingu á vátryggingu fyrir tímabilið 01.01. 1998 til 31.12. 1998, undirritaðri af Gísla Maack. Alþjóðleg miðlun ehf. annaðist framkvæmd vátryggingarsamningsins milli stefnanda og vátryggjanda bátsins, stefnda, Cox försäkring A/S at Lloyd's. Á árinu 1998 voru gerðar töluverðar endurbætur á bátnum. Var m.a. skipt um vél og settur í bátinn nýr siglinga- og tölvuplotter. Með bréfi, dags. 27. desember 1998, óskaði stefnandi eftir því, að tryggingarmat bátsins yrði hækkað vegna endurbótanna. Stefnandi kveðst hafa farið, þann 15. febrúar 1999, í höfuðstöðvar Alþjóðlegrar miðlunar ehf. að Tryggvagötu 8 til þess að greiða vátryggingariðgjald vegna iðgjaldatímabilsins 1999. Þar hafi hann hitt fyrir Árna Þór Árnason, deildarstjóra sjótrygginga, sem hafði fjallað um hans mál áður. Hafi Árni tjáð stefnanda, að hann hefði ekki séð bréf hans, en hann myndi strax finna það og fara að vinna í málinu. Hafi stefnandi tjáð Árna, að hann mæti umrædda hækkun á bilinu 2 - 2.5 milljónir. Þann 1. júní 1999 kveðst stefnandi aftur hafa farið í höfuðstöðvar Alþjóðlegrar miðlunar ehf. til þess að ganga frá áhafnartryggingu fyrir 2 menn sem voru starfandi á bátnum. Þar hafi hann aftur hitt nefndan Árna sem hafi tjáð honum, að málið væri í farvegi og hann þyrfti engar frekari áhyggjur að hafa. Að loknu þessu samtali hafi stefnandi staðið í þeirri meiningu, að málið væri leyst og báturinn væri kominn með hærra vátryggingarmat, þ.e. 7.500.000. Stefnandi kveðst ekki hafa haft neina ástæðu til þess að ætla, að vátryggingarverð bátsins yrði metið í þetta skipti á annan hátt en þegar hann tryggði bátinn upphaflega, en þá hefði hann tilgreint vátryggingarverðið í vátryggingarbeiðni, eftir samtal við nefndan Árna. Í febrúarmánuði árið 2000 fórst umræddur bátur og einn maður með honum. Þegar stefnandi krafði vátryggingarfélagið bóta vegna tjónsins, kom í ljós, að ekki var búið að ganga frá hækkun vátryggingarverðsins, og kannaðist félagið ekki við að hafa samþykkt slíka hækkun og ber því við, að það hafi óskað eftir frekari gögnum til þess að meta hækkun á vátryggingarmati bátsins, þegar hækkunarbeiðnin barst, en stefnandi hafi ekki orðið við því. Stefnandi kveðst ekki kannast við að hafa fengið slíka beiðni. Þann 13. júlí 2000 greiddi stefndi stefnanda kr. 5.000.000 í tjónabætur með millifærslu inn á reikning stefnanda gegnum bankalínu. Þann 23. júlí 2001 krafði stefnandi Alþjóðlega miðlun ehf., um greiðslu á meintum eftirstöðvum bótanna, þ.e. kr. 2.500.000 og var krafan framsend tjónauppgjörsfulltrúa hjá Cox hjá Lloyd's hér á landi. Með bréfi, dags. 4. september 2001, var kröfu stefnanda hafnað með þeim rökum, að hann hefði ekki orðið við tilmælum Alþjóðlegrar miðlunar ehf. um að veita upplýsingar um þá verðmætisaukningu, sem umræddar endurbætur hefðu haft í för með sér. Af þeim sökum hefði tryggingin verið endurnýjuð óbreytt árin 1999 og 2000 án athugasemda af hálfu stefnda. Jafnframt taldi stefndi, að stefnandi hefði tekið við greiðslu á kr. 5.000.000 athugasemdalaust og þannig hefði hann samþykkt þá greiðslu sem fullnaðargreiðslu. Stefndi hefur fallið frá þeirri málsástæðu. Stefnandi ítrekaði kröfu sína nokkrum sinnum bréflega, án árangurs. Með bréfi, dags. 18. september 2002, óskaði stefnandi eftir því að úrskurðarnefnd í vátryggingamálum fengi að taka mál stefnanda til úrskurðar, en þeirri umleitan var hafnað af hálfu stefnda. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að samkvæmt gr. 5 í 2. kafla skilmála fyrir vátryggingu milli stefnanda og stefnda skuli vátryggingartaki og vátryggjandi koma sér saman um vátryggingarverð í byrjun vátryggingartímabils, sbr. dskj. nr. 59. Það samkomulag sé bindandi fyrir vátryggjanda. Óumdeilt sé, að stefnandi hafi óskað eftir hækkun á vátryggingarmati á eikarbátnum Gunna RE 51 með bréfi, dags. 27. desember 1998, sbr. dskj. nr. 6. Jafnframt liggi fyrir, að Alþjóðleg miðlun ehf. sem sá um framkvæmd vátryggingarsamningsins fyrir hönd stefnda, hafi ekki sinnt skyldum sínum til þess að hækka matið í samræmi við fyrrgreint bréf. Alþjóðleg miðlun ehf. f.h. stefnda hafi kosið að svara ekki umræddu bréfi og ætli að láta stefnanda bera hallann af því. Geri hann það með því að færa sönnunarbyrðina á stefnanda um, hvað hafi farið fram í meintu "sambandi", sem aldrei hafi verið færð fram nein gögn fyrir, að hafi átt sér stað og stefnandi kannist ekki við, að hafi átt sér stað. Stefnandi byggir jafnframt á því, að það hafi verið stefnda að óska eftir eða afla gagna til að hækka hið umrædda mat í samræmi við umrætt bréf, teldi félagið þær upplýsingar, sem fram hafi komið í bréfinu, ekki nægjanlegar. Vísi stefnandi til þess, að stefnda hefði verið í lófa lagið að hækka matið á grundvelli umrædds bréfs, þar sem nákvæmlega hafi verið gerð grein fyrir þeim breytingum, sem átt hafi sér stað við umræddar endurbætur. Stefndi selji sérfræðiþjónustu á sviði vátrygginga, sérstaklega smábátatrygginga, sbr. dskj. nr. 60, þannig að honum hefði verið í lófa lagið að meta verðmæti umræddrar verðmætisaukningar á bátnum út frá umræddu bréfi. Þessa ályktun megi einnig draga af framlagðri beiðni um tryggingar á smábáti, dags. 22. desember 1997, sbr. dskj. nr. 3, en þar hafi stefndi treyst sér til að meta vátryggingarverð bátsins út frá upplýsingum stefnanda um tæki í bátnum. Verðmæti tækjanna hafi ekki verið tilgreint, aðeins tegund tækjanna. Í bréfi umboðsmanns stefnda, dags. 2. ágúst 2002, komi eftirfarandi fram: "Engar frekari upplýsingar bárust og var húftrygging bátsins endurnýjuð óbreytt á árinu 2000 án athugasemda af hans hálfu," sbr. dskj. nr. 17. Stefnandi byggir á því í þessu sambandi, að umrætt vátryggingarskírteini hafi ekki borizt fyrr en í maí 2000, eða eftir að báturinn hafði sokkið. Þessu til áréttingar bendi hann á, að hann hafi verið í stöðugu sambandi við Alþjóðlega miðlun ehf., sem hafi verið milligöngumaður við stefnda, eftir að hann hafi fengið umrætt skírteini. Rétt sé að benda á, að umrætt skírteini sé ódagsett. Stefnandi byggir einnig á því, að vátryggingafélag, sem kjósi að hafa munnleg samskipti við viðskiptamenn sína, þurfi að sýna fram á með óyggjandi hætti, hvert hafi verið eðli samskiptanna, en geti ekki varpað þeirri ábyrgð á herðar viðskiptamanna sinna. Þá byggir stefnandi á því, að það verði að teljast mjög óeðlilegt, að þeir, sem sjái um framkvæmd vátryggingarsamnings fyrir vátryggingafélag, svari ekki bréfum, sem þeim séu send, líkt og bréfum stefnanda frá 27. desember 1998 og bréfi hans frá 14. ágúst 2002 og komi þannig í veg fyrir, að mál fáist upplýst. Stefnandi byggir einnig á því, að stefndi hafi hafnað því án nokkurra raka, að leyst yrði úr máli þessu hjá úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, sem sé bæði ódýrari og fljótvirkari leið fyrir báða aðila. Stefnandi óski sérstaklega eftir því, að það verði haft í huga við ákvörðun málskostnaðar. Stefnandi byggir kröfur sínar á vátryggingasamningi aðila og I. og II. kafla laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Stefnandi byggir einnig kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar. Þá er byggt á 12. gr. og 83. gr. laga nr. 60/1994 um vátryggingastarfssemi. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi krefst dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. febrúar 2000 til 1. júlí 2001, en dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 falli krafa um greiðslu bóta í gjalddaga 14 dögum eftir að tryggingafélag hafi getað aflað þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar hafi verið til að meta vátryggingaratburðinn og upphæð bótanna. Stefnandi miði gjalddaga við 28. febrúar, eða 14 dögum eftir skipsskaðann. Varðandi varnarþing sé vísað í gr. 23 í 2. kafla skilmála fyrir vátryggingu smábáta, sbr. dskj. nr. 59 og gr. 26 í vátryggingarskilmálum um húftryggingu smábáta, sbr. dskj. nr. 9. Stefnufjárhæðin sé miðuð við verðmætisaukningu á bátnum Gunna RE 51 vegna ofangreindra endurbóta stefnanda. Líkt og áður greini, hafi stefnandi látið setja nýja vél í bátinn af gerðinni Perkins/Sabre. Verð vélarinnar hafi verið kr. 1.206.900, sbr. dskj. nr. 53. Kostnaður stefnanda vegna vinnu verktaka og efnis, sem verktaki lagði til vegna endurbótanna, hafi numið kr. 1.012.694, sbr. dskj. nr. 43. Vinna stefnanda sjálfs vegna endurbótanna miðist við áætlað tímagjald, kr. 1.000 fyrir hvern tíma. Stefnandi hafi unnið samtals 480 tíma sjálfur við endurbætur á bátnum. Verðmætisaukning vegna eigin vinnu hans hafi numið kr. 480.000. Efniskaup stefnanda vegna endurbótanna hafi numið samtals kr. 118.032, sbr. dskj. nr. 32 - 42. Verðmætisaukning vegna kaupa og niðursetningar á tölvuplotter hafi numið kr. 467.328, sbr. dskj. nr. 54. Verðmætisaukning stefnanda vegna endurbótanna hafi numið kr. 3.284.954. Frá því dragist kr. 600.000 vegna afskriftar á gömlu vélinni. Mismunur á verðmætisaukningu vegna endurbótanna á Gunna RE S 1 og afskrift á þeirri vél, sem tekin var úr bátnum, nemi kr. 2.684.954. Út frá þessari verðmætisaukningu vegna endurbótanna hafi stefnandi reiknað beiðni sína um hækkað vátryggingarverðmæti bátsins um kr. 2.500.000, úr kr. 5.000.000 í 7.500.000. Stefnufjárhæð þessa máls miðist við umbeðna hækkun stefnanda með hliðsjón af ofangreindri verðmætisaukningu vegna endurbóta á bátnum sbr. dskj. nr. 61. Málsástæður stefnda: Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að sátt hafi verið með aðilum varðandi bótagreiðslur vegna bátstapans. Stefnandi hafi athugasemda- og fyrirvaralaust móttekið lokagreiðslu úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 5.000.000, sem sé sama fjárhæð og vátryggingarverð bátsins nam, þegar hann fórst. Stefnandi eigi því engan rétt á frekari greiðslum. Það sé rangt, sem haldið sé fram af stefnanda, að vátryggingarverðmæti bátsins hafi verið háð samkomulagi stefnanda og stefnda. Samkvæmt skilmálum þeim, sem um trygginguna giltu, sbr. dskj. nr. 55 og lagt sé fram af stefnanda, hafi ákvæði þau, sem getið sé á bls. 8 í skilmálum um bátinn, gilt, en GUNNI RE- 51 hafi verið þilfarsskip og því háð lögum um bátaábyrgðarfélög, að því er varðar húftrygginguna, sbr. ákvæði laga nr. 18/1976, 2. gr. Samkvæmt reglugerð nr. 673/1994, sem sett hafi verið með stoð í nefndum lögum, skyldu sérstakir skoðunar- og virðingarmenn meta fiskiskip til fjár. Það matsverð hafi síðan verið grundvöllur vátryggingarverðs skipsins. Staðhæfingum stefnanda um, að stefndi, eða vátryggingarmiðlunin, hafi verið fær um að meta verðmæti þeirra breytinga, sem gerðar voru á bátnum, sé alfarið vísað á bug og hafnað sem tilhæfulausum. Vísi stefndi til þess, sem að framan geti um verðmætisákvörðun fiskiskipa og þess, að það sé fyrst við þingfestingu málsins að stefnandi leggi fram reikninga og önnur haldbær gögn um kostnað þeirra breytinga, sem gerðar hafi verið. Hafi honum verið í lófa lagið að leggja þessi gögn fyrir vátryggjanda á sínum tíma. Þá bendi stefndi á, að það hafi alfarið verið stefnanda að annast um og sjá til þess, að nýs mats og virðingarvottorðs fyrir GUNNA RE -51 yrði aflað. Jafnvel þó svo að talið verði, að ákvörðun vátryggingarverðs bátsins hafi verið háð samkomulagi aðila, hafi samkomulag um hækkun á vátryggingarverði ekki legið fyrir, og eigi stefnandi engan rétt til viðbótargreiðslna þess vegna. Þá mótmælir stefndi því sem röngu, sem haldið sé fram í stefnu, að stefnandi hafi ekki átt þess kost að gera athugasemd við vátryggingarverð bátsins árið 2000 fyrr en 12 maí þ.á., þar sem þá fyrst hafi vátryggingarskírteinið borizt. Hið rétta sé, að nýir skilmálar hafi tekið gildi í byrjun árs 2000, en hafi ekki verið sendir út fyrr en í maí. Vátryggingarskírteinið, þar sem vátryggingarverðmætis bátsins sé getið, hafi verið sent út með reikningi þann 13. janúar 2000. Stefndi kveðst sérstaklega vilja mótmæla dskj. nr. 57. Skjalið sé bæði ódagsett og óundirritað og virðist gert sérstaklega í tengslum við málshöfðun stefnanda til að reyna að renna stoðum undir annars tilhæfulausa kröfugerð hans og málshöfðun. Um kröfur sínar að öðru leyti vísar stefndi til ákvæða vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954, laga um bátaábyrgðarfélög nr. 18/1976, sbr. reglugerð nr. 673/1994. Þá vísar hann til 130. gr., sbr. 129. gr. s.l. um málskostnað. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum, og enn fremur vitnið, Árni Þór Árnason, fyrrum deildarstjóri sjótrygginga hjá Alþjóðlegri miðlun ehf. Fyrir liggur, að þegar stefnandi tryggði bátinn upphaflega hjá stefnda varð samkomulag með aðilum um vátryggingarfjárhæðina á grundvelli upplýsinga frá stefnda. Ekki liggja fyrir upplýsingar um, hvort einhver gögn, mats- eða virðingargerðir lágu að baki því samkomulagi, en báturinn hafði áður verið í vátryggingu hjá öðru tryggingafélagi. Er í sjálfu sér ekki deilt um gildi þessa samkomulags. Í málinu liggur fyrir ósk stefnanda um að hækka vátryggingarfjárhæðina vegna endurbóta á bátnum. Er beiðnin á dskj. nr. 6, dags. 27. desember 1998, og hljóðar svo: “Undirritaður óskar eftir að tryggingarmat Gunna RE-51 verði hækkað, þar sem ný aðalvél hefur verið sett í bátinn: Perkins/Sabre gerð M215C (158 kw), ennfremur ný siglinga og tölvuplotter gerð Quod Fish. 110. .............. “ Hvorki fylgdu þessu bréfi upplýsingar um kostnað við endurbæturnar, reikningar vegna efniskaupa eða vinnu né mat á verðmætaaukningu bátsins vegna endurbótanna. Bátur stefnanda var svokallaður þilfarsbátur, háður þálgildandi lögum nr. 18/1976, sem felld voru úr gildi á árinu 2000. Var stefnda samkvæmt þeim lögum því rétt að krefja stefnanda um mats- og virðingargerð, sbr. og rgl. nr. 673/1994. Ekki liggur fyrir skriflega, að umboðsmaður stefnda hafi beint tilmælum þar að lútandi til stefnanda, en áletranir Árna Þórs Árnasonar, þáverandi deildarstjóra hjá Alþjóðlegri miðlun ehf., á dskj. nr. 59, dags. 11. janúar 1999 og 11. maí s.á., sem hann hefur staðfest fyrir dómi, að stafi frá sér, styðja fullyrðingar stefnda um, að þeim tilmælum hafi verið beint til stefnanda munnlega. Sama verður ráðið af útskrift úr tölvudagbók á dskj. nr. 60, frá 11. janúar 1999. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hefði farið í tryggingafélagið til að greiða reikninga í febrúar 1999 og hefði hann þá rætt við Árna Þór. Aðspurður kvað hann þá ekki hafa rætt beint um matið á bátnum, heldur hefði komið í ljós, að Árni hefði ekki verið búinn að fá bréfið með hækkunarbeiðninni í hendur. Hann hefði síðan haft samband við stefnanda næsta dag, og hafi hann þá verið kominn með bréfið og hafi ætlað að fara á fullu inn í málið. Stefnandi bar einnig, að hann hefði gefið Árna Þór Árnasyni upplýsingar um verðmætaaukningu bátsins í símtali í maí 1999, sem Árni Þór hefði samþykkt í sama símtali. Í júní 1999 hafi stefnandi átt erindi til Alþjóðlegrar miðlunar ehf. og hafi hann þá hitt nefndan Árna og innt hann eftir því, hvort búið væri að “færa þetta inn”, og hafi Árni svarað því játandi. Eftir þann fund hafi stefnandi litið svo á, að matið hefði verið hækkað. Aðspurður hvort iðgjaldið, sem stefnandi greiddi vegna bátsins í janúar 2000, hefði gefið til kynna, að hann væri að greiða fyrir hærra mat, svaraði stefnandi því til, að hann hefði ekki gengið úr skugga um það. Kona hans hefði séð um að greiða reikninginn, og hefði hann aldrei farið um hendur stefnanda. Þá kvað stefnandi vátryggingarskírteini fyrst hafa borizt til hans í maí 2000 með bréfi á dskj. nr. 9, eða eftir að báturinn var sokkinn. Árni Þór Árnason skýrði svo frá fyrir dómi, að það hafi aldrei komið fyrir, að hann hafi gert undanþágu á því að láta leggja fram mats- og virðingargerðir í tilvikum sem þessum. Hann hefði alltaf krafizt þess, þegar um þilfarsbáta var að ræða. Hann kvaðst ekki muna vel eftir munnlegum samtölum, sem hann átti við stefnda, eða hvað þeim fór á milli, en vísaði í dagbókarfærslu í tölvu, dskj. nr. 60, og áritanir á dskj. nr. 59. Hann kvað venju að senda vátryggingarskírteini með reikningi vegna iðgjalds, en kvaðst ekki þora að fullyrða, að skírteini stefnda hafi ekki borizt honum með bréfi á dskj. nr. 9. Ljóst er, af því sem fram hefur komið í málinu, að aldrei lá fyrir staðfest samkomulag með aðilum um hækkun á vátryggingarfjárhæð og er ósannað, að slíkt hafi verið gert munnlega. Er ósannað, að sú fjárhæð, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, hafi nokkru sinni verið lögð fyrir stefnda eða umboðsmann hans til samþykkis. Þá renna gögn málsins, dskj. nr. 59-60, stoðum undir þá fullyrðingu stefnda, svo sem fyrr er rakið, að þeim tilmælum hafi verið beint til stefnanda munnlega að afla mats- og virðingargerðar, og stóðu lög jafnframt til þess, að svo væri gert, áður en unnt væri að taka afstöðu til vátryggingarverðmætisins. Því sinnti stefnandi ekki. Þá liggur fyrir, að stefnandi fékk aldrei skriflega staðfestingu á því, að hækkunin hefði verið tekin til greina, og er ósannað, að hann hafi fengið á því munnlega staðfestingu, svo sem hann heldur fram. Þá liggur ekki fyrir, að hann hafi verið krafinn um viðbótariðgjald vegna meintrar hækkunar á árinu 1999, og þá mátti stefnandi ráða af fjárhæð iðgjaldsgreiðslu í janúar 2000, að vátryggingarverðmætið hefði ekki verið hækkað um 50%. Gildir þá einu, hvort greiðsla fór um hendur stefnanda eða eiginkonu hans. Hníga öll rök í máli þessu að því, að ekki hafi verið kominn á samningur milli aðila um hækkun vátryggingarverðmætis bátsins; ekki hafði verið greitt iðgjald vegna slíkrar hækkunar og höfðu aldrei verið lögð fyrir umboðsmann stefnda gögn, sem gátu verið grundvöllur hækkunar. Stefnandi á því ekki rétt á hærri tjónabótum, en hann hefur þegar fengið. Í kröfu stefnanda felst m.a. dráttarvaxtakrafa af þeirri fjárhæð, sem hann hefur þegar fengið greidda, frá 28. febrúar 2000 til 13. júlí s.á. Byggir krafan á 1. mgr. 24. gr. l. nr. 20/1954, og telur stefnandi, að stefndi hefði átt að geta aflað sér nauðsynlegra upplýsinga til að meta vátryggingaratburðinn og upphæð bótanna þann 28. febrúar, eða 14 dögum eftir tjónið. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefna af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Cox försäkring A/S at Lloyd's, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Óskars Karls Guðmundssonar. Aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu.
|
Mál nr. 371/2004
|
Vinnuslys Skaðabætur Líkamstjón Örorka Sakarskipting Gjafsókn
|
Z slasaðist á vinnustað sínum hjá S ehf. er hún rann til á gólfmottu, sem verið var að þrífa, og féll í gólfið. Var Z að koma úr kaffistofu eftir morgunkaffitíma og fór sem leið lá inn í vinnslusal á neðri hæð til að fara upp í sal á efti hæð, þar sem hún vann við pökkun matvæla. Í málinu var ágreiningslaust að gólfið í vinnslusalnum niðri, sem Z þurfti að ganga í gegnum, hafði iðulega verið hált vegna fitu og bleytu tengdri vinnu þeirri sem þar fór fram, og þess vegna hafi starfsmenn í þeirri deild þurft að vera í sérstökum stígvélum við vinnu sína. Z var ekki í slíkum stígvélum, heldur sínum eigin skóm, enda vann hún uppi á lofti við pökkun matvælanna, sem unnin voru niðri. Z tók það ráð að klofa eða stökkva yfir á gúmmímottuna, sem hún taldi trausta. Talið var að vegna vanrækslu á að tilkynna slysið yrði S ehf. að bera hallann af sönnunarskorti á að eðlilega hafi verið að verki staðið af þess hálfu. Hvað sem öðru liði hafi Z tekið áhættu með því að stikla yfir á gúmmímottuna, sem hún mátti sjá að var blaut, enda verið að þrífa hana og gólfið. Báðir aðilar ættu því nokkra sök á slysinu. Ekki yrði gert upp á milli þeirra og bæru þeir því sök að jöfnu. Var S ehf. því gert að bæta Z tjón hennar að hálfu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2004 og krefst þess að stefndi greiði sér 5.368.319 krónur með 4,5% ársvöxtum af 6.050.490 krónum frá 11. apríl 2001 til 20. febrúar 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 11. ágúst sama árs og af 5.368.319 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara, að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hefur verið stefnt til réttargæslu. I. Áfrýjandi slasaðist á vinnustað sínum hjá stefnda 11. apríl 2001 um kl. 10 um morguninn er hún rann til á gólfmottu og féll í gólfið. Hún kvaðst hafa verið að koma úr kaffistofu eftir morgunkaffitíma og farið sem leið lá inn í vinnslusal á neðri hæð til þess að fara upp í salinn á efri hæð, þar sem hún vann við pökkun matvæla. Við dyrnar í vinnslusalnum niðri hafi kona verið að þrífa gólfið og mikið vatn hafi verið á því. Fyrir gangveginum hafi verið fatakarfa úr járni, sem hindrað hafi för áfrýjanda venjulega leið. Beint fyrir framan hana hafi verið gúmmígólfmotta, sem venjulega hafi verið við dyrnar, en hafi nú verið færð frá um 1-1,5 metra. Mottan hafi verið til þess að fólk rynni ekki á gólfinu. Hún hafi ákveðið að klofa yfir á mottuna og fara beint í gegnum salinn yfir að tröppunum, sem lágu upp að hennar sal. Engir hafi verið að vinna í þessum vinnslusal við þetta tækifæri. Þegar hún hafi klofað yfir á mottuna hafi hún runnið á henni og fallið illa. Mottunni hafði verið snúið við og botninn hafi ekki verið stamur eins og mottan var þegar hún sneri rétt. Auk þess hafi mottan verið löðrandi í vatni og fitu. Þegar hún hafi staðið á fætur hafi hún fundið mikið til og reynt að gera fólki skiljanlegt að hún þyrfti að komast til læknis en því hafi ekki verið sinnt. Dóttir hennar hafi sótt hana í hádeginu og ekið henni á Slysadeild Landspítala í Fossvogi. Þetta hafi verið síðasti vinnudagur fyrir páskafrí og hún hafi ekki getað unnið hjá stefnda eftir þetta. Eina vitnið að atburðinum var konan sem var að þrífa. Hún kom fyrir héraðsdóm og gaf skýrslu, auk þess sem hún gaf skýrslu hjá lögreglu 8. júlí 2002. Hún sagði að gólfmottan hafi verið þannig gerð að ekki skipti máli hvernig hún sneri, hún væri með stórum götum sem hafi valdið því að hún væri viðloðin gólfið. Hún hafi verið að þrífa undan mottunni eins og oft áður. Hún hafi byrjað að draga mottuna frá dyrunum, um 1,5 metra og síðan þrifið gólfið, bæði spúlað það með vatni og þrifið það þannig að það hafi verið þurrt. Síðan hafi hún byrjað að þrífa mottuna. Þá hafi áfrýjandi komið í dyragættina. Hún hafi sagt áfrýjanda að vara sig og gefið henni merki með höndunum um að fara varlega, þar sem hún hafi lítt skilið og talað íslensku. Hún hafi gefið merki eins og maður sé að stöðva einhvern, sett hendurnar fram fyrir sig með flötum lófunum. Þá hafi áfrýjandi tekið sig til og stokkið úr dyragættinni og upp á mottuna sem hún hafi verið að þrífa. Við það hafi áfrýjandi runnið og fallið í gólfið en mottan hafi ekki hreyfst. Áfrýjandi hafi runnið ofan á mottunni, sem hún hafi verið búin að skola hana með vatni og átt eftir að hrista það af henni. Afleiðingum slyssins er lýst í héraðsdómi, svo og kröfu áfrýjanda og málsástæðum aðila. II. Slys áfrýjanda var ekki tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins, svo sem skylt var samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum með síðari breytingum. Orsakir slyssins voru því ekki rannsakaðar af þess hálfu og engin vettvangskönnun gerð, eins og 81. gr. laganna mælir fyrir um. Fram er komið, að eftir slysið hafi gúmmímottan verið fjarlægð og aðstæðum breytt á slysstað. Ágreiningslaust er að gólfið í vinnslusalnum niðri, sem áfrýjandi þurfti að ganga í gegnum, hafi iðulega verið hált vegna fitu og bleytu tengdri vinnu þeirri sem þar fór fram, og þess vegna hafi starfsmenn í þeirri deild þurft að vera í sérstökum stígvélum við vinnu sína. Áfrýjandi var ekki í slíkum stígvélum, heldur sínum eigin skóm, enda vann hún uppi á lofti við pökkun matvælanna, sem unnin voru niðri. Áfrýjandi tók það ráð að klofa eða stökkva yfir á gúmmímottuna, sem hún taldi trausta. Hefði Vinnueftirlitinu verið tilkynnt um slysið hefði rannsókn á vettvangi farið fram, mottan verið skoðuð og aðstæður allar og leitast við að leiða í ljós og meta hvað gerst hafi í raun. Úr því það var ekki gert verður ekki í það ráðið frekar. Vegna vanrækslu á að tilkynna slysið verður stefndi að bera hallann af sönnunarskorti á að eðlilega hafi verið að verki staðið af hans hálfu. Í ljós er leitt að hvað sem öðru líður hefur áfrýjandi tekið áhættu með því að stikla yfir á gúmmímottuna, sem hún mátti sjá að var blaut, enda verið að þrífa hana og gólfið. Þegar þetta er virt verður að telja að báðir aðilar eigi nokkra sök á slysinu. Verður ekki gert upp á milli þeirra og teljast þeir því bera sök að jöfnu. Verður stefnda því gert að bæta áfrýjanda tjón hennar að hálfu. Krafa áfrýjanda hefur ekki sætt tölulegum andmælum. Heildartjón hennar nemur 6.050.490 krónum, en þar af ber stefnda að bæta henni helming eða 3.025.245 krónur. Hinn 11. ágúst 2003 greiddi réttargæslustefndi áfrýjanda 682.171 krónu úr slysatryggingu launþega, sem stefndi hafði tekið. Verður sú fjárhæð dregin frá því, sem stefnda ber að bæta áfrýjanda, og verður hann þannig dæmdur til að greiða henni 2.343.074 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Dæma verður stefnda til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Síld og fiskur ehf., greiði áfrýjanda, Zuheng Li, 2.343.074 krónur með 4,5% ársvöxtum af 3.025.245 krónum frá 11. apríl 2001 til 20. júlí 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 11. ágúst 2003 og af 2.343.074 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði í ríkissjóð samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 18. maí 2004, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Zu Heng Li, kt. 280846-2289, Reykjavíkurvegi 35a, Hafnarfirði, gegn Síld og fiski ehf., kt. 590298-2399, Dalshrauni 9b, Hafnarfirði, og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, til réttargæslu, er sótt var þing af hálfu stefndu 25. september 2003, þar sem stefna ásamt fylgiskjölum voru lögð fram af hálfu stefnanda. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 6.050.490 kr. með vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga frá 11. apríl 2001 til 20. febrúar 2003, en dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags að frádregnum 682.171 kr. greiddum hinn 11. ágúst 2003. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur í máli þessu enda eru engar kröfur gerðar á hendur honum. Helstu málavextir eru að stefnandi varð fyrir slysi á vinnustað sínum hjá stefnda að Dalshrauni 9b í Hafnarfirði 11. apríl 2001. Samkvæmt framburði hennar við skýrslutöku um atvikið hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 28. ágúst 2001, kvaðst hún hafa unnið við margs konar störf við pökkun og verðmerkingar o.fl. hjá stefnda. Hafi hún verið að koma úr kaffi er hún hafi stigið á mottu, sem starfsstúlka hafði snúið við, mottan hafi runnið undan fæti hennar og hún skollið af miklu afli á gólfið og lent á hægri öxl. Rannveig Sigurðardóttir gaf skýrslu hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 8. júlí 2001 um slysið. Í skýrslunni kemur fram að kaffistofan í húsinu að Dalshrauni 9b er á neðri hæð, þar sem vinnslan fer fram, en á efri hæðinni er pökkunarsalurinn. Kvað hún starfsfólk, sem vinnur í pökkunarsalnum, þurfa að ganga um einar dyr, sem séu að vinnusal, og ganga þar í gegn til að komast að kaffistofunni. Þá greindi hún frá því að öllum starfsmönnum, sem vinna í vinnslusal, sé gert að vera í ákveðnum stígvélum vegna fitu og bleytu, sem verður þar á gólfinu og gerir það mjög hált. Starfsmönnum í pökkunarsal sé hins vegar ekki gert að vera í slíkum stígvélum þar sem þar sé þess ekki þörf. Við hurðina að vinnslusalnum, þar sem starfsfólkið úr pökkunarsal gengur um til að komast til kaffistofunnar, kvað hún hafa verið gúmmímottu, sem alltaf hafi verið þrifin reglulega, oft á dag, sökum þess að í hana hafi runnið bæði fita og vatn sem gerði hana mjög hála „en nú í dag er búið að fjarlægja þessa mottu”. Kvað hún gúmmímottuna hafa verið þannig gerða að ekki skipti máli hvernig hún snéri, hún hefði verið með stórum götum sem gerði hana meira viðloðandi gólfinu. Í lögregluskýrslunni segir síðan: Skömmu fyrir þetta umrædda óhapp hennar Zu Heng Li að þá var ég að þrífa þarna undan þessari gúmmímottu eins og oft áður. Ég byrjaði á því að draga hana frá hurðinni c.a. 1,5 metra og síðan þreif ég gólfið bæði spúlaði það með vatni og þreif þannig að gólfið var þurrt. Síðan var ég byrjuð á því að þrífa mottuna þegar Zu Heng Li kom í dyragættina og ætlaði inn í vinnslusalinn en aðrir starfsmenn pökkunardeildarinnar höfðu gengið þarna í gegn nokkru áður og síðan eftir það byrjaði ég að þrífa mottuna. Þegar Zu Heng Li birtist þarna í dyragættinni að þá sagði ég henni að passa sig ásamt því sem ég gaf henni merki um að fara varlega með höndunum þar sem hún skilur og talar mjög litla íslensku. Ég gaf þetta merki eins og maður væri að stöðva einhvern, setti hendurnar fram fyrir mig með flötum lófunum, og það gerði ég með báðum höndum. ... Þegar ég hafði gefið henni þetta "viðvörunarmerki" eins og ég vill meina að þá tók hún sig til og stökk frá dyragættinni og upp á gúmmímottuna sem ég var að þrífa. Við það rann hún og féll á gólfið en gúmmímottan hreyfðist ekki heldur rann hún ofan á mottunni en ég var aðeins búin að skola hana með vatni og átti eftir að hrista það af henni. ... Í læknisvottorði Stefáns Dalbergs læknis, sérfræðings í bæklunarlækningum, frá 27. nóvember 2002, segir m.a.: Zuheng virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í slysinu 11.04.2001. Hún hefur hlotið tognun á hálsi, slæma tognun á hægri axlarsvæði og flísast hefur upp úr brún hægra ac liðar. Hún hefur einnig tognað á hægri þumal. Hún hefur verki frá hálsi, hægra axlarsvæði og hægri þumal eftir slysið. Liðið er um eitt og hálft ár frá slysinu. Ástandið hefur verið stabilt hjá henni undanfarið. Ekki er að búast við að hún verði betri með tímanum. Ástandið telst því vera varanlegt. Af hálfu stefnda var hafnað bótaskyldu þar sem ósannað væri að slysið mætti rekja til saknæmra aðstæðna á vinnustað eða annarra atvika sem stefndi bæri skaðabótaábyrgð á. Hinn 19. desember 2002 fékk stefnandi gjafsókn vegna málsins. Og á dómþingi 7. febrúar 2003 voru Atli Þór Ólason bæklunarlæknir og Páll Sigurðsson prófessor dómkvaddir til að meta afleiðingar slyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 6. júní 2003. Þar segir undir fyrirsögninni Niðurstöður: Við vinnuslysið þann 11.04.2001 varð Zuheng Li fyrir eftirfarandi skaða með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. grein: Frá 11.04.2001 til 03.09.2001 ... 100% Frá 04.09.2001 til 26.10.2001 ... 0% Frá 27.10.2001 til 11.02.2002 ... 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. grein: Rúmliggjandi, ekkert. Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi, frá 11.04.2001 til 11.02.2002. 3. Stöðugleikatímamark: 11.02.2002 4. Varanlegur miski skv. 4. grein: 20% 5. Varanleg örorka skv. 5. grein: 35% 6. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 20% Dómkröfu sína sundurliðar stefnandi þannig: Tímabundið atvinnutjón 965.621 kr. Þjáningabætur 290.700 kr. Varanlegur miski 1.090.400 kr. Varanleg örorka 3.703.769 kr. Samtals 6.050.490 kr. Sagt er að tekið hafi verið mið af árslaunum ári fyrir slysið sem verið hafi 1.404.536 kr. er geri mánaðarlaun 117.045 kr. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar sé tímabundið atvinnutjón 8 mánuðir og 7 dagar og engar tekjur komi til frádráttar. Við útreikninga á kröfu vegna varanlegrar örorku hafi verið tekið mið af lágmarkstekjuviðmiðun skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en framreiknað lágmarksviðmið sé 1.635.832 kr. Greiðsla réttargæslustefnda úr slysatryggingu launþega að fjárhæð 682.171 kr. hinn 11. ágúst 2003 komi til frádráttar. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanbúið vinnustaðinn að Dalshrauni. Ekki hafi þess verið gætt að veita vörn gegn hálkuhættum sem séu töluvert miklar í starfsemi er þar fari fram. Með því hafi stefndi brotið reglur um húsnæði vinnustaða þar sem kveðið sé á um að atvinnurekandi skuli gera ráðstafanir til þess að draga úr hálku á gólfum þar sem þess gerist þörf. Þá er byggt á því að slysið hafi ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins eins og ákvæði 79. gr. laga nr. 46/1980 mæli fyrir um. Þar sem slysið hafi ekki verið tilkynnt hafi það ekki verið rannsakað af vinnueftirlitinu og skorti því upplýsingar m.a. um eðli og eiginleika mottu, sem veita átti vörn gegn hálku á gólfi vinnusalarins. Nú sé hins vegar búið að fjarlægja mottuna úr vinnusal stefnda. Einnig er byggt á því að verkstjóri stefnda hafi vanrækt að gefa fyrirmæli um verklag og vinnutilhögun á staðnum og raunar hafi enginn verkstjóri verið þarna þegar slysið átti sér stað. Verkstjóri hefði átt að tryggja að skýrar leiðbeiningar væru gefnar um að gönguleiðin væri ekki fær þegar á þrifum stóð. Því er haldið fram að slys stefnanda sé afleiðing af saknæmu gáleysi starfsmanns stefnda, en vinnuveitandi beri bótaábyrgð á tjóni, sem starfsmenn hans valda með ólögmætum og saknæmum hætti. Ekki sé um eigin sök stefnanda að ræða. Henni hafi verið ókunnugt um að mottan, sem hún steig á, snéri öfugt sem og að hún væri engin vörn gegn hálku. Stefndi byggir aðalkröfu sína á því að ósannað sé að stefnandi hafi hrasað umrætt sinn vegna saknæmra mistaka starfsmanna stefnda, ófullnægjandi verkstjórnar, óforsvaranlegra aðstæðna á vinnustað, eða annarra atvika eða aðstæðna, sem stefndi beri ábyrgð á. Vísað er til þess að verið var að þrífa mottuna sem að jafnaði var höfð við inngang í vinnusalinn þar sem stefnandi datt og slasaðist. Mottan hafi í þetta sinn verið u.þ.b. 1,5 metra frá dyrunum en ekki við dyrnar, þar sem henni var ætlað að draga úr hálkumyndun, og stefndu hefði ekki getað dulist að verið væri að þrífa hana. Stefnandi hafi einnig fengið viðvörun frá þeim starfsmanni sem var við þrifin. Eins og atvik voru þegar slysið varð hafi ekki verið tilefni til að tilkynna atvikið til vinnueftirlits eða lögreglu. Rannsókn vinnueftirlits eða lögreglu hefði heldur engu breytt og ekki leitt annað í ljós en þegar liggi fyrir í málinu. Byggt er á því að stefnandi hafi verið fullfær um að meta slysahættu við þær aðstæður sem blöstu við henni. Stefnandi hefði starfað á vinnustaðnum um töluverðan tíma og þekkti eða mátti þekkja aðstæður í vinnusalnum og hættu á að gólf kynni að vera hált. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda er varakrafa byggð á því að tjónið sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviljunar og gáleysis stefnanda sjálfrar. Beri að lækka kröfu stefnanda sem því nemur. Af hálfu stefnda er tölulegum forsendum og útreikningum á stefnukröfum mótmælt svo og upphafstíma dráttarvaxta. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún hefði í fyrsta skipti séð unnið að þrifum á vinnslusalnum á þeim stað, sem hún hugðist fara yfir, er henni varð fótaskortur og slasaðist. Motta, sem jafnan var höfð við dyr vinnslusalarins, hafði umrætt sinn verið færð frá dyrunum. Hún kvaðst hafa unnið hjá stefnda í eitt og hálft ár áður en hún varð fyrir slysinu. Stefnandi hafnaði því að Rannveig, er var að þrífa, hefði varað hana við að ganga inn í vinnslusalinn. Hún kvaðst aðspurð ekki hafa unnið hjá öðrum vinnuveitanda á þeim tíma er hún vann hjá stefnda. Rannveig Sigurðardóttir gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún starfaði hjá stefnda við vinnslu og þrif. Slysið hefði orðið rétt eftir kaffihlé um morguninn. Umrædd motta hafði verið færð frá innganginum þar sem hún var að þrífa gólfið og mottuna. Stefnandi hefði stokkið úr dyragættinni á mottuna enda þótt að hún hefði gefið stefnanda merki um að fara varlega. Mottuna kvað hún þá hafa verið rúman metra frá dyrunum. Hún sagði aðspurð að á þeim tíma sem slysið varð hafi kaffitíminn á morgnana staðið frá kl. 9.15 til kl. 10.15, og hver starfsmaður fengið hálfan tíma. Þá staðfesti hún að hafa gefið skýrslu um atburðinn hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 8. júlí 2002, sem fram kemur á dskj. nr. 4. Ásdís Sigurgeirsdóttir, starfsmaður stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún sem verkstjóri stefnanda hefði ekki gert athugsemdir við skófatnað stefnanda á vinnustaðnum. Einar Sigurðsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði verið framleiðslustjóri þegar hann starfaði hjá stefnda. Hann kvaðst hafa hætt störfum hjá félaginu í nóvember 2001. Hann sagði að vinnslusalurinn hefði stöðugt verið þrifinn allan daginn. Hann sagði að alltaf væri hætta á hálku á gólfum í vinnslusal á svona vinnustöðum. Reynt væri að draga úr henni svo sem unnt væri með þrifum. Ályktunarorð: Stefnandi hrasaði og slasaðist á leið sinni úr kaffistofu á vinnustað hjá stefnda að Dalshrauni 9 í Hafnarfirði. Þar er rekin kjötvöruvinnsla og er vinnslusalur á neðri hæð en pökkunarsalur á efri hæð. Kaffistofan er á neðri hæðinni og lá leið stefnanda gegnum vinnslusalinn og þaðan upp á efri hæðina til pökkunarsalarins þar sem hún var staðsett við störf sín hjá stefnda á þessum tíma. Stefnandi hafði að eigin sögn unnið í eitt og hálft ár hjá stefnda er hún slasaðist. Verður því að álykta að henni hafi verið kunnugt um aðstæður, þ. á m. að sérstakrar aðgæslu var þörf er gengið var um vinnslusalinn þar sem óhjákvæmilega alltaf var, vegna kjötvinnslunnar, hætta á fitu og bleytu á gólfinu og þá hálku. Engu breytir í þessu efni þó að motta, er jafnan var höfð við útganginn úr vinnslusalnum væntanlega til að kjöttægjur, fita og önnur óhreinindi bærust síður úr vinnslusalnum inn í aðliggjandi forstofu hefði verið færð til hliðar vegna þrifa sem þá fór fram. Þessar aðstæður kölluðu raunar á frekari aðgæslu af hálfu stefnanda heldur en ella jafnvel þó að hún hefði engar viðvaranir fengið svo sem hún heldur fram. Samkvæmt framangreindu og að öðru leyti með vísun til rökstuðnings stefnda verður ekki talið að slysið megi rekja til saknæmra aðstæðna á vinnustaðnum eða annarra atvika sem stefndi ber skaðabótaábyrgð á. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu, en um gjafsóknarkostnað stefnanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Síld og fiskur ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Zu Heng Li. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.
|
Mál nr. 697/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum ídag að X, kt. [...], verði með úrskurði HéraðsdómsReykjaness gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 27.október 2015 og að honum verði gert að sæta einangrun á meðan á því stendur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2015, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 13. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhalditil þriðjudagsins 27. október 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um aðhafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Þá er fullnægt skilyrðum a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi svoog einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Samkvæmtþessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 12/2002
|
Ríkisstarfsmenn Ráðningarsamningur Uppsögn Res Judicata
|
Þ höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu (Í) og krafðist þess að ógilt yrði uppsögn hennar úr starfi 25. september 1992. Hafði Þ áður höfðað mál á hendur Í til heimtu skaðabóta vegna uppsagnarinnar, en Í þá verið sýknað í héraði. Þeim dómi var ekki áfrýjað og hafði hann því þau áhrif í síðara málinu, sem um ræðir í 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þ hafði ekki tekist að sanna fullyrðingu sína um það sem hún taldi raunverulega ástæðu uppsagnarinnar. Af þeim sökum og með vísan til ofangreinds lagaákvæðis þótti ekki verða hjá því komist að miða við að uppsögn Þ hefði verið lögmæt og var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. janúar 2002. Hún krefst þess að ógilt verði uppsögn hennar 25. september 1992 úr starfi hjá Hollustuvernd ríkisins. Þá krefst hún málskostnaðar. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gerði áfrýjandi 10. mars 1987 ráðningarsamning um starf líffræðings við Hollustuvernd ríkisins. Þar var meðal annars ákvæði um þriggja mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Þess ákvæðis neytti Hollustuvernd ríkisins með áðurnefndu bréfi til áfrýjanda 25. september 1992, en þar sagði að stjórn stofnunarinnar hafi 22. sama mánaðar staðfest ósk forstöðumanns rannsóknarstofu hennar um að áfrýjanda yrði sagt upp störfum, enda teldi stjórnin „með hliðsjón af eðli málsins, að hún eigi ekki annarra kosta völ“. Samningsbundinn uppsagnarfrestur myndi byrja að líða 1. október 1992 og hafi forstöðumaðurinn óskað eftir að áfrýjandi léti af störfum þann dag, en hún fengi laun til loka frestsins 31. desember sama árs. Í þessu bréfi voru engar skýringar gefnar á ástæðum þess að áfrýjanda væri sagt upp störfum. Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn um að hún hafi áður verið áminnt vegna starfa sinna. Áfrýjandi höfðaði mál gegn stefnda 3. nóvember 1993 til heimtu skaðabóta vegna framangreindrar uppsagnar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 1994 var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda, en lagt var til grundvallar þeirri niðurstöðu að uppsögn hennar hafi verið lögmæt. Þeim dómi var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Hann hefur því í máli þessu þau áhrif, sem um ræðir í 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi ber því við í málinu að í reynd hafi sér verið sagt upp störfum hjá Hollustuvernd ríkisins vegna þess að hún hafi neitað að taka þátt í mótmælaaðgerðum félagsmanna í stéttarfélagi sínu, sem þar störfuðu, af nánar greindu tilefni haustið 1990. Henni hefur ekki tekist að sýna fram á þetta. Af þeim sökum og með vísan til áðurnefndrar 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 verður ekki komist hjá því að miða hér við að uppsögn áfrýjanda hafi verið lögmæt. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 19. september sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað af Þuríði Gísladóttur, Akraseli 17, Reykjavík, á hendur fjármálaráðherra og umhverfisráðherra f.h. Hollustuverndar ríkisins, Ármúla 1a, Reykjavík, með stefnu birtri 11. september 2000. Dómkröfur stefnanda eru þær, að uppsögn hennar úr starfi með bréfi dagsettu 25. september 1992 verði felld úr gildi. Jafnframt krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað að skaðlausu, samkvæmt mati dómsins, og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu hennar til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar, samkvæmt mati réttarins. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur dagsettum 14. desember 2000, var málinu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 22. janúar 2001, var sá úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Stefnandi hóf störf á rannsóknarstofu Hollustuverndar ríkisins á árinu 1983 og var þar lausráðin við vinnu með hléum í tengslum við nám þar til í lok árs 1987, þegar hún var fastráðin. Stefnandi var í leyfi frá störfum, að hluta til á launum, frá október 1988 til ágúst 1989, vegna framhaldsnáms. Stefnandi hóf þá fullt starf hjá stefnda og starfaði þar á rannsóknarstofu og í byrjun árs 1990 varð hún fagdeildarstjóri. Stefnandi kveður að á árinu 1991 hafi félagsmenn í stéttarfélagi hennar tekið sig saman um að láta sig vanta einn dag frá vinnu sökum veikinda, en þetta hafi verið liður í mótmælum háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna vegna setningar bráðabirgðalaga varðandi launakjör þeirra. Stefnandi kveðst hafa látið hjá líða að taka þátt í aðgerðunum. Stefnandi kveður tvo samstarfsmenn sína hafa orðið vara við að hún væri við vinnu umræddan dag. Eftir það hafi settur forstöðumaður og starfandi framkvæmdastjóri stefnda hafið bréfaskipti við stefnanda og síðan sagt henni upp störfum með bréfi dagsettu hinn 25. september 1992. Stefndu telja þessar fullyrðingar hreinan uppspuna og að ástæða uppsagnarinnar hafi verið samstarfserfiðleikar. Fyrrgreindur Franklín Georgsson, kvaðst aðspurður fyrir dómi, ekki muna eftir að atvik hefðu verið með þeim hætti sem stefnandi lýsir. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að ástæður þess að ótímabundnum ráðningarsamningi hennar við Hollustuvernd ríkisins, staðfestum af fjármálaráðuneytinu, hafi verið sagt upp með bréfi dagsettu 25. september 1992, megi rekja til þess að stefnandi hafi ekki tekið þátt í mótmælum stéttarfélags stefnanda, Félags íslenskra náttúrufræðinga. Ekki hafi verið unnt að segja upp ráðningarsamningi á þessum grunni. Uppsögnin hafi verið brot á 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994, sbr. lög nr. 25/1998 og 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, lög nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995. Því beri að dæma uppsögnina ólögmæta. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að uppsögn stefnanda frá störfum hafi verið lögmæt og í samræmi við þágildandi starfsmannalög. Ráðningarsamningi stefnanda hafi verið sagt upp með þriggja mánaða samningsbundnum uppsagnarfresti. Ástæða uppsagnarinnar hafi verið langvarandi samstarfsörðugleikar. Vegna þeirra erfiðleika hafi margir fundir verið haldnir og allt reynt til að forða uppsögn stefnanda. Á fundi hinn 9. september 1992 hafi stefnanda verið tilkynnt að yfirmaður hennar myndi fara þess á leit við stjórn Hollustuverndar ríkisins, að henni yrði sagt upp störfum. Stefnanda hafi því verið gefinn kostur á að tala máli sínu. Stefndi hafi með dómi dagsettum 22. apríl 1994 verið sýknaður af kröfum stefnanda um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar hennar úr starfi. Stefndu mótmæla þeirri fullyrðingu stefnanda, sem tilhæfulausri, að raunveruleg ástæða uppsagnar stefnanda hafi verið að stefnandi hafi ekki tekið þátt í einhverjum mótmælum stéttarfélags þegar hún hafi unnið hjá Hollustuvernd ríkisins. Telur stefndi fullyrðingu þessa hreinan uppspuna og eigi hún sér enga stoð í raunveruleikanum. Mál þetta er þriðja málið, sem stefnandi höfðar á hendur stefnda vegna uppsagnar hennar frá störfum hjá Hollustuvernd ríkisins, en henni var sagt upp störfum með bréfi dagsettu 25. september 1992. Í tveimur fyrri dómsmálunum krafði stefnandi stefnda um skaðabætur vegna uppsagnarinnar, sem hún í raun taldi vera ólögmæta brottvikningu úr starfi. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettum 22. apríl 1994, var stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Málinu var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Öðru máli stefnanda vegna uppsagnarinnar var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur dagsettum 11. október 1999. Var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands dagsettum 26. október 1999. Samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda hjá stefnda, sem dagsettur er 10. mars 1987, skal gagnkvæmur uppsagnarfrestur samkvæmt samningnum vera þrír mánuðir, nema tekið sé fram að ráðningu ljúki sjálfkrafa. Þó skal gagnkvæmur uppsagnarfrestur vera einn mánuður á fyrstu þrem mánuðum í starfi, svo og ef samningurinn gerir ráð fyrir að launþeginn sé sjóðsfélagi í öðrum lífeyrissjóði, en lífeyrissjóðum ríkisstarfsmanna. Ákvæði samningsins um uppsagnarfrest gilda þó ekki um þá starfsmenn ríkisins sem hófu störf fyrir 1. janúar 1973, án þess að samið hefði verið um sérstakan uppsagnarfrest, og störfuðu hjá ríkinu samfellt síðan. Stefnda var því heimilt að segja stefnanda upp störfum með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Uppsögn stefnanda með bréfi dagsettu 25. september 1992 var því í samræmi við fyrrgreindan ráðningarsamning og var uppsagnarfrestur stefnanda virtur. Stefndi hefur haldið því fram að ástæða uppsagnarinnar hafi verið samstarfsörðugleikar, þó svo að ástæða uppsagnarinnar sé ekki tilgreind í uppsagnarbréfinu. Í málinu er ekkert það fram komið sem bendir til þess að ástæða uppsagnar hennar úr starfi hjá ríkinu, sem hún hafði gengt í mörg ár, hafi verið ómálefnaleg og svo fjarstæðukennd, eins og stefnandi heldur fram Samkvæmt því liggur ekki annað fyrir en að uppsögn stefnanda úr starfi hafi verið lögmæt. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Þuríðar Gísladóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 619/2006
|
Skaðabætur Örorka Sjúkrahús Börn Læknaráð Sönnunarbyrði Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
|
Þegar móðir D hafði gengið með hann í 41 viku kom í ljós við mæðraskoðun að nær ekkert legvatn var til staðar, fóstrið sýndi smávægileg vaxtarfrávik og móðirin var með of háan blóðþrýsting. Var hún lögð inn og átti að framkalla fæðingu tveimur dögum síðar. Morguninn eftir var D tekinn með keisaraskurði. Í aðdraganda fæðingar varð D fyrir fósturköfnun. Hann var strax lagður inn á vökudeild. Fljótlega eftir fæðingu féll blóðsykur hans. Þá fékk hann krampa sem erfiðlega gekk að ráða bót á. Á fyrstu æviárum sínum fékk D ítrekað flogaköst. Fljótlega fór að bera á heilsufarsvandamálum og þroskafrávikum hjá D. Tveir læknar voru fengnir til að meta fötlun D og töldu þeir varanlegan miska hans 90 stig en varanlega örorku 100%. Talið var að leggja yrði til grundvallar, meðal annars vegna ófullnægjandi skráninga, að mistök hefðu orðið í aðdraganda fæðingar D og að Í bæri fébótaábyrgð á þeim afleiðingum sem taldar yrðu stafa af fósturköfnun. Matsmenn og læknaráð töldu að fleiri atriði en fósturköfnun í aðdraganda fæðingar kynnu að vera orsök fyrir fötlun D. Sönnunarbyrðin fyrir því að D hefði allt að einu orðið fyrir tjóni þótt engin mistök hefðu verið gerð hvíldi á Í. Hafði Í ekkert gert til að axla þá sönnunarbyrði. Þar sem ekki þótti fært að láta D gjalda fyrir ófullnægjandi sönnunarfærslu með því að ákveða bætur að álitum var skaðabótaskylda vegna alls þess tjóns sem umrædd fötlun hafði valdið D felld á Í. Þegar litið var til þess að D yrði til frambúðar háður aðstoð annarra um helstu athafnir daglegs lífs þótti rétt að hækka miskabætur honum til handa um 35% með vísan til þágildandi ákvæðis 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Krafa um annað fjártjón þótti svo vanreifuð að óhjákvæmilegt þótti að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. desember 2006. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 26.571.850 krónur með 2% ársvöxtum frá 23. september 1994 til 6. desember 2000, dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjandi greiði sér 29.828.950 krónur með 2% ársvöxtum frá 23. september 1994 til 24. febrúar 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. mars sama ár til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 9. febrúar 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að dæmd fjárhæð verði lækkuð en að því frágengnu að stefnukröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar en málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti í báðum þeim tilvikum látin niður falla. I. Móðir aðaláfrýjanda, sem átti fjögur börn fyrir, kom í mæðraskoðun 23. september 1994 á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur. Var hún gengin með aðaláfrýjanda í 41 viku. Í þessari skoðun mældist hún með of háan blóðþrýsting. Við ómskoðun kom í ljós að nánast ekkert legvatn var fyrir hendi. Þá komu fram nokkur vaxtarfrávik hjá fóstri en hreyfingar þess voru taldar góðar. Hlutfall milli höfuð- og kviðarmælinga benti þó ekki til verulegrar vaxtarskerðingar. Hjartsláttarrit af fóstri var tekið á hádegi sama dag. Var niðurstaða þess metin eðlileg. Sá læknir sem mat niðurstöðu ritsins óskaði eftir að fæðing yrði gagnsett 25. september vegna vaxtarfráviks barnsins og þess að nánast ekkert legvatn var til staðar. Fósturrit var talið eðlilegt, en grunur var meðgönguháþrýsting/meðgöngueitrun. Var móðir aðaláfrýjanda síðan lögð inn á meðgöngudeild en fósturrit var ekki tekið aftur þann dag. Í skýrslu ljósmóður er fært að kvöldi 23. september að móðir aðaláfrýjanda hafi látið vel af sér og horft á sjónvarp. Móðirin kveður að aðfaranótt 24. september hafi hún orðið vör við að engar hreyfingar væru hjá fóstrinu og kviðurinn væri glerharður. Kveðst hún hafa talað við ljósmóður á vakt sem hafi ráðlagt henni að drekka heitt te. Það hafi hins vegar ekki leitt til aukinna fósturhreyfinga. Hafi ljósmóðirin ekkert frekar hafst að þrátt fyrir að hún hafi ítrekað kvartanir sínar. Í skýrslu ljósmóður er einungis ein færsla varðandi 24. september svohljóðandi: „Svaf illa, óreglulegir samdr“. Hjartsláttarrit af fóstri var tekið um klukkan 9:20 þann 24. september. Sýndi það hjartslátt rétt yfir eðlilegum hraðamörkum með litlum eða engum breytileika. Eftir rúmlega 30 mínútur kom samdráttur og honum fylgdi djúp og sein dýfa. Þar sem fósturritið vakti grun um yfirvofandi fósturköfnun var móðir aðaláfrýjanda færð á skurðstofu. Hófst keisaraskurður klukkan 10:30 en barnið fæddist 10 mínútum síðar. Barnið var strax eftir fæðinguna lagt inn á vökudeild vegna fósturköfnunar. Þurfti það lífgunar við og mat læknir á vökudeild að drengurinn væri „mjög lélegur“. Þegar aðaláfrýjandi var tveggja til þriggja klukkustunda gamall féll blóðsykur hans og fékk hann í framhaldinu krampa. Fékk hann lyfjagjöf við því en ekki tókst að ná tökum á krömpunum fyrr en eftir tvo sólarhringa. Hann var útskrifaður af vökudeild 10. október 1994 og fannst ekkert athugavert við rannsókn á honum fyrir útskrift. Fljótlega komu þó upp heilsufarsvandamál og gekk fæðugjöf meðal annars illa. Fékk hann ítrekað flogaveikisköst. Þá komu í ljós þroskafrávik. Í niðurstöðum athugunar Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins 30. júní 2000, þegar aðaláfrýjandi var fimm og hálfs árs gamall, kemur fram að hann hafi greinst með væga þroskahömlun og hegðunarerfiðleika, auk þess sem hann sé svonefndur smáhöfði með krampasjúkdóm. Foreldrar aðaláfrýjanda rituðu landlæknisembættinu bréf 24. október 1998 og óskuðu þess að embættið aflaði gagna þar sem þau teldu að mistök hefðu orðið við fæðingu aðaláfrýjanda og hygðust þau þess vegna hafa uppi bótakröfur. Gagnaöflun landlæknisembættisins af þessu tilefni og niðurstöðum læknaráðs, sem embættið gerði að sínum, er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Lögmaður aðaláfrýjanda ritaði stefnda bréf 6. nóvember 2000 þar sem þess var óskað að bótaskylda yrði viðurkennd vegna heilsubrests aðaláfrýjanda er stafaði af ætluðum mistökum starfsmanna sjúkrahússins fyrir og í aðdraganda fæðingar hans. Gagnáfrýjandi svaraði bréfinu 26. janúar 2001 og hafnaði því að viðurkenna bótaskyldu. Lögmaður aðaláfrýjanda óskaði eftir því 6. febrúar 2003 að læknarnir Jónas Hallgrímsson og Magnús Stefánsson mætu miska og örorku aðaláfrýjanda á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna væntanlegrar málshöfðunar á hendur ríkinu. Er það niðurstaða matsgerðar þeirra frá nóvember 2003 að fötlun aðaláfrýjanda sé „samrýmanleg afleiðingum óheppilegra atriða, sem vitað er að hann varð fyrir seint á meðgöngu (vaxtarseinkun), fósturköfnun skömmu fyrir og/eða í fæðingu svo og blóðsykursfalls á nýburaskeiði en ekki verður hér greint á milli hvort eitthvert þessara atriða er ráðandi orsök fyrir ástandi hans í dag eða allir þættir samverkandi.“ Telja matsmenn aðaláfrýjanda alls ófæran vegna fötlunar sinnar til að sinna grunnatriðum sjálfshjálpar, hann hafi litla sem enga félagsfærni og vitsmunaþroska á „svæði meðal þroskahömlunar“. Telja þeir það nánast óhugsandi að hann nái nokkurn tímann þeim þroska að hann geti lifað utan verndaðs umhverfis. Mátu þeir varanlegan miska hans 90 stig en varanlega örorku 100%. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 3. mars 2004 og var það þingfest degi síðar. Fyrir aðalmeðferð málsins í héraði var lagt fyrir læknaráð að svara 30 spurningum, sem lögmenn aðila voru sammála um að leggja fyrir ráðið. Eru þessar spurningar og svör læknaráðs rakin í heild í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétti lýstu lögmenn aðila því yfir að ekki væri af þeirra hálfu dregið í efa gildi þeirra álitsgerða læknaráðs sem fyrir liggja í málinu vegna þess að þar hafi komið að verki menn sem hugsanlega teldust ekki til þess hæfir. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem aðaláfrýjandi kann að hafa orðið fyrir vegna súrefnisskorts fyrir og í aðdraganda fæðingar hans. Ekki er ágreiningur um þá niðurstöðu matsmanna að fötlun aðaláfrýjanda hafi leitt til 90 stiga varanlegs miska og 100% varanlegrar örorku hans. Nokkur vafi ríkir hins vegar á um hverjar séu nánari orsakir fötlunar hans og innbyrðis samhengi þeirra. Í niðurstöðu svars læknaráðs til landlæknis 22. júní 2000 segir þannig að sérfræðingum beri saman um að ekki sé hægt að útiloka að einhvern hluta einkenna þeirra sem barnið hafi, megi rekja til fósturköfnunar við eða skömmu fyrir fæðingu þess, en einn sérfræðingur telji þó að einkenni barnsins samrýmist því að næringarskortur á síðari hluta meðgöngu eigi stærri hlut að máli. Þá segir að læknaráð telji ekki víst að fötlun aðaláfrýjanda sé eingöngu vegna fósturköfnunar á síðustu klukkustundum fyrir fæðinguna þar sem næringarskortur seint í meðgöngu geti einnig verið hluti af orsökinni. Að framan er rakin niðurstaða matsgerðar þar sem tilgreind eru þrjú atriði er valdið gætu hafa fötlun aðaláfrýjanda, vaxtarseinkun í meðgöngu, fósturköfnun við fæðingu og blóðsykurfall á nýburaskeiði, en ekki greint á milli hvort eitthvert þeirra atriða sé ráðandi orsök fyrir fötlun hans eða allir þættirnir samverkandi. Í svörum læknaráðs við spurningum sem héraðsdómur beindi til ráðsins kemur fram að ráðið telur orsakir fötlunar aðaláfrýjanda margþættar og megi rekja líkamstjón hans til vaxtarskerðingar vegna lélegrar starfsemi fylgju, sennilegrar súrefnisnauðar (fósturköfnunar), lækkaðs blóðsykurs og skemmda í heila vegna flogaveiki. Telur ráðið að ekki sé hægt að útiloka að einhvern hluta einkenna aðaláfrýjanda megi rekja til fósturköfnunar við eða skömmu fyrir fæðingu. Hins vegar séu einkenni hans ekki dæmigerð fyrir afleiðingar fósturköfnunar og það afar ólíklegt að fósturköfnun sé eina orsök ástands hans. Spurningu um hvaða líkamstjóni hefði verið unnt að forða með tímanlegri viðbrögðum starfsfólks kvennadeildar svarar læknaráð á eftirfarandi hátt: „Ekki er unnt að svara þessari spurningu með haldbærum rökum ... Heilalömun ... er talin vera afleiðing fósturköfnunar í 17-24% tilfella ... Barn/fóstur, sem þegar í fósturlífi hefur orðið fyrir áfalli af einhverju tagi er líklegt til að vera viðkvæmara fyrir hvers kyns áfalli sem verður í eða við fæðingu. Tímanleg viðbrögð eru því alltaf ákjósanleg en ekki er hægt að fullyrða að jafnvel þó fæðing hefði orðið á besta hugsanlega hátt, að endanlegt ástand barns hefði orðið annað en varð.“ Að framan var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að gagnáfrýjandi beri ábyrgð á því tjóni sem aðaláfrýjandi kann að hafa orðið fyrir vegna súrefnisskorts í aðdraganda fæðingar hans. Af framangreindri umfjöllun um niðurstöðu matsmanna og álit læknaráðs er ljóst að súrefnisskortur við fæðingu aðaláfrýjanda var til þess fallin að valda þeim miska og þeirri örorku sem staðfest var með niðurstöðu matsmanna. Hvílir sönnunarbyrði á gagnáfrýjanda fyrir því að aðaláfrýjandi hefði allt að einu orðið fyrir þessari fötlun að einhverju leyti eða öllu ef engin mistök hefðu verið gerð í tengslum við fæðingu hans. Gagnáfrýjandi hefur ekki sjálfur aflað neinna gagna til að axla þá sönnunarbyrði. Þótt ummæli í svörum læknaráðs séu á þá leið að „afar ólíklegt“ sé að fósturköfnun sé eina orsök ástands aðaláfrýjanda og héraðsdómur, sem eins og fyrr segir var skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, telji að „óyggjandi sé“ að hluti af fötlun hans sé vegna skerts heilavaxtar í meðgöngu, hefur gagnáfrýjandi ekki sýnt fram á hver örorka aðaláfrýjanda af öðrum orsökum en súrefnisskorti við fæðingu ætti þá að teljast vera. Ekki er fært að láta aðaláfrýjanda gjalda fyrir ófullnægjandi sönnunarfærslu gagnáfrýjanda um þetta efni með því að skerða skaðabætur til handa honum með ákvörðun þeirra eftir álitum. Samkvæmt því verður að fella á gagnáfrýjanda skaðabótaskyldu vegna alls þess tjóns, sem umrædd fötlun hefur valdið aðaláfrýjanda. III. Aðaláfrýjandi reisir kröfugerð sína á þágildandi ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar. Er kröfugerð, jafnt í aðalkröfu sem í varakröfu, þannig sundurliðuð að krafist er bóta fyrir 90 stiga varanlegan miska samkvæmt 4. gr. laganna að viðbættri 50% hækkun samkvæmt heimild í þágildandi 1. mgr. greinarinnar, bóta fyrir varanlega 100% örorku samkvæmt 8. gr. laganna og fyrir annað fjártjón samkvæmt 1. gr. þeirra. Er aðalkrafa hans þannig fram sett að bætur, aðrar en bætur vegna annars fjártjóns, eru verðbættar miðað við desember 2000 og gerð krafa um dráttarvexti frá 6. desember það ár til greiðsludags en varakrafan er miðuð við að bætur, aðrar en fyrir annað fjártjón, séu verðbættar til febrúar 2004 en krafa gerð um dráttarvexti frá 4. mars það ár til greiðsludags. Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi andmælir því að krafa aðaláfrýjanda beri dráttarvexti fyrr en frá þingfestingu málsins 4. mars 2004, hann mótmælir kröfu aðaláfrýjanda um bætur vegna annars fjártjóns og kröfu hans um 50% hækkun miskabóta og loks mótmælir hann vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga eldri en frá 4. mars 2000, sem hann telur fyrnda. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 25/1987 skyldu skaðabótakröfur bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. nú hliðstætt ákvæði í 9. gr. laga nr. 38/2001. Bréfi aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda 6. nóvember 2000 fylgdi engin töluleg útlistun eða aðrar upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að meta fjárhæð bóta. Eru engar upplýsingar þar að lútandi meðal gagna málsins eldri en fyrrgreind matsgerð tveggja lækna sem dagsett er í nóvember 2003. Verður að miða við yfirlýsingu gagnáfrýjanda í greinargerð hans í héraði þess efnis að ákveðin bótakrafa byggð á mati hafi ekki verið sett fram fyrr en við þingfestingu málsins í héraði. Verður aðalkröfu aðaláfrýjanda því hafnað. Eins og að framan er rakið telja matsmenn að aðaláfrýjandi sé alls ófær um að sinna grunnþörfum sjálfshjálpar, hafi litla sem enga félagsfærni og sé haldinn vitsmunaþroska á „svæði meðal þroskahömlunar“. Sé nánast óhugsandi að hann nái nokkurn tímann þeim þroska að geta lifað utan verndaðs umhverfis. Þegar til þess er litið að aðaláfrýjandi verður til frambúðar háður aðstoð annarra um helstu athafnir daglegs lífs þykir rétt að nýta heimild þágildandi ákvæðis 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga til að hækka miskabætur honum til handa um 35%. Í héraðsstefnu gerði aðaláfrýjandi kröfu um annað fjártjón að fjárhæð 2.500.000 krónur með vísan til 1. gr. skaðabótalaga. Var sú krafa ekki reifuð í stefnunni en nánari rökstuðningur boðaður við munnlegan flutning málsins. Með hinum áfrýjaða dómi var þessari kröfu hafnað þar sem aðaláfrýjandi hefði enga grein gert fyrir því hvað í ætluðu tjóni fælist né hvernig kröfufjárhæð væri fundin. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð aðaláfrýjanda er þessari kröfu haldið til streitu, enn án frekari reifunar. Það er fyrst með athugasemdum vegna gagnsakar 21. mars 2007 að aðaláfrýjandi lagði fram umfangsmikil gögn varðandi þennan kröfulið ásamt tölulegri útlistun. Lúta ýmis þessara gagna raunar fremur að sjúkrakostnaði en öðru fjártjóni, sbr. 1. gr. skaðbótalaga. Með þessum gögnum koma fram málsástæður að baki þessum kröfulið aðaláfrýjanda. Eru þær of seint fram komnar, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og koma því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Er þessi kröfuliður svo vanreifaður að óhjákvæmilegt er að vísa honum ex officio frá héraðsdómi, sbr. e. lið 80. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrnast meðal annars kröfur um vexti á fjórum árum. Var fyrningu slitið með birtingu stefnu fyrir gagnáfrýjanda 3. mars 2004. Vextir af kröfu aðaláfrýjanda fram til 3. mars 2000 eru því fallnir niður fyrir fyrningu. Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 26.583.615 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. mars 2000 til 24. febrúar 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. mars sama ár til greiðsludags. Kröfu aðaláfrýjanda um bætur fyrir annað fjártjón verður vísað frá héraðsdómi. Aðaláfrýjandi hefur sem fyrr segir notið gjafsóknar vegna málsins á báðum dómstigum. Er því ekki ástæða til að dæma gagnáfrýjanda til greiðslu málskostnaðar í héraði eða fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda þar fyrir dómi verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Daníel Ísak Sölvasyni, 26.583.615 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. mars 2000 til 24. febrúar 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. mars 2004 til greiðsludags. Kröfu aðaláfrýjanda um bætur fyrir annað fjártjón er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 700.000 krónur Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2006. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 18. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sölva Sigurðssyni, kt. 210358-7149 og Sigurveigu Guðmundsdóttur, kt. 130252-7619, Kirkjuteigi 25, Reykjavík, vegna ólögráða sonar þeirra, Daníels Ísaks Sölvasonar, kt. 240994-2409, sama stað, með stefnu birtri 3. marz 2004 á hendur íslenzka ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að fjárhæð kr. 26.571.850 með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 23.09. 1994 til 06.12. 2000. Fjárhæðin beri síðan dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 6.12. 2000 til 01.07. 2001, en dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi greiði skaða- og miskabætur, að fjárhæð kr. 29.828.950 með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 23.09. 1994 til 24.02. 2004. Fjárhæðin beri síðan dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 04.03. 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins. Til vara er þess krafizt, að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar, og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. II Málavextir eru þeir, að hinn 23. september 1994 fór móðir stefnanda, sem þá var þunguð af stefnanda, í mæðraskoðun á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur við Barónsstíg. Var þetta fimmta meðganga hennar. Var hún gengin með 41 viku og komin með of háan blóðþrýsting og bjúg. Við sónarskoðun kom í ljós, að mjög lítið legvatn var til staðar. Tekið var fósturrit, og var móðirin í framhaldinu lögð inn á meðgöngudeild Landspítalans, meðan beðið var eftir, að pláss losnaði á fæðingargangi og hægt yrði að framkalla fæðingu. Móðir stefnanda kveður, að ekki hafi verið tekið fósturrit um kvöldið. Aðfaranótt 24. september 1994 kveðst móðir stefnanda hafa orðið vör við, að engar hreyfingar væru hjá fóstrinu og hafi kviðurinn verið glerharður. Kveður hún ljósmóður, sem þá var á vakt, hafa ráðlagt sér að fá sér heitt te, og ætti fóstrið að taka við sér af því. Kveður hún enga breytingu hafa orðið á og kveðst hafa margítrekað það við ljósmóðurina, sem hafi hins vegar ekkert brugðizt við og ekki skráð neitt um samskiptin á þessu tímabili. Kveður hún fósturrit ekki hafa verið tekið aftur fyrr en kl. 0930 um morguninn. Samkvæmt fósturritinu hafi hjartsláttur fóstursins verið mjög veikur, hraður og afbrigðilegur, en móðurinni hafi engu að síður verið sagt að bíða eftir vaktaskiptum lækna. Kveður hún fæðingarlækni hafa komið snemma á vaktina, og hafi hann ákveðið að gera keisaraskurð um leið og hann sá fósturlínuritið, þar sem hann hafi talið, að um yfirvofandi fósturköfnun væri að ræða. Hafi hún verið flutt samstundis á skurðstofu og framkvæmdur bráðakeisaraskurður. Strax eftir fæðingu fékk stefnandi greininguna fósturköfnun og var lagður inn á vökudeild, en hann var mjög veikburða við fæðingu og þurfti endurlífgunar við. Tveimur til þremur klukkustundum eftir fæðingu féll blóðsykur stefnanda, og fékk hann krampa og var í framhaldinu settur á krampastillandi meðferð. Kveður móðir stefnanda, að ekki hafi náðzt að meðhöndla krampana fyrr en að tveimur sólarhringum liðnum. Fljótlega eftir fæðingu komu upp ýmis vandamál með stefnanda. Gekk fæðugjöf illa og á endanum þurfti að næra hann í gegnum beintengda magasondu. Þroskafrávik komu fljótlega í ljós, ásamt flogaveikiköstum, og þurfti stefnandi stöðuga umönnun og eftirlit allan sólarhringinn. Í vottorði Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins frá 30. júní 2000, þegar stefnandi var fimm og hálfs árs, kemur fram, að hann hafi greinzt með þroskahömlun og hegðunarerfiðleika, hann sé svokallaður smáhöfði og með krampasjúkdóm. Hann sé í sjúkra-, iðju- og talþjálfun, njóti sérstuðnings á leiksskóla en muni hefja skólagöngu þá næsta haust. Í fyrirliggjandi matsgerð læknanna, Jónasar Hallgrímssonar og Magnúsar Stefánssonar, frá því í nóvember 2003, kemur fram, að stefnandi þjáist til frambúðar af alvarlegri þroskahömlun, sem leiði til þess að hann mun aldrei geta lifað utan verndaðs umhverfis. Er niðurstaða læknanna sú, að varanlegur miski stefnanda sé 90% og varanleg örorka 100%. Með bréfi, dags. 24. október 1998, sneru foreldrar stefnanda sér til landlæknisembættisins vegna málsins með ósk um rannsókn þess. Í framhaldinu kallaði embættið eftir gögnum og greinargerðum viðkomandi aðila og utanaðkomandi sérfræðinga. Meðal annars var leitað umsagnar Reynis Tómasar Geirssonar forstöðulæknis, Guðrúnar B. Sigurbjörnsdóttur yfirljósmóður og Unnar Kjartansdóttur ljósmóður, sem var á vakt á umræddum tíma. Þá var leitað álits læknanna, Péturs Lúðvígssonar, Stefáns Hreiðarssonar, Gests Pálssonar og Atla Dagbjartssonar. Embætti landlæknis skilaði síðan álitsgerð, dags. 18. júlí 2000, þar sem embættið gerði niðurstöðu siðamáladeildar Læknaráðs að sinni. Er niðurstaðan á þá leið, að barnið sé fatlað, en sérfræðingum beri saman um, að ekki sé hægt að útiloka, að einhvern hluta einkenna stefnanda megi rekja til fósturköfnunar við eða skömmu fyrir fæðingu. Einn sérfræðinganna telur þó, að einkenni barnsins samrýmist því, að næringarskortur á síðari hluta meðgöngu eigi stærri hlut að málinu. Þá segir, að læknaráð telji ekki sannað, að um aðgerðarleysi ljósmóður hafi verið að ræða, en skráningu hennar á atvikum sé ábótavant. Þá telur læknaráð heldur ekki víst, að fötlun barnsins sé eingöngu vegna fósturköfnunar á síðustu klukkustundum fyrir fæðinguna, þar sem næringarskortur seint í meðgöngu geti einnig verið hluti af orsökinni. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 23. maí 2005, var lagt fyrir læknaráð að svara tilgreindum spurningum varðandi orsök fötlunar stefnanda, og er niðurstaða ráðsins, sem dagsett er 23. janúar 2006, svohljóðandi: 1. Var tilhlýðilega staðið að mæðraeftirliti/læknishjálp á meðgöngutíma, þar til móðir kom á meðgöngudeild kvennadeildar 23. september 1994 með tilliti til vaxtarfráviks stefnanda? Sv. Já. Á meðgöngutíma, allt fram að komu móður á meðgöngudeild LSH 23. september 1994, hafði ekkert komið fram, sem benti til vaxtarskerðingar fósturs. 2. Var um óyggjandi vaxtartregðu að ræða? Sv. Já, en ekki fyrr en við skoðun 23. september 1994 er konan var gengin með 41 viku komu fram vísbendingar um vaxtartregðu við ómskoðun. 3. Gaf fósturrit sem tekið var á hádegi 23. september tilefni til að vekja grunsemdir um fósturstreitu eða yfirvofandi fósturköfnun? Sv. Vakthafandi læknir dæmdi ritið eðlilegt en vandasamt er að túlka fósturrit og má telja að einkenni konunnar og niðurstaða ómskoðunar, auk fyrirhugaðrar gangsetningar hefðu átt að gefa tilefni til þess að endurtaka ritið samdægurs. 4. Hefði vakthafandi læknir átt að gefa fyrirmæli um að taka fósturrit að kveldi 23. september? Sv. Já, sjá svar við spurningu 3. 5. Hefði átt að kalla á lækni aðfaranótt 24. september? Sv. Já. Hafi móðirin vakið athygli á því að hún fann ekki fyrir hreyfingum 5-7 klst. áður en hún fæddi barnið. 6. Þótti ástæða til að láta móður ganga fyrir í fósturrit morguninn 24. september? Sv. Já, (samanber ofanskráð). 7. Gaf fósturrit sem tekið var að morgni 24. september tilefni til að kalla strax eftir lækni í stað þess að bíða eftir vaktarskiptum? Sv. Já, rétt ákvörðun var að kalla strax eftir lækni og framkvæma bráðakeisaraskurð. 8. Var rétt ákvörðun hjá viðtakandi lækni að framkvæma bráðakeisaraskurð? Sv. Já, sbr. ofanskráð. 9. Hvað eru venjuleg vinnubrögð varðandi vigtun og skoðun fylgju eftir keisaraskurð? Sv. Hefðbundin skoðun felst í því að vigta fylgju, meta staðsetningu æða og athuga hvort um sé að ræða merki kölkunar. Ef þurfa þykir er fylgja send í vefjagreiningu til þess að hægt sé að svara þeim spurningum sem upp koma. Ef grunur er um sýkingu í fylgjubeðnum ber að taka frá henni sýni í ræktun. 10. Undir hvaða kringumstæðum telur læknaráð eðlilegt og faglegt að sérfræðingar vökudeildar séu viðstaddir fæðingar. Sv. Læknaráð telur að sérfræðingur í nýburalækningum eða læknir langt kominn í sérnámi í faginu ætti að vera viðstaddur eða stutt frá öllum áhættufæðingum sé þess nokkur kostur. Á það einkum við um fyrirburafæðingar, fjölburafæðingar svo og við fæðingar, sem ber óeðlilega að af einhverjum ástæðum. 11. Var tilhlýðilega staðið að mæðraeftirliti/læknishjálp eftir komu móður á dagönn þann 23. september 1994 unz barnið var tekið með keisaraskurði 24. september kl. 10.40? Sv. Nei, eftirliti og læknishjálp var að því leyti áfátt að efni hefðu verið til að endurtaka fósturrit 23. september 2004 síðar um daginn (sjá svar við spurningu 3). Einnig ber að nefna að sé það rétt að móðirin hafi vakið athygli á því að hún hafi ekki fundið fósturhreyfingar hefði átt að kalla til lækni (sjá svar við spurningu 5). 12. Hvað telur læknaráð almennt séð eðlilegan tíma frá fæðingu barna, sem greinast með fósturköfnun og fóstureitrun þar til blóðgös þeirra eru mæld? Sv. Læknaráð telur að ákvörðun um að mæla blóðgös sé tekin í hverju tilfelli fyrir sig og ráðist af því ástandi sem barnið er í. 13. Hvaða orsakir telur læknaráð að hafi legið til þess blóðsykurfalls sem lýst er í sjúkraskrá á dskj. 40, hjúkrunarskráningu á dskj. 43.2 og yfirlitsblaði vökudeildar á dskj. 43.3, sem varð um klukkan 14, er blóðsykur lækkaði niður í 1-2? S. Læknaráð telur líklegast, að blóðsykurfallið hafi orðið í kjölfar tveggja þátta. Annars vegar vaxtarskerðingar á fósturskeiði (líkamsþyngd í 10% (percentil) og hins vegar afleiðing fósturköfnunar, en lágur blóðsykur er þekkt einkenni hjá börnum með fósturköfnum (Volpe, Neurology og the newborn 331-393, Saunders 2001, Philadelphia). 14. Telur læknaráð hugsanlegt að súrefnisskortur við fæðingu hafi getað orsakað blóðsykurfall á fyrstu klukkustundum eftir fæðingu? Sv. Sjá svar við spurningu 13. 15. Telur læknaráð að blóðsykurfallið og blóðsykur í lægri kanti um tíma á vökudeild hafi sjálfstætt valdið stefnanda einhverju líkamstjóni? Sv. Erfitt er að meta, hvort lágur blóðsykur hafi sjálfstætt verið skaðlegur barninu, þar sem ekki er vitað hversu lágur blóðsykur einn og sér er skaðlegur miðtaugakerfinu. Lágur blóðsykur hjá barni, sem einnig hefur skert blóðflæði og súrefnisflutning til heila, getur afar líklega verið samverkandi þáttur. 16. Telur læknaráð að einkenni stefnanda eftir fæðingu bendi til þess að stefnandi hafi orðið fyrir alvarlegum súrefnisskorti á síðustu klukkustundunum fyrir fæðingu, sem hafi valdið honum varanlegu heilsutjóni? Sv. Af gögnum sést, að einkenni, sem voru til staðar fyrir fæðinguna, þ.e. hraður hjartsláttur (tachycardia) í riti, lítið reaktífitet og seinar dýfur, ásamt þykku, grænu legvatni, benda til bráðs álags stuttu fyrir fæðinguna (þ.e. mínútur til nokkurra klukkustunda). Barnið var slappt við fæðingu, sbr. lágt APGAR skor og þurfti að blása í barnið. Engin blóðgös eru til fyrr en við 5½ klst. aldur og eru þau þá eðlileg. Hvað varðar áhrif á önnur líffæri en miðtaugakerfi, þá er eingöngu til ein mæling á kreatinini, sem við 2ja sólarhringa aldur er hækkað (110) miðað við aldur barns og blóð í þvagi við skimpróf (á stixi) á fyrsta sólarhring, sbr. dskj. 43. Getur þetta hvort tveggja bent til að nýrun hafi orðið fyrir skertu blóðflæði. Þau áhrif voru hins vegar stuttvarandi og þvagútskilnaður næstu sólarhringa skv. skráningu er talinn eðlilegur. Engin lifrarpróf eða hjartaensímmælingar eru til staðar til að meta áhrif á lifur og hjarta. Hvort áhrif bráðrar fósturköfnunar í kringum fæðinguna er næg til að skýra microcephaliu og þroskavandamál drengsins er hins vegar óljósara. Margir þættir geta blandazt þar í, t.d. er áhætta fyrir skertri meðvitund með/án krampa hjá vaxtarskertum nýburum aukin 17-20falt með RR (risk ratio) 38.2 (Badawi N et al, Antepartum risk factors for newborn encephalopathy: The Western Australian case-control study, BMJ 1998:317:1549). Einnig verður að taka með í reikninginn sögu móður um krampa fyrir fæðingu og sögu um blæðingu á öðrum hluta meðgöngu. Allir þessir þættir geta haft áhrif á ástand drengsins nú. Sjá nánar svar við spurningu 28. 17. Var að mati læknaráðs tilhlýðilega staðið að læknishjálp í kjölfar fæðingar stefnanda á vökudeild? Sv. Já. Barnið var lagt inn á vökudeild, gefið súrefni og sykurvatn, fylgzt náið með lífsmörkum og krampar greindir fljótt og meðhöndlaðir rétt. 18. Telur læknaráð, að niðurstöður segulómana við tveggja vikna aldur, sbr. dskj. 43.8 og 6 mánaða aldurs, sbr. dskj. 44, geti samrýmzt því að súrefnisskortur í kringum fæðingu hafi valdið stefnanda varanlegum heilaskaða? Sv. Segulómun við 2ja vikna aldur sem sýndi minnkað segulskyn frontoparietalt vinstra megin í hvíta vefnum (dskj. 43.8) gæti samrýmzt því, en þær breytingar voru hins vegar horfnar við 6 mánaða aldur og rannsókn þá eðlileg. Þótt rannsóknirnar séu ekki dæmigerðar fyrir börn, sem orðið hafi fyrir fósturköfnun, þá geta þær samt samrýmzt því. 19. Telur læknaráð almennt séð mögulegt að krampar rétt eftir fæðingu geti orsakazt af súrefnisskorti við fæðingu? Sv. Já, súrefnisskortur við eða fyrir fæðingu, svo og heilablæðingar/heilablóðföll, lágur blóðsykur og lágt blóðkalk eru taldar algengustu orsakir krampa hjá nýburum. 20. Hversu algengt er það skv. skoðun læknaráðs, að prenatal krampar greinist hjá börnum, sem svo seinna greinast með krampasjúkdóm? Sv. Það er afar sjaldgæft að krampar greinist fyrir fæðingu en engar tíðnitölur eru til. (Keogh et al, Acta Obstet Gynaecol Scand 2000, 79:787-789). Flestar greinar um prenatal krampa hafa verið lýsing á stökum tilfellum („case report“) og hafa greinzt ýmist með ómunum eða að mæður barnanna hafa tekið eftir óeðlilegum hreyfingum. Hins vegar er erfitt að greina krampa fyrir fæðingu og ekki ólíklegt að þeir séu algengari en talið er. 21. Telur læknaráð líklegt að krampasjúkdómur stefnanda sé meðfæddur? Sv. Já, læknaráð telur að saga móður um krampa barnsins fyrir fæðingu styðji það, að svo sé. 22. Hverjar eru að áliti læknaráðs orsakir krampasjúkdóms stefnanda? Sv. Það er ómögulegt að kveða á um það með vissu, en sennilegt er að um meðfædda flogaveiki sé að ræða (sbr. svar við spurningu 21), sem hafi versnað af fósturköfnun og lágum blóðsykri og því séu samverkandi orsakaþættir að baki krampasjúkdómi stefnanda. 23. Hverjar eru að áliti læknaráðs ástæður þess, sbr. dskj. 45, að eftir 3ja mánaða aldur fór að bera á næringarvandamálum og að höfuðvaxtakúrfa vék af leið um svipað leyti, á 4.-6. mánuði? Sv. Höfuð hættir að vaxa eðlilega, ef heili vex ekki eðlilega og er það ástæða þess að höfuðvaxtarkúrfa vék af leið, enda sýna síðari segulómanir vefjatap í vinstra heilahveli. Næringarvandamálin eru væntanlega einnig angi af sama meiði og afar algeng hjá börnum, sem orðið hafi fyrir heilaskaða, sama af hvaða orsökum. 24. Hverjar eru að mati læknaráðs skýringarnar á því að breyting verður á ástandi stefnanda, hvað varðar vitsmunaþroska, sem hafði framan af verið talinn innan eðlilegra marka, sbr. dskj. 47, en við athugun á greiningarstöð í september 1998, sbr. dskj. 5, kom í ljós, að þroskahraði væri hægari en áður og vitsmunaþroski fyrir neðan marka þroskahömlunar? Sv. Bæði samkvæmt dskj. 4 og 5 hafði drengurinn verið talinn eftir í þroska strax fyrir 3ja ára aldur. Mat á þroskafrávikum, sérstaklega hvað varðar vitsmunaþroska er erfitt framan af og kemur oft ekki í ljós fyrr en barnið er orðið eldra. Við mat á vitsmunaþroska er almennt talið að skoðun við 4-5 ára aldur sé nákvæmari en nokkur skoðun fyrr í lífi barns og hafi betra forspárgildi. 25. Segulómun af heila 21. marz við sex mánaða aldur sýndi engar óeðlilegar breytingar í heilavef, sbr. dskj. 44. Segulómun af heila í október 2001 við sjö ára aldur, sbr. dskj. 48, leiddi hins vegar í ljós dreifðar breytingar í heilaberki og hvíta vef á mótum næringarsvæða stóru æðanna. Einnig sást áberandi rýrnun á vinstra heilahvelinu. Hvaða orsakir liggja til seinna tilkominna breytinga að áliti læknaráðs? Sv. Læknaráð tekur undir álit Ólafs Thorarensen barnataugalæknis í dskj. 32, að síðar tilkomnar breytingar skýrist líklega af illvígri flogaveiki. 26. Hvenær telur læknaráð að það líkamstjón hafi átt sér stað, sem liggur til grundvallar núverandi einkennum stefnanda, þ.e. flogaveiki, microcephaliu, þroskaröskun og hegðunarerfiðleikum? Sv. Læknaráð telur ekki unnt að tímasetja, hvenær líkamstjónið varð, en líklegt sé, að um samverkandi þætti sé að ræða, bæði í kringum fæðinguna og fyrr á meðgöngu. 27. Telur læknaráð að núverandi einkenni stefnanda séu dæmigerð fyrir fósturköfnun í kringum fæðingu (perinatal asphyxia)? Sv. Nei. Hjá börnum þar sem megineinkenni fósturköfnunar á nýburaskeiði eru krampar, er algengast að þau séu með spastíska fjórlömun, þótt greindarskerðing geti fylgt með (Volpe, Neurology of the newborn 331-393). 28. Telur læknaráð að núverandi einkenni stefnanda megi mögulega rekja, að einhverju eða öllu leyti, til fósturköfnunar í kringum fæðingu? Sv. Læknaráð ítrekar fyrra álit frá 22.06.2000, að ekki sé hægt að útiloka, að einhvern hluta þeirra einkenna, sem barnið hefur, megi rekja til fósturköfnunar við eða skömmu fyrir fæðingu. Hins vegar eru einkenni drengsins nú ekki dæmigerð fyrir afleiðingar fósturköfnunar og það er afar ólíklegt, að fósturköfnun sé eina orsök ástands hans. (sjá svar við spurningu 27). 29. Ollu viðbrögð starfsfólks í mæðraeftirliti, kvennadeild eða vökudeild stefnanda líkamstjóni, sem komast hefði mátt hjá með tímanlegri vinnubrögðum? Sv. Ekki er unnt að leiða með vissu rök að því að minnka hefði mátt líkamstjón barnsins með tímanlegri vinnubrögðum starfsfólks í mæðraeftirliti, kvennadeild eða vökudeild. Vísað er til svara við spurningum hér að framan þar sem fram kemur að orsakir líkamstjóns barnsins eru taldar vera margþættar og megi rekja til vaxtarskerðingar vegna lélegrar starfsemi fylgju, sennilegrar súrefnisnauðar (fósturköfnunar) og lækkaðs blóðsykurs (hypoglyvemi) og skemmda í heila vegna flogaveiki. 30. Hvaða líkamstjóni hefði verið hægt að forða með tímanlegri viðbrögðum starfsfólks kvennadeildar? Sv. Ekki er unnt að svara þessari spurningu með haldbærum rökum (sbr. svarið við 29. spurningu). Heilalömun, þ.e. „cerebral palsy“ er talin vera afleiðing fósturköfnunar í 17-24% tilfella (Volpe, Neurology of the newborn pp. 283-284). Barn/fóstur, sem þegar í fósturlífi hefur orðið fyrir áfalli af einhverju tagi, er líklegt til að vera viðkvæmara fyrir hvers kyns áfalli, sem verður í eða við fæðingu. Tímanleg viðbrögð eru því alltaf ákjósanleg en ekki er hægt að fullyrða, að jafnvel þótt fæðing hefði orðið á bezta hugsanlega hátt, að endanlegt ástand barns hefði orðið annað en varð. Ágreiningur aðila snýst um bótaskyldu stefnda vegna meintra læknamistaka. III Kröfur sínar um skaða- og miskabætur úr hendi stefnda reisir stefnandi á þeirri forsendu, að hann hafi orðið fyrir varanlegu heilsutjóni og miska, sem og varanlegri örorku, vegna bótaskyldra mistaka starfsmanna Landspítala. Á þeim ólögmætu og saknæmu mistökum beri stefndi ábyrgð, m.a. samkvæmt almennu skaðabótareglunni, reglunni um vinnuveitandaábyrgð og þeim sérstöku reglum skaðabótaréttarins, sem mótazt hafi við sakarmat vegna mistaka í heilbrigðiskerfinu. Augljóst sé, að heilsubrest stefnanda megi rekja til súrefnisskorts, sem átt hafi sér stað í aðdraganda fæðingar hans, þ.e. fósturköfnunar. Vegna mistaka vaktahafandi starfsmanna spítalans á umræddum tíma hafi ekki verið brugðizt tímanlega og réttilega við. Vísist þá m.a. til grunsemda, sem fósturrit það, sem tekið hafi verið degi fyrir fæðinguna, hefði átt að vekja; þeirrar staðreyndar, að ekkert fósturrit hafi verið tekið að kvöldi þess sama dags og svo þess sinnuleysis, sem vakthafandi ljósmóðir/ljósmæður og eftir atvikum aðrir starfsmenn hafi sýnt aðfaranótt og að morgni 24. september 1994 og það þrátt fyrir stöðugar, eindregnar og skýrar kvartanir móður stefnanda. Í greinargerð siðamáladeildar læknaráðs, dags. 22. júní 2000, séu raktar umsagnir þeirra aðila, sem málið varði, og standi frásögn móður um atburðarás við aðdraganda fæðingarinnar algjörlega óhrakin. Skuli sérstaklega minnt á þá þýðingu, sem vanræksla/skortur á skráningu í sjúkraskrá hafi varðandi sönnunarbyrði í málum af þessum toga, sbr. dómafordæmi. Í greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar forstöðulæknis frá 10. janúar 1999 segi m.a. um atburðarásina, en sérstaklega sé bent á, að greinargerð Reynis beri að meta sem hverja aðra aðilaskýrslu: Ljósmóðirin á vakt umrdda nótt var Unnur Kjartansdóttir. Hún minnist þessa tilviks ekki sérstaklega nú, en telja verður að frslur og viðbrögð um nóttina skv. því sem konan segir hafi verið ófullngjandi og hið sama mtti segja um viðbrögð nsta morgun eftir vaktaskipti ljósmðra en þá var ekkert frt inn um ástand konunnar, hvorki á meðgöngudeild eða á fæðingargangi áður en hún fór í keisaraskurð. Í niðurlagi greinargerðar Reynis segi svo, að ekki hafi verið staðið með bezta hætti að meðferð konunnar eftir innlögn og eftirlit, og viðbrögð hefðu mátt vera skýrari síðustu 12 klst. eða svo fyrir fæðingu barnsins. Í greinargerð ljósmæðra á kvennadeild Landspítalans vegna fæðingar, dags. 25. júní 1999, sem með sama hætti og Reynir hafi aðilastöðu í málinu, segi m.a.: Þar sem nokkuð langur tími er liðinn frá umrddri nótt, er ekki hgt að fullyrða neitt um samskipti ljósmóður við móður Daníels Ísaks. ......................... Hvað varðar gang mála er vísað til svars við 1. spurningu, en skráning ljósmóður hefði mátt vera ítarlegri. Við niðurstöður landlæknis í málinu, sbr. bréf hans frá 18. júlí 2000, þar sem hann geri niðurstöður siðamáladeildar Læknaráðs að sínum, sé óhjákvæmilegt að gera þann fyrirvara, að málinu sýnist ranglega hafa verið vísað til meðferðar siðamáladeildar Læknaráðs, en ekki réttarmáladeildar, eins og rétt hefði verið. Í annan stað hafi ekkert verið upplýst um, hvaða aðilar hafi staðið að nefndri umsögn siðamáladeildar og Læknaráðs, og hvort þeir hafi að lögum verið til þess hæfir, m.a. með tillit til starfstengsla sinna við umrætt sjúkrahús stefnda. Í tilvitnuðum niðurstöðum siðamáladeildar Læknaráðs segi: Ekki fást fullngjandi svör við spurningu aðstoðarlandlknis. Staðhfingar hjónanna í bréfinu eru ekki staðfestar né er þeim heldur mótmlt í neinum þeim gögnum sem finnast eða aðspurðir segjast muna eftir. Eina atriðið sem hgt er að sannreyna er, að móðirin segir að dregist hafi til kl. 9.30 að taka fósturrit og í gögnunum að fósturrit hafi verið tekið um kl. 09.20. Sérfrðingum sem tjá sig um málið ber öllum saman um að barnið hafi orðið fyrir súrefnisnauð á klukkustundunum um eða fyrir fðingu og þeim ber einnig saman um að einhvern hluta þeirra einkenna, sem komu fram á barninu, megi hugsanlega rekja til þess. Hvað sem líði varfærnislegum ályktunum í umsögnum tilvitnaðra stjórnvalda, sé allt að einu fullljóst, að fyrir liggi næg gögn og sönnun þess efnis, að hvorki hafi verið brugðizt nægilega fljótt né eðlilega við vegna ábendinga móður eða ástands mála yfirleitt. Enn sé minnt á, hvaða þýðingu vanrækslu við skráninga hafi fyrir sönnunarbyrði í málinu. Allir sérfræðingar, sem um málið hafi fjallað, telji, að hið varanlega heilsutjón verði, að hluta til a.m.k., rakið til fósturköfnunar. Hér vísist m.a. til tilvitnaðra umsagna læknanna, Péturs Lúðvígssonar, sbr. bréf, dags. 30. júní 1999 og 20. desember 2002, Stefáns Hreiðarssonar, sbr. bréf, dags. 28. júní 1999, bréfs Gests Pálssonar og Atla Dagbjartssonar, dags. 12. marz 1999, sem og matslæknanna, Magnúsar Stefánssonar og Jónasar Hallgrímssonar, sbr. matsgerð þeirra frá nóvember 2003. Í tilvitnuðum umsögnum sé að því vikið, að aðrir þættir kunni mögulega og jafnframt að hafa spilað inn í heilsutjón stefnanda, og séu þá nefnd til sögunnar möguleg áhrif vaxtarseinkunar á meðgöngu, sem og möguleg áhrif blóðsykurfalls eftir fæðingu. Raunar sé það hins vegar svo, að eingöngu Pétur Lúðvígsson telji líklegra, að meint vaxtarseinkun kunni að eiga stærri hluta að máli, meðan aðrir sérfræðinganna telji umrædda fósturköfnun líklegasta ástæðu, sbr. þá afdráttarlausu ályktun Stefáns J. Hreiðarssonar, að ekki liggi fyrir neinar upplýsingar, sem bendi til þess, að fötlun stefnanda stafi af neinu öðru en umræddri fósturköfnun. Um frekari niðurstöður vísist til umsagnar siðamáladeildar Læknaráðs frá 22. júní 2000, sbr. bréf landlæknis frá 18. júlí 2000. Þessum sérfræðilegu athugunum til fyllingar megi vísa til samantektar foreldra stefnanda í bréfum frá 24. október 1998 og 18. september 2000, þar sem dregin séu fram og vakin sérstök athygli á nokkrum frekari staðreyndum málsins. Að öllu þessu virtu sé ljóst, að lögfull sönnun sé komin fram um, að viðkomandi starfsmönnum á kvennadeild Landspítala hafi orðið á saknæm mistök með því að bregðast hvorki réttilega né nægilega snemma við þeim aðstæðum, sem upp hafi komið og það þrátt fyrir stöðugar, eindregnar og skýrar kvartanir móður, sem hafi gengið með sitt fimmta barn. Á þessum mistökum beri eigandi sjúkrahússins, stefndi, ábyrgð. Færi svo, að talið yrði, að blóðsykurfall eftir fæðingu gæti hafa haft marktæk áhrif á staðreyndan skaða stefnanda, sé jafnframt á því byggt, að á því beri stefndi ábyrgð, enda hafi starfsmenn hans ekki brugðizt réttilega við. Eftirlit með blóðsykri eftir fæðingu virðist þannig hafa verið vanrækt og raunar algjörlega óupplýst, hversu lengi sú vanræksla hafi staðið yfir, og hvenær brugðizt hafi verið við með fullnægjandi hætti. Þá bendi stefnandi jafnframt á, að engin marktæk gögn liggi fyrir í málinu, sem styðji getgátur um mögulega vaxtarseinkun á meðgöngu. Ekki liggi annað fyrir í gögnum málsins en að meðganga hafi í alla staði gengið eðlilega fyrir sig, og að vöxtur og þroski fósturs hafi verið með eðlilegum hætti. Sé það hins vegar svo, að vaxtarseinkun teljist mögulega hafa einhver áhrif í þessu sambandi, sé enn á því byggt, að þar á beri stefndi skaðabótaábyrgð. Við eðlilega og réttilega framkvæmt meðgöngueftirlit eigi einkenni um slíka vaxtarseinkun ekki að geta farið fram hjá þeim aðilum, sem slíku eftirliti sinni. Eingöngu vanræksla viðkomandi aðila geti þá skýrt það, að ekki hafi verið brugðizt við með viðeigandi hætti miklu fyrr. Hinum heilsufarslegu afleiðingum sé lýst hér að framan, en því til fyllingar vísist sérstaklega til vottorðs Greiningar- og ráðgjafastöðvar ríkisins frá 30. júní 2000, þeirra gagna, sem aflað hafi verið vegna gerðar örorkumats, sem og matsins sjálfs. Í niðurstöðum tilvitnaðs örorkumats segi svo: Daníel Ísak er í dag alls ófær vegna fötlunarinnar um að sinna grunnatriðum sjálfshjálpar, hefur litla sem enga félagsfærni, vitsmunaþroska á svæði meðal þroskahömlunar, sem leiðir til mjög lélegrar námsgetu er m.a. kemur í ljós á þann hátt, að ekki hefur tekist að kenna honum að vara sig á hættum. Daníel Ísak er í dag alls ófær um að lifa utan verndaðs umhverfis. Þótt ekki verði í dag með vissu hægt að segja til um hvar á sviði þroskahömlunar stöðug þjálfun og kennsla við hans hæfi muni skila honum þá er það reynslan, að því miður dregur heldur í sundur en saman með einstaklingum eins og Daníel Ísak er og jafnöldrum eftir því sem þroski og geta hinna síðarnefndu eykst og kröfur samfélagsins verða flóknari. Það er því í dag nánast óhugsandi að Daníel Ísak nái nokkurn tímann þeim þroska að geta lifað utan verndaðs umhverfis. Að því leyti sem einhver mögulegur vafi kunni að verða talinn leika á því, að umrætt tjón verði að öllu leyti rakið til þeirra bótaskyldu mistaka að bregðast ekki við hættu á yfirvofandi fósturköfnun sé eftirfarandi að segja: Um sönnun á orsakatengslum og umfangi þeirra afleiðinga, sem orðið hafi, vísist sérstaklega til þess, að í niðurstöðum þeirra sérfræðinga, sem siðamáladeild læknaráðs leitaði til, komi fram það samdóma álit þeirra, að stefnandi hafi orðið fyrir súrefnisnauð á klukkustundunum um eða skömmu fyrir fæðingu, og að minnsta kosti einhvern hluta þess heilsufarsskaða, sem fram hafi komið, megi rekja til súrefnisskorts fyrir og við fæðingu. Þá vísist til fyrrnefndra sjónarmiða um ábyrgð stefnda á mögulegu blóðsykurfalli. Í norrænum rétti, þ.á m. íslenzkum skaðabótarétti, hafi verið talin gilda ákveðin sönnunarregla um skaðabótaábyrgð lækna og sjúkrastofnana. Reglan hafi verið sett fram á eftirfarandi hátt: Um sönnun þess hvort mistök hafi átt sér stað gildir almenna skaðabótareglan. Ef mistök hinsvegar sannast, ber læknir eða sjúkrastofnun sönnunarbyrðina fyrir því að afleiðingar hefðu komið fram þó að engin mistök hefðu átt sér stað (öfug sönnunarbyrði um afleiðingar). Leiði framangreind sönnunarregla til þess, að sjúkrahúsið beri alfarið sönnunarbyrði fyrir því, hvort og þá hvaða hluta heilsufarstjóns stefnanda megi rekja til annarra og óskyldra orsaka en framangreindra mistaka, en stefnandi byggi, svo sem fram hafi komið, fyrst og fremst á því, að allur heilsufarslegur skaði hans verði rakinn til fósturköfnunar þeirrar, sem hafi átt sér stað fyrir fæðinguna, sbr. m.a. dómur Hæstaréttar frá 2. október 2003 í málinu nr. 23/2003. Það sé síðan áréttað, að verði talið, að vaxtarseinkun á meðgöngu og/eða blóðsykurfall kunni að eiga hlut að máli, sé sjálfstætt byggt á því, að á afleiðingum þess beri stefndi skaðabótaábyrgð. Tölulegar forsendur kröfugerðar stefnanda: Í aðalkröfu sé miðað við dráttarvaxtaálagningu frá og með 6. desember 2000, mánuði frá dagsetningu bréfs lögmanns stefnanda til stefnda, sbr. 15. gr. eldri vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. nánar 5. og 9. gr. laganna. Séu forsendur kröfugerðar þá eftirfarandi: 1. Miskabætur skv. 4. gr. skaðabótalaga kr. 4.000.000 verðbættar miðað við des.00 (3990/3282) kr. 4.863.000 x 90% kr. 4.376.700 x 50% hækkun, sbr. heimild 1. mgr. 4. gr. kr. 6.565.050 2. Varanleg örorka, sbr. 8. gr. þágildandi skaðabótalaga kr. 4.376.700 x 400% kr. 17.506.800 3. Annað fjártjón skv. heimild 1. gr. skaðabótalaga kr. 2.500.000 Samtals kr. 26.571.850 Í varakröfu sé miðað við dráttarvaxtaálagningu frá og með þingfestingu málsins 4. marz 2004, sbr. III. kafli laga vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. nánar 5. og 9. gr. laganna. Séu forsendur kröfugerðar þá eftirfarandi: 1. Miskabætur skv. 4. gr. skaðabótalaga kr. 4.000.000 verðbættar miðað við feb.04 (4530/3282) kr. 5.521.000 x 90% kr. 4.968.900 x 50% hækkun, sbr. heimild 1. mgr. 4. gr. kr. 7.453.350 2. Varanleg örorka sbr. 8. gr. þágildandi skaðabótalaga kr. 4.968.900 x 400% kr. 19.875.600 3. Annað fjártjón skv. heimild 1. gr. skaðabótalaga kr. 2.500.000 Samtals kr. 29.828.950 Forsendur kröfugerðar miðist við niðurstöður matsgerðar læknanna, Jónasar Hallgrímssonar og Magnúsar Stefánssonar, um 90% miska. Um heimild til hækkunar miskabóta vísist til ákvæðis 5. ml., 1. mgr., 4. gr. skaðabótalaga, eins og það hafi verið á slysdegi. Sé því krafizt 50% álags á þær miskabætur, sem greiddar yrðu miðað við 90% miskamat. Um þann algjöra heilsufarslega skaða, sem stefnandi búi ævilangt við, þurfi ekki að hafa mörg orð. Þroskahömlun hans sé þess eðlis, að hann muni aldrei geta lifað utan verndaðs umhverfis. Standi öll rök til þess að beita hækkunarheimildinni, sbr. skýr fordæmi dómstóla í þá veru, sem nánar verði reifuð við munnlegan flutning málsins. Um kröfu vegna annars fjártjóns vísist til 1. gr. skaðabótalaga. Það athugist svo sérstaklega, að ástæða þess, að höfuðstóll aðalkröfu sé lægri en höfuðstóll varakröfu helgist af samhengi við dráttarvaxtakröfur, sem í tilviki aðalkröfu miðist að upphafi til við desember 2000 í stað marz 2004 í tilviki varakröfu. Leiði þetta til þess, að verði fallizt á vaxtakröfu stefnanda í aðalkröfu, verði dæmd fjárhæð með vöxtum miklum mun hærri í tilviki aðalkröfu en varakröfu. Telji dómurinn hins vegar ekki skilyrði til þess að fallast á forsendur aðalkröfu um upphaf dráttarvaxtaálagningar, beri að dæma bætur í samræmi við varakröfu, þar sem tekið hafi verið tillit til lögboðinna verðbreytinga samkvæmt skaðabótalögum til þess upphafsdags dráttarvaxtaálagningar, sem þar sé ráðgerður, þ.e. frá þingfestingu máls þessa. Krafa um skaða- og miskabætur úr hendi stefnda styður stefnandi við almennar reglur skaðabótaréttarins, þ.m.t. regluna um vinnuveitandaábyrgð. Þá vísar stefndi til ákvæða reglugerðar nr. 227/1991, einkum 2.- 5. gr., sbr. læknalög nr. 53/1988 og lög um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990. Um kröfu vegna annars fjártjóns vísast til 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um miskabótakröfu vísast til 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfuna um varanlega örorku styður stefnandi við 8. gr. skaðalaga nr. 50/1993. Kröfur um vexti og dráttarvexti styður stefnandi við skaðabótalög nr. 50/1993, einkum 16. gr. og III. kafla eldri vaxtalaga nr. 25/1987 og III. kafla núgildandi vaxtalaga nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er þeim sjónarmiðum stefnanda, sem hann byggir dómkröfur sínar á, sem og kröfunum sjálfum, eindregið vísað á bug. Í greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar forstöðulæknis, dags. 10. janúar 1999 á dskj. nr. 7, séu á bls. 1-3 ítarlega raktir málavextir, hvað varði meðgöngueftirlit, komu móður á meðgöngudeild hinn 23. september og aðdraganda að fæðingu stefnanda með keisaraskurði hinn 24. september, og vísist um málavexti, hvað það tímabil varði til þess, sem þar greini, sem og til greinargerðar ljósmæðra á dskj. nr. 9. Enn fremur vísist til framlagðra gagna á dskj. nr. 34-41. Vakin sé athygli á því, að staðhæfingar um málsatvik í stefnu og á bls. 1 á dskj. nr. 4 séu í mörgum atriðum í ósamræmi við skráningu í samtímagögnum. Stefnandi hafi verið slappur við fæðingu og hafi ekki andað sjálfur. Apgar stigun hafi verið 1 við eina mínútu, 5 við fimm mínútur og 7 við sjö mínútna aldur. Hann hafi þurft endurlífgunar við með poka og maska, en hafi jafnað sig fljótt. Hann hafi verið lagður inn á vökudeild í hitakassa og gefið súrefni eftir þörfum, og settur hafi verið upp 10% glúkósi í æð. Fæðingarþyngd hafi verið rétt neðan við 10 percentile og lengd við 25 percentile og höfuðmál 34 cm, við 10 percentile. Stefnanda hafi verið gefið aukasúrefni í innönduðu lofti í nokkrar klukkustundir og síðar hafi hann mettað vel. Fyrsta Astrup mæling hafi verið gerð fimm og hálfri klukkustund eftir fæðingu og hafi blóðgös og sýrustig blóðsins reynzt eðlileg. Þegar stefnandi var 2-3 klukkustunda gamall hafi blóðsykur lækkað, þrátt fyrir 10% glúkósu í æð. Honum hafi verið gefnir 3 ml af 25% glúkósu og skömmu síðar hafi verið tekið eftir staðbundnum kippum í hægri fótlegg og hendi, sem illa hafi gengið að meðhöndla. Hafi þurft Diazepam, Phenýtóin og Penobarbitol í æð í stórum skömmtum. Gefin hafi verið hærri sykurlausn, en þrátt fyrir það hafi sykur verið í lægri kanti, en þó ekki svo lágur, að hann ylli krömpum. Skráð sé í sjúkraskrá á dskj. 43 hinn 25/9 af Pétri Lúðvígssyni: Gerður var sónar af höfði í gær sem var tæknilega lélegur, en gaf þó grun um lágþéttni lesion í hæ. balal ganglia. Fengið verður CT-scan af höfði í dag. Orsakir krampa þessa drengs eru óljósar en margt virðist benda til prenatal orsaka. Bæði er það saga móðurinnar um krampa in utero, lágþéttni lesion sem virðist vera fyrir hendi á sónar og það hversu erfiðlega gengur að stöðva þessi köst. Einhver metabolisk orsök gæti einnig legið að baki, en blóðsykur, kalsium, electrolytar og sýru-basa-vægi hefur verið þokkalega stabilt, nema blóðsykur sem hefur verið í lægra lagi en varla nógu lár (sic) til þess að gefa þessi einkenni. Stefnandi hafi verið slappur fyrstu tvo sólarhringana, líklega vegna hárra skammta af flogalyfjum. Á þriðja sólarhring hafi hann orðið hressari og farið að hreyfa sig sjálfur og á fimmta degi hafi hann farið að taka næringu um munn. Tölvusneiðmynd af heila 25. september án skuggaefnis hafi engar blæðingar sýnt, en grun um svolitla hyperemiu í cortex. Einnig hafi verið lítil lágþéttnisvæði beggja vegna í hvítaefni af óþekktum uppruna. Ekkert annað óeðlilegt hafi sézt. Heilarit gert 4. október hafi verið óeðlilegt með staðbundinni epileptogen virkni bilat meira vinstra megin. Segulómun á heila þann 10. október hafi sýnt eðlilega rannsókn, bæði supratentorialt og í fossa posterior. Heilahólf og heilavefur hafi verið eðlileg og engar sjúklegar breytingar hafi sézt periventriculert. Stefnandi hafi útskrifazt eftir tvær vikur, og fljótlega hafi farið að bera á vanþrifum, og höfuðmál hafi farið að víkja af kúrfu. Við 6 mánaða aldur hafi hann verið lagður inn í endurtekna segulómun á heila til að útiloka hypoxiskar heilaskemmdir. Sú segulómrannsókn, framkvæmd 22. marz 1995, hafi sýnt vökvasöfnun framan við vinstri lobus tempoalis, líklegast arachnoidal cystu. Segulgerð heilavefsins hafi verið eðlileg, og hafi útlit og dreifing hvíta og gráa efnisins í heilanum verið eðlileg. Heilahólfin hafi sömuleiðis verið eðlileg. Gastrostomia hafi verið gerð í marz 1995. Stefnandi hafi haldið áfram á Phenemali til 6 mánaða aldurs. Hann hafi lagzt inn við 14 mánaða aldur í desember 1995 með endurtekin flog frá hægri líkamshelmingi, og hafi þá að nýju verið hafin flogalyfjameðferð. Við 18 mánaða aldur í marz 1996 hafi hann lagzt inn með síflog, sem hafi staðið í 20 mínútur. Hann hafi verið með kippi í öllum hægri líkamshelmingi, og augu hafi leitað til hægri. Þetta hafi gerzt með hita, uppköstum og niðurgangi. Hann hafi fengið Diasemuls í i.v., og krampar hafi stöðvazt. Við 3 ára aldur í marz 1997 hafi hann aftur lagzt inn með síflog, þar sem krampar hafi staðið í um eina og hálfa klukkustund án finnanlegra skýringa. Hann hafi fengið Ativan og hleðsluskammt af phenýtóini og hafi verið hafður á gjörgæzludeild vegna öndunarslævandi áhrifa af lyfjum. Hann hafi ekki þurft svæfingu eða barkrennu. Sjö ára gamall, eða hinn 31. október 2001, hafi stefnandi verið lagður inn í endurteknar segulómunarrannsóknir á höfði. Þar hafi komið í ljós, að vinstra heilahveli hafi verið áberandi rýrara en það hægra, og hafi verið um að ræða rýrnun á cortex og hvítavef. Segulskynsbreytingar hafi sézt í hvítavef parietalt vinstra megin og occipitalt í cortex og hvítum vef báðum megin. Breytingarnar hafi verið mest áberandi á mótum næringarsvæða stóru æðanna. Myelisering var eðlileg. Þetta hafi verið í fyrsta skipti, sem afgerandi breytingar hafi sézt á segulómun af heila. Ljóst sé af gögnum og sjúkraskrám, að stefnandi eigi við ýmsa erfiðleika að stríða, svo sem þroskahömlun, hegðunarerfiðleika, flogaveiki auk microcephaliu. Hann hafi verið í sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talþjálfun og þurfi sérstakan stuðning í skóla. Í matsgerð læknanna, Jónasar Hallgrímssonar og Magnúsar Stefánssonar barnalæknis, komi fram, að fötlun stefnanda leiði til þess, að hann sé ófær um að lifa utan verndaðs umhverfis. Vitsmunaþroski sé á svæði meðalþroskahömlunar og félagsþroski og námsgeta séu léleg. Ekki fái staðizt þær staðhæfingar stefnanda, að augljóst sé, að súrefnisskortur í aðdraganda fæðingar hafi valdið varanlegum heilsubresti stefnanda. Í niðurstöðu matsmanna á dskj. nr. 27 segi, að fötlun stefnanda sé samrýmanleg afleiðingum óheppilegra atriða, sem vitað sé, að hann hafi orðið fyrir seint á meðgöngu (vaxtarseinkun), fósturköfnun skömmu fyrir og/eða í fæðingu, svo og blóðsykurfalls á nýburaskeiði, en ekki verði í matinu greint á milli þess, hvort eitthvert þessara atriða sé ráðandi orsök fyrir ástandi hans í dag eða allir þættirnir samverkandi. Ljóst sé af upptalningu gagna, að matsmenn hafi ekki haft undir höndum sjúkraskrá Vökudeildar, sbr. dómskjöl 42-48. Af áliti læknaráðs á dskj. nr. 13 og umsögn Stefáns Hreiðarssonar til landlæknis á dskj. nr. 10 komi fram, að hvorugur þessara aðila hafi heldur haft sjúkraskrána undir höndum. Af hálfu stefnda sé talið, að heilsutjón stefnanda sé að rekja til vandamála, sem hafi verið komin til í móðurkviði á meðgöngu, en tengist ekki súrefnisskorti, sem átt hafi sér stað í aðdraganda fæðingar. Vaxtarfrávik stefnanda, útlit hjartsláttarrits daginn áður með fremur hröðum hjartslætti miðað við 41. viku og minnkuðum breytileika, bendi til þess, að fóstrið hafi þegar verið aðþrengt þann 23. september, þó ekki yrði fyllilega ljóst, að svo væri, fyrr en næsta morgun, þegar hjartsláttarrit var tekið á ný. Margar rannsóknir undanfarinna ára sýni, að vandamál af því tagi, sem stefnandi eigi við að etja, séu í að minnsta kosti um 85% tilvika tilkomin allnokkru fyrir fæðinguna eða meðfædd. Með tilliti til þess, sem hafi sézt í hjartsláttarriti og ómun daginn áður, verði að telja líklegt, að svo hafi verið, sbr. umfjöllun í greinargerð Reynis Tómasar Geirssonar á dskj. nr. 7. Greining fyrir fæðingu í þannig tilvikum geti verið ógerleg með þeirri tækni, sem unnt sé að beita nú og hafi verið hægt að beita 1994. Pétur Lúðvígsson, barnalæknir og sérfræðingur í tauga- og heilasjúkdómum barna, telji ýmislegt benda til, að vandamál stefnanda hafi verið komið til í móðurkviði, en tengist ekki yfirvofandi fósturköfnun. Hinn hraði bati bendi til þess, að fósturköfnunarástand hafi ekki staðið mjög lengi. Því verði að telja mjög ólíklegt, að fósturköfnunarástand skýri ástand stefnanda. Þyngst vegi vaxtartregða á meðgöngu, sem líklega hafi staðið um nokkurt skeið, þegar barnið fæddist. Algengt sé, að börn, sem svo sé ástatt um, sýni merki lágs blóðsykurs fljótlega eftir fæðinguna, en það hafi einmitt verið raunin með stefnanda. Vaxtartregða á meðgöngu sé einnig áhættuþáttur fyrir skertan heilavöxt, en skertur heilavöxtur og smáhöfði með þroskaskerðingu sé einmitt aðalvandamál stefnanda. Segulómskoðun á heila, gerð í marzmánuði 1995, sé ekki í samræmi við það, að lítill heilavöxtur stefnanda og smáhöfði sé afleiðing af heilaskaða vegna súrefnisskorts. Aðalorsök heilsubrests stefnanda sé vaxtartregða á meðgöngu. Fósturköfnunarástand og lækkun blóðsykurs geti hafa verið samverkandi, en hvorugt þessara atvika sé nægjanlegt, eitt og sér, til að valda skaðanum, sbr. dskj. nr. 11 og 20. Í áliti Ólafs Thorarensen, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum barna, á dskj. nr. 32, komi fram, að hann telji, að heilaskaði stefnanda sé orsakaður af þáttum, sem hafi komið fram snemma á meðgöngu, en tengist ekki súrefnisskorti, sem átt hafi sér stað í aðdraganda fæðingar. Fyrstu blóðgös hafi verið tekin eftir fimm og hálfa klukkustund, og þá hafi blóðgösin verið búin að leiðréttast, og sýrustig blóðsins hafi verið eðlilegt. Fósturköfnunin hafi því verið væg og stefnandi lífgaður á árangursríkan máta eftir fæðinguna. Ekki hafi verið saga um alvarleg vandamál í tengslum við fæðinguna, svo sem framfall á naflastreng eða sturtblæðing, og hafi keisaraskurðurinn gengið með eðlilegum hætti. Einkenni stefnanda, þ.e. væg þroskahömlun, hreyfiþroskaröskun, hegðunarörðugleikar og flogaveiki, séu ekki dæmigerð fyrir heilaskaða vegna fósturköfnunar. Stefnandi hafi hvorki einkenni spastískrar fjórlömunar né slingurlamanir, en þær tvær gerðir heilalömunar séu dæmigerðar fyrir heilaskaða vegna fósturköfnunar. Alvarlegur súrefnisskortur í aðdraganda fæðingar hafi áhrif á fleiri líffæri en heilann og sé algengt, að garnir, nýru, lifur og hjarta skaðist einnig. Engin merki hafi verið um skaða á þessum líffærum eftir fæðingu stefnanda. Segulómun á heila, gerð við tveggja vikna aldur, hafi sýnt eðlilega útlítandi heila miðað við aldur. Segulómun af heila við sex mánaða aldur hafi engar óeðlilegar breytingar sýnt í heilavef, og hafi sú rannsókn staðfest, að súrefnisskortur í aðdraganda fæðingar hafi ekki valdið varanlegum skaða á miðtaugakerfinu. Segulómun af heila við sjö ára aldur leiði hins vegar í ljós dreifðar breytingar á heilaberki og hvítavef á svæðum á mótum næringarsvæða stóru æðanna. Einnig sjáist áberandi rýrnun á vinstra heilahvelinu. Þetta séu breytingar, sem komi fram eftir sex mánaða aldurinn, því þá hafi segulómunin af heila verið eðlileg. Líklegt sé, að þessar breytingar séu tilkomnar vegna illvígrar flogaveiki, en stefnandi hafi tvisvar lagzt inn með síflog, þ.e. í marz 1996 og marz 1997. Í fyrra skiptið hafi flogið varað í 20 mínútur, en í seinna skiptið í eina og hálfa klukkustund. Samfara síflogi séu oft truflanir á blóðþrýstingsstjórnun, blóðflæði og súrefnismettun vefja. Þetta geti skýrt hinar nýtilkomnu breytingar á segulómuninni. Margt bendi þannig til, að orsök vanda stefnanda tengist þáttum snemma á meðgöngu. Þessir þættir séu blæðing fyrir 15. viku, lýsing móður á taktföstum kippum í barninu í móðurkviði, sem bendir til prenatalkrampa, auk vaxtarseinkunar og lítils legvatns. Einnig sé saga um litla fylgju með kölkunum. Einkenni stefnanda, þ.e. flogaveiki, mikrocephalía, þroskaröskun og hegðunarerfiðleikar, tengist neonatal encepalopathaiu, sem stafi af þáttum, sem komið hafi fram snemma á meðgöngu, en tengist ekki súrefnisskorti, sem hafi átt sér stað í aðdraganda fæðingar. Stefnandi sé einnig með nýtilkomnar breytingar á segulómun á heila, sem ekki hafi verið til staðar við sex mánaða aldur og skýrist líklega af illvígri flogaveiki. Staðhæfingar stefnanda um, að meðgöngueftirliti hafi verið áfátt, og að vaxtar-seinkun hafi ekki átt að fara framhjá aðilum, sem slíku eftirliti hafi sinnt, fái ekki staðizt. Greining fyrir fæðingu í þannig tilvikum geti verið ógerleg með þeirri tækni, sem er unnt að beita nú og hafi verið hægt að beita 1994, sbr. dskj. nr. 7, bls. 5. Móðir stefnanda hafi fengið vægan meðgönguháþrýsting undir lok meðgöngunnar, en ekki meðgöngueitrun. Nýr maki auki áhættuna á meðgönguháþrýstingi og slíkt ástand, ásamt smáblæðingum snemma á meðgöngu, auki áhættuna á vaxtarseinkun. Fósturvöxtur virtist hins vegar vera eðlilegur alla meðgönguna og þyngdaraukning, sem einnig hafi verið eðlileg, hafi stutt það. Ekki sé getið neins í klínískri skoðun hjá móður stefnanda, sem benti til þess, að stefnandi yrði óeðlilega lítill. Þegar blóðþrýstingur hafði hækkað við 41. viku hafi rétt viðbrögð verið viðhöfð, sem hafi leitt til sónarskoðunar og dagannar, og í framhaldi af því, þegar fannst, að barnið væri í smærra lagi og legvatn hafi nánast ekkert verið, en fósturhreyfingar hafi verið góðar, hafi móðir stefnanda verið lögð inn sama dag. Þá hafi verið tekið hjartsláttarrit á hádegi og læknirinn á vakt, Tanja Þorsteinsdóttir deildarlæknir, hafi dæmt það eðlilegt. Hafi læknirinn óskað eftir gangsetningu 25. september vegna vaxtarfráviks barnsins og vegna þess, að nánast ekkert legvatn hafi verið fyrir hendi. Fósturrit sé eðlilegt, en grunur sé um meðgönguháþrýsting /meðgöngueitrun. Í skýrslu á dskj. nr. 40, sem Óskar Jónsson læknanemi tók, þegar móðir stefnanda lagðist inn, sé gerð grein fyrir tveimur smá blæðingum, sem urðu fyrir 15. viku, en tengsl séu á milli slíkra blæðinga og vaxtarseinkunar hjá fóstrum, vegna áhrifa blæðinga á fylgjustarfsemi. Í meðgöngueftirlitinu hafi þó ekkert bent til, að svo hefði orðið. Ekkert athugavert hafi fundizt við ytri skoðun, og ekki hafi verið nein merki um yfirvofandi versnun á blóðþrýstingsvandamálum. Elísabet Helgadóttir aðstoðarlæknir hafi yfirfarið þetta og skrifað fyrirmæli um almenna meðferð vegna háþrýstings og framhaldsrannsóknir, þar með talið daglegt hjartsláttarrit af fóstrinu. Ekki hafi verið talin þörf á því að gangsetja fæðingu föstudagskvöldið 23. september, heldur að óhætt væri að bíða venjulegs tíma fyrir upphaf gangsetningar fæðinga á rúmhelgum dögum, þ.e. sunnudagskvöldið 25. september. Á kvöldvakt innlagnardaginn hafi blóðþrýstingur verið 150/100 mmHg og sagt, að konan láti vel af sér, sbr. dskj. nr. 38. Engar ástæður hafi verið til að taka rit aftur um kvöldið, þar sem rit fyrr um daginn hefðu verið dæmd innan eðlilegra marka. Á næturvakt sé skráð „Svaf illa, óreglulegir samdrættir". Legháls hafi verið óþroskaður og sé ekki óvanalegt, að konur finni fyrir óreglulegum samdráttum í lok meðgöngu. Þekkt sé, að samdrættir/hríðir þurfi að vera reglulegar til að legháls opnist. Þar sem rit hafi verið metið eðlilegt daginn áður, legháls óþroskaður og samdrættir óreglulegir, hafi ekki verið óeðlilegt að sjá til með að taka rit. Hjartsláttarrit hafi verið tekið upp úr kl. 09.15 að morgni 24. september og hafi þá sézt merki um alvarlega fósturstreitu. Tíminn, sem leið frá því að ákvörðun var tekin um keisaraskurð, þar til stefnandi fæddist, hafi verið 36 mínútur. Fái þannig ekki á nokkurn hátt staðizt staðhæfingar stefnanda þess efnis, að ekki hafi verið brugðizt tímanlega og réttilega við eftir innlögn móður á spítalann. Ekkert tjón verði heldur að réttu lagi við það tengt, jafnvel þótt komizt yrði að annarri niðurstöðu. Segulómrannsókn á heila stefnanda, sem gerð hafi verið við 6 mánaða aldur, staðfesti, að súrefnisskortur í aðdraganda fæðingar hafi ekki valdið varanlegum skaða á miðtaugakerfi stefnanda. Ekki fái heldur staðizt staðhæfingar stefnanda um, að eftirlit með blóðsykri eftir fæðingu hafi verið vanrækt. Lækkun blóðsykurs fljótlega eftir fæðingu sé algengur fylgifiskur vaxtartregðu á meðgöngu og hafi strax verið brugðizt við með glúkósagjöf og vandlega fylgzt með þeim þætti á vökudeild, svo sem gögn úr sjúkraskrá stefnanda á vökudeild beri skýrlega með sér. Samkvæmt framangreindu fái ekki staðizt, að heilsutjón stefnanda verði rakið til mistaka í meðgöngueftirliti eða viðbrögðum eftir innlögn móður, eða í kjölfar fæðingar stefnanda, er varðað gæti stefnda bótaábyrgð að lögum. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum stefnanda í málinu. Ljóst sé jafnframt, að stefnandi hafi þegar orðið fyrir óbætanlegu alvarlegu heilsutjóni á meðgöngu í móðurkviði, sem leitt hafi til þess varanlega miska og varanlegrar örorku, sem honum hafi verið metin. Ekkert viðbótartjón verði að réttu tengt við hugsanleg mistök, sem leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki á sýknukröfu stefnda fallizt, sé varakrafa hans sú, að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar. Aðalkröfu stefnanda, sem taki mið af því, að dráttarvextir reiknist frá og með 6. desember 2000, sé harðlega mótmælt. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið sett fram ákveðin bótakrafa, byggð á mati á varanlegri örorku og miska, fyrr en með þingfestingu máls þessa hinn 4. marz 2004. Fái þannig ekki staðizt að reikna dráttarvexti frá fyrri tíma en miðað við þingfestingu málsins, sbr. 13. og 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og nú 9. og 7. gr. laga um vexti og verð-tryggingu nr. 38/2001. Kröfum stefnanda um vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 23. september 1994 til 4. marz 2000 sé mótmælt sem fyrndum. Kröfu stefnanda um bætur vegna annars fjártjóns að fjárhæð kr. 2.500.000 sé mótmælt og krafizt sýknu af henni, en til vara sé krafizt stórkostlegrar lækkunar hennar. Enga reifun sé að finna á þeirri kröfugerð í stefnu, en boðaður nánari rökstuðningur hennar við munnlegan flutning málsins. Sú kröfugerð sé þannig svo vanreifuð, að virðist varða frávísun hennar ex offisio frá dómi. Loks sé kröfu stefnanda um 50% hækkun miskabóta mótmælt. IV Forsendur og niðurstaða D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið, greiði stefnanda, Daníel Ísaki Sölvasyni, kr. 12.035.925, ásamt 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 23.09. 1994 til 06.12. 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 01.07. 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 1.921.390, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 32/2018
|
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli G ses. á hendur Í hf. var vísað frá Landsrétti. Í málinu krafðist G ses. þess að dómkvaddir matsmenn og nafngreindur starfsmaður Í hf. yrðu kvaddir fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar. Í úrskurði Landsréttar, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að matsmennirnir hefðu verið dómkvaddir í sérstöku matsmáli en ágreiningur um kröfu Í, sem matsgerðinni var ætlað að staðreyna, sætti meðferð héraðsdóms í öðru máli og hafði matsgerðin verið lögð fram í því eftir að úrskurður héraðsdóms var kveðinn upp. Við meðferð þess máls ætti G ses. þess kost að leggja fram gögn og leiða matsmennina og önnur vitni til skýrslugjafar. Var því ekki talið að G ses. hefði við svo búið lögvarða hagsmuni af því að krafa hans í matsmálinu næði fram að ganga.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 17. desember 2018, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. samamánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 3. desember 2018, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Kæruheimild er í a.lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að takamálið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðarog kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnaðeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, Gamli Byr ses.,greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 750.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Landsréttar 3.desember 2018.Landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Davíð Þór Björgvinsson og Þorgeir Ingi Njálsson kveða upp úrskurð í máliþessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Sóknaraðili skaut málinutil Landsréttar með kæru 15. október 2018 en kærumálsgögn bárustréttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3.október 2018 í málinu nr. M-147/2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila umað dómkvaddir matsmenn í málinu og nafngreindur starfsmaður varnaraðila yrðukvaddir fyrir dóminn til skýrslugjafar. Um kæruheimild er vísað til b- ogc-liða 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. 2. Sóknaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.3. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Málsatvik4. Með matsbeiðni tilHéraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2013 krafðist varnaraðili þess aðdómkvaddir yrðu tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn til að meta nánartiltekin atriði varðandi fjárhagsstöðu Byrs hf. 30. júní 2011. Matsþolar vorusóknaraðili og íslenska ríkið. Í matsbeiðninni er rakið að tilgangur matsins séað staðreyna fjárhagslegt tjón sem varnaraðili kveðst hafa orðið fyrir vegnaætlaðra vanefnda matsþola á samningi 12. júlí 2011 þar sem varnaraðili keyptialla hluti í Byr hf. af matsþolum. Hinn 16. maí 2014 voru dómkvödd sem matsmennþau Lúðvík Tómasson og María Sólbergsdóttir, löggiltir endurskoðendur. 5. Fyrir HéraðsdómiReykjavíkur er jafnframt rekið dómsmál milli sóknaraðila og varnaraðila þar semsá síðarnefndi gerir kröfu um að tilgreind fjárkrafa hans á hendur sóknaraðilavegna hins ætlaða tjóns verði viðurkennd við slitameðferð sóknaraðila ágrundvelli 110. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Málið er nr.X-32/2014 í málaskrá dómsins. 6. Með beiðni til HéraðsdómsReykjavíkur 17. maí 2018 krafðist sóknaraðili úrskurðar dómsins um að hinirdómkvöddu matsmenn teldust ekki hæfir sem dómkvaddir matsmenn í málinu.Varnaraðili krafðist þess að kröfunni yrði hafnað. Undir rekstri málsinskrafðist sóknaraðili þess jafnframt að matsmennirnir og Jón Guðni Ómarsson,framkvæmdastjóri fjármála hjá varnaraðila, yrðu kvödd fyrir dóminn tilskýrslugjafar. Varnaraðili mótmælti þeirri kröfu og var henni hafnað með hinumkærða úrskurði.7. Í beiðni sinni frá maí 2018vísar sóknaraðili til þess að matsmenn hafi verið að störfum og þegiðreglubundið greiðslur frá varnaraðila í hartnær fjögur og hálft ár. Ekki séágreiningur um að dómkvaddir matsmenn eigi rétt á þóknun fyrir störf sín ensetja verði því eðlileg mörk út frá sjónarmiðum um hæfi þeirra. Sóknaraðilitelur ástæðu til að ætla að siðareglum löggiltra endurskoðenda hafi ekki veriðfylgt. En þótt ekki væri við slíkar siðareglur að styðjast yrði niðurstaðan súsama út frá ákvæði 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Framvinda matsmálsins beriþess glögg merki að hinir dómkvöddu matsmenn séu, meðvitað eða ómeðvitað, háðirmatsbeiðanda og „það virðist vera samvinna þeirra á milli um að ljúka verkinu“.Þá sé athugasemdum sóknaraðila í engu sinnt. 8. Tilgangur þess að takaskýrslu af matsmönnunum og framkvæmdastjóra fjármála hjá varnaraðila sé meðalannars að krefjast þess að matsmenn og umræddur starfsmaður varnaraðila leggifram ,,þau skjöl sem á vantar til að verða við kröfu sóknaraðila umgagnaframlagningu …“. Í bókun, sem sóknaraðili lagði fram í þinghaldi 23. ágúst2018, eru talin upp þau gögn sem sóknaraðili krefst að matsmenn og varnaraðilileggi fram. Þá sé ætlunin að spyrja þá um atvik sem skipti máli við mat á hæfimatsmannanna. 9. Varnaraðili tilkynntiLandsrétti 15. nóvember 2018 að matsmenn hefðu afhent honum matsgerð ásamtfylgiskjölum. Bréfinu fylgdi endurrit úr þingbók máls nr. X-32/2014 þar semmeðal annars kemur fram að í þinghaldi sama dag hafi matsgerðin ásamt fylgiskjölumverið lögð fram í því. Niðurstaða 0. Matsmenn í máli þessu vorudómkvaddir á grundvelli XII. kafla laga nr. 91/1991 í sérstöku matsmáli. Viðöflun sönnunar eftir fyrirmælum þessa kafla skal meðal annars farið eftirákvæðum 60. til 66. gr. laganna eftir því sem við getur átt, sbr. 79. gr.þeirra. Samkvæmt því ákvæði tekur dómari, sem öflun sönnunar fer fram fyrir,ákvarðanir og úrskurðar um þau atriði varðandi hana sem hefðu ella borið undirdómara við rekstur máls. Ef sérstakt tilefni verður til þess meðan á öflunsönnunar stendur getur aðili óskað eftir því að frekari gagna verði aflað enbeiðst var í byrjun. Getur dómari ákveðið hvort orðið verði við slíkriósk. 1. Samkvæmt 1. mgr. 63. gr.laga nr. 91/1991 skal matsmaður semja rökstudda matsgerð þar sem þau sjónarmiðeru greind sem álit hans er reist á og afhenda hana matsbeiðanda. Þegarmatsgerð hefur verið afhent matsbeiðanda er hlutverki matsmanns lokið að öðruleyti en því að honum er samkvæmt 1. mgr. 65. gr. sömu laga skylt að kröfuaðila að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingar ámatsgerð og um atriði sem tengjast henni. Fram kemur í 1. mgr. 66. gr. lagannaað dómari leysi með úrskurði meðal annars úr ágreiningi sem lýtur að hæfimatsmanns og í 6. mgr. 61. gr. segir að reynist matsmaður óhæfur til starfanskveðji dómari til annan í hans stað að kröfu matsbeiðanda.2. Ágreiningur um þá kröfuvarnaraðila, sem matsgerðinni var ætlað að staðreyna, sætir nú meðferðhéraðsdóms í fyrrnefndu máli nr. X-32/2014 og hefur matsgerðin verið lögð framí því. Við meðferð þess máls á sóknaraðili kost á því að leggja fram gögn ogleiða matsmennina og önnur vitni til skýrslugjafar að skilyrðum laga nr.91/1991 uppfylltum, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Gefst sóknaraðilaþá tækifæri til að spyrja matsmennina, og eftir atvikum önnur vitni, út íatriði sem leitt geta í ljós hvort þá hafi brostið hæfi til starfans. Að þessugættu verður ekki séð að sóknaraðili hafi á þessu stigi lögvarða hagsmuni afþví að krafa hans, sem hinn kærði úrskurður tekur til, nái fram að ganga.Verður málinu því vísað frá Landsrétti.3. Rétt þykir aðkærumálskostnaður falli niður.Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað fráLandsrétti.Kærumálskostnaður fellurniður.
|
Mál nr. 35/2019
|
Endurupptaka Markaðsmisnotkun Fjármálafyrirtæki Skilorð
|
Í málinu var SÞÁ, sem bankastjóri L hf.,ákærður fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti með því að starfsmenn eigin fjárfestinga L hf., að hans undirlagi, hefðu með tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning L hf. með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi kauphallarinnar á tímabilinu 1. nóvember 2007 til 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, tryggt óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfunum sem gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Með ákvörðun Hæstaréttar 27. maí 2020 var hafnað að vísa málinu frá réttinum þar sem ekkert hefði komið fram sem hnekkt hefði því mati endurupptökunefndar að fyrir hendi hefðu verið aðstæður sem fallnar hefðu verið til að draga óhlutdrægni dómara í hæstaréttarmáli nr. 842/2014 með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Þegar af þeirri ástæðu var skilyrðum d-liðar 1. mgr. 228. gr. laganna fyrir endurupptöku málsins fullnægt og það tekið til efnismeðferðar. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að starfshættir deildar eigin fjárfestingar L hf. hefði gefið eða verið líklegir til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í L hf. ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Tekið var fram að eins og málið lægi fyrir réttinum kæmi einungis til álita að sakfella SÞÁ fyrir það tímabil sem hann hafði verið sakfelldur fyrir í hinum áfrýjaða dómi, það er 29. september til 3. október 2008. Þá var vísað til þess að niðurstaða um sakfellingu SÞÁ hefði ráðist fyrst og fremst af setu hans í fjármálanefnd L hf. og stöðu sem æðsta stjórnanda verðbréfasviðs bankans. Var talið sannað að starfsmenn eigin fjárfestinga hefðu ekki framkvæmt hin umfangsmiklu kaup á eigin bréfum á fyrrnefndu tímabili án vitundar og samþykkis SÞÁ og að viðskiptin sem um ræddi hefðu verið að undirlagi hans. Var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu SÞÁ staðfest. Var refsing SÞÁ ákveðin fangelsi í 9 mánuði en meðal annars með hliðsjón af því að meðferð málsins hefði tafist þar á meðal vegna endurupptöku þess var refsing skilorðsbundin til tveggja ára.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir KarlAxelsson og Ása Ólafsdóttir og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómari,Símon Sigvaldason landsréttardómari og Skúli Magnússon setturlandsréttardómari.Með bréfi tilendurupptökunefndar 9. febrúar 2017 leitaði Sigurjón Þorvaldur Árnason eftirþví að hæstaréttarmálið nr. 842/2014, sem dæmt var 4. febrúar 2016, yrðiendurupptekið á grundvelli núgildandi ákvæðis 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 228. gr. sömu laga. Nefndin varð við þeirribeiðni með úrskurði 12. maí 2019 í máli nr. 6/2017 hvað hann varðaði. Af þvítilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 3. júní 2019 vegna endurupptökumálsins sem birt var fyrir dómfellda 11. júní 2019. Svo sem síðar greinirhafnaði Hæstiréttur kröfu ákæruvaldsins um frávísun málsins með ákvörðun 27.maí 2020.Af hálfuákæruvaldsins er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá Hæstarétti.Til vara að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sökí I. kafla ákæru og dæmdur til refsingar samkvæmt ákæru. Jafnframt krefstákæruvaldið þess í því tilviki að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefstaðallega sýknu en til vara að sér verði gerð vægasta refsing sem lög heimila. IMeð bréfi 19.október 2010 beindi Fjármálaeftirlitið kæru til embættis sérstaks saksóknara„vegna meintrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf.“ átímabilinu maí 2003 til október 2008. Í henni kom meðal annars fram að KauphöllÍslands hafi í október 2008 vakið athygli Fjármálaeftirlitsins „á grunsamlegum viðskiptumí aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja“ og jafnframt sent minnisblað tilstofnunarinnar í janúar 2009 „þar sem þessi viðskipti voru nánar útlistuð“.Þegar Fjármálaeftirlitið hóf rannsókn á málinu hafi verið „komnar framvísbendingar um afmörkuð tilvik meintrar markaðsmisnotkunar ... í aðdragandabankahrunsins.“ Hins vegar hafi fljótlega vaknað grunur um að deild eiginfjárfestinga í Landsbanka Íslands hf. (EFL) „hafi verið beitt með skipulögðumhætti í þeim tilgangi að hækka eða styðja við gengi hlutabréfa sem gefin voruút af Landsbankanum, yfir margra ára tímabil en ekki einungis í aðdragandabankahrunsins.“ Í kæru Fjármálaeftirlitsins til saksóknara voru 18 fyrrverandistarfsmenn Landsbanka Íslands hf., þeirra á meðal ákærði, sakaðir um brot álögum um verðbréfaviðskipti vegna framangreindrar háttsemi. Embætti sérstakssaksóknara gaf út ákæru 15. mars 2013 á hendur ákærða auk dómfelldu ÍG, JHS, SS,SES og SG. Þær sakargiftirsem fjallað er um í þessu máli komu fram í I. kafla ákærunnar. Þar var ákærða sembankastjóra Landsbanka Íslands hf., dómfellda ÍG sem forstöðumanni EFL og dómfellduJSH og SS, sem starfsmönnum þeirrar deildar, gefin að sök„markaðsmisnotkun í sameiningu í störfum sínum fyrir bankann í tilboðum ogviðskiptum fyrir eigin reikning Landsbankans með hlutabréf útgefin af bankanumsjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands hf.... á tímabilinu frá og með 1. nóvember 2007 til og með 3. október 2008,samtals 228 viðskiptadaga, sem tryggðu óeðlilegt verð og bjuggu til verð áhlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verðhlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.“ Í ákærunni varmarkaðsmisnotkunin sögð „framkvæmd af“ dómfelldu JSH og SS „aðundirlagi“ ákærða og dómfellda ÍG. Hefðu þeir fyrrnefndu, sem önnuðustfjárfestingar fyrir bankann sjálfan, lagt fram fyrir hans hönd „í upphafi hversviðskiptadags á tímabilinu, röð stórra kauptilboða með litlu innbyrðis verðbilií hlutabréf í Landsbankanum í tilboðabók Kauphallarinnar. Þegar framboð áhlutabréfum í Landsbankanum í tilboðabók Kauphallarinnar hafi orðið meira eneftirspurn annarra markaðsaðila en Landsbankans“ hefðu dómfelldu JSH og SS að jafnaði mætt „auknu framboði með því að bæta viðnýjum kauptilboðum jafnharðan og fyrri tilboðum þeirra var tekið“ og þannigkomið ýmist í veg fyrir eða hægt á verðlækkun bréfanna. Þá hafi hlutfall kaupaþeirra á hlutabréfunum í umræddum viðskiptum að jafnaði hækkað við lokviðskiptadags og þeir þannig haft áhrif á dagslokaverð þeirra. Síðan sagði íákærunni: „Kaup eigin fjárfestinga Landsbankans á hlutabréfum í Landsbankanum ísjálfvirkum pörunarviðskiptum á áðurgreindu tímabili voru umfangsmikil ogkerfisbundin, enda voru þau verulegur hluti af heildarveltu með hlutabréf íLandsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á tímabilinu. ... Með þessumumfangsmiklu kauptilboðum og kaupum, en óverulegu magni sölutilboða og sölu ísjálfvirkum pörunarviðskiptum, komu ákærðu ýmist í veg fyrir eða hægðu á lækkuná verði hlutabréfa í Landsbankanum og mynduðu þannig gólf í verðmyndun áhlutabréfunum. Um var að ræða ólögmætt inngrip í gangverk markaðarins sem hafðiáhrif á markaðsgengi hlutabréfa í Landsbankanum, tryggði óeðlilegt verð áhlutabréfunum á tímabilinu, bjó til verð á hlutabréfunum og gaf eða var líklegttil að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.Með háttsemi sinni röskuðu ákærðu þeim forsendum og lögmálum sem liggja að bakieðlilegri verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði með því að auka seljanleikahlutabréfa í Landsbankanum með ólögmætum hætti.“ Í niðurlagi ákærukaflans sagðisvo: „Hin miklu kaup eigin fjárfestinga Landsbankans á hlutabréfum íLandsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum umfram sölu leiddu til þess aðhlutabréfin söfnuðust upp hjá bankanum. Vegna lögbundinna takmarkana áeignarhaldi fjármálafyrirtækja á eigin hlutabréfum, reglna um flöggunarskylduog neikvæðra áhrifa á eiginfjárhlutfall Landsbankans þurfti að losaLandsbankann við hlutabréfin til þess að unnt væri að halda áfram umfangsmiklumkaupum á hlutabréfum í Landsbankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum. Það varmeðal annars gert með sölu á þeim í stórum utanþingsviðskiptum, fyrir tilstilliverðbréfamiðlunar Landsbankans.“ Var háttsemin talin varða við a- og b-liði 1.töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti.Í II. kaflaákærunnar var ákærða ásamt dómfelldu SES gefin að sök umboðssvik með því aðhafa veitt einkahlutafélaginu Imon lán 30. september 2008 til að fjármagna kaupþess á hlutum í Landsbanka Íslands hf. án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslulánsins. Jafnframt voru þau sökuð um markaðsmisnotkun við sölu bankans áhlutunum þar sem með viðskiptunum og tilkynningu þeirra sem utanþingsviðskiptatil Kauphallarinnar 1. október 2008 hefði verið ranglega látið líta svo út aðfjárfestir hefði lagt til fé til kaupa á rúmlega 2% útgefins hlutafjár íLandsbanka Íslands hf. og borið af þeim fulla markaðsáhættu. Í III. og IV.kafla ákærunnar var ákærða ásamt dómfellda SG gefin að sök markaðsmisnotkun viðsölu bankans á eigin hlutum 3. október 2008, annars vegar til Imon ehf. og hinsvegar Azalea Resources Ltd., sem samtals hafi numið rúmlega 3,5% útgefinshlutafjár í Landsbanka Íslands hf., án þess að gengið hafi verið frá fjármögnunhlutabréfakaupanna. Með því hafi eftirspurn bréfanna verið gefin ranglega ogmisvísandi til kynna eða verið líkleg til að gera það og viðskiptin falið í sérblekkingu og sýndarmennsku þar sem með þeim og tilkynningu þeirra semutanþingsviðskipta til Kauphallarinnar hafi verið ranglega látið líta svo út aðfjárfestar hefðu lagt fé til kaupa á bréfunum og borið fulla markaðsáhættu afviðskiptunum.Með heimild í 2.mgr. 169. gr. laga nr. 88/2008 ákvað héraðsdómur 12. júní 2013 að skiljasakarefni samkvæmt II., III. og IV. kafla ákærunnar frá máli því sem hér umræðir. Með dómi Hæstaréttar 8. október 2015 í máli nr. 456/2014 var ákærði, SESog SG sakfelld með nánar tilgreindum hætti fyrir háttsemi samkvæmt ákæruköflunumþremur. Sætir það mál, nr. 34/2019, nú sambærilegri málsmeðferð fyrirHæstarétti og mál þetta á grundvelli ákvörðunar endurupptökunefndar umendurupptöku málsins gagnvart ákærðu Sigurjóni Þorvaldi og SES með úrskurðum12. maí 2019 í málum nr. 7 og 11/2016 og er dómur í því máli kveðinn upp samhliðaþessum dómi.IIMálákæruvaldsins á hendur ákærða, auk annarra framangreindra, var þingfest íHéraðsdómi Reykjavíkur 24. apríl 2013. Héraðsdómur kvað upp efnisdóm í málinu 19.nóvember 2014 þar sem ákærði og dómfelldu ÍG og JSH voru sakfelldir fyrirmarkaðsmisnotkun samkvæmt I. kafla ákærunnar, en einungis vegna tímabilsins 29.september til 3. október 2008. Dómfelldi SS var sýknaður af kröfumákæruvaldsins. Var refsing ákærða ákveðin fangelsi í 12 mánuði en frestað varfullnustu níu mánaða refsingarinnar og skyldi hún falla niður að liðnum tveimurárum frá birtingu dómsins héldi hann almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. 2Ákæruvaldið ogákærði áfrýjuðu héraðsdómi til Hæstaréttar 21. nóvember 2014 sem kvað upp dóm4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014. Var ákærði sakfelldur fyrirmarkaðsmisnotkun allt ákærutímabilið þar sem hann hefði, sem annar afbankastjórum Landsbanka Íslands hf. og formaður fjármálanefndar bankans, haftyfirsýn yfir starfsemi verðbréfasviðs bankans, þar á meðal EFL, og hefðu hinumfangsmiklu kaup deildarinnar á hlutum í Landsbanka Íslands hf., eins og aðþeim hefði verið staðið, ekki getað farið fram án vilja hans og vitundar. Þávar talið sannað að dómfelldi ÍG hefði gefið dómfelldu JSH og SS fyrirmæli um hvernig þeir skyldu standa almennt aðviðskiptum með hluti í Landsbanka Íslands hf. í Kauphöllinni og fylgst náið meðþeim. Dómfelldu JSH og SS voru einnigsakfelldir samkvæmt ákæru þar sem talið var að ekki léki neinn vafi á því að sámikli fjöldi tilboða sem þeir gerðu og þau umfangsmiklu viðskipti sem þeirhefðu átt þátt í að koma á hefðu gefið eða í það minnsta verið líkleg til aðgefa eftirspurn og verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega eðamisvísandi til kynna. Með hliðsjón af því hvernig staðið hefði verið aðviðskiptunum allt ákærutímabilið var talið, öndvert við dóm héraðsdóms, aðskýringar dómfelldu á viðskiptahegðun sinni á ákærutímabilinu hefðu engaþýðingu um sekt eða sýknu af þeim sökum sem þeir voru bornir. Voru brot allraframangreindra heimfærð undir a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr.108/2007 en ekki fallist á að brotin ættu jafnframt undir b-lið sömumálsgreinar.Um ákvörðun refsingar ákærða vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess aðhann hefði með dómi Hæstaréttar 8. október 2015 í máli nr. 456/2014 veriðdæmdur í fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Refsing hans yrði því hegningaraukisamkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga eins og brotin hefðu verið dæmd í einulagi, sbr. 77. gr. sömu laga. Að teknu tilliti til þessa var ákærði dæmdur ífangelsi í eitt ár og sex mánuði. IIIÁkærði fór þess sem fyrr segir á leit viðendurupptökunefnd með bréfi 9. febrúar 2017 að hæstaréttarmálið nr. 842/2014yrði endurupptekið fyrir Hæstarétti hvað hann varðaði. Reisti hann beiðnina áþeirri forsendu að uppfyllt væru skilyrði a-, c-, og d-liðar núgildandi 1. mgr.228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 232. gr. sömu laga. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar varmálið flutt munnlega 18. maí 2020 um frávísunarkröfu ákæruvaldsins. Verður í IV.og V. kafla dómsins vísað til fyrrgreindrar ákvörðunar réttarins 27. maí 2020.Að þeirri ákvörðun stóðu Karl Axelsson hæstaréttardómari og Garðar Gíslason ogIngibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómarar, Símon Sigvaldason þá dómstjóriog Skúli Magnússon þá héraðsdómari. 2Ákærði byggði kröfu sína um endurupptöku í fyrsta lagi á að fram væru komin ný gögn sem hrynduniðurstöðu dómsins um sekt hans. Í öðru lagi á því að við rannsókn málsinshefði ekki verið gætt þeirrar hlutlægni sem rannsakendum og ákærendum bæri samkvæmtlögum. Í þriðja lagi hefðu dómstólar brotið gegn grunnreglu sakamálaréttarfarsum að sérhver maður skuli talinn saklaus uns sekt hans sé sönnuð þannig aðhafið væri yfir skynsamlegan vafa. Í fjórða lagi hefðu verið verulegirgallar á meðferð málsins þannig að áhrif hefðu haft á niðurstöðu þess, sbr.þágildandi d-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008, nú samhljóða d-lið 1. mgr.228. gr. laganna. Taldi ákærði að tveir af hæstaréttardómurum málsins, Viðar MárMatthíasson og Eiríkur Tómasson, hefðu verið vanhæfir til þess að dæma í málinuvegna hlutafjáreignar þeirra í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu 2007 til 2008.Meðendurupptökubeiðni fylgdu gögn sem ekki höfðu áður legið fyrir við meðferðmálsins fyrir dómi en ákærði taldi hafa þýðingu fyrir beiðni sína. Ríkissaksóknari taldi að ekki stæðu skilyrði tilþess að lögum að endurupptaka málið enda skorti á að áskilnaður þágildandi d-liðar1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 væri fyrir hendi. Vísaði ríkissaksóknari tilþess að dómarar gættu sjálfir að hæfi sínu og að umræddir hæstaréttardómararhefðu, áður en þeir tóku sæti í málinu, metið hæfi sitt til að taka sæti ídómi, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 88/2008. Þá tók hann fram að ekki væri unntað skjóta slíkum ákvörðunum dómara Hæstaréttar til æðri dóms og því yrði þettaálitaefni ekki endurskoðað af endurupptökunefnd. Að lokum taldi ríkissaksóknariað hagsmunir umræddra dómara hefðu verið svo óbeinir og óverulegir að þeir gætuekki hafa haft áhrif á niðurstöðu málsins. Ákærði mótmælti túlkun ríkissaksóknara á tilvitnaðri lagareglu. Vísaðihann til þess að það væri hlutverk endurupptökunefndar að meta sjálfstætt hæfieinstakra dómara við Hæstarétt og horfa til grundvallarmannréttinda, svo sem70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þávísaði ákærði til þess að sú skylda hvíldi á dómara að tilkynna nefnd umdómarastörf um eignarhlut í félagi sem hefði skráð gengi í verðbréfaviðskiptumnæmi hluturinn 3.000.000 króna eða meira að verðmæti. Hlutir umræddra dómaranæmu hærri fjárhæðum og því hefðu þeir orðið fyrir verulegu fjárhagstjóni viðgreiðsluþrot Landsbanka Íslands hf.Við meðferð málsins hjá endurupptökunefnd komu framathugasemdir og upplýsingar frá hæstaréttardómurunum Eiríki Tómassyni og ViðariMá Matthíassyni um hlutabréfaeign þeirra í Landsbanka Íslands hf. við fallbankans 2008. Í bréfi Eiríks, 23. apríl 2018, kom fram að hann hefði átt hlutií bankanum að nafnvirði 87.383 krónur. Kaupverð hlutanna hefði samtals numið374.112 krónum. Miðað við skráð gengi 3. október 2008, sem hafi numið 19,9krónum á hlut, hafi verðmæti hlutafjáreignar hans numið 1.738.922 krónum. Íbréfi Viðars Más, 24. apríl 2018, kom fram að hann hefði átt hluti í LandsbankaÍslands hf. að nafnvirði 428.075 krónur. Samanlagt verðmæti þessara hluta þegarhann eignaðist þá hafi numið 14.753.256 krónum. Miðað við skráð gengi bréfanna3. október 2008, 19,9 krónum á hlut, hafi verðmæti hlutafjáreignar hans numið8.518.692 krónum. Með bréfi 18.september 2018 til endurupptökunefndar kom ákærði á framfæri athugasemdum sínumvið fyrrgreindar upplýsingar um eignarhluti hæstaréttardómaranna. Vísaði hanntil þess að hann teldi eignarhluti þeirra hvorki óverulega væru þeir bornirsaman við laun dómaranna né væru þeir bornir saman við eignarhlut annarra hluthafabankans. Þá lægi fyrir að hlutir í eigu Viðars Más hefðu verið langt umframviðmið reglna nr. 463/2000 um aukastörf héraðs- og hæstaréttardómara ogeignarhlut þeirra í félögum og atvinnufyrirtækjum. Einnig vísaði ákærði tilþess að uppi hefðu verið atvik eða aðstæður sem hefðu verið fallnar til þess aðdraga óhlutdrægni dómaranna með réttu í efa.Með öðru bréfitil endurupptökunefndar sama dag kom ákærði jafnframt á framfæriviðbótarröksemdum sínum sem reistar voru á öðrum sjónarmiðum en þeim sem lutuað ætluðu vanhæfi umræddra dómara. Með bréfinu fylgdi sérstök greinargerð 30.ágúst 2018 ásamt 12 fylgiskjölum. Ákærði vísaði einkum til þess að meginrökstuðningurHæstaréttar fyrir niðurstöðu í málinu hefði verið byggður á gagnályktun semhefði verið svo ófyrirsjáanleg að um hana hefði ekki verið fjallað í ákæru,greinargerðum eða munnlegum málflutningi. Að sama skapi hefði dómfellda ekkigefist kostur á að koma að athugasemdum við slíkri beitingu réttarheimilda ívörn sinni. Þá taldi ákærði að niðurstaða héraðsdóms hefði alfarið verið byggðá mati dómsins á skýringum meðákærðu fyrir dómi sem hefði með réttu ekki átt aðkoma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Ákærði taldi jafnframt að tilgreind nýgögn sem hann lagði fram beiðni sinni til stuðnings sýndu að ómögulegt hefðiverið fyrir ákærðu að gera sér grein fyrir að hin umþrættu viðskipti gætu fariðí bága við lög. Hinar nýju upplýsingar fælu jafnframt í sér að skilyrði a- ogc-liða 228. gr. laga nr. 88/2008 væru uppfyllt. Loks vísaði ákærði til þess aðmjög hæpið væri að fullyrða að hann hefði haft ásetning til markaðsmisnotkunar,meðal annars þar sem hann hefði aldrei fengið upplýsingar um annað en heildarstöðubankans í umræddum eigin bréfum og afkomu af þeim en í allra versta falli værium afsakanlegt gáleysi að ræða.3Endurupptökunefndtók afstöðu til beiðni ákærða með úrskurði 12. maí 2019. Þar sagði að til aðfallist yrði á endurupptöku nægði að eitt af skilyrðum 1. mgr. 228. gr. laganr. 88/2008 væri uppfyllt. Hvað varðaði þá málsástæðu ákærða, að umræddirdómarar sem dæmt höfðu í hæstaréttarmálinu hefðu verið vanhæfir og því hefðuverið verulegir gallar á meðferð málsins í skilningi d-liðar 1. mgr. 228. gr.laga nr. 88/2008, væri til þess að líta að rétturinn til réttlátrarmálsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól teldist tilgrundvallarmannréttinda sakaðra manna. Væri sá réttur varinn í 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 45.gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla skulu dómarar vera sjálfstæðir í störfumsínum, sbr. einnig samhljóða ákvæði eldri laga um dómstóla nr. 15/1998.Sérstaklega væri fjallað um hæfi dómara til setu í dómsmáli í 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008. Í g-lið ákvæðisins kæmi fram að dómari væri vanhæfur til aðfara með mál ef fyrir hendi væru önnur atvik eða aðstæður en taldar væru upp ífyrri stafliðum ákvæðisins sem væru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hansmeð réttu í efa. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna gæti dómari að hæfi sínu tilað fara með mál af sjálfsdáðum en aðili gæti einnig krafist þess að hann vikisæti. Þá er í niðurstöðum endurupptökunefndar vikið að d-lið 1. mgr. 228. gr.laga nr. 88/2008 og bent á að í athugasemdum með greininni í frumvarpi til lagavið lögfestingu hennar sé tekið sem dæmi um tilvik sem fallið gæti undirlagaregluna að í ljós komi annmarkar á hæfi dómara sem með mál hafi farið ogekki hafi áður verið um þá kunnugt. Í niðurstöðu endurupptökunefndar var hafnaðþeim sjónarmiðum ákæruvaldsins að ekki væri á færi nefndarinnar að endurskoðaefnislegt mat einstaks dómara á eigin hæfi. Þá var sérstaklega vísað til þess,með hliðsjón af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, sbr. 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmálans, að mat á hæfi dómara þurfi undir þessum kringumstæðumbæði að uppfylla huglæg og hlutlæg skilyrði.Við mat á hæfiumræddra hæstaréttardómara kæmi meðal annars til skoðunar hvort það fjárhagslegatjón sem þeir hefðu orðið fyrir væri til þess fallið að draga hafi máttóhlutdrægni þeirra með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008,og það þá valdið því að verulegur galli hefði verið á meðferð málsins, sbr. d-lið1. mgr. 228. gr. sömu laga. Óumdeilt væri að hæstaréttardómarinn Viðar MárMatthíasson hefði keypt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu 8. marstil 26. september 2007 og hefði verðmæti þeirra þegar hann eignaðist þau numið14.753.256 krónum. Verðmæti bréfanna hefði tekið breytingum allt fram til þesstíma þegar Fjármálaeftirlitið skipaði bankanum skilanefnd og bréfin urðuverðlaus. Miðað við síðasta skráða gengi bréfanna, 3. október 2008, hefðiverðmæti fyrrgreindra hluta numið 8.518.692 krónum. Ljóst væri því aðfjárhagslegt tjón dómarans vegna kaupa hans á hlutafé í bankanum hefði veriðverulegt. Taldi nefndin að þeir fjármunir sem þannig fóru forgörðum hefðu veriðslíkir að atvik eða aðstæður hefðu verið til þess fallnar að draga óhlutdrægniréttarins með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Þá varengu talið breyta þótt nokkur tími hefði liðið frá því að tjón dómarans varð ogþar til hann dæmdi í málinu. Um það mætti einnig líta til þess orðalags Hæstaréttarí dóminum að brot ákærðu, sem þeir hafi verið sakfelldir fyrir, hafi verið „mjögumfangsmikil, þaulskipulögð og stóðu yfir í langan tíma. Brotin leiddu tilalvarlegrar röskunar á verðbréfamarkaði með víðtækum afleiðingum fyrirfjármálamarkaðinn hér á landi og allan almenning, en tjónið, sem af þeimhlaust, verður ekki metið til fjár.“ Loks væri til þess að líta aðframangreindar upplýsingar um kaup og eignarhald dómarans hefðu ekki legiðfyrir við meðferð málsins í Hæstarétti og voru þær því endurupptökubeiðandaókunnar. Samkvæmt framangreindu taldi nefndin að fram væru komnir gallar ámeðferð málsins fyrir Hæstarétti.Við mat áskilyrðum d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 yrði að líta til þess aðendurupptökuheimild samkvæmt þeim staflið hafi komið fyrst í lög með nýjumlögum um meðferð sakamála. Í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga værisérstaklega tekið fram að þar undir gætu meðal annars fallið tilvik þar semleiddir væru í ljós annmarkar á hæfi dómara sem með málið fór og ekki hafi áðurverið um þá kunnugt, en það tilvik væri uppi í málinu. Þá segði jafnframt ífrumvarpinu að þessi tiltekna heimild hefði verið sett í lögin í því skyni aðtryggja réttláta málsmeðferð. Með hliðsjón af þessum sjónarmiðum og þeirrigrundvallarreglu sem fram kæmi í 70. gr. stjórnarskrárinnar um rétt sakborningstil réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól taldi nefndinuppfyllt skilyrði d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.Nefndin tók framað þar sem skilyrði d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 teldist uppfyllthvað hæstaréttardómarann Viðar Má Matthíasson varðaði væri ekki þörf á aðfjalla um ætlað vanhæfi annarra dómara málsins eða aðrar málsástæður ákærða.Samkvæmt því var beiðni hans um endurupptöku málsins samþykkt.4Þess ber jafnframtað geta í samhengi við sakarefni máls þessa að 25. febrúar 2020 kvaðMannréttindadómstóll Evrópu upp dóm sem reistur var á kvörtun SES sem sakfelldvar með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 8. október 2015 í máli nr. 456/2014. KvörtunSES byggðist á vanhæfi þriggja dómara málsins í Hæstarétti, MarkúsarSigurbjörnssonar, Viðars Más Matthíassonar og Eiríks Tómassonar. Þeir hefðu átthlutabréf í íslensku viðskiptabönkunum á árunum 2007 og 2008 og tapað verulegumfjármunum við fall þeirra. Þessir þrír dómarar sátu jafnframt í dómiHæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 sem í þessu máli var krafistendurupptöku á. Í dómiMannréttindadómstóls Evrópu var komist að þeirri niðurstöðu að brotið hefðiverið gegn rétti dómfelldu þar sem hún hefði ekki notið réttlátrarmálsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli, sbr. 1. mgr. 6. gr.sáttmálans. Mannréttindadómstóllinn vísaði til þess að óhlutdrægni hæstaréttardómaransMarkúsar Sigurbjörnssonar yrði ekki dregin í efa enda hefði hann ekki átthlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á umræddu tímabili og hlutabréfaeign hans íöðrum viðskiptabönkum gæti ekki leitt til slíkrar ályktunar. Varðandi hæstaréttardómarannEirík Tómasson vísaði dómstóllinn til þess að tilkynningarskylda til nefndar umdómarastörf ætti ekki við nema hlutabréfaeign í félagi næmi 3.000.000 króna eðahærri fjárhæð. Þar sem hlutabréfaeign hans í bankanum hefði verið töluvertundir þeim mörkum varð það niðurstaða dómstólsins að ekki væri heldur unnt aðdraga óhlutdrægni hans í efa. Dómstóllinn komst á hinn bóginn að þeirriniðurstöðu að draga mætti óhlutdrægni hæstaréttardómarans Viðars MásMatthíassonar í efa. Vísaði dómstóllinn til þess að hann hefði tapað því semnæmi um þrefaldri þeirri fjárhæð sem tilkynningarskyld væri til nefndar umdómarastörf. Þá hefði tap hans vegna falls Landsbanka Íslands hf. verið mikið,sérstaklega þegar tekið væri tillit til árstekna hans sem prófessors á árunum2007 og 2008. Einnig vísaði dómstóllinn til þess að endurupptökunefnd hefðitalið skilyrði fyrir endurupptöku uppfyllt vegna hlutabréfaeignar dómarans. IVMeðal þeirra gagna sem lágu fyrir Hæstarétti við töku fyrrnefndrarákvörðunar 27. maí 2020 var upplýsingaskýrsla ákæruvaldsins 9. mars 2020 þarsem fram koma fyllri upplýsingar um hlutabréfaeign hæstaréttardómarans ViðarsMás Matthíassonar í Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt skýrslunni nam hlutabréfaeignhans samtals 462.475 krónum að nafnvirði við fall bankans. Miðað við skráðgengi 3. október 2008, sem nam 19,9 krónum á hlut, hafi verðmæti eignarinnarþann dag numið 9.203.253 krónum.2Í ákvörðunHæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 50/2016 væriendurupptökunefnd sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd sem tæki ákvörðun um hvortheimila skuli endurupptöku máls sem dæmt hafi verið í héraði, Landsrétti eðaHæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 54. gr. færi að öðru leyti um endurupptöku málseftir lögum nr. 88/2008 og lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í XXXV. kafla laga nr. 88/2008 væru ákvæði umendurupptöku sakamáls sem dæmt hefði verið í Landsrétti eða Hæstarétti. Þarkæmi fram í 232. gr. að endurupptökunefnd gæti samkvæmt beiðni leyft að mál semdæmt hafi verið í Landsrétti eða Hæstarétti yrði tekið þar til meðferðar ogdómsuppsögu að nýju ef fullnægt væri þeim skilyrðum sem greinir í 228. gr.laganna um endurupptöku óáfrýjaðs máls. Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. gætiendurupptökunefnd orðið við beiðni manns sem teldi sig ranglega sakfelldan eðasakfelldan fyrir mun meira brot en það sem hann hafi framið ef einhverjueftirtalinna skilyrða væri fullnægt: a) fram væru komin ný gögn sem ætla má aðhefðu verulega miklu skipt fyrir niðurstöðu málsins ef þau hefðu komið framáður en dómur gekk; b) ætla mætti að lögregla, ákærandi, dómari eða aðrir hafihaft í frammi refsiverða háttsemi í því skyni að fá fram þau málalok sem orðinværu, svo sem ef vitni eða aðrir hafa vísvitandi borið ranglega fyrir dómi eðafölsuð skjöl verið lögð fram og það hefði valdið rangri niðurstöðu málsins; c)verulegar líkur væru leiddar að því að sönnunargögn sem færð hefðu verið fram ímáli hefðu verið rangt metin svo að áhrif hafi haft á niðurstöðu þess eða d)verulegir gallar hefðu verið á meðferð máls þannig að áhrif hafi haft ániðurstöðu þess.Endurupptökunefnd, sem heyrði undir framkvæmdarvaldið, væri meðal annarsmeð 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 fengin viðfangsefni sem lytu að úrlausndómsmála. Dómstólar ættu eftir meginreglu fyrri málsliðar 60. gr.stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanir nefndarinnar, sbr. dómaHæstaréttar 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015, 27. september 2018 í máli nr.521/2017 og 20. febrúar 2019 í máli nr. 601/2015. Samkvæmt því þyrfti að taka afstöðu til þess hvortlög hefðu með réttu staðið til þeirrar niðurstöðu sem endurupptökunefnd komstað í umræddum úrskurði sínum 12. maí 2019 um endurupptöku hæstaréttarmáls nr. 842/2014.3Krafa ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstaréttivar reist á því að endurupptökunefnd hefði skort valdheimildir til að heimilaendurupptöku þess og farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt d-lið 1. mgr. 228.gr. laga nr. 88/2008. Ákæruvaldið byggði í fyrsta lagi á því að fyrrnefndurliður gæti ekki tekið til hæfis hæstaréttardómara þar sem engu breytti fyrirniðurstöðu um mat dómara Hæstaréttar á hæfi sínu hvort málsaðilar hefðu vitaðaf hugsanlegum vanhæfisástæðum enda ættu þeir enga aðkomu að því mati meðmálflutningi eða á annan hátt. Í öðru lagi byggði ákæruvaldið á því að skilyrðid-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um að verulegir gallar hefðu verið ámálsmeðferðinni hefðu ekki verið uppfyllt en það gæti ekki talist verulegurgalli á meðferð máls að endurupptökunefnd hefði aðra skoðun en dómararHæstaréttar á túlkun g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Í þriðja lagibyggði ákæruvaldið á því að skilyrði d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008um að galli á málsmeðferð hefði haft áhrif á niðurstöðu sakamáls væri ekkiuppfyllt. Vísaði ákæruvaldið til þess að orðalag ákvæðisins kvæði á um að þaðþyrfti að liggja fyrir að gallinn hefði haft áhrif en ekki einungis að hannhefði getað haft áhrif. Það hefði ekki verið gert líklegt að niðurstaða dómsinsværi röng að efni til eða að ætlað vanhæfi hefði haft áhrif á niðurstöðuna einsog d-liður kvæði á um. Þá fælu ákvarðanir hæstaréttardómara um að taka sæti ídómi og mat þeirra á eigin hæfi í sér endanlegar ákvarðanir. Ummæli ígreinargerð um að leyfa endurupptöku samkvæmt fyrrnefndum d-lið gæti komið tilskoðunar þegar í ljós kæmi síðar að dómari hefði verið vanhæfur gætu aðeins áttvið í tilviki héraðsdómara eða landsréttardómara enda yrði úrskurðum þeirra umeigið hæfi skotið til æðri dóms. Í fjórða lagi vísaði ákæruvaldið til þess aðendurupptökunefnd, sem væri stjórnsýslunefnd, væri með 1. mgr. 231. gr. laganr. 88/2008 falið vald til að víkja til hliðar réttaráhrifum dóms, samkvæmt186. gr. sömu laga, og hefði því heimild til að taka ákvörðun um endurteknamálsmeðferð í máli þar sem fyrir lægi endanlegur dómur með þeim afleiðingum aðhann félli niður. Taldi ákæruvaldið að þetta fyrirkomulag sem fæliframkvæmdarvaldinu umfangsmikið vald til íhlutunar í störf dómsvaldsins brytigegn 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvaldsins.Í greinargerðsinni hér fyrir rétti varðandi frávísunarkröfu ákæruvaldsins vísaði ákærðifyrst og fremst til niðurstöðu endurupptökunefndar um grundvöll þess að máliðskyldi endurupptekið.VÍ tilvitnaðriákvörðun Hæstaréttar 27. maí 2020 er niðurstaða réttarins um frávísunarkröfuákæruvaldsins svofelld: „Af hálfu ákæruvaldsins er krafa um frávísun málsinsmeðal annars á því reist að það fyrirkomulag 1. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008að fela endurupptökunefnd vald til að ákvarða hvort mál skuli endurupptekið fyrirHæstarétti brjóti í bága við þrígreiningu ríkisvalds, sbr. 2. gr.stjórnarskrárinnar. Þess ber þá að gæta að í dómi Hæstaréttar 25. febrúar 2016í máli nr. 628/2015 kom fram að sú tilhögun þágildandi ákvæðis 3. mgr. 215.gr., sbr. 1. mgr. 214. gr. laga nr. 88/2008, að ákvörðun endurupptökunefndar umendurupptöku máls fyrir Hæstarétti hefði meðal annars í för með sér að fyrridómur Hæstaréttar félli úr gildi, mælti nefndin ekki fyrir á annan veg, væriandstæð meginreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Lagaákvæðið teldist því ekki gildréttarheimild og yrði ekki beitt. Í kjölfar þess var umrædd heimildendurupptökunefndar felld úr lögum, sbr. 1. gr. laga nr. 99/2016, og er nú mæltfyrir um heimildir endurupptökunefndar í 3. mgr. 232. gr., sbr. 1. mgr. 231.gr. laga nr. 88/2008. Að lögunum svo breyttum hefur Hæstiréttur ítrekað fjallaðum ákvarðanir nefndarinnar um endurupptöku mála, sbr. í dæmaskyni dómaréttarins frá 20. febrúar 2019 í máli nr. 601/2015 og 27. september 2018 í málinr. 521/2017 án þess að taldir hafi verið stjórnskipulegir annmarkar álagaákvæðunum í núverandi mynd. Á hinn bóginn var áréttað í dómunum, svo semfyrr greinir, að dómstólar eigi eftir meginreglu fyrri málsliðar 60. gr.stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanir nefndarinnar og taki þar afleiðandi afstöðu til þess hvort lög hafi með réttu staðið til þeirrarniðurstöðu sem endurupptökunefnd kemst að hverju sinni. Er kröfu um frávísunmálsins á þessum grundvelli því hafnað.Forsendurúrskurðar endurupptökunefndar fyrir endurupptöku málsins voru eins og áðursegir á því reistar að gallar hefðu verið á meðferð þess fyrir Hæstaréttisamkvæmt þágildandi d-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú d-lið 1.mgr. 228. gr. sömu laga, í ljósi vanhæfis dómarans Viðars Más Matthíassonarvegna hlutabréfaeignar hans í Landsbanka Íslands hf. Tók nefndin fram að þegarað þeirri niðurstöðu fenginni væri ekki þörf á því að fjalla um ætlað vanhæfiannarra dómara málsins eða aðrar málsástæður dómfellda. Af því tilefni skaláréttað að aðrar þær málsástæður dómfellda sem teflt var fram fyrirendurupptökunefnd og ekki komu þar til efnislegs mats geta ekki komið tilfrekari skoðunar hér fyrir dómi, enda er það ekki á valdi dómstóla að metaslíkt í stað nefndarinnar þótt þeir séu eftir almennum reglum bærir til aðleysa eftir á úr ágreiningi um lögmæti úrskurðar hennar um slíkt efni, sbr. 2.gr. stjórnarskrárinnar og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 6. desember 2018 ímáli nr. 857/2017.Við mat á þvíhvort vanhæfi dómara teljist verulegur galli, í skilningi d-liðar 1. mgr. 228.gr. laga 88/2008 þannig að áhrif hafi haft á niðurstöðu máls, verður að horfatil þess að í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er meðal annars kveðið á umrétt manna til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir óháðum og óhlutdrægumdómstól. Er sú regla og í samræmi við 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. samnefnd lög nr. 62/1994. Í athugasemdum við það frumvarp sem varðað stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 segir um fyrrnefnda ákvæðið að það leggiþá skyldu á löggjafann að setja skýrar reglur um hvenær dómari verði talinnvanhæfur í máli. Þá liggur fyrir að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur viðskýringu 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans litið til þeirra reglnalandsréttar sem giltu um hæfi dómara í einstöku tilviki, sbr. einkum áðurgreindandóm 25. febrúar sl. í máli nr. 41382/17. Samkvæmt framansögðu er það forsenda fyrir réttlátri málsmeðferð fyrirdómstólum í skilningi stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu að reglur umhæfi dómara séu virtar og gildir þá einu á hvaða dómstigi meðferð máls fer framog hvort dómurinn er skipaður einum eða fleiri dómurum. Vanhöld á að reglur umhæfi séu virtar hljóta því jafnan að teljast verulegir annmarkar á málsmeðferðog jafnframt þess eðlis að geta haft áhrif á niðurstöðu máls í skilningifyrrnefnds d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Svo sem rakið er íúrskurði endurupptökunefndar fær sú lögskýring einnig beina stoð í athugasemdumþess frumvarps sem varð að lögum nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018. Verður því hafnað þeirrimálsástæðu ákæruvaldsins að d-liður 1. mgr. 228. gr. laganna heimili ekkiendurupptöku við þær aðstæður að hæstaréttardómari hefur tekið þátt í meðferðmáls í andstöðu við hæfisreglur 6. gr. laga nr. 88/2008.Áður eru raktar upplýsingar um hlutabréfaeign Viðars Más Matthíassonarhæstaréttardómara í Landsbanka Íslands hf. Þá var og rakin sú efnisleganiðurstaða endurupptökunefndar að fjárhagslegt tjón dómarans hafi verið svoverulegt að draga hafi mátt óhlutdrægni hans með réttu í efa í umræddudómsmáli, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, ekki síst með hliðsjón afþví að í forsendum dómsins voru brot ákærðu talin hafa verið til þess fallin aðvalda hluthöfum í bankanum, stórum sem smáum, svo og öllum almenningi fjártjóni.Laut sakarefni málsins þannig beinlínis að hagsmunum dómarans, sem jafnframtvoru verulegir. Niðurstaða fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 25.febrúar síðastliðinn, þar sem talið var að téður dómari hefði í málinu ekkifullnægt skilyrði 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans um málsmeðferð fyriróvilhöllum dómstól og gilti þá einu þótt ekkert væri fram komið um að annarlegsjónarmið hefðu í reynd ráðið meðferð eða efnislegri niðurstöðu dómsins,samræmdist að þessu leyti forsendum endurupptökunefndar. Að öllu virtu er í málinu ekkert komið fram sem færhnekkt því mati endurupptökunefndar að fyrir hendi hafi verið aðstæður semfallnar voru til að draga hafi mátt óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr.g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Var þegar af þeirri ástæðu fullnægtskilyrðum d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 fyrir endurupptöku málsins,en því er ekki haldið fram í málinu að annmarkar hafi verið á málsmeðferðendurupptökunefndar sem leiða eigi til ógildis úrskurðarins.“ Kröfu ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstaréttivar því hafnað og málið tekið til efnismeðferðar. Verður hér í framhaldinu gerðnánari grein fyrir meðferð málsins fyrir réttinum, þar á meðal um hverjir gáfuskýrslu við meðferð þess. Í þessu samhengi skal tekið fram að samhliða varhafnað kröfu ákæruvaldsins um frávísun máls nr. 34/2019 frá Hæstarétti en í þvífólst að hæstaréttarmál nr. 456/2014 var endurupptekið að hluta til.VIÁkærði hefur nú undir áfrýjun málsins lagt fram tíu ný skjöl. Verður gerðgrein fyrir þeim að því marki sem þau hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins enekki eru efni til að fjalla frekar um gögn sem varða hæfi þeirra hæstaréttardómarasem dæmdu hæstaréttarmál nr. 842/2014. Skjal merkt eitter glærukynning Fjármálaeftirlitsins fyrir regluverði útgefenda skráðraverðbréfa 16. september 2005. Skjal merkt tvöer tilkynning frá Verðbréfaþingi Íslands 2. júlí 1998 um að viðskiptastofaÍslandsbanka væri að hefja viðskiptavakt á hlutabréfum fimm fyrirtækja áVerðbréfaþingi Íslands, þar á meðal í Íslandsbanka. Kom fram að viðskiptavaktinfæli sér að „á hverjum morgni eru sett fram kaup og sölutilboð að markaðsvirði2 milljónir.“Skjal merkt þrjúer svokölluð 4:15 dagskýrsla áhættustýringar Landsbanka Íslands hf. fyrir 30.september 2008. Skýrslan er um 30 blaðsíður og var gerð til að draga samanmarkaðsáhættu bankans. Í henni er meðal annars að finna yfirlit yfir stöðuhvers sviðs bankans í skuldabréfum, hlutabréfum og gjaldeyri í lok dags sem ogheimildir sviðanna. Þá er í skýrslunni að finna upplýsingar um heildarstöðuLandsbanka Íslands hf. í eigin hlutabréfum og hvernig staðan breyttist millidaga. Skjal merktfjögur er skýrsla 30. september 2008 sem ákærði leggur fram til samanburðar umframkvæmd daglegrar upplýsingagjafar í Kaupþingi banka hf. Sú skýrsla mun hafaverið send daglega til bankastjóra og starfandi stjórnarformanns Kaupþingsbanka hf. Í skýrslunni var að finna yfirlit yfir kaup og sölu hvers dags íbankanum. Þar kom fram hverjir væru kaupendur og seljendur og umfang viðskipta.Skjal merkt fimmer bréf 19. desember 2016 frá embætti héraðssaksóknara til ákærða þarsem tilkynnt var um niðurfellingu þriggja mála vegna ætlaðra brota í tengslumvið lánveitingar Landsbanka Luxembourg S.A. til hlutabréfakaupa í LandsbankaÍslands hf. Auk þess fylgdi tilkynning 30. október 2013 um niðurfellingu fjórðamálsins. Skjal merkt sexer útreikningur endurskoðanda Landsbanka Íslands hf. á hlutfalli eiginhlutabréfa af nafnverði hlutafjár í bankanum frá júní 2007 til september 2008.Við útreikninga hans var horft til eigin hlutabréfa bankans auk þeirra sem voruað veði hjá bankanum. Hins vegar var þar hvorki horft til hlutabréfa í eigudótturfélaga né þeirra sem þau höfðu að veði. Var vísað til þess að lög hefðu áfyrrnefndu tímabili ekki gert ráð fyrir að þau bréf væru tekin inn í útreikningþeirra, en því hefði verið breytt með lögum nr. 75/2010. Samkvæmtútreikningunum fór hlutfall eigin hlutabréfa bankans tvisvar yfir 10% af nafnverðihlutafjár hans á umræddu tímabili. Var hlutfallið 10,6% 16. september 2008 og23. sama mánaðar nam hlutfallið 10,1%.Skjal merkt sjö erminnisblað „um færsluheimildir áhættureglna Landsbankans“, unnið af ÞAIfyrrverandi forstöðumanni áhættustýringar bankans að beiðni verjanda ákærða, enminnisblaðinu fylgdu áhættureglur Landsbanka Íslands hf. frá október 2005. Íminnisblaðinu kemur fram að áhættustýring Landsbanka Íslands hf. hefði fylgstnáið með heildarstöðu EFL en litið svo á að með yfirferð sinni áfjármálanefndarfundum, þar sem farið hefði verið yfir stöðu og afkomu deildarinnarí þáliðinni viku, hefðu allar ákvarðanir deildarinnar sem teknar hefðu veriðmilli fjármálanefndarfundanna verið staðfestar af fjármálanefnd.Við skýrslutökurfyrir Hæstarétti lagði ákærði enn fremur fram þrjú ný skjöl. Í fyrsta lagiskjal sem ber heitið: „Staða LÍ í eigin bréfum og lán með veði í eigin bréfum.“Í skjalinu var útreikningur á stöðu Landsbanka Íslands hf. í eigin bréfum oglánum með veði í eigin bréfum miðað við 26. nóvember 2007 og 22. apríl 2008. Þávar lagt fram skjal sem ber heitið: „Þriggja þrepa rannsókn á hvort viðskiptiteljist markaðsmisnotkun eða ekki.“ Loks lagði ákærði fram minnisblað frá SRÞfyrrverandi starfsmanni EFL 7. febrúar 2021 sem ber heitið: „Línuleg aðfallsgreiningtil að prófa kenningu embættis sérstaks saksóknara (EES) um verðgólf –Mismunandi skilgreining á umfangi viðskipta“. Í minnisblaðinu staðfesti höfundurinnað hann hefði aðstoðað ákærða og dómfelldu við að útbúa tölfræðigreiningu semlögð var fram í héraðsdómi 1. október 2014. Í minnisblaðinu er leitast við aðnota línulega aðfallsgreiningu til að kanna hvort umsvif viðskipta EFL gætuskýrt verðbreytingar á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. á ákærutímabilinu. VIIÁður en afstaðaverður tekin til einstakra ákæruatriða er rétt að gera grein fyrir stöðu ákærðainnan Landsbanka Íslands hf. og þeim reglum bankans sem varða þau viðskipti semI. kafli ákæru tekur til. Að auki verður vikið nokkrum orðum að stöðufjármálamarkaða á þeim tíma sem ákært er fyrir, en ætla má að málavextir þar aðlútandi séu nú alþekktir í ljósi umfangsmikillar umfjöllunar meðal annars ídómaframkvæmd Hæstaréttar. 2Ákærði var ráðinn bankastjóriLandsbanka Íslands hf. með samningi 21. apríl 2003. Í tilkynningu bankans til KauphallarÍslands daginn eftir kom fram að hann hafi verið ráðinn bankastjóri við hlið HJKsem hafði einn gegnt starfi bankastjóra um nokkurt skeið. Þar sagði jafnframtað bankastjórarnir myndu „fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans.Verkaskipting samkvæmt nýju skipuriti er þannig að HJK fer fyrir alþjóðasviði,viðskiptabankasviði og eignastýringarsviði en Sigurjón fyrir fyrirtækjasviði,verðbréfasviði og stoðsviðum. Báðir munu fara með viðskiptatengsl og viðskiptamál.“Þá var greint í tilkynningunni frá breytingum „á stjórnskipan bankans“ og aðþrír nýir framkvæmdastjórar hafi verið ráðnir til starfa, þeirra á meðal YÖKsem framkvæmdastjóri verðbréfasviðs bankans.Enda þótt endurupptaka málsins takiekki til annarra dómfelldu í dómi Hæstaréttar í máli nr. 842/2014 en ákærðaþykir nauðsynlegt í ljósi sakargifta að gera stuttlega grein fyrir starfssviðiþeirra innan bankans á þeim tíma sem I. kafli ákæru tekur til. Dómfelldi ÍG varráðinn forstöðumaður „eiginfjárfestingadeildar á verðbréfasviði“ LandsbankaÍslands hf. með samningi 22. apríl 2003. Þar var tekið fram að yfirmaður hansværi framkvæmdastjóri verðbréfasviðs, sem var sem fyrr segir YÖK. Í samningnumsagði enn fremur: „Starfsmaðurinn ber ábyrgð á daglegum rekstri deildarinnar,framþróun hennar og uppbyggingu. Auk þess sinnir starfsmaðurinnstjórnunarstörfum og öðrum þeim störfum sem honum kunna að vera falin afyfirmanni eða bankastjórn hverju sinni.“ Dómfelldi JSH starfaði í EFL undirstjórn dómfellda ÍG og fékkst þar einkum við kaup og sölu á innlendum hlutabréfum.Þá var dómfelldi SS ráðinn til starfa sem sérfræðingur hjá EFL á árinu 2005 og varundir stjórn framkvæmdastjóra verðbréfasviðs og dómfellda ÍG.3Eins og fram kemur í dómiHæstaréttar í máli nr. 34/2019 sem dæmt er samhliða máli þessu átti Samsoneignarhaldsfélag ehf. 3. október 2008 4.684.608.801 hlut í bankanum eða41,8539% alls hlutafjár. Þar sem félagið átti svo stóran hlut voru meðal annarsskil milli bankaráðs og stjórnar bankans eins og sjá má í þeim reglum semraktar voru í fyrrgreindum dómi. Í 20.grein samþykkta fyrir Landsbanka Íslands hf. kom til að mynda fram að bankaráðskyldi setja reglur um verkaskiptingu þess og bankastjóra. Skyldi það setja sérstarfsreglur þar sem meðal annars skyldi fjallað um heimildir ráðsins til aðtaka ákvarðanir um einstök viðskipti. Um ábyrgð á daglegum rekstri bankans ogtöku ákvarðana sem ekki væru öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktumvar fjallað í 21. grein samþykktanna, en þar sagði að bankastjórar færu með þáábyrgð og heimild. Í því fólst að þeim bar að sjá um að bankareksturinn væri ísamræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir og ákvarðanir bankaráðs. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar ímáli nr. 34/2019 kemur einnig fram að samkvæmt grein 8.1 starfsreglna bankaráðsmynduðu bankastjórar bankastjórn og í grein 8.2 að bankastjórnin bæri ábyrgð ádaglegum rekstri bankans og færi með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans semekki væru öðrum falin með lögum, samþykktum bankans eða ákvörðunum bankaráðs. Samkvæmtgrein 9.1 starfsreglnanna hafði bankaráð yfirumsjón með starfsemi bankans ogjafnframt almennt eftirlit með rekstri hans. Í upphafi greinar 9.2 sagði aðbankaráð skyldi „annast ráðstafanir sem eru óvenjulegar eða mikils háttar“. Íupphafi greinar 9.3 sagði svo: „Bankastjórn hefur heimild til að ákveða kaup ogsölu hlutabréfa í veltubók bankans.“ Í bréfi þáverandi forstöðumannsáhættusviðs bankans 16. mars 2015 segir hann að áhættureglur bankans hafi veriðskrifaðar undir sinni ritstjórn og tilgangur þeirra hafi verið „að skrá viljabankastjórnar hvernig áhættutaka færi fram fyrir áhættuþætti verðbréfasviðsbankans og starfsemi henni tengdri.“ Í málinu liggja fyrir tvær útgáfur afáhættureglum Landsbanka Íslands hf. Sú eldri er frá október 2005, merkt 2.0.4,og sú yngri frá september 2006, merkt 2.0.5. Liggur jafnframt fyrir tölvubréfframkvæmdastjóra lögfræðisviðs Landsbanka Íslands hf. 27. september 2006 þarsem tilkynnt var um að nýjar reglur um rekstraráhættu sem bankastjórn hafi ,,samþykktnýverið“ hefðu tekið gildi. Þrátt fyrir þetta er vafi um hvor útgáfan hafi íraun gilt á ákærutímabilinu, eins og ráða mátti af framburði ákærða við meðferðmálsins fyrir Hæstarétti. Hvað sem líður þeim vafa er sá hluti reglnanna semhér verður rakinn efnislega samhljóða áhættureglum Landsbanka Íslands hf. fráoktóber 2005, merktum 2.0.4. Samkvæmt 3. grein áhættureglnannafrá september 2006 báru bankastjórar ábyrgð á daglegri stjórnun bankansgagnvart bankaráði en framkvæmdastjórar ábyrgð gagnvart bankastjórum ástarfsemi hvers sviðs og að áhættan væri í samræmi við starfsreglur bankans. Þákom fram að fjármálanefnd bankans hefði meðal annars „það hlutverk að fylgjastmeð áhættuþáttum í starfsemi bankans og að ákveða áhættumörk.“ Hlutverkmillistjórnenda væri að sjá til þess að stefnu varðandi áhættu væri framfylgt,verkferlar væru skráðir og þeim viðhaldið og að starfsmenn þeirra færu eftirreglum og verkferlum bankans. Orðrétt sagði svo: „Reglunum er ætlað að setjafram á skipulegan hátt þau skilgreindu áhættumörk sem Landsbankinn leyfir sérað taka fyrir stöður í eigin reikning og miðlun áhættu til viðskiptavina sinna.Markmið með áhættureglunum er að tryggja að til séu heimildir um leyfilegaáhættutöku og þannig stýra áhrifum áhættuþátta á rekstrarreikning bankans.“ Þákemur fram í grein 9.5: „Stefnumótandi ákvarðanir er varða markaðsáhættu eruteknar af Fjármálanefnd.“ Í 21. grein sagði jafnframt að verkefni EFL fælust „íumsjón með öllum veltubókarviðskiptum bankans með hlutabréf og að sjá umfjárfestingar í skráðum eða óskráðum bréfum.“ Einnig sæi deildin „umsölutryggingar og viðskiptavakt á hlutabréfum“. Í grein 21.1.5.1 var fjallað um„færsluheimildir eigin fjárfestinga“ þar sem viðskiptum var skipt í fjóraflokka. Hefðu starfsmenn deildarinnar heimild til viðskipta fyrir allt að250.000.000 króna en þyrftu að afla samþykkis forstöðumanns hennar fyrir viðskiptumað 500.000.000 króna, samþykkis framkvæmdastjóra verðbréfasviðs fyrir viðskiptumað 1.000.000.000 króna, en samþykkis fjármálanefndar eða bankastjórnar ef viðskiptinnæmu hærri fjárhæð. Í ársskýrslu Landsbanka Íslands hf.fyrir árið 2007 kom fram í kafla um stjórnarhætti bankans að „bankastjórar beraábyrgð á daglegum rekstri og áhættustýringu bankans gegnum fimm fastanefndir:Lánanefnd, fjármálanefnd, eignastýringarnefnd, rekstrarnefnd og áhættunefndsamstæðunnar. Nefndirnar eru vettvangur ákvarðanatöku, stýringar og eftirlitssamstæðunnar, t.a.m. útláneftirliti, markaðsáhættu og rekstrarumhverfi.“ Umhlutverk fjármálanefndar kom svo fram að hún ætti meðal annars að hafa eftirlitmeð fjárfestingarbankastarfsemi og áhættuþáttum í starfsemi bankans, auk þesssem nefndin ætti að setja reglur um áhættustýringu. Samkvæmt gögnum málsins voru oftastnær haldnir fundir í fjármálanefnd Landsbanka Íslands hf. einu sinni í viku áþeim tíma sem ákæran tekur til þótt fyrir kæmi að þeir féllu niður. Ákærði varformaður nefndarinnar og fundastjóri en aðrir fastamenn voru HJK bankastjóri, BHframkvæmdastjóri alþjóðasviðs, SES framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs og YÖKframkvæmdastjóri verðbréfasviðs. Einstakir forstöðumenn sóttu jafnframt fundinaþegar málefni þeirra sviða voru til umfjöllunar. Í bréfi fyrrverandi forstöðumannsáhættustýringar bankans, ÞAI 16. mars 2015, sagði að á vikulegumfjármálanefndarfundum hefðu deildirnar farið yfir sína stöðu og breytingar frásíðasta fjármálanefndarfundi og þannig ,,fengu starfsmenn samþykkt á stöðu ogþví sem þeir höfðu gert frá bankastjórn.“ Samkvæmt gögnum málsins var dagskráfundanna að jafnaði á þann veg að þar fór fram kynning greiningardeildar, verðbréfamiðlunar,gjaldeyris- og afleiðumiðlunar bankans, fjárstýringar, alþjóðasviðs, eiginfjárfestinga og áhættustýringar bankans. Annaðist dómfelldi ÍG kynningu EFL áfundum nefndarinnar. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að ákærði hafistjórnað fundum fjármálanefndar á tímabilinu 31. október 2007 til 1. október2008, alls 32 fundum, og sat dómfelldi ÍG þá alla, stöðu sinnar vegna, aðundanskildum þremur fundum sem haldnir voru 19. og 26. mars 2008 og 23. júlísama ár. 4Eitt af því sem kemur tilskoðunar við úrlausn málsins eru aðstæður á fjármála- og hlutafjármörkuðum á ákærutímabilinuog hvernig þeir horfðu við stjórnendum Landsbanka Íslands hf. á hverjum tíma. Umfjöllunum það tekur óhjákvæmilega mið af því að um þá þróun hefur ítarlega veriðfjallað meðal annars í dómaframkvæmd Hæstaréttar og Landsdóms. Eru margirþættir þeirrar atburðarásar alkunnir nú þegar liðið er á þrettánda ár frá falliviðskiptabankanna þriggja og annarra fjármálafyrirtækja. Eins og framkemur í gögnum málsins átti EFL viðskipti með hlutabréf í bankanum, bæði kaupog sölu, fyrir eigin reikning á ákærutímabilinu 1. nóvember 2007 til og með 3.október 2008 eða samtals 228 viðskiptadaga. Þau viðskipti sem ákært er fyriráttu sér stað með sjálfvirkum pörunum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands. Aukþess munu viðskipti hafa átt sér stað með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. íutanþingsviðskiptum og er að hluta til fjallað um þau í ákæru málsins. Á árinu 2008 fórað gæta vaxandi alþjóðlegrarlánsfjárkreppu og óróa á fjármálamörkuðum sem magnaðist til muna við fallfjárfestingarbankans Lehman Brothers um miðjan september 2008. Um aðstæður ámörkuðum hér á landi á árinu 2008 má líta til dóms Landsdóms 23. apríl 2012 í máli nr.3/2011, sem hefur samkvæmt 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 51. gr. laganr. 3/1963 um Landsdóm, fullt sönnunargildi um málsatvik sem í honum greinir.Þar er greint frá því að á vettvangi Seðlabanka Íslands hafi farið fram ýmisskonar vinna í tengslum við vaxandi erfiðleika íslensku bankanna við fjármögnuná markaði á árinu 2008. Í fundargerð starfshóps seðlabankans um lausafjárvanda23. janúar 2008 hafi verið fjallað um þessa erfiðleika og þar sérstaklega getiðLandsbanka Íslands hf. og meðal annars tekið fram að búið hefði verið að loka álánalínur bankans. Hafi það verið mat bankastjórnar Seðlabanka Íslands ífebrúar 2008 að íslensku bankarnir þrír væru í mikilli hættu og þar með íslensktefnahagslíf og að á þessum tíma hefðu legið fyrir nægar vísbendingar um aðbankarnir ættu í verulegum erfiðleikum með að fjármagna starfsemi sína meðlánum á alþjóðlegum mörkuðum. Alþjóðlegt umhverfifjármögnunar viðskiptabanka, þar á meðal Landsbanka Íslands hf., var tilumfjöllunar á fundi fjármálanefndar Landsbanka Íslands hf. 24. september 2008sem ákærði sat. Í upphafi fundarins fór forstöðumaður greiningardeildarbankans yfir greiningar og rannsóknir. Samkvæmt fundargerð kom þar meðal annarsfram að gert væri ráð fyrir „að krónan styrkist frá öfgagildi“, en áfram værifyrirsjáanlegur mikill halli á utanríkisviðskiptum. Millibankamarkaðir væru enní uppnámi og samkeppni um innlán orðin mikil á Íslandi sem sýndi skort ákrónum. Þá var vikið að svonefndum Icesave-innlánsreikningum hjá útibúi bankansí London þar sem orðrétt var bókað: „Útflæði upp á ca 10 mGPB á dag.Áhættufælni og menn þurfa að nota í annað ásamt því að væntingar eru til þessað vextir lækki. Barclays fer nú fram á að útflæði verði prefundað. Farið yfirflæðið.“ Samkvæmt fundargerð sýndi sérfræðingur hjá greiningadeild „yfirlit umaðgerðir í stærsta bail-outi sögunnar í USA. Bandaríska ríkið og Seðlabankinnhafa gripið til umfangsmikilla björgunaraðgerða. Gengi fjármálafyrirtækja hefurtekið kipp við þetta.“ Þá greindi BH framkvæmdastjóri alþjóðasviðs frá því aðalþjóðamarkaðir væru „í raun lokaðir.“ Á fundinum skýrði dómfelldi ÍG meðalannars einnig svo frá samkvæmt fundargerð varðandi eigin fjárfestingar bankans:„Síðustu viku er staðan upp um rúma 2 ma.kr. sem skýrist af hækkun á íslenskumbréfum ... Jákvætt er að Marel hefur komið hressilega tilbaka síðustu daga ... Mikiðmagn af Landsbankabréfum hefur verið að fara inn á markaðinn ... Staða niður um6,5 ma.kr. á ársfjórðungnum. Má gera ráð fyrir að verði skilað á núlli efuppfærsla á Iceland eign gengur eftir.“ Í áðurnefndum dómiLandsdóms kemur fram að vaxandi órói hafi verið á fjármálamörkuðum eftir þvísem leið á árið 2008 og að 25. september það ár muni formaður stjórnar Glitnisbanka hf. hafa átt fund með einum af bankastjórum Seðlabanka Íslands þar semhann gerði grein fyrir erfiðri lausafjárstöðu bankans og óskaði eftir því aðseðlabankinn veitti bankanum lán í því skyni að bæta hana. Að loknumfundahöldum, sem á eftir fóru, var fulltrúum Glitnis banka hf. tilkynnt aðkvöldi sunnudags 28. sama mánaðar að bankanum stæði til boða hlutafjárframlagað fjárhæð 600.000.000 evra gegn 75% eignarhluta ríkisins í honum. Að morgninæsta dags mun stjórn Glitnis banka hf. hafa tilkynnt seðlabankanum að húnhefði ásamt stærstu hluthöfum í félaginu ákveðið fyrir sitt leyti að samþykkjaþetta boð en efnt yrði til hluthafafundar til að taka endanlega afstöðu tilþess. Þessiráðagerð var kynnt að morgni mánudagsins 29. september 2008. Á fundi fjármálanefndarLandsbanka Íslands hf. miðvikudaginn 1. október 2008, sem ákærði sat, var forstöðumaðurgreiningardeildar bankans meðal annars viðstaddur og lagði hann fram yfirlityfir breytingar á langtímaeinkunnum fjármálafyrirtækja í september og bókaði ífundargerð: „væntingar aukast en það er mjög líklega tímabundið.“ Þá var bókaðeftir SG forstöðumanni verðbréfamiðlunar í fundargerðinni: „Bara færeysk félögsem hækka undanfarið. Miklar lækkanir undanfarið en velta hefur aukist. Mikilvelta með LAIS en lífeyrissjóðir hafa verið sölumegin. Mikill fjöldi viðskiptaá tímabilinu. KAUP hefur lækkað umtalsvert minna en önnur fjármálafyrirtæki ...Heimsvístölur. Hrávörur hafa verið aðeins verið að koma til baka. Hráolía uppum 12% á árinu.“ Eftir dómfellda ÍG var meðal annars fært til bókar um EFL:„Síðasta vika erfið á mörkuðum ef ekki tekið tillit til LAIS. Ársfjórðungurniður í heild um 8,3 ma.kr. Síðan er óljóst með FL stöðu upp á 2,1 ma.kr. semer væntanlega á núll. Ef tekið með þá 10,4 ma. kr. Mikil lækkun á Intrum eníslenskar eignir hafa margar verið seldar meira niður en aðrar undanfarið.Greiningaraðilar hafa komið með góðar greiningar undanfarið.“ Þá var jafnframtbókað eftir forstöðumanni fjárstýringar bankans að „veltubók í skuldabréfum tókgóðan kipp, Hagnaður 7,5 ma.kr. ... ICESAVE UK hefur haldið ótrúlega vel. ÍHollandi virðist ljóst að viðskiptavinir koma inn upplýstir um stöðuna.“Mál þróuðust áfram áfjármálamarkaði og fór svo að lokum að 7. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitiðheimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr.laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslandshf., víkja stjórn bankans frá og setja yfir hann skilanefnd en við það urðuhlutabréf í bankanum einskis virði. Reyndist föstudagurinn 3. október2008 síðasti dagurinn þar sem viðskipti með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf.fóru fram í Kauphöllinni. Með bréfi til skilanefndar bankans 8. október tilkynnti ákærði að hannsegði upp starfi sínu hjá bankanum og óskaði eftir að verða leystur frá störfumþá þegar.VIIIRétt er að gera sérstaka grein fyrirupphafi og rannsókn þess máls sem leiddi til útgáfu ákæru. Fyrst verður hérrakið efni bréfs Kauphallarinnartil Fjármálaeftirlitsins 27. janúar 2009, því næst kæra Fjármálaeftirlitsins19. október 2010 til embættis sérstaks saksóknara vegna ætlaðrarmarkaðsmisnotkunar 18 fyrrverandi starfsmanna Landsbanka Íslands hf., þar ámeðal ákærða, með hlutabréf í bankanum á tímabilinu maí 2003 til október 2008og að lokum skýrslu embættis sérstaks saksóknara um rannsókn málsins, semsakargiftir á hendur ákærða og dómfelldu voru reistar á.2Í bréfi Kauphallarinnar tilFjármálaeftirlitsins 27. janúar 2009 kom fram að hún hafi haft til athugunarverðmyndun með hlutabréf stærstu viðskiptabanka landsins, þar á meðalLandsbanka Íslands hf. Í bréfinu sagði: „Kauphöllin hefur veitt því athygli aðþegar skoðuð eru viðskipti þeirra miðlara innan bankanna sem áttu viðskiptifyrir hönd eigin reiknings (eigin viðskipti) á sl. mánuðum virðist sem það magnhlutabréfa sem keypt var í eigin félagi hafi verið umtalsvert meira heldur enþað sem var selt. Á stundum þar sem mikill almennur söluþrýstingur var áhlutabréfamarkaði, innlendum sem erlendum, sérstaklega gagnvart bönkum ogfjármálafyrirtækjum, og í kjölfar birtingar á fréttum sem undir eðlilegumkringumstæðum teldust neikvæðar, allt að því einokuðu eigin viðskipti bankannakauphlið tilboðabókar eigin félags. Slíkur kaupþrýstingur getur eðli málsinssamkvæmt haft talsverð áhrif á verðmyndun hlutabréfanna. Til þess að kannaviðskiptahætti eigin viðskipta bankanna nánar voru tekin saman öll viðskipti íKauphöllinni með hlutabréf hvers banka fyrir sig, yfir tímabilið 02.05.2008 –03.10.2008. Tímabilið var valið með hliðsjón af þeim hremmingum sem höfðu áttsér stað á fjármálamörkuðum auk mikillar veltuhlutdeildar bankanna íhlutabréfum eigin félags á tímabilinu. Þó skal þess getið að þátttaka eiginviðskipta bankanna í tilboðabókum sinna félaga var einnig umtalsverð áfyrrihluta ársins. Að mati Kauphallarinnar fæst í þessu tilviki skýrust mynd afhegðun viðkomandi kauphallaraðila með því fyrst og fremst að skoða viðskiptisem verða til við sjálfvirka pörun tilboða í viðskiptakerfi Kauphallarinnar (e.autotrades), eða m.ö.o. þegar horft er framhjá tilkynntum viðskiptum. Tilkynntviðskipti hafa ekki áhrif á síðasta viðskiptaverð nema þau séu innan verðbilsog eru verðáhrif slíkra viðskipta því takmörkuð ... Vankanturinn á þessariaðferðarfræði er sá að þegar skoða á nettó kaup eða sölu á tímabilinu ervantalið það magn sem keypt er, eða selt, utan tilboðabókarinnar og tilkynntsíðan í viðskiptakerfið. Nánar verður þó vikið að þessum þætti hér á eftir.“ Í bréfi Kauphallarinnar var síðangerð grein fyrir viðskiptum hvers banka um sig, þar á meðal Landsbanka Íslandshf., í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á tímabilinu 2. maí til 3. október 2008 ogþar að auki sérstaklega viðskiptum þeirra í opnunar- og lokunartilboðum. Komfram að á fyrrnefndu tímabili hefðu heildarkaup á eigin bréfum numið1.557.462.744 krónum en eigin bréf verið seld fyrir 4.258.830 krónur. Þá komfram að heildarkaup EFL í eigin bréfum umfram sölu í opnunaruppboðum hafi numiðað meðaltali 54,03% af öllum viðskiptum í opnunaruppboðum og heildarkaup umframsölu í lokunaruppboðum hafi numið að meðaltali 72,69%. Að því búnu var tekiðfram í bréfinu: „Til þess að fá heilsteypta mynd af viðskiptaháttum eiginviðskipta bankanna er nauðsynlegt að líta ekki aðeins til viðskipta sem verðatil við pörun tilboða í viðskiptakerfi Kauphallarinnar heldur einnig tiltilkynntra viðskipta. Eins og fram hefur komið hér að framan eru kaup bankannaumfram sölu umtalsverð, þegar einungis eru skoðuð viðskipti sem orðið hafa viðpörun tilboða. Sá möguleiki er aftur á móti fyrir hendi að eigin viðskiptibankanna hafi smám saman, eða í nokkrum stórum viðskiptum, selt þá hluti semkeyptir voru á tímabilinu með því að semja við aðra aðila, hvort sem umviðskiptavini eða aðra kauphallaraðila er að ræða, utan tilboðabókanna ogtilkynna viðskiptin í kjölfar þess í viðskiptakerfið ... Þegar viðskipti erutilkynnt í viðskiptakerfi Kauphallarinnar kemur ekki fram hver sé kaupandi ogseljandi heldur einungis auðkenni miðlarans. Í tilvikum þar sem mótaðiliviðskiptanna er einnig kauphallaraðili og samið er um að hvor aðilinn tilkynnisinn legg viðskiptanna er aftur á móti hægt að sjá auðkenni hvors miðlara fyrirsig, en ekki upplýsingar um hinn endanlega viðskiptavin – sem getur allt einsverið annar miðlari. Tilkynni starfsmaður eigin viðskipta viðskipti eru þvímjög takmarkaðar leiðir til þess að sjá hvort um kaup eigin viðskipta eða sölusé að ræða. Að auki geta aðrir kauphallaraðilar, eða miðlarar hjá samakauphallaraðila, tilkynnt viðskipti þar sem eigin viðskipti bankanna eru hinnendanlegi kaupandi eða seljandi, m.ö.o. þar sem eigin viðskipti bankanna væruviðskiptavinur viðkomandi miðlara.“ 3Eins og áður segir hófst málið meðkæru Fjármálaeftirlitsins 19. október 2010 til embættis sérstaks saksóknara. Þarkom fram að rannsókn Fjármálaeftirlitsins hefði hafist í kjölfar framangreindserindis frá Kauphöllinni. Rannsóknin hefði meðal annars leitt í ljós aðstarfsmenn EFL hafi á þessu tæplega fimm og hálfs árs tímabili keypt samtals3.300.000.000 hlutabréfa sem útgefin voru af bankanum „nettó á markaði meðsjálfvirkri pörun ... eða um 30% af útgefnu hlutafé bankans. Umfang kaupannavar stór hluti af veltu bréfanna í mörgum mánuðum á tímabilinu sem um ræðir.Sem dæmi má nefna að frá maí til október 2008 námu nettó kaup EFL, sem hlutfallaf heildarkaupum í Kauphöllinni, á bilinu 40-80% í sérhverjum mánuði.“ Í kæru Fjármálaeftirlitsins vargerð svofelld grein fyrir sjálfvirkum pörunarviðskiptum: „Sjálfvirk pörunverður til í viðskiptakerfi kauphallar þegar samsvörun verður milli tilboðakaupenda og seljenda í tilboðabók. Í kerfinu verða til skrár yfir æskilegt verð(e. desired price) og magn í mismunandi kaup- og sölutilboðum sem miðlarar, semhafa aðgang að kerfinu, setja inn. Þegar samsvörun verður milli tilboðakaupanda og seljanda verður til sjálfvirk pörun viðskiptanna og verðbréfinskipta um hendur. Sjálfvirk pörun viðskipta er því drifkrafturinn í að tilverði markaðsverð verðbréfa á skipulegum verðbréfamarkaði. Þegar sjálfvirkpörun tekst verður til síðasta viðskipta- eða markaðsverð verðbréfsins og þarmeð einnig það verð sem notað er til útreikninga í verðbréfavísitölum. Í raunverður markaðsverð verðbréfa til við sjálfvirka pörun ... Til að hafa áhrif ámarkaðinn með sjálfvirkri pörun í kauphöll, þarf verðbréfasalinn stöðugt aðuppfæra kauptilboð sitt svo það samsvari næsta sölutilboði í tilboðabókinni.Með því verður alltaf til kauptilboð sem samsvarar næsta sölutilboði ogmarkaðsverðið, sem er síðasta greidda verð, ýmist hækkar, stendur í stað eðalækkar hægar en það hefði ella gert ef verðbréfasalinn hefði ekki verið tilstaðar. Án verðbréfasalans hefðu aðrir væntanlegir kaupendur að öllum líkindumekki keypt hlutabréfin á því verði sem seljandinn bauð og verðið hefði lækkaðtil að mæta lægri kauptilboðum.“ Þá var í kærunni eftirfarandilýsing á ferli viðskipta sem talið var að eigin fjárfestingar ogverðbréfamiðlun Landsbanka Íslands hf. hefðu staðið að: „Það er álitFjármálaeftirlitsins að fyrrgreind svið ... hafi á tímabilinu maí 2003 –október 2008 unnið saman og búið til feril viðskipta í þeim tilgangi að hafaáhrif á markaðsverð hlutabréfa útgefnum af bankanum sjálfum. Fjármálaeftirlitiðtelur að ferillinn hafi falist í því að kaupa stöðugt hlutabréf á markaði ogselja þau síðan utan markaðar. Þessi aðferð sem var bæði skipulögð ogkerfisbundin virðist hafa verið notuð í þeim tilgangi að hafa áhrif á verðhlutabréfanna ... Algengt var að verðbréfasalar EFL fóru af krafti inn ámarkaðinn. Þeir voru á kauphliðinni í mörgum viðskiptum og notuðu til þessfjármuni bankans, að því er virðist í þeim tilgangi að hækka verð eða viðhaldaverði hlutabréfa í Landsbankanum. Þessi aukna eftirspurn varð til þess aðstyðja við verðið (þegar verð lækkaði á markaði) eða hækka verðið (þegar verðvar stöðugt eða hækkandi) þar sem það er fyrst og fremst við sjálfvirka pörunviðskipta í kauphöll sem markaðsverð verður til. Áhrifaríkasta leiðverðbréfasala, sem vill styðja við eða hreyfa við hlutabréfaverði, er að vera ákauphliðinni í eins mörgum viðskiptum og hann getur í viðskiptakerfikauphallar. Með því styður hann við verðið í hverjum viðskiptum fyrir sig. Þaðer álit Fjármálaeftirlitsins að verðbréfasalar EFL hafi haft þennan háttinn á... Vandamálið við að kaupa ítrekað hlutabréf útgefið af fjármálafyrirtækinusjálfu er að því er óheimilt að eiga eða taka að veði meira en 10% af nafnverðiinnborgaðs hlutafjár fyrirtækisins ... Þegar reynt er að hafa áhrif áhlutabréfaverð með miklum kaupum á hlutabréfum er því oftast sjálfhætt, þar semlíklegast er að tap myndist þegar reynt er að selja uppsöfnuðu hlutabréfin íkauphöll. Miðlun Landsbankans var að mati Fjármálaeftirlitsins hjálparhöndin íþessu ferli. Miðlunin hafði aðgang að viðskiptavinum sem sumir fengu óeðlilegarlánafyrirgreiðslur frá lánadeildum bankans. Miðlararnir gátu því selt mikið afþessum hlutabréfum til „útvalinna“ viðskiptavina. Margir þeirra tóku litla eðaenga áhættu við kaupin þar sem kaupin voru fjármögnuð að fullu með lánum frábankanum og voru án annarra trygginga en veða í sjálfum hlutabréfunum ... Hérvirðist því vera um tvenns konar óeðlileg áhrif að ræða, fyrst umfangsmikilkaup á opnum markaði til að styðja við hlutabréfaverðið og síðan losun á þessumbréfum með sýndarviðskiptum á verði sem var undir áhrifum af kaupum EFL.“ Í kærunni var því nánar lýsthvernig hin ætlaða markaðsmisnotkun hefði verið upp byggð, bæði með kaupum ogsölu Landsbanka Íslands hf. á hlutabréfum útgefnum af félaginu sjálfu. Þarsagði meðal annars um kauphliðina á grundvelli upplýsinga um kaup EFL á slíkumhlutabréfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í Kauphöllinni umfram sölu í þeimviðskiptum: „Fjármálaeftirlitið telur að EFL hafi stutt við verð hlutabréfaLandsbankans með því að auka kaup sín á bréfunum svo um munar þegar verð þeirratók að lækka ... Eðlilegt verð á bréfum Landsbankans var aldrei vitað sökumverðstuðnings EFL við bréfin. Verð bréfanna hefði samkvæmt lögmálinu um framboðog eftirspurn lækkað mun hraðar og fyrr hefði ekki verið fyrir tilstillifalskrar eftirspurnar EFL ... Viðskipti með sjálfvirkri pörun geta verið á tvovegu: sá aðili sem kaupir gengur að sölutilboði þess sem vill selja eða öfugt... Allt þar til í lok árs 2007 voru flest viðskipti að frumkvæði mótaðila ogtelur Fjármálaeftirlitið að EFL hafi verið að dempa verðsveiflur bréfanna,þ.e.a.s. EFL var alltaf tilbúið með kauptilboð rétt undir síðastaviðskiptaverði. Frá nóvember 2007 og fram að falli bankans var verðið í frjálsufalli. „Gólf“ ... EFL réðu ekki við að halda verðinu uppi og telurFjármálaeftirlitið að þá hafi EFL reynt að hækka verð bréfanna með því að gangaá sölutilboðahliðina, þ.e.a.s. EFL fór að kaupa meira að eigin frumkvæði tilþess að hækka verðið. Þegar framboð er meira en eftirspurn á verð undireðlilegum kringumstæðum að lækka. EFL beitti ákveðinni aðferð til þess að komaí veg fyrir þessa eðlilegu þróun. Aðferðin var sú að þegar framboð á bréfum varmikið röðuðu EFL inn kauptilboðum á verði nálægt síðasta viðskiptaverði og vorualltaf tilbúnir að kaupa bréfin á því gengi sem þeir vildu halda bréfunum á.Þannig gátu þeir komið í veg fyrir verðlækkun eða a.m.k. hægt á henni ... EFLvoru virkir í viðskiptum með eigin hlutabréf og voru þátttakendur í um 14 – 20%af heildarveltu þeirra hvert ár frá 2003 – 2007 en árið 2008 var hlutfallið munhærra eða u.þ.b. 53%. Árið 2006 var metár hvað varðar veltu með hlutabréfLandsbankans en árið eftir dróst veltan mikið saman. Það sama hefði að öllumlíkindum gerst árið 2008 ef ekki hefði verið fyrir tilstilli EFL ... Þar semEFL var svo stór aðili á markaði með hlutabréf Landsbankans á þessum árum gafmagn og seljanleiki (e. liquidity) bréfanna ranga mynd af raunverulegu virðiþeirra.“4Embætti sérstaks saksóknara tókmálið til rannsóknar og í skýrslu þess um rannsókn málsins, sem sakargiftir áhendur ákærða og dómfelldu eru reistar á, er línurit sem sýnir kaup EFL áhlutabréfum útgefnum af bankanum, umfram sölu, sem hlutfall af heildarveltu ísjálfvirkri pörun í Kauphöll Íslands á tímabilinu 1. maí 2003 til 3. október2008. Á línuritinu eru sýnd nettóviðskipti í sjálfvirkri pörun í hverjummánuði, auk gengis hlutabréfanna í lok hvers mánaðar. Í skjali sem stafar fráákæruvaldinu koma fram nettóviðskipti EFL með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf.í sjálfvirkri pörun í Kauphöllinni í hverjum mánuði frá maí 2003 til október2008, miðað við nafnverð hlutabréfanna eða fjölda hluta í bankanum, svo oglokagengi bréfanna í lok hvers mánaðar á sama tímabili. Eins og þar greinirvoru kaup EFL á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. umfram sölu í sjálfvirkumpörunarviðskiptum yfirleitt sögð lítil frá miðju ári 2003 fram í október 2007 ísamanburði við þann tíma sem ákært er fyrir og í einstaka mánuði voruhlutirnir, sem keyptir voru, færri en þeir sem seldir voru. Þetta hafi síðastátt sér stað í október 2007 þegar sá mismunur nam 1.502.012 hlutum. Nettókaup EFLhafi verið óvenjumikil í október 2004, 88.021.633 hlutir, þegar gengihlutabréfanna lækkaði úr 14,00 krónum á hlut frá lokum september í 12,65 krónurí októberlok. Sama mun hafa gerst í mars 2006, en þá námu kaupin 86.966.733hlutum meðan gengið lækkaði úr 28,90 í 24,50. Reyndar hafi nettókaup á ölluárinu 2006 verið miklum mun meiri en árin áður sem sjáist á því að árið 2005hafi þau til að mynda numið samtals 192.696.536 hlutum en 438.541.388 hlutumárið 2006. Á því ári hafi gengi hlutabréfanna lækkað ört framan af árinu, úr25,30 frá árslokum 2005 í 20,20 í lok júní 2006, en á þeim tíma hafi veriðkeyptir samtals 349.349.966 hlutir umfram þá sem seldir voru. Fyrstu tíu mánuðiársins 2007, þegar gengið hækkaði úr 26,50 frá árslokum 2006 í 43,80 í lokoktóber 2007, hafi nettókaup EFL verið í lágmarki þar sem þau hafi numið samtals83.018.767 hlutum. Þetta hafi breyst í nóvember og desember sama ár þegarnettókaup í hvorum mánuði um sig hafi verið um 80% af því sem þau námu samtalsá tíu mánaða tímabili á undan. Í nóvember 2007 hafi gengi hlutabréfanna tekið aðlækka. Það hafi svo lækkað enn meira þegar kom fram á árið 2008, en að samaskapi hafi kaup EFL aukist eftir því sem á árið leið og náð hámarki í septemberog október það ár. Þó hafi dregið nokkuð úr kaupunum í apríl og ágúst eftir aðgengið hafði hækkað lítillega frá lokum febrúar annars vegar og lokum júlí hinsvegar. IXFyrir héraðsdómi voru teknar skýrsluraf 45 vitnum auk ákærða og dómfelldu. Hæstiréttur ákvað að heimila skýrslutökurvið meðferð málsins. Af hálfu ákæruvaldsins var þess óskað að teknar yrðuskýrslur af ákærða og dómfelldu JSH, ÍGog SS og vitninu YÖK, fyrrverandi framkvæmdastjóra verðbréfasviðs LandsbankaÍslands hf. Af hálfu ákærða var þess óskað að tekin yrði skýrsla af vitninu SRÞfyrrverandi starfsmanni EFL. Verður nú gerð grein fyrir framburði þeirra viðmeðferð málsins hér fyrir réttinum að því leyti sem nauðsynlegt þykir fyrirúrlausn þess. Ákærði ítrekaði í meginatriðum framburðsinn sem fram kom við meðferð málsins í héraði. Af hálfu bankans hefði veriðóformleg viðskiptavakt á eigin bréfum allt frá árinu 1998 en hún hefði aldreiverið rædd sérstaklega á fjármálanefndarfundum. Tilvist slíkrar viðskiptavaktarhefði verið alkunna á markaði, einnig í starfsemi hinna viðskiptabankanna.Eftirlitsaðilar hefðu hvorki gert athugasemdir við þetta né aðilar innanbankans, svo sem innri endurskoðun, lögfræðingar eða regluvörður. Ákærði skýrði svo frá að fjármálanefnd hafiverið upplýsinganefnd en ekki vettvangur fyrir töku ákvarðana. Nefndin, semhafi fundað á hverjum miðvikudegi, hafi meðal annars fjallað um málefniverðbréfasviðs. Á vettvangi hennar hafi hann ekki haft aðra stöðu en HJK semjafnframt var bankastjóri, andstætt því sem átt hafi við til að mynda um lánanefnd.Fyrir fjármálanefnd hafi meðal annars verið lagðar skýrslur um nettóstöðu viðskiptaEFL í vikunni þar á undan. Við upplýsingagjöf um viðskipti með eigin bréfbankans hafi ekki verið greint frá einstökum viðskiptum sem voru þar að baki,hvorki kaupum né sölu. Þar hafi ekki heldur verið aðgreind sala og kaup semfóru annars vegar fram í utanþingsviðskiptum og hins vegar viðskiptum íKauphöllinni. Á síðasta fundi nefndarinnar hafi hann fengið skýrslu umviðskipti EFL í vikunni þar á undan og því aldrei séð yfirlit yfir viðskipti EFLsíðustu vikuna sem bankinn hafi verið í rekstri. Jafnframt hafi upplýsingar umafkomu verðbréfasviðs vegna viðskipta með eigin bréf bankans verið gefnar í þvískyni að sýna fram á áhrif þeirra á efnahag hans. Ástæðan væri sú að tap eðahagnaður þeirra viðskipta kæmi ekki fram í rekstrarreikningi heldur semsérstakur liður undir eigin fé í efnahagsreikningi bankans. Þá vísaði ákærðitil þess að hefði hann haft áhuga á að fá upplýsingar um stöðu bankans í eiginbréfum hefði hann sjálfur óskað eftir gögnum um einstök viðskipti EFL en þaðhafi hann ekki gert. Þá bar ákærði að hann hefði aðallega fylgst meðsvokallaðri 10% reglu, sbr. 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, og fengið óreglulega skýrslur þarum, síðast í desember 2007 að því er hann minnti. Sem dæmi um viðbrögð sín vegna þeirrar stöðu sem hefði komið upp þegarbankinn hefði nálgast fyrrgreind mörk var að hann hafi meðal annars áttfrumkvæði að því að greiða arð til hluthafa í formi hlutabréfa í bankanum oghafi sú ráðstöfun komið til framkvæmda vorið 2008. Áhættustýring bankans hafi verið undirstjórn ÞAI sem heyrði undir alþjóðasvið en framkvæmdastjóri þess hafi verið BH.Alþjóðasviðið hafi heyrt undir HJK bankastjóra. Auk þess benti ákærði á að í áhættureglumbankans, þar sem talað væri um heimildir verðbréfasviðs, væri tekið fram aðleita þyrfti heimildar ,,bankastjórnar“ eða fjármálanefndar, en ekki,,bankastjóra“. Starfsmenn verðbréfasviðs hefðu haft rúmar heimildir til aðfjárfesta í eigin bréfum innan þess ramma sem ákvarðaður hafi verið affjármálanefnd sem hafi miðast við að eign færi ekki fram úr 5% af hlutafébankans í ljósi flöggunarskyldu. Sama regla hafi gilt um kaup á bréfum í öðrumfélögum. Við slíkar aðstæður hafi þurft að afla samþykkis bankastjórnar. Erfitthafi verið að koma við raunhæfu eftirliti með einstökum viðskiptum EFL eða metahvort farið hafi verið út fyrir heimildir vegna þess hvernig reglum bankans umupplýsingagjöf var háttað. Hann hefði litið svo á að kæmu ekkifram athugasemdir á fjármálanefndarfundum teldust viðskipti EFL samþykkt. EFLhefði skilað miklum hagnaði fram til ársins 2008 þegar tap varð af viðskiptum.Það hafi fyrst og fremst skýrst af markaðsaðstæðum þess tíma. Vísaði ákærði ítrekaðtil þess að við meðferð málsins í héraði hefðu starfsmenn EFL gefið afar greinargóðarskýringar á einstökum fjárfestingum deildarinnar á ákærutímabilinu. Ákærði gerði þá meginathugasemd viðlýsingu viðskipta EFL í ákæru að þar væri ekki gerð grein fyrir öllumviðskiptum EFL með hlutabréf í bankanum heldur eingöngu lýst sjálfvirkumpörunarviðskiptum í Kauphöllinni en ekki utanþingsviðskiptum, en slíkurgreinarmunur hafi aldrei verið gerður í bankanum eða á markaði. Að þessuathuguðu gerði ákærði ekki tölulegar athugasemdir við framsetningu í ákærunni. Þámótmælti hann því að EFL hefði í reynd haft áhrif á verð hlutabréfa í bankanumog vísaði þar um til skýrslu SRÞ sem var starfsmaður EFL á ákærutímabilinu. Íþví samhengi vísaði ákærði einkum til þess að verð á hlutabréfum í bankanumhefði þróast í takt við hlutabréfavísitölu norrænna banka og milli þeirra veriðmikil fylgni eða um 70%. Sérstaklega aðspurður tók hann fram að á þeim tíma semleið frá því að tilkynnt var um fyrirhuguð kaup ríkisins á 75% hlut í Glitni bankahf. mánudaginn 29. september 2008 hafi EFL brugðist við aukinni eftirspurn,meðal annars vegna kaupa í gegnum Landsbankann í Lúxembourg, með því að kaupa bréfí auknum mæli á markaði. Ákærði tók þó fram að slíkar upplýsingar hefði hannekki haft á þessum tíma. Þá tók ákærði fram að hann myndi ekkieftir umræðu um eign bankans í eigin bréfum á fundi fjármálanefndarmiðvikudaginn 1. október 2008 eins og vísað sé til í fundargerð þess fundar. Ákærðiáréttaði jafnframt að hann hefði þekkt dómfellda ÍG og átt í samskiptum viðhann vegna einstakra málefna bankans, en hann hafði hins vegar hvorki þekktdómfelldu JSH né SS,hvað þá gefið þeim fyrirmæli vegna starfa þeirra fyrir EFL.Dómfelldu, JSH, SS og ÍG, voru kvaddir tilskýrslutöku við meðferð málsins fyrir Hæstarétti þar sem þeir töldust að lögumhafa réttarstöðu ákærðu. Neyttu þeir allir réttar síns samkvæmt 2. mgr. 113.gr. laga nr. 88/2008 og neituðu að gefa skýrslu um sakarefnið við meðferðmálsins fyrir réttinum. YÖK, framkvæmdastjóri verðbréfasviðsLandsbanka Íslands hf. á ákærutímabilinu, gaf skýrslu við meðferð málsins fyrirHæstarétti. Hann ítrekaði það sem fram kom í framburði hans í héraði að kaup EFLá bréfum í bankanum hefðu verið rædd á fundum fjármálanefndar og stefnan verið mótuðþar. Dómfelldi ÍG hefði sem forstöðumaður EFL stjórnað ákvörðunum deildarinnarinnan hvers viðskiptadags. Hann tók fram að Landsbanki Íslands hf. hefði veriðviðskiptavaki á eigin bréfum. Tilgangur þess hefði verið að skapa seljanleika hlutabréfaí bankanum sem og að setja kaup- og sölutilboð fram. Nánar tiltekið vísaði hanntil þess að hefði verið um eftirspurn að ræða hefðu bréf bankans verið seld envið aukið framboð þeirra hefði viðskiptavakinn keypt. Fjármálanefnd hefði ekkigefið fyrirmæli um einstök kaup EFL. Hagnaður og tap hefði verið af viðskiptummeð eigin bréf og hefði það meðal annars komið fram í svokölluðum 4:15-skýrsluminnan bankans og á einstökum fjármálanefndarfundum. Vitnið staðfesti enn fremurað einstakir meðlimir fjármálanefndar hefðu haft yfirsýn yfir stöðu bankans íeigin bréfum á hverjum tíma.Vitnið SRÞ, fyrrverandi starfsmaður EFL,kom fyrir Hæstarétt. Hann staðfesti að hafa unnið að tölfræði í ódagsettri skýrslusem lögð var fram við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Auk þess staðfesti hannað hafa gert framlagt skjal um ,,línulega aðfallsgreiningu“ 7. febrúar 2021. Hanntók fram að hvort heldur litið væri til heildarviðskipta með hlutabréf íLandsbanka Íslands hf. eða einungis viðskipta í sjálfvirkri pörun áákærutímabilinu, sýndu útreikningar að viðskipti EFL hefðu ekki haft áhrif áverðbreytingar hlutabréfa í bankanum á tímabilinu.XMeð dómi héraðsdóms var ákærðisakfelldur ásamt dómfelldu ÍG og JSH fyrirmarkaðsmisnotkun vegna tímabilsins 29. september til 3. október 2008 endómfelldi SS sýknaður. Byggðist niðurstaða dómsins á því að á grundvelli mats ámunnlegum framburðum væri ekki talið unnt að sakfella fyrir viðskipti nemavegna tímabilsins 29. september til 3. október 2008. Í tilviki dómfellda SS varekki talið unnt vegna „ekki ótrúverðugs“ framburðar hans að sakfella hann fyrirneinn hluta ákærutímabilsins. Var ákærða gert að sæta fangelsi í 12 mánuði enþar af skyldi fresta fullnustu níu mánaða af refsingunni og hún falla niður aðliðnum tveimur árum frá birtingu dómsins héldi hann almennt skilorð eftir 57.gr. almennra hegningarlaga. Refsing dómfelldu ÍG og JSH var ákveðin fangelsi níu mánuðir enfresta skyldi fullnustu sex mánaða af refsingunni og hún falla niður að liðnumtveimur árum frá birtingu dómsins héldu þeir almennt skilorð eftir 57. gr.almennra hegningarlaga.Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 842/2014, sem hér er endurupptekinn ítilviki ákærða, voru hann og allir dómfelldu sakfelldir fyrir markaðsmisnotkunvegna alls ákærutímabilsins. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að skýringarákærða og annarra dómfelldu hefðu enga þýðingu um sekt eða sýknu þar sem afhálfu bankans hefði verið stunduð ólögmæt markaðsmisnotkun allt ákærutímabiliðán þess að þar væri vikið sérstaklega að áskilnaði 1. mgr. 147. gr. laga nr.108/2007. Var refsing ákærða ákveðin fangelsi eitt ár og sex mánuðir, dómfelldaÍG tvö ár, dómfellda JSH eittár og dómfellda SS níu mánuðir. 2Við skýrslugjöf fyrir Hæstarétti lögðudómfelldu ÍG, JSH og SSfram bókanir. Dómfelldi SS vísaði til þess að Mannréttindadómstóll Evrópu hefðitekið tvær kvartanir hans vegna framangreinds dóms Hæstaréttar til meðferðar enmálið hefði ekki enn þá verið til lykta leitt á þeim vettvangi. Dómfelldi ÍG vísaðitil þess að hann hefði kvartað yfir málsmeðferð Hæstaréttar í fyrrgreindu málitil dómstólsins og fyrir lægi viðurkenning íslenska ríkisins í formi yfirlýsingar18. september 2020 um að brotinn hafi verið á honum réttur samkvæmt 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Í bókunum allra dómfelldu kom fram að þeir teldu uppfyllt skilyrði tilendurupptöku málsins, en enginn þeirra hefði enn tekið afstöðu til þess hvortþeir myndu óska hennar. Neyttu þeir allir réttar síns samkvæmt 2. mgr. 113. gr.laga nr. 88/2008 og neituðu að gefa skýrslu um sakarefnið við meðferð málsinsfyrir Hæstarétti svo sem fyrr segir. Eftir að málið hafði verið dómtekið óskaði Hæstiréttur, með vísan til168. gr. laga nr. 88/2008, eftir upplýsingum með bréfum til ákæruvaldsins 19.og 22. febrúar 2021 um hvort fyrir lægju kvartanir frá dómfelldu tilMannréttindadómstóls Evrópu vegna meðferðar hæstaréttarmáls nr. 842/2014. Efsvo væri var jafnframt óskað eftir upplýsingum um afstöðu íslenska ríkisins tilþeirra kvartana. Með bréfi 20. febrúar 2021 frá ákæruvaldinu var staðfest aðdómfelldu SS og ÍG hefðu lagt fram kvartanir til dómstólsins og fylgdi með sáttí máli dómfellda ÍG og einhliða yfirlýsing íslenska ríkisins í máli dómfellda SS,en tekið fram að hún hefði ekki verið til lykta leidd af dómstólnum. Með sáttinni við dómfellda ÍG 18. september 2020 viðurkennir íslenska ríkiðað brotinn hafi verið réttur á honum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð með vísan til dómsMannréttindadómstóls Evrópu 16. júlí 2019 í máli Styrmis Þórs Bragasonar gegnÍslandi. Málinu mun hafa lokið á þeim grundvelli með niðurfellingu þess 4. mars2021. Í yfirlýsingu íslenska ríkisins 8. desember 2020 í máli dómfellda SS viðurkennirþað að brotinn hafi verið á honum réttur samkvæmt 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð með vísan til dómsMannréttindadómstóls Evrópu 25. febrúar 2020 í máli Sigríðar ElínarSigfúsdóttur gegn Íslandi og þess hvernig staðið var að sakfellingu hans fyrirHæstarétti. Í sáttinni og yfirlýsingu íslenska ríkisins er vísað til þess aðdómfelldu geti sótt um endurupptöku hæstaréttarmáls nr. 842/2014. Í bréfi ákæruvaldsins 22. febrúar 2021 kom fram að ekki lægi fyrirkvörtun dómfellda JSH tilMannréttindadómstóls Evrópu vegna málsmeðferðar í málinu. Með bréfinu fylgdi hinsvegar samkomulag 30. júní 2020 þar sem íslenska ríkið féllst á að greiða honum miskabæturog lögmannskostnað vegna hlerunar á rannsóknarstigi málsins. Málið var endurupptekið í Hæstaréttimiðvikudaginn 3. mars 2021, sakflytjendum gefinn kostur á að tjá sig um framangreindgögn og endurflytja málið. Var málið því næst dómtekið að nýju. Af 2. gr. laganr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu leiðir að fyrrgreindur dómurHæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 stendur að sínu leyti óraskaðurí tilfelli dómfelldu ÍG, JSH og SS hvað sem líður áðurgreindumlyktum mála þeirra fyrir Mannréttindadómstólnum. 3Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnarer sökuðum manni tryggður réttur til þess að vera talinn saklaus þar til sekthans er sönnuð, sbr. einnig 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 108.gr. laga nr. 88/2008. Í máli þessu er einungis til umfjöllunar sá hluti I.kafla ákæru þar sem fjallað er um ætlaða háttsemi ákærða, en ekki annarra dómfellduí hæstaréttarmáli nr. 842/2014. Forsendur Hæstaréttar fyrir að hafnafrávísunarkröfu ákæruvaldsins í málinu og fallast á endurupptöku þess á hendurákærða leiða til þess að aðrir dómfelldu eiga að öðrum lagaskilyrðum uppfylltumsambærilegan rétt til endurupptöku málsins leiti þeir eftir því. Að þessu virtu ber að áréttaþá grunnreglu sakamálaréttarfars, sbr. meðal annars ákvæði þágildandi 2. mgr.208. gr. laga nr. 88/2008, að sönnunargildi framburðar annarra dómfelldu fyrirhéraðsdómi verður ekki endurmetið við meðferð máls þessa. Sú sérstakastaða sem að lögum hefur skapast vegna þessarar takmörkuðu endurupptöku málsinssetur réttinum frekari skorður en ella væri við úrlausn Hæstaréttar umsakargiftir á hendur ákærða einum.XI Verður nú gerð grein fyrirefnislegri úrlausn sakargifta á hendur ákærða. Fyrst er vikið nánar að lýsinguí ákæru, því næst gerð grein fyrir samskiptum starfsmanna EFL sem ogverðbréfasviðs á ákærutímabilinu. Þá verður gerð grein fyrir fundargerðumfjármálanefndar og tölvubréfum ákærða á sama tímabili. Því næst verður vikið aðvörnum ákærða, einkum er varðar áskilnað 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár umskýrleika refsiheimilda sem og verknaðarlýsingu í ákæru. Aðlokum er tekin afstaða til þess hvort á vegum Landsbanka Íslands hf. hafi veriðstunduð markaðsmisnotkun á ákærutímabilinu og hvort ákærði hafi í því tillitigerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru.2Samkvæmt ákæru keypti EFL2.325.395.153 hluti af þeim 4.801.255.966 hlutum í félaginu sem viðskipti vorugerð með í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í Kauphöllinni á tímabilinu 1.nóvember 2007 til 3. október 2008 eða 48,4% af heildarveltu með hlutina í þeimviðskiptum á þessum liðlega ellefu mánuðum. Á sama tíma seldi deildin57.213.029 hluti í félaginu eða 1,2% af heildarveltunni. Sagði í ákærunni aðkaup umfram sölu hafi því samtals numið 47,2% af heildarveltu í sjálfvirkumpörunarviðskiptum með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf., samtals 2.268.182.124hlutum eða 56.240.113.876 krónum að markaðsvirði. Þar af hafi kaup umfram sölu verið46% af heildarveltu með hlutabréf í félaginu í opnunaruppboðum og kaup umframsölu 63% af heildarveltunni í lokunaruppboðum. Nafnverð kauptilboða EFL íhlutabréf í Landsbanka Íslands hf. hafi á fyrrgreindu tímabili numið 43% afheildarnafnverði kauptilboða í hlutabréfin, en nafnverð sölutilboðadeildarinnar í þau hlutabréf aðeins um 3% af heildarnafnverði sölutilboða.Samtals hafi kaup EFL á hlutabréfum í bankanum, umfram sölu, á tímabilinu veriðum 20% af öllu útgefnu hlutafé þess. Í töflu í ákærunni er að finna skiptingu á framangreindum nettóviðskiptum áumræddu tímabili eftir mánuðum. Þar kemur fram að þau hafi tekið til 67.705.455hluta eða 15% af heildarveltu í þeim viðskiptum í nóvember 2007, 67.214.212hluta eða 33% af heildarveltunni í desember sama ár, 195.885.014 hluta eða 39%af heildarveltunni í janúar 2008, 171.587.476 hluta eða 44% af heildarveltunnií febrúar sama ár, 154.885.306 hluta eða 42% af heildarveltunni í mars,57.700.747 hluta eða 19% af heildarveltunni í apríl, 137.995.707 hluta eða 43%af heildarveltunni í maí, 241.609.648 hluta eða 57% af heildarveltunni í júní,125.348.530 hluta eða 50% af heildarveltunni í júlí, 64.867.026 hluta eða 48%af heildarveltunni í ágúst, 569.989.300 hluta eða 61% af heildarveltunni íseptember og loks 413.393.703 hluta eða 79% af heildarveltunni í október 2008,en þann mánuð hafi viðskiptin sem fyrr segir aðeins staðið þrjá fyrstu dagana. Í annarri töflu, sem er að finna í ákærunni, eru umrædd viðskiptisundurliðuð eftir viðskiptadögum sem voru alls 228 talsins á tímabilinu. Samkvæmthenni var yfirleitt um að ræða kaup umfram sölu á eigin bréfum og oftast nærmunaði þar miklu. Í töflunni eru einnig upplýsingar um skráð gengihlutabréfanna í lok hvers viðskiptadags. Þar kemur meðal annars fram að gengið hafiverið 43,40 krónur á hlut 1. nóvember 2007, 37,60 krónur 30. sama mánaðar,35,50 krónur 28. desember sama ár, 30,80 krónur 31. janúar 2008, 26,80 krónur29. febrúar sama ár, 29,60 krónur 31. mars, 29,90 krónur 30. apríl, 25,20krónur 30. maí, 23,10 krónur 30. júní, 22,80 krónur 31. júlí, 24,00 krónur 29.ágúst, 20,40 krónur 30. september og loks 19,90 krónur 3. október 2008 þegarviðskiptum með hlutabréf í bankanum var hætt. Samkvæmt ákæru voru framangreind viðskipti EFL framkvæmd að undirlagiákærða. Um hafi verið að ræða ólögmætt inngrip í gangverk markaðarins sem hafihaft áhrif á markaðsgengi hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf., tryggt óeðlilegtverð á hlutabréfunum á tímabilinu, búið til verð á þeim og gefið eða veriðlíklegt til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega eða misvísanditil kynna. Þannig hafi ákærði raskað þeim forsendum og lögmálum sem liggja aðbaki eðlilegri verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði með því að aukaseljanleika hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. með ólögmætum hætti. 3Meðal málsgagna eru tölvubréf sem meðalannars dómfelldu ÍG, JSH og SS ýmist sendu eða fengu, svo og upptökur af símtölumþeirra á ákærutímabilinu og varða með einum eða öðrum hætti kaup EFL á hlutum íbankanum og mögulega skyldu til flöggunar vegna þeirra viðskipta vegnasvonefndrar 5% reglu sbr. 93. gr. laga nr. 108/2007. Enda þótt í máli þessu séeingöngu til úrlausnar ætluð refsiverð háttsemi ákærða þykir engu að síður réttað rekja fyrrnefnd samskipti. Að kvöldi 20. nóvember 2007 sendi dómfelldiJSH dómfellda ÍG svofellt tölvubréf: „Keyptum netto 17,4 m að nv í LAIS í dag(meðalverð 37,05) og heildar eignin er þá 150 m að nv í lok dags. Lokagengiðvar 37,90. Hvaða svigrúm höfum við í framhaldinu í LAIS ef mkt heldur áfram íræpu á morgun?“ Að kvöldi 27. febrúar 2008 framsendi dómfelldi JSH í tölvupóstitil dómfellda ÍG tölvubréf sem honum og dómfellda SS hafði rétt áður borist frástarfsmanni áhættustýringar Landsbanka Íslands hf. með fyrirsögninni: „Nálgumstflöggunarmörk í LAIS“. Upphaf tölvubréfsins var svohljóðandi: „Nálgumstflöggunarmörkin í eigin bréfum. Staðan við lok dags var 523 milljónir hluta eða4,67% af útgefnu hlutafé, um 36 milljón hlutum frá flöggun.“ Af þessu tilefnilét dómfelldi JSH eftirfarandi orð fylgja um leið og hann framsendi tölvubréfiðtil dómfellda ÍG: „Thad er ahyggjuefni hvernig stada mala er i lais. Verdumekki lengi ad na floggunarmorkunum mv hvernig overhangid er og almenn stemmninga markadi. Hversu stift eigum vid ad taka a moti eigin brefum afram?“Í símtali sama starfsmannsáhættustýringar við dómfellda SS að morgni 5. mars 2008 ræddu þeir um að hafaverið mjög nálægt flöggunarmörkum við lok markaðar daginn áður. Undir loksímtalsins spurði sá fyrrnefndi: „Er ekki ætlunin að flagga ekki eða?“ Þvísvaraði dómfelldi SS: „Jú jú, það er, geri allt til að komast hjá því.“Viðmælandinn svaraði: „Já já, mig grunaði það.“ Síðdegis föstudaginn 14. mars2008 sendi sami starfsmaður áhættustýringar tölvubréf til dómfelldu JSH og SSmeð fyrirsögninni: „Staðan í LAIS 4,85%“, þar sem sagði meðal annars: „Staðan íLAIS er 542,6 milljón hlutir, 4,85% eða 17 milljón hlutum frá flöggun ...Miðlun á eitthvað eftir að klára í dag. Veit samt ekki hvort það lækkarstöðuna. Veit að 3 milljónir eiga að fara yfir á valréttina. Skilst einnig aðþessar 10 sem SG var með séu enn ófarnar út.“ Þremur dögum síðar, að morgni mánudagsins17. sama mánaðar, sendi sami starfsmaður þeim dómfelldu JSH og SS tölvubréf meðfyrirsögninni: „Staðan í LAIS 4,86%“, og hófst það þannig: „Update á þessu. EODvar 544,1 milljón hlutir eða 4,86%. 15,5 milljón hlutum frá flöggun.“ Þetta tölvubréfframsendi dómfelldi JSH til dómfellda ÍG sem svaraði að bragði: „Sendu þettalíka ávallt á mig.“ Annar starfsmaður áhættustýringarhringdi til dómfellda JSH skömmu eftir hádegi 11. september 2008 og sagði: „Þiðeruð komnir hérna yfir 5% inn í LAIS.“ Því svaraði dómfelldi JSH: „Uhh viðvitum allt um það.“ Viðmælandinn: „Þið vitið allt um það?“ Dómfelldi JSH : „Já.“Viðmælandinn: „Okei, hérna verður þetta flaggað eða er þetta að fara út aftureða hvernig er þetta?“ Dómfelldi JSH : „Uh ... þessu verður ekki flaggað.“Síðan bætti hann við: „Og ... það er bara verið að vinna í því að koma þessuút.“ Fyrir hádegi mánudaginn 29. september ræddust dómfelldi SS og samistarfsmaður áhættustýringar tvívegis við. Í fyrra símtalinu spurði dómfelldi SS:„Heyrðu hérna, flöggunarmörk ... eigum við að flagga í Landsbankanum eða?“ Þvísvaraði viðmælandi hans: „Erum við ekki komnir yfir bara eftir þessar hreyfingarþarna í morgun?“ Í því síðara, sem átti sér stað tæpum tveimur klukkustundumsíðar, spurði starfsmaður áhættustýringar: „Heyrðu hafið þið litið eitthvað ástöðuna hvað þið ætlið að gera?“ Dómfelldi SS: „Já hérna, við þurfum bara aðsjá hvernig dagurinn spilast. Annars verðum við þá bara að flagga í lok dags ef...“ Viðmælandinn: „Já. Nægir það eða? Hefðuð þið ekki þurft að gera þettafyrir tíu eða?“ Dómfelldi SS: „Ég veit það ekki.“ Nokkru síðar í símtalinusagði hann: „En þú veist þetta kom óvænt upp á sko. Þetta eru viðskipti semgengu til baka. Þannig að það er alveg hægt að, hérna þú veist, við vissumekkert af þessu.“ Viðmælandinn: „Nei, það er hægt að færa rök fyrir því aðþetta hafi gerst líka í dag sko.“ Dómfelldi SS: „Já ... þú sendir meilið tilokkar, eða eitthvað svoleiðis, 10 mínútur 10 eða eitthvað þannig. Þannig að,það hefði heldur ekki verið skynsamlegt að senda út flöggun án þess að verabúinn að átta sig á hvað staðan var sko.“ Viðmælandinn: „Nei nákvæmlega.“ DómfelldiSS: „Það verður bara að meta stöðuna núna og, og það verður bara flaggað í lokdags ... ef þess þarf.“Síðdegis sama dag sendi samistarfsmaður áhættustýringar tölvubréf til dómfelldu JSH og SS meðfyrirsögninni: „LAIS staða yfir flöggunarmörkum – lokastaða dagsins“. Ítölvubréfinu var greint frá flöggunarstöðunni í lok dagsins sem væri alls„705,127,218 eða 6,3% af útgefnu hlutafé.“ Í svari dómfelldar JSH sem sent varí tölvupósti með afriti til dómfellda ÍG sagði: „Það verður trade á eftir.Munum ekki flagga.“ Þá áframsendir starfsmaður Landsbanka Íslands hf. meðalannars til ÞAI, forstöðumanns áhættustýringar bankans, með eftirfarandi viðbót„Til upplýsinga. 200 nom á víst að fara út á til kúnna í Lux. Síðdegis daginn eftir, þriðjudaginn 30.september 2008, kom meðal annars fram í tölvubréfi frá dómfellda JSH tildómfellda ÍG: „Erum 53,6 að nv. yfir flöggunarmörkum m.v. að miðlun sé óbr. fráþví í gær.“Þá hefur verið lögð fram upptaka afsímtali milli SG, forstöðumanns verðbréfamiðlunar bankans, og dómfellda JSH semátti sér stað fyrir hádegi 14. mars 2008. Er ástæða til að gera hér nokkragrein fyrir þeim samskiptum. Í símtalinu spurði SG: „Hvernig er staðan?“ DómfelldiJSH svaraði: „Þetta er að gappa aðeins upp, upp um tæpt prósent.“ Stuttu síðarsagði SG: „Já já, þetta verður fínt. Þetta, við erum að fara með þetta yfir 30núna.“ Dómfelldi JSH: „Eigum við ekki bara að stefna á að setja það yfir það?“ SG:„Jú 32-3. Það er fínt. Eða 35, bara eins og árslokagengið. Ef þú ert sáttur viðþað.“ Dómfelldi JSH: „Já, er ekki fínt að fá þetta í eitthvað svoleiðis. Égheld það ... við þurfum að fá ... færri svona viðbjóðslega daga eins og í gær.Þetta var hræðilegur dagur maður.“ SG: „Já, en samt engin velta samt.“ DómfelldiJSH: „En, það er ... nei engin velta. En það sem er jákvætt í þessu og það semmaður er svona að skynja. Sjáðu fyrir sex mánuðum ef að krónan hefði fallið um4% hvað hlutabréfamarkaðurinn hefði gjörsamlega misst fæturna.“4Í skjölum málsins eru fundargerðirfjármálanefndar á ákærutímabilinu og tölvubréf ákærða. Verður efni þeirra hérrakið að svo miklu leyti sem það varðar ákæruatriði.Um er að ræða 32 fundifjármálanefndar sem haldnir voru frá því í lok október 2007 og fram í byrjunoktóber árið eftir. Þar mun dómfelldi ÍG 24 sinnum hafa dreift skýrslu semtekin hafði verið saman af EFL og bar yfirskriftina „Report 4:15/Prop TradingTotal/Prop Trading“. Í hverri skýrslu komu fram breytingar á eign EFL íeinstökum verðbréfaflokkum undanfarinnar viku eða frá því að síðasti fundurfjármálanefndar hafði verið haldinn, miðað við nafnverð og markaðsverðverðbréfanna, svo og hagnaður eða tap vegna viðskipta með bréfin. Samkvæmtfundargerðum af fundum fjármálanefndar, sem lagðar hafa verið fram, var dreiftyfirliti yfir stöðu Landsbanka Íslands hf. í eigin hlutabréfum á fundumnefndarinnar 9. apríl, 16. apríl, 14. maí, 2. júlí, 23. júlí, 6. ágúst, 20.ágúst og 1. október 2008, undir dagskrárliðnum „Umfjöllun um stöðu Landsbankansí eigin bréfum“. Mun útlánaeftirlit bankans hafa tekið þessi yfirlit saman ágrundvelli 29. gr. laga nr. 161/2002. Meðal gagna málsins eru einnigskýrslur sem teknar voru nánast vikulega saman á tímabilinu frá 5. nóvember2007 til 30. september 2008 og báru yfirskriftina: „Yfirlit yfir eign bankans ísjálfum sér skv. 29. gr. laga nr. 161 um fjármálafyrirtæki“. Af þessum skýrslumeru átta sem bera með sér að hafa verið lagðar fram á áðurnefndum fundumfjármálanefndar þar sem þær voru dagsettar einum eða tveimur dögum áður enfundirnir voru haldnir. Þá hafa verið lögð fram 19 tölvubréf sem send vorudómfellda ÍG frá starfsmanni útlánaeftirlits Landsbanka Íslands hf. átímabilinu 27. febrúar til 30. september 2008 þar sem fram komu upplýsingar um„eign bankans í sjálfum sér“. Segir í minnisblaði ÞAI, fyrrverandi forstöðumanns áhættustýringarbankans, 16. desember 2015, sem áður hefur verið rakið, að á vikulegum fjármálanefndarfundumhefðu deildirnar farið yfir sína stöðu og breytingar frá síðasta fundi ogstarfsmenn þannig fengið samþykkt á því sem þeir höfðu gert.Samkvæmt fundargerðum þeirra fundafjármálanefndar sem dómfelldi ÍG sat frá því í lok október 2007 og fram íbyrjun október árið eftir gerði hann þar grein fyrir starfsemi EFL og fór yfirstöðuna á verðbréfamarkaði. Á fundi nefndarinnar 19. desember 2007 var meðalannars bókað eftir honum: „Lækkun á síðustu tveimur vikum eru 631 m.kr., séekki tekið tillit til LAIS er lækkunin 500 m.kr. ... Þessi vika er búin að veraerfið á mörkuðum en náðist að selja í LAIS á ágætu verði.“ Á fundi 27. samamánaðar var auk annars fært til bókar þegar fjallað var um kynningu dómfellda:„Staða þróast jákvætt frá síðasta fundi. Innan við 100 m.kr. niður á Q4 aðteknu tilliti til LAIS. Markaðir opna upp í dag og stefnir í að verðum réttumegin við núllið um áramótin.“ Þá sagði: „hugsanleg vakt Landsbankans viðKaupþing. Hugmyndum að samningi hefur verið kastaða á milli. KAUP með vakt áokkur 1m. kr. að nafnvirði tilboð inni, 400 m.kr. markaðsvirði á dag ... Viðgerum sambærilegan samning um vakt á kaupþingsbréfum. Við viljum segja uppsamningi við STRB.“ Hinn 23. janúar 2008 var eftirfarandi skráð í fundargerðeftir honum: „Heildarstaða niður um 5,4 ma.kr. ... frá áramótum, 4,8 ma.kr. efLAIS staða er tekin út. Staða niður um 3,8 ma.kr. síðustu tvær vikur.“ Í fundargerð 6. febrúar sama ár varhaft eftir dómfellda ÍG: „Stóra myndin er sú að síðustu tvær vikur hafa komið ágætlegatil baka. Fyrir utan LAIS bréf er staðan 2,4 ma.kr. niður á árinu.“ Á fundiviku síðar var fært til bókar eftir honum: „Síðasta vika var erfið á öllummörkuðum. Staða niður um 1300 m.kr. síðustu vikuna ef tekið er tillit tilLandsbanka bréfa. Frá áramótum er staðan niður um 3,9 ma.kr.“ Í fundargerð 27.sama mánaðar var frásögn hans af stöðunni lýst svo: „Síðustu tvær vikur eru íheild niður 82 m.kr. ... fyrir utan Landsbankann. Staðan á árinu er niður um 4ma.kr. ef tekið er tillit til LAIS.“ Á fundi viku síðar, 5. mars 2008, var hafteftir honum: „Lækkun í vikunni er um 246 m.kr. án LAIS. Á árinu 4,2 ma. niður.“Hinn 9. apríl sama ár var gerðsvofelld grein fyrir umfjöllun dómfellda ÍG um stöðuna: „Farið yfir niðurstöðusíðasta ársfjórðungs en staða er niður um 4,2 ma.kr á síðasta ársfjórðungi.Jákvætt að Intrum og Marel koma sterkt til baka í lok ársfjórðungs. Hagnaður áStraumsstöðu upp á 200 m.kr. Lok ársfjórðungs var góður. Draga verður 977 m.kr.frá vegna Landsbankabréfa. Af hlutdeildarfélögum er LME með hagnað upp á 2,2 m€og Lánstraust var selt sem skilaði hagnaði upp á 340m. kr. Merrion er ekki innien hagnaður upp á 1,5m€. Heildarstaða því tap upp á 2,6 ma.kr.“ Í fundargerð 14. maí 2008 var skráðþegar fjallað var um kynningu dómfellda ÍG: „Farið í þróun síðustu viku sem varviðunandi. Vika upp um 366 m.kr. ef ekki er tekið tillit til LAIS, ársfjórðungurupp um ca. 900 m.kr. þegar allt er tekið saman“. Þá sagði: „Markaður er almennterfiður og LAIS á undir högg að sækja. Fáir kaupendur á markaði. Trading ágrundvelli frétta hefur ekki komið fram. Er ákveðið áhyggjuefni ásamt því aðneikvæður orðrómur er um Landsbankann.“ Á fundi hálfum mánuði síðar var bókaðum umfjöllun hans um stöðuna: „Síðasta vika var mjög erfið á mörkuðum ... Vikaner niður um 548 m.kr. ef leiðrétt er fyrir Landsbankanum.“ Hinn 11. júní sama ár var kynningu dómfelldaÍG á stöðunni lýst svo í fundargerð: „Síðustu tvær vikur er niður um rúmar 1,5ma.kr. ef tekið er tillit til Landsbankabréfa og ársfjórðungur er því um 200m.kr. í plús.“ Í fundargerð fjármálanefndar 25. júní 2008 var bókað: ,,Fariðyfir tvær síðustu vikur. Niður um 1 ma.kr. sem er það sama og ársfjórðungurinnen án LAIS er staðan niður um 500 m.kr. á ársfjórðungnum.“ Þá var bókað í fundargerð 2. júlí2008: ,,Síðasta vika var jákvæð og er niðurstaða ársfjórðungs ... upp um 855m.kr.“ Í fundargerð 20. ágúst 2008 var haft eftir dómfellda ÍG: „Síðasta vikaupp um rúmar 800 m.kr. sé ekki tekið tillit til Landsbanka bréfa. Þessiársfjórðungur er þá niður um 3,8 ma.kr. ... LAIS hefur verið að hækka síðustuvikuna en framboð hefur þornað upp og eftirspurn leiddi til hækkunar.“ Á fundi 24. september var bókaðeftir dómfellda ÍG: „Síðustu viku er staðan upp um rúma 2 ma.kr. sem skýrist afhækkun á íslenskum bréfum.“ Þá kom fram að „Mikið magn af Landsbankabréfumhefur verið að fara inn á markaðinn.“ Í síðustu fundargerðinni, 1. október2008, var meðal annars fært til bókar eftir honum: „Síðasta vika erfið ámörkuðum ef ekki tekið tillit til LAIS. Ársfjórðungur niður í heild um 8,3ma.kr.“ Af gögnum málsins verður enn fremurráðið að á tímabilinu 13. júní 2001 til 3. október 2008 hafi „eftir hvernbankadag“, eins og komist var að orði í bréfi þáverandi regluvarðar Landsbanka Íslandshf. til Fjármálaeftirlitsins 26. apríl 2010, verið tekin saman fyrrnefnd „4–15skýrsla“ sem send var ákærða og HJK sem bankastjórum og nokkrum öðrumstjórnendum og starfsmönnum bankans með tölvubréfi. Mun deild áhættustýringar íbankanum hafa tekið þessar skýrslur saman á ákærutímabilinu. Í bréfiregluvarðarins sagði um hana: „Tilgangur skýrslunnar var að gefa mynd af þeirrimarkaðsáhættu sem bankinn hafði tekist á hendur hverju sinni.“ Í gögnum málsins er jafnframt aðfinna tölvubréf frá forstöðumanni á lögfræðisviði Landsbanka Íslands hf. tilákærða 13. mars 2008 með minnisblaði sem forstöðumaðurinn og tveir aðrirstarfsmenn bankans höfðu tekið saman 5. sama mánaðar um efnið: „niðurstaða afskoðun á möguleikanum á að lækka hlutafé og hækka á einum og sama hluthafafundi.“Í upphafi minnisblaðsins sagði: „Landsbanki Íslands hf. á talsvert stóran hlutaf eigin hlutabréfum um þessar mundir. Talsverðar hræringar hafa verið áfjármálamörkuðum og hætt er við að ef reynt verður að losa umrædda hluti út ámarkað muni það valda talsverðri verðlækkun á gengi bankans með tilheyrandiauknum óróa. Leita þarf leiða til að losna við hlutina með öðrum aðferðum ensölu ... Spurning er hvort unnt er að lækka hlutafé Landsbankans með ákvörðunhluthafafundar og hækka það síðan aftur með útgáfu jöfnunarhluta þannig aðheildarhlutafé eftir fundinn sé hið sama og fyrir fundinn. Meta þarf hvort slíkaðferð sé tæk eftir hlutafélagalögum annars vegar og hver skattaleg áhrifhennar eru hins vegar.“ Auk þess hafa verið lögð fram tvötölvubréf sem ákærði sendi BTB í ágúst og september 2008. Með fyrratölvubréfinu 22. ágúst fylgdi kynning um hvernig haga mætti hugsanlegrisameiningu Landsbanka Íslands hf. og Straums-BurðarássFjárfestingabanka hf., en sá banki mun að stórum hluta hafa verið í eigu félagasem BTB og BG réðu yfir. Í síðara tölvubréfinu 17. september 2008 sagði meðal annars í umfjöllun umhugsanlegan samruna bankanna tveggja: „Kjarni málsins er að það er of mikiðflot á bréfum hvors banka fyrir sig, þ.e. okkur vantar í endakaupendur afbréfum sem og fjármögnunaraðila á bréfin almennt ... Landsbankinn á erfitt meðað kaupa meira af eigin bréfum án eiginfjáraukningar ... Sameining viðLandsbanka býður hins vegar upp á að færa eiginfjárhlutfallið sameinaðs banka íc.a. 11% en við það losnar um ríflega 600 milljónir evra af eigin fé. Þetta ereinmitt það eigið fé sem við höfum gert ráð fyrir að nota annars vegar í aðþurrka upp eigin bréf og hins vegar til að leysa ákv. mál ... Jafnframt verðurað hafa í huga að skv. reglum eru báðir bankarnir takmarkaðir af því aðfjármagna eigin bréf við 10% af nafnverði hlutafjár. Það eru hins vegar minnitakmarkanir á að fjármagna bréf hvors annars beint og óbeint ... Þetta hafabankarnir verið að gera í töluverðum mæli. Þannig að það er umtalsvert magn afrými til fjármögnunar hlutabréfa sem fellur út við sameiningu þar sem lán út áStraumsbréf koma til með að flokkast sem lán út á eiginbréf eftir sameiningu oglán út á Landsbankabréf í Straumi verða lán út á eigin bréf í sameinuðum banka... Þegar þetta er skoðað þá verður niðurstaðan sú að lán út áStraumsbréf/Samson Global í Landsbanka sem verði áfram til eftir sameiningunaog lán í Straumi út á Landsbanka/Samson ehf. verða um 10% af hlutafé sameinaðsbanka. Þetta er auðvitað vandamál þar sem til viðbótar eru auðvitað núverandilán Landsbankans út á eigin bréf sem verða eftir sameininguna um 7-8% afheildarbréfum bankans þrátt fyrir að ég geri ráð fyrir að fella niðurumtalsvert magn bréfa. Samtals er þetta um 17-18% sem auðvitað er nokkuð yfir10% mörkunum. Þetta verður ekki leyst nema í samvinnu við KB og Glitni. En íþví samhengi er rétt að muna að við erum núna að semja við Glitni um að taka 27milljarða á Samson ehf. sem ekki er meðtalið í þessari umræðu.“55.1 Ákærði neitar sem fyrr segir sök og vísar einnig til þess að hannhafi ranglega verið sakfelldur í héraði. Engin skjalleg sönnunargögn eðaframburður vitna gefi vísbendingu um að viðskiptin á ákærutímabilinu hafi veriðað undirlagi hans og sé aðkoma hans að þeim viðskiptum með öllu ósönnuð. Áengum tíma hafi komið fram athugasemd frá eftirlitsaðilum eða þar til bærumaðilum innan bankans um að framkvæmdin færi í bága við lög. Auk þess andmælirákærði því sérstaklega að hann einn sé dreginn til ábyrgðar umfram aðrastjórnendur Landsbanka Íslands hf. Ákærði hefur einnig borið um að setahans í fjármálanefnd hafi ekki veitt honum nokkrar vísbendingar um viðskipti EFLog aðrar skýrslur um eign bankans í eigin bréfum hafi tengst því að hann hafisem bankastjóri viljað hafa góða yfirsýn yfir eiginfjárgrunn bankans, meðalannars vegna svonefndrar 10% reglu. Varnir ákærða fyrir héraðsdómi eru nánarraktar í hinum áfrýjaða dómi.Fyrir Hæstarétti byggir ákærði enn fremur á því að í hinumáfrýjaða dómi hafi verið fallist á framburð dómfelldu SS og JSH og metið trúverðugar skýringar þeirra á þeim viðskiptum semákæran taki til, þó að undanskildu tímabilinu 29. september til 3. október2008. Þá hafi hann verið ranglega sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr.117. gr. laga nr. 108/2007 á grundvelli gagnályktunar frá ákvæðum 115. og 116.gr. þeirra laga sem brjóti í bága við meginregluna um skýrleika refsiheimilda. Aukþess hefðu viðskipti EFL, hvað sem öðru líður, ekki verið framkvæmd „aðundirlagi hans“ eins og fram komi í ákæru. Verður nú nánar vikið að vörnumákærða.5.2Í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar ermælt fyrir um að engum verði gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekurum háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sérstað eða megi fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Í þessu ákvæði felstgrunnregla íslensks réttar um skýrleika refsiheimilda, sem á sér hliðstæðu í 1.mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í henni felst áskilnaður um aðrefsiheimild sé lögbundin og svo skýr og ótvíræð að ljóst sé af lestrilagaákvæðis hvaða háttsemi sé refsiverð. Vafa um hvort refsiákvæði taki tilháttsemi ber að virða ákærða í hag, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 14. desember1995 sem birtur var á bls. 3149 í dómasafni réttarins það ár.Dómstólar túlka og skýra inntakrefsiákvæða eins og annarra lagaákvæða, sbr. dóm Hæstaréttar 18. febrúar 2021 ímáli nr. 30/2020. Við mat þess hvort ákvæði 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 hafiverið nægilega skýrt á verknaðarstundu með tilliti til þeirrar háttsemi sem ákærðaer gefin að sök ber að líta til þess hvort orðalag ákvæðisins hafi verið svoafdráttarlaust og fyrirsjáanlegt að ekki hafi á verknaðarstundu verið vafi umað í háttsemi hans fælist markaðsmisnotkun í skilningi 1. mgr. 117. gr.laganna. Er því nauðsynlegt að fjalla um forsögu ákvæðisins í þessu samhengi ogþá hagsmuni sem því er ætlað að vernda.Ákvæði um markaðsmisnotkun voru fyrst tekin upp ílög hér á landi árið 1996 með 30. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti.Með samnefndum lögum nr. 33/2003 urðu nokkrar breytingar á ákvæðinu ummarkaðsmisnotkun og enn var gerð breyting að þessu leyti með breytingu á þeimlögum, sbr. 13. gr. laga nr. 31/2005 og 55. gr. laga nr. 33/2003 þannigbreyttum. Með þessum breytingum, sem tóku mið af tilskipun Evrópubandalagsins nr. 2003/6 frá 28. janúar 2003um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun, voru ákvæði um markaðsmisnotkun gerðítarlegri. Á grundvelli laganna var sett reglugerð nr. 630/2005 uminnherjaupplýsingar og markaðssvik. Var í 8. til 9. gr. reglugerðarinnarfjallað nánar um hvað teldist markaðsmisnotkun í skilningi laganna. Þá var í10. gr. hennar fjallað um þá þætti sem Fjármálaeftirlitið skyldi taka tillittil við mat á því hvort um væri að ræða „viðurkennda markaðsframkvæmd“.Lög nr. 108/2007 tóku gildi 1. nóvember 2007 ogvoru ákvæði 1. mgr. 117. gr. þeirra um markaðsmisnotkun óbreytt frá eldrilögum. Eitt af helstu markmiðum laganna er að stuðla að eðlilegri verðmyndun ámarkaðstorgi fjármálagerninga eða skipulegum verðbréfamarkaði, þar á meðal í kauphöll,en reglur um þá markaði er einkum að finna í IV. og XII. kafla laganna.Samkvæmt því eiga lögmál um framboð og eftirspurn að ráða þar ríkjum þannig aðsé framboð á tilteknum hlutabréfum meira en eftirspurn lækki verð þeirra en séeftirspurnin meiri en framboðið hækki verðið. Í samræmi við fyrrgreint markmiðlaganna beinast mörg ákvæði þeirra, svo og laga nr. 110/2007 um kauphallir, aðþví að koma í veg fyrir að fjárfestar og aðrir sem hagsmuna hafa að gæta látifreistast til að hafa áhrif á þessa verðmyndun með ótilhlýðilegum hætti og geriþeir það eru lögð ströng viðurlög við þeim brotum. Þrátt fyrir framangreindarlagabreytingar er litið svo á að reglugerð nr. 630/2005 sé enn í gildi, nú meðstoð í lögum nr. 108/2007.Í III. kafla laga nr. 108/2007 er fjallað um gagnsæi viðverðbréfaviðskipti og taka ákvæði þess kafla til fjármálafyrirtækja sem hafaheimild til þeirra viðskipta, sbr. 27. gr. laganna. Samkvæmt 29. gr. þeirraskal fjármálafyrirtæki sem á viðskipti utan skipulegra verðbréfamarkaða eðamarkaðstorga fjármálagerninga, annaðhvort fyrir eigin reikning eða fyrir höndviðskiptavina, með hlutabréf sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegumverðbréfamarkaði, gera opinberar upplýsingar um verð, umfang og tímasetninguviðskiptanna. Fyrir gildistöku laga nr. 108/2007 var litið svo á að þóttfjármálafyrirtæki teldist fruminnherji gagnvart viðskiptum með eigin bréf hefðiþróun og styrking svonefndra ,,kínamúra“ sem lutu eftirlitiFjármálaeftirlitsins leitt til þess að viðskipti veltubókar slíks fyrirtækis,sem sett hafði sér reglur um meðferð trúnaðarupplýsinga um eigin viðskipti,þyrfti ekki að tilkynna sem innherjaviðskipti til Kauphallar, enda þyrfti ekkiað tilkynna slík viðskipti af öðrum ástæðum, til dæmis vegna reglna um flöggun.Umrædd heimild veltubókar fjármálafyrirtækis til viðskipta með eigin bréf, semí tilviki Landsbanka Íslands hf. var hjá EFL, byggðist á því að slík viðskiptiværu í eðli sínu ekki verðmótandi og hefðu því ekki upplýsingagildi fyrirfjárfesta. Grundvallaðist þetta fyrirkomulag þannig á því að vegna reglna um ,,kínamúra“samkvæmt reglum um innri starfsemi banka hefði EFL ekki aðgang aðinnherjaupplýsingum og mætti því jafna slíkum viðskiptum til viðskipta ótengdsaðila. Áttu þessi rök þar af leiðandi ekki við þegar um var að ræða ákvarðanirum viðskipti veltubókar með eigin bréf sem teknar voru af yfirstjórn bankanseða bankastjórum og voru stórfelld eða óvenjuleg í sögulegu ljósi. Þóttframangreind undanþága hafi verið viðurkennd í framkvæmd í tíð eldri laga varmeð gildistöku laga nr. 108/2007 ekki lengur um það að ræða aðFjármálaeftirlitið staðfesti reglur fjármálafyrirtækis um innri starfsemi sína,þar á meðal reglur um starfsemi veltubókar og þar af leiðandi þá undanþágu semEFL hafði til viðskipta með eigin bréf. Hins vegar liggur fyrir að þrátt fyrirþetta héldu viðskipti eigin fjárfestinga íslensku viðskiptabankanna þriggja,þar á meðal Landsbanka Íslands hf., áfram óbreytt og án þess að séð verði aðþað hafi sætt athugasemdum af hálfu eftirlitsaðila. Í 93. gr. laga nr. 108/2007 er mælt fyrir um flöggunarskyldu vegna viðskiptameð eigin hluti við ákveðnar aðstæður. Í 1. mgr. segir að ef útgefandi aflareða ráðstafar eigin hlutum skuli hann birta opinberlega hlutfall þeirra eföflunin eða ráðstöfunin leiðir til þess að hlutfallið nær, hækkar yfir eðalækkar niður fyrir 5% eða 10% atkvæðisréttar. Skal reikna hlutfallið út ágrundvelli heildarfjölda hluta sem atkvæðisréttur fylgir, jafnvel þótt nýtingatkvæðisréttarins falli niður. Samkvæmt 2. mgr. skulu upplýsingarnar birtaropinberlega eins fljótt og auðið er og eigi síðar en fyrir klukkan 12 næstaviðskiptadag eftir öflunina eða ráðstöfunina. Í XII. kafla laganna er fjallað um verðmyndun á skipulegumverðbréfamarkaði. Þar er í 116. gr. kveðið á um viðskiptavaka. Eftir 1. mgr.getur fjármálafyrirtæki sem hefur heimild til verðbréfaviðskipta með samningivið útgefanda fjármálagerninga skuldbundið sig til að vera viðskiptavaki, þaðer kaupa og selja fyrir eigin reikning eða reikning útgefanda tilteknafjármálagerninga í því skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapist á þeim.Skal viðskiptavaki tilkynna um samninginn til skipulegs verðbréfamarkaðar þarsem viðkomandi fjármálagerningar hafa verið teknir til viðskipta, svo sem nánarer kveðið á um í 2. mgr. Geri fjármálafyrirtæki viðskiptavakasamning umviðskipti fyrir reikning útgefanda skal samkvæmt 4. mgr. tryggt að útgefanda séekki unnt að hafa áhrif á ákvarðanir um viðskipti á grundvelli samningsins. Í 117. gr. laganna eru ákvæði um markaðsmisnotkun sem lýst er óheimil íupphafi 1. mgr. þeirrar greinar. Samkvæmt 1. tölulið málsgreinarinnar er meðalannars með markaðsmisnotkun átt við að eiga viðskipti eða gera tilboð sem gefaeða eru líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð fjármálagerningaranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið, eða tryggja óeðlilegt verð eðabúa til verð á einum eða fleiri fjármálagerningum, nema sá sem átti viðskiptineða gaf fyrirmæli um þau geti sýnt fram á að ástæður að baki þeim séu lögmætarog að viðskiptin eða fyrirmælin hafi verið í samræmi við viðurkenndamarkaðsframkvæmd á viðkomandi skipulegum verðbréfamarkaði, sbr. b-lið. Þó ertekið fram í 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. laganna að ákvæði 117. gr. þeirra eigiekki við þegar um er að ræða viðskipti með eigin hluti í endurkaupaáætlun eðavið verðjöfnun fjármálagerninga, enda hafi viðskiptin farið fram í samræmi viðreglugerð sem sett skuli á grundvelli 118. gr. laganna. Í a-lið 2. töluliðar 1. gr. fyrrgreindrar tilskipunar Evrópubandalagsinsnr. 2003/6, þar sem hugtakið markaðsmisnotkun er skilgreint, eru ákvæði semsvara til a- og b-liða 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Þó ersá munur á að eftir tilskipuninni nær undantekningarreglan, sem fram kemur ísíðari hluta b-liðar, til þeirrar háttsemi sem lýst er í báðum stafliðunum.Eins og hér stendur á ber þar af leiðandi, í samræmi við 3. gr. laga nr. 2/1993um Evrópska efnahagssvæðið og almennar reglur, að skýra a-lið 1. töluliðar 1.mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 svo að það að eiga viðskipti eða gera tilboð,sem gefa eða eru líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verðfjármálagerninga ranglega eða misvísandi til kynna, teljist ekkimarkaðsmisnotkun ef sá sem í hlut á getur sýnt fram á að ástæður að bakiviðskiptunum eða fyrirmælum um þau séu lögmætar og að viðskiptin eða fyrirmælinhafi verið í samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd á skipulegumverðbréfamarkaði. Þá er til þess að líta að samkvæmt 13. tölulið 2. gr. laganr. 108/2007 er um viðurkennda markaðsframkvæmd að ræða í skilningi þeirra ef eðlilegter að gera ráð fyrir að hún sé viðhöfð á einum eða fleiri fjármálamörkuðum ogFjármálaeftirlitið hefur viðurkennt hana með þeim hætti, sem kveðið er á um íreglugerð sem sett skal á grundvelli 118. gr. laganna. Slíkt reglugerðarákvæðihafði ekki verið sett á ákærutímabilinu.Samkvæmt 19. gr. laga nr. 110/2007 skal kauphöll setja reglur um aðild aðskipulegum verðbréfamarkaði þar sem gerð er grein fyrir þeim skyldum sem hvílaá markaðsaðilum. Skulu reglurnar vera gagnsæjar, hlutlægar og byggðar ájafnræði. Á grundvelli þessarar lagagreinar höfðu verið settar aðildarreglursem tóku til Kauphallar Íslands. Í þessum reglum var sjálfvirk pörun tilboðaskilgreind þannig að með henni væri átt við „ferli í tilboðabók þar sem kaup-og sölutilboð eru pöruð sjálfkrafa þegar verð, magn og önnur skilyrði ítilteknu tilboði samsvara tilboði sem áður hefur verið skráð í tilboðaskrá.“ Ígrein 4.6.1 í reglunum sagði að tilboð, sem skráð væru í tilboðaskrá, viðskiptisem parast sjálfkrafa og tilkynnt kauphallarviðskipti skyldu „endurspeglagildandi markaðsverð viðkomandi verðbréfa og ... samanstanda af raunverulegumtilboðum og viðskiptum.“Þegar eldri lög um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 tóku gildi var í fyrstaskipti kveðið á um viðskiptavakt í lögum á sama hátt og gert er í 116. gr. laganr. 108/2007. Með þeim breytingum sem gerðar voru með lögum nr. 31/2005 varskilgreiningunni á markaðsmisnotkun breytt í það horf, sem nú er kveðið á um í1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007, auk þess sem tekið var fram eins og nú ergert í 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. laganna að ákvæðin um markaðsmisnotkun ættuekki við þegar um væri að ræða viðskipti með eigin hluti í endurkaupaáætlun eðavið verðjöfnun fjármálagerninga. Eftir þessar breytingar á lögum umverðbréfaviðskipti verður að skýra ákvæði XII. kafla laga nr. 108/2007 umverðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði til samræmis við 1. tölulið 3. mgr.115. gr. og 116. gr. laganna á þá leið að fjármálafyrirtækjum, sem hafa heimildtil verðbréfaviðskipta, sé óheimilt að stunda viðskipti með eigin hluti áslíkum markaði í því skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapist á þeim, sbr.niðurlag 1. mgr. 116. gr., nema um sé að ræða viðskipti í endurkaupaáætlun eðavið verðjöfnun fjármálagerninga, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. laganna, sbr.einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. mars 2011 í máli nr. 52/2010.Verður í máli þessu byggt á þeirri skýringu laganna, enda í fullu samræmi viðþann tilgang þeirra að tryggja trúverðuga verðmyndun á skipulögðum markaði meðskráð hlutabréf. Samkvæmt öllu framangreindu verður ekki fallist á með ákærða að skorthafi á skýrleika refsiheimildar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.5.3Í ákæru erusakargiftir á hendur ákærða reistar á því að viðskiptin sem þar er nánar lýsthafi verið framkvæmd „að undirlagi“ hans. Telur ákærði hvað sem öðru líður aðþessi verknaðarlýsing sé röng enda hafi hann hvorki tekið ákvarðanir né gefiðfyrirmæli til starfsmanna EFL í þessa veru.Skilja verðurþetta orðalag ákærunnar á þá leið að ákærða sé gefið að sök að hafa átt aðild aðákvörðun og lagt á ráðin um hvernig almennt skyldi staðið að viðskiptum meðeigin bréf Landsbanka Íslands hf. í Kauphöllinni á ákærutímabilinu af hálfu EFL,þannig að brotið hafi gegn a- og b-liðum 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr.108/2007 svo sem lagt var til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi. 6Sönnunarbyrði í sakamálum hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 1. mgr. 108. gr. laganr. 88/2008. Í 1. mgr. 109. gr. laganna segir að dómari meti hverju sinni hvortnægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin umhvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðalhvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafa, vitnisburður, mats- ogskoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Eftir 1. mgr. 115. gr.laganna metur dómari við úrlausn máls sönnunargildi framburðar ákærða, þar ámeðal trúverðugleika hans en við það mat skal meðal annars hugað að ástandi oghegðun ákærða við skýrslugjöf og stöðugleika í frásögn hans. Af öllu þessuleiðir að ríkar kröfur eru gerðar til ákæruvaldsins um sönnun.Verður niðurstaða málsins auk annars byggð á skjölum málsins og matihéraðsdóms á munnlegum framburðum, eins og áður var rakið. Þá gaf ákærðiskýrslu við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, auk þess sem vitnin YÖK, fyrrverandiframkvæmdastjóri verðbréfasviðs, og SRÞ, fyrrverandi starfsmaður EFL, gáfuskýrslu við meðferð málsins eins og einnig er fram komið. 7Áður en afstaðaverður tekin til þáttar ákærða samkvæmt ákæru verður að leysa úr því hvort viðskiptinsem þar er fjallað um hafi, sem slík, farið í bága við a- og b-liði 1. töluliðar1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Svo sem nánargreinir í hinum áfrýjaða dómi og staðfest var í skýrslu ákærða og YÖK fyrirHæstarétti var rekin óformleg viðskiptavakt á vegum EFL í þeim tilgangi að„mynda markað“ um viðskipti með hlutabréf í bankanum. Í tilvitnuðum skýrslumfyrir Hæstarétti kom fram að tilgangur þessa hefði ekki verið sá að hafaóeðlileg áhrif á verð bréfanna heldur að skapa seljanleika þeirra. Einnig barákærði á þann veg að tilvist óformlegrar viðskiptavaktar hjá stóruviðskiptabönkunum þremur hefði verið á allra vitorði. EFL hafi jafnframt veriðætlað að hagnast á viðskiptum með eigin bréf bankans með sama hætti og gilti umönnur hlutabréfaviðskipti, en hann hefði ekki skipt sér af ákvörðunum umeinstök viðskipti. Ákærði hefurekki andmælt því að þau viðskipti með eigin bréf bankans sem lýst er í I. kaflaákærunnar hafi átt sér stað og að þær tölur sem þar koma fram séu réttar. Hefurhann þó sem fyrr segir vísað til þess að þar vanti stóran hluta þeirraviðskipta sem átt hafi sér stað á ákærutímabilinu þar sem ákæruvaldið hafi í málatilbúnaðisínum einvörðungu litið til sjálfvirkra pörunarviðskipta EFL án þess að takatillit til utanþingsviðskipta. Þetta megi ráða af samantekt ákærða um viðskiptií Kauphöllinni þar sem fram komi að á ákærutímabilinu hafi kaup EFL á eiginbréfum bankans numið samtals 3.013.958.117 krónum, þar af hafi kaupin verið2.325.153 krónur í ,,þingviðskiptum“ en 688.562.964 krónur íutanþingsviðskiptum. Sé litið til sölu EFL á bréfum í bankanum á sama tímabili,hafi hún numið alls 2.852.518 krónum. Þar af hafi sala í ,,þingviðskiptum“numið 57.213.029 krónum en í utanþingsviðskiptum 2.794.916.489 krónum. NettókaupEFL á eigin bréfum bankans hafi því einungis numið 161.828.599 krónum áákærutímabilinu. Raunveruleg viðskipti EFL með eigin bréf bankans hafi þvíverið með allt öðrum hætti en lýst sé í ákæru. Af gögnum málsinsverður ráðið að viðskipti með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. í sjálfvirkripörun í Kauphöllinni hafi haft meiri áhrif á skráð gengi þeirra í lok dags enönnur hlutabréfaviðskipti þar með talin utanþingsviðskipti. Eigi að síður erfallist á með ákærða að hin síðartöldu geti einnig haft áhrif á markaðsverð hlutabréfa.Þó verður ekki litið fram hjá því að sjálfvirk pörunarviðskipti í kauphöll eruannars eðlis en utanþingsviðskipti, jafnvel þótt þau séu tilkynnt kauphöll umleið eða skömmu eftir að þau eru gerð. Í fyrrnefnda tilvikinu geta margir komiðað viðskiptunum í einu án þess að vita hver af öðrum. Slík viðskipti komast ávið það að kaup- og sölutilboð, sem skráð hafa verið í tilboðaskrá, eru pöruðsjálfkrafa ef þau samsvara tilboði sem áður hefur verið skráð þar. Með þessumóti er leitast við að tryggja að viðskiptin séu gerð milli ótengdra aðilaþannig að verð á hlutabréfum ráðist af raunverulegu framboði og eftirspurn á markaði.Engin slík umgjörð er um kaup og sölu hlutabréfa utan kauphallar eða skipulegsverðbréfamarkaðar. Slík viðskipti geta að vísu verið milli ótengdra aðila ogendurspeglað raunverulegt framboð og eftirspurn hlutabréfa og þar með gefiðskilaboð til markaðarins, en aftur á móti er engin trygging fyrir því að svo séí reynd enda geta ástæður fyrir slíkum viðskiptum verið ókunnar hinum skipulegaverðbréfamarkaði. Af þessum sökum er réttlætanlegt að gera greinarmun á þessumtvenns konar viðskiptum þegar skorið er úr um hvort markaðsmisnotkun ískilningi a- og b-liða 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 hefurátt sér stað. Í röksemdum með ákæru er greint frá þvíað gripið hafi verið til ýmissa ráða í því skyni að losa Landsbanka Íslands hf.við eigin bréf sín sem safnast höfðu upp í veltubók. Í fyrsta lagi var skiptvið Straum-Burðarás Fjárfestingabanka hf. á eigin hlutabréfum á tímabilinu 17.til 31. mars 2008 þar sem EFL seldi 201.000.000 hluta í félaginu tilStraums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf. og keypti í staðinn 507.000.000 hluta íþví félagi í utanþingsviðskiptum. Í öðru lagi var hlutafé Landsbanka Íslandshf. lækkað með ákvörðun aðalfundar bankans 23. apríl 2008 um 300.000.000 hlutaog hækkað aftur um sömu fjárhæð með útgáfu jöfnunarhlutabréfa til hluthafabankans í formi arðgreiðslu. Í skýrslu ákærða fyrir Hæstarétti kom fram að hannhefði komið að framangreindri ráðstöfun. Í þriðja lagi seldi Landsbanki Íslands hf. 91.000.000 hluta í bankanumtil Hunslow S.A. í utanþingsviðskiptum 12. september 2008 og voru þau kaup aðfullu fjármögnuð með því að hinu erlenda félagi var veitt lán frá dótturfélagibankans í Lúxembourg en bankinn ábyrgðist sjálfur endurgreiðslu lánsins. Ífjórða lagi skipti Landsbanki Íslands hf. á eigin hlutabréfum við Glitni bankahf. á tímabilinu 17. til 30. september 2008 þar sem EFL seldu 168.000.000 eiginhluta og keypti þess í stað 462.000.000 hluta af Glitni banka hf. í því félagií utanþingsviðskiptum. Í fimmta lagi seldi Landsbanki Íslands hf. 210.000.000 eiginhluta til Pro-Invest Partners Corp. í utanþingsviðskiptum 30. september 2008 ogvoru kaupin að fullu fjármögnuð með því að hinu erlenda fyrirtæki var veitt lánfrá dótturfélagi bankans í Lúxembourg en bankinn ábyrgðist sjálfurendurgreiðslu lánsins. Að frátöldum hlutabréfaskiptum við Glitni banka hf.hefur ákærði mótmælt að hafa haft vitneskju um fyrrgreindar ráðstafanir.Þá er í sjötta og sjöunda lagi vísað til þeirra viðskipta sem fjallað erum í II. og III. kafla ákærunnar, sbr. dóm réttarins í máli nr. 34/2019 semkveðinn er upp samhliða dómi þessum. Eins og þar kemur fram hefur ákærði boriðað honum hafi verið kunnugt um og samþykkt að Landsbanki Íslands hf. seldi 250.000.000eigin hluta til Imon ehf. í utanþingsviðskiptum 30. september 2008, með fjármögnunfrá bankanum sjálfum, en ágreiningslaust er að þar var um að ræða stærstueinstöku viðskipti með bréf bankans á árinu 2008. Þá er í dómnum talið sannaðað ákærði hafi ákveðið frekari sölu á eigin bréfum til Imon ehf. sem tilkynntvar til Kauphallarinnar 3. október 2008, sbr. III. kafla ákærunnar. Hefur súniðurstaða fullt sönnunargildi í máli þessu, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr.88/2008. Loks er vísað til þeirra viðskipta sem fjallað er um í IV. kaflaákærunnar en ákærði var sýknaður í héraðsdómi af sakargiftum samkvæmt þeimkafla og kom sú niðurstaða ekki til endurskoðunar með dómi Hæstaréttar í málinr. 34/2019.Með vísan til þesssem að framan greinir er hafið yfir allan vafa að á vegum Landsbanka Íslandshf. hafi kerfisbundið verið stunduð kaup á eigin bréfum bankans í sjálfvirkum pörunarviðskiptumí Kauphöllinni á ákærutímabilinu. Á sú niðurstaða sér bæði stoð í tölulegumgögnum málsins og munnlegum skýrslum fyrir Hæstarétti um óformlega viðskiptavaktbankans með eigin bréf. Þá er sannað, meðal annars með framburði ákærða sjálfs,að hin umfangsmiklu kaup EFL á hlutabréfum í bankanum leiddu til þess aðþau söfnuðust upp hjá bankanum þótt það hafi einnig átt sér aðrar skýringar. Áðurhefur verið rakið að Landsbanka Íslands hf. var lögum samkvæmt ekki heimilt ánsamþykkis Fjármálaeftirlitsins að eiga eða taka að veði eigin hlutabréf semnæmu hærri fjárhæð en 10% af nafnverði innborgaðs hlutafjár og var skylt aðflagga á grundvelli 93. gr. laga nr. 108/2007 ef farið var yfir 5% mörk í þeim efnum.Af þeim ástæðum sem áður hafa verið raktar, meðal annars skyldu til flöggunar ogþeirrar stefnu bankans að eignarhlutur veltubókar færi ekki yfir 5% mörkin, þurftiað losa bankann reglulega við bréfin. Var þetta einkum gert í umfangsmiklum utanþingsviðskiptum eneinnig var gripið til þess ráðs að greiða út arð í hlutabréfum, svo sem áðurgreinir. Verður ekki fram hjá því litið að með því var bankanum í reynd gertkleift að halda áfram kaupum á eigin bréfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum ánflöggunar og hafa þannig áhrif á markaðsgengi bréfanna án þess að þurfa að bjóðaþau til sölu á skipulegum verðbréfamarkaði.Að matiréttarins gat ekki farið á milli mála að umrædd viðskiptahegðun EFL var tilþess fallin að hafa áhrif á markaðsgengi bréfa í Landsbanka Íslands hf. og varþar af leiðandi líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð hlutabréfa bankans ranglega eðamisvísandi til kynna og í reynd koma í veg fyrir að verð bréfanna réðist af raunveruleguframboði og eftirspurn. Er í því efni ekki rétt aðlíta til heildarumfangs viðskipta bankans með eigin bréf eða nettóstöðu kaupaog sölu, svo sem borið er við af ákærða, heldur skiptir mestu máli sú staðreyndað um var að ræða, að langmestu leyti, kaup í sjálfvirkum pörunarviðskiptum enbréfin síðan að stærstum hluta seld eða ráðstafað af bankanum utan skipulegsverðbréfamarkaðar.Svo sem áður greinirverða ákvæði laga nr. 108/2007 skýrð með þeim hætti að lagt sé bann við því að fjármálafyrirtækistundi skipuleg viðskipti með eigin hluti í þeim tilgangi að greiða fyrir þvíað markaðsverð skapist á hlutunum nema í þeim tilvikum sem vísað er til í 1.tölulið 3. mgr. 115. gr. laganna og þá með því að tilkynna þær fyrirhuguðuráðstafanir opinberlega. Hvað sem líður þeim skilningi stjórnenda LandsbankaÍslands hf. að heimilt væri að láta það viðgangast að EFL viðhefði óformlega viðskiptavaktmeð eigin bréf bankans, er jafnframt vafalaust að viðskiptin með bréfin gengulengra og voru umfangsmeiri en samrýmdust starfsemi formlegs viðskiptavaka íeðlilegu viðskiptaumhverfi, sbr. 116. gr. laga nr. 108/2007. Má um það meðalannars líta til upplýsinga sem liggja fyrir í málinu um að hinirviðskiptabankarnir voru nettóseljendur á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf., ásama tíma og EFL keypti 47,2% meira en deildin seldi af hlutabréfum í bankanumí sjálfvirkri pörun.Til þess er einnigað líta að EFL keypti samtals nettóhlut bréfa í Landsbanka Íslands hf. aðmarkaðsvirði 13.861.904.361 krónu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum dagana 29.september til 3. október 2008, en eins og fram kemur í héraðsdómi voru þau kauplangt umfram heimildir samkvæmt áhættureglum bankans. Er fallist á þániðurstöðu héraðsdóms að ekki hafi mátt líta svo á að um væri að ræða viðskiptií samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd í skilningi lokaorða b-liðar 1.töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.Samkvæmt ölluframangreindu ber að leggja til grundvallar að fyrrgreindir starfshættir hafigefið eða verið líklegir til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í LandsbankaÍslands hf. ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið 1. töluliðar 1. mgr.117. gr. laga nr. 108/2007. Hins vegar þarfnast þáttur ákærða og ætluð refsiverðháttsemi hans nánari úrlausnar. 8Ákærði var annar tveggja bankastjóraLandsbanka Íslands hf. sem fóru sameiginlega með stjórn bankans. Þá hefur að framanverið rakið meginefni áhættureglna Landsbanka Íslands hf., en samkvæmt 3. gr.þeirra báru bankastjórarnir báðir ábyrgð á daglegri stjórnun bankans gagnvartbankaráði. Framkvæmdastjórar báru ábyrgð gagnvart bankastjórum á starfsemihvers sviðs og að áhætta væri í samræmi við starfsreglur bankans. Einnig hefurítarlega verið fjallað um fjármálanefnd og það hlutverk hennar að fylgjast meðáhættuþáttum í starfsemi bankans og ákveða áhættumörk. Eins og áður sagði sat ákærði ífjármálanefnd sem formaður. Heyrði verðbréfasvið bankans, og þar með EFL, undirnefndina. Á vettvangi hennar var fylgst með stöðu bankans í eigin bréfum, meðalannars vegna fyrrgreindrar 5% reglu um flöggun, og var nefndin helstivettvangur eftirlits stjórnenda bankans með starfsemi EFL. YÖK, fyrrverandi framkvæmdastjóriverðbréfasviðs, bar einnig í skýrslu fyrir Hæstarétti að á fundumfjármálanefndar hefði verið rætt um kaup EFL á bréfum í bankanum og stefna EFL veriðmótuð þar. Áður er fram komið að ákærði fékk reglulega upplýsingar um nettóviðskiptiEFL með hlutabréf í bankanum á vettvangi nefndarinnar. Þótt ákærði hafi boriðað hann hafi ekki lagt sig sérstaklega eftir því að fá þessar upplýsingar ogheldur ekki óskað eftir upplýsingum um einstök viðskipti deildarinnar verður aðlíta til stöðu hans innan Landsbanka Íslands hf. og þeirrar ábyrgðar sem hennifylgdi, auk þess sem ákærði hefur borið að hann hafi lagt ríka áherslu á að EFLfæri ekki yfir 5% eignarhlut í einstökum félögum, þar á meðal LandsbankaÍslands hf.Eins og málið horfir við réttinumgetur aðkoma annarra stjórnenda bankans að þessu leyti ekki ráðið úrslitum.Niðurstaða um sakfellingu ákærða ræðst þannig fyrst og fremst af setu hans í fjármálanefndog stöðu sem æðsta stjórnanda verðbréfasviðs bankans. Ákærði átti sem fyrr greinirþátt í því sem bankastjóri og formaður fjármálanefndar að marka EFL ramma viðkaup á eigin bréfum bankans. Einnig liggur fyrir að af ýmsum ástæðum var tilefnitil þess fyrir ákærða sem bankastjóra að fylgjast í stórum dráttum með stöðuveltubókar í eigin bréfum, enda sá hann ástæðu til þess í fleiri en eitt skiptiað bregðast við stöðu bankans í eigin bréfum, svo sem áður er lýst. Að öllu virtu er því hafiðyfir skynsamlegan vafa að ákærða voru ljós hin umfangsmiklu og kerfisbundnukaup EFL á eigin bréfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum þótt hann kæmi ekki aðákvörðunum um einstök viðskipti. Jafnframt er sannað að ákærða var kunnugt umþá viðskiptahætti innan bankans að hinirkeyptu hlutir voru einungis að óverulegu leyti seldir aftur í sjálfvirkumpörunarviðskiptunum á markaði en þess í stað seldir í stórum viðskiptum utanskipulegra markaða og gildir þá einu þótt honum hafi ekki verið kunnugt um nánarafyrirkomulag allra slíkra viðskipta.Ákærða er gefin að sök markaðsmisnotkun sem byggist á einstökumviðskiptum EFL í samtals 228 viðskiptadaga 1. nóvember 2007 til 3. október2008. Er í ákæru lagt til grundvallar að viðskiptin hafi verið framkvæmd af dómfellduJSH og SS að undirlagi dómfellda ÍGog ákærða. Í hinum áfrýjaða dómi var á grundvelli mats á munnlegum framburðum sakfelltfyrir viðskipti vegna tímabilsins 29. september til 3. október 2008. Eins ogáður er rakið eiga aðrir dómfelldu, að öðrum lagaskilyrðum uppfylltum,sambærilegan rétt og ákærði til að leita endurupptöku hæstaréttarmáls nr.842/2014. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 er ekki unnt að endurskoðamunnlega framburði annarra en ákærða. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti samkvæmt öllu framanröktu kemureinungis til álita að sakfella ákærða fyrir það tímabil sem hann var sakfelldurfyrir í hinum áfrýjaða dómi, það er 29. september til 3. október 2008. Í þvísambandi er til þess að líta að þegar ljóst varð 29. september 2008 að íslenskaríkið hygðist kaupa 75% hlutafjár í Glitni banka hf. skapaðist enn ríkaratilefni en áður fyrir ákærða að fylgjast í meginatriðum með kaupum EFL á eiginbréfum bankans enda höfðu slík kaup neikvæð áhrif á eiginfjárgrunn bankans.Fyrir liggur að á þessum fimm síðustu viðskiptadögum með bréf bankans var EFLkaupandi allt að 79% bréfa bankans í Kauphöllinni eða 686.059.427 hlutum ágengi á bilinu 19,1 til 21,5 krónur á hlut. Í sögulegu ljósi var því um að ræðaóvenjuleg og stórfelld viðskipti EFL sem höfðu augljósa þýðingu fyrir hagsmunibankans á viðsjárverðum tímum. Er því ótrúverðugur sá framburður ákærða aðhonum hafi ekki á þessum tíma verið ljós hin umfangsmiklu kaup EFL á bréfumbankans. Í ljósi stöðu ákærða er í þeim efnum haldlaus sú skýring hans hérfyrir dómi að hin stórauknu kaup EFL á tímabilinu hafi verið til að annaaukinni eftirspurn hlutabréfa, meðal annars erlendis frá, sem honum hafi aðstórum hluta verið ókunnugt um á þeim tíma. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á niðurstöðu hans um að sannað séað EFL hefðu ekki framkvæmt hin umfangsmiklu kaup á eigin bréfum á tímabilinu29. september til 3. október 2008 án vitundar og samþykkis ákærða. Samkvæmtframansögðu þykir því sannað að viðskiptin sem um ræðir hafi verið að undirlagiákærða, eins og í ákæru greinir. Samkvæmt þessu og að gættum fyrirmælum5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dómsum sakfellingu ákærða fyrir brot gegn a-lið 1. töluliðar 1. mgr.. 117. gr.,sbr. 1. tölulið 146. gr., laga nr. 108/2007 vegna tímabilsins 29. september til3. október 2008.XIISamkvæmt framansögðu var brot ákærða til þess fallið aðhafa veruleg áhrif á verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. og þar með raskatiltrú fjárfesta og almennings á fjármálamarkaðinum.Verða þeir hagsmunir semhér voru í húfi ekki metnir til fjár.Við ákvörðun refsingar verður horft til þess að um var aðræða kerfisbundna markaðsmisnotkun sem beindist að verulegum hagsmunum og fjöldaviðskiptamanna að ógleymdum hagsmunum almennings alls af heilbrigðum mörkuðum. Jafnframtber að líta til þess að ákærði gegndi starfi bankastjóra Landsbanka Íslands hf.Fyrir liggur að meðferð málsins hefur tafist verulega,meðal annars vegna endurupptöku þess. Þær tafir eru ekki á ábyrgð ákærða. Þá tókrannsókn málsins langan tíma en til þess er þó að líta í þeim efnum að nauðsynbar til að rannsaka það sakarefni sem leyst er úr að þessu sinni samhliðasakarefnum samkvæmt II., III. og IV. kafla ákæru. Með dómi Hæstaréttar í málinr. 34/2019, sem kveðinn er upp samhliða þessum dómi, er ákærði dæmdur til aðsæta fangelsi í 12 mánuði skilorðsbundið eftir því sem nánar greinir í dóminum.Við ákvörðun refsingar vegna beggja málanna verður ákærða, eins og hér stendurá, gerð refsing í hvoru máli fyrir sig en þó með hliðjón af 77. gr. almennrahegningarlaga. Samkvæmt þessu og að teknu tilliti til 1., 3. og 7. tölulið 70.gr. almennra hegningarlaga verður refsing hans í þessu máli ákveðin níu mánaðafangelsi og verður refsingin skilorðsbundin eins og greinir í dómsorði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest.Allur sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Hæstarétti sem lauk meðdómi Hæstaréttar nr. 842/2014 greiðist að öllu leyti úr ríkissjóði, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Sigurðar G. Guðjónssonar lögmanns 7.440.000krónur. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptökuþess fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 232. gr., sbr. 4.mgr. 231. gr., laga nr. 88/2008. Fer um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðaeftir því sem í dómsorði greinir, en í fjárhæð þeirra er innifalinnvirðisaukaskattur. Dómsorð:Ákærði Sigurjón Þorvaldur Árnason sæti fangelsi í níu mánuði,en fresta skal fullnustu refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum 2 árumfráuppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Allur sakarkostnaður vegna reksturs hæstaréttarmáls nr.842/2014 greiðist úr ríkissjóði með þeim fjárhæðum sem ákveðnar voru með dómiréttarins 4. febrúar 2016. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegnaendurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða Sigurjóns Þorvaldar, Sigurðar G. Guðjónssonar lögmanns4.500.000 krónur.
|
Mál nr. 69/2000
|
Stjórnarskrá Stjórnsýsla Greiðslumark Beingreiðsla Andmælaréttur Rannsóknarregla Leiðbeiningarregla Gjafsókn Sératkvæði
|
B og F, sem ráku sauðfjárbúskap á jörðinni BA, keyptu jarðirnar LI og HL og fylgdu með kaupunum greiðslumark er nam 349,1 ærgildi og 244 kindur. Framleiðsluráð landbúnaðarins tilkynnti B að beingreiðslur samkvæmt greiðslumarkinu yrðu stöðvaðar, þar sem komið hefði fram ábending frá forðagæslumanni um að skráning sauðfjár á LI hefði verið endurskoðuð og í ljós hefði komið að enginn ásetningur væri lengur skráður að baki beingreiðslum á þessu lögbýli, en B og F höfðu flutt bústofn LI að BA. Eins og ákvæði laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum um aðilaskipti greiðslumarks urðu skýrð þóttu þau ekki fara í bága við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um jafnræði, friðhelgi eignarréttarins eða atvinnufrelsi. Hins vegar var talið að ákvörðun Framleiðsluráðs hefði varðað miklu fyrir atvinnu B og F og fjárhag þeirra. Áður en ákvörðunin hefði verið tekin hefði þeim ekki verið gefinn kostur á að tjá sig, en fyrir lá að áfrýjendur höfðu í hyggju að samnýta hina nýkeyptu jörð með jörð þeirri, sem þau bjuggu á. Eins málið lá fyrir þótti hafa verið nauðsynlegt að kanna það frekar og leita eftir sjónarmiðum B og F áður en ákvörðun yrði tekin, sbr. 10. gr. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þar sem þessara ákvæða hafði í engu verið gætt var fallist á kröfur B og F um að ákvörðunin yrði felld úr gildi og þeim greidd fjárhæð, sem nam vangreiddum beingreiðslum. Eins og málið lá fyrir þótti hins vegar ekki hafa verið sýnt fram á að lagaskilyrði væru til að taka til greina kröfu B og F um að þeim væri heimilt að færa framleiðslurétt frá LI að BA.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2000 og krefjast þess aðallega, að ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins samkvæmt bréfi 9. júní 1999 um að stöðva beingreiðslur til áfrýjenda vegna lögbýlisins Litla-Fjarðarhorns frá og með 1. júní 1999 verði felld úr gildi; að viðurkennt verði með dómi, að áfrýjendum sé heimilt að færa „framleiðslurétt“ sinn frá framangreindu lögbýli þeirra til lögbýlisins Bakka, Reykhólahreppi í Barðastrandarsýslu, og njóta þar beingreiðslna af honum frá 1. mars 1999; og að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða áfrýjendum 788.845 krónur með dráttarvöxtum frá 9. nóvember 1999 til greiðsludags. Til vara krefjast þeir þess að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða sér 7.042.000 krónur með dráttarvöxtum frá 9. nóvember 1999 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar sér til handa í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en áfrýjendur hafa fengið gjafsókn á báðum dómstigum. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinn niður falla. I. Áfrýjendur reka sauðfjárbúskap að Bakka í Geiradal, Reykhólahreppi í Barðastrandarsýslu. Greiðslumark sauðfjár fyrir það lögbýli nam 273 ærgildum árið 1998, en á árinu 1999 var þeim úthlutað 3 ærgildum til viðbótar. Eins og rakið er í héraðsdómi keyptu þau hinn 23. nóvember 1998 jarðirnar LitlaFjarðarhorn og Hlíð í Broddaneshreppi, Strandasýslu. Með í kaupunum fylgdi greiðslumark, er nam 349,1 ærgildi og 244 kindur. Fluttu þau kindurnar fljótlega að Bakka og hafa haft þær þar til vetrarfóðrunar, en þau segja tilgang sinn með framangreindum kaupum hafa verið þann að renna frekari stoðum undir rekstur sinn. Jarðirnar LitlaFjarðarhorn og Hlíð hafi þau eftir atvikum ætlað að nota til sumarbeitar, en ekki sé langt á milli jarðanna og götur greiðar að sumri til. Með tilkynningu Framleiðsluráðs landbúnaðarins 9. mars 1999 var áfrýjanda Benedikt sent yfirlit um beingreiðslur til hans 1. febrúar og 1. mars 1999 vegna Litla-Fjarðarhorns. Í bréfi ráðsins til hans 9. júní 1999 var vísað til tilkynningar hans 7. janúar sama ár, þar sem hann hafi verið tilgreindur sem nýr handhafi beingreiðslna á lögbýlinu. Hafi handhöfn beingreiðslna samkvæmt tilkynningunni verið skráð 13. janúar 1999 og standi sú skráning óbreytt. Í ljós hafi komið við samanburð á greiðslumarki lögbýla 1999 og ásetningi sauðfjár haustið 1998 samkvæmt skrásetningu forðagæslu Bændasamtaka Íslands, að ásetningur fullnægði skilyrðum fyrir fullum beingreiðslum, sbr. ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 5/1996 um greiðslumark sauðfjár á lögbýlum og beingreiðslur 1996 2000. Hafi afgreiðsla beingreiðslna því hafist 1. febrúar með eðlilegum hætti. Seint í apríl 1999 hafi hins vegar komið ábending frá forðagæslunni um að skráning sauðfjár á LitlaFjarðarhorni hefði verið endurskoðuð og við endurtekinn samanburð á forðagæsluskrá og greiðslumarksskrá hafi komið í ljós, að enginn ásetningur hafi lengur verið skráður að baki beingreiðslum á þessu lögbýli. Ráðið hafi því stöðvað afgreiðslu beingreiðslna vegna lögbýlisins frá og með 1. júní 1999. Fram kemur í skýrslu forðagæslu Bændasamtaka Íslands frá 30. desember 1998 að þegar hinn 30. nóvember það ár hafi allur bústofn verið farinn frá LitlaFjarðarhorni að Bakka. II. Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sbr. 14. gr. laga nr. 124/1995, skal greiðslumark sauðfjár bundið við lögbýli og skal aðeins einn framleiðandi vera skráður handhafi beingreiðslu, sem því fylgir. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar voru heimil aðilaskipti greiðslumarks milli lögbýla fram til 1. júlí 1996, enda væru uppfyllt skilyrði, sem sett yrðu í reglugerð. Í 4. mgr. er svo fyrir mælt að heimilt sé að flytja greiðslumark milli lögbýla við sameiningu þeirra, ef eigandi lögbýlis, sem hefur búið og stundað framleiðslu síðastliðin tvö ár, flytji á annað lögbýli og ef eigandi að sérskráðu greiðslumarki flytji á annað lögbýli. Samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laganna, sbr. 15. gr. laga nr. 124/1995, þarf handhafi greiðslumarks að eiga að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks árið 1996 til að fá fulla beingreiðslu. Síðan skyldi landbúnaðarráðherra ákveða árlega ásetningshlutfall að fengnum tillögum framkvæmdanefndar búvörusamninga. Liggur ekki annað fyrir en að framangreint ásetningshlutfall hafi staðið óbreytt. Greint er frá málsástæðum og lagarökum aðila í héraðsdómi. Fallist er á það með héraðsdómi að ákvæði 3. og 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 verði skýrð svo að þau fari ekki í bága við jafnræðisreglu 65. gr., eignarréttarákvæði 72. gr. og atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 3. gr., 10. gr. og 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins um niðurfellingu beingreiðslna vegna Litla-Fjarðarhorns, sem tilkynnt var með bréfi 9. júní 1999, varðaði miklu fyrir atvinnu áfrýjenda og fjárhag þeirra. Skilningur á ákvæðum 4. mgr. 38. gr. og 3. mgr. 39. gr. laga nr. 99/1993 er ekki einhlítur og fyrir liggur að Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur túlkað þau svo, þegar um samnýtingu tveggja jarða er að ræða, að fullnægjandi sé að ásetningur sé skráður á annarri jörðinni. Verður þetta ráðið bæði af bréfi ráðsins til lögmanns áfrýjenda 5. júlí 1999 og framburði starfsmanns þess fyrir dómi. Áður en ákvörðun var tekin um að svipta áfrýjendur beingreiðslum vegna Litla-Fjarðarhorns var þeim ekki gefinn kostur á að tjá sig. Fyrir stefnda Bændasamtökum Íslands lágu gögn, sem gáfu til kynna að áfrýjendur hefðu í hyggju að samnýta hina nýkeyptu jörð með jörð þeirri, er þau bjuggu á. Nánari vitneskja um tilhögun samnýtingarinnar gat skipt miklu um niðurstöðu þegar litið er til framangreinds skilnings framleiðsluráðs á viðeigandi lagaákvæðum og vinnureglna, sem unnið var eftir. Eins og málið lá fyrir var nauðsynlegt að kanna það frekar og leita eftir sjónarmiðum áfrýjenda áður en ákvörðun yrði tekin, sbr. 10. gr. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum þegar haft er í huga, hve miklir hagsmunir áfrýjenda voru í húfi. Hér gat og komið til álita að áfrýjendum yrðu veittar leiðbeiningar um framkvæmd slíkra mála, sbr. 7. gr. stjórnsýslulaga. Verður að telja það verulegan ágalla að þessara ákvæða var í engu gætt. Ábending í fyrrnefndu bréfi 5. júlí 1999 þykir ekki hafa verið nægileg til að bæta hér úr eftir á. Verður samkvæmt þessu fallist á kröfu áfrýjenda um að framangreind ákvörðun verði felld úr gildi. Áfrýjendur krefjast þess jafnframt að viðurkennt verði með dómi að þeim sé heimilt að færa „framleiðslurétt“ frá Litla-Fjarðarhorni til Bakka og njóta þar beingreiðslna af honum. Verður að skýra kröfu þessa svo að átt sé við greiðslumark og beingreiðslur í samræmi við það. Eins og mál þetta liggur fyrir hefur ekki verið sýnt fram á að lagaskilyrði séu til að taka kröfuna til greina. Síðasti liður aðalkröfu áfrýjenda er um beingreiðslur á árinu 1999, sem féllu niður vegna margnefndrar ákvörðunar, en þær nema samkvæmt útreikningum þeirra samtals 788.845 krónum, eins og nánar segir í héraðsdómi. Hefur sú fjárhæð ekki sætt tölulegum andmælum og verður hún tekin til greina þar sem ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins um niðurfellingu beingreiðslna er ógild. Beingreiðslur skulu greiðast úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 39. gr. laga nr. 99/1993, og verður stefnda íslenska ríkið því dæmt til að greiða áfrýjendum fjárhæð þessa, en ekki hefur verið mótmælt aðild áfrýjanda Finnborgar Guðbjörnsdóttur að kröfunni þótt áfrýjandi Benedikt E. Jónsson sé einn skráður handhafi beingreiðslna vegna Litla-Fjarðarhorns, sbr. 1. mgr. 38. gr. fyrrgreindra laga. Rétt þykir að staðfesta ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Málskostnaður í Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnað skal greiða, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins 9. júní 1999 um niðurfellingu beingreiðslna vegna lögbýlisins LitlaFjarðarhorns, Broddaneshreppi í Strandasýslu. Stefnda íslenska ríkið greiði áfrýjendum, Benedikt E. Jónssyni og Finnborgu Guðbjörnsdóttur, 788.845 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. nóvember 1999 til greiðsludags. Málskostnaðar- og gjafsóknarákvæði héraðsdóms eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Eins og mál þetta liggur fyrir er ekki ástæða til að vefengja þá staðhæfingu áfrýjenda, að þau hafi keypt lögbýlið Litla-Fjarðarhorn í Broddaneshreppi til að samnýta jörðina með lögbýlinu Bakka í Geiradal, þar sem þau áttu heimili og höfðu rekið búskap sinn. Hafi þeim tilgangi verið lýst við jarðakaupin og við umfjöllun um þau af hálfu hreppsnefndar Broddaneshrepps og jarðanefndar Strandasýslu. Stefndu hafa ekki sýnt fram á, að sú samnýting jarðanna til sauðfjárræktar og annars búskapar, sem til greina gat komið í höndum áfrýjenda, gæti ekki talist sameining í merkingu 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, þegar málsgreinin væri skýrð eftir markmiðum laganna og efni hennar sjálfrar að öðru leyti, en í því fólst meðal annars, að eigandi lögbýlis, sem flytti á annað lögbýli, gæti flutt með sér greiðslumark sitt. Ákvörðun Framleiðsluráðs um að svipta áfrýjendur beingreiðslum vegna Litla-Fjarðarhorns var tekin án þess að þeim væri áður gefinn kostur á að skýra áform sín, og ber að ógilda hana þegar af þeirri ástæðu. Að svo stöddu eru því ekki efni til að fjalla um það í málinu til neinnar hlítar, hvort ákvæði 3. og 4. mgr. 38. gr. standist samanburð við ákvæði stjórnarskrárinnar, né heldur um viðurkenningarkröfu áfrýjenda. Með þessari athugasemd er ég sammála atkvæði annarra dómenda. Mál þetta, sem dómtekið var 2. febrúar sl., er höfðað með stefnu sem þingfest var 9. nóvember sl. af Benedikt E. Jónssyni og Finnborgu Guðbjörnsdóttur, Bakka, Reykhólahreppi, Barðastrandasýslu. Málið var upphaflega höfðað gegn Framleiðsluráði landbúnaðarins, Bændahöllinni við Hagatorg, Reykjavík, en við aðalmeðferð málsins tóku Bændasamtök Íslands við aðild málsins. Þá er málið höfðað gegn landbúnaðarráðherra, fyrir hönd landbúnaðarráðuneytisins, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík, og fjármálaráðherra, fyrir hönd fjármálaráðuneytisins, Lindargötu, Arnarhváli, Reykjavík, vegna ríkissjóðs. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega: a. Að ákvörðun stefnda, Framleiðsluráðs landbúnaðarins, samkvæmt bréfi ráðsins, frá 9. júní 1999, til stefnanda, Benedikts Jónssonar, um að stöðva beingreiðslur til hans frá og með 1. júní 1999 vegna lögbýlisins Litla-Fjarðarhorns, verði felld úr gildi. b. Að viðurkennt verði með dómi, að stefnendum sé heimilt að færa framleiðslurétt sinn, nú 352,1 ærgildi frá jörð sinni, lögbýlinu, Litla-Fjarðarhorni, Broddaneshreppi, Strandasýslu, til jarðar sinnar, lögbýlisins, Bakka, Reykhólahreppi, Barðastrandasýslu og njóta þar beingreiðslna af þessum framleiðslurétti frá l. mars 1999 að telja. c. Að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnendum 788.845 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingu þessa máls til greiðsludags. Verði ekki orðið við ofangreindum kröfum gera stefnendur þær dómkröfur, að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnendum 7.042.000 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi til greiðsludags. Í báðum tilvikum gera stefnendur þær dómkröfur að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnendum málskostnað að skaðlausu. Dómkröfur stefnda, Bændasamtaka Íslands, eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara er þess krafist að kröfur stefnenda verði verulega lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Dómkröfur stefndu, landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og þeim tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum stefnenda og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. Ekki er gerð krafa um frávísun máls þessa en í greinargerðum stefndu koma fram ábendingar og það álit þeirra að vísa eigi máli þessu frá dómi ex officio í heild eða að hluta. Í þinghaldi 14. desember sl. var jafnframt lögð fram bókun stefnanda þar sem fram koma athugasemdir hans og svör við þessum ábendingum. Þar sem dómari taldi að hugsanlega gæti verið um að ræða atriði sem kynnu að varða frávísun málsins ex officio, í heild eða að hluta, gaf hann lögmönnum aðila kost á að tjá sig um þau sérstaklega í þinghaldi þann 4. janúar sl. og var málið síðan tekið til úrskurðar. Í úrskurði uppkveðnum 7. janúar sl. komst dómari að þeirri niðurstöðu að ekki væru efni til þess að vísa málinu frá dómi ex officio, hvorki í heild né að hluta. Málavextir eru helstir þessir að þann 23. nóvember 1998 keypti Benedikt E. Jónsson ásamt konu sinni, Finnborgu Guðbjörnsdóttur, jarðirnar Litla-Fjarðarhorn og Hlíð í Broddaneshreppi, Strandasýslu. Með í kaupunum fylgdi framleiðsluréttur, 349,1 ærgildi og 244 kindur. Fljótlega eftir kaupin fluttu Benedikt og kona hans ærnar á jörð sína Bakka í Geiradal, Reykhólahreppi, Barðastrandasýslu, þar sem þau hafa haft þær á veturna til hagræðingar varðandi gegningar og sauðburð. Jarðirnar, Litla-Fjarðarhorn og Hlíð í Broddaneshreppi, kveðast þau síðan ætla að nota til sumarbeitar eftir atvikum, en ekki sé svo langt á milli jarðanna og götur greiðar að sumri til. Stefnendur kveða tilgang þeirra með kaupum á jörðinni og ofangreindum framleiðslurétti vera þann að renna frekari stoðum undir rekstur þeirra, sem er sauðfjárbúskapur. Framleiðsluréttur þeirra hjóna var fyrir kaupin 273,0 ærgildi. Töldu þau nauðsyn á að auka þann rétt svo takast mætti að hagræða rekstrinum og halda áfram fjárbúskap, á lögbýli þeirra, Bakka, Geiradal, sem þau telja hafa verið erfiðan síðustu misserin. Með því að auka ærgildin úr 273 ærgildum í 622 telja stefnendur, að grundvöllur sé fyrir rekstrinum, þannig að af rekstrinum fáist viðunandi tekjur, án þess að þau stundi jafnframt aðra vinnu. Þann 7. janúar 1999 tilkynnti stefnandi, Benedikt Jónsson, stefnda, Framleiðsluráði landbúnaðarins, að hann væri nýr handhafi beingreiðslna á lögbýlinu Litla-Fjarðarhorni, Broddaneshreppi á Ströndum. Stefndi, Framleiðsluráð, skráði handhöfn beingreiðslna samkvæmt tilkynningunni þann 13. janúar 1999. Við samanburð á greiðslumarki lögbýla 1999 og ásetningi sauðfjár haustið 1998 samkvæmt skráningu forðagæslu Bændasamtaka Íslands seinni hluta janúar 1999 fullnægði ásetningur skilyrðum 5. gr. reglugerðar nr. 5/1996 um greiðslumark sauðfjár á lögbýlum og beingreiðslur 1996-2000. Hófust beingreiðslur til stefnanda, Benedikts, þann 1. febrúar 1999. Í lok apríl 1999 benti forðagæsla Bændasamtaka Íslands á að skráning sauðfjár á Litla-Fjarðarhorn haustið 1998 hefði verið endurskoðuð og þá hafi komið í ljós að enginn ásetningur sauðfjár var skráður lengur á lögbýlinu. Stöðvaði stefndi, Framleiðsluráð, þá beingreiðslur til stefnanda, Benedikts, vegna Litla-Fjarðarhorns, frá og með 1. júní 1999, þar sem talið var að skilyrði reglugerðar nr. 5/1996, sbr. lög nr. 99/1993, væru ekki lengur uppfyllt og var það tilkynnt bréflega þann 9. júní 1999. Með bréfi, dagsettu 21. júní 1999, óskaði lögmaður stefnenda eftir frekari rökstuðningi vegna þessarar ákvörðunar. Var því bréfi svarað með bréfi stefnda, Framleiðsluráðs, dagsettu 5. júlí 1999 og stefnendum einnig bent á að ágreiningnum mætti skjóta til úrskurðarnefndar með vísan til 42. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Í bréfi, dags. 5. júlí 1999, sem er svarbréf Framleiðsluráðsins, ítrekar ráðið fyrri rökstuðning sinn. Í bréfinu er tilgreint að 5. gr. reglugerðar nr. 5/1996 sé sett með stoð í 2. mgr. 43. gr. laga nr. 99/1993. Í reglugerðinni sé sett fram krafa um lágmarkssauðfjárstofn til að halda óbreyttum beingreiðslum. Framleiðsluráðið beri saman forðagæsluskrá Bændasamtakanna og greiðslumarkaskrá sem það haldi og stöðvi beingreiðslur til lögbýla án ásetnings. Jafnframt tók Framleiðsluráðið fram að ef um samnýtingu jarða sé að ræða og ásetningur sé fullnægjandi þá hefjist beingreiðslur á ný. Engar upplýsingar hafi komið fram um samnýtingu hjá stefnendum. Í lok bréfs Framleiðsluráðsins tilgreinir ráðið að ekki sé um hliðstæður að ræða varðandi viðskipti með framleiðsluheimildir í mjólk og aflaheimildir fiskiskipa annars vegar og viðskipti með greiðslumark í sauðfé hins vegar og segir jafnframt að ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 nánast banni viðskipti. Stefnendur telja ofangreinda 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 brjóta í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar sem og atvinnufrelsisákvæði hennar og hafa því höfðað mál þetta. Málsástæður stefnenda A. Stefnendur halda því fram að 4. mgr. 38. greinar laga nr. 99/1993 með síðari breytingum feli í sér lagalega mismunun og samræmist því ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Beri því að víkja 4. mgr. 38. greinar laga nr. 99/1993 til hliðar, hvað varðar ofangreindar dómkröfur. Stefnendur telja nauðsynlegt, til grundvallar málsástæðum sínum, að rekja nokkuð efnisskipan laga nr. 99/1993, með síðari breytingum, og benda á neðangreind atriði, sem séu hliðstæð, hvað varði kindakjötsframleiðslu og mjólkurframleiðslu: I.Samkvæmt 2. mgr. 8. greinar laga nr. 99/1993 með síðari breytingum ákveði verðlagsnefnd framleiðslukostnað sauðfjárafurða fyrir meðalbú. Samkvæmt 1. mgr. 8. greinar ákveði verðlagsnefnd einnig lágmarksverð á mjólk til framleiðenda. Samkvæmt 13. grein laganna skuli verðlagsnefnd og ákveða heildsöluverð búvara sem verðlagðar séu samkvæmt 8. grein. Megi þannig segja að sömu leiðir séu farnar í þessu efni til ákvörðunar á verðlagsgrundvelli bæði kindakjöts og mjólkur. II.Í 30. grein laga nr. 99/1993 séu síðan ákvæði um að til að hafa stjórn á framleiðslu búvara í samræmi við tilgang laga nr. 99/1993, sé landbúnaðarráðherra rétt að leita eftir samningum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Bændasamtök Íslands um magn mjólkur og sauðfjárafurða sem bændum sé tryggt fullt verð fyrir. III.Sambærileg ákvæði um kaup afurðastöðvanna (sláturhúsa og mjólkurstöðva) á framleiðslunni séu síðan í 29. grein laganna. IV.Í IX. kafla laganna séu síðan ákvæði um framleiðslu og greiðslumark sauðfjárafurða og í X. kafla ákvæði um framleiðslu og greiðslumark mjólkur. Hugtakið greiðslumark sé skilgreint í 2. grein laga nr. 99/1993 með síðari breytingum með þessum orðum: "Greiðslumark lögbýlis er tiltekinn fjöldi ærgilda eða magn mjólkur mælt i lítrum sem ákveðið er fyrir hvert lögbýli og veitir rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði." Í þessari 2. grein sé hugtakið beingreiðslumark skilgreint svo: "Beingreiðslumark er tiltekin fjárhæð sem ákveðin er í 37. gr. og skiptist á milli lögbýla eftir greiðslumarki þeirra." V. Í 37. grein, sem sé í IX. kafla laganna, séu ákvæði um að beingreiðslumark sauðfjárafurða verði 1.480 millj. króna á almanaksári og skiptist milli lögbýla miðað við heildargreiðslumark sauðfjár verðlagsárið 1995/1996. Í 1. mgr. 39. greinar segi síðan að beingreiðsla skuli vera 3.734 krónur á ærgildi á ári. Í l. mgr. 48. greinar um mjólkurafurðir segi að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðenda mjólkur og skuli svara til 47,1% af verði mjólkur eins og það sé ákveðið samkvæmt 8. grein laganna. VI.Í reglugerð nr. 5/1996 sé síðan nánari útfærsla á beingreiðslum vegna sauðfjárafurða og í reglugerð nr. 383/1998 vegna mjólkurframleiðslu. Samkvæmt ofangreindu búi kindakjötsframleiðendur og mjólkurframleiðendur við sama lagalega umhverfi varðandi rekstur sinn. Báðir njóti ákveðinna niðurgreiðslna frá ríkinu í formi beingreiðslna. Kindakjötsframleiðendur fái 3.734 krónur á ærgildi á ári, sem greiðist úr ríkissjóði. Í 3. mgr. 7. greinar rgl. nr. 5/1996 séu ákvæði um hvernig beingreiðslum skuli hagað varðandi kindakjötsframleiðendur. 80% af heildargreiðslum greiðist með jöfnum afborgunum l. hvers mánaðar frá mars til október en eftirstöðvarnar 15. desember. Mjólkurframleiðendur fái 47,1% af verði mjólkur greitt frá ríkinu. Í 5. grein rgl. nr. 393/1998 séu síðan frekari ákvæði um beingreiðslur til mjólkurframleiðenda. Láti nærri að hjá báðum fylkingunum nemi beingreiðslurnar um 47% af tekjum innan framleiðsluréttar/greiðslumarks. Það sem vanti á umsamið verð fái kindakjöts- og mjólkurframleiðendur greitt frá afurðastöðvum, þ.e. sláturhúsum og mjólkurbúum. Sé þá talað um viðmiðunarverð uns endanlega er gert upp í árslok. Ákvæði varðandi framleiðslu umfram kvóta séu einnig mjög svipuð hvað varði annars vegar kindakjötsframleiðslu og hins vegar mjólkurframleiðslu. Stefnendur telji því að ekki fái staðist að framleiðendum kindakjöts sé ekki heimilt að hagræða í rekstri sínum með kaupum á viðbótarframleiðslurétti, eins og framleiðendum mjólkur er heimilt samkvæmt 47. grein laga nr. 99/1993. Sé og staðreyndin sú að umfangsmikil viðskipti eigi sér stað með framleiðslurétt til mjólkurframleiðslu eða mjólkurkvóta. Hafi það mjög stuðlað að hagræðingu í þeim rekstri og styrkt stöðu mjólkurframleiðenda í heild á matvörumarkaðnum. Öll slík hagræðing sé kindakjötsframleiðendum (fjárbændum) hins vegar bönnuð, sem sé mjög til baga af þeirri ástæðu að kindakjötsframleiðendur eigi í sífellt harðari baráttu við svínakjöts- og alifuglaframleiðendur á matvörumarkaðnum. Byggja stefnendur á því, eins og áður segi, að 4. mgr. 38. greinar laga nr. 99/1993 standist ekki þá jafnræðisreglu stjórnskipunarréttar sem sé nú að finna í 65. grein stjórnarskrár, sbr. 3. grein laga nr. 97/1995. Benda stefnendur á að ákvæði 3. mgr. 38. greinar séu í algerri mótsögn við þau markmið laga nr. 99/1993 sem fram komi í 36. grein laganna, að auka hagkvæmni sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur og treysta tekjugrundvöll sauðfjárbænda. Slíkum yfirlýstum markmiðum verði með engu móti náð þegar bannað sé að hagræða í rekstrinum til dæmis með stærri framleiðslueiningum, sem ekki verði náð, nema með kaupum framleiðsluréttar eða sameiningu lögbýla. Benda stefnendur á að meðalsauðfjárbú hafi fram að þessu verið talið 400 ærgildi. Ljóst sé samkvæmt því að bú stefnenda fyrir kaup þeirra á framleiðslukvótanum hafi verið mjög lítið og óhagkvæmt. Þeim hafi því beinlínis verið nauðsyn á frekari framleiðslurétti. Það skuli einnig tekið fram að í dag eru 400 ærgildi ekki lengur talin gefa af sér viðunandi tekjur fyrir meðalfjölskyldu. HafiH hAFFKJJEJEDJEJhAFI UJUIUUUSISISISISISISISUSHSHNBVFIGVIDOSAIDOHFSHDFIODIHOFSHOIDIH því einnig verið vandlifað fyrir ábúendur LitlaFjarðarhorns af 352,1 ærgildi. Stefnendur benda einnig á að engin gild rök hafi verið fram færð fyrir efnisákvæðum 3. mgr. 38. greinar laga nr. 99/1993, en samkvæmt megininntaki jafnræðisreglunnar hvíli sú röksemdarskylda einmitt á stefndu í þessu tilviki. Byggja stefnendur á að þeim sé í fyrsta lagi mismunað gagnvart mjólkurbændum, sem njóti beingreiðslna frá ríkissjóði eins og sauðfjárbændur, en megi þrátt fyrir það kaupa sér aukinn framleiðslurétt til hagræðingar í rekstri. Þá sé sauðfjárbændum með þessu banni einnig mismunað gagnvart útvegsbændum sem njóti einnig svipaðra beingreiðslna frá ríkinu í formi fiskveiðiheimilda, sem þeir þurfi ekki að greiða fyrir. Í þriðja lagi sé það andstætt öllu rekstrarumhverfi að hafa ekki eðlilega möguleika til hagræðingar í þeim rekstri sem menn takast á hendur. Eigi það ekki síst við þegar erfiðleikar steðji að, svo sem verðlækkanir á afurðum, þegar eini möguleikinn til áframhaldandi reksturs sé í raun framleiðsluaukning eða sameining lögbýla. B. Stefnendur byggja einnig á að jarðirnar, Litla-Fjarðarhorn og Hlíð, hafi verið auglýstar til sölu á almennum markaði, með gögnum, gæðum og framleiðslukvóta. Hafi hagstæðasta tilboðið komið frá stefnendum og hafi því verið tekið. Benda stefnendur á að það brjóti gegn eignarverndarákvæðum stjórnarskrár að seljendur jarðarinnar hafi ekki mátt selja jörðina ásamt framleiðslurétti og kaupendur kaupa, án þess að kaupendum jarðarinnar hafi borið að setjast að á jörðinni og flytja þangað lögheimili sitt. Benda stefnendur á í þessu sambandi að kaupin séu samþykkt af jarðanefnd Strandasýslu og Broddaneshreppur hafi ekki krafist forkaupsréttar á jörðunum. C. Þá byggja stefnendur einnig á að það brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi, 75. grein, að heimila ekki stefnendum að auka kindakjötsframleiðslu sína, með þeim hætti, sem þau gerðu, enda verði ekki færð þau rök fyrir framsalsbanni á framleiðslurétti sauðfjárafurða að almannahagsmunir krefjist þess að ekki megi framselja slíkan rétt. Stefnendur byggja einnig á því að þar sem um sé að ræða stjórnarskrárvernduð réttindi verði að gæta jafnræðis og hófs þegar slíkum réttindum séu settar slíkar skorður sem felist í 3. mgr. 38. greinar laga nr. 99/1993. Þar sem það hafi ekki verið gert, brjóti 3. mgr. 38. greinar gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Einnig verði að líta til þess að ekki verði annað séð en ákvæðinu sé beinlínis ætlað að fækka fjárbændum með því að gera þeim erfitt fyrir. Tilgangurinn sé þá að líkindum sá að stuðla að gróðurvernd. Að beita sauðfjárbændur slíkum fantabrögðum í þeim tilgangi séu vitanlega ómálefnalegar aðgerðir sem brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar (réttmætisregluna). E. Til grundvallar því að ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins, frá 1. júní 1999, verði felld úr gildi er einnig á því byggt að andmælaréttar stjórnsýsluréttarins hafi ekki verið gætt, sem og rannsóknarreglunnar og rökstuðningsreglunnar. Stefnendur taka fram í þessu sambandi að lög nr. 99/1993 með síðari breytingum kveði einmitt á um að heimilt sé að flytja greiðslumark milli lögbýla með sameiningu þeirra, en hvergi sé kveðið á um að þau lögbýli sem eru sameinuð skuli liggja hlið við hlið. Þá sé einnig ljóst að stefnendur hafi notað jarðirnar Litla-Fjarðarhorn og Hlíð til sumarbeitar fyrir sauðfé og hyggist halda því áfram. Eini rökstuðningur Framleiðsluráðs, í bréfi ráðsins, frá 9. júní 1999, sé að seint í apríl 1999 hafi komið ábending frá forðagæslu Bændasamtaka Íslands um að skráning sauðfjár á Litla-Fjarðarhorni í Broddanesi haustið 1998 hefði verið endurskoðuð og við endurtekinn samanburð á forðagæsluskrá og greiðslumarksskrá hafi komið í ljós að enginn ásetningur var lengur skráður að baki beingreiðslum á þessu lögbýli. Ekki sé á nokkurn hátt skýrt hvaða lög mæli fyrir um eftirlit forðagæslu Bændasamtaka Íslands í þessu sambandi. Ekki sé loku fyrir það skotið að hefði Framleiðsluráð ríkisins gætt þeirra stjórnsýslureglna, sem því beri að fara eftir, hefðu stefnendur getað gert ráðstafanir eða gefið skýringar sem komið hefðu í veg fyrir afnám beingreiðslna til þeirra. F. Krafa stefnenda um greiðslu á 788.845 krónum sé á því byggð að greiðslumark Litla-Fjarðarhorns hafi verið 352,1 ærgildi árið 1999 eða að beingreiðsluverðmætum að fjárhæð (352,1 x 3.734 = 1.314.741) 1.314.741, en 80% af þeirri fjárhæð hafi átt að greiðast með jöfnum greiðslum l. hvers mánaðar frá mars til október eða með átta gjalddögum. 80% af 1.314.741 séu 1.051.793 og einn áttundi 131.474. Stefnendur hafi fengið tvær greiðslur. Sex greiðslur séu því vangreiddar af þessum 80% eða 788.845 krónur. Ásilja stefnendur sér rétt til að krefja síðar um þau 20%, sem eftir eru. Verði ekki fallist á aðalkröfur stefnenda gera þau til vara kröfu um að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða þeim 7.042.000 krónur (352,1 x 20.000) sem sé verðmæti þeirra ærgilda sem stefnendur geti nú ekki notað sér. Byggja stefnendur á því að áður en framsal á framleiðslurétti sauðfjárafurða hafi verið bannað, með 14. grein laga nr. 124 frá 6. desember 1995, hafi ærgildið verið selt á 20.000 krónur. Hafi þá ákveðin hagræðing í sauðfjárbúskap, sem komin var af stað, verið stöðvuð. Verði stefnendum meinuð not þeirra ærgilda sem þau keyptu með Litla-Fjarðarhorni sé ljóst að ærgildin komi stefndu til nota með ákveðnum hætti, svo sem með endurúthlutun eða með þeim hætti að stefndu sjái sér hag í þeirri fækkun sauðfjár, sem þá ætti sér stað. Einnig sé ljóst að tjón stefnenda verði að sama skapi. Varðandi aðild málsins sóknarmegin kveða stefnendur það vera meginreglu í stjórnsýslurétti að sá aðili sem ákvarðanir stjórnvalda beinist að geti krafist úrlausnar um réttmæti þeirra. Aðild varnarmegin, hvað varðar landbúnaðarráðherra, sé byggð á því að hann gegni ákveðnu lykilhlutverki samkvæmt lögum nr. 99/1993, sbr. l. mgr. 30. greinar laganna um aðild ráðherra fyrir hönd ríkisins að búvörusamningum við fjár- og kúabændur. Þá sé og ljóst að beingreiðslur eru greiddar úr ríkissjóði, þó Framleiðsluráði landbúnaðarins sé falin umsjón með greiðslunum. Stefnandi styður málsástæður sínar við ákvæði stjórnarskrár um jafnræði, vernd eignarréttinda og atvinnufrelsi. Þá vísa stefnendur til meginreglna stjórnsýsluréttarins um andmælarétt, rannsóknarreglu, meðalhófsreglu, réttmætisreglu, lögmætisreglu og til rökstuðningsreglunnar og samsvarandi ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/IL. Stefnendur styðja mál sitt einnig við grunnreglur samkeppnislaga eftir því sem við á. Varðandi varakröfu stefnenda er vísað til þeirrar auðgunarreglu sem talin er gilda í íslenskum rétti og til almennu skaðabótareglunnar. Aðalkrafa Aðalkrafa stefnda, Framleiðsluráðs landbúnaðarins, um sýknu er í fyrsta lagi á því byggð að umrædd ákvæði laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum brjóti ekki í bága við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í öðru lagi er á því byggt að farið hafi verið eftir meginreglum stjórnsýsluréttar og ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar ákveðið var að stöðva beingreiðslur til stefnanda, Benedikts. Um a-lið kröfugerðar stefnenda I. Stefnendur byggja á að 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Því mótmælir stefndi, Bændasamtök Íslands. Ólögmæt mismunun og þar með brot á jafnræðisreglunni feli í sér að mál sem eru sambærileg í lagalegu tilliti séu meðhöndluð á ólíkan hátt og hafi þau áhrif að viðkomandi njóti lakari réttar en aðrir menn í sambærilegri stöðu. Um slíkt sé ekki að ræða varðandi 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993. Þau sjónarmið sem búa að baki 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 séu m.a. þau að stuðla að jafnvægi milli framleiðslu og sölu sauðfjárafurða í þeim tilgangi að auka hagkvæmni og samkeppnishæfi sauðfjárframleiðslu og treysta tekjugrundvöll sauðfjárbænda. Ákvæðið í 4. mgr. 38. gr. hafi komið til við breytingu á lögunum með lögum nr. 124/1995, sem gerð hafi verið vegna samnings ríkisstjórnarinnar og Bændasamtaka Íslands um sauðfjárframleiðslu þann l. október 1995, en sá samningur hafi breytt samningi um stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt frá 11. mars 1991. Samningurinn sé birtur sem fylgiskjal með frumvarpi til laga, sbr. Alþingistíðindi A 1995-1996, 120. löggjafarþing, þingskjal 100. Hafi löggjafinn talið að til þess að markmið framangreindra samninga við bændur næðust, þyrfti m.a. að takmarka framsal greiðslumarks á milli lögbýla, sbr. samning um framleiðslu sauðfjárafurða frá 1. október 1995. Í athugasemdum með frumvarpinu sé tekið skýrt fram að verið sé að breyta tilhögun framsals á greiðslumarki þannig að eftir 1. júlí 1996 verði kaup og sala óheimil en áfram verði möguleg tilfærsla milli lögbýla, svo sem við sameiningu lögbýla. Í málatilbúnaði sínum hafi stefnendur vísað til laga um stjórnun fiskveiða og reglna laga nr. 99/1993 um réttindi kúabænda til beinna greiðslna úr ríkissjóði. Telji stefnendur að í þessu felist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár þar sem mismunandi reglur gildi um framsal réttinda á þessum sviðum. Stefndi hafnar þessu alfarið. Til að um brot gegn jafnræðisreglu sé að ræða verði að vera um sambærileg tilvik að ræða. Mjólkurframleiðendur og útgerðarmenn séu ekki í sambærilegri stöðu og sauðfjárbændur. Starfsumhverfi mjólkurframleiðenda sé allt annað en starfsumhverfi sauðfjárbænda enda markaðsaðstaðan gerólík. Hafi það verið mat Alþingis er það setti umrædda reglu inn í lög nr. 99/1993. Til að undirstrika hversu ólíkar reglur gilda, um rétt til beinna greiðslna í mjólkurframleiðslu annars vegar og sauðfjárframleiðslu hins vegar, megi benda á að þann 17. desember 1997 var gerður samningur um starfsskilyrði við mjólkurframleiðslu á milli landbúnaðarráðherra og Bændasamtaka Íslands. Hafi lögum nr. 99/1993 verið breytt í kjölfarið með lögum nr. 69/1998 þar sem ákvæði samningsins hafi verið lögfest. Sé fyrirkomulag beingreiðslna í mjólkurframleiðslu allt öðruvísi en í sauðfjárframleiðslu eftir síðastgreinda lagabreytingu. Þá sé það fjarstæða að telja reglur um fiskveiðiheimildir sambærilegar við beingreiðslur í sauðfjárrækt. Það sé alþekkt staðreynd að lagaumhverfi einstakra atvinnugreina sé mismunandi á Íslandi. Sumar njóti opinberra styrkja, s.s. landbúnaður, og aðrar ekki. Þrátt fyrir það sé ekki um ólögmæta mismunun að ræða. Nokkur svið landbúnaðar njóti ekki ríkisstyrkja og stuðningi við aðrar sé komið fyrir á annan veg en með beinum greiðslum, s.s. með innflutningshömlum. Það sé grundvallaratriði þegar verið sé að leggja mat á það hvort jafnræðisreglan hafi verið brotin að sams konar tilvik og forsendur liggi til grundvallar samjöfnuði. Í jafnræðisreglunni felist ekki að allir skuli eiga sama rétt óháð atvikum, heldur að þeir sem séu í sambærilegri stöðu að öllu leyti skuli njóta jafnræðis. Þannig verði ekki, með vísan til jafnræðisreglu, settar sömu reglur um réttarstöðu einstakra ólíkra hópa með dómi, s.s. sauðfjárbænda og sjómanna, slík umfjöllun sé einungis á færi löggjafans. Bent er á að ákvæði 38. gr. laga nr. 99/1993 taki til allra sauðfjárbænda og geri engan greinarmun á einstökum bændum. Ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 brjóti því ekki í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar. II. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á neitt í málinu sem rennt geti stoðum undir þær fullyrðingar í stefnu að um brot gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrár sé að ræða. Það eitt að vilji eiganda jarðar um nýtingu hennar falli ekki að skýrum almennum lagaákvæðum um nýtinguna, geri lögin ekki andstæð 72. gr. stjórnarskrár. Þá hafi ekki verið látið á það reyna af stefnendum, hvort skilyrði séu til flutnings greiðslumarksins skv. 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993. III. Stefnendur byggja á að 4. mgr. 38. gr. laga 99/1993 brjóti í bága við 75. gr. stjórnarskrárinnar. Er því mótmælt af hálfu stefnda, Bændasamtaka Íslands. Lög nr. 99/1993 komi ekki í veg fyrir að stefnendur auki kindakjötsframleiðslu sína. Þeim sé það frjálst. Hins vegar sé réttur þeirra til að njóta þeirra styrkja sem í beingreiðslum felast takmarkaður. Í því felist ekki takmörkun á atvinnufrelsi þeirra. Verði hins vegar talið að lög nr. 99/1993 skerði atvinnufrelsi stefnenda, er á því byggt að uppfyllt séu skilyrði 2. málsliðs 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um að skerðingin sé lögákveðin og að almannahagsmunir krefjist hennar, enda hafi löggjafinn fjallað um þörf fyrir framleiðslustjórnun í landbúnaði og sett almennar reglur um réttindi manna til framleiðslu og til greiðslu úr ríkissjóði til styrktar framleiðslunni. IV. Stefnendur byggja á að við setningu 3. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 hafi meðalhófs ekki verið gætt og það leiði til ólögmætis reglunnar. Þessu mótmælir stefndi alfarið, enda takmarkist gildissvið meðalhófsreglunnar við stjórnsýslulög en bindi ekki hendur löggjafans við lagasetningu. Ákvæðið, sem og lög nr. 99/1993, sé byggt á málefnalegum sjónarmiðum og gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé til að ná þeim málefnalegu og lögmætu markmiðum sem stefnt sé að með setningu þeirra í samræmi við samning ríkisstjórnar Íslands og Bændasamtakanna frá 1. október 1995. Grundvöllurinn sé að vernda sauðfjárrækt á Íslandi og tryggja þeim bændum sem hana stundi tiltekin lágmarksréttindi til greiðslu úr hendi ríkisvaldsins. Sé lagasetningin því þrátt fyrir allt í samræmi við þau sjónarmið sem búi að baki meðahófsreglunni. V. Stefnendur byggja á því að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað, andmælaréttur hafi ekki verið virtur og að ákvörðunin hafi ekki verið nægilega rökstudd. Þessu er mótmælt sem röngu. Samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 99/1993 þurfi handhafi að eiga að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur á lögbýli fyrir hvert ærgildi greiðslumarks til að fá fulla beingreiðslu. Þetta skilyrði hafi stefnandi, Benedikt, ekki uppfyllt þann l. júní 1999 og hafi Framleiðsluráði því borið að stöðva beingreiðslur til hans þar sem hann hafi ekki átt tilkall til þeirra lengur. Framleiðsluráð hafi haft undir höndum nauðsynlegar upplýsingar frá forðagæslumönnum Bændasamtaka Íslands til úrlausnar málsins. Hafi því og ekki verið mótmælt af stefnendum að umræddar upplýsingar forðagæslumanna væru réttar. Frekari upplýsingaöflunar hafi því ekki verið þörf og óþarft að gefa stefnanda sérstakt færi til að tjá sig um óumdeildar staðreyndir. Þá hafi ákvörðunin verið rökstudd með fullnægjandi hætti bæði með tilkynningu til stefnanda þann 9. júní 1999 og með frekari rökstuðningi í svari til lögmanns stefnanda þann 5. júlí 1999, sbr. dskj. 4 og 6. Þá hafi stefnendur látið það ógert að kæra ákvörðun Framleiðsluráðs til úrskurðarnefndar skv. 42. gr. laga nr. 99/1993, þrátt fyrir að athygli hafi verið vakin á því í svari stefndu til lögmanns stefnenda þann 5. júlí 1999. Engir gallar hafi því verið á málsmeðferð sem leiða eiga til ógildis ákvörðunarinnar. Um b-lið kröfugerðar stefnenda Af hálfu stefnda, Bændasamtakanna, er því haldið fram að í 4. mgr. 38. gr. séu tæmandi taldar heimildir til að flytja greiðslumark í sauðfé á milli einstakra lögbýla. Stefnendur hafi ekki í málatilbúnaði sínum fært fram nein rök því til stuðnings að þau uppfylli skilyrði greinarinnar og eigi því kröfu á flutningi greiðslumarks. Þrátt fyrir það telur stefndi að skilyrði flutnings séu ekki fyrir hendi í tilviki stefnenda. Skorti því lagaheimild fyrir tilflutningi framleiðsluréttarins. Verði því ekki lagt fyrir stefnda með dómi að greiða beingreiðslur til stefnenda af framleiðslurétti lögbýlisins Litla-Fjarðarhorns eins og hann var á árinu 1998. Um c-lið kröfugerðar Með vísan til þess sem að framan er rakið byggir stefndi á því að stefnendur eigi ekki kröfu á greiðslu á beingreiðslum fyrir árið 1999, þar sem lagaskilyrði skorti fyrir greiðslunum. Varakröfu stefnenda er alfarið mótmælt. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á né rökstutt að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu á nokkurn hátt. Þá sé umfang tjónsins ósannað. Stefnendur beri sönnunarbyrði um orsök og umfang tjónsins. Sé öllu falli fráleitt að byggja kröfu um skaðabætur á fullyrðingum um verðmæti á ærgildum fyrir gildistöku laga nr. 124/1995, sem breyttu reglum um framsal framleiðsluréttar. Stefnendur vísa til þess að 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 fari í bága við grunnreglur samkeppnislaga. Þessi málsástæða sé algerlega vanreifuð og ber að vísa henni frá dómi. Einnig megi benda á að lög nr. 99/1993 séu yngri sérlög sem gangi framar ákvæðum laga nr. 8/1993. Tekið sé undir röksemdir stefndu, landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda, Bændasamtaka Íslands, um sýknu, er til var gerð krafa um stórfellda lækkun á varakröfu stefnenda. Beri stefnendur sönnunarbyrði um umfang tjóns og skilyrði skaðabóta og hafi þau hvorugt gert. Útreikningi fjárkrafna er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Krafa um málskostnað byggir á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi bendir á að í 2. gr. laga nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum með síðari breytingum, sé skilgreining á hugtakinu greiðslumark lögbýlis, en það sé tiltekinn fjöldi ærgilda eða magn mjólkur mælt í lítrum sem ákveðið er fyrir hvert lögbýli og veitir rétt til beingreiðslu úr ríkissjóði. Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 sé greiðslumark í sauðfé bundið við lögbýli. Einnig komi þar fram sú meginregla að á hverju lögbýli skuli aðeins einn framleiðandi vera skráður handhafi beingreiðslu. Í 4. mgr. 38. gr. sé ákvæði um hvenær heimilt sé að flytja greiðslumark milli lögbýla en sú heimild sé takmörkuð við að um sé að ræða sameiningu lögbýla, ef eigandi lögbýlis, sem hefur búið og stundað framleiðslu síðastliðin tvö ár flytur á annað lögbýli og ef eigandi að sérskráðu greiðslumarki flytur á annað lögbýli. Í 3. mgr. 39. gr. laga nr. 99/1993, sbr. 15. gr. laga nr. 124/1995 sé það skilyrði enn fremur sett fyrir rétti til beingreiðslna að handhafi beingreiðslna eigi að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks á árinu 1996. Eftir þann tíma skuli landbúnaðarráðherra ákveða árlegt ásetningshlutfall á lögbýlum að fengnum tillögum framkvæmdanefndar búvörusamninga. Sama regla komi fram í reglugerð nr. 5/1996 um greiðslumark sauðfjár á lögbýlum og beingreiðslur 1996-2000, sem sett sé með stoð í 43. gr. laga nr. 99/1993. Ásetningshlutfall sé enn óbreytt frá setningu framangreindra laga- og reglugerðarákvæða og sé 0,6 kind á hvert ærgildi. Því sé haldið fram að ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins, dags. 9. júní 1999 um að stöðva beingreiðslur til stefnanda vegna lögbýlisins Litla-Fjarðarhorns, Broddaneshreppi, Strandasýslu frá og með 1. júní 1999, hafi verið lögmæt, þar sem enginn ásetningur var skráður á nefnt lögbýli eins og áskilið sé í 3. mgr. 39. gr. laga nr. 99/1993 sbr. og 5. gr. rgl. nr. 5/1996. Þá er því hafnað að brotinn hafi verið andmælaréttur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 svo og rannsóknar- og rökstuðningsregla sömu laga. Samkvæmt 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 séu tilgreindar heimildir til að flytja greiðslumark í sauðfé milli lögbýla, en það sé heimilt við eftirfarandi aðstæður: a) við sameiningu lögbýla, b) ef eigandi lögbýlis, sem hefur búið og stundað framleiðslu í tvö ár, flytur á annað lögbýli og c) ef eigandi að sérskráðu greiðslumarki flytur á annað lögbýli. Heimildir þessar séu tæmandi taldar. Ekki verði séð að stefnandi uppfylli þau skilyrði sem þar komi fram. Því beri að hafna kröfu um viðurkenningu á því að færa framleiðslurétt þeirra frá Litla-Fjarðarhorni til Bakka og njóta beingreiðslna af þessum framleiðslurétti frá 1. mars 1999 að telja þar sem lagaskilyrði skorti fyrir henni. Í stefnu sé því haldið fram að ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 brjóti gegn ákvæðum 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnendur færi þær meginröksemdir fyrir þessari staðhæfingu sinni að sauðfjárbændur og bændur sem stundi mjólkurframleiðslu búi við sama lagaumhverfi og sé hér því um ólöglega mismunun að ræða. Því er haldið fram af hálfu stefnda að hér sé um alrangar staðhæfingar að ræða. Varðandi jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995, þá er því haldið fram að hún eigi ekki við í þessu tilviki. Um sé að ræða almenna leiðbeiningareglu sem ekki feli í sér neinn ákveðinn efnisrétt og er vísað til Alþingistíðinda 118. löggjafarþings, þskj. 389. Löggjafanum sé játað ákveðið svigrúm til setningu laga. Hér í þessu tilfelli sé um sitt hvora framleiðsluna að ræða sem ekki sé hægt að halda fram að sömu ákvæði eigi að gilda um. Þá er bent á tilurð búvörulaga. Landbúnaðarráðherra f.h. ríkisstjórnar Íslands og Bændasamtökin hafi gert með sér nokkra samninga sem liggi til grundvallar frumvörpum sem lögð séu fyrir Alþingi. Þessir samningar hafi verið birtir í Alþingistíðindum sem fylgiskjöl með frumvörpunum, sbr. hér síðar. Varðandi samningsgerðina 1995, er varðaði sauðfjárframleiðsluna, þá hafi hann verið gerður að frumkvæði Bændasamtakanna og hafi meginröksemdir þeirra fyrir því að óskað hafi verið eftir framangreindum breytingum verið byggðar á því að þær myndu leiða til meira jafnræðis milli bænda, betri nýtingar markaða og betri afkomu sauðfjárbænda, m.a. með aukinni framleiðslu. Þá þyki rétt að gera grein fyrir lagaumhverfinu og samningum milli Landbúnaðarráðherra f.h. ríkissjóðs og Bændasamtakanna. Í samningi um stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt frá 11. mars 1991 og síðar viðaukum sem gerðir voru milli Stéttarsambands bænda (nú Bændasamtaka Íslands) og landbúnaðarráðherra skv. 30. gr. laga nr. 99/1993, hafi verið samið um ákveðnar reglur sem gilda skyldu við framleiðslustjórnun búvara. Útflutningsbætur hafi verið afnumdar og í stað niðurgreiðslna á heildsölustigi hafi komið beingreiðslur til bænda. Greiðslumark hafi tekið við af fullvirðisrétti. Heildargreiðslumark skyldi vera tiltekið magn kindakjöts, mælt í tonnum, sem skiptist í greiðslumark lögbýla. Við ákvörðun greiðslumarksins skyldi byggt á neyslu á síðasta almanaksári og söluþróun á tiltekinn hátt. Greiðslumark skyldi vera bundið við lögbýli. Greiðslumark hvers lögbýlis skyldi vera jafnt því sem fullvirðisréttur býlisins yrði að lokinni aðlögun fullvirðisréttar að innlendum markaði, sem skyldi lokið 31. ágúst 1992. Aðlögunin hafi farið fram með því að ríkissjóður keypti upp fullvirðisrétt, ígildi tæplega 4000 tonna, og skyldi þeim fullvirðisrétti, sem hvert býli hafði að þeirri aðlögun lokinni, breytt í greiðslumark. Yrði um skerðingu eða aukningu að ræða, skyldi hún ganga hlutfallslega yfir alla sauðfjárframleiðendur á lögbýlum, sem einir gátu fengið úthlutað greiðslumarki. Greiðslumarkið hafi þannig falið í sér hlutdeild í kindakjötsmarkaði innanlands og rétt til greiðslu úr ríkissjóði er numið hafi 50% af verði kindakjöts hverju sinni, samkvæmt ákvörðun verðlagsnefndar búvara (sex manna nefnd). Hér hafi því verið um að ræða framleiðslurétt sem gefin hafi verið heimild til að hafa viðskipti með og selja milli jarða. Væri um að ræða umframframleiðslu hjá einstökum framleiðanda, skyldi hún flutt á erlenda markaði og þeim greitt það verð sem til skila gæti komið fyrir þessa umframframleiðslu. Samið hafi verið um líkt fyrirkomulag fyrir framleiðslu mjólkur og fyrir sauðfjárframleiðslu með þeirri undantekningu að beingreiðslur voru ákveðnar þannig að greiða skyldi 47,1 % af skráðu verði mjólkur til framleiðanda sem miðað var við verðlagsgrundvöll og var ákveðið á hvern lítra innan greiðslumarks að meðaltali fyrir allt landið, skv. samningi um stjórn mjólkurframleiðslu dags. 15. ágúst 1992. Lagaumhverfi fyrir sauðfjárframleiðslu og mjólkurframleiðslu hafi því á þessum tíma verið nokkuð svipað. Ákvæði samninganna frá 1991 og 1992 hafi verið lögfest með lögum nr. 5/1992 og 112/1992 um breytingu á þágildandi búvörulögum nr. 46/1985. Samningarnir, með síðari viðaukum, séu birtir sem fylgiskjal með frumvarpi til laga nr. 5/1992 og 112/1992, sbr. Alþingistíðindi, A, 115. löggjafarþing 1991-92, þskj. 298 og Alþingistíðindi A-deild, 116. löggjafarþing 1992-93, þskj. 466. Með samningi um framleiðslu sauðfjárafurða frá l. október 1995 hafi orðið veruleg breyting á réttarstöðu sauðfjárbænda og löggjöf um sauðfjárframleiðslu. Við gerð samningsins hafi af hálfu beggja samningsaðila verið byggt á eftirtöldum markmiðum: a) að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur, b) að treysta tekjugrundvöll sauðfjárbænda, e) að koma á samræmi á milli sauðfjárræktar og umhverfisverndar. Í samningnum hafi verið stefnt að því að ná þessum markmiðum með því að breyta rekstrarumhverfi sauðfjárframleiðslunnar, með frjálsara verðlagskerfi, með uppkaupum og tilfærslu á greiðslumarki og með því að styðja sauðfjárbændur sem hætta vildu búskap. Í hinum nýja samningi frá 1. október 1995 hafi því verið gerðar eftirfarandi grundvallarbreytingar á gildandi samningi frá 11. mars 1991: Samkvæmt samningnum frá 1995 skyldi öllum sauðfjárframleiðendum vera heimilt að koma með í afurðastöð til förgunar alla framleiðslu án takmörkunar. Allir skyldu fá sama rétt til sölu á innanlandsmarkaði á afurðum sínum án tillits til þess hvort þeir hefðu greiðslumark eða ekki. Talið var að framleiðsla til útflutnings gæti orðið hagkvæm bændum og hafi útflutningsskylda verið sett á alla sem tiltekið hlutfall með nokkrum almennum undantekningum. Framleiðsla sauðfjárbænda hafi hins vegar verið takmörkuð eftir eldri samningi þar sem hver sauðfjárbóndi hafði framleiðslurétt sem takmarkaði rétt hans til að framleiða á markaði innanlands. Einnig hafi í hinum nýja samningi verið ákveðið að afnema verðlagsákvæði. Verðlagning sauðfjárafurða skyldi gefin frjáls í tveimur áföngum, fyrst í heildsölu og ári síðar til bænda, sem skyldi lögð af haustið 1998. Hér hafi verið um að ræða breytingu frá eldri samningi þar sem heildsölu- og sláturkostnaður var ákveðinn hverju sinni og grundvallarverð til bænda. Enn fremur hafi þær breytingar verið gerðar í hinum nýja samningi að ákveðið var að beingreiðslur til bænda skyldu framvegis vera að fullu óháðar framleiðslumagni að öllu leyti, en gerð hafi verið krafa um tiltekna sauðfjáreign, 0,6 kindur á hvert ærgildi en landbúnaðarráðherra gat veitt bændum undanþágu frá því ákvæði ef þeir tóku þátt í umhverfisverkefnum í samráði við Landgræðslu ríkisins eða Skógrækt ríkisins eða stunduðu nám eða starfsþjálfun eða tóku þátt í atvinnuþróunarverkefnum. Samkvæmt eldri samningi hafi það verið skilyrði til að öðlast rétt til beingreiðslna að framleiðsla hvers bónda lægi á bilinu 80-103% af greiðslumarki, mælt í ærgildum. Þá hafi þær breytingar orðið með samningnum frá 1995 að óheimilt var að flytja greiðslumark í sauðfé á milli lögbýla frá l. júlí 1996, sbr. 38. gr. l. nr. 99/1993. Ákvæði samningsins um framleiðslu sauðfjárafurða hafi síðan verið lögfest með lögum nr. 124/1995 um breytingu á búvörulögum nr. 99/1993. Samningurinn sé birtur sem fylgiskjal með lögum, sbr. Alþingistíðindi A 1995-96, 120 löggjafarþing, þskj. 100. Með samningi um starfsskilyrði mjólkurframleiðslu, dags. 17. desember 1997, sem gerður hafi verið milli landbúnaðarráðherra og Bændasamtaka Íslands og lögum nr. 69/1998 um breytingu á lögum nr. 99/1993 þar sem ákvæði hans voru lögfest, sé enn frekar staðfestur sá mismunur sem orðið hafi á rekstrar- og lagaumhverfi sauðfjár- og mjólkurframleiðslu við gerð sauðfjársamnings á árinu 1995, sbr. og lög nr. 124/1995. Verðlagningu, rétti til beingreiðslna og takmörkunum í framleiðslu mjólkur sé í megindráttum haldið þeim sömu og samið hafi verið um með samningum um stefnumörkun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt á árinu 1991. Greiðslumark í mjólk veiti handhöfum þess áfram rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði og einnig rétt til hlutdeildar í framleiðslurétti fyrir mjólk á innanlandsmarkað. Hver og einn mjólkurframleiðandi beri hins vegar áfram einn ábyrgð á umframframleiðslu sinni. Viðskipti með greiðslumark í mjólk séu heimiluð áfram. Beingreiðslur í mjólk séu framleiðslutengdar og að mestu bundnar lámarksverði mjólkur sem verðlagsnefnd búvara ákveði, (hluti beingreiðslna fyrir mjólk séu reyndar ekki framleiðslutengdar, sbr. 5. gr. rgl. 383/1998 um greiðslumark mjólkur á lögbýlum og beingreiðslur til bænda verðlagsárið 1998-1999, sbr, nú rgl. nr. 401/1999 um greiðslumark mjólkur á lögbýlum og beingreiðslur til bænda verðlagsárið 1999-2000). Samkvæmt samningnum frá 17. desember 1997 og lögum nr. 69/1998 um breytingu á lögum nr. 99/1993 hafi hins vegar orðið þær breytingar að gert sé ráð fyrir að verðlagsnefnd búvara ákveði skráð lágmarksverð fyrir mjólk til bænda en samkvæmt eldri samningi hafi verið ákveðið fast verð sem beingreiðslur hafi verið miðaðar við. Við ákvörðun um lágmarksverð skuli verðlagsnefnd búvara byggja á gerð verðlagsgrundvallar fyrir bú af hagkvæmri stærð í stað verðlagsgrundvallar fyrir meðalbú eins og verið hafi samkvæmt eldri samningi, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 99/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 69/1998. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. l. nr. 99/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 69/1998, ákveði verðlagsnefnd búvara hins vegar aðeins framleiðslukostnað sauðfjárafurða fyrir meðalbú en verðlagning sé að öðru leyti frjáls. Í 3. mgr. 8. gr. laga nr. 99/1992, sbr. 2. gr.1. nr. 69/1998 sé síðan að finna ákvæði um ákvörðun á verði til framleiðenda í öðrum búgreinum. Með samningnum frá 17. desember 1997 og lögum nr. 69/1998 sé þannig gengið skrefi lengra en gert hafi verið með búvörusamningum frá 1995 og lögum nr. 124/1995 í þá átt að setja mismunandi reglur um sauðfjár- og mjólkurframleiðslu. Því búi sauðfjárbændur og bændur sem stunda mjólkurframleiðslu núorðið við gjörólíkt stjórnskipulag og rekstrar- og lagaumhverfi og séu staðhæfingar stefnanda um að svo sé ekki því rangar. Af hálfu stefnda verði ekki séð að þær breytingar á réttarstöðu og lagaumhverfi sauðfjárbænda sem orðið hafi til með samningi um framleiðslu sauðfjárafurða frá október 1995 og þeirrar lagasetningar sem fylgdi í kjölfarið, sbr. lög nr. 124/1995 um breytingu á búvörulögum nr. 99/1993 og síðari búvörusamningar og löggjöf, sbr.1. nr. 69/1998, feli í sér mismunun milli sauðfjárbænda og bænda sem stundi mjólkurframleiðslu sem brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33 /1944. Þá er einnig á það bent að sömu lagareglur gildi ekki um allar atvinnugreinar á sviði landbúnaðar né á öðrum sviðum. Meðal annars megi nefna að svínabændur og alifuglabændur, sem stefnandi segir vera helstu samkeppnisaðila sauðfjárbænda, eigi ekki rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði lögum samkvæmt eins og gildi um sauðfjár- og mjólkurframleiðendur. Sama gildi um garðyrkjubændur og loðdýrabændur. Þá skuli bent á að ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 gildi um alla sauðfjárframleiðslu í landinu og þar með alla sauðfjárbændur en ekki tiltekinn afmarkaðan hóp þeirra. Af hálfu stefnda verði því ekki séð að sú löggjöf sem gildi um sauðfjárframleiðslu og deilt er um í máli þessu, þ.e. 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993, feli í sér ólöglega mismunun gagnvart sauðfjárbændum. Þá verði ekki byggt á lögum um stjórn fiskveiða því þar sé um allt aðra atvinnugrein að ræða. Í stefnu sé því haldið fram að ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 brjóti gegn atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrár, sbr. 13. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Hér sé einnig um ranga staðhæfingu að ræða. Bent er á að greiðslumark í sauðfé sé lögum samkvæmt óháð framleiðslu og að engin höft séu lögð á framleiðslu sauðfjárbænda andstætt því sem gildi um framleiðslu þeirra bænda sem stundi mjólkurframleiðslu. Ekki verði heldur séð að um brot á eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar sé að ræða. Það að kaupandi eignar geti ekki notfært sé keypta eign á þann hátt er hann vill í ljósi þess að hann fullnægi ekki almennum lagaskilyrðum geri það ekki að verkum að lagaákvæðið sé andstætt stjórnarskránni. Um c-lið kröfugerðar Með vísan til þess sem að framan er ritað er því hafnað að stefnandi geti átt rétt á greiðslum úr ríkissjóði, hvort sem um er að ræða greiðslu skuldar eða skaðabóta. Að lokum þyki rétt að vekja athygli á að í stefnu komi fram verulegar rangfærslur um ýmis atriði, m.a. eins og áður hefur verið gerð grein fyrir, að sauðfjárbændur búi við sama rekstrar- og lagaumhverfi og bændur sem stundi mjólkurframleiðslu. Í fyrsta lagi segi í stefnu að tilgangur með kaupum á Litla-Fjarðarhorni, Broddaneshreppi hafi verið að auka framleiðslurétt úr 273 ærgildum í 622. Þar sem greiðslumark í sauðfé feli ekki í sér framleiðslurétt og framleiðsla sauðfjárafurða sé ekki takmörkuð sé þetta alrangt. Með þessum kaupum hafi hvorki framleiðsluréttur stefnenda á kjöti né öðrum afurðum sauðfjár aukist þar sem framleiðsluréttur sauðfjárafurða sé einfaldlega ekki bundinn neinum takmörkunum. Í öðru lagi sé því haldið fram að nauðsynlegt hafi verið að fullnýta framleiðslutækin og kaupa til þess framleiðslurétt og sagt að þar eigi við sömu sjónarmið um framleiðslu mjólkur og sauðfjár. Þetta sé rangt þar sem engar framleiðslutakmarkanir séu á framleiðslu sauðfjárafurða samkvæmt búvörulögum í dag eins og gildi um framleiðslu mjólkur. Í þriðja lagi sé því haldið fram að sömu leiðir séu farnar til að ákveða verðlagsgrundvöll fyrir mjólk og kindakjöt. Verð fyrir mjólk sé ákveðið af verðlagsnefnd búvara sem lágmarksverð til bænda, sem afurðastöð skuli greiða, en fyrir kindakjöt sé aðeins reiknaður út kostnaður við framleiðslu sauðfjárafurða fyrir meðalbú. Framangreind staðhæfing sé því röng. Í fjórða lagi gætir þess misskilnings að sauðfjárbændum sé tryggt fullt verð fyrir afurðir sínar. Þetta sé að sjálfsögðu alrangt og gildi raunar hvorki um sauðfjárframleiðslu né mjólkurframleiðslu í dag en hugtakið fullvirðisréttur hafi horfið úr íslenskri löggjöf á árinu 1992. Í fimmta lagi séu alrangar staðhæfingar þess efnis að lagaákvæði um umframleiðslu sauðfjárafurða og mjólkur séu mjög svipuð. Sauðfjárbændur taki allir jafnan þátt í útflutningi og sölu á innanlandsmarkaði en mjólkurbændur fái hlutdeild í innanlandsmarkaði í samræmi við greiðslumark sitt (framleiðslurétt sinn) en beri sjálfir ábyrgð á umframframleiðslu sinni. Í lokin er bent á að í stefnu á bls. 6, e-lið segi m.a.: "En hvergi er kveðið á um, að þau lögbýli, sem eru sameinuð skuli liggja hlið við hlið. " Vegna þessa sé rétt að taka fram, að lögbýli þau sem fjallað er um í máli þessu og séu eign stefnenda, þ.e. Bakki í Geiradal, Reykhólahreppi og Litla-Fjarðarhorn í Broddaneshreppi, hafi aldrei verið sameinuð með lögformlegum hætti sem gert er ráð fyrir í 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Til að sameina jarðir eða lögbýli þurfi að liggja fyrir samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar viðkomandi sýslu, umsögn Bændasamtaka Íslands. Sameining jarðanna þurfi síðan að hljóta staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins, sbr. 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Varakrafa stefndu Til vara er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum stefnanda og í því tilviki að málskostnaður verði látinn falla niður. Útreikningi fjárkrafna er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Engin gögn hafi verið lögð fram kröfunni til stuðnings. Varðandi málskostnað er vísað til 130. gr. laga um meðferð einkamála. Með lögum nr. 112/1999 var sú breyting gerð að Bændasamtök Íslands tóku yfir réttindi og skyldur Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Bændasamtök Íslands hafa því tekið við aðild málsins af Framleiðsluráði landbúnaðarins. Með bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins dags. 9. júní 1999 var stefnanda máls þessa, Benedikt Jónssyni, tilkynnt að þar sem komið hafði ljós að enginn ásetningur var skráður að baki beingreiðslum á lögbýlinu Litla-Fjarðarhorni hefði Framleiðsluráðið stöðvað beingreiðslur til hans. Af hálfu stefnenda var þess óskað að þessi ákvörðun yrði rökstudd nánar og var það gert með bréfi Framleiðsluráðsins dags. 5. júlí 1999. Í bréfinu kemur fram að greiðslumark lögbýla setji bændum ekki lengur bein skerðingarmörk í framleiðslu en styrkur sá sem í auknum beingreiðslum felist geti riðið baggamuninn í afkomu sauðfjárbúanna að öðru óbreyttu. Þá segir í bréfinu að ekki sé unnt að draga hliðstæður varðandi viðskipti með framleiðsluheimildir í mjólk og aflaheimildir fiskiskipa annars vegar og viðskipti með greiðslumark í sauðfé hins vegar. Um hið síðast talda gildi, frá 1. júlí 1996, ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 sem nánast banni viðskipti. Stefnendur voru ekki sátt við þessa afstöðu Framleiðsluráðs landbúnaðarins og höfðuðu mál þetta. Eru kröfur þeirra samkvæmt a. og b.lið þær, eins og áður greinir, að ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins frá 9. júní 1999 verði felld úr gildi og að stefnendum verði með dómi heimilt að færa framleiðslurétt sinn frá jörðinni Litla-Fjarðarhorni til jarðar sinnar, lögbýlisins Bakka, og njóta þar beingreiðslna af þessum framleiðslurétti frá 1. mars 1999 að telja. Stefnendur byggja í fyrsta lagi á því að ákvæði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 með síðari breytingum feli í sér lagalega mismunun og samræmist ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og beri því að víkja ákvæðinu til hliðar hvað varðar ofangreindar dómkröfur. Eins og rakið er af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, var lagaumhverfi í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt ekki ósvipað fram til 1995 er lögum nr. 99/1993 var breytt með lögum nr. 124/1995. Síðastnefnd lög áttu rót í samningi frá 1. október 1995 um framleiðslu sauðfjárafurða milli landbúnaðarráðherra f.h. ríkisstjórnar Íslands og Bændasamtaka Íslands. Í 12. gr. laga nr. 124/1995, sbr. 36. gr. laga nr. 99/1993, eru greind markmið með umræddum breytingum en þau voru m.a. að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni sauðfjárframleiðslu til hagsbóta fyrir sauðfjárbændur og neytendur. Til að ná fram þeim markmiðum, sem sett voru, hefur löggjafinn talið nauðsynlegt að gera þær breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 124/1995 sem fólust m.a. í því að höft voru ekki lengur lögð á framleiðslu sauðfjárbænda en takmarkað var framsal greiðslumarks milli lögbýla. Segir um það í athugasemdum með 10. gr. lagafrumvarps, er varð að lögum nr. 124/1995, að kaup og sala greiðslumarks sé óheimil frá 1. júlí 1996 en áfram verði möguleg tilfærsla milli lögbýla, svo sem við sameiningu lögbýla. Ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar stendur ekki í vegi fyrir því að löggjafinn setji mismunandi lagareglur um hinar ýmsu greinar atvinnulífsins. Þá verður ekki séð að sömu lagareglur verði að gilda um allar greinar landbúnaðar. Umdeild ákvæði 38. og 39. gr. laga nr. 93/1993, sbr. l. nr. 124/1995, voru sett í lögin, ásamt fleiri ákvæðum, í lögmætum tilgangi, til þess að ná fram ákveðnum markmiðum í sauðfjárrækt og taka lögin til allra þeirra er stunda sauðfjárrækt. Er því ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993, með síðari breytingum, feli í sér ólögmæta mismunun eða samræmist ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Fallast ber á með stefndu að það eitt að vilji stefnanda um nýtingu jarðar þeirrar, er hann keypti, fellur ekki að almennum lagaákvæðum um nýtinguna gerir lögin ekki andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og fram er komið eru engin höft lögð á framleiðslu sauðfjárbænda og geta stefnendur því aukið kindakjötsframleiðslu sína. Hins vegar er réttur til þess að njóta beingreiðslna takmarkaður, sbr. 38. og 39. gr. laga nr. 99/1993. Er því ekki fallist á að 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 brjóti í bága við 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Meðalhófsregla 12. gr. laga nr. 37/1993 tekur til stjórnvalda en takmarkar ekki rétt löggjafans til lagasetningar. Verður því ekki séð að þessi málsástæða eigi hér við. Andmælaregla stjórnsýsluréttarins í 13. gr. laga nr. 37/1993 felst í því að aðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Óumdeilt er að stefnendur fluttu fé sitt frá Litla-Fjarðarhorni að Bakka. Fyrir liggur að þegar Framleiðsluráð landbúnaðarins fékk ábendingu um það frá forðagæslu Bandasamtaka Íslands um að enginn ásetningur væri lengur skráður að baki beingreiðslum á Litla-Fjarðarhorni voru beingreiðslur felldar niður til stefnenda 1. júní 1999 og tilkynnt um það með bréfi dags. 9. júní 1999. Var þessi niðurstaða rökstudd enn frekar í bréfi Framleiðsluráðsins til stefnenda 5. júlí 1999 og þeim jafnframt bent á heimild til þess að skjóta ágreiningi um beingreiðslur til úrskurðarefndar. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á að þau hafi haft fram að færa upplýsingar eða rök er hefðu getað haft áhrif á ákvörðun Framleiðsluráðsins. Þykir ekki sýnt fram á að andmælaregla stjórnsýsluréttarins hafi verið brotin í þessu tilviki. Upplýst er að þegar ákvörðun Framleiðsluráðsins var tekin var enginn ásetningur skráður á lögbýlið Litla-Fjarðarhorn, eins og áskilið er í 3. mgr. 39. gr. laga nr. 99/1993. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að ákvörðun Framleiðsluráðsins hafi verið lögmæt og verður hún því ekki felld úr gildi. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á í máli þessu að þau uppfylli skilyrði 4. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 um heimild til þess að flytja greiðslumark sitt. Samkvæmt framansögðu ber því að hafna kröfum stefnenda samkvæmt kröfuliðum a. og b. Með sömu rökum ber og að hafna kröfulið c. Varakrafa stefnenda er órökstudd. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefndu hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnendum. Er kröfunni því hafnað. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, þóknun lögmanns þeirra Steingríms Þormóðssonar hrl., 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Bændasamtök Íslands og landbúnaðarráherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, skulu vera sýknir af kröfum stefnenda, Benedikts E. Jónssonar og Finnborgar Guðbjörnsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, þóknun lögmanns þeirra, Steingríms Þormóðssonar hrl., 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 428/2005
|
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Lagaskil Vararefsing
|
Ó og S, sem báðir voru skráðir framkvæmdastjórar félagsins M ehf, voru sakfelldir fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 með því að hafa á árinu 2003 ekki staðið réttilega skil á 29.402.558 krónum í virðisaukaskatt og 26.086.405 krónum í staðgreiðslu opinberra gjalda. Greitt hafði verið inn á skuldir félagsins og kom því til álita hvort staðin hefði verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðanna í skilningi 2. málsl. greinanna þannig að fyrirmæli þeirra um fésektarlágmark ættu ekki við. Talið var að þessi undantekning frá sektarlágmarkinu næði einungis til þeirra gjaldatímabila, sem greidd hefðu verið að fullu eða verulegu leyti fyrir útgáfu ákæru, en ekki til þeirra, sem eftir stæðu. Lagt var til grundvallar að fjárhæðum, sem ráðstafað hafði verið til greiðslu álags á vanskilafé og á staðgreiðslu opinberra gjalda Ó og S, ættu að skoðast sem innborgun inn á höfuðstól og dráttarvexti skuldanna. Að teknu tilliti til þessa var talið að fésektarlágmark 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 næði ekki til vanskila virðisaukaskatts frá fyrsta og öðru gjaldatímabili 2003. Sá hluti af þriðja gjaldatímabilinu, sem taldist greiddur, náði ekki þeim þriðjungi skuldarinnar, sem til þurfti svo hún teldist greidd að verulegum hluta. Varð því að líta svo á að sektarlágmarkið næði til vanskila á öllum gjöldum þess tímabils svo og tveggja annarra gjaldatímabila sem vangoldin voru. Þá var talið að fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 næði einungis til vanskila á opinberum gjöldum starfsmanna félagsins fyrir júlí til desember 2003. Samkvæmt þessu náði fésektarlágmark ákvæðanna til vanskila á gjöldum er námu samtals 32.631.516 krónum. Með hliðsjón af þessari fjárhæð var talið óhjákvæmilegt að líta svo á að brotin væru meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Voru Ó og S því dæmdir í fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi, auk þess sem þeim var hvorum um sig gert að greiða 34.000.000 krónur í sekt en sæta ella fangelsi í 7 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur en til vara, komi til sýknu annars ákærðu, verði fangelsisrefsing hins staðfest en fésekt hans þyngd. Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara er þess krafist að ákærði Sigþór Sigurjónsson verði sýknaður og refsing ákærða Ólafs Ólafssonar milduð, en til þrautavara að refsing ákærða Sigþórs verði milduð. I. Engin haldbær rök eru fyrir frávísunarkröfu ákærðu og er henni hafnað. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi gaf ríkislögreglustjóri út ákæru 22. desember 2004 á hendur ákærðu báðum sem framkvæmdastjórum og ákærða Sigþóri sem stjórnarmanni Merkingar ehf., sem fékk heitið Meco ehf. á árinu 2004, fyrir að hafa ekki staðið tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti félagsins á tímabilunum frá janúar til október 2003, samtals 29.402.558 krónur, og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið hafi verið eftir af launum starfsmanna félagsins, annarra en ákærðu, á öllum gjaldatímabilum sama árs, samtals 26.086.405 krónur. Fyrir liggur í málinu að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl 2004. Ákærði Sigþór styður sýknukröfu sína með því að hann hafi hvorki starfað sem framkvæmdastjóri né stjórnarmaður Merkingar ehf., þrátt fyrir að hafa verið skráður sem slíkur í hlutafélagaskrá. Ákærðu styðja kröfur sínar um mildun refsingar við ákvæði 8. og 9. töluliðar 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo og 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005, sem breytt hafi 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Eftir þessar breytingar sé mælt svo fyrir að fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 eigi ekki við hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu opinberra gjalda samkvæmt skilagrein eða virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattskýrslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur séu miklar. Ágreiningslaust sé í máli þessu að staðgreiðsla opinberra gjalda og virðisaukaskattur hafi réttilega verið tilgreindur í skilagreinum og skýrslum til innheimtumanns ríkissjóðs og það skilyrði laganna sé því uppfyllt. Annað skilyrði laganna sé að staðin hafi verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur séu miklar. Samkvæmt ákæru hafi skuld ársins 2003 vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatts numið samtals 55.488.963 krónum. Eftir málatilbúnaði ákæruvaldsins hafi samtals 26.482.938 krónur af þeirri fjárhæð verið greiddar eftir gjalddaga og fyrir útgáfu ákæru, en ákærðu telji að um hærri fjárhæð sé að ræða. Þar vanti bæði greiðslu að fjárhæð 3.997.085 krónur, sem innheimtumaður hafi ráðstafað inn á önnur opinber gjöld, auk þess sem rúmlega 3.000.000 krónur af því, sem ákæruvaldið telur vangreitt af virðisaukaskatti, hafi átt rætur að rekja til reikninga félagsins, sem ekki hafi fengist greiddir. Hvort heldur sé miðað við hina lægri eða hærri fjárhæð telja ákærðu að skilyrði laganna um verulegan hluta skattfjárhæðar sé fullnægt. II. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995. Með 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005 var eins og áður greinir bætt nýjum málsliðum við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Þeir eru efnislega samhljóða á þá leið að fésektarlágmark samkvæmt þessum málsgreinum eigi ekki við hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu opinberra gjalda samkvæmt skilagrein eða virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattskýrslu, „enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar.“ Af athugasemdum, sem fylgdu upphaflegu lagafrumvarpi sem leiddi til þessarar breytingar á ákvæðunum, má ráða að hún hafi verið gerð sökum þess að rétt hafi þótt að gera greinarmun á viðurlögum vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti, sem rakin verði til greiðsluerfiðleika, og öðrum brotum, sem 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 taka til. Samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga ber, hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn og til þess er dómur gengur, að dæma eftir nýrri löggjöf bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Verður þá að taka afstöðu til þess hvort ákærðu hafi fullnægt því skilyrði hinna breyttu lagaákvæða að hafa staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða hvort málsbætur séu miklar. Þegar virt er hvað löggjafinn hafi átt við með orðunum „verulegum hluta skattfjárhæðar“ verður ekki annað ráðið af lögskýringargögnum en að skýra beri orð þessara lagaákvæða eftir hljóðan þeirra. Líta verður til þess að samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 134/2005, gildir sú nýja regla, sem þar var leidd í lög, um tilvik, þegar brot felst í því einu að standa ekki skil á réttilega tilgreindum gjöldum samkvæmt skilagrein, og er síðastgreint orð haft þar í eintölu. Eins er um ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, en breyting sú, sem gerð var á því með 3. gr. laga nr. 134/2005, einskorðast við brot, sem felast í því að hafa ekki staðið skil á gjöldum „samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu“. Af þessu verður að álykta að skoða verði gjöld samkvæmt hverri skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda eða hverri virðisaukaskattsskýrslu fyrir sig með tilliti til þess hvort þau hafi verið greidd eftir eindaga að öllu leyti eða einhverju. Orðin „verulegum hluta skattfjárhæðar“ eiga þannig við hvert gjaldatímabil fyrir sig og fjárhæðina, sem þá bar að greiða, en sú undantekning frá fésektarlágmarki, sem nú er mælt fyrir um, sbr. 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005, nær þá til þeirra gjaldatímabila, sem greidd hafa verið að fullu eða að verulegu leyti fyrir útgáfu ákæru, og ekki til þeirra, sem eftir standa. Í ákæru er miðað við að virðisaukaskattur Merkingar ehf. hafi á fimm gjaldatímabilum frá janúar til október 2003 numið samtals 29.402.558 krónum. Frá 5. júní til 19. desember 2003 hafi félagið alls greitt 11.757.180 krónur upp í virðisaukaskatt frá þessum tímabilum. Af þeirri fjárhæð hafi verið gerð skil á höfuðstól skuldar tveggja fyrstu tímabilanna, samtals 9.269.346 krónur, og 982.236 krónur greiðst inn á höfuðstól þess þriðja. Eftirstöðvum innborgana, 1.505.598 krónum, hafi verið ráðstafað til greiðslu 10% álags samkvæmt 27. gr. laga nr. 50/1988 og dráttarvaxta af ógreiddum virðisaukaskatti tveggja fyrstu tímabilanna. Standi þá eftir skuld vegna fjórða og fimmta gjaldatímabils 2003, samtals að höfuðstól 11.328.889 krónur, svo og ógreiddur hluti höfuðstóls frá þriðja tímabilinu, 7.822.087 krónur, eða alls 19.150.976 krónur. Þá er í ákæru miðað við að staðgreiðsla opinberra gjalda starfsmanna félagsins á tólf gjaldatímabilum frá janúar til desember 2003 hafi samtals verið 29.634.131 króna. Af þeirri fjárhæð hafi staðgreiðsla vegna ákærða Ólafs verið 1.660.635 krónur, en ákærða Sigþórs 1.887.091 króna. Ákærðu eru ekki bornir sökum fyrir að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu eigin opinberra gjalda og tekur ákæran því til 26.086.405 króna, sem varða aðra starfsmenn félagsins. Á tímabilinu frá 19. júní til 16. október 2003 greiddi félagið samtals 14.725.758 krónur inn á staðgreiðslu opinberra gjalda á því ári. Þar af ráðstafaði innheimtumaður samtals 12.754.046 krónum til greiðslu á höfuðstól skuldarinnar vegna mánaðanna frá janúar til og með maí 2003, þar á meðal staðgreiðslu opinberra gjalda ákærðu, alls 1.469.032 krónur. Eftirstöðvum innborgana, 1.971.712 krónum, var varið til greiðslu 10% álags af vanskilafé samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 og dráttarvaxta af skuld vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir janúar til maí 2003. Af hálfu ákæruvaldsins er því litið svo á að staðgreiðsla opinberra gjalda annarra starfsmanna Merkingar ehf. en ákærðu fyrir mánuðina frá júní til desember, samtals 14.801.391 króna, sé samkvæmt þessu ógreidd. Samkvæmt fordæmum við úrlausn refsimála vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti ber að leggja til grundvallar að innborgun á slíkar skuldir verði þar ekki ráðstafað til greiðslu álags á vanskilafé eða staðgreiðslu opinberra gjalda þess, sem ákærður er, heldur komi til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar og dráttarvaxta af henni. Því til samræmis verður að líta svo á að álag, sem Merking ehf. greiddi vegna vanskila á virðisaukaskatti tveggja fyrstu gjaldatímabila ársins 2003, samtals 926.934 krónur, eigi að skoðast sem innborgun væri inn á höfuðstól skuldar vegna þriðja gjaldatímabilsins, sem áðurnefndar 982.236 krónur greiddust að öðru leyti inn á. Virðisaukaskattur félagsins á því tímabili var að höfuðstól 8.804.323 krónur, sem telst samkvæmt þessu greiddur að því er varðar 1.909.170 krónur. Sú fjárhæð nær ekki þeim þriðjungi skuldarinnar, sem til þyrfti svo að hún teldist greidd að verulegum hluta í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 134/2005. Verður því að líta svo á að undir fésektarlágmark þessa ákvæðis falli viðurlög vegna vanskila á öllum gjöldum frá þriðja, fjórða og fimmta gjaldatímabili 2003 að fjárhæð samtals 20.133.212 krónur. Þá verður til samræmis við áðurgreint að líta svo á að álag, sem Merking ehf. greiddi vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna frá janúar til maí 2003, samtals 1.275.403 krónur, eigi að skoðast sem innborgun á höfuðstól skuldar vegna júnímánaðar á sama ári. Eins verður að fara með staðgreiðslu opinberra gjalda ákærðu frá fimm fyrstu mánuðum ársins, áðurnefndar 1.469.032 krónur. Til samans nema þessar fjárhæðir 2.744.435 krónum, sem nægja til þess að skuld vegna næsta gjaldatímabils, sem var að höfuðstól 2.303.087 krónur, megi hér teljast að fullu greidd. Það, sem eftir stendur af fyrrnefndu fjárhæðinni, gæti á hinn bóginn ekki talist greiðsla á verulegum hluta skuldar vegna sjöunda gjaldatímabils ársins 2003, sem var að höfuðstól 1.755.986 krónur. Undir fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 134/2005, falla viðurlög vegna vanskila á allri staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins, annarra en ákærðu, fyrir júlí til desember 2003, en þau námu samtals 12.498.304 krónum. Samkvæmt framansögðu gildir fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um vanskil á gjöldum, sem í máli þessu nema samtals 32.631.516 krónum. Verður því að taka mið af þessari fjárhæð þegar ákærðu er ákveðin sekt, enda verður ekki séð að niðurlagsorð ákvæðanna um sérstakar málsbætur eigi hér við. Til viðbótar verður að ákveða ákærðu sekt vegna vanskila á þeim gjöldum, sem greidd voru eftir eindaga en fyrir útgáfu ákæru, en samkvæmt framansögðu teljast þau alls 24.326.479 krónur. Vegna þeirrar fjárhæðar á vanskilum virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna Merkingar ehf., sem ekki hafði greiðst fyrir útgáfu ákæru, er óhjákvæmilegt að líta svo á að brot ákærðu hafi verið meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Ber af þeim sökum að ákveða þeim fangelsisrefsingu, sem er hæfilega ákveðin 4 mánuðir og verður hún bundin skilorði eins og í dómsorði segir. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hvorum ákærða fyrir sig gert að greiða sekt að fjárhæð 34.000.000 krónur innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði. Ákærðu greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun á báðum dómstigum, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Ólafur Ólafsson og Sigþór Sigurjónsson, sæti hvor um sig fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu þessa dóms haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði hvor um sig 34.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði. Ákærðu greiði sameiginlega sakarkostnað málsins i héraði og fyrir Hæstarétti, 696.453 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 659.850 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 6. júní sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkislögreglustjóra 22. desember 2004 á hendur Ólafi Ólafssyni, Kjarrvegi 5, Reykjavík, kennitala [...] og Sigþóri Sigurjónssyni, Nesbala 120, Seltjarnarnesi, kennitala [...]. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærðu báðum sem framkvæmdastjórum og ákærða Sigþóri sem stjórnarmanni Merkingar ehf. / Meco ehf., kt. 691079-0589, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni Merkingar ehf. á árinu 2003 samtals að fjárhæð kr. 29.402.558 og sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Árið 2003 Þetta er talið varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þá er ákærðu gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Merkingar ehf. /Meco ehf., á árinu 2003 samtals að fjárhæð kr. 26.086.405 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Árið 2003 Þetta er talið varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar fyrir framangreind brot. Verjandi ákærðu krefst þess að ákærða Ólafi verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa en að ákærði Sigþór verði sýknaður af refsikröfu ákæruvalds. Þá er þess krafist að málsvarnarlaun greiðist úr ríkissjóði. Með bréfi skattrannsóknarstjóra ríkisins 13. september 2004 var málefnum einkahlutafélagsins Meco, áður Merkingar ehf., vísað til opinberrar rannsóknar hjá ríkislögreglustjóra. Er gerð grein fyrir því að bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2004 og að skiptum væri á þeim tíma ekki lokið. Nafni félagsins virðist hafa verið breytt 5. maí 2004 úr Merkingu ehf. í Meco ehf. Tilefni rannsóknar skattrannsóknarstjóra hafi mátt rekja annars vegar til athugunar skattrannsóknarstjóra á skilum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimtum virðisaukaskatti og hins vegar tilkynningar Tollstjórans í Reykjavík til skattrannsóknarstjóra um vanskil á vörslusköttum. Formlega hafi rannsókn skattrannsóknarstjóra hafist með bréfi 19. janúar 2004. Samkvæmt upplýsingum frá hlutafélagaskrá hafi ákærði Sigþór verið skráður stjórnarmaður og ákærði Ólafur varamaður í stjórn. Hafi þeir jafnframt báðir verið skráðir framkvæmdastjórar félagsins og prókúruhafar. Rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi leitt í ljós að fyrirsvarsmenn Merkingar ehf. hafi ekki staðið innheimtumanni skil á staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna félagsins vegna júní til og með desember 2003. Samtals hafi vangoldin afdregin staðgreiðsla til innheimtumanns 19. janúar 2004 numið 16.880.085 krónum, auk álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Þá hafi rannsóknin leitt í ljós að staðgreiðsluskilagreinum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma. Háttsemin kunni að varða refsingu samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. og 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Innheimtum virðisaukaskatti vegna uppgjörstímabilanna maí júní, júlí ágúst og september október 2003 hafi ekki verið skilað. Samtals hafi vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur 19. janúar 2004 numið 20.133.212 krónum, auk álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Þá hafi rannsóknin leitt í ljós að virðisaukaskattskýrslu fyrir eitt tímabil hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma. Háttsemi að þessu leyti kunni að varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. og 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Með bréfi skattrannsóknarstjóra fylgdi skýrsla embættisins frá 17. maí 2004. Á meðal gagna hennar er skýrsla er tekin var af ákærða Ólafi hjá embættinu 15. mars 2004. Við það tilefni greindi hann svo frá að hann hafi verið einn af eigendum einkahlutafélagsins Merkingar á þeim tíma er rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi tekið til og verið framkvæmdastjóri félagsins. Hafi hann séð um daglegan rekstur félagsins. Staðfesti hann að fundir hafi verið haldnir í stjórn Merkingar ehf., en þeir hafi verið bókaðir í gerðarbók. Er undir ákærða var borið fylgiskjal rannsóknarinnar merkt 3.1, útprentun úr hlutafélagaskrá, kvað ákærði þær upplýsingar er þar kæmu fram vera réttar, en gat þess að þó svo meðákærði hafi einnig verið skráður sem framkvæmdastjóri hafi ákærði séð um daglega stjórn. Er undir hann voru borin ljósrit af staðgreiðsluskilagreinum Merkingar ehf. vegna þeirra tilvika er voru í rannsókn kvaðst ákærði kannast við skilagreinarnar. Þær hafi verið byggðar á stimpilklukku eða tímaskráningu starfsmanna. Gæfu þær rétta mynd af rekstri félagsins. Tilgreindur starfsmaður hjá fyrirtækinu hafi annast útreikning launa og afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda. Ekki kvaðst ákærði vita hver fjárhæð staðgreiðsluskuldar skattaðilans hafi verið er skýrslutakan fór fram. Ekki hafi verið til peningar hjá félaginu til að standa skil á staðgreiðslunni á lögmæltum tíma, en fjárhagsstaðan hafi verið erfið vegna óseldrar fasteignar félagsins. Kvaðst ákærði telja að sumarleyfi hafi verið ástæða þess að skýrslu hafi ekki verið skilað fyrir júlí 2003. Er undir hann var borið að skuld félagsins við innheimtumann væri 16.880.085 krónur kvaðst ákærði reikna með að fjárhæðin væri rétt. Kvaðst hann hafa gert munnlegt samkomulag við tilgreindan starfsmann tollstjóra um greiðslu á skuldinni. Hafi það samkomulag gengið út á að greiða 15 milljónir króna fyrir árslok 2003 og hafi félagið á þeim tíma er skýrslutakan fór fram greitt 8 milljónir króna. Stefnt hafi verið að því að gera eftirstöðvar skuldarinnar upp í janúar, febrúar og mars 2004 en starfsstöð félagsins hafi verið lokað og því ekki unnt að greiða upp eftirstöðvarnar. Afdregin staðgreiðsla hafi farið í rekstur félagsins. Laun hafi hins vegar verið greidd að fullu og á réttum tíma. Er undir ákærða voru bornar virðisaukaskattskýrslur Merkingar ehf. á þeim tíma er rannsóknin tók til kvaðst ákærði kannast við skýrslurnar. Sami starfsmaður Merkingar ehf. og annast hafi gerð staðgreiðsluskilagreina hafi haft með höndum bókhald og séð um gerð virðisaukaskattskýrslna. Kvaðst ákærði telja að skýrslurnar gæfu rétta mynd af rekstri félagsins. Ekki kvaðst hann vita hver heildarfjárhæð vangoldins virðisaukaskatts væri. Kvaðst hann telja að sumarleyfi hafi orsakað að skýrslu hafi ekki verið skilað á réttum tíma fyrir maí júní 2003. Ekki kvaðst hann vilja tjá sig um heildarniðurstöðu rannsóknar skattrannsóknarstjóra um að vangoldin innheimtur virðisaukaskattur hafi numið 20.133.212 krónum. Fjárhagslegu erfiðleikarnir vegna hinnar óseldu fasteignar hafi orsakað að innheimtum virðisaukaskatti hafi ekki verið skilað. Munnlegt samkomulag hafi verið gert við tollstjóra um greiðslu á skuldinni. Reyna hafi átt að greiða 15 milljónir króna fyrir árslok 2003 en félagið hafi verið búið að greiða 8 milljónir. Stefnt hafi verið að því að greiða eftirstöðvarnar í janúar, febrúar og mars 2004. Starfsstöð félagsins hafi verið lokað og því ekki unnt að greiða eftirstöðvarnar. Ákærði hafi tekið ákvörðun um að skila ekki innheimtum virðisaukaskatti en fjármunir hafi farið í rekstur félagsins. Ákærði var aftur yfirheyrður af starfsmönnum skattrannsóknarstjóra 22. mars 2004. Við það tækifæri var leitað eftir upplýsingum frá ákærða um með hvaða hætti hann hafi óskað eftir því við innheimtumann að greiðslum yrði ráðstafað. Kvaðst hann hafa óskað eftir því að greiðslum yrði ráðstafað inn á höfuðstól í virðisaukaskatti. Hafi hann leitað upplýsinga hjá starfsmanni tollstjóra um hvort skattaðili gæti ekki greitt upp nýjustu tímabil í staðgreiðslu og virðisaukaskatti á gjalddaga til að halda þeim greiðslum í skilum og síðan upp í eldri vanskil. Viðkomandi starfsmaður hafi sagt að greiðslur yrðu að fara inn á elstu skuldir. Eftir að starfsstöð félagsins hafi verið lokað hafi deildarstjóri hjá innheimtudeild tollstjóra upplýst að skattaðilum hafi verið heimilt að borga inn á nýjasta tímabil í stað þeirra elstu til að halda nýjustu tímabilunum í skilum og til að forðast viðurlög. Allar þessar fyrirspurnir hafi verið munnlega gerðar. Kvaðst ákærði líta svo á að tollstjóri hafi ekki gætt jafnræðis og samræmis er málið hafi verið kært til skattrannsóknarstjóra. Þannig hafi ekki verið kærð til embættisins önnur tilvik þar sem vanskil hafi numið hærri fjárhæðum og eldri vanskilum en í tilviki Merkingar ehf. Ákærði Sigþór var yfirheyrður af starfsmönnum skattrannsóknarstjóra. Í skýrslu er hann gaf 22. mars 2004 kvaðst hann vera eigandi Merkingar ehf. að hluta og eiga sæti í stjórn félagsins. Kvað hann meðákærða hafa verið framkvæmdastjóra og séð um daglegan rekstur. Ekki hafi ákærði hins vegar komið nærri daglegum rekstri, en hafa tengst sölu- og markaðsmálum félagsins. Kvað hann upplýsingar frá hlutafélagaskrá um félagið vera réttar. Kvað hann fundi hafa verið haldna í stjórn Merkingar ehf. en ekki vera viss um hvort þeir hafi verið bókaðir í gerðarbók. Er undir hann voru borin ljósrit af staðgreiðsluskilagreinum fyrir Merkingu ehf. vegna þeirra tímabila er voru í rannsókn kvaðst hann ekkert hafa haft með þær skilagreinar að gera, en vinnsla þeirra gagna hafi alfarið verið í höndum meðákærða. Starfsmaður í fyrirtækinu hafi annast launaútreikning og útreikning á afdreginni staðgreiðslu undir stjórn meðákærða. Ekki kvaðst hann vita af hverju skilagrein hafi ekki verið skilað fyrir júní 2003, né hver fjárhæð staðgreiðsluskuldar við innheimtumann væri. Þá kvaðst hann ekki vita af hvaða ástæðum afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað til innheimtumanns, né hvernig afdreginni staðgreiðslu hafi verið ráðstafað. Undir ákærða voru borin ljósrit af virðisaukaskattskýrslu Merkingar ehf. Kvaðst ákærði ekkert hafa haft með þau gögn að gera, en það hafi alfarið verið í höndum meðákærða að annast gerð skýrslnanna. Kvaðst ákærði þess vegna ekki vita af hverju virðisaukaskattskýrslu hafi ekki verið skilað fyrir tímabilið maí júní 2003, né hver fjárhæð vangoldins innheimts virðisaukaskatts væri við innheimtumann. Þá kvaðst hann ekki vita af hverju innheimtum virðisaukaskatti hafi ekki verið skilað. Embætti ríkislögreglustjóra tók saman yfirlit um afdregna staðgreiðslu af launum launþega Meco ehf., áður Merkingar ehf., vegna ársins 2003. Samkvæmt niðurstöðum þess yfirlits nemur vangoldin afdregin staðgreiðsla eftir eindaga samtals 26.086.405 krónum. Eftir eindaga hafi verið greiddar 14.725.758 krónur og vangoldin staðgreiðsla 10. september 2004 því samtals 14.801.391 króna. Þá hafi laun ákærðu verið dregin frá fjárhæðinni. Þá var tekið saman yfirlit um vangoldinn virðisaukaskatt vegna félagsins vegna rekstrartímabilsins janúar til og með október 2003. Samtals hafi vangoldinn virðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga numið 29.402.558 krónum. Eftir eindaga hafi verið greiddar 11.757.180 krónur og vangoldinn virðisaukaskattur 10. september 2004 því samtals 19.150.976 krónur. Ákærði Ólafur gaf skýrslu hjá lögreglu 25. nóvember 2004 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Kvað hann vottorð hlutafélagaskrár frá 16. janúar 2004 varðandi stjórn og starfsemi Merkingar ehf. til og með 15. janúar 2004 vera rétta að forminu til, en þar kemur fram að ákærði hafi verið framkvæmdastjóri og varamaður í stjórn Merkingar ehf. á þessu tímabili. Fyrir lögreglu greindi ákærði frá því að ákærðu hafi tekið þá ákvörðun að bera báðir ábyrgð á rekstri Merkingar ehf. á þeim tíma er væri til rannsóknar. Þeir hafi stofnað félagið saman og átt það til helminga og báðir lagt allt sitt undir í rekstrinum. Ákærði hafi borið ábyrgð á daglegri fjármálastjórn, en meðákærði séð um sölumál og ekki komið að daglegri fjármálastjórn. Rekstrarformi Merkingar hafi verið breytt á árinu 1995 með tilkomu nýrra laga um einkahlutafélög. Hafi nýjum samþykktum verið skilað inn fyrir félagið á þeim tíma. Endurskoðandi félagsins hafi haft gerð skjalanna með höndum og aðstoðað ákærðu við verkið. Ekki kvað ákærði ástæðu til annars en að reikna með að réttar væru niðurstöðutölur yfirlits embættis ríkislögreglustjóra um vangoldna afdregna staðgreiðslu fyrir rekstrartímabilið janúar til desember 2003 með vangoldið eftir eindaga 26.086.405 krónur, en vangoldið 10. september 2004 14.801.391 króna. Kvaðst hann þó vilja taka fram að hann hafi þegar greiðslur hafi verið inntar af hendi óskað eftir því að þær gengju til greiðslu þess höfuðstóls sem nýjastur hafi verið í skuld. Eftir því hafi ekki verið gengið hjá innheimtumanni eins og greiðslur inn á vanskil hafi borið vitni um. Ákærði hafi hins vegar fengið þær upplýsingar hjá yfirmanni innheimtudeildar tollstjóra eftir að fyrirtækinu hafi verið lokað að heimilt hafi verið að semja um að greiðslur færu inn á nýjasta höfuðstól hverju sinni. Erfiðleika í rekstri hafi mátt rekja til þess að félagið hafi setið uppi með húsnæði að verðmæti um 80 milljónir króna, sem ekki hafi tekist að selja. Fjárhagsvandræðin hafi leitt til vanskilanna en ákærði hafi þó gert samkomulag við tollstjóra um hvernig greitt væri af skuldinni. Allir þeir fjármunir er hafi komið inn í fyrirtækið hafi farið í rekstur þess. Er ákærði var inntur eftir því við yfirheyrslu hjá lögreglu hvort meðákærða hafi verið ljóst að afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma kvaðst ákærði kjósa að svara þeirri spurningu ekki. Fyrir dómi bar hann að meðákærða hafi verið kunnugt um erfiða stöðu félagsins og að einhver vanskil hafi verið uppi, þó svo hann hafi ekki haft fullkomna vitneskju um fjárhæð vanskilanna á hverjum tíma. Er undir ákærða voru bornar niðurstöðutölur yfirlits embættis ríkislögreglustjóra um vangoldinn innheimtan virðisaukaskatt eftir lögboðinn eindaga fyrir 2003, að heildarfjárhæð 29.402.558 krónur, en vangoldið 10. september 2004 19.150.976 krónur kvaðst ákærði vísa til sömu svara og varðandi vangoldna afdregna staðgreiðslu. Allur innheimtur virðisaukaskattur hafi farið inn í rekstur félagsins. Ákærði Sigþór kvaðst hafa verið einn af tveim eigendum Merkingar ehf. Kvað hann rétta hina formlegu skráningu hlutafélagaskrár í stjórn Merkingar ehf. til og með 15. janúar 2004. Hann hafi hins vegar aldrei verið framkvæmdastjóri félagsins, heldur hafi meðákærði alla tíð starfað sem slíkur og haft fjármálastjórn félagsins á sinni hendi, þ.m.t. að annast útreikning launa og greiðslu afdreginnar staðgreiðslu og gerð virðisaukaskattskýrslna og skil skattsins. Hefði ákærði enga skýringu á því af hverju þeir hafi báðir verið skráðir framkvæmdastjórar hjá félaginu, en það hlyti að hafa verið vegna misskilnings eða mistaka. Ákærði kvaðst sjálfur alla tíð hafa sinnt sölumennsku fyrir félagið. Af þeim ástæðum geti hann ekki borið um vanskil á afdreginni staðgreiðslu eða innheimtum virðisaukaskatti eða skilum á skilagreinum í staðgreiðslu eða virðisaukaskattskýrslum. Kvaðst ákærði ekki hafa gert sér grein fyrir vanskilum félagins fyrr en undir það er tollstjóri hafi lokað rekstri félagsins í upphafi árs 2004. Þó hafi honum verið ljóst að félagið hafi átt við einhverja fjárhagslega erfiðleika að etja um hríð. Kvaðst hann hafa haft aðgang að bókhaldi fyrirtækisins ef hann hefði leitað eftir því. Ómar Kristjánsson löggiltur endurskoðandi kvaðst hafa unnið að ársuppgjöri og ársreikningum fyrir Merkingu frá 1982, auk þess að vera ákærðu til almennrar ráðgjafar varðandi fyrirtækið. Á árinu 1995 hafi verið gerðar breytingar á formi félagins í kjölfar gildistöku nýrra laga um einkahlutafélög. Hafi Ómar annast gerð þeirra skjala er hafi verið útbúin við þessar aðstæður. Kvaðst hann staðfesta að samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár hafi ákærði Ólafur verið skráður framkvæmdastjóri félagsins, auk þess sem hann hafi átt sæti í stjórn. Ákærði Sigþór hafi einnig verið skráður framkvæmdastjóri og stjórnarmaður. Ákærðu hafi ásamt öðrum verið eigendur að félaginu. Kvaðst Ómar telja að hann hafi sett upp bréf sem sent hafi verið hlutafélagaskrá 20. desember 1995. Hugmyndir að skipan stjórnar hafi sennilega komið frá ákærða Ólafi, þó svo vitnið myndi það ekki fyllilega. Á þessum tíma hafi mörg félög fært form sín í að vera einkahlutafélög og stöðluð form verið notuð í þeim efnum. Kvaðst hann muna að staðlað form hafi verið notað er tilkynning hafi verið send vegna Merkingar ehf. Kvaðst Ómar að langmestu leyti hafa átt samskipti við ákærða Ólaf um rekstur félagsins, en hann hafi séð um fjármálin, þ.á m. bókhald. Að sama skapi hafi samskipti við ákærða Sigþór verið lítil um reksturinn. Svo sem áður er rakið hefur embætti ríkislögreglustjóra tekið saman yfirlit um afdregna staðgreiðslu af launþegum Merkingar ehf. vegna rekstrarársins 2003. Nemur afdregin en vangoldin staðgreiðsla fyrir janúar desember 2003 samtals 26.086.405 krónum. Eftir eindaga hafi verið greiddar 14.725.758 krónur og vangoldin afdregin staðgreiðsla fyrir tímabilið því 14.801.391 króna. Í þessu yfirliti hafa laun ákærðu verið dregin frá upphæðinni. Fjárhæðir í ákæru byggja á þessu yfirliti. Skattrannsóknarstjóri hefur í erindi sínu til lögreglu greint frá þeirri niðurstöðu sinni að vangoldin afdregin staðgreiðsla til innheimtumanns, að teknu tilliti til greiðslna inn á höfuðstól, hafi numið 16.880.085 krónum. Mismunur á heildarniðurstöðu ríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra skýrist af því að ríkislögreglustjóri miðar við að ákærðu hafi fullframið brot gegn ákvæðum laga um staðgreiðslu opinberra gjalda varðandi tímabilin janúar til maí 2003 með því að greiða afdregna staðgreiðslu eftir lögboðinn eindaga. Fær sú niðurstaða stoð í ákvæðum laga nr. 45/1987, en dómstólar hafa áður skorið úr um að brot gegn þessum lögum séu fullframin hafi lögboðnar greiðslur ekki verið inntar af hendi á eindaga. Ákærðu hafa ekki rengt þessar tölulegu niðurstöður og verða þær lagðar til grundvallar í málinu. Þá hefur embætti ríkislögreglustjóra tekið saman yfirlit um vangoldinn innheimtan virðisaukaskatt fyrir janúar til og með október 2003. Samkvæmt yfirlitinu nemur vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga samtals 29.402.558 krónum. Eftir eindaga hafi verið greiddar samtals 11.757.180 krónur og vangoldinn virðisaukaskattur því 19.150.976 krónur. Fjárhæðir þessar liggja til grundvallar ákæru. Skattrannsóknarstjóri hefur í sínu erindi til lögreglu greint frá þeirri niðurstöðu sinni að vangoldinn virðisaukaskattur til innheimtumanns, að teknu tilliti til greiðslna inn á höfuðstól, hafi numið 20.133.212 krónum. Mismunur á heildarniðurstöðu ríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra skýrist sem fyrr af því að ríkislögreglustjóri miðar við að ákærðu hafi fullframið brot gegn ákvæðum laga um virðisaukaskatt varðandi öll uppgjörstímabil ársins 2003 með því að greiða innheimtan virðisaukaskatt að því marki sem hann var greiddur eftir lögboðinn eindaga. Fær sú niðurstaða stoð í ákvæðum laga nr. 50/1988, en dómstólar hafa áður skorið úr um að brot gegn þessum lögum séu fullframin hafi lögboðnar greiðslur ekki verið inntar af hendi á eindaga. Ákærðu hafa ekki heldur rengt þessar tölulegu niðurstöður yfirlits ríkislögreglustjóra og verða þær lagðar til grundvallar niðurstöðu. Ákærði Sigþór byggir varnir sínar á því að mistök eða misskilningur hafi leitt til þess að hann hafi á sínum tíma verið skráður í stjórn Merkingar ehf. Hann hafi hvorki átt að vera skráður framkvæmdastjóri félagsins eða í stjórn þess. Ákærði Ólafur hefur játað sök en heldur þó uppi vörnum að hluta til og þá á grundvelli þess að honum hafi verið synjað um heimild til að leggja afdregna staðgreiðslu og innheimtan virðisaukaskatt inn á höfuðstól þeirrar fjárhæðar er væri í gjalddaga hverju sinni. Fyrst eftir að starfsemi Merkingar ehf. hafi lagst af hafi honum verið tjáð að slíkt væri heimilt væri eftir því leitað. Þá tekur vörn ákærða að einhverju leyti einnig mið af því að félagið hafi átt útistandandi umtalsverðar skuldir hjá viðskiptavinum sem ekki hafi reynst unnt að innheimta. Hefur vörnin lagt fram dskj. nr. 7 til að varpa ljósi á þessar skuldir. Fram er komið að ákærðu stofnuðu í sameiningu félagið Merkingu og áttu það að jöfnum hlut. Þá er komið fram að er lög um einkahlutafélög tóku gildi hafi verið ákveðið að færa rekstrarform félagsins yfir í að vera einkahlutafélag. Ómar Kristjánsson löggiltur endurskoðandi hefur staðfest þetta, en hann aðstoðaði ákærðu við breytingar á félagaforminu á árinu 1995. Vottorð úr hlutafélagaskrá ber með sér að samþykktum hafi verið skilað inn fyrir Merkingu ehf. og að þær hafi verið dagsettar 20. desember 1995. Er ákærði Sigþór skráður framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í félaginu. Ákærði Ólafur er einnig skráður framkvæmdastjóri og varamaður í stjórn. Hafa þeir báðir prókúruumboð fyrir félagið samkvæmt skráningunni. Undir tilkynningu til hlutafélagaskrár um þessa skipan mála hefur ákærði Ólafur ritað 20. desember 1995. Þá hafa verið lagðar fram upplýsingar frá hlutafélagaskrá um að hluthafafundur í Merkingu ehf. hafi 14. janúar 2004 samþykkt að breyta heimilisfangi félagsins. Þá hafi ný stjórn verið kosin þann dag. Samkvæmt tilkynningu hafi ákærði Ólafur þá verið kosinn stjórnarformaður og með prókúruumboð en ákærði Sigþór verið kosinn varamaður í stjórn. Á skjalið er handritað að enginn framkvæmdastjóri hafi verið ráðinn hjá félaginu. Þá liggur fyrir tilkynning til hlutafélagaskrár um að á hlutahafafundi í Merkingu ehf. 16. janúar 2004 hafi verið samþykkt að breyta nafni félagsins í Meco ehf. Hafa nýjar samþykktir fyrir Meco ehf. verið undirritaðar þann sama dag. Ákærðu hafa við rannsókn og meðferð málsins borið að skráning í hlutafélagaskrá varðandi einkahlutafélagið Merkingu hafi verið rétt. Er ekki fyrr en við aðalmeðferð málsins fyrir dómi að ákærði Sigþór ber að skráning hans sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanns í Merkingu ehf. hafi komið til vegna mistaka og sé röng. Ákærðu voru aðaleigendur Merkingar ehf. frá upphafi og unnu báðir hjá félaginu. Hafa þeir báðir jafnframt borið að stjórnarfundir hafi verið haldnir í Merkingu ehf., svo sem lög gera ráð fyrir. Á þessum grundvelli og með vísan til þess framburðar Ómars Kristjánssonar löggilts endurskoðanda félagsins að hann kannist ekki við ranga tilkynningu til hlutafélagaskrár verður slegið föstu, að ákærða Sigþóri hafi alla tíð verið ljóst að hann væri skráður sem annar af tveim framkvæmdastjórum Merkingar ehf., auk þess að vera skráður stjórnarmaður í félaginu. Hefur honum frá árinu 1995 veist ríkulegt ráðrúm til að gera breytingar á þessari stöðu sinni innan stjórnar, ef hann taldi mistök liggja að baki skráningu hennar. Ákærði Ólafur hefur fullyrt að hann hafi að mestu séð um daglega stjórn félagsins og haft fjármál þess á hendi. Engin efni eru til að draga þá fullyrðingu hans í efa, sem sækir jafnframt stoð í framburð meðákærða og Ómars Kristjánssonar endurskoðanda. Það breytir hins vegar ekki þeirri stöðu að ákærði Sigþór var skráður framkvæmdastjóri fyrir félagið og bar þar með ábyrgð á rekstri þess í samræmi við þá stöðu sína. Ákærðu miða við að innheimtumanni hafi borið að fara að óskum þeirra um að innborganir á staðgreiðslu og virðisaukaskatti færu fyrst upp í höfuðstól nýjustu skuldarinnar á hverjum tíma. Þeim hafi ávallt verið synjað um slíkar óskir, en eftir að rekstur félagsins hafi verið stöðvaður hafi þeim verið tjáð að unnt væri að semja um slíkt. Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 22. júní 2000, sem birtur var í dómasafni þess árs á bls. 2387 var slegið föstu að það leiddi af eðli máls og væri í samræmi við lög að skattgreiðslur gengju fyrst upp í eldri skuldir, en álag og dráttarvextir væru lögboðnar greiðslur, sem greiða bæri eftir ákveðnum reglum og yrðu hluti viðkomandi skattskuldar. Var sú niðurstaða áréttuð í dómi Hæstaréttar 2. október 2003 í málinu nr. 27/2003, þar sem ágreiningur var um tilhögun innborgana á innheimtan virðisaukaskatt. Verður ekki annað ráðið af dómum þessum en að innheimtumanni sé óheimilt annað en að ráðstafa innborgunum með þeim hætti að þær gangi upp í elstu skattskuldir á hverjum tíma. Í þessu máli ráðstafað innheimtumaður innborgunum á skattskuldir Merkingar ehf. í samræmi við lög. Stoðar ákærðu því ekki að bera fyrir sig varnir á þessum grundvelli. Þá verður við það miðað hér að ákærðu sé ekki heldur hald í dskj. nr. 7 sem á að sýna skuldir helstu skuldunauta Merkingar ehf. Yfirlit þetta fær engu breytt um að Merkingu ehf. bar hverju sinni að standa innheimtumanni skil á þeim virðisaukaskatti er félagið hafði innheimt. Þó svo einhverri leiðréttingu yrði eftir atvikum komið við síðar sökum ógjaldfærni skuldara var brot gegn lögum nr. 50/1988 fullframið með því að innheimtum skatti var ekki skilað á eindaga. Í 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er mælt fyrir um þær ríku skyldur ákærðu sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanns einkahlutafélagsins Merkingar í skjóli stöðu sinnar að afla sér glöggrar vitneskju um rekstur félagsins, þar á meðal um hvort félagið stæði í skilum með greiðslu virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna svo og að annast um að starfsemi félagsins væri jafnan í réttu og góðu horfi. Getur ákærði Sigþór af þeim ástæðum ekki reist kröfu sína um sýknu á því að hann hafi ekki haft vitneskju um hversu slæm fjárhagsstaða félagsins hafi verið á þeim tíma er hér skiptir máli. Ákærði Ólafur hefur viðurkennt að honum hafi verið vanskilin ljós. Félagið átti við fjárhagslega erfiðleika að etja á þessum tíma, en það lagði ríkar skyldur á herðar ákærðu að fylgjast með og tryggja að félagið innti af hendi innheimtan virðisaukaskatt og afdregna staðgreiðslu. Fjárhagsstaða félagsins var í reynd slík að hún leiddi til þess að bú Meco ehf., áður Merkingar ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2004. Með aðgerðarleysi sínu í þessum efnum hefur ákærði Ólafur sem framkvæmdastjóri af ásetningi vanrækt þær skyldur sem hvíldu á honum samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda til að hlutast til um að afdregin staðgreiðsla yrði greidd. Ákærði Sigþór hefur sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður vanrækt af stórkostlegu hirðuleysi þær skyldur sem hvíldu á honum samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda til að hlutast til um að afdregin staðgreiðsla yrði greidd. Með sama hætti hefur ákærði Ólafur af ásetningi en ákærði Sigþór með stórkostlegu hirðuleysi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt til að hlutast til um að virðisaukaskatturinn yrði greiddur. Með háttsemi sinni hafa ákærðu því báðir gerst sekir um þau brot sem tilgreind eru í ákæru, en þau verður að telja stórfelld. Eru brotin því rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðu hafa hvorugur áður sætt refsingum svo kunnugt sé. Með hliðsjón af þeim brotum er ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir og dómvenju á þessu sviði þykir refsing þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði, sem verður bundið skilorði með þeim hætti er í dómsorði greinir. Við ákvörðun refsingar hefur verið tekið tillit til greiðslna er bárust inn á ógreiddan virðisaukaskatt og ógreidda staðgreiðslu eftir lögboðinn tíma. Með vísan til 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, er kveður á um sektarlágmörk vegna brota á þeim lögum og dómvenju um skiptingu sektargreiðslna greiði ákærðu hvor um sig 53.400.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella hvor um sig fangelsi í 7 mánuði. Er vararefsing ákveðin með sama hætti og í dómi Hæstaréttar 18. febrúar 1999 í máli nr. 327/1998. Við ákvörðun sektarrefsingar hefur verið höfð hliðsjón af reglum um frádrátt álags. Um málsvarnarlaun fer svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Helgi Magnús Gunnarsson saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærðu, Ólafur Ólafsson og Sigþór Sigurjónsson, sæti hvor um sig fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar beggja ákærðu og hún falla niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði hvor um sig 53.400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella hvor um sig fangelsi í 7 mánuði. Ákærðu greiði í félagi málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, 280.000 krónur.
|
Mál nr. 92/2017
|
Kærumál Nauðungarvistun
|
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um nauðungarvistun A á sjúkrahúsi sem ákveðin hafði verið af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson og Karl Axelsson og Davíð Þór Björgvinsson setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 9. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2017, þar sem staðfest varákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 31. janúar sama ár um nauðungarvistunsóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild erí 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handatalsmanni sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmannssóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, StefánsKarls Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur greiðistúr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6.febrúar 2017.IMeð kröfu, semdagsett er 31 janúar sl. og barst réttinum 1. febrúar sl., hefur sóknaraðili, A,kt. [...], [...], [...], krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsinsá höfuðborgarsvæðinu dags. 31. janúar sl., þar sem fallist var á að hann yrðivistaður á sjúkrahúsi á grundvelli 3. mgr., sbr. 2. mgr., 19. gr. lögræðislaganr. 71/1997. Til vara er þess krafist að nauðungarvistun verði markaður skemmritími en til 21 dags. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðstalsmanns síns verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga.Málið var þingfest 3. febrúar 2017 og tekið samdægurs til úrskurðar.Varnaraðili,velferðarsvið Reykjavíkurborgar, krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnaðog áðurnefnd ákvörðun sýslumanns um vistun sóknaraðila á sjúkrahúsi verðistaðfest. Um aðild varnaraðila er vísað til 20. gr. laga nr. 71/1997, sbr. ogd-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga.IIÍ beiðni varnaraðila,31. janúar 2017, til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um nauðungarvistunsóknaraðila kemur fram að sóknaraðili sé 40 ára karlmaður með alvarlegapersónuleikaröskun af andfélagslegum og „paranoid“ persónuleikaþáttum. Auk þesshafi hann „borderline“ þætti ásamt því að eiga við vímuefnavandamál að stríða.Hann hafi verið sjálfræðissviptur til tveggja ára með úrskurði héraðsdóms þann8. desember 2014. Hann hafi legið inni sjálfviljugur ýmist á réttar- eðaöryggisdeild síðan sjálfræðissviptingunni lauk á meðan hann bíði eftiröryggisbúsetu utan spítala. Þann 30. janúar sl. hafi sóknaraðili misst stjórn ásér og verið í kjölfarið nauðungarvistaður í 72 klst. og beittur þvingaðrilyfjagjöf. Í beiðni velferðarsviðs var að öðru leyti vísað til læknisvottorðs Bgeðlæknis, dags. 30. janúar sl., sem fylgdi beiðninni. Í greindulæknisvottorði B er m.a. tekið fram að sóknaraðili sé með alvarlegapersónuleikaröskun af andfélagslegum og „paranoid“ persónuleikaþáttum. Auk þesshafi hann „borderline“ þætti ásamt því að eiga sögu um vímuefnaneyslu. Hannhafi áður fengið dóm vegna íkveikju í íbúð á [...]. Hafi hann afplánað þrjú árá Litla-Hrauni en verið fluttur yfir á réttargeðdeild Landspítalans að Kleppiþann 17. desember 2014 þar sem hann hafi veri hættur að taka lyf og veriðerfiðari í umgengni eftir að sjálfræðissvipting hans rann út um sumarið 2014.Hann hafi á ný verið sviptur sjálfræði til tveggja ára þann 8. desember 2014 oghafi legið inni ýmist á réttar- eða öryggisgeðdeild, sjálfviljugur, á meðanhann bíði eftir öryggisbúsetu utan spítalans. Hann hafi gert samning viðyfirlækni um að hegða sér vel. Fyrir um 2-3 vikum hafi hann þó misst stjórn ásér og kastað af sér vatni á gólfið. Hann hafi í framhaldinu verið fluttur áöryggisgang í stuttan tíma en jafnað sig fljótt og því verið fluttur aftur áalmennan gang öryggisdeildarinnar. Þann 30. janúar sl. hafi sóknaraðili á nýmisst stjórn á sér og brotið sjónvarp á deildinni. Aðdragandi þess hafi veriðenginn að heitið geti. Samsjúklingur hafi lagt hönd sína á öxl sóknaraðila ogbeðið hann um að vera vin sinn. Í kjölfarið hafi sóknaraðili verið settur í 72klst. nauðungarvistun, sprautaður niður með cisordinol acutard, 200 mg í vöðva,og fluttur yfir á öryggisgang réttargeðdeildar. Í læknisvottorði ereinnig greint frá ástandi sóknaraðili við skoðun sem fram fór að kvöldi 30.janúar sl. Var sóknaraðila lýst af vakthafandi lækni með þeim hætti aðsóknaraðili hafi verið ótilhafður og af honum megn líkamslykt. Í stað þess aðheilsa hafi hann ausið óhróðri yfir lækni m.a. um útlit og framkomu auk þesssem hann væri reiður öllum sem komi að meðferð hans. Fram kemur að sóknaraðilisé fyllilega rauntengdur, áttaður á stund, stað og eigin persónu í viðtalinu. Geðslaghafi verið nánast hlutlaust. Hann sýni nokkuð eðlileg geðhrif en lýsi mikillireiði sem hann segi að sé að gera sig brjálaðan. Ekki hafi komið framranghugmyndir eða önnur merki geðrofs í viðtalinu, en hann hafi veriðtortrygginn í garð læknisins. Jafnframt hafi komið fram að þegar sóknaraðilihafi verið spurður nánar út í hvers vegna hann hafi migið á gólf kvaðst hannhafa verið reiður og verið með þessu athæfi að sýna starfsfólki öllufyrirlitningu sína. Að sama skapi kvaðst hann hafa verið reiður þegar hann hafibrotið sjónvarpið, en gaf ekki frekari skýringar á hegðun sinni. Fram kemur ívottorðinu að sóknaraðili upplifi sig greinilega beittan miklu ranglæti ogbregðist við því á fremur barnalegan hátt með því að „hrauna yfir“ lækni meðdónaskap ásamt því að hækka röddina. Sóknaraðila til tekna megi þó taka fram aðhann hafi fengið í hendur djúsglas þegar hann hafi verið að koma fram íviðtalið en hann hafi drukkið úr glasinu og lagt það frá sér án þess að skvettadjúsnum yfir lækni, en búist hafi verið við því. Sóknaraðili hafi þannig látiðnægja dónaskap og andlegt ofbeldi gagnvart lækni. Um afstöðu sóknaraðila tilmeðferðarinnar segir í vottorðinu að hann sé ósáttur við nauðungarvistun ogmeðferð. Í læknisvottorðinusegir enn fremur að það sé mat læknis að óhjákvæmilegt sé að nauðungarvistasóknaraðila, sbr. 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga svo unnt sé að veita honumviðeigandi meðferð. Það megi jafna ástandi sóknaraðila við alvarlegangeðsjúkdóm. Ástand sóknaraðila sé með þeim hætti að hann sýni ógnandi hegðun oghegðunartruflun. Hann eigi sögu um mikið ofbeldi og alvarleg afbrot ef hann erómeðhöndlaður. Hann ráði ekki við hegðun sína núna og verði að teljaststjórnlaus. Í ljósi fyrri sögu sé talið óhjákvæmilegt að nauðungarvistasóknaraðila til þess að koma við lyfjameðferð til lengri tíma. Sóknaraðili gafskýrslu fyrir dóminum. Hann kvaðst hafa verið sjálfviljugur á Kleppi frá 8.desember 2016. Þar hafi hann dvalið þar sem hann hafi engan annan stað til þessað búa á. Hann hafi óskað eftir að komast í sjálfstæða búsetu. Þá telur hanngeðlyf sem honum séu gefin fara illa í hann. Hann taki þó þau lyf sem borin séufyrir hann en hafi látið í ljós við lækna að hann sé því mótfallinn. C, yfirlæknirréttar- og öryggisgeðdeildar Landspítala ‒ Háskólasjúkrahúss að Kleppi, ermeðhöndlandi læknir sóknaraðila. Staðfesti hann að sóknarðaðili hefði dvaliðsjálfviljugur að Kleppi. Ástæða nauðungarvistunar hans væri sú að sóknaraðilihefði tekið kast og hent dóti á sjónvarpið. Hann hafi verið mjög ofstopafullurog ógnandi og því hafi verið nauðsynlegt að róa hann niður til að fá hann tilað sýna eðlilega framkomu. Ekki hafi verið hægt annað en að beitanauðungarvistun. Hafi hann fengið hlutlausan geðlækni, B, sem væri sérfræðingurá deildinni til þess að skrifa vottorðið sem hún gerði á sjálfstæðan hátt.Taldi hann mál sóknaraðila sérstakt. Kvað hann sóknaraðila vera með klárageðgreiningu, sem væri aðsóknargeðklofi á tímabilum, en hann teldi sóknaraðilaþó einkum vera með „kverúlens paranoju“ sem valdi því að hann verði mjögvænisjúkur undir álagi. Hann treysti engum. Mat læknisins væri að sóknaraðiliværi mjög hættulegur nú. Spurning væri hvað ætti að gera þegar menn væruhættulegir umhverfinu. Sóknaraðili væri ekki til samvinnu. Nú væri hann áöryggisgangi réttargeðdeildar vegna þess að hann væri talinn hættulegur eins ogsakir standa. Tók hann fram að sóknaraðili hefði hegðað sér vel undanfarin tvöár og hvers vegna honum fór allt í einu að líða svona illa og haga sér með þeimhætti sem lýst hefur verið gæti læknir ekki svarað. Staðan væri á hinn bóginnsvona í dag, hún væri ótrygg og þess vegna þyrfti sóknaraðili vistun. B geðlæknir gafeinnig skýrslu fyrir dóminum um síma og staðfesti vottorð sitt. Staðfesti húnað sóknaraðili hefði verið sjálfviljugur á Kleppi tímabundið eftir aðsjálfræðissvipting rann út. Þá hafi hann gert samning um að vera áfram á Kleppiog fylgja þá öllum reglum. Tók hún fram að hún starfaði sem geðlæknir áfíknigeðdeild við Hringbraut. Hún væri sérfræðingur þar og hefði verið kölluðtil að gefa umrætt vottorð. Hún tók fram að sóknaraðili væri haldinn alvarlegripersónuleikaröskun og ætti erfitt með að halda sér innan hefðbundins rammavegna þess. Hann væri með andfélagslegan persónuleika og líka meðpersónuleikaþætti með aðsóknarkennd. Þessu mætti jafna við alvarlegangeðsjúkdóm. Innsæi hans væri lélegt. Tók hún fram að persónuleikaröskun væriviðvarandi ástand en aðstæður gætu skapast sem yllu því að einkenniröskunarinnar yrðu verri tímabundið. IIISkipaður talsmaðursóknaraðila mótmælir kröfu varnaraðila um nauðungarvistun sóknaraðila. Telurhann að ekki séu uppfyllt skilyrði 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga til þess aðverða við kröfunni. Skilyrði laganna sé að vista þurfi mann nauðugan ásjúkrahúsi. Það eigi ekki við um sóknaraðila þar sem hann hafi dvaliðsjálfviljugur á Kleppi þegar beiðnin var lögð fram. Þá hafi sóknaraðili ekkisýnt mótþróa undanfarin tvö ár. Þó að hann hafi misst stjórn á sér og brotiðsjónvarp nægi slíkt ekki til nauðungarvistunar auk þess sem leitast hafi veriðvið að koma honum í öryggisbúsetu utan spítala. Þá bendir lögmaður á að B séekki yfirlæknir og spurning hvort hún hafi haft umboð yfirlæknis til ritunarvottorðs sem liggur fyrir í málinu. Þá tekur talsmaðurinn fram að sóknaraðilihafi ekki sýnt af sér ofbeldi. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 71/1997, er meðnauðungarvistun bæði átt við það þegar sjálfráða maður er færður nauðugur ísjúkrahús og haldið þar og þegar manni, sem dvalið hefur í sjúkrahúsi af fúsumog frjálsum vilja, er haldið þar nauðugum. Samkvæmt gögnum málsins óskaði meðhöndlandi læknirsóknaraðila, C yfirlæknir réttar- og öryggisgeðdeildar Landspítala ‒Háskólasjúkrahúss að Kleppi, eftir því við B, geðlækni á fíknigeðdeild viðHringbraut, að hún ritaði læknisvottorð vegna nauðungarvistunar sóknaraðila. Íljósi þess telur dómurinn að fullnægt hafi verið skilyrðum 4. málsl. 2. mgr.19. gr. sömu laga og að B hafi haft fullt umboð yfirlæknisins til ritunar þess.Með vísan til gagna málsins og vættis C og B fyrirdómi þykir nægilega í ljós leitt að nauðsynlegt sé að sóknaraðili verðinauðungarvistaður á sjúkrahúsi og fái þar viðeigandi aðstoð og meðferð viðsjúkdómi sínum. Samþykki sjúklings um nauðungarvistun og viðeigandi meðferðþykir ekki nægjanlegt í þessu sambandi. Þarsem önnur eða vægari úrræði þykja ekki duga til að tryggja heilsu og batahorfurhans telur dómurinn að uppfyllt séu skilyrði 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 fyrir nauðungarvistun sóknaraðila. Sóknaraðili hefurekki fært viðhlítandi rök fyrir því að styttri nauðungarvistun en sem nemi aðhámarki 21 sólarhring muni duga. Verður ákvörðun sýslumanns um nauðungarvistunsóknaraðila því staðfest. Samkvæmt 1. mgr.17. gr. laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað málsins, þarmeð talda þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl.,sem þykir hæfilega ákveðin 130.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur veriðtekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts.Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðþennan. Ú R S K U R Ð A RO R Ð:Staðfest erákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 31. janúar sl. um aðsóknaraðili, A, skuli vistast á sjúkrahúsi í allt að 21 sólarhring frá þeimtíma sem tiltekinn er í ákvörðuninni.Allur kostnaður afmálinu, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Stefáns KarlsKristjánssonar hrl., 130.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 290/2006
|
Kaupsamningur Ógilding samnings Fasteign
|
B hafði mörg íbúðahús í smíðum og hafði Fasteignasalan Hóll ehf. milligöngu um sölu þeirra. Hinn 7. júní 2004 gerði E kauptilboð í eina af íbúðum B og var tilboðið samþykkt. Var um að ræða bindandi samning á milli aðila og þurfti E ekki að sæta því að kaupverð hækkaði eftir það. Hinn 27. júlí 2004 undirrituðu aðilar hins vegar á ný kaupsamning þar sem bætt hafði verið við sérstöku ákvæði um að allar greiðslur samkvæmt kaupsamningnum væru vísitölutryggðar. Þessi viðbót leiddi til verulegrar hækkunar á kaupverði fasteignarinnar sem B krafði E um greiðslu á. E taldi sér hins vegar óskylt að borga hækkun á kaupverðinu og krafðist þess að B yrði dæmt til að gefa út afsal til hennar fyrir fasteigninni. Ekki lá fyrir í málinu að E hefði verið gerð fullnægjandi grein fyrir því að fyrrgreint ákvæði myndi hafa svo mikil áhrif á kaupverðið. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að þegar litið sé til efni umþrætts samnings, stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerð verði, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að víkja til hliðar umþrættri greiðsluskuldbindingu á grundvelli vísitölu sem kaupsamningur aðila frá 27. júlí 2004 hljóðaði á um. Var B því dæmt til að gefa út afsal fyrir fasteigninni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2006. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir fasteigninni Tjarnartúni 5, Akureyri, fastanúmer 226-9960. Þá krefst hún sýknu af kröfu stefnda um greiðslu á 4.671.038 krónum að frádregnum 4.004.310 krónum auk dráttarvaxta. Hún krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi mun stefndi hafa haft mörg íbúðahús í smíðum á Akureyri og hafði hann falið Fasteignasölunni Hóli ehf. að annast sölu þeirra. Hinn 7. júní 2004 gerði áfrýjandi stefnda kauptilboð í eina af þessum íbúðum og samþykkti stefndi tilboðið með undirritun framkvæmdastjóra síns Arnars Jóhannssonar. Samkvæmt samningnum var kaupverð 12.600.000 krónur, sem greiðast átti með 6.600.000 krónum á tilteknum gjalddögum en auk þess skyldi áfrýjandi yfirtaka fasteignaveðbréf að fjárhæð 6.000.000 krónur. Hinn 27. júlí 2004 undirrituðu aðilar kaupsamning þar sem texta hafði verið breytt frá fyrri samningi og meðal annars bætt inn ákvæði þar sem sagði: „Allar greiðslur samkvæmt kaupsamningi þessum eru vísitölutryggðar og hækka í samræmi við breytingar á byggingavísitölu og miðast við grunnvísitölu 285,6.“ Síðar segir: „Uppgjör vegna vísitöluhækkunar fer fram við útgáfu afsals.“ Í málinu liggur fyrir að hin tilgreinda grunnvísitala miðaðist við maí 2003 en á samningsdegi mun vísitala byggingarkostnaðar hafa verið 300,8 stig. Deila aðila stendur um hvort áfrýjanda beri að greiða viðbót sem af þessu stafar og ekki er ágreiningur um að nemi 666.728 krónum. Viðstödd kaupsamningsgerð 27. júlí 2004 voru, auk áfrýjanda, áðurnefndur Örn Jóhannsson og Þórunn Ragnarsdóttir þáverandi starfsmaður fasteignasölunnar. Þeim ber ekki saman um atvik á fundinum. Áfrýjandi hélt því fram að aldrei hefði verið nefnt við sig að verðið ætti að breytast frá hinu samþykkta kauptilboði og sér hefðu ekki verið kynnt sérstaklega vísitöluákvæði samningsins. Kvaðst hún aðeins hafa lesið samninginn lauslega þar sem hann „átti bara að vera staðfesting á kauptilboðinu og þetta áttu ekkert að vera neinar breytingar á þessu.“ Örn sagðist telja texta á framhlið samningsins, þar sem umþrætt ákvæði eru, hafa verið lesin upp og á það bent að um væri að ræða gamla vísitölu. Ekki kvaðst hann muna eftir hvort hið nýja kaupverð hefði verið reiknað upp til ákveðinnar krónutölu, en nefndi í því sambandi að um hafi verið að ræða marga samninga sem fasteignasalan hafi annast fyrir stefnda. Aðspurður nánar um hvort komið hafi til tals að um breytingu frá fyrri samningi hafi verið að ræða, sagði hann: „Nei það var ekki rætt neitt um það. Það lá alltaf ljóst fyrir að það væri vísitala á þessum samningum. Þetta var ekkert sérlega rætt.“ Þórunn kvaðst hafa lesið upp texta á framhlið kaupsamningsins og farið yfir vísitöluákvæði hans, en ekki kvaðst hún þó geta fullyrt að hún hafi vakið sérstaka athygli áfrýjanda á að um gamla vísitölu væri að ræða og ekki heldur hafa reiknað upp kaupverðið fyrir áfrýjanda. II. Stefndi er fyrirtæki sem smíðar íbúðir til sölu á almennum markaði og fékk hann til liðs við sig umrædda fasteignasölu til að annast sölu íbúðanna og gerð kaupsamninga. Áfrýjandi snéri sér til fasteignasölunnar um kaup á íbúð en fram er komið í málinu að íbúð sú sem áfrýjandi festi kaup á var á þeim tíma nánast fullgerð. Hinn 7. júní 2004 komst á bindandi samningur milli málsaðila um kaup á íbúðinni og þurfti áfrýjandi ekki að sæta því að kaupverð hækkaði eftir það nema sérstaklega yrði um það samið. Efni samningsins 27. júlí 2004 um vísitölu fól ótvírætt í sér hækkun á kaupverðinu frá fyrri samningi en vísitala sú sem sett var í samninginn var orðin 14 mánaða gömul á samningsdegi án þess að það væri sérstaklega tekið fram og hafði vísitala á því tímabili hækkað um liðlega 5%. Var kaupverð ekki sérstaklega reiknað upp með tilliti til vísitölunnar, en hins vegar var reiknuð upp hækkun á yfirteknum lánum samkvæmt samningnum 7. júní 2004. Þess verður ekki krafist að áfrýjandi gerði sér grein fyrir umræddri hækkun á kaupverðinu án sérstakrar kynningar, sem ekki verður talið að hafi farið fram með fullnægjandi hætti samkvæmt framburði vitnis og aðila af atvikum við samningsgerð 27. júní 2004. Þegar litið er til framanritaðs um efni umþrætts samnings, stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerð verður, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að fallast á með áfrýjanda að víkja beri til hliðar umþrættum samningsákvæðum um hækkun á kaupverði. Verður áfrýjandi því sýknuð af fjárkröfu stefnda og stefndi dæmdur til að gefa út afsal fyrir íbúðinni. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Edda Hrafnsdóttir, er sýkn af kröfu stefnda, Byggingarfélagsins Hyrnu ehf. Stefnda er gert að gefa út afsal til áfrýjanda fyrir fasteigninni Tjarnartúni 5, Akureyri, fastanúmer 226-9960. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 800.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 3. febrúar s.l., hefur Edda Hrafnsdóttir, kt. 181058-7579, Tjarnartúni 5, Akureyri, höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með stefnu, áritaðri um móttöku af lögmanni stefndu þann 3. ágúst 2005 gegn Byggingafélaginu Hyrnu ehf, kt. 710594-2019, Gleráreyrum 2, Akureyri og Fasteignasölunni Hóli ehf., kt. 620185-1249, Skúlagötu 17, Reykjavík, til réttargæslu. Eru dómkröfur stefnanda þær, að stefnda, verði dæmt til að gefa út afsal til stefnanda fyrir fasteigninni Tjarnartúni 5, Akureyri, fastanúmer 226-9960, og til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða því málskostnað. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar og engar kröfur fram komnar af þess hálfu. Með stefndu, þingfestri 13. október 2005, höfðaði stefnda, Byggingafélagið Hyrna ehf,. mál á hendur stefnanda, Eddu Hrafnsdóttur. Var það mál sameinað framangreindu máli þann 3. febrúar 2006 og er rekið sem gagnsök í málinu. Krefst gagnstefnandi þess, að gagnstefnda verði dæmd til að greiða stefnanda kr. 4.671.038 með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá 15. október 2004 til greiðsludags, að frádregnum kr. 4.004.310, sem greiddar voru inn á kröfuna 26. janúar 2005. Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar úr hendi gagnstefndu. Í gagnsök krefst gagnstefnda sýknu af kröfum gagnstefnanda og að henni verði tildæmdur málskostnaður úr þess hendi. Ágreiningsefni aðila, bæði í aðalsök og gagnsök, er hvort komist hafi á bindandi samningur milli aðila um að aðalstefnanda beri að greiða aðalstefnda vísitöluhækkanir á kaupverð fasteignar er aðalstefnandi keypti af aðalstefnda. Eru helstu málsatvik þau, að á vormánuðum 2004 leitaði aðalstefnandi eftir kaupum á húsnæði hjá aðalstefnda, sem var til sölu hjá réttargæslustefnda, sem sá um sölu á íbúðum fyrir aðalstefnda. Taldi aðalstefnandi að íbúð að Tjarnartúni 5 myndi henta sér. Samkvæmt söluyfirliti hjá réttargæslustefnda var söluverð íbúðarinnar tilgreint sem kr. 12.600.000-. Skyldu yfirteknar skuldir að fjárhæð kr. 6.000.000- en eftirstöðvar kr. 6.600.000- greiddar á annan hátt. Þann 7. júní 2004 gerði aðalstefnandi kauptilboð í eignina, þar sem fram kom að kaupverð skyldi vera kr. 12.600.000- og fasteignaveðbréf að upphæð kr. 6.000.000- yrði yfirtekið, en eftirstöðvarnar kr. 6.600.000- greiddar með peningum með þeim hætti, að kr. 1.000.000- skyldi greidd við undirritun kaupsamnings, kr. 1.500.000- við afhendingu og kr. 4.100.000- við lokafrágang. Kauptilboð þetta samþykkti aðalstefnda sama dag. Þann 27. júlí s.á. undirrituðu aðilar kaupsamning þar sem kaupverðið var tilgreint kr. 12.600.000- og yfirteknar skuldir kr. 6.095.690- vegna uppfærslu á stöðu lánsins, en í samræmi við það gert ráð fyrir greiðslu með peningum kr. 6.504.310-. Í kaupsamninginn var sett ákvæði um að allar greiðslur samkvæmt honum væru vísitölutryggðar og skyldu hækka í samræmi við breytingar á byggingavísitölu og miðast við grunnvísitölu 285,6. Skyldi uppgjör á þessum þætti fara fram við útgáfu afsals. Aðalstefnandi hefur neitað að greiða aðalstefnda kröfu samkvæmt þessum lið samningsins og því ekki fengið útgefið afsal fyrir eigninni. Málavextir í gagnsök eru þeir sömu og að framan greinir, en þar krefur gagnstefnandi gagnstefndu um greiðslu þá er að framan getur. Aðalstefnandi byggir kröfu sína bæði í aðalsök og gagnsök á því, að honum beri ekki að greiða umkrafða vísitöluhækkun á kaupverðið. Hún hafi gert kauptilboð í eignina upp á kr. 12.600.000-, sem samþykkt hafi verið af aðalstefnda og hafi því komist á bindandi samningur með því verði. Ekkert ákvæði um vísitölubindingu hafi verið í þeim samningi. Þann samning hafi svo átt að færa óbreyttan niður á blað, en það hafi ekki verið gert. Inni í kaupsamninginn hafi verið sett ákvæði um vísitölu, sem hún hafi ekki tekið eftir, en hafi þýtt kr. 700.000- í hækkun á kaupverði. Telur aðalstefnandi að ákvæði þetta sé ógilt, sbr. 3. mgr. 36. gr. c laga nr. 7, 1936. Hún sé búinn að uppfylla kaupsamning, sem komist hafi á þegar kauptilboð hafi verið samþykkt og beri því aðalstefnda að gefa út afsal fyrir eigninni. Aðalstefnda rökstyður sýknukröfu sína í aðalsök og kröfu sína í gagnsök með því að vorið 2003 hafi hafist bygging raðhúss þess er hin selda íbúð er hluti af. Hafi íbúðirnar verið byggðar til endursölu og réttargæslustefnda falið að selja þær. Íbúðirnar hafi verið verðlagðar við upphaf framkvæmdatímans og verð þeirra miðað við vísitölu byggingakostnaðar í júní 2003, eins og tíðkist við sölu á íbúðum „í smíðum“. Réttargæslustefnda hafi ekki látið þess getið á söluyfirliti að verð íbúðarinnar væri vísitölutryggt og það hafi heldur ekki komið fram í kauptilboði aðalstefnanda, en hins vegar verið sett í lokakaupsamning um eignina. Heldur aðalstefnda því fram, að starfsmenn réttargæslustefnda hafi gert aðalstefnanda grein fyrir þessari breytingu er kaupsamningur var undirritaður. Telur aðalstefnda að aðalstefnanda hafi ekki getað dulist að í þessu ákvæði kaupsamningsins fælist hækkun á kaupverðinu því þar segi beinlínis að verðið hækki í samræmi við breytingar á vísitölu. Þá heldur aðalstefnda því fram að við undirritun kaupsamningsins hafi verið farið vandlega yfir þetta ákvæði og hækkunin reiknuð út eins og hún hafi verið á þeim degi er undirskrift samningsins fór fram og hafi aðalstefnandi því ekki getað verið í neinum vafa um að kaupverðið tæki hækkunum samkvæmt byggingavísitölu. Þá hafi aðalstefnandi undirritað kaupsamninginn fyrirvaralaust. Af hálfu aðalstefnda er því eigi andmælt að komist hafi á kaupsamningur við samþykki tilboðsins, en þeim samningi hafi hins vegar verið breytt síðar er hinn endanlegi samningur var undirritaður. Af hálfu aðalstefnda er því mótmælt að 36. gr. c laga nr. 7, 1936 geti átt hér við. Eins og að framan segi hafi aðalstefnanda verið gerð grein fyrir breytingunni og hún hafi lesið samninginn yfir áður en hún undirritaði hann. Vísitöluákvæðið hafi því ekki getað dulist aðalstefnanda. Þá bendir aðalstefnda á að kaupsamningar um aðrar íbúðir í raðhúsinu hafi verið samhljóða um vísitölutryggingarákvæðið. Verði því alls ekki séð að það sé andstætt góðum viðskiptaháttum að verðtryggja kaupverðið eins og gert hafi verið í þessu tilviki. Fallast má á það með aðalstefnanda að komist hafi á bindandi samningur milli aðila með samþykki kauptilboðs hennar 7. júní 2004. Við hina endanlegu samningsgerð þann 27. júlí 2004 var fyrri samningi hins vegar breytt á þann veg að í samninginn kom svofellt ákvæði: „Allar greiðslur samkvæmt kaupsamningi þessum eru vísitölutryggðar og hækka í samræmi við breytingar á byggingavísitölu og miðast við grunnvísitölu 285,6.“ Þá segir ennfremur í samningnum: „Uppgjör vegna vísitöluhækkunar fer fram við útgáfu afsals.“ Hér fyrir dóminum skýrir aðalstefnandi svo frá, að hún hafi lesið samninginn yfir áður en hún undirritaði hann, en ekki tekið eftir umræddri breytingu. Vitnið Þórunn Ragnarsdóttir, starfsmaður réttargæslustefnda, var viðstödd undirskrift hins endanlega kaupsamnings og skrifaði á hann sem vottur. Skýrir vitnið svo frá hér í dóminum, að það hafi lesið upp framsíðu kaupsamningsins og farið yfir hana með aðalstefnanda og útskýrt fyrir henni ákvæðið um vísitölutrygginguna. Að framangreindu virtu verður ekki á það fallist með aðalstefnanda að hið umdeilda ákvæði í samningnum sé ógilt með vísan til 3. mgr. 36. gr. c laga nr. 7, 1936. Samkvæmt því og þar sem aðalstefnandi hefur ekki á annan hátt sýnt fram á að hún sé óbundin af ákvæði þessu, verður aðalstefnda sýknað af kröfu hennar í aðalsök. Eins og að framan greinir komst á bindandi samningur með aðilum þann 27. júlí 2004 m.a. þess efnis að greiðslur samkvæmt honum væru vísitölutryggðar og miðuðust við grunnvísitölu 285,6 og ber gagnstefndu að greiða þá hækkun á kaupverði er af þessu ákvæði leiðir. Í gagnsök hefur gagnstefnda engar tölulegar athugasemdir gert við kröfur gagnstefnanda, hvorki að því er varðar höfuðstól kröfunnar né vaxtareikning. Ber því að dæma gagnstefndu til greiðslu kröfunnar eins og hún er fram sett. Eftir úrslitum málsins þykir rétt að dæma aðalstefnanda til að greiða aðalstefnda málskostnað í aðalsök og gagnsök í einu lagi, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 350.000-. Við uppkvaðningu dómsins hefur verið gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91, 1991. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Í aðalsök skal aðalstefnda, Byggingafélagið Hyrnan ehf., vera sýkn af kröfum aðalstefnanda, Eddu Hrafnsdóttur. Í gagnsök greiði gagnstefnda, Edda Hrafnsdóttir, gagnstefnanda Hyrnu ehf., kr. 4.671.038- með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá 15. október 2004 til greiðsludags að frádregnum kr. 4.004.310-. Aðalstefnandi greiði aðalstefnda kr. 350.000- í málskostnað.
|
Mál nr. 328/2003
|
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Gjafsókn
|
Deilt var um hvaða tekjuviðmiðun skyldi lögð til grundvallar uppgjöri bóta vegna varanlegrar örorku V, sbr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Ekki var talið að lagaskilyrði væru uppfyllt til að meta árslaun V sérstaklega eftir 2. mgr. 7. gr. laganna. Með því að miða uppgjör skaðabóta fyrir varanlega örorku V við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna var VÍS hf. talið hafa bætt V það tjón hans að fullu. Kröfum V var samkvæmt því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Héraðsdómi var áfrýjað 22. ágúst 2003. Áfrýjendur krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. I. Stefndi varð fyrir slysi 11. janúar 2001 þegar áfrýjandinn Kristinn ók aftan á bifreið hans á Suðurlandsbraut við gatnamót Kringlumýrarbrautar í Reykjavík. Hlaut stefndi við þetta líkamstjón og hefur honum verið metinn 10% varanlegur miski og 15% varanleg örorka. Áfrýjendur viðurkenna bótaskyldu sína vegna atviksins og ekki er ágreiningur um mat á örorku eða miskastigi stefnda. Aðilarnir deila hins vegar um það hvaða tekjuviðmiðun skuli lögð til grundvallar uppgjöri bóta vegna varanlegrar örorku stefnda, sbr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi stefnda 3.696.395 krónur 18. júlí 2002 í bætur fyrir líkamstjón hans af völdum slyssins, en þar af voru 2.578.988 krónur fyrir varanlega örorku. Við ákvörðun þeirrar fjárhæðar voru lögð til grundvallar árslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og þeirri grein hafði verið breytt með 6. gr. laga nr. 37/1999. Gefur áfrýjandinn þá skýringu að ef miðað hefði verið við reglu 1. mgr. 7. gr. laganna um meðalatvinnutekjur stefnda sjálfs þrjú síðustu árin fyrir þann dag er tjón varð, hefðu bætur orðið mun lægri en með því að beita reglu 3. mgr. 7. gr. um lágmarks launaviðmiðun. Forsendur séu hins vegar ekki fyrir hendi til að meta árslaun stefnda sérstaklega samkvæmt reglu 2. mgr. 7. gr. laganna. Stefndi tók við bótagreiðslunni með fyrirvara um tekjuviðmiðun vegna varanlegrar örorku. Í málinu krefst hann þess að launin verði metin samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og að þá verði miðað við meðallaun verkmanna síðasta árið fyrir slysið. Var krafa hans tekin til greina í héraðsdómi. Málsástæður aðilanna eru nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi. II. Stefndi hefur frá árinu 1996 haft atvinnu af því að reka eigin leigubifreið til fólksflutninga. Er í héraðsdómi gerð grein fyrir því hvaða tekjur hann hefur reiknað sér af þessari starfsemi, en öll árin fram að slysdegi voru launin mjög lág og verulega undir þeirri lágmarkstekjuviðmiðun, sem 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hefur að geyma. Fjárhagsleg afkoma í rekstri stefnda sýndi ýmist lítils háttar tap eða hagnað, eins og kemur fram í héraðsdómi. Á árunum 1992 til 1996 starfaði hann við akstur leigubifreiða sem launþegi í þágu annarra og verður ráðið af framlögðum skattframtölum stefnda að laun hans hafi þá verið svipuð og síðar varð við rekstur eigin leigubifreiðar. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun tjónþola metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en sá, sem fæst með því að beita aðalreglu 1. mgr. 7. gr. um meðalatvinnutekjur tjónþola sjálfs síðustu þrjú árin fyrir þann dag er tjón varð. Við mat á því hvort heimilt sé að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna í tilviki stefnda verður að líta til þess hvort aðstæður hans hafi á einhvern hátt verið óvenjulegar að því er tekjuöflun varðar, þannig að annar mælikvarði teljist réttari en hans eigin tekjur. Hvorki er fram komið að einhverjar breytingar, sem máli skipta, hafi orðið á atvinnuhögum stefnda eftir að hann hóf sjálfstæðan rekstur fram að slysdegi né að sveiflur hafi orðið í tekjuöflun hans á þessum tíma. Verður þvert á móti ráðið af framlögðum skattframtölum og meðfylgjandi rekstrarreikningum fyrir umrædd ár að tekjur fyrir seldan akstur leigubifreiðar hans hafi aukist jafnt en hægt milli ára og hinu sama gegnir um reiknað endurgjald til stefnda, sem nam 960.000 krónum fyrir árið 2000. Er ekki borið við af hálfu stefnda að breyting á tekjuöflun hans í þessum rekstri til hins betra hafi verið fyrirsjáanleg. Samkvæmt þessu eru lagaskilyrði ekki uppfyllt til að meta árslaun stefnda sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Verður heldur ekki fallist á þá skýringu hans að heimilt sé að beita lagaákvæðinu óháð því hvort óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi. Regla 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga tryggir öllum tjónþolum lágmarksbætur fyrir líkamstjón úr hendi hins skaðabótaskylda. Getur hún samkvæmt því einnig tekið til þeirra, sem stunda sjálfstæðan rekstur, svo sem átti við um stefnda. Með því að miða uppgjör skaðabóta fyrir varanlega örorku hans við lágmarkslaun samkvæmt framangreindu lagaákvæði hefur áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. bætt stefnda það tjón hans að fullu. Verða áfrýjendur samkvæmt því sýknaðir af kröfu stefnda. Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað hans fyrir Hæstarétti fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Kristinn Vermundsson og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknir af kröfu stefnda, Víðis Jónassonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2003. I II Málavextir eru þeir að þann 11. janúar 2001 varð stefnandi fyrir umferðarslysi. Slysið varð með þeim hætti að stefnandi var bílstjóri bifreiðarinnar TG-298 sem ekið var á leið vestur Suðurlandsbraut þegar bifreiðinni NX-505 var ekið aftan á bíl hans á mikilli ferð á gatnamótum við Kringlumýrarbraut. Bifreiðin sem þannig var ekið aftan á stefnanda var í eigu stefnda Kristins og var ábyrgðartryggð hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., sbr. 1. mgr. 91. gr. og 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Vegna kvartana stefnanda um eymsli frá hálsi og baki var hann fluttur á slysadeild Landsspítalans, Fossvogi. Samkvæmt læknisvottorði frá slysadeild fékk stefnandi hálshnykk við áreksturinn. Læknarnir Jónas Hallgrímsson og Yngvi Ólafsson mátu afleiðingar slyssins með matsgerð sem dagsett er 26. júní 2002 og er niðurstaða matsgerðarinnar að varanlegur miski var metinn 10% og varanleg örorka 15%. Stefnandi sendi stefnda Vátryggingarfélagi Íslands hf. kröfubréf þann 10. júlí 2002 sem byggði á niðurstöðu matsgerðar ofangreindra lækna. Krafðist hann þess að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku yrði lagt til grundvallar að meta bæri tekjur stefnanda sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, þar sem reiknað endurgjald gæfi ekki rétta mynd af raunverulegu tekjutjóni hans en stefnandi vann sem sjálfstætt starfandi leigubílstjóri á slysdeginum. Þessu hafnaði stefndi Vátryggingafélag Íslands og lagði til grundvallar í tillögu að lokauppgjöri að bætur miðuðust við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem reiknað endurgjald stefnanda á skattframtali síðastliðinna þriggja ára svari til lægri launa en lágmarkstekna samkvæmt ákvæðinu. Stefnandi var ósáttur við þessa afstöðu félagsins og tók við greiðslu bóta úr hendi stefnda Vátryggingafélagi Íslands með fyrirvara um tekjuviðmiðun bóta vegna varanlegrar örorku eins og fram kemur á tjónskvittun 18. júlí 2002. Stefnandi fékk leyfi dómsmálaráðuneytis til gjafsóknar þann 22. september 2002. Stefnandi ritaði Jóni Erlingi Þorlákssyni tryggingafræðingi bréf og spurðist fyrir hvort hann hefði undir höndum upplýsingar um meðaltekjur launþega við akstur leigubifreiða eða hvort hann gæti fundið slíka árstekjuviðmiðun út frá öðrum gögnum. Í bréfi tryggingafræðingsins dagsettu 17. desember 2002 kemur fram að hann hafi ekki gögn um meðaltekjur leigubifreiðastjóra en í niðurstöðum sínum reiknar hann út árstekjur fyrir ágúst 1996, árin 1998-2000, janúar 2001 og 2. ársfjórðung 2002 hjá fullvinnandi verkafólki auk þess sem hann styðst við árstekjur sjálfstætt starfandi vörubílstjóra á sama tímabili í samræmi við niðurstöðu dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2468/2000. Er mál þetta höfðað til heimtu þess mismunar sem stefnandi telur að bætur fyrir varanlega örorku eigi að vera og þess sem stefndi Vátryggingafélag Íslands telur hann eiga rétt á og hefur þegar greitt. Hvorki er deilt um bótaskyldu né örorku af völdum slyssins. Krafa stefnanda um bætur vegna varanlegrar örorku byggir á 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, og matsgerð Jónasar Hallgrímssonar og Yngva Ólafssonar. Kveður stefnandi að samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna eins og lögunum var breytt með lögum nr. 37/1999, sem tóku gildi l. maí 1999, skuli við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku miða við árslaun sem nemi meðalvinnutekjum tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs síðustu þrjú almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma er upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. segi að árslaun skuli þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Telur stefnandi að beita eigi ákvæði 2. mgr. 7. gr. við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku stefnanda en ekki 3. mgr. 7. gr. eins og stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi gert við uppgjörið. Fyrir þessari skoðun sinnir telur stefnandi vera augljós rök. Fyrir slysið hafi stefnandi unnið sem sjálfstætt starfandi leigubílstjóri og reiknað sér laun til skatts fyrir þá vinnu. Endurgjald það sem stefnandi hafi reiknað sér fyrir þá vinnu og fært inn á skattframtal segi hins vegar ekki til um tekjur og þann hag sem stefnandi hafi haft af rekstri sínum. Hér beri að líta til fleiri þátta. Samkvæmt 2. mgr. 1. tl. A-liðs 7. gr. laga um tekju- og eignaskatt nr. 75/1981 skuli maður sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hann hefði haft hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Þetta reiknaða endurgjald þurfi þannig ekki að endurspegla það fé, sem sjálfstæður atvinnurekandi hafi af rekstri sínum til að framfleyta sér og fjölskyldu sinni. Styðjist sú fullyrðing við ummæli í greinargerð með frumvarpi því, er síðar hafi orðið að lögum nr. 40/1978 um tekju- og eignaskatt þar sem segi að maður, sem stundi atvinnurekstur í eigin nafni eða sjálfstæða starfsemi verði án tillits til afkomu rekstrarins skattlagður eins og honum væru greidd laun frá öðrum. Með þessum hætti sé ráðgert að innleiða eins konar lágmarks skattskyldar tekjur einstaklings í atvinnurekstri. Þá sé og á það að líta að þegar um taprekstur sé að ræða eins og í tilfelli stefnanda sé sjálfstæðum atvinnurekanda heimilt að reikna sér lægra endurgjald en reglur ríkisskattstjóra um viðmiðunartekjur segi til um. Það hafi stefnandi gert þegar hann reiknaði sér endurgjald vegna starfsemi sinnar. Kveður stefnandi að dómstólar hafi komist að þeirri niðurstöðu að í tilviki sjálfstætt starfandi einstaklinga verði að meta tekjur þeirra sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Fái sú niðurstaða jafnframt stoð í athugasemdum með ákvæðinu sjálfu enda þekkt staðreynd að ekki nægi að meta sjálfar tekjurnar hjá þeim sem standa í eigin atvinnurekstri enda gefi þær ekki rétta mynd af raunverulegu framtíðartjóni þeirra.. Stefnandi telur rétt að við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku eigi að leggja til grundvallar bótauppgjöri, meðaltekjur sem hann hefði haft sem launþegi í sama starfi. Sé sú viðmiðun í fullu samræmi við dómaframkvæmd þar sem byggt hafi verið á því að í tilviki sjálfstætt starfandi einstaklinga sé eðlilegt að miða við þær tekjur sem sá hinn sami hefði haft, hefði hann verið í starfi hjá öðrum. Með því móti sé komist næst því að gera stöðu stefnanda sem líkasta því sem orðið hefði raunin ef hann hefði ekki orðið fyrir slysinu, en það sé einmitt tilgangurinn með skaðabótalögunum. Þar sem ekki sé til tekjuviðmiðun fyrir launþega í starfi við akstur leigubifreiða sé farin sú leið að leggja til grundvallar bótauppgjöri meðaltekjur fullvinnandi verkafólks á síðastliðnu almanaksári fyrir slysið í samræmi við upplýsingar frá Jóni Erlingi Þorlákssyni tryggingafræðingi. Byggt sé á því að launatekjur þessar komist sem næst launatekjum leigubílstjóra. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: 2.036.000 x 1.06 / 196,4 x 211,7 = 2.326.285 2.326.285 x 10,689 x 15 %................................................. kr. 3.729.849 Að frádreginni innborgun frá VÍS hf. þann 18. júní 2002 vegna varanlegrar örorku ..................................................- kr. 2.578.988 Samtals....... kr. 1.150.861 V Í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna nr. 50/1993 sbr. lög nr. 37/1999 segir að árslaun til ákvörðunar bóta vegna varanlegrar örorku skuli teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. segir að árslaun skuli þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í 3. mgr. segir síðan að þrátt fyrir ákvæði 1.-2. mgr. skuli ekki miða við lægri árslaun en í nánar tilgreindri töflu þar sem viðmiðunin fyrir fólk 66 ára og yngra er 1.200.000 krónur. Ekki skal miða við hærri árslaun en 4.500.000 krónur. 7. gr. skaðabótalaganna hljóðaði þannig áður en henni var breytt með lögum nr. 37/1999: “Árslaun teljast vera heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjón varð. Árslaun skulu þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Ekki skal miða við hærri árslaun en 4.500.000 kr.” Í greinargerð með ákvæðinu sagði að regla 1. mgr. eigi fyrst og fremst við launþega en þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi hjá tjónþola að því er varðar tekjur og starf eða annars standi sérstaklega á eigi að ákveða árslaun eftir mati sbr. 2. mgr. Þá sagði í greinargerðinni að ákvæði 2. mgr. myndi til dæmis beitt um sjálfstæða atvinnurekendur sem hafi tekjur sem séu undirorpnar tíðum breytingum. Árslaun sjálfstæðra atvinnurekenda eða annarra manna með sveiflukenndar tekjur sé rétt að ákveða á grundvelli meðaltekna sem tjónþoli hafi haft á síðustu árum fyrir tjón. Varðandi sjálfstæðan atvinnurekendur nægi í ýmsum tilvikum ekki að meta sjálfar tekjurnar. Eins og rakið hefur verið var 7. gr. breytt með lögum 37/1999 og eftir þá breytingu skyldu árslaun til ákvörðunar bóta teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjón sbr. 1. mgr. ákvæðisins. Þá var 2. mgr. rýmkuð þannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun við síðustu þrjú tekjuár fyrir slys þykir af einhverjum ástæðum ekki réttmæt. Þá var í 3. mgr. ákvæðisins tekin upp lágmarksviðmiðun. Stefnandi var sjálfstæður atvinnurekandi og ók leigubifreið. Árið 1997 rak hann starfsemina með tapi sem nam 312.218 krónum og var reiknað endurgjald það árið 500.000 krónur. Árið 1998 rak hann starfsemina með tapi sem nam 311.203 krónum og það árið var reiknað endurgjald 630.000 krónur. Árið 1999 var starfsemin ekki lengur rekin með tapi heldur var hagnaður ársins 179.419 krónur og reiknað endurgjald það árið 720.000 krónur og árið 2000 var starfsemin rekin með hagnaði sem nam 163.893 krónum og var reiknað endurgjald það árið 960.000 krónur. Af þessum tölum er ljóst að reiknað endurgjald stefnanda er langt undir þeim lágmarks viðmiðunartekjum sem greinir í 3. mgr. 7. gr. enda eru aðilar sammála um að hið reiknaða endurgjald verður ekki lagt til grundvallar bótaútreikningi þegar af þeim sökum. Eins og rakið hefur verið þurfa að vera fyrir hendi óvenjulegar aðstæður og líklegt að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola ef meta á árslaun sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Samkvæmt 2. mgr. 1. tl. A liðar 7. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekju- og eignaskatt sbr. nú lög nr. 90/2003 skal maður sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hann hefði haft hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Af fyrirliggjandi gögnum er ljóst að atvinnurekstur stefnanda gekk ekki sem skyldi þótt rekstrarafkoman færi batnandi en tap var á rekstri stefnanda árin 1997 og 1998 en hagnaður árin 1999 og 2000 og hækkaði reiknað endurgjald nokkuð í takt við betri afkomu rekstrarins enda bera gögn málsins með sér að reiknað endurgjald hafi stefnandi ákvarðað í skattframtölum sínum með tilliti til afkomu rekstrarins. Þykir því ljóst vera að aðstæður undanfarin þrjú ár hjá stefnanda fyrir slysið voru óvenjulegar og líklegt að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en hið reiknaða endurgjald. Verður því að telja að þær aðstæður séu fyrir hendi í máli þessu að uppfyllt séu skilyrði til að meta árslaun stefnanda eftir sérreglunni í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Stefnandi gerir kröfu um að við ákvörðun bóta verði lagðar til grundvallar meðaltekjur sem stefnandi hefði haft sem launþegi í sama starfi. Verður fallist á það með stefnanda að með því móti verði komist næst því að gera stöðu hans sem líkasta því sem orðið hefði, ef hann hefði ekki orðið fyrir slysinu. Leggur stefnandi til grundvallar kröfu sinni útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings þar sem byggt er á meðaltekjum fullvinnandi verkafólks á síðastliðnu almanaksári fyrir slysið þar sem þær launatekjur komist næst launatekjum leigubílstjóra, en tekjuviðmiðun varðandi þá sé ekki til. Það er mat dómsins að við mat á framtíðartekjum verði vart við lægri tekjur miðað en meðaltekjur verkafólks svo sem stefnandi gerir og er því fallist á þann mælikvarða á framtíðartekjur stefnanda, en útreikningi Jóns Erlings hefur ekki verið mótmælt sem slíkum. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er fallist á kröfur stefnanda í máli þessu en rétt þykir að krafan beri dráttarvexti frá dómsuppsögudegi sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 402.450 krónur, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans sem þykja hæfilega ákvörðuð 390.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Svansson hdl. en af hálfu stefndu flutti málið Sigurður B. Halldórsson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu Vátryggingafélag Íslands hf. og Kristinn Vermundsson greiði stefnanda Víði Jónassyni 1.150.861 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 11. janúar 2001 til 1. júlí 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 402.450 krónur, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans Ólafs Svanssonar hdl. 390.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 243/1998
|
Lóðarleiga Riftun Skipulag Skaðabætur Gagnsök Gjafsókn
|
J fékk úthlutaðri lóð í sveitarfélaginu M. Nokkrum dögum fyrir úthlutunina samþykkti byggingarnefnd M staðsetningu spennistöðvar um 15 metrum utan við lóðina. Var spennistöðin reist stuttu síðar. J lét vinna fyrir sig teikningar og greiddi gatnagerðargjöld, áður en henni varð kunnugt um spennistöðina. Fór J fram á riftun lóðarleigusamnings vegna nálægðar spennistöðvarinnar og samþykkti M að taka aftur við lóðinni og endurgreiddi þau gjöld sem J hafði innt af hendi með verðbótum en án vaxta. Í málinu krafðist J skaðabóta af M vegna hönnunarkostnaðar og vaxta af gjöldunum sem voru endurgreidd. Var fallist á það að M hefði verið rétt að gera J fyrirfram ljóst að spennistöð yrði reist á opnu svæði nærri lóð hennar, en ekki var talið að vanræksla M á því hefði falið í sér vanefnd sem metin væri veruleg og veitt hefði J rétt til riftunar. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu M af kröfum J staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 1998. Hún krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 545.967 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. nóvember 1994 til 10. maí 1995, en af allri kröfufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 13. júlí 1998. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjandi verði dæmd til að greiða honum í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. I. Með bréfi 13. júní 1994 var aðaláfrýjanda tilkynnt að bæjarráð gagnáfrýjanda hafi samþykkt umsókn hennar um að fá úthlutað leigulóð nr. 16 við Skeljatanga til að reisa þar íbúðarhús. Fáum dögum áður, eða hinn 6. sama mánaðar, hafði gagnáfrýjandi heimilað Rafmagnsveitu Reykjavíkur að reisa spennistöð 15 metrum frá mörkum þessarar lóðar. Aðaláfrýjandi kveður sér ekki hafa orðið kunnugt um þetta fyrr en 13. október 1994, þegar hún kom á staðinn og sá spennistöðina, sem reist hafði verið í ágúst sama árs. Hafði aðaláfrýjandi þá greitt gagnáfrýjanda gjöld vegna byggingarinnar og lagt í kostnað við að hanna hús það, er hún hugðist reisa á lóðinni. Með bréfi 18. október 1994 lýsti hún af þessum sökum yfir riftun lóðarleigusamnings og krafðist endurgreiðslu á þegar greiddum gjöldum, auk þess sem hún áskildi sér rétt til að gera skaðabótakröfu síðar. Gagnáfrýjandi samþykkti um síðir að taka aftur við lóðinni og endurgreiddi gjöldin með verðbótum, en án vaxta. Með málsókn þessari krefst aðaláfrýjandi skaðabóta vegna hönnunarkostnaðar og vaxta af gjöldunum, sem gagnáfrýjandi hefur endurgreitt. II. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir skipulagi, er gilti á svæðinu, þegar atvik máls þessa urðu. Verður fallist á með aðaláfrýjanda að henni hafi ekki verið unnt með því að kynna sér aðal- og deiliskipulag að komast að raun um ákvörðun bæjaryfirvalda um að koma fyrir spennistöð þar, sem hún síðar reis. Sjónarmið, sem teflt hefur verið fram varðandi skipulag á svæðinu og gerð er grein fyrir í héraðsdómi, varða að öðru leyti engu fyrir úrlausn málsins. III. Kröfur aðaláfrýjanda eru studdar þeim rökum, að gagnáfrýjandi hafi vanrækt að gera henni kunnugt um fyrirhugaða spennistöð áður en lóðarleigusamningur var gerður. Hafi starfsmenn gagnáfrýjanda jafnframt vitað eða mátt vita um forsendur hennar fyrir því að reisa hús á þessum stað, en þær hafi öðru fremur verið óhindrað útsýni til norðurs og vesturs. Hafi henni verið kynnt að á því svæði, sem spennistöðin síðar reis, ætti að verða grænt svæði og í engu verið minnst á slíkt mannvirki. Með tilkomu stöðvarinnar hafi forsendur brostið fyrir samningsgerð af hennar hálfu og það jafnframt falið í sér augljósar vanefndir af hálfu gagnáfrýjanda. Hafi starfsmenn hans með sviksamlegum hætti eða stórfelldu gáleysi valdið því að henni varð ekki kunnugt um þetta mannvirki fyrr en hún hafði lagt í mikinn kostnað við undirbúning framkvæmda. Þar sem réttur hennar til að rifta samningnum hafi verið fyrir hendi sé gagnáfrýjandi jafnframt skaðabótaskyldur. Gagnáfrýjandi hefur í málsvörn sinni gefið þá skýringu, að ekki hafi hvarflað að starfsmönnum sínum að spennistöð í nágrenni lóðarinnar gæti ráðið úrslitum um hvort aðaláfrýjandi kysi að taka lóðina á leigu. Almennt sé nálægð slíkra stöðva því ekki til fyrirstöðu að sóst sé eftir lóðum. Engin ástæða hafi verið til að ætla að annað gilti hér en endranær. Er því mótmælt að um nokkra sök geti verið að ræða hjá starfsmönnum gagnáfrýjanda eða að tilkoma spennistöðvarinnar feli í sér vanefnd á lóðarleigusamningi, sem veitt hafi aðaláfrýjanda rétt til að rifta honum. Að auki hafi hin nýja spennistöð orðið til hags fyrir íbúa hverfisins, en hún hafi komið í stað gamallar og ófullkominnar spennistöðvar, sem staðið hafi á opnu svæði og litlu fjær lóð aðaláfrýjanda en sú nýja. Hafi aðaláfrýjandi enga athugasemd gert við þá stöð, sem hafi blasað við augum er hún skoðaði aðstæður fyrir samningsgerð. Eftir að óánægja aðaláfrýjanda kom í ljós hafi gagnáfrýjandi samþykkt að taka lóðina til baka af tillitssemi við aðaláfrýjanda án þess að í því fælist nein viðurkenning á rétti hennar til að rifta samningnum. IV. Fram er komið, að aðaláfrýjandi átti einkum samskipti við byggingarfulltrúa gagnáfrýjanda er hún leitaði að hentugri byggingarlóð í Mosfellsbæ og sótti síðan um þá lóð að Skeljatanga 16, sem áður er getið. Hafa þau bæði gefið skýrslu fyrir dómi, þar sem nánar var greint frá aðdraganda þess að leigusamningur var gerður um lóðina. Hefur aðaláfrýjandi ekki stutt neinum rökum að svikum hafi verið beitt af hálfu starfsmanna gagnáfrýjanda í samskiptum við hana. Til stuðnings sjónarmiðum sínum um vanefndir af hálfu gagnáfrýjanda vísar aðaláfrýjandi annars vegar til þess að almennt sé óæskilegt af heilsufarsástæðum að hafa spennistöð nærri híbýlum manna vegna rafsegulsviðs, sem slíkum stöðvum fylgi. Sjálf sé hún viðkvæm fyrir slíku. Í annan stað er haldið fram, að spennistöðin hafi stórlega spillt útsýni frá lóðinni. Vanræksla gagnáfrýjanda um að greina fyrirfram frá því að mannvirki þessarar tegundar yrði reist svo nærri lóðinni hafi þannig falið í sér verulega vanefnd, sem hafi heimilað riftun samningsins. Að því er varðar fyrrnefnda atriðið kom fram í skýrslu byggingarfulltrúans fyrir dómi, að hin síðari ár hafi stjórnendur gagnáfrýjanda leitast við að velja spennistöðvum stað á opnum svæðum í íbúðarhverfum, en óhjákvæmilegt sé að leyfa slíkar stöðvar í öllum hverfum. Þá sé allur umbúnaður þeirra og frágangur mun fullkomnari nú en áður. Í einhverjum tilvikum vilji menn ekki hafa slík mannvirki nærri heimilum sínum af ótta við heilsuspillandi áhrif þeirra. Almennt verði þó að telja þá afstöðu ríkjandi að menn setji slíkt ekki sérstaklega fyrir sig. Mótmælir gagnáfrýjandi því að fram séu komnar sannanir fyrir því að heilsutjón geti hlotist af nábýli við slík mannvirki. Verði auk þess að líta sérstaklega til þess að spennistöðin standi ekki við lóðina, heldur 15 metrum frá henni og 25 metrum frá húsi á lóðinni. Aðaláfrýjandi hefur ekki stutt áðurgreint sjónarmið sitt um áhrif spennistöðvar á heilsufar manna neinum gögnum. Gegn andmælum gagnáfrýjanda hefur hún ekki sýnt fram á að skortur á upplýsingum hafi af þessum ástæðum falið í sér verulega vanefnd, sem heimilað hafi henni riftun samningsins. Varðandi síðarnefnda atriðið, að útsýni frá lóðinni hafi spillst, heldur gagnáfrýjandi fram að aðaláfrýjanda hafi ekki verið veitt nein trygging eða vilyrði fyrir því að það yrði óskert til frambúðar. Þvert á móti hafi henni fyrir samningsgerð verið sýndur uppdráttur, þar sem skýrt hafi komið fram að skipulag væntanlegrar íbúðabyggðar við Súluhöfða væri ófrágengið. Það hverfi væri nærri lóð hennar og í sömu stefnu frá lóðinni og umþrætt spennistöð. Milli hverfanna sé einungis mjótt opið svæði, þar sem spennistöðin stendur. Hafi aðaláfrýjandi af þessari ástæðu mátt búast við að útsýni yrði skert til frambúðar mun meira en spennistöðin gerði. Stöðin sé lágreist og að auki séu aðstæður þannig að hún standi lægra en hús á lóðinni. Raunveruleg skerðing útsýnis af hennar völdum sé því sáralítil. Loks sé ráðgert að gróðursetja tré við stöðina, sem muni hylja hana að verulegu leyti er fram líði stundir. Fallist verður á með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjanda hefði verið rétt að gera henni fyrirfram ljóst að spennistöð yrði reist á opnu svæði nærri lóð hennar. Þegar öll þau atriði eru virt, sem að framan eru rakin, verður hins vegar ekki talið að vanræksla gagnáfrýjanda á því hafi falið í sér vanefnd, sem metin verði veruleg, og veitt hefði aðaláfrýjanda rétt til að rifta lóðarleigusamningnum. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms samkvæmt því staðfest. Hvor aðili skal bera sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, Jóhönnu Bogadóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hennar fyrir Hæstarétti, 200.000 krónur. Héraðsdómur Reykjavíkur 19. mars 1998. Ár 1998, fimmtudaginn 19. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, í málinu nr. E-4076/1997: Jóhanna Bogadóttir gegn Mosfellsbæ uppkveðinn svohljóðandi dómur: Mál þetta, sem dómtekið var 25. febrúar síðastliðinn, er höfðað með stefnu, þingfestri 16. september 1997, af Jóhönnu Bogadóttur, kt. 081144-7619, nú til heimilis að Óðinsgötu 7, Reykjavík, gegn Mosfellsbæ, kt. 470269-5969, Hlégarði, Mosfellsbæ, til greiðslu skuldar, að fjárhæð 545.967 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1997 af 357.439 kr. frá 1. nóvember 1994 til 4. nóvember sama ár, þá af 524.767 kr. frá þeim degi til 10. maí 1995, en af 545.967 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist, að dráttarvextir verði höfuðstólsfærðir á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. nóvember 1995. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu skv. mati réttarins eða skv. framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, auk álags á málskostnað, er nemi virðisaukaskatti. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu skv. mati réttarins. Til vara krefst stefndi þess, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega frá því, sem þar kemur fram, og að málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Stefnandi fékk gjafsókn í málinu með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 23. október 1995. I. Málavextir. Með bréfi, dagsettu 13. júní 1994, var stefnanda úthlutað lóð til byggingar íbúðarhúsnæðis að Skeljatanga 16 í Mosfellsbæ. Kemur fram í bréfinu, að lóðin skuli verða byggingarhæf 1. ágúst 1994. Viku áður, eða 6. júní, var samþykkt í byggingarnefnd stefnda beiðni Rafmagnsveitu Reykjavíkur um staðsetningu nýrrar spennistöðvar um 15 metra norðvestan við lóðarmörk Skeljatanga 16. Átti spennistöðin að koma í stað eldri stöðvar, sem var í um 40 metra fjarlægð frá hinni fyrirhuguðu spennistöð. Var nýja spennistöðin reist á tímabilinu frá 4. - 15. ágúst sama ár og eldri stöðin rifin í kjölfarið. Eftir að stefnandi hafði fengið lóðinni úthlutað, lét hún vinna fyrir sig teikningar að húsi á umræddri lóð, og voru þær samþykktrar í byggingarnefnd stefnda 26. september 1994. Þann 6. október sama ár greiddi stefnandi gatnagerðargjöld að fjárhæð 1.969.177 kr., 600.000 kr. í peningum og eftirstöðvarnar, 1.411.523 kr., með útgáfu skuldabréfs. Stefnandi kveðst hafa farið að Skeljatanga 16 þann 13. október 1994 til að líta að nýju á aðstæður, en þá séð, að búið var að reisa nýju spennistöðina. Kveður stefnandi lóðina hafa verið valda sérstaklega með tilliti til útsýnis og umhverfis, en um það hafi fulltrúum stefnda verið kunnugt. Fór stefnandi fram á við stefnda með bréfi, dagsettu 18. sama mánaðar, að lóðarleigusamningi yrði rift og kaupin gengju til baka. Jafnframt krafist hún endurgreiðslu þeirra gjalda, sem hún hafði staðið skil á samkvæmt framansögðu, auk þess sem hún áskildi sér rétt til skaðabóta. Með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 22. desember 1994, var fallist á taka lóðina til baka og endurgreiða umrædd gjöld, að því tilskildu, að málinu yrði þar með lokið. Var það boð samþykkt formlega í bæjarráði stefnda 22. febrúar 1995. Endurgreiddi stefndi þá peningafjárhæð, sem stefnandi hafði innt af hendi, auk verðbóta, í maí og júní 1995, en áður hafði stefndi tekið við skuldabréfi því, sem stefnandi hafði gefið út fyrir gatnagerðargjöldunum. Við aðalmeðferð málsins 25. febrúar sl. fóru dómari, stefnandi og lögmaður hennar, sem og lögmaður stefnda og byggingafulltrúi á vettvang að Skeljatanga 16, Mosfellsbæ og könnuðu aðstæður. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður kröfu sína vera vegna útlagðs kostnaðar af hennar hálfu fram til þess tíma, er hún rifti lóðarleigusamningi við stefnanda og hætt var við framkvæmdir. Um sé að ræða kostnað vegna hönnunarvinnu, að fjárhæð 167.328 kr. og teikninga arkitekts, að fjárhæð 357.439 kr., auk vangoldinna vaxta af fjármunum þeim, er stefnandi greiddi stefnda 6. október 1994 og fékk endurgreidda 10. maí 1995. Er krafist vaxta af þeirri fjárhæð fyrir tímabilið frá 7. október 1994 til 9. maí 1995 og miðað við 6% ársvexti, 21.200 kr., auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá því hún varð gjaldkræf 10. maí 1995. Stefnufjárhæð er því samtals 545.967 kr. Stefnandi byggir á því, að stefndi hafi vanefnt samning aðila svo, að henni hafði verið heimilt að beita riftun sem vanefndaúrræði og jafnframt eigi hún kröfu á hendur stefnda til greiðslu vangildisbóta vegna þess kostnaðar, er hún hafi orðið fyrir. Það hafi verið mat Skipulagsstjóra ríkisins samkvæmt bréfi þess embættis, dagsettu 8. febrúar 1995, að geta hefði átt umræddrar spennistöðvar á deiliskipulagi, sbr. 4. gr. skipulagslaga nr. 19/1964, enda rafstöðin „bygging” í skilningi 1. gr. byggingarlaga nr. 54/1978. Samkvæmt byggingar- og skipulagsreglugerðum skuli jafnan liggja fyrir samþykkt eða staðfest deiliskipulag, áður en einstakar framkvæmdir eru leyfðar, auk þess sem ekki megi samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar veita leyfi til byggingar mannvirkis, nema það sé í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Það, að heimila byggingu spennistöðvar, hafi þannig verið beinlínis ólögmætt. Stefndi hafi auk þess vanrækt að upplýsa stefnanda um fyrirhugaða spennistöð, áður en lóðarleigusamningur var gerður, en það hafi hvorki verið gert munnlega né með þeim gögnum, sem stefnanda hafi verið látin í té. Hafi starfsmönnum stefnda ekki geta dulist fyrirhuguð bygging spennistöðvarinnar, enda hafi byggingarnefnd stefnda þegar verið búin að veita leyfi til byggingar hennar, er samningar tókust milli stefnanda og stefnda um lóðarleigu. Þá hafi starfsmenn stefnda vitað eða mátt vita um forsendur stefnanda fyrir gerð lóðarleigusamningsins. Stefnandi sé myndlistarmaður og hús hennar átt að vera hannað sérstaklega með tilliti til þess. Hafi útsýni frá lóðinni verið ákvörðunarástæða stefnanda fyrir húsbyggingu á þessari lóð. Í þessu sambandi skipti engu þótt önnur byggingarsvæði í grenndinni hafi ekki verið endanlega skipulögð. Sé spennistöðin í slíkri nálægð við lóð stefnanda, að átt hefði að geta hennar á skipulagsuppdráttum og öðrum teikningum af svæðinu, sem stefnanda hafi verið látnar í té. Hafi starfsmenn stefnda þannig með stórfelldu gáleysi orðið þess valdandi, að stefnanda hafi ekki verið kunnugt um spennistöðina, fyrr en hún hafi verið búin að leggja í mikinn kostnað við undirbúning byggingarframkvæmda. Með byggingu rafstöðvarinnar hafi verið brostnar forsendur stefnanda fyrir leigu á lóðinni, jafnframt því sem um augljósar vanefndir á samningi hennar og stefnda hafi verið að ræða. Hafi sá samningur verið gerður í trausti þess, að skipulagsteikningar og aðrar upplýsingar, sem stefndi hafi látið stefnanda í té, væru réttar og í samræmi við raunveruleikann. Þá byggir stefnandi á því, að stefndi hafi, með því að samþykkja að taka lóðina til baka, viðurkennt riftunarrétt stefnanda og jafnframt fallið frá því skilyrði, sem sett hafi verið um, að lóðin yrði tekin til baka gegn því, að ekki yrðu hafðar uppi frekari kröfur af hálfu stefnanda. Ennfremur hafi stefndi vanrækt skyldur sínar samkvæmt stjórnsýslulögum við afgreiðslu málsins. Þannig hafi stefndi ekki gætt að upplýsingarrétti stefnanda samkvæmt 15. gr. laga nr. 37/1993 og rannsóknarskyldu samkvæmt 10. gr. sömu laga. Stefndi sé sérfróður að þessu leyti og þeir starfsmenn stefnda, sem stefnandi hafi átt í samskiptum við, hafi víðtæka reynslu af viðskiptum sem þessum. Hafi aðstöðumunur milli aðila því verið mikill. Stefndi hafi, með því að geta ekki umræddrar byggingar á deiliskipulagi fyrir svæðið, bakað stefnanda tjón, sem svari til stefnukröfu málsins. Hefði stefnandi ekki orðið fyrir tjóni því, sem um sé deilt í máli þessu, hefði stefndi gætt skyldu sinnar að þessu leyti, og stefnandi því aldrei ráðist í byggingarframkvæmdirnar að Skeljatanga 16. Geti teikningar þær, sem stefnandi hafi látið gera, ekki nýst henni framar. Teikningarnar hafi verið sérstaklega gerðar með tilliti til þeirrar lóðar, sem stefnandi hafi fengið úthlutað. Hafi fyrirhugað hús hennar verið hannað með sérstöku tilliti til stærðar lóðarinnar, legu hennar, umhverfisins á svæðinu og útsýnis. Sé ógerningur að notast við þær annars staðar, jafnframt því sem vanefndir stefnda hafi riðlað öllum áformum stefnanda um húsbyggingu, svo að hún hafi orðið að hverfa frá þeim hugmyndum. Hafi stefnandi þannig þurft að standa straum af talsverðum kostnaði vegna þess eins að treysta þeim upplýsingum, sem henni hafi verið gefnar af stefnda. Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga, vanefndum þeirra og riftun, auk meginreglna um skaðabætur innan samninga. Þá byggir stefnandi á lögum nr. 39/1922 um lausafjárkaup, lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, stjórnsýslulögum nr. 37/1993, skipulagslögum nr. 19/1964 og byggingarlögum nr. 54/1978. Að lokum reisir stefnandi kröfur um vexti og vaxtavexti reisir stefnandi á lögum nr. 25/1987 með síðari breytingum. III. Málsástæður og lagarök stefnda. Aðalkrafa stefnda um sýknu byggist á eftirfarandi málsástæðum: 1) Stefndi hafi, með því að taka aftur umrædda lóð, einungis verið að aðstoða stefnanda, er ljóst var, að hún vildi ekki nýta sér rétt, sem hún hafði samkvæmt úthlutunarskilmálum. Þetta hafi verið umfram skyldu og þann kostnað, sem stefnandi hafi sjálf skapað sér með því að ráða arkitekt og hönnuð, verði stefnandi sjálf að bera. Hafi því ekki verið um neina vanefnd stefnda að ræða að þessu leyti, og telji stefnandi sig eiga kröfu vegna þessa kostnaðar, beri stefnanda að beina henni að þeim fagmanni, sem hún réð til starfa við að útbúa teikningar þær, er hér um ræðir, enda viðurkenni arkitektinn að hafa haft uppdrætti undir höndum, þar sem umrædd spennistöð komi fram, og að honum hafi verið ljósar meintar forsendur hennar fyrir byggingu á umræddri lóð. Sé hér því um aðildarskort að ræða. 2) Riftun samkvæmt 1. mgr. 42. gr. kaupalaga sé talin heimil, hafi galli verið verulegur eða um svik hafi verið að ræða. Hvorugu þessara skilyrða sé hér til að dreifa. Um sé að ræða svæði í byggingu. Á öllum svæðum með íbúabyggð sé þörf á spennistöðvum, en þær séu iðulega staðsettar á opnum svæðum við rætur íbúabyggðar, til þess að auðvelt sé að komast að þeim með viðgerðir og viðhald og ekki þurfi að rjúfa götur í þeim tilgangi. Stefnanda hafi verið gert ljóst, að svæðið var í vinnslu. Hljóti hún að hafa séð [eldri] spennistöð, sem verið hafi um 30 metra frá lóðamörkum, ásamt staurum og loftlínu. Verði húsbyggjendur almennt að gera ráð fyrir ýmsum þáttum í umhverfi húsa sinna, t.d. raflínum, símalínum, gervihnattadiskum og spennistöðvum, svo ekki sé minnst á breytingar á deiliskipulagi, og jafnvel trjágróðri eða tréverk nágranna, sem geti skyggt á útsýni. Hafi fagurfræðilegar athugasemdir íbúa yfirleitt ekki verið teknar til greina og þær því orðið að víkja fyrir hagsmunum heildarinnar. 3) Byggingarleyfi til handa Rafmagnsveitu Reykjavíkur hafi verið samþykkt til að bæta þáverandi ástand, aðallega með tilliti til öryggis íbúa. Eldri spennistöðin hafi verið barn síns tíma og hættuleg. Um öryggisatriði hafi verið að ræða. Þá hafi staurar og loftlína fylgt eldri stöðinni, en ekki þeirri nýju. 4) Rétt hafi verið staðið að veitingu umrædds byggingarleyfis. Það hafi verið niðurstaða umhverfisráðuneytisins, að staðsetning spennistöðvarinnar nýju sé í samræmi við aðalskipulag fyrir stefnda, sem staðfest hafi verið 6. maí 1994. Þá segi í niðurstöðu ráðuneytisins, að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. skipulagslaga nr. 19/1964 skuli allar byggingar og önnur mannvirki gerð í samræmi við gildandi skipulagsuppdrátt. Fyrir umrætt svæði sé í gildi staðfestur skipulagsuppdráttur, og því verði ekki á það fallist með skipulagsstjóra, að meðmæli skipulagsstjórnar hafi þurft til byggingar spennistöðvarinnar, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Verði þessi niðurstaða ráðuneytisins ekki túlkuð öðru vísi en svo, að réttilega hafi verið staðið að veitingu umrædds byggingarleyfis fyrir spennistöðinni. 5) Jafnvel þótt dómari kæmist að þeirri niðurstöðu, að ekki hafi verið rétt staðið að veitingu umrædds byggingarleyfis fyrir spennistöðinni, breyti það ekki stöðu stefnanda í máli þessu. Hafi stefnandi mátt gera ráð fyrir spennistöð á umræddu svæði og íbúðabyggð rétt handan við svæðið, ekki síst í ljósi þess, að spennistöð var á svæðinu, er hún skoðaði umrædda lóð. Hafi stefnandi ekki orðið fyrir neinum takmörkunum á nýtingu eignarinnar vegna spennistöðvarinnar og stefndi aldrei ábyrgst meira, en afhendingu umræddrar lóðar stefnanda og möguleika stefnanda til nýtingar hennar með húsbyggingu í samræmi við gildandi skipulags- og byggingarskilmála. 6) Stefnandi hafi ekki sannað, að spennistöðin muni lækka verðgildi eignarinnar og skerða fagurfræðilegt gildi lóðarinnar. Lóðir á umræddu svæði séu mjög eftirsóttar, og hafi umræddri lóð verið úthlutað öðrum aðila aðeins nokkrum dögum eftir að hún var tekin til baka, gegn greiðslu sömu fjárhæðar og stefnandi hafi innt af hendi. Þá verði að hafa í huga, hvernig svæðið muni líta út í endanlegri mynd. Fyrirhugað sé að planta trjágróðri, er í framtíðinni eigi að hylja spennistöðina, sem sé rúmlega 2 metrar á hæð. Þá hafi svæðið norðvestan við spennistöðina verið deiliskipulagt sem íbúðahúsahverfi, og þar komi því byggingar, sem muni taka af útsýni frá húsi því, er nú hafi verið reist á lóðinni. 7) Það, að stefnandi hafi lagt út í þann kostnað, sem stefnt sé til greiðslu á, sé á ábyrgð hennar sjálfrar. Geti byggingarnefnd stefnda ekki veitt samþykki sitt fyrirfram fyrir teikningum og þá hafi teikningarnar aldrei verið lagðar fyrir stefnda í endanlegri mynd frá arkitekt og engar teikningar frá byggingatæknifræðingi. 8) Stefnandi hafi að engu leyti takmarkað tjón sitt, sem henni hafi verið í lófa lagið, t.d. með því að stöðva framkvæmdir, er henni hafi átt að vera ljóst, að hún kærði sig ekki um lóðina. 9) Teiknuð hafi verið fasteign með sérþarfir stefnanda í huga, þ.e. hús með vinnuaðstöðu fyrir listakonu. Geti stefnandi hugsanlega nýtt sér þessar teikningar aftur óbreyttar eða með breytingum. Geti það ekki verið á ábyrgð stefnda, að stefnandi finni hvergi aðra lóð, sem fullnægi kröfum hennar, til að byggja á. 10) Með því að móttaka endurgreiðslu gatnagerðargjalda athugasemdalaust sem fullnaðargreiðslu, hafi stefnandi fallið frá frekari kröfum á hendur stefnda. Hafi hún átt málshöfðunarrétt, hafi hún glatað þeim rétti sínum vegna tómlætis, enda liðið um tvö og hálft ár frá því stefndi endurgreiddi stefnanda gatnagerðargjöldin, þar til hún höfðaði mál þetta. Varðandi vaxtakröfu stefnanda sé þess að geta, að stefndi hafi endurgreitt stefnanda gatnagerðargjöldin, ásamt verðbótum, einungis til að leysa mál þetta. Hafi greiðslan verið móttekin athugasemdalaust sem fullnaðargreiðsla á þessum gjöldum, enda í samræmi við vinnureglu stefnda. Hafni stefndi því alfarið þessari kröfu stefnanda. Stefndi vísar um varakröfum sína til sömu raka og fram koma vegna aðalkröfu hans. Þá mótmælir stefndi upphafsdegi dráttarvaxta. Um lagarök vísar stefndi til ákvæða byggingalaga nr. 5/1978, með síðari breytingum, og skipulagslaga nr. 19/1964, með síðari breytingum, ásamt byggingareglugerð nr. 177/1992, með síðari breytingum, og skipulagsreglugerð nr. 318/1985, með síðari breytingum. Þá vísar stefndi einnig til 42. og 52. gr. kaupalaga nr. 39/1922 og ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi stefnandi haft aðgang að öllum þeim skjölum og upplýsingum, sem málið varða og hún óskaði eftir. Jafnframt hafi ákvörðun um byggingaleyfi til handa Rafmagnsveitu Reykjavíkur verið tekin að vel athuguðu máli, sem og byggingaleyfi stefnanda, er samþykkt hafi verið með fyrirvara. IV. Niðurstaða. Mál þetta snýst einvörðungu um þann kostnað, sem stefnandi hafi haft af vinnu arkitekts og byggingatæknifræðings í sambandi við fyrirhugaða húsbyggingu hennar á lóðinni að Skeljatanga 16 í Mosfellsbæ. Því er ekki haldið fram af hálfu stefnda, að kostnaður sá, er stefnandi krefur stefnda um í máli þessu, hafi ekki verið greiddur áðurnefndum aðilum af hálfu stefnanda. Við úrlausn málsins verður því við það miðað, að svo hafi verið gert. Af gögnum málsins er ljóst, að umrædd spennistöðvarbygging kom stefnanda í opna skjöldu, er hún uppgötvaði hana í fyrri hluta októbermánaðar 1994 og jafnframt, að hún hefði ekki gengið til samninga við stefnda um byggingu húss á lóðinni, hefði hún vitað, að til stæði að reisa mannvirki þetta, þótt ekki sé stórt í sniðum, svo skammt frá lóðarmörkunum. Þá er fram komið í málin, að meginhluti vinnu arkitekts stefnanda og byggingatæknifræðingur hafði farið fram, er stefnandi komst að raun um ofangreinda staðreynd. Rekur stefnandi tjón sitt til þess, að stefndi, eða starfsmenn hans, hafi af stórkostlegu gáleysi vanrækt að skýra henni frá, að bygging spennistöðvarinnar stæði fyrir dyrum, er henni var úthlutað umræddri lóð 13. júní 1994, en fyrir liggur í málinu, að byggingarnefnd stefnda hafði að beiðni Rafmagnsveitu Reykjavíkur samþykkt umrædda byggingu 6. sama mánaðar. Er kröfum stefnanda því réttilega beint að stefnda, og skiptir í því sambandi ekki máli, hvort hún kunni að eiga kröfu á arkitekt sinn, eins og byggt er á af hálfu stefnda. Er sýknukröfu stefnda, reistri á aðildarskorti, þar af leiðandi hafnað. Svo sem rakið hefur verið, samþykkti stefndi í febrúar 1995 að taka aftur við lóðinni að Skeljatanga 16, og í framhaldi á því endurgreiddi hann stefnanda þau gatnagerðargjöld, sem hún hafði innt af hendi. Verður ekki fallist á það með stefnanda, gegn mótmælum stefnda, að hinn síðarnefndi hafi með þessu viðurkennt riftunarrétt stefnanda á lóðarleigusamningnum. Samkvæmt úrskurði umhverfisráðuneytisins frá 31. maí 1995 er staðsetning spennistöðvar þeirrar, sem mál þetta er sprottið af, í samræmi við aðalskipulag fyrir Mosfellsbæ 1992 -2012, sem staðfest var 6. maí 1994. Þá kemur fram í úrskurðinum, að er hann gekk, hafi séruppdráttur eða deiliskipulagsuppdráttur ekki enn verið gerður af Súluhöfða, en ætla megi, að þörf verði fyrir slíkan uppdrátt, þegar lóðum verði úthlutað í því bæjarhverfi, ekki síður en við Skeljatanga, þar sem lóðir séu þegar í byggingu. Þá segir í úrskurðinum, að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. skipulagslaga nr. 19/1964 skuli allar byggingar og önnur mannvirki gerð í samræmi við gildandi skipulagsuppdrátt. Fyrir umrætt svæði sé í gildi staðfestur skipulagsuppdráttur, og verði því ekki fallist á það með skipulagsstjóra, að meðmæli skipulagsstjórnar hafi þurft til byggingar spennistöðvarinnar, sbr. 2. mgr. sömu greinar laganna. Taldi ráðuneytið því ekki efni til að fella leyfi byggingaryfirvalda fyrir spennistöðinni úr gildi, enda væri um öryggisatriði að ræða, þar sem spennistöðin sé steinsteypt með niðurgröfnum köplum, sem ættu að hindra minnstu mögulega útgeislum og kæmi í stað óvarinnar spennistöðvar eða loftlínudreifistöðvar, sem um árabil hefði staðið í um 40 metra fjárlægð [frá nýju spennistöðinni] og þjónað næsta nágrenni. Þá kemur fram í bréfi ráðuneytisins frá 15. mars 1996, að enginn séruppdráttur eða deiliskipulagsuppdráttur hafi verið samþykktur af svæðinu, þar sem spennistöðin er staðsett, er ofangreindur úrskurður gekk, en skipulagsnefnd og bæjarstjórn stefnda og skipulagsstjóri ríkisins hafi, rúmu ári síðar, samþykkt deiliskipulag fyrir Skeljatanga og Súluhöfða, sem sýni staðsetningu spennistöðvarinnar. Að mati dómsins eru ekki efni til að hagga við ofangreindri niðurstöðu ráðuneytisins. Verður því við það miðað, að ekki hafi verið brotið gegn skipulagslögum með byggingu spennistöðvarinnar. Þau gögn, sem stefnandi og arkitekt hennar höfðu undir höndum, er ákvörðun var tekin um húsbyggingu á umræddri lóð, sýndu, að svæði það, sem spennistöðin var síðar reist á, var ófullgert og að fyrirhuguð var íbúðarbyggð nokkru neðar, þar sem heitir Súlutangi. Er það niðurstaða dómsins, að ósannað sé af hálfu stefnanda, að stefnda, eða starfsmönnum hans, hafi verið eða mátt vera ljóst, að það hafi verið ákvörðunarástæða stefnanda og forsenda fyrir húsbyggingu á lóðinni, að ekki yrði reist neitt mannvirki á því svæði, sem spennistöðin var byggð. Þá hefur stefnandi heldur ekki sýnt fram á, að lóðin hafi rýrnað í verði vegna sjónmengunar af völdum spennustöðvarhússins. Ennfremur verður ekki fallist á það með stefnanda, að stefndi hafi við meðferð málsins vanrækt upplýsinga- og rannsóknaskyldu sína samkvæmt 15. gr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt framanskráðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli þeirra falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin laun lögmanns hennar, Ástráðs Haraldssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 200.000 kr., að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Mosfellsbær, er sýknaður af kröfum stefnanda, Jóhönnu Bogadóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin laun lögmanns hennar, Ástráðs Haraldssonar hrl., 200.000 kr., greiðist
|
Mál nr. 347/2011
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti
|
M ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu L hf. á grundvelli árangurslauss fjárnáms. Byggði M ehf. á því að fjárnámið gæfi ekki rétta mynd af fjárhag félagsins, bent hefði verið á lausafé sem verið hefði næg trygging fyrir kröfu L hf. auk þess sem væri félagið þinglýstur eigandi fasteigna og kröfur L hf. hefðu verið tryggðar með veði í þeim. Í úrskurði héraðsdóms sagði að árangurslaust fjárnám hefði verið gert hjá M ehf. og félaginu hefði ekki tekist að sýna fram að gerðinni hefði verið ranglega lokið sem árangurslausri eða að kröfur L hf. væru nægilega tryggðar. Var úrskurður héraðsdóms staðfestur í Hæstarétti með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Merlin ehf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 169/2007
|
Sveitarfélög Grunnskóli Börn Miskabætur Gjafsókn
|
H, sem fædd var 1985 og var fötluð af völdum tilgreinds sjúkdóms og var þroskaheft, flogaveik og með einkenni einhverfu, hóf árið 1991 nám í skólanum M í sveitarfélaginu S. Stundaði hún nám í þeim skóla og síðar skólanum V í sama sveitarfélagi fram til ársins 2000. Í máli þessu krafði H sveitarfélagið S um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Lýsti hún ýmsum atvikum í samskiptum við skólayfirvöld S frá 1995 til 2000 og taldi að í allri þargreindri framgöngu þeirra hefði falist alvarlegt viðvarandi einelti og ólögmæt meingerð í sinn garð. Einkum vísaði hún í þeim efnum til tímabundinnar brottvísunar úr skólanum V snemma árs 2000, synjunar skólans um að veita henni skólavist í ágúst sama ár og tilkynningar skólaskrifstofu S í október það ár um að skólinn gæti ekki veitt henni viðtöku. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að gögn málsins sýndu að um langt skeið hefði ríkt grundvallarágreiningur milli stjórnenda grunnskóla S og sérfræðinga á þeirra vegum annars vegar og foreldra H hins vegar um tilhögun kennslu hennar. Skólayfirvöld töldu ekki unnt að veita H kennslu við hæfi í heimaskóla sökum mikillar fötlunar hennar og að hag hennar væri betur borgið í sérskóla. Foreldrar H töldu hins vegar að hvað sem þessu mati liði ætti hún ótvíræðan rétt á að stunda nám í almennum grunnskóla og gætu þau ein sem forráðamenn hennar tekið ákvörðun um hvort sótt yrði um vist í sérskóla. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrátt fyrir meginregluna í 3. mgr. 37. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla um að nám fatlaðra nemanda fari fram í heimaskóla væri ljóst af athugasemdum með frumvarpi til grunnskólalaga að fötlun nemanda kynni að vera slík að hann gæti ekki stundað nám í almennum grunnskóla. Mat á því hvort barn fengi notið kennslu við sitt hæfi í heimaskóla ætti samkvæmt fyrrgreindu ákvæði bæði undir foreldra þess og kennara og aðra sérfræðinga. Það fælist í forsjárskyldum foreldra sbr. nú 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ráða persónulegum högum þess og því væri það á þeirra valdi og ábyrgð að sækja um skólavist fyrir barn í sérskóla á sama hátt og það væri almennt á valdi þeirra og ábyrgð að innrita barn í skóla, sbr. 6. gr. laga nr. 66/1995. Þessum skyldum bæri foreldrum að gegna svo sem best henti hag barnsins. Þau væru þannig bundin við ákvarðanir í þessum efnum að taka tillit til mats sérfræðinga á vegum skólayfirvalda um hvað barni væri fyrir bestu. Áttu foreldrar H því ekki fortakslausan rétt á að hún nyti aðgangs að almennum grunnskóla í heimabyggð. Þegar gerðir S væru metnar í ljósi þessa var ekki talið að H hefði tekist að sýna fram á að fullnægt væri skilyrði 26. gr. skaðabótalaga varðandi þær ákvarðanir skólayfirvalda S sem H taldi að í hefði falist ólögmæt meingerð gegn frelsi hennar friði, æru eða persónu. Var sveitarfélagið S því sýknað af kröfum H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 21. mars 2007 og var áfrýjað öðru sinni 23. sama mánaðar. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Áfrýjandi, sem fædd er 1985, er fötluð af völdum sjúkdómsins tuberous sclerosis og er þroskaheft, flogaveik og með einkenni einhverfu. Hún hóf nám í Mýrarhúsaskóla haustið 1991. Í héraðsstefnu eru af hennar hálfu rakin ýmis atvik í samskiptum við skólayfirvöld á Seltjarnarnesi frá 1995 til ársins 2000. Telur áfrýjandi að í allri framgöngu skólayfirvalda á þessu tímabili sem þar er nánar lýst felist alvarlegt viðvarandi einelti og ólögmæt meingerð gagnvart sér í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Einkum vísar hún í því sambandi til tímabundinnar brottvísunar hennar úr Valhúsaskóla 1. febrúar 2000, synjunar skólans 30. ágúst sama ár um að veita henni skólavist og tilkynningar skólaskrifstofu stefnda 31. október sama ár um að Valhúsaskóli geti ekki veitt henni viðtöku. Málsatvikum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Gögn málsins sýna glöggt að um langt skeið var grundvallarágreiningur milli stjórnenda grunnskóla stefnda og sérfræðinga á þeirra vegum annars vegar og foreldra áfrýjanda hins vegar um tilhögun kennslu hennar. Skólayfirvöld töldu ekki unnt að veita áfrýjanda kennslu við hæfi í heimaskóla sökum mikillar fötlunar hennar og að hag hennar væri betur borgið í sérskóla en almennum skóla. Foreldrar áfrýjanda töldu hins vegar að hvað sem þessu mati liði ætti hún ótvíræðan rétt á að stunda nám í almennum grunnskóla og gætu þau ein sem forráðamenn hennar tekið ákvörðun um hvort sótt yrði um vist í sérskóla. Í 37. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla er í 1. mgr. kveðið á um að börn og unglingar sem eiga erfitt með nám meðal annars vegna fötlunar skuli eiga rétt á stuðningi. Samkvæmt 2. mgr. getur kennslan verið einstaklingsbundin eða farið fram í hóp innan eða utan almennra bekkjardeilda, í sérdeild eða í sérskóla. Í 3. mgr. greinarinnar er svohljóðandi ákvæði: „Meginstefnan skal vera sú að kennslan fari fram í heimaskóla. Telji foreldrar barns eða forráðamenn, kennarar eða aðrir sérfræðingar að barnið fái ekki notið kennslu við sitt hæfi í heimaskóla geta forráðamenn sótt um skólavist fyrir það í sérskóla.“ Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 66/1995, segir meðal annars að með greininni sé áréttuð sú stefna gildandi laga að börn og unglingar sem erfitt eigi með nám meðal annars vegna fötlunar samkvæmt 2. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra eigi rétt á kennslu við sitt hæfi og að kennsla fari fram í heimaskóla nemandans eins og frekast er kostur. Af þessu orðalagi athugasemdanna er ljóst að þrátt fyrir meginregluna um nám í heimaskóla kann fötlun nemanda að vera þess eðlis að hann geti ekki stundað nám í almennum grunnskóla. Skýrt er orðað í 3. mgr. 37. gr. laga nr. 66/1995 að mat á því hvort barnið fái notið kennslu við sitt hæfi í heimaskóla á bæði undir foreldra þess eða forráðamenn og kennara og aðra sérfræðinga. Það felst í forsjárskyldum foreldra að afla barni sínu lögmæltrar fræðslu og ráða persónulegum högum þess, sbr. nú 28. gr. barnalaga nr. 76/2003, og í samræmi við það er á þeirra valdi og ábyrgð að sækja um skólavist fyrir barn í sérskóla á sama hátt og það er almennt á þeirra valdi og ábyrgð að innrita barn í skóla, sbr. 6. gr. laga nr. 66/1995. Þessum skyldum ber foreldrum að gegna svo sem best hentar hag barnsins og þörfum. Þau eru þannig við það bundin við ákvarðanir í þessum efnum að taka tillit til mats sérfræðinga á vegum skólayfirvalda um hvað barni sé fyrir bestu. Ef foreldrar áfrýjanda vildu ekki sætta sig við mat skólayfirvalda stefnda og sérfræðinga á þeirra vegum gafst þeim kostur samkvæmt þágildandi ákvæðum 2. töluliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 59/1992 á að leita um þetta ráðgjafar og mats Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins eins og bæði barnaverndaryfirvöld og skólanefnd stefnda höfðu bent á. Samkvæmt framansögðu áttu foreldrar áfrýjanda ekki fortakslausan rétt á að hún nyti aðgangs að almennum grunnskóla í heimabyggð. Verður að meta gerðir stefnda í því ljósi. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms varðandi einstök tilvik, sem áfrýjandi reisir bótakröfu sína á, verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Höllu Ómarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2006. Mál þetta höfðaði Halla Ómarsdóttir, kt. 010485-3049, Miðbraut 14, Seltjarnarnesi, með stefnu birtri 14. desember 2005 á hendur Seltjarnarneskaupstað, kt. 560269-2429. Einnig var stefnt skólanefnd Seltjarnarness og Valhúsaskóla, en fallið hefur verið frá kröfum á hendum þeim. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 29. september sl. Það var endurupptekið fyrr í dag og dómtekið að nýju. Stefnandi krefst greiðslu á 4.000.000 króna. Þá krefst hún málskostnaðar að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Í stefnu segir að stefnandi sé fötluð af völdum sjúkdómsins Tuberous Sclerosis og því sé hún þroskaheft, flogaveik og með einkenni einhverfu. Foreldrar hennar hafi viljað að hún lifði sem eðlilegustu lífi þrátt fyrir fötlunina og hafi talið hana eiga að lögum rétt til þess. Með stuðningi hafi hún sótt leikskóla á Seltjarnarnesi. Hún hafi byrjað í Mýrarhúsaskóla haustið 1991, en foreldrar hennar hafi tilkynnt skólayfirvöldum óskir sínar um aðgang stefnanda að almennum skóla með löngum fyrirvara. Stefnandi var í Mýrarhúsaskóla frá 1991 til 1999. Veturinn 1993-94 dvaldi hún þó erlendis með fjölskyldu sinni vegna náms móður sinnar. Í stefnu er vísað til nokkurra atvika er hafi átt sér stað á meðan stefnandi var í Mýrarhúsaskóla. Í fyrsta lagi er greint frá því að skólastjóri hafi tilkynnt móður stefnanda vorið 1995 að skólinn gæti ekki haft stefnanda í skólanum næsta vetur þar sem svonefndur sérkennslukvóti skólans hefði verið lækkaður. Segir að hann hafi tilkynnt brottvísun hennar úr skólanum. Eftir viðræður við bæjarstjóra Seltjarnarness og nýjan skólastjóra hafi stefnandi þó haldið áfram námi haustið 1995. Skólastjóri Mýrarhúsaskóla hafi boðað til fundar með foreldrum nemenda í 5.-A, bekk stefnanda, þann 18. janúar 1996. Á fundinum skyldi „ræða sérstaklega mál eins nemanda”, þ.e. stefnanda. Tekið er fram í bréfinu að fundurinn verði haldinn með samþykki foreldra stefnanda, sem ekki muni sækja fundinn. Segir skólastjóri í bréfinu að hann vonist til þess að allir foreldrar sjái sér fært að mæta og að gagnleg umræða geti farið fram, “um þetta mál sem mér skilst að brenni á mun fleiri foreldrum bekkjarins en þeim sem þegar hafa rætt við mig”. Lögð er fram í málinu fundargerð er aðstoðarskólastjóri mun hafa tekið saman. Stefnandi telur að þar komi fram andúð sumra foreldra á því að fatlað barn skuli vera í heimaskóla. Skólastjóri hélt annan fund 28. mars 1996. Þar voru einnig foreldrar stefnanda. Í stefnu er sagt að foreldrar stefnanda hafi verið ánægðir með fundinn, þrátt fyrir að tveir kennarar í skólanum hafi talað gegn henni, eins og segir í stefnu. Í stefnu segir að veturinn í 5. bekk A hafi verið stefnanda erfiður. Fyrst er nefnd framganga foreldra bekkjarfélaga. Þá hafi stefnandi misst allt hárið af völdum flogalyfja og bekkjarfélagar hafi talað um að hún væri ógeðsleg. Þá hafi foreldrar hótað að hafa börn sín heima ef þau þyrftu að sitja nálægt henni. Loks hafi hún að ósk bekkjarfélaganna verið rekin úr leikriti er hún hafði æft með þeim. Um vorið hafi fjölmörg börn í bekknum tekið sig saman og sent mörg óhróðursbréf um stefnanda og fjölskyldu hennar heim til hennar. Þá hafi verið skotið úr loftbyssu á húsið. Fram hafi komið af hálfu skólans að erfitt reyndist að vinna börnin á band stefnanda. Þá er fullyrt í stefnu að þetta vor hafi einn kennari við skólann, sem einnig átti barn í bekk stefnanda, haft frumkvæði að fundi með foreldrum bekkjarfélaga stefnanda. Þar hafi málefnin verið rædd og segir í stefnu að skipuð hafi verið sérstök stjórn til að skipuleggja aðgerðir gegn veru stefnanda í bekknum. Í stefnu segir að móðir stefnanda hafi heyrt af þessum fundi og þá ritað bæjarstjóra Seltjarnarness bréf, sem dagsett sé 21. júní 1996. Bréfinu hafi ekki verið svarað. Síðar um sumarið hafi Regína Höskuldsdóttir, skólastjóri, tjáð foreldrum stefnanda að bréfið hefði komið sér illa. Þar sem kvartað væri yfir einelti kennara myndu kennarar líklega mótmæla því að hafa stefnanda í bekk. Haustið 1996 hafi komið nýr kennari að bekk stefnanda. Ekkert hafi hins vegar orðið úr uppstokkun í árganginum sem rædd hafi verið. Þá segir í stefnu að tilraunir skólans til að vinna með einelti barnanna hafi mistekist. Hópur foreldra bekkjarfélaga stefnanda hafi viðhaldið fyrra ástandi og óánægju með veru hennar í bekknum. Í æ ríkari mæli hafi hún ekki verið inni í bekknum heldur í sérkennslu með stuðningskennara til að forðast neikvæða framkomu bekkjarfélaga. Haustið eftir, 1997, hafi stefnandi verið flutt í nýjan bekk, 5. bekk C. Skólagangan hafi gengið vel þann vetur. Segir í stefnu að skólastjóri hafi boðið að stefnandi fylgdi þessum bekk áfram til loka 7. bekkjar, sem þá hafi verið síðasti bekkurinn í Mýrarhúsaskóla. Vel hafi gengið framan af vetri 1998-99. Á fundi 18. mars 1999 hafi skólastjóri hins vegar tilkynnt fyrirvaralaust að stefnandi yrði ekki áfram í skólanum eftir að skólaárinu lyki. Það væri vilji skólans að hún færi í sérskóla fyrir fatlaða. Í bréfi skólastjóra þann 10. janúar 2000, til móður stefnanda, er því mótmælt að stefnanda hafi verið lofað veru í þessum bekk eins og lýst er í stefnu. Móðir stefnanda ritaði skólastjóra bréf 6. apríl 1999 þar sem hún óskaði eftir rökstuðningi fyrir þessari ákvörðun. Skólastjóri svaraði með bréfi 14. apríl. Þar segir að Mýrarhúsaskóli sé fyrir börn á aldrinum sex til tólf ára, nám stefnanda við skólann sé eina undantekningin sem gerð hafi verið frá því. Síðan segir: „Nú er það samdóma álit þeirra fagaðila sem að máli hennar koma að þrátt fyrir viðleitni okkar til þess aðskapa henni hentugar námsaðstæður þá sé það fullreynt að þessi ráðstöfun gangi ekki lengur. Við teljum að verið sé að kasta á glæ afar dýrmætum tíma sem nýta mætti til að stuðla að bættum samskiptum hennar í sérhæfðu umhverfi. Út frá þessum sjónarmiðum teljum við því ekki verjandi að halda kennslu hennar áfram hér við skólann. Við mælum eindregið með að henni verði séð fyrir skólavist í sérhæfðu úrræði þar sem hægt verður að mæta betur þörfum hennar og stuðla að bættum tjáskiptum hennar.” Móðir stefnanda kærði brottvísun hennar til menntamálaráðuneytisins og óskaði jafnframt eftir rannsókn á skólastarfi í Mýrarhúsaskóla. Erindi hennar var vísað frá ráðuneytinu til skólanefndar Seltjarnarness. Niðurstaða skólanefndar og síðar bæjarstjórnar varð sú „að virða bæri” ákvörðun Mýrarhúsaskóla og að stefnanda skyldi veitt skólavist í Valhúsaskóla veturinn 1999-2000. Stefnandi hóf nám í 8. bekk A í Valhúsaskóla haustið 1999. Ráðinn var sérstakur stuðningskennari, Soffía Thorarensen, auk Hrafndísar Teklu Pétursdóttur, sálfræðings. Á fundi sem haldinn var í skólanum 21. janúar 2000 var rætt um málefni stefnanda. Fundinn sátu m.a. móðir stefnanda, skólastjóri og stuðningskennarinn. Misjöfn viðhorf má sjá af fundargerð sem lögð hefur verið fram, en ekki verður séð hver skráði þá fundargerð. Með bréfi dagsettu 28. janúar 2000 tilkynnti skólastjóri foreldrum stefnanda að til stæði að taka ákvörðun um hvort vísa ætti stefnanda úr skólanum tímabundið, með það í huga að fundið yrði fyrir hana annað kennsluúrræði. Í bréfinu er vísað til þess að mál hennar hafi reynst skólanum erfitt. Eigi það fyrst og fremst rót sína að rekja til fötlunar stefnanda og þess að hún virðist ekki geta virt þær almennu skólareglur er gildi um aðra nemendur. Þrátt fyrir viðtöl og sérfræðiaðstoð hafi ekki fundist viðunandi lausn. Vísað er til þess að nokkrum dögum áður hafi hún slegið annan kennara sinn í andlitið. Þetta sé ekki einsdæmi, hún hafi ofsinnis slegið til þeirra, skallað eða klórað. Foreldrar stefnanda rituðu bréf til andmæla. Hinn 1. febrúar tilkynnti skólastjóri ákvörðun sína um að vísa stefnanda úr skóla samkvæmt heimild í 41. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995, sbr. reglugerð nr. 385/1995. 4. febrúar tilkynnti skólanefnd foreldrum stefnanda að henni hefði verið tryggt sérkennsluúrræði í Safamýrarskóla. Með bréfi 23. mars 2000, var skólanefnd Seltjarnarness send stjórnsýslukæra þar sem m.a. var gerð krafa um að brottvísun stefnanda yrði felld úr gildi. Með úrskurði 11. júlí 2000 hafnaði skólanefnd kröfum stefnanda. Úrskurður skólanefndar var kærður til menntamálaráðuneytis. Ráðherra felldi ákvörðun skólastjóra og úrskurð skólanefndar úr gildi með úrskurði 25. september 2005. Í úrskurðinum segir m.a.: „Með hliðsjón af aðdraganda málsins og upphafi skólagöngu nemandans í Valhúsaskóla er ljóst að sökum fötlunar hefur ekki verið gerð sú krafa til nemandans að hann fylgdi almennum skólareglum Valhúsaskóla. Verður því ekki fallist á þá röksemd skólanefndar Seltjarnarness í hinum kærða úrskurði að nemandanum beri að lúta sömu agaviðurlögum og aðrir nemendur eru beittir og virða skólareglur til jafns við aðra. Er því tímabundin brottvísun ... á grundvelli brota á almennum skólareglum ... byggð á ólögmætum forsendum með hliðsjón af einstaklingsáætlun sem skólinn samdi í september 1999...” Áður en úrskurður ráðherra lá fyrir var leitað eftir því að stefnanda yrði veitt skólavist í Valhúsaskóla í upphafi nýs skólaárs haustið 2000. Var vísað til þess að brottvikning hennar hefði verið tímabundin og hlyti að falla niður er nýtt skólaár hæfist. Valhúsaskóli hafnaði þessu erindi og taldi að tímabundin brottvikning stefnanda stæði þar til niðurstaða ráðuneytisins lægi fyrir. Stefnandi hóf nám við Valhúsaskóla um mánaðamótin september/október 2000. Með bréfi föstudaginn 6. október tilkynnti skólastjóri foreldrum stefnanda að karlmaður sem ráðinn hafði verið umsjónarmaður með stefnanda, hefði sagt upp störfum. Þá hefði annar starfsmaður afþakkað starfið. Því gæti skólinn ekki tekið við stefnanda eftir þá helgi. Tekið var fram að áfram yrði reynt að ráða starfsfólk. Fundur var haldinn með skólastjóra 16. október 2000, að ósk foreldra stefnanda. Í stefnu segir að móðir stefnanda hafi lýst óánægju sinni með það að stefnandi hefði ekki verið skráð í ákveðinn bekk og hefði verið einangruð frá skólastarfinu. Hafi skólastjóri sagt að kennarar stæðu saman um að hafna samvinnu við stefnanda og að hann styddi þá aðgerð í ljósi þess að móðir stefnanda hefði kært hann og kennara skólans. Þá hafi hann skýrt frá því að 15. október hefði verið auglýst eftir stuðningskennara fyrir stefnanda, með umsóknarfresti til 27. október. Hafi foreldrar stefnanda óskað eftir því að auglýst yrði fljótlega aftur ef ekki bærust umsóknir. Segir í stefnu að það hafi, eftir því sem næst verði komist, ekki verið gert. Með bréfi, dags. 31. október 2000, tilkynntu skólastjóri og skólanefnd foreldrum stefnanda að Valhúsaskóli gæti ekki veitt stefnanda viðtöku í skólann. Var mælt með því í bréfinu að stefnandi fengi kennslu í sérskóla á grundvelli 2. mgr. 27. gr. grunnskólalaga, sbr. og d lið 11. gr. reglugerðar um sérkennslu nr. 389/1996. Í framhaldi af þessu bréfi var reynt að útvega henni skólavist í grunnskóla í Reykjavík. Hún hóf nám í Réttarholtsskóla í ágúst 2001. Stundaði hún nám þar þann vetur og lauk skólagöngu hennar vorið 2002. Í vitnisburði skólans segir að stefnandi hafi stundað nám samkvæmt einstaklingsnámskrá. Hafi verið lögð áhersla á að efla hæfileika hennar sem einstaklings og gera hana styrkari í samskiptum við aðra. Upplýstu lögmenn aðila að stefnandi hefði verið í almennri deild í skólanum, en ekki í sérdeild, og að sérstakir starfsmenn hafi aðstoðað hana. Vorið 2001 höfðuðu foreldrar stefnanda mál á hendur stefnda Seltjarnarnesbæ auk skólanefndar bæjarins og Valhúsaskóla. Kröfðust þau ógildingar á ákvörðun skólastjóra 31. október 2000 um að skólinn gæti ekki veitt stefnanda viðtöku. Jafnframt kröfðust þau ógildingar á þeirri ákvörðun þann 30. ágúst 2000 að láta tímabundnu brottvikninguna standa áfram í byrjun nýs skólaárs. Málinu var vísað frá dómi með úrskurði 7. febrúar 2002, þar sem stefnendur málsins, foreldrar stefnanda, hefðu ekki lögvarða hagsmuni af ógildingu umræddra ákvarðana. Málsástæður og lagarök stefnanda. Í stefnu kveðst stefnandi höfða mál þetta til greiðslu miskabóta. Annars vegar vegna þeirra ólögmætu aðgerða skólastjóra Valhúsaskóla að víkja stefnanda úr skóla tímabundið frá 1. febrúar 2000 og neita að taka aftur við stefnanda þegar nýtt skólaár byrjaði 2001. Hins vegar vegna ákvörðunar skólastjórans og skólanefndar Seltjarnarness þann 31. október 2000 að Valhúsaskóli gæti ekki veitt stefnanda viðtöku í skólann. Kveðst hún hafa orðið að leita sér menntunar í öðru bæjarfélagi sem hafi haft í för með sér óþægindi fyrir sig og fjölskyldu sína. Jafnframt hafi brottvikningin valdið því að hún hafi farið á mis við kennslu og samskipi við jafnaldra sína, sem sé öllum börnum mikilvæg. Í stefnu segir að foreldrar stefnanda og hún sjálf hafi frá upphafi orðið vör við óánægju foreldra ýmissa bekkjarsystkina hennar með að fatlað barn væri í bekknum. Haustið 1995, eftir að tilkynnt hafði verið að stefnanda væri vikið úr skóla, hafi komið fram verulegir erfiðleikar við skólagönguna. Kennarar skólans hafi verið óánægðir með að stefnandi væri enn í skólanum, þó þeim hefði verið sagt frá brottrekstri hennar. Stefnandi kveðst byggja miskabótakröfu á því að stefndi hafi, með þeim athöfnum skólastjórnenda sem lýst hefur verið, brotið gegn lögvörðum réttindum sínum á saknæman hátt. Þetta séu réttindi hennar sem fatlaðs einstaklings, sem tryggð séu að íslenskum rétti og í alþjóðlegum samningum. Í stefnu segir að stofnast hafi bótaskylda stefndu á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna brota á réttindum hennar. Í stefnu segir að stefnandi og fjölskylda hennar hafi upplifað aðgerðir skólayfirvalda á Seltjarnarnesi sem einelti og ofsóknir. Stefnandi hafi farið á mis við nám og orðið fyrir tilfinningalegum skaða vegna framkomu skólayfirvalda og skólasystkina hennar gagnvart henni. Skólayfirvöld hafi ekki gert neitt til þess að verja stefnanda fyrir því misrétti sem hún varð fyrir heldur, þvert á móti, hafi þau leyft því að viðgangast. Telur stefnandi sig af þessum sökum eiga rétt á miskabótum úr hendi stefndu. Um jafnan rétt sinn til náms eins og ófötluð börn vísar stefnandi til 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá vísar hún til 1. málsgr. 37. gr. laga nr. 66/1995 um rétt þeirra sem eigi erfitt með nám til sérstaks stuðnings í námi. Þá er vísað til 2. gr. laga um málefni fatlaðra nr. 59/1992 með síðari breytingum. Stefnandi telur að eingöngu foreldrar eða forráðamenn geti ákveðið að barn skuli sækja sérskóla, sbr. 37. gr. laga nr. 66/1995. Því sé ákvörðun skólastjóra og skólanefndar frá 31. október 2000 ólögmæt, en í henni felist að stefnandi skuli fara í sérskóla. Til frekari áréttingar er vísað til 1. og 2. gr. laganna. Í þessu sambandi er enn vísað til 65. gr. stjórnarskrárinnar, 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og 2. gr. samningsviðauka nr. 1, sbr. lög nr. 97/1995. Stefnandi krefst einnig miskabóta með því að sú ákvörðun að neita henni um skólavist haustið 2000 hafi verið ólögmæt. Eðli máls samkvæmt geti hún aldrei staðið lengur en skólaárið og hljóti að falla niður við upphaf nýs skólaárs. Slík niðurstaða samræmist einnig meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi vísar hér jafnframt til þess að samkvæmt reglugerð nr. 385/1996 hafi aldrei mátt líða meira en ein vika áður en nemanda yrði fundið nýtt kennsluúrræði. Vegna þessa brots á meðalhófsreglu eigi hún rétt á bótum vegna þess tjóns sem ákvörðunin olli henni. Með vísan til fordæmis í Hæstaréttardómi í máli nr. 177/1998 hvíli sú skylda á opinberum aðilum að grípa til aðgerða til þess að tryggja að hinn almenni borgari fái notið félagslegra og menningarlegra réttinda sinna. Því hafi stefndu borið að sjá til þess að viðeigandi stoðþjónusta og aðstæður væru til staðar til þess að fullnægja þörfum stefnanda svo hún gæti lokið grunnskólanámi sínu í heimaskóla. Stefnandi kveðst ekki sannfærð um að skólayfirvöld hafi reynt það til hlítar að hún fengi notið félagslegra réttinda sinna. Þá bendir stefnandi á að foreldrum hennar hafi ekki gefist kostur á að tjá sig áður en ákvörðunin 31. október 2000 var tekin. Þetta feli í sér brot gegn 13. gr. stjórnsýslulaga. Að lokum segir í stefnu að öll sú háttsemi sem lýst hafi verið, sem felist m.a. í alvarlegu og viðvarandi einelti í skóla og brottrekstri úr skóla, feli í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda sem leiði til þess að stefnda beri að greiða henni miskabætur, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi kveðst mótmæla málatilbúnaði stefnanda. Í málavaxtalýsingu í stefnu sé í mörgum atriðum hallað réttu máli. Stefndi tekur fram að hann hafi gert það sem í hans valdi stóð til þess að ráða starfsfólk til þess að vinna með stefnanda. Þá hafi hann greitt Réttarholtsskóla tvö stöðugildi kennara vegna stefnanda skólaárið 2001-2002. Það hafi verið gert þótt stefnandi hafi þá lögum samkvæmt átt að hafa lokið skólagöngu sinni í grunnskóla, sérstaklega með tilliti til þess að hún hafi misst af allri kennslu veturinn 2001. Stefndi telur að hann eða starfsmenn sínir hafi ekki unnið stefnanda þá meingerð sem þeim sé gefið að sök í stefnu eða valdið henni tjóni á saknæman og ólögmætan hátt. Þá séu ekki skilyrði til beitingar sakarreglunnar eða reglunnar um húsbóndaábyrgð. Hann mótmælir þeirri fullyrðingu í stefnu að stefnandi hafi sætt einelti í grunnskólunum á Seltjarnarnesi og að skólayfirvöld hafi vanrækt að verja hana heldur látið eineltið viðgangast. Þessi fullyrðing sé ósönnuð. Stefndi segir að skólayfirvöld hafi gert allt sem var í þeirra valdi til að tryggja stefnanda tækifæri til náms við skólana. Þá hafi stefnanda verið tryggt skólaúrræði í öðrum skóla þegar henni var ómögulegt að stunda nám við heimaskóla. Samanlagt hafi stefnandi verið í grunnskóla í tíu og hálft ár, hálfu ári lengur en lög geri ráð fyrir. Stefndi kveðst telja að ekki hafi verið unnt að sinna menntunarþörf stefnanda í almennum grunnskóla vegna fötlunar hennar. Skólayfirvöld og sérfræðingar þeirra hafi alltaf haldið þessu fram og að hag stefnanda væri betur borgið í sérskóla. Stefndi kveðst hafna því að 37. gr. laga um grunnskóla veiti öllum fortakslausan rétt til náms í almennum grunnskóla. Í þessu ákvæði og 2. gr. laga nr. 59/1992 sé gert ráð fyrir því að fötlun kunni að vera þess eðlis að nám í almennum grunnskóla sé útilokað. Því sé gert ráð fyrir því að einhverjir nemendur sæki nám í sérskóla. Í þessu sambandi vísar stefndi til forsjárskyldu samkvæmt 29. gr. barnalaga nr. 20/1992. Þar sé lögfest skylda foreldra til þess að afla börnum sínum lögmæltrar fræðslu og til að stuðla að því að þau fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika sína. Barnaverndarnefnd hafi ítrekað bent á mikilvægi þess að fyrir lægi mat Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, en því hafi foreldrar stefnanda ætíð hafnað. Því verði ekki byggt á öðru en umsögnum og mati sérfræðinga við skólann á Seltjarnarnesi. Þau hafi öll verið á þann veg að nám í almennri bekkjardeild hentaði stefnanda ekki. Því kveðst stefndi mótmæla því að brotinn hafi verið réttur á stefnanda samkvæmt 7. gr. laga nr. 59/1992 eða 37. gr. grunnskólalaga. Hann kveðst byggja á því að unnið hafi verið faglega að því að meta þarfir stefnanda. Loks mótmælir stefndi því að brotinn hafi verið réttur stefnanda samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar. Forsendur og niðurstaða. Í stefnu er vísað bæði til sakarreglunnar og 26. gr. skaðabótalaga til stuðnings kröfu stefnanda. Í öðru samhengi kemur fram að hún krefst miskabóta og gerir ekki neina grein fyrir fjárhagstjóni. Það er viðurkennd skoðun fræðimanna að krafa um miskabætur verði að byggjast á beinni heimild í settum lögum, þannig að ekki þarf að fjalla frekar um sakarregluna. Í stefnu virðist einkum byggt á þremur tilvikum. Brottvikningu stefnanda úr Valhúsaskóla 1. febrúar 2000. Synjun um að veita henni skólavist við upphaf skólaárs í ágúst 2001 og þeirri ákvörðun að Valhúsaskóli gæti ekki veitt henni viðtöku 31. október 2001. Þó verður ekki hjá því komist að leysa úr því hvort brotið hafi verið gegn stefnanda með þeim hætti að stefnanda beri að greiða henni miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga vegna annarra þeirra atvika sem tíunduð eru í stefnu. Við aðalmeðferð málsins voru ekki leidd nein vitni. Sönnunarfærsla hefur því aðeins verið í formi framlagningar skjala. Ósannað er að stefnandi hafi sætt viðvarandi einelti og að kennarar og skólastjórnendur hafi vanrækt starfsskyldur sínar gagnvart henni. Tilkynning skólastjóra vorið 1995 um að skólinn gæti ekki haft stefnanda í skólanum næsta vetur verður ekki metin sem ólögmæt meingerð. Svo fór í því tilviki að stefnandi hélt áfram í skólanum um haustið. Þá verður ekki talið að skólastjórnendur hafi brotið gegn stefnanda með því að halda tvo fundi, 18. janúar og 28. mars 1996. Ekki er í stefnu vikið að neinum þeim aðgerðum í þessu sambandi sem unnt er að telja ólögmæta meingerð. Þá verður stefndi ekki gerður ábyrgur fyrir aðgerðum foreldra bekkjarfélaga stefnanda eða barnanna. Í mars 1999 var foreldrum stefnanda tilkynnt að hún yrði ekki áfram í Mýrarhúsaskóla. Þær forsendur sem lágu að baki þessari ákvörðun skólastjóra verða ekki taldar hafa verið ómálefnalegar. Brottvísun stefnanda úr Valhúsaskóla var felld úr gildi með úrskurði ráðherra. Var talið að brottvísunin byggði á ólögmætum forsendum með því að styðjast við brot á skólareglum. Brottvísunin hafði verið látin halda gildi fram á nýtt skólaár, uns hún var felld úr gildi eins og áður segir. Þó niðurstaða ráðherra hafi verið sú að brottvísunin byggði á ólögmætum forsendum felst ekki í því ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda eða æru. Þá hefur hvorki með skriflegum gögnum né vitnaleiðslum verið reynt að sýna fram á að svo hafi verið. Það athugast í þessu sambandi að stefnanda var útveguð skólavist í öðrum skóla nokkrum dögum eftir brottvísunina. Í kjölfar þess að brottvísun stefnanda var felld úr gildi hóf hún á ný að sækja Valhúsaskóla. Stefnandi lagði fram skjal þar sem lýst er veru stefnanda í skólanum haustið 2000. Um er að ræða tölvuskeyti sem Guðrún Ægisdóttir, trúnaðarmaður fatlaðra, sendi lögmanni stefnanda 6. október 2000. Hún kveðst hafa farið með stefnanda og móður hennar í skólann fyrsta daginn, en að öðru leyti virðist hún endursegja frásagnir móður stefnanda. Í skeytinu segir m.a.: „Ingibjörg hafði síðan samband við mig í gær. Nú er staðan sú, í sem skemmstu máli, að Halla og kennari hennar eru útilokuð frá nánast öllu þarna í skólanum. Allir kennarar skólans neita að hleypa þeim inn í sína stofu, sömuleiðis er þeim meinaður aðgangur að bókasafni og að mér skilst mötuneyti einnig...” Í greinargerð stefnda er frásögn í þessu skjali mótmælt. Bréfritari gaf ekki skýrslu fyrir dómi og verður því ekki unnt að byggja á þessari frásögn. Er að þessu virtu ósannað að skólastjórnendur hafi vísvitandi torveldað skólagöngu stefnanda haustið 2000. Þá er ekki sýnt fram á að hún hafi í reynd verið útilokuð frá skólanum. Að þessu virtu er ósannað að stefnandi hafi sætt ólögmætri meingerð af hálfu Mýrarhúsaskóla, Valhúsaskóla eða einstakra starfsmanna skólanna. Á hún því ekki kröfu á miskabótum samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Verður stefndi sýknaður af kröfum hennar. Rétt er að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn. Með hliðsjón af tímaskráningaryfirliti lögmanns hennar verður málflutningsþóknun ákveðin með virðisaukaskatti 709.650 krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Seltjarnarneskaupstaður, er sýknaður af kröfum stefnanda, Höllu Ómarsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 709.650 krónur.
|
Mál nr. 527/2011
|
Skaðabótaskylda
|
Ó veitti V framkvæmdaleyfi vegnagerðar Héðinsfjarðarganga að undangenginni lögbundinni meðferð málsins samkvæmtskipulags- og byggingarlögum og lögum um mat á umhverfisáhrifum. GJ, sem hélthross á svæðinu, taldi V bera ábyrgð á tjóni sem hann hefði orðið fyrir vegnaframkvæmdanna og krafði V um bætur. Í Hæstarétti var GJ ekki talinn hafa sýntfram á nein atvik í málinu sem leitt gætu til bótaábyrgðar V. Þegar af þeirriástæðu var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu V.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2011. Hann krefst þessað stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.065.260 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.318.027krónum frá 24. desember 2009 til 3. október 2010, en af 10.065.260 krónum fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun, 417.793 krónur, semgreidd hafi verið áfrýjanda 29. desember 2007. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað enmálskostnað, en til vara lækkunar á kröfum áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti. Krafa hans umendurskoðun á ákvæði héraðsdóms um málskostnað kemur því ekki til meðferðarfyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi veitti Ólafsfjarðarbær stefnda 9.september 2005 framkvæmdaleyfi vegna gerðar Héðinsfjarðarganga, en þá hafðifarið fram lögbundinn undirbúningur framkvæmdarinnar samkvæmt þágildandiskipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 og lögum um mat á umhverfisáhrifum nr.106/2000. Voru engin sérstök skilyrði sett fyrir framkvæmdinni vegnahesthúsabyggðar þeirrar er um ræðir í málinu. Eftir að Ólafsfjarðarbær hafði leitað til stefnda í því skyni að gert yrðisamkomulag við hestamenn vegna þeirrar röskunar sem hefði orðið og yrði áframkvæmdatíma jarðganganna samþykkti stefndi að gera samninga viðhestamannafélagið Gnýfara um að bæta hestaeigendum áætlaðan útlagðan kostnaðþeirra. Voru gerðir tveir samningar. Sá fyrri tók til tímabilanna 2006 til 2007og 2007 til 2008 og greiddi stefndi hestamannafélaginu alls 4.800.000 krónurfyrir bæði tímabilin. Síðari samningurinn var gerður fyrir tímabilið 2008 til2009 og greiddi stefndi félaginu 3.416.000 krónur samkvæmt honum. Áfrýjandi munhafa fengið greiddar 417.973 krónur úr hendi félagsins fyrir árin 2007 og 2008,en ekkert fyrir árið 2009, enda ekki eftir því leitað af hans hálfu eins ognánar er rakið í héraðsdómi. Er fram komið í málinu að áfrýjandi taldi sigóbundinn af framangreindum samningum hestamannafélagsins og stefnda. II Samkvæmt stefnu til héraðsdóms reisti áfrýjandi kröfur sínar á hendurstefnda „einkum á því að þær framkvæmdir sem ráðist var í og hófust snemma árs2006, hafi valdið honum tjóni sem stefndi sé ábyrgur fyrir samkvæmt almennumreglum skaðabótaréttarins.“ Hafi áfrýjandi þurft að flytja hross sín á brott ogkoma þeim fyrir annars staðar með tilheyrandi kostnaði. Þá hafi áfrýjandi orðiðfyrir tjóni af því að geta ekki nýtt hesthús sitt þann tíma sem um sé að ræða,en hann hafi eftir sem áður þurft að reka það áfram í því skyni að takmarkatjón sitt og gæta þess að það skemmdist ekki. Jafnframt hafi hann orðið fyrirófjárhagslegu tjóni þar sem hann hafi ekki getað sinnt helsta áhugamáli sínu áframkvæmdatímanum. Kröfum sínum til stuðnings vísaði áfrýjandi meðal annars til skaðabótalaga nr.50/1993. Áfrýjandi reisir kröfur sínar að auki á því að stefndi hafi viðurkenntbótaskyldu sína með fyrrgreindum greiðslum til hestamannafélagsins Gnýfara. Stefndi hefur frá upphafi hafnað því að hann beri bótaábyrgð á tjóni þvísem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna framkvæmda viðHéðinsfjarðargöng. Til þess að geta beint skaðabótakröfu sinni að stefnda þarfáfrýjandi að sýna fram á að uppfyllt séu skilyrði bótaábyrgðar hans. Áfrýjandivísar til „almennra reglna skaðabótaréttarins“. Við flutning málsins fyrirHæstarétti kvaðst hann með þessu vísa til almennu skaðabótareglunnar. Skilyrðihennar er að áfrýjandi sýni fram á að stefndihafi valdið honum tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti. Svo sem áður errakið veitti Ólafsfjarðarbær stefnda 9. september 2005 framkvæmdaleyfi vegnagerðar Héðinsfjarðarganga að undangenginni lögbundinni meðferð málsins samkvæmtskipulags- og byggingarlögum og lögum um mat á umhverfisáhrifum og voru eins ogáður segir engin sérstök skilyrði sett fyrir framkvæmdinni vegna umræddrarhesthúsabyggðar. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á nein atvik í málinu sem leittgeti til bótaábyrgðar stefnda gagnvart honum vegna framkvæmdanna, hvorki ágrundvelli almennu skaðabótareglunnar né öðrum réttargrundvelli. Þegar afþeirri ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi,Gunnar Júlíus Jónsson, greiði stefnda, Vegagerðinni, 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsNorðurlands eystra 29.júní 2011. Mál þetta, sem dómtekið var aðlokinni aðalmeðferð 11. maí 2011, er höfðað af Gunnari Júlíusi Jónssyni, kt.160654-2959, Ægisbyggð 12, Ólafsfirði, á hendur Vegagerðinni, kt. 680269-2899,Borgartúni 5 til 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til aðgreiða sér 10.065.260 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 8.318.027 krónum frá 24. desember2009 til 3. október 2010, en af stefnufjárhæð frá þeimdegi til greiðsludags. Frá verði dregin innborgun að fjárhæð 417.793 krónur, sem greidd hafi verið stefnanda hinn 29. desember2007. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins aukvirðisaukaskatts. Stefnda krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Til vara krefststefnda þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega en málskostnaðurfelldur niður. Málavextir. Hinn 9. september 2005 veitti bæjarstjórn Ólafsfjarðar stefnduVegagerðinni framkvæmdaleyfi vegna gerðar Héðinsfjarðarganga en áður hafðibæjarstjórn Siglufjarðar gert svo fyrir sitt leyti. Mál þetta tengist gerð þesshluta ganganna sem liggur frá Ólafsfirði tilHéðinsfjarðar. Framkvæmdir við göngin, sprengingar í fjalli ogefnisflutningur úr því, hófust tæpu ári síðar. Vestan Ólafsfjarðaróss íÓlafsfirði, skammt frá gangamunna en utan afmarkaðs framkvæmdasvæðis, stóðhesthúsabyggð þar sem hestamenn í Ólafsfirði hélduhross sín. Var þar jafnframt skeiðvöllur. Fyrir liggur að eftir að framkvæmdir hófust kvörtuðuhestamenn yfir áhrifum þeirra á aðstöðu sína og töldu hanamjög hafa spillzt. Hinn 29. nóvember 2006 skrifaði Ármann Gunnarsson héraðsdýralæknir Eyjafjarðar-og Skagafjarðarumdæmis bæjarstjórn Fjallabyggðar bréf þar sem segir: „Öllum semumgangast hesta ætti að vera ljóst, að þeim er afar illa við mikinn hávaða oghvelli. Það er vegnaþess að heyrn hesta er miklu næmari en manna. Þetta sést m.a. umáramót, þegar hvellir og sprengingar hafa þrásinnis tryllt hross og valdið bæðiþeim og öðrum skaða. Nú eftir að gangagerðin hófst með sprengingum og öðrum hávaða kemur í ljós að hestar í hesthúsumÓlafsfirðinga hafa staðið sveittir af angist í húsum inni og þeir sem úti erukippast til við sprengingarnar. Hér er því greinilega um aðgerðir að ræða sem valda hestunum vanlíðan og jaðra við brot á lögum umdýravernd og reglugerð um aðbúnað hrossa. Þá er ogljóst að mikil umferð stórvirkra vinnuvéla á þessu svæði skapar verulega hættubæði fyrir menn og hross. Einnig er líklegt að titringur afsprengingum geti aukið snjóflóðahættu á svæðinu. Að framansögðu telurundirritaður einsýnt að ekki sé mögulegt að vera meðhross á þessu svæði á meðan á framkvæmdum stendur og sennilega ekki íframtíðinni vegna aukinnar umferðar og þrengingar að aðstöðu hestamanna. Þarfþví að vinda bráðan bug að því að finna nýtt framtíðarsvæði fyrir athafnirhestamanna í Ólafsfirði.“ Með bréfi til stefndu, dagsettu 11.janúar 2007, óskaði bæjarstjórn Fjallabyggðar eftirviðræðum við stefndu um lausn á vanda hestamanna, en þeir hefðu þá gert kröfu áhendur sveitarfélaginu um að það kæmi að því að finna slíka lausn. Hinn 5. október 2007 gerðu stefnda og hestamannafélagið Gnýfari„fyrir hönd eigenda hesthúsa í hesthúsabyggðinni vestan Ólafsfjarðaróss“ meðsér samkomulag „um bætur vegna rasks og óhagræðis af völdum framkvæmda viðHéðinsfjarðargöng“. Var í samkomulaginu kveðið á um aðstefnda endurgreiddi hestamönnum, á grundvelli yfirlits er samningnum fylgdi, „áætlaðankostnað og bætur vegna aðstöðumissis fyrir október 2006 til maí 2007 og október2007 til maí 2008. Bótagreiðslurnar miðast við 60 hross og að kostnaðurinn sé kr. 5.000 á hross að meðaltali ámánuði. Samtals eru greiðslur fyrir hvort ár 2.400.000, alls4.800.000. Reynist kostnaður hestamanna á síðara tímabilinu meiri enáætlunin segir til um verður tímabilið gert upp eftir að því lýkur, samkvæmtframlögðum reikningum.“ Á yfirlitinu sem fylgdisamningnum kemur fram að stefnandi fékk í sinn hlut alls 141.400 krónur semsundurliðuðust svo, að vegna flutninga fékk hann 14 x 3.000 krónur, alls 42.000krónur og vegna hagagöngu 14 x 1.500 krónur, 7 x 2.200 krónur og 21 x 3.00krónur, alls 141.400 krónur. Í málinu liggur tölvubréf formanns Gnýfara tilstefndu og kemur þar fram að vegna fyrra samningsárshafi stefnandi fengið greiddar 141.400 krónur en vegna síðara árs 282.800krónur. Í júní 2009 gerðu sömu aðilar með sér nýtt samkomulag sem var sagt vegna kostnaðar af aðstöðumissi veturinn 2008til 2009. Skyldi stefnda þar greiða hestamönnum, „ágrundvelli fyrri samnings“, fyrir hagagöngu vegna aðstöðumissis sjö þúsundkrónur að meðaltali á mánuði fyrir hvert hross frá október 2008 til maí 2009.Skyldu greiðslurnar miðast við 61 hross. Innifalið íkostnaðinum væri flutningur til og frá þeim stað þarsem hrossin gengju í haga. Segir í samningnum að alls nemigreiðslurnar 3.416.000 krónum. Samkvæmt tölvubréfiformanns Gnýfara til stefndu krafði stefnandi félagið ekki um greiðslu vegnaþessa þriðja samningsárs. Í málinu liggur fyrir skjal, dagsett 21.desember 2007. Geymir það svolátandi yfirlýsingustefnanda en ekki er getið um viðtakanda þess: „Undirritaður hafnar samkomulagiþví er gert var af Vegagerðinni [...] og Gnýfara [...]þann 5. 10. 2007 fyrir hönd eiganda hesthúsa. 1. Stjórn Gnýfara hafði ekki umboð undirritaðs tilþess. 2. Þar er talað um bætur vegna rasksog aðstöðumissis af völdum framkvæmda við Héðinsfjarðargöng. Sú upphæð sem undirrituðum varúthlutað úr áðurnefndu samkomulagi meðtekur hann sem kostnað vegna hagagöngu ogflutnings sinna hrossa tímabilið okt. 2006 maí 2007og óuppgerðan kostnað vegna okt. 2007 maí 2008samkvæmt reikningi. Undirritaður áskilur sér rétt til kröfu á greiðslu vegnamiska og aðstöðumissis frá sept. 2006 2009 áársgrundvelli með vísan til bréfs Héraðsdýralæknis Eyjafjarðar og Skagafjarðarumdæmis 29. 11. 2006.“ Í málinu liggur fyrir afrit kaupsamnings, dagsetts 22.júlí 1999, þar sem segir að Steinn V. Gunnarsson kaupihesthús með fasteignamatsnúmer 2154463, Hesthúsahverfi 151335, 25% hluti íhesthúsi nr. 4, af Bjarma A. Sigurgarðarssyni og ÓlöfuÝri Lárusdóttur, og er kaupverð sagt vera 700.000 krónur. Samkvæmtstimpli hefur samningurinn verið móttekinn til þinglýsingar hinn 8. september 1999 og færður í þinglýsingarbækur sýslumanns hinn7. október 1999. Í málinu liggur fyrir afrit afsals, dagsetts 15.marz 2007, þar sem segir: „Þar sem Gunnar Jónsson[...] hefur að fullu staðið skil á umsömdu kaupverði fasteignarinnar hesthúsmeð fasteignamatsnúmer 2154463, Hesthúsahverfi 151335, 25% hluti í hesthúsi nr.4 í hesthús[a]hverfi Ólafsfirði og uppfyllt öllskilyrði kaupsamnings okkar dags. 15. 03. 2007, lýsi ég Gunnar Jónsson lögleganeiganda framanskráðrar eignar og hirðir hann allan arð hennar og greiðir afhenni skatta og skyldur sem á hana kunna að verða lagðar.“Undir þetta ritar Steinn Viðar Gunnarsson sem seljandien stefnandi ritar á afsalið sem samþykkur afsalshafi. Afsalið var móttekið tilþinglýsingar og innfært í þinglýsingabók sýslumannsinsá Siglufirði hinn 9. ágúst 2007. Hinn 18. marz 2010 var Baldvin Kr. Baldvinsson bóndi dómkvaddur semmatsmaður til að svara eftirtöldum spurningum: „1. Hver er beinn kostnaður matsbeiðanda, [stefnanda], af því að þurfa að flytja hrossin burt af svæðinu og vistaþau annars staðar á því tímabili sem um ræðir? Óskast svar matsmannssundurgreint eftir eftirfarandi þáttum; a. Kostnaður vegna hagagöngu b. Kostnaður vegna flutnings c. Kostnaður vegna eftirlits með hrossunum d. Kostnaður vegna leigu á hesthúsi e. Annar kostnaður sem kann að hafafallið til 2. Hver er kostnaður matsbeiðanda vegna reksturs hesthússinssem hann hefur ekki getað notað á umræddu tímabili?“ Matsgerð hins dómkvadda matsmanns er dagsett 25.ágúst 2010. Segir þar að kostnaður vegna hagagöngu,með umsjónargjaldi og eftirliti sé um 5.000 krónur ámánuði. Miðað við sjö hesta í sjö mánuði á ári sékostnaðurinn 980.000 krónur. Kostnaður vegna flutnings til Dalvíkur ogfrá, en matsmaður kveðst hafa gengið út frá því að hrossin hafi verið flutt tilnæsta byggðarlags, hafi verið um 10.000 krónur á hvern hest eða samtals 70.000krónur. Kostnaður vegna leigu á hesthúsi fyrir einn hest nemi um25.000 krónum á mánuði með fóðri, spæni og umsjón. Af því sé hrein leiga um 14.600 krónur á mánuði. Sé miðað við sjö hesta í fimm mánuði á ári í fjögur ár sékostnaðurinn 2.044.000 krónur. Sem annan kostnað sem kunni aðhafa fallið til nefnir matsmaður ferðakostnað milli Ólafsfjarðar og Dalvíkur. Þar á milli séu 18 kílómetrar. Sé gert ráð fyrir að hestannasé vitjað þrisvar í viku um tuttugu vikna skeið verði ferðirnar sextíu og eknir kílómetrar 2.160 og þá samtals 8.640 á fjórum árum.Sé miðað við að kostnaður af eknum kílómetra sé 90krónur sé kostnaðurinn alls 777.600 krónur. Matsmaður segir að kostnaður stefnanda afþví hesthúsi sem staðið hafi ónotað um þriggja ára skeið liggi í beinumkostnaði eins og fasteignagjöldum, vátryggingum, rafmagnskostnaði oghitakostnaði, auk fyrninga og kostnaðar af því fjármagni sem bundið sé íhúsinu. Fasteignagjöld nemi 3.675 krónum, vátryggingar 5.090 krónum, kostnaðurvegna rafmagns og hita 39.650 krónum, viðhald kosti 100.000 krónur, fyrningar nemi300.000 krónum og fjármagnskostnaður 500.000 krónum. Alls nemi þetta 948.415krónum og sé miðað við fjögur ár sé kostnaðurinn3.793.660 krónur. Segir í matsgerðinni að við mat á fyrningu ogfjármagnskostnaði sé „út frá því gengið að verðmæti hesthússins sé um 10 millj.kr.“. Í niðurlagi matsgerðar dregur matsmaður framniðurstöður sínar svo: „1. Beinn kostnaður matsbeiðanda afþví að þurfa að flytja hrossin burt af svæðinu og vista þau annars staðar ersamtals kr. 3.871.600. 2. Kostnaður matsbeiðanda vegna reksturs hesthússins, sem hann hefur ekki getað notað á umræddu tímabili, ersamtals kr. 3.793.660. 3. Með vísan í matsbeiðnina frá 1. marss.l., nánar tiltekið e. lið 1. töluliðar, er það matundirritaðs, að vegna alls þess rasks og allra þeirra óþægind[a] sem umræddarframkvæmdir matsþola hafa haft fyrir matsbeiðanda, beri að meta honum bæturvegna miska sem nema kr. 50.000 á mánuði í umrædd fjögur ár, eða samtals kr.2.400.000. Samtals gera framanskráðir þrír liðir (1 til 3) kr.10.065.260.“ Málavaxtalýsing,málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst hafa undanfarin ár átt oghaldið hross í hesthúsabyggð Ólafsfirðinga, vestan Ólafsfjarðaráróss, en munniHéðinsfjarðarganga, Ólafsfjarðarmegin, sé rétt ofan svæðisins. Framkvæmdir viðgerð ganganna hafi hafizt snemma árs 2006 en í janúar það ár hafi verið tekiðtil við sprengingar, með tilheyrandi raski ogóþægindum fyrir hross og menn. Mikil umferð stórvirkra vinnuvéla hafi enn aukiðraskið og ófriðinn. Hinn 29.nóvember 2006 hafi Ármann Gunnarsson héraðsdýralæknir skrifað bæjarstjórnFjallabyggðar bréf og lýst áhyggju sinni af hrossunum í hesthúsabyggðinni, endaværi þar ófremdarástand og aðstæður allar þannig að eðlilegast væri að fundinyrði leið til þess að vista hrossin annars staðar framvegis. Í kjölfar þessahafi verið ákveðið að flytja öll hross burt af svæðinuog vista þau annars staðar, þar til fundin yrði varanleg lausn, enda hefðiverið ljóst að ófært væri með öllu að halda skepnur á svæðinu, jafnvel eftir aðframkvæmdum lyki. Stefnandi segir að Gnýfari, félag hestamanna í Ólafsfirði,hafi fyrir hönd félagsmanna sinna beitt sér fyrir samningum við stefnda umgreiðslur vegna kostnaðar sem af þessu hafi hlotizt oghafi samkomulag verið gert síðla árs 2007. Stefnandi hafihins vegar lýst því yfir hinn 21. desember þaðár að hann ætti ekki hlut að máli enda hefði hann aldrei gefiðhestamannafélaginu umboð til að semja fyrir sína hönd. Stefnandi hafi fengiðgreiddar 417.793 krónur vegna samkomulagsins og hafihann tekið við þeim sem innborgun á skaðabótakröfu sína. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína einkum á því að þærframkvæmdir sem hafizt hafi snemma árs 2006 hafi valdið sér tjóni sem stefndasé ábyrg fyrir samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Stefnandi hafi þurftað flytja hross sín af svæðinu og koma þeim fyrirannars staðar með tilheyrandi kostnaði. Þá hafi stefnandi orðið fyrir tjóni afþví að geta ekki nýtt hesthús sitt á þessum tíma en hafi þó þurft að reka þaðáfram í því skyni að takmarka tjón sitt og gæta þess að það skemmdist ekki. Þá séljóst að stefnandi hafi orðið fyrir ófjárhagslegu tjóni enda hafiframkvæmdirnar valdið því að hann hafi á þessum tíma ekki getað sinnt sínuhelzta áhugamáli án þess að ferðast yfir í næstabyggðarlag. Stefnandi hafi haldið sjö hross og sinntþeim af kostgæfni dag hvern, þar til hann hafi orðið að flytja þau af svæðinuþeim til verndar. Þá kveðst stefnandi byggja á því að samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttar beri stefnda bótaábyrgð á því tjóni semstefnandi hafi orðið fyrir og megi rekja beint til framkvæmdanna. Gangamunninnsé „nánast þvert yfir svæði hestamanna í Ólafsfirði“ þannigað mikið rask og óþægindi fylgi. Stefnda sé opinber aðili semekki geti bótalaust skert eigur og lífsgæði borgaranna. Loks kveðst stefnandi byggja á því að stefnda hafiþegar viðurkennt bótaskyldu með því að semja við hestamannafélagið um greiðslubóta, en þannig hafi stefnandi fengið hluta kröfu sinnar greiddan. Stefnandi kveðst vísa til almennra reglnaskaðabótaréttar, sbr. lög nr. 50/1993. Þá vísi hann til meginreglna samninga- og kröfuréttar auk laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Vegna varnarþings vísi hann til 33.og 41. gr. sömu laga og vegnamálskostnaðar til XXI. kafla þeirra. Krafa um virðisaukaskatt sé byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málavaxtalýsing, málsástæður og lagarökstefndu. Stefnda kveðst í greinargerð sinni mótmæla „einhliða ogófullkominni málavaxtalýsingu stefnanda“, sem ekkigefi rétta mynd af málinu. Sé því sérstaklega mótmælt aðófært hafi verið með öllu að halda skepnur á svæðinu, jafnvel eftir aðframkvæmdum lyki. Stefnda segir að rangt sé hjástefnanda að byrjað hafi verið að sprengja fyrir göngunum í janúar 2006, þvíframkvæmdir við gangagerðina hafi hafizt með undirritun samnings við verktakahinn 20. maí það ár og fyrsta sprenging veriðhinn 1. nóvember 2006. Eftir því semverkinu hafi miðað áfram hafi dregið jafnt og þétt úr áhrifum sprengingannaenda séu göngin 6.930 m löng. Áhrifin séu því mest í upphafi,þegar héraðsdýralæknir hafi gefið yfirlýsingu sína í lok nóvember 2006, ensíðan dragi verulega úr þeim. Stefnda kveðst aldrei hafa viðurkennt bótaskyldu tilhestamanna vegna framkvæmdanna, hvorki á fundi semhaldinn hafi verið hjá hestamannafélaginu Gnýfara hinn 17. janúar2007 né síðar. Allt að einu hafi þó, til að koma til móts við hestamenn og að beiðni bæjarstjórnar Fjallabyggðar, verið fallizt á aðsemja við hestamannafélagið. Hafi það verið gert hinn 5.október 2007 og grundvöllur þess samkomulags veriðgreiðslur á áætluðum kostnaði og bótum vegna aðstöðumissis frá október 2006 tilmaí 2007 og frá október 2007 til maí 2008. Með gerð þessa samkomulags hafistefnda komið sveitarfélaginu Fjallabyggð til aðstoðar, en það hafi boriðábyrgð á aðstöðu hestamanna í sveitarfélaginu ogskipulagsmálum þar. Stefnda segir að yfirlýsing stefnanda, þess efnis að hannhafni samkomulagi Gnýfara og stefndu, hafi aldreiverið send stefndu og sé ekki stíluð til hennar fremur en nokkurs annars. Ekki sé vitað að hverjum henni hafi verið beint. Engin staðfesting sé um móttöku yfirlýsingarinnar. Séskjalinu mótmælt sem þýðingarlausu í málinu. Stefnda kveðst mótmæla matsgerð málsins semólögmætri og þýðingarlausri sem sönnunargagni, bæði að því er varðar form ogefni. Uppfylli hún ekki skilyrði IX. kafla laga nr. 91/1991. Matsmaður muni hafa verið dómkvaddur á dómþingi hinn 18. marz 2010. Stefndu hafi ekki verið afhent gögn í matsmálinuen samkvæmt matsgerðinni hafi matsmaður og lögmaðurstefnanda farið saman til Ólafsfjarðar og hitt þar Jón Magnússon, starfsmannstefndu. Svo virðist hins vegar sem lögmaður stefndu,sem tilgreindur hafi verið í matsbeiðni, hafi ekki verið formlega boðaður ámatsfund. Þá liggi ekki fyrir að fundargerð hafi verið skráð á matsfundi og skjöl, sem matsmaður hafi haft yfir að ráða, hafi ekkiverið lögð fram á matsfundi og stefndu ekki gefinn kostur á að tjá sig um þau,skila athugasemdum eða leggja fram gögn. Hafi slíkt þó verið brýnt þar sem lögmaður stefndu hafi ekki verið á fundinum. Verðiekkert ráðið af matsgerðinni á hvaða gögnum eðaforsendum hún sé byggð, sé hún mjög einhliða og lítið sem ekkert rökstudd. Þáfari matsmaður út fyrir matsspurningar með því að metastefnanda miskabætur án þess að hafa verið falið að gera svo. Stefnda segir að stefnandi beri alla sönnunarbyrði umað fullnægt sé öllum skilyrðum skaðabótaábyrgðar.Stefna og framlögð gögn séu ekki nægileg til þeirrarsönnunar. Stefnda segir að skaðabótakrafa stefnanda sé verulegavanreifuð og að dómur verði ekki lagður á hana í þeimbúningi sem hún nú sé. Sé ekki greint á hvaða grundvelli stefnda verði gerðábyrg fyrir tjóni sem stefnandi telji sig hafa orðiðfyrir, en í stefnu segi það eitt að málið sé til heimtu skaðabóta og umgrundvöll bótaskyldu sé það eitt sagt að framkvæmdir, sem ráðizt hafi verið í,hafi valdið stefnanda tjóni, og vísað til matsgerðar vegna mats á tjónsfjárhæð.Í stefnu sé ekkert fjallað um í hverju hin meinta saknæma háttsemi stefndu, sem hefði getað stofnað bótaskyldu, sé fólgin. Stefndamótmæli því sem ósönnuðu og órökstuddu að bótaskyldahafi stofnazt með saknæmri háttsemi stefndu eða manna sem hún beri ábyrgð á. Þásé ekki rökstutt með neinum hætti hvers vegna stefnandi telji sig eiga kröfu umbætur í fjögur ár, eða fram til vors 2010, þegar sprengingum hafi lokið vorið2009. Þá hafi stefnandi ekki rökstutt að hann eigi rétt á bótum fyriraðstöðumissi, afskriftir og fjármagnskostnaður þar meðtalin, fyrir tímabilið 2006 til 2007, en stefnandi hafi ekki eignazt hesthússitt fyrr en í marz 2007. Stefnda kveðst alfarið hafna því að stefnandi geti gerteinkaréttarlegar kröfur vegna eignar sem ekki sé í hans eigu. Stefnda kveðst alfarið mótmæla því að hún geti boriðhlutlæga ábyrgð á meintu tjóni stefnanda. Enginlagafyrirmæli séu um slíkt og stefnandi hafi ekki sýntá hvaða lagagrundvelli ábyrgð án sakar geti stofnast í því tilviki sem hér ræðium. Krafa stefnanda sé að þessu leyti verulega vanreifuð ogberi, þegar af þessari ástæðu, að sýkna stefndu. Séu allar meginmálsástæðurstefnanda vera verulega vanreifaðar og ekki studdarhaldbærum gögnum og því beri að vísa málinu frá ex officio. Þyki dóminum máliðhins vegar tækt til efnisúrlausnar eigi af þessumástæðum að sýkna stefndu. Þá kveðst stefnda byggja á því að framkvæmdirnar hafiverið í fullu samræmi við lagafyrirmæli. Þær hafi verið í fullu samræmi við lög nr. 106/2000 um mat áumhverfisáhrifum, skipulags- og byggingarlög nr.73/1997 og eldri vegalög nr. 45/1994samanber núverandi vegalög nr. 80/2007. Ólafsfjarðarbær hafi árið 2005 gefið út framkvæmdaleyfi, samanber27. gr. skipulagslaga, og stefnda hafi fariðeftir því í framkvæmdum sínum. Stefnda segir réttindi eigenda hesthúsanna ekki hafa falliðundir eignarnámsákvæði vegalaga enda hafi byggingarnar ogréttindin legið talsvert utan vegsvæðis, en hesthúsasvæðið sé afmarkað utanframkvæmdasvæðis. Þá kveðst stefnda hafa komið til móts við athugasemdir og flutt umferð efnisflutningatækja fjær hesthúsabyggðinniþannig að efnisflutningar hafi ekki verið nær henni en um hundrað metra. Framkvæmdir stefndu hafi ekki farið gegn ákvæðum reglugerðar nr.933/1999 um hávaða, samanber reglugerð nr. 478/2003, samanber núgildandi reglugerð nr. 724/2008, enda hafi ekki verið um íbúðasvæði að ræða. Stefnda kveðst í þessu sambandi benda á, að löggjöfin miðist við aðumfangsmiklar byggingarframkvæmdir verði að geta átt sér stað. Samkvæmtgildandi hávaðareglugerð séu slíkar framkvæmdir heimilar jafnvel þó ííbúðahverfi sé og jafnvel í námunda við sjúkrahús, enframkvæmara sé þá ætlað að virða takmörkun framkvæmdatíma yfir daginn. Sé hannekki bótaskyldur í slíkum tilvikum og verði ekki gertað flytja fólk á brott. Þá kveðst stefnda benda á, aðsamkvæmt reglugerð nr. 160/2006 um aðbúnað hrossa megi viðvarandihljóðstig innan hesthúss ekki fara yfir 65 dB, sem séumtalsvert meira en leyft sé í íbúðarhúsnæði. Þá segir stefnda að engin gögn hafi verið lögð fram umhljóðstig eða annað ónæði við hesthús stefnanda á því tímamarki.Þegar horft sé til þess og reglugerðar nr. 160/2006 sé ofsagt í bréfi héraðsdýralæknis að brotið hafi veriðgegn þeirri reglugerð. Þá veki stefnda athygli á því, að héraðsdýralæknirnoti orðin „jaðrar við“, og fullyrði því ekkert í þeimefnum. Sé langur vegur milli þess að aðilar semji um ráðstafanir gegn tilteknuóhagræði, án viðurkenningar á bótaskyldu, og þess aðannar aðilinn beri að lögum skaðabótaábyrgð vegna þess. Stefnda kveðst hafnaþví alfarið sem röngu og ósönnuðu að brotið hafi veriðgegn ákvæðum laga eða reglugerða við framkvæmdina. Stefnda kveðst hafna alfarið þeim sjónarmiðum að ekkiverði unnt að halda hross framar í húsunum vegna nálægðar við umferðarmannvirkin.Séu staðhæfingar um slíkt ósannaðar og hljóti öðrufremur að byggjast á fordómum. Á höfuðborgarsvæðinu sé til dæmis mjög stórthesthúsasvæði á vegum Gusts í Kópavogi, þar semhesthús, reiðhöll og skeiðvöllur séu í nokkurra tuga metra fjarlægð frá Reykjanesbraut.Sé umferð um Héðinsfjarðargöng hverfandi í samanburði viðReykjanesbraut. Stefnda segist vísa á bug hugleiðingum héraðsdýralæknis og matsmanns um framtíðarskipulag hesthúsahverfisins en þærséu ósannaðar og órökstuddar. Matsmaður rökstyðji ekki fullyrðingar sínarheldur segist aðeins vera sannfærður um að ekki hafiverið nokkur möguleiki til að stunda útreiðar, tamningar eða hirða um hross ástaðnum eftir að gangagerð hafi hafizt. Segi matsmaður það mat sitt, að tillengri tíma litið sé mjög hæpið að vera með skepnur áþessu svæði þegar umferð verði um göngin. Þetta gefi matsmaður sér eftir stuttaskoðun á vettvangi en ekki verði ráðið af matsgerð aðhann hafi aflað sér nokkurra sjálfstæðra gagna, svo sem hvernig framkvæmdumhafi verið háttað, hvenær þær hafi hafizt og svo framvegis. Þá kveðst stefndabenda á, að sveitarstjórn Fjallabyggðar hafi ákveðið að hesthúsahverfi verðiáfram á sama stað og beri sveitarfélagið ábyrgð áþeirri stefnumörkun. Framangreindar hugleiðingar matsmanns hafi því ekkertgildi og verði kröfur á hendur stefndu ekki reistar áslíkum gögnum. Þá kveðst stefnda einnig byggja sýknukröfu sína á því, aðósannað sé að meint tjón stefnanda verði rakið til atvika eða aðstöðu sem stefnda beri ábyrgð á, eða teljist sennileg afleiðingframkvæmda stefndu. Beri stefnandi alfarið sönnunarbyrði umað svo sé. Mótmæli stefnda harðlega að matsgerð færisönnur á að meint tjón stefnanda verði rakið til athafna stefndu. Stefnda kveðst mótmæla kröfugerð stefnanda ogtelja hana í ósamræmi við lög og meginreglur skaðabótaréttar. Í fyrsta lagi sé kröfugerð um miskabætur mótmælt. Í stefnu komi ekki fram á hvaða lagagrundvelli stefnandi teljistefndu verða gert að greiða miskabætur. Samkvæmt blið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga sé heimilt að láta þann, er ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegnfrelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða þeim manni miskabætur. Hafnistefnda því alfarið að ákvæði þetta geti átt við um þá stöðu semuppi sé í málinu, sem varði meintan kostnað vegna tímabundins flutnings hrossaí annað byggðarlag. Stefnandi hafi engin haldbær rök fært fram fyrirmiskabótakröfu sinni og ekkert sönnunargildi hafimatsgerð þar, enda hafi matsmanni ekki verið falið að meta slíkt. Í 1. lið matsbeiðni sé matsmannifalið að meta „beinan kostnað“ stefnanda en matsmaður taki upp hjá sjálfum sérað meta annan kostnað til miska svo sem komi fram í niðurlagi matsgerðarinnar. Séstefndu hulið hvers vegna matsmaður taki upp á þessu enda sé í íslenzkum réttimikill munur á fjárhagslegu tjóni og ófjárhagslegu.Segir stefnda að svo virðist sem matsmaður hafi orðiðfyrir áhrifum af kröfugerð stefnanda, en í bréfi stefnanda til stefndu sékrafizt miskabóta að fjárhæð 2.016.000 krónur. Að matistefndu sýni þetta glöggt að matsmaður dragi taum stefnanda með svo óhæfilegumhætti að ekki verði byggt á matsgerðinni fyrir dómi. Eitt sé aðmatsmaður taki upp á því að meta miska en annað aðstefnandi geri svo kröfu um hann fyrir dómi. Miskabótakrafa í máli sem þessu sé fordæmalaus og eigi sér ekki stoð í lögum. Þá segir stefnda matsgerðina gallaða að því leyti aðhún meti ekki raunverulegt tjón heldur ímyndað. Stefnandi hafi ekki lagt fram neinar upplýsingar um hvert hann hafiflutt hross sín. Að vísu komi fram í fylgiskjali meðeinu dómskjala að hann hafi árið 2006 vistað þau á Syðri-Bægisá í Hörgárdal.Ekkert liggi fyrir um hvert hann hafi síðar flutt þau eða hvort þau hafi veriðþar allan tímann. Þá liggi fyrir aðstefnandi hafi ekki orðið eigandi hesthúss fyrr en í marz 2007.Matsmaður miði við að hrossin hafi verið vistuð á Dalvík en aforðalagi matsgerðar megi ráða að svo hafi ekki verið. Slík matsgerð geti ekkisannað tjón stefnanda og sé að engu hafandi. Stefnda segist benda á að í samkomulagi viðhestamannafélagið Gnýfara sé gert ráð fyrir kostnaðargreiðslum til hestaeigendafyrir þrjú ár, frá október 2006 til maí 2009. Stefnanditelji sig eiga rétt á greiðslum fyrir fjögur ár og séþví hafnað sem órökstuddu. Þá segir stefnda að stefnandi krefjist bóta vegna beinskostnaðar við að flytja sjö hross sín af hesthúsasvæðinu,og sé þá átt við kostnað við hagagöngu, eftirlit, flutning, leigu á hesthúsi ogannan kostnað, alls 3.871.600 krónur samkvæmt matsgerð. Á samatíma krefjist stefnandi bóta fyrir rekstur eigin hesthúss, sem hann segi ekkihafi verið notað á tímabilinu, að fjárhæð 3.793.660 krónur. Sé þannig krafizttvöfaldra bóta sem ekki fái staðizt. Stefnandi hefðialltaf þurft að bera sjálfur rekstrarkostnað eigin húss, hvort sem hrossin séu vistuð þar eða annars staðar. Geti stefnandieingöngu krafizt greiðslu þess viðbótarkostnaðar semhann hafi orðið fyrir, takist honum sönnun þess að stefnda beri bótaábyrgðgagnvart honum. Samkvæmt skaðabótarétti sé markmið skaðabótareglna að gera tjónþola eins settan og ekkert tjón hefði orðið. Eins og kröfugerð stefnanda sé úr garði gerð, sé farið fram á aðstefnandi beri engan rekstrarkostnað af hrossum sínum og aðstöðu á því tímabilisem um ræði, umfram beinan fóðurkostnað í fimm mánuði á ári meðan hrossin séu áhúsi. Slík kröfugerð feli í sér hreina auðgun meints tjónþola og hafni stefnda alfarið að geti staðizt. Þá segist stefnda hafna tölulegum forsendummatsgerðarinnar. Ósannað sé aðstefnandi hafi átt rétt til greiðslna samkvæmt samkomulagi við Gnýfara fyrr eneftir 15. marz 2007 er hann fyrst eigi hesthús.Hljóti að vera óumdeilt að hann geti ekki krafizt bótavegna aðstöðumissis hesthúss fyrr en eftir þann tíma. Hafihann leigt aðstöðuna beri honum að snúa sér til eiganda hússins en um það liggiekkert fyrir í málinu. Þá verði ekki með skynsamlegu móti séð hvernigmatsmaður geti metið hesthús til tíu miljóna króna, en húsið sé samkvæmtfasteignaskrá byggt árið 1982. Eignarhlutistefnanda sé um 60 fermetrar, fasteignamatsverð auk lóðarréttinda 791.000krónur en endurstofnverð 3.661.000 krónur. Samkvæmt27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna skuli fasteignamatsverð vera gangverðumreiknað til staðgreiðslu. Viðmið hefði því öðru fremur átt að vera nær fasteignamatsverði en þó aldrei hærra enendurstofnverð ef markaðsverð væri ekki leitt í ljós. Stefnda kveðst benda á,að matsmaður sé ekki sérfræðingur á sviði fasteignasölu ogvandséð sé hvernig hann finni hið háa verðmat og geri stefnda alvarlegarathugasemdir við verðmatsforsendur hans. Megi ráða aforðalagi matsgerðar að matsmaður byggi verðmat sitt ekki á traustum gögnum aukþess sem hann telji verðbreytingu ekki hafa orðið milli ára. Stefnda kveðst tilsamanburðar benda á gögn sem liggi í málinu umfalboðið hesthús á Akureyri, þar sem umbeðið söluverð sé um helmingi lægra áfermetra en matsmaður telji eiga við á Ólafsfirði. Sé fasteignamat þess hússborið saman við fasteignamat húss stefnanda komi í ljós að mat húss stefnandasé aðeins 40% af fasteignamati þess á Akureyri. Sé alkunna að fasteignaverð á Akureyri sé hærra en á Ólafsfirði.Álit matsmanns sé því ekki byggt á hlutlægum gögnum ogsé að engu hafandi. Þá kveðst stefnda ekki sjá á hvaða grundvellistefnandi krefjist 10.000 króna greiðslu flutningskostnaðar vegna hvers hross,þegar sjáist í gögnum hestamannafélagsins Gnýfara að félagsmenn reikni aðhámarki 3.000 krónur vegna hvers. Þá segiststefnda mótmæla grundvelli útreiknings afnotamissis í heild sinni sem órökréttum og órökstuddum. Verðimatsgerð því ekki lögð til grundvallar að þessu leyti. Stefnda kveðst enn fremur byggja sýknukröfu sína á aðildarskorti.Hestaeigendur hafi gert kröfur á hendur sveitarfélaginu vegnaframkvæmdanna enda málið á forræði þess. Stefnda hafi fallizt á,gagnvart sveitarfélaginu, að ganga inn í samkomulagþess við hestamenn og greiða útlagðan kostnað þeirra sem hafi viljað flytjahross sín annað. Þetta hafi öðru fremur verið greiðasemi við sveitarfélagið og skuldbinding stefndu hafi ekki náð lengra en þetta endahafi stefnda enga ábyrgð borið beint gagnvart hestaeigendum. Sveitarfélagið, sem fari með skipulagsmál, hafi samþykkt framkvæmdirnar ánmótmæla af hálfu hesthúsaeigenda og hafi gefið út framkvæmdaleyfi til stefndu,án skilyrða vegna hesthúsahverfisins. Hesthúsahverfið sé utanskilgreinds framkvæmdasvæðis. Sé sveitarfélagið þvíréttur aðili að meintri bótakröfu stefnanda, samanber meðal annars 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Beri að sýkna stefndu vegna aðildarskorts samanber 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda segist hafa gert samkomulag sitt viðhestamannafélagið Gnýfara í góðri trú. Stefnandisé þar félagsmaður hafi tekið við greiðslum frá félagi sínu athugasemdalaust og án fyrirvara. Þá virðist stefnandi hafa látið félaginu íté gögn um útlagðan kostnað sinn á fyrsta samningstímabili oghafi það yfirlit verið sent frá gjaldkera félagsins og notað til grundvallargreiðslum. Hafi stefnandi þar í verki viðurkennt gildisamkomulagsins. Ósætti stefnanda kunni að stafa afþví að hann telji aðra félagsmenn hafa fengið hærri greiðslur en komið hafi íhans hlut, en slíkt sé þá innanfélagsvandamál sem stefndu komi ekki við. Stefnda hafi mátt ætla að með gerð samkomulagsins væru uppgerðarallar kröfur stefnanda á hendur stefndu. Með því að standa viðsamkomulagið af sinni hálfu hafi stefnda gert uppallar kröfur hestaeigenda vegna framkvæmdatímans og sé stefnandi þar á meðal. Verði stefnandi að beina kröfum sínum að félaginu um efndir. Stefnda segir, að verði talið að stefnda berieinhverja skaðabótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda, sé þess krafizt að fullttillit verði tekið til skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt, samkvæmtalmennum reglum skaðabótaréttar. Af stefnu og gögnum með henni verði með engu móti ráðið aðstefnandi hafi reynt að takmarka tjón sitt og draga úr kröfum á hendur stefnda.Stefnandi hafi til dæmis ekki rökstutt hvers vegna hann hafi ekki flutt hrosssín til baka svo fljótt sem verða hafi mátt, þegarverklegar framkvæmdir hafi færzt innan í fjallið og dregið hafi úr sprengingum. Verði talið að stefnda sé réttur aðili að málinu kveðststefnda byggja á því að stefnandi geti ekki komið nú með nýjar kröfur umframþað sem samkomulagið hafi náð til. Þá kveðst stefndabenda á, að öflun matsgerðar um meint tjón hafi verið með öllu óþarft enda hafiverið um kostnaðarliði að ræða sem stefnandi hefðieinfaldlega getað lagt fram gögn um, svo sem greiðsluviðurkenningar vegna leiguá hesthúsi, hagagöngu, flutningi og slíku. Stefnda kveðst ekki kunna skýringará því hvers vegna stefnandi leggi ekki fram slík gögn, nemaef vera skuli að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinum útlögðum kostnaði eðaþá óverulegum, en vilji freista þess að fá hærri greiðslur með því að látamatsmann meta meint tjón. Kveðst stefnda skora á stefnanda aðleggja fram gögn um útlagðan kostnað. Þá kveðst stefnda mótmæla þeimfjárhæðum sem komi fram í matsgerð og séu þær ofreiknaðar,en í matsgerð sé ekki greint frá forsendum að baki útreikningunum. Stefnda kveðst alfarið mótmæla dráttarvaxtakröfustefnanda en í stefnu sé engin umfjöllun um hana, hvernig hún sé rökstudd, umupphafstíma vaxta eða hvernig vaxtaberandi höfuðstóll sé fundinn frá mismunandiupphafstíma. Málið sé skaðabótamál og séþví mótmælt að stefnandi geti krafizt dráttarvaxta frá 24. desember2009 enda skilyrði 9. gr. laga nr. 38/2001alls ekki uppfyllt. Sé varakrafan í raun svo vanreifuðað vísa beri henni frá dómi ex officio. Hvernig semá mál sé litið sé þess krafizt að vextir verði ekki dæmdir fyrr en frádómsuppkvaðningardegi. Stefnda kveðst krefjast þess, verði ekki fallizt ásýknukröfu sína, að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega.Sé sú krafa rökstudd með sama hætti og aðalkrafa ogsérstaklega áréttað að vegna augljósra galla á matsgerð verði ekki byggt áhenni fyrir dómi. Stefnda kveðst krefjast þess, að verði hún talin beraeinhverja bótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda verði það aldrei talið hærra enforsendur samkomulags stefndu við félagsskap stefnanda, hestamannafélagið Gnýfarahafi verið miðaðar við. Hafi þar verið gert ráð fyrir aðhámarksgreiðsla fyrir hvert hross næmi fimm þúsund krónum á mánuði í áttamánuði tímabilin 2006 til 2007 og 2007 til 2008, ogsjö þúsund krónur á mánuði tímabilið 2008 til 2009. Stefnda kveðst leggja ríkaáherzlu á að aðrir félagsmenn Gnýfara hafi ekki gert athugasemdir við þærgreiðslur sem stefnda hafi greitt félaginu og virðistsáttir. Samkvæmt eðli máls og sanngirnisrökum verðistefndu ekki gert að greiða stefnanda hærri fjárhæð eða fyrir lengra tímabil enfélagar hans hafi fengið, eða þá fyrir annað tímabil sem stefnandi hafisannanlega haldið hross á hesthúsasvæði Gnýfara. Í öllum tilfellum beri aðdraga frá þá greiðslu sem stefnandi hafi fengið fráfélaginu, en í stefnu sé viðurkennt að hún nemi 417.793 krónum. Stefnda kveðst vekja athygli á því að stefnandikrefjist ekki vaxta samkvæmt 8. gr.vaxtalaga og að ekki séu uppfyllt skilyrði 9. gr. sömulaga, þannig að vaxtagreiðsla komi fyrst til álita frá dómsuppkvaðningardegi. Stefnda kveðst krefjast málskostnaðar aukvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Verði stefnukröfur að einhverju leyti viðurkenndar sé þess krafiztað málskostnaður verði látinn falla niður. Verði allt að einu talið aðstefnandi eigi rétt á málskostnaði úr hendi stefndu, skuli líta til þess aðstefnda hefur ávallt vísað stefnanda á hans eigið félag til að heimta sinn hlutaf því sem félagið hafi fengið greitt úr hendistefndu. Stefnda hafi í góðri trú greitt til hestamannafélagsins Gnýfara og geti stefndi leitað þangað. Þá verði við mat ámálskostnaði litið til þess að öflun matsgerðar hafi bersýnilega verið óþörftil sönnunar tjóns enda hefði stefnandi getað sýnt fram á kostnað sinn af vistun hrossa annars staðar en með öflunar matsgerðar,svo sem með framlagningu gagna úr eigin bókhaldi. Þá sé matsgerð með slíkumannmörkum að hún komi að litlu sem engu haldi ímálinu. Stefnda kveðst skora á stefnanda að leggja fram öll gögn sem lögð hafi verið fyrir hinn dómkvadda matsmann. Einnig aðleggja fram kaupsamning um hesthús sitt, sem líklegasé frá 15. marz 2007, auk gagna um útlagðan kostnaðvið hagagöngu, leigu hesthúss og flutning hrossa á því tímabili sem hann gerikröfu um greiðslu fyrir. Stefnda kveðst vísa til meginreglna eignarréttar og kröfuréttar, samningaréttar þar með talins, almennrareglna skaðabótaréttar, einkum reglna um stofnun bótaréttar, sakarregla ogregla um orsakir og sennilega afleiðingu með töldum. Þá vísistefnandi til laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms, nr. 50/1988 um virðisaukaskatt vegnamálskostnaðar, nr. 91/1991 um meðferð einkamála enmálskostnaðarkrafa sé studd við XXI. kaflalaganna, skaðabótalaga nr. 50/1993, skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997, laga nr. 7/1998 um mat áumhverfisáhrifum, vaxtalaga nr. 38/2001, laga nr.103/2002 um búfjárhald og vegalaga nr. 80/2007 auk eldri vegalaga. Verða núrakin skýrsla og framburður fyrir dómi eftir því semástæða þykir til. Stefnandi sagði framkvæmdir við Héðinsfjarðargöng hafa hafiztí ágúst 2006 og hefði stefnandi þá verið farinn meðhross sín af svæðinu. Þegar bæjarstjórn hefði gefið út framkvæmdaleyfi vegnaganganna hefði hún ekkert samráð haft við stefnanda „sem hestamann eða eigandahesthúss“, en stefnda hefði fengið leyfið og hefði efnisflutningavegur átt aðliggja fimmtíu metra fyrir ofan hesthúsin. Hefðu hesthúsin samkvæmt þessu veriðinnilokuð af framkvæmdasvæði og útilokað að komast tilþeim og frá. Hefði því orðið að ráði að færaefnisflutningaveginn austur fyrir húsin, svo mögulegt væri að halda hross ásvæðinu. Þegar sprengingar hefðu hafizt í ágúst 2006 hefði hávaðamengun,umferð stórra bifreiða og titringur, orðið slík að hestamönnum hefði þókt réttað leita álits dýralæknis á því hvort heimilt væri að halda þar hross. Íframhaldi af því hefði dýralæknir gefið þá yfirlýsinguað hrossahald væri útilokað á svæðinu á meðan á framkvæmdum stæði. Hefði stefnandi þá litið svo á að aðstaðan væri öll ónothæf. Stefnandi sagði að félag hestamanna á svæðinu hefðileitað samninga við stefnda um bætur vegna þess að menn hefðu ekki getað veriðmeð hross sín á svæðinu. Skyldu menn fá greiddar bæturvegna flutnings hrossanna og uppihalds annars staðar og hefði verið samþykkt íhestamannafélaginu að þeir einir gætu gert reikning sem „virtu bréf dýralæknisog fóru burtu með hrossin.“ Stefnandi hefði síðarorðið þess áskynja að eftir þessari samþykkt hefði ekki verið farið, menn hefðufarið „langt út fyrir þennan ramma við gerð reikninga“ oggrunur hefði auk þess verið uppi um að menn hefðu ofskráð hrossafjöldann. Hefði stefnandi þá tilkynnt gjaldkerafélagsins að hann færi sjálfur með sitt samningsumboð ogværi félaginu óheimilt að skuldbinda stefnanda. Stefnandi hefði óskað eftir þvíað fá að sjá reikninga félagsmanna en því hefði verið hafnað oghefði stefnandi þá dagana 3. og 4. októbertilkynnt staðgengli bæjarstjóra, Jóni Hróa, að stefnandi færi sjálfur meðsamningsumboð sitt. Hefði stefnandi óskað eftir því við Jón Hróa að sérstaktsamkomulag yrði gert við sig. Þá hefði stefnandi afhent Sigurði Oddssynistarfsmanni stefndu yfirlýsingu um að stefnandi ætti ekki hlut að samningiGnýfara og stefndu. Greiðslu frá stefndu hefðistefnandi tekið við sem greiðslu upp í kostnað sinn.Stefnandi hefði sagt sig frá öllum nefndum og öðrumtrúnaðarstöðum á vegum hestamannafélagsins Gnýfara eftir samningsgerð þess viðstefndu, en væri þar enn félagsmaður. Stefnandi sagði að þrátt fyrir að sprengingum hefðilokið árið 2009 hefði ástandið verið einna verst árið eftir.Þá hefðu menn verið að mala efni og mikil umferðvinnuvéla en hvergi reiðleið inn á svæðið. Stefnandi var spurður um kaupverð hesthússins, þegarstefnandi hefði yfirtekið húsið frá syni sínum árið 2007.Svaraði hann því til að ekkert mat hefði farið fram á virði hússins, vegna þessað „ég raunverulega skráði þetta bara á son minn í upphafi og þetta varraunverulega bara nafnabreyting.“ Hross hefði stefnandi haft á svæðinu frá árinu1996 og spurður hvort hann hefði haft þau „í húsi sonar [síns]“ kvað hann jávið. Misjafnt væri hversu lengi hrossin væru á húsi, en að jafnaði frá októbereða nóvember og fram í júníbyrjun. Á haustin hefðistefnandi haft hrossin á Bægisá, vegna veðurs í Ólafsfirði á þeim árstíma.Eftir að bréf héraðsdýralæknis hefði borizt hefðu hrossin hins vegar verið íhaga á Bægisá allan veturinn, en stefnandi hefði veriðmeð þau „heima, inni í sveit, á sumrin“, til að halda þeim við. Hann hefði hinsvegar ekki leigt sér hesthús þar heldur eingöngu haft þau í haga. Fóðurkostnaðurvegna hvers hross þar hefði verið um sex til átta þúsund krónur á mánuði, enBægisárbóndi hefði séð um hrossin og gert stefnandareikning. Stefnandi var spurður hvaða kostnað hann hefði haft að því að gefahrossunum ef þau hefðu verið áfram í hesthúsunum, ogkvað hann þann kostnað fyrst vera mjög svipaðan og við hagagönguna, en nánarspurður kvað hann kostnaðinn einhverju lægri vegna hagræðis við það að sjá umfóðrunina heima í hesthúsinu „og geta fjarstýrt þeim þaðan“. Vitnið Birgir Guðmundsson kvaðst hafa heyrt árið 2006 aðhestamenn hefðu áhyggju af væntanlegum framkvæmdum en innan stefndu hefðu mennhaft reynslu af nálægð hesthúsa og miklu meiri umferðar, svo sem í Reykjavík,svo þar hefðu menn ekki talið mikið vandamál á ferð við Héðinsfjarðargöng. Íjanúar 2007 hefðu vitnið og Sigurður Oddsson,þáverandi deildarstjóri og fulltrúi verkkaupa við framkvæmdina, verið kallaðirá fund hestamanna nyrðra og þar hefði verið talað um vanlíðan hrossanna ogdýralæknir sagt dýrin sveitt af hræðslu. Þegar fundurinn hefði staðið yfirhefði verið sprengt vegna framkvæmdanna og fundarhúsiðhefði hrist. Hefðu menn þá séð að „þetta var kannski ekki ílagi“. Í framhaldi af þessu hefðu stefnda oghestamannafélagið samið um að stefnda greiddi þann kostnað sem hestamenn hefðuhaft af því að koma hrossunum í gæzlu annars staðar. Vitnið kvaðst ekki vitatil þess að ágreiningur hefði orðið um samningsefnið milli stefndu og hestamannafélagsins, þetta hefði gengið „mjög smurt fyrirsig“. Aldrei hefði verið rætt um að gerasamning við hvern og einn hestamann, slíkt hefði verið „vonlaust“. Stefnda hefði talið liggja í augum uppi að semja viðhestamannafélagið. Vitnið kvaðst ekki muna til þess aðnefnt hefði verið að einhver hestamanna væri utan samningsins. Vitnið Ármann Gunnarsson fyrrverandi héraðsdýralæknir sagði aðfljótlega eftir að gangagerð hefði hafizt, hefðu hestamenn haft samband við sigog lýst áhyggju „og vandræðagangi með hestana“. Vitniðhefði farið á staðinn og orðið vart við að „hestarnir tóku mjög nærri sérsprengingar þarna við göngin“ og hefðu þeir kippztvið, við sprengingarnar. Þá hefði vitninu fundizt aðstæður á svæðinu vera varasamar til útreiða, vegna umferðar stórvirkravinnuvéla. Hross væru hins vegar misjafnlega viðkvæm fyrir ónæði af umferð og kvaðst vitnið ekki treysta sér til að svara þvíhvort hrossin á þessu svæði væru viðkvæmari fyrir slíku en önnur. Að sínu matihefðu sprengingarnar haft meiri áhrif á hrossin, en þau væru afar næm fyrirhávaða, einkum sprengingum. Að tilmælum bæjarstjórnarmanna í Fjallabyggð hefðivitnið svo sent bæjarstjórninni bréf sitt vegna málsins. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa bannað notkunhúsanna. Þá hefði sér verið kunnugt um að einn hestamaður hiðminnsta hefði verið með hross sín á svæðinu, tíu hross eða svo, og hefði vitnið ekki lagzt gegn því, heldur einfaldlegahöfðað „til réttlætiskenndar manna með þetta“. Vitnið kvaðst ekki hafa mælt hljóð, titring eða annaðslíkt á svæðinu. Vitnið Baldvin Kristinn Baldvinsson bóndi oghrossaræktandi staðfesti matsgerð sem það gerði í málinu. Vitnið kvaðst ekki hafakomið á það svæði sem um ræðir í málinu fyrr en eftirað það var dómkvatt til matsstarfa í marz 2010. Vitnið kvað ekki hafa verið haldin fundargerð ámatsfundi. Aðspurt kvað það sig minna að aðilum hefði veriðgefinn kostur á því að leggja fram frekari gögn, alltjent hefði vitnið reynt aðleita allra gagna sem það hefði talið varða málið. Ámatsfundi hefðu verið, auk vitnisins þau Jón Magnússon frá stefndu, lögmaðurstefnanda og eiginkona stefnanda. Vitnið kvaðst hafaboðað lögmann stefndu, Stefán Erlendsson, á fundinn en sá hefði ekki komizt og sent Jón í sinn stað. Vitninu hefðiverið ljóst að Jón er ekki löglærður. Vitnið kvað aðspurt að hugsanlega stæði hvergi í matsbeiðniað matsmanni sé falið að meta hvort unnt væri aðstunda hestamennsku á svæðinu á framkvæmdatíma Héðinsfjarðarganga eða síðar. Ímatsgerðinni væri mat vitnisins á þessum atriðum, en „það bað mig enginn umþetta kannski“, en sér hefði fundizt eðlilegt að greina frá niðurstöðum sínumum þetta, meðal annars til þess að árétta önnur svör sín. Þá kvaðst vitnið ekki hafa verið beðið að metaóþægindi sem stefnandi hefði orðið fyrir. Vitnið kvað svör sín um kostnað við hagagöngu, flutningi og umsjón vera komin til af eigin þekkingu vitnisins sem ogþeim upplýsingum sem vitnið hefði aflað sér hjá Bændasamtökunum ogBúnaðarsambandi Eyjafjarðar. Vitnið kvaðst telja að það hefðiekki farið fram á greiðsluviðurkenningar eða aðrar upplýsingar um útgjöld frástefnanda. Þá sagði vitnið að við mat sitt hefði það ekki gengið út fráþví að stefnandi hefði í raun tekið hesthús á leigu. Við mat á verðmætihesthúss stefnanda hefði vitnið aflað sér upplýsinga hjá fasteignasölum áAkureyri, en vitnið væri ekki sérfrótt á þessu sviði, oghefði niðurstaðan orðið sú að 60 fm hesthús á Ólafsfirði væri um tíu miljónakróna virði. Vitnið hefði hins vegar ekki fengið afrit afkaupsamningi um hesthús stefnanda. Vitnið sagðist hafa við mat sitt hafa miðað við að stefnandivitjaði hrossa sinna þrisvar í viku hverri. Hefði það verið mat vitnisins, þvílíkur væru á að maður sem héldi hross vildi vitjaþeirra, en vitnið hefði engar sérstakar upplýsingar haft um ferðalög stefnandaí því skyni. Vitnið var spurt hvort í matsbeiðni hefði verið spurt ummiska sem stefnandi hefði orðið fyrir. Svaraði vitniðþví með orðunum: „Ég held nú kannski ekki, en ég leit svo á að þetta væri svonaeinn liður í því að finna út úr þessu, hvert tjón hans hefði orðið, en ég leitsvo á að matsbeiðnin væri til þess að meta hans tjón í þessu máli.“ Vitnið kvaðst hafa við mat sitt á fóðurkostnaði hafa haft íhuga að á hverju ári væru sjö mánuðir þar sem hrossinværu ekki á húsi, svo sem kæmi fram í matsgerðinni. Vitnið Jón Magnússon verkfræðingur hjá stefndu kvaðst hafaverið fulltrúi stefndu sem verkkaupa við gerðHéðinsfjarðarganga. Vitnið sagði að til að koma til móts við hestamenn og minnka ónæði í hesthúsunum hefði verið ákveðið að notaaðra leið og lengri til efnisflutninga, en þá sem gert hefði verið ráð fyrirþegar framkvæmdaleyfi hefði verið veitt. Með þeirri breytingu hefði þungaumferðfærzt talsvert fjær hesthúsunum en ella hefði verið.Sú breyting hefði aukið kostnað verktaka sem stefndahefði bætt honum. Efnislosun hefði staðið yfir á samatíma og gangagröftur, frá ágúst 2006 til apríl 2009. Sprengingum og þungaflutningi úr göngunum hefði lokið í apríl en möleftir það verið flutt inn í þau til akbrautargerðar. Ýmis konar aðgerðir hefðufarið fram inni í göngunum þeim til styrktar, eftir að greftri og þungaflutningum hefði lokið. Þettahefði staðið út ágústmánuð. Hins vegar hefði framkvæmdasýslaríkisins unnið að gerð snjóflóðavarnargarðs á svæðinu frá sumri 2009 til sumars2010. Vitnið kvaðst hafa setið matsfund vegna máls þessa og gert það að beiðni Stefáns Erlendssonar lögmanns stefnda.Fundurinn hefði aldrei verið settur formlega og honumaldrei slitið formlega. Vitnið hefði mætt á tilsettum tíma ogþangað hefðu matsmaður og lögmaður stefnanda komið akandi. Gengið hefði veriðum hesthúsið ásamt konu stefnanda og hefði vitniðverið þar í um hálfa klukkustund þar til það hefði farið og skilið aðra eftir ástaðnum. Kvaðst vitnið engar spurningar hafa fengið frámatsmanni um framkvæmdatíma eða annað í þeim dúr. Vitniðsagðist ekki hafa óskað eftir að koma athugasemdum á framfæri á fundinum.Það hefði sjálft sinnt matsstörfum sem þessum og hefðiþá gefið aðilum kost á að koma slíkum athugasemdum á framfæri síðar áður enmatsgerð væri lokið, og hefði gert ráð fyrir að það yrði gert hér. Vitnið sagði að áhrif sprenginga væru mjög mismunandieftir því hvernig gangagerðinni miðaði inn í fjallið.Þær sprengingar sem gerðar væru við gangagerð værumjög ólíkar því sem þekktastar væru, svo sem þegar höft væru sprengd. Viðsprengingar inni í göngum væri kappkostað að sem minnst áhrif yrðu á bergið útfyrir það „snið“ sem verið væri að sprengja í. Áhrif þar út fyrir minnkuðu gæðibergsins. Yrði titringur frá slíkum sprengingum mun minni enfrá hefðbundnum sprengingum. Í upphafi gangagerðar, þegar unnið væri viðgangamunna, þá yrði titringur og hávaði. Þegar komið væri fjögur til fimm hundruð metra inn í bergið þá yrðumenn alveg örugglega ekki varir við titring við gangamunna. Í logni væri hins vegar hugsanlegt að menn yrðu vegar varir viðhreyfingu loftmassa, en ekki í vindi. Eftir því semgangagerðinni yndi fram, því lengri yrði loftmassinn og áhrifin því minni. Gangagerðin hefði hafizt í ágúst 2006 og í desemberþað ár hefðu menn verið komnirþrjú hundruð metra inn í fjallið Ólafsfjarðarmegin. Í lok desember 2007 hefðumenn verið komnir 2,1 kílómetra en í lok desember 2008 komnir 4,4 kílómetra, íapríl 2009 þegar greftri hefði lokið þá hefðu þeir verið komnir 5,1 kílómetra. Vitnið kvaðst telja að í ársbyrjun 2007 hefðu titringur og sprengingar hætt að finnast við hesthúsin. Hávaði hefði enn getað heyrzt þá, en það væri mjög breytilegt eftirveðri. Væri hávaðinn alls ekki svo mikill að mennþyrftu að hlífa heyrn sinni. Kvaðst vitnið telja aðþegar komið væri tvo kílómetra inn í bjargið væri hávaðinn ekki meiri en svo aðhljóð úr hefðbundnu útvarpstæki myndu yfirgnæfa hann. Vitniðsagði að þá gengi verk vel ef menn næðu að sprengja tvisvar á sólarhring.Hver sprenging tæki þrjár sekúndur og heyrðust fjórirhvellir í hverri sprengingu. Vitnið sagði að við hvern metra inn í bjargið þyrfti að faraút með tuttugu og fimm rúmmetra af efni. Væri það nálægt bílfarmi. Eftir hverja sprengingu reyndumenn að flytja efnið sem allra fyrst út, því mesturtíminn færi í undirbúning næstu sprengingar. Tæki hugsanlegaum klukkustund að tæma eftir hverja sprengingu. Vitnið var spurt hvort vera mætti aðhross fyndu titring þó menn gerðu það ekki. Kvaðst vitnið þá styðjast viðmælingar sem gerðar hefðu verið með jarðskjálftamælum. Vitnið Sigfús Ólafur Helgason kvaðst hafa á þessumtíma setið í stjórn Landssambands hestamanna. Stjórnhestamannafélagsins Gnýfara hefði beðið stjórnina um aðstoð vegna þeirravandamála sem upp hefðu komið vegna gangagerðarinnarog hefði vitninu verið falið málið. Fyrir hefði legið umsögn dýralæknis aðóæskilegt væri að hafa skepnur á svæðinu og hefðivitnið talið eðlilegt að fylgja því. Sjálft hefði vitnið verið þarna fljótlegaeftir að framkvæmdir hefðu hafizt, orðið vitni að sprengingu, og kvaðst vitnið ekki hefðu viljað hafa sín hross þar. Skiptar skoðanir hefðu verið meðal hestamanna í Ólafsfirði um þaðhvort rétt væri að hafa hesta í húsunum á framkvæmdatímanum. Sumir hefðu farið með hross sín en aðrir orðið eftir. Aldrei hefði verið bannað að hafa hesta á svæðinu. Vitnið Ásgeir Logi Ásgeirsson sagði að jarðgangagerðin hefðileitt til rasks fyrir þá hestamenn í Ólafsfirði, enbæjaryfirvöld hefðu veitt framkvæmdaleyfi án samráðs við hestamenn. Vitnið hefði þá þessum tíma verið formaður hestamannafélagsinsGnýfara. Þegar hestamenn hefðu orðið þess varir aðframkvæmdirnar hefðu meiri áhrif en þeir hefðu gert ráð fyrir, hefðu þeir illatreyst sér til að halda skepnur á svæðinu. Hefði stefnda þá samþykkt aðgreiða hestamönnum þann kostnað sem þeir hefðu afhagagöngu hrossanna og flutningi þeirra þangað. Vitnið, stefnandi og Ásgrímur Pálmason hefðu skipað fyrstu viðræðunefndhestamanna en síðar hefði hún breytzt, en stefnandi væri mikið á sjónum. Haldinnhefði verið félagsfundur þar sem samningurinn hefðiverið kynntur. Allan tímann hefði verið haft mikið samráð við félagsmenn og lögð mikil áherzla á að hafa sem breiðasta samstöðufélagsmanna og hesthúsaeigenda. Vitnið sagði að sér væri kunnugt um að „meðal annars“ einn nafngreindur hestamaður hefði haldið hross sín ásvæðinu á framkvæmdatímanum. Langflestir hefðu hins vegarfarið með hrossin. Vitnið Ásgrímur Pálmason formaður Gnýfara sagði að samið hefðiverið við stefndu um greiðslu kostnaðar vegna flutnings hrossa og hagagöngu og hefði stefnda kallað eftir upplýsingum umútlagðan kostnað. Einhverjir félagsmanna hefðu gert kröfu um greiðslu annarskostnaðar, svo sem vegna tamningar eða girðingar, en félagiðhefði ekki fallizt á það. Vitnið sagði sér hafa verið kunnugtum að stefnandi hefði verið ósáttur við hvernig haldið hefði verið ásamningamálunum. Vitnið kvaðst telja þá samningar semgerðir hefðu verið við stefndu binda þá sem hefðu skrifað undir þá. Sumir hesthúsaeigendanna hefðu ekki verið í félaginu. Vitnið kvað sér ekki kunnugt um að félagsmenn hefðuleigt sér önnur hesthús á meðan þeir notuðu ekki sín eigin.Flestir hefðu komið til baka haustið 2009. Einhverjirhefðu verið allan tímann með hross sín á svæðinu envitnið kvaðst telja að það hefði gengið illa og aðstæður verið slæmar. Niðurstaða. Stefnandi kveðst hafa fengið greiddar 417.793 krónur vegnasamnings stefndu við hestamannafélagið Gnýfara og lítihann svo á, að sú greiðsla sé innborgun á kröfu sína á hendur stefndu. Stefnda mótmælir því ekki að stefnandi hafi fengið þetta greitt.Verður miðað við að stefnandi hafi fengið umrædda fjárhæðgreidda. Ágreiningur málsins snýst um hvort stefnandieigi, eftir að hafa þegið umrædda fjárhæð, lögvarinn rétt til frekari greiðslnaúr hendi stefndu. Samkvæmt afsali, sem móttekið vartil þinglýsingar og innfært hinn 9. ágúst 2007,eignaðist stefnandi umrætt hesthús á grundvelli kaupsamnings sem í afsalinu ersagður dagsettur hinn 15. marz 2007. Stefnandi mun sjálfur hafa litið svo á að hann hafi í raun veriðeigandi hússins fyrr, þótt húsið hafi formlega verið skráð á son hans,seljandann samkvæmt afsalinu. Því til stuðnings var lagt fram í málinuafrit greiðsluseðils brunatryggingar hússins á árinu 2006 þar sem stefnandi er skráður greiðandi. Ekki verður hins vegarfram hjá því horft að fyrir liggur þinglýst afsal þar semstefnandi er sagður eignast húsið með þeim hætti sem rakið er, og er afsaliðundirritað bæði af skráðum seljanda, Steini V. Gunnarssyni, og stefnandasjálfum. Í málinu liggur fyrir kaupsamningur þar sem Steinnkaupir eignina árið 1999 en ekkert formlegt um að hún hafi horfið úr hans eigufyrr en með afsali því sem rakið hefur verið. Steinn var ekkileiddur fyrir dóminn. Greiðsluseðill vegna tryggingariðgjalds er ekkieignarréttarheimild sem haggar þinglýstum kaupsamningieða afsali. Samkvæmt öllu þessu er óhjákvæmilegt að líta svo á í máli þessu aðSteinn hafi verið eigandi umrædds húss þegar framkvæmdir við Héðinsfjarðargönghófust en stefnandi hafi svo eignazt húsið svo semrakið hefur verið. Ekkert er um það í málinu að Steinn hafi framselt stefnandakröfu sem hann kunni að eiga á hendur stefndu og ekkiá slíku byggt. Rakið hefur verið bréf héraðsdýralæknis semhann ritaði eftir að hafa kynnt sér aðstæður á hesthúsasvæðinu snemma áframkvæmdatímanum. Ljóst er að héraðsdýralæknir bannaði ekki not húsanna og fyrir virðist liggja að alltjent einn hestamaður hafinýtt húsin undir hesta sína á framkvæmdatímanum. Allt að einu álítur dómurinnað í ljósi bréfs héraðsdýralæknis og framburðar hans fyrir dómi, sem fái einnigstoð í framburði Birgis Guðmundssonar, verði að líta svo á, að á þeim tíma, íárslok 2006, hafi aðstæður í hesthúsahverfinu verið slíkar að ekki verði meðsanngirni ætlazt til þess af hestamönnum að þeir hefðu haldið áfram að haldahross sín þar. Stefnandi ber hins vegar sönnunarbyrði fyrir því, að það ástandhafi staðið jafn lengi og hann byggir á, en stefndamótmælir því sem ósönnuðu. Vitnið Ármann Gunnarsson héraðsdýralæknir kvaðsprengingar hafa haft meiri áhrif á hrossin en umferð ökutækja. Af framburðiJóns Magnússonar fyrir dómi þykir mega ráða, þrátt fyrir að vitnið Jón séstarfsmaður stefndu, að mjög dragi úr því hversu áberandi sprengingar inni ífjalli verði utan fjalls, eftir því sprengt er innar í fjallinu. Samningarstefndu og hestamannafélagsins Gnýfara þykja vekjavísbendingu um að samningsaðilar hafi álitið það ástand vara út samningstímann,til maí 2009. Engar stoðir þykja hins vegar vera fyrirþví að svo hafi verið lengur þó ýmis önnur verk hafi verið unnin vegnagangagerðarinnar eftir að sprengingum lauk. Samkvæmtvitnisburði Ásgríms Pálmasonar formanns Gnýfara fyrir dómi sneru flestirhestamanna aftur með hross sín haustið 2009. Matsspurningar og matsgerð hafaverið rakin. Ekki liggur fyrir fundargerð afmatsfundi. Matsgerð verður ekki talin til sönnunar um atriði semekki voru borin undir matsmann í matsbeiðni, svo sem um hugsanlegan miska stefnanda,sem ekki telst til beins kostnaðar sem fallið hafi til. Eins og áður segir, snýst mál þettaum það hvort stefnandi hafi orðið fyrir meira tjóni en svo, að það megi teljastfullbætt með þeim greiðslum sem hann hefur þegar fengið, og ef svo er, hvorthann eigi lögvarða kröfu til þess að stefnda bæti honum það tjón. Af hvorutveggja ber hann sönnunarbyrði. Stefnandi sundurliðar kröfu sína svo, að hann krefst3.872.600 króna vegna beins kostnaðar síns af því að þurfa að flytja hrossinburt af svæðinu og vista þau annars staðar, 3.793.660 króna vegna reksturshesthúss síns, sem hann hafi ekki getað notað „á tímabilinu“ og loks 2.400.000króna miskabóta. Verður nú hugað að þessu. Stefnda skoraði á stefnanda að leggja fram gögn um útlagðankostnað sinn vegna hagagöngu og flutnings, svo sem úreigin bókhaldi. Stefnandi hefur ekki gert það, en byggir kröfu sína um greiðslubeins kostnaðar á matsgerð sem rakin hefur verið. Að mati dómsins veikir það kröfuna um greiðslu útlagðs kostnaðarverulega að engin gögn séu í málinu um að sá kostnaður hafi verið lagður út.Augljóst er, að hefðu hrossin verið áfram í hesthúsi á Ólafsfirði hefðu þauþurft fóður eftir sem áður. Ekki getur komið til málaað stefnandi fái bættan fóðurkostnað að öðru leyti en því semtelja mætti sannað að slíkur kostnaður hefði orðið meiri vegna þess að hrossinhefðu verið fóðruð annars staðar. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins um þaðhvaða kostnað ætla hefði mátt að stefnandi hefði haft afþví að annast sjálfur fóðrun hrossanna í hesthúsi. Matsgerð þykir ekki taka af tvímæli um þetta atriði. Skýrsla stefnandasjálfs um þetta fyrir dómi hefur áður verið rakin. Telja verður aðstefnanda hefði átt að vera í lófa lagið að afla ogleggja fram gögn um það hvaða kostnað hann hefði greitt vegna hagagöngu hrossasinna, sem og um það hver væri líklegur kostnaður við fóðrun hrossanna íheimahesthúsinu. Þegar horft er til alls framanritaðs þykir stefnandi ekki,gegn andmælum stefndu, hafa fært sönnur á það tjón semhann telur sig hafa haft vegna fóðrunar hrossa sinna í haga. Í stefnu segir að framkvæmdirnar hafi valdið því að stefnandi„gat ekki sinnt sínu helsta áhugamáli umræddan tíma og hvorki sinnt hrossunumné riðið út þann tíma, án þess að leggja á sig ferðalag í næsta byggðarlag.“ Segir að stefnandi hafi sinnt hrossunum „af kostgæfni áhverjum degi, eða allt þar til hann neyddist til þess að flytja þau burt afsvæðinu til verndar heilsu þeirra.“ Liggur ekkertfyrir um það í gögnum málsins, og verður ekki ráðið afframburði vitna, hvernig hann hafi stundað hestamennsku eftir að hrossin vorukomin í haga og hvern kostnað hann hafi þá haft af því. Er ekki byggt á því sérstaklegaí stefnu að stefnandi hafi haft kostnað af því aðstunda hestamennsku sína á þeim tíma sem hrossin hafi verið í haga. Matsgerðþykir ekki færa sönnur á hvaða kostnað stefnandi hafi í raun haft af ferðalögum vegna almennrar hestamennsku og útreiða. Matsmaður mat kostnað stefnanda afþví að leigja hesthús í fjögur ár alls 2.044.000 krónur og er sú fjárhæðinnifalin í mati matsmanns á beinum kostnaði stefnanda „af því að þurfa aðflytja hrossin burt af svæðinu og vista þau annars staðar“. Er á þeim liðmatsgerðar byggt í kröfugerð stefnanda. Ekkert liggur fyrir í málinu um aðstefnandi hafi í raun leigt sér hesthús heldur þvert á móti, en fyrir dómikvaðst hann eingöngu hafa haft hrossin í haga á þeim tíma semmálið varðar. Verður hann ekki talinn eiga rétt á bótum vegnaleigu hesthúss. Stefnandi krefst bóta vegna reksturs eigin hesthúss á þeimtíma sem hann hafi ekki getað notað það vegnaframkvæmdanna. Eins og áður er rakið er óhjákvæmilegtað líta svo á að stefnandi hafi eignazt húsið á árinu 2007. Verður þar með aðlíta svo á, að þegar hann hafi fyrst orðið eigandi hússins hafi það ástandþegar verið orðið sem hann telur hafa gert húsiðónothæft. Ekkert liggur fyrir um að hann hafi fengiðframselda hugsanlega kröfu fyrri eiganda vegna slíks ástands, en hann hefurekki lagt fram kaupsamning milli þeirra feðga. Hafihúsið verið ónothæft vegna framkvæmda stefndu, verður að álíta að það hafiþegar verið orðið ónothæft þegar stefnandi eignaðist það. Þykirstefnandi ekki hafa, með því að eignast umrætt hús á þeim tíma sem hann gerði það formlega, orðið fyrir tjóni af því aðþurfa að reka hús sem hann ekki hafi getað notað. Þykir ekkiunnt að ætla honum bætur vegna þess að þessi húseign hans hafi verið honumónothæf. Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 2.400.000krónur. Eins og áður segir verðurmatsgerð ekki metin til sönnunar því að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegnaframkvæmda stefndu við Héðinsfjarðargöng. Þykir semmiski stefnanda sé með öllu ósannaður í málinu, en ekki þykir hafa verið sýntfram á að framin hafi verið ólögmæt meingerð gegn friði, frelsi, æru eðapersónu stefnanda. Eins og áður segir hefur stefnandifengið greiddar 417.793 krónur sem komu frá stefndu í gegn um hestamannafélagiðGnýfara. Eins og áður segir þykja ekki hafa veriðfærðar sönnur á það, hvern útlagðan kostnað stefnandi hefur í raun haft af þvíað hafa hross sín í haga. Hrossin voru flutt frá hesthúsinu í Ólafsfirði og í haga, en ekki liggur fyrir hvaða kostnaður hlauzt afþví, en einhver hefur hann verið, en eins og rakið var taldi matsmaður kostnaðvera 70.000 krónur af því að flytja hrossin milli Ólafsfjarðar og Dalvíkur.Engar sönnur hafa verið færðar á að stefnandi hafi orðið fyrir öðru þvífjártjóni sem hann gerir kröfu um. Þegar á alltframanritað er horft, þykir stefnandi ekki hafa fært sönnur á það að hann hafiorðið fyrir fjártjóni sem næmi meira en þeim 417.793krónum sem hann hefur þegar fengið greiddar. Þykir þegar afþeirri ástæðu verða að sýkna stefndu af fjárkröfum hans í málinu. Þegar á málavexti og aðstæður allarer horft þykir mega ákveða að málskostnaður falli niður milli aðila. Málið fluttu héraðsdómslögmennirnir Ásgeir Örn Jóhannssonfyrir stefnanda og Einar Farestveit fyrir stefndu. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O RÐ : Stefnda, Vegagerðin, er sýkn afkröfum stefnanda, Gunnars Júlíusar Jónssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 456/2007
|
Kærumál Réttarsátt Fjárnám
|
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu S, um að fellt yrði úr gildi fjárnám sem sýslumaðurinn í Stykkishólmi gerði hjá S 4. maí 2007 í eignarhluta hans í fasteigninni Hellu í Snæfellsbæ.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hjördís Hákonardóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 15. ágúst 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám sem sýslumaðurinn í Stykkishólmi gerði hjá sóknaraðila 4. maí 2007 í eignarhluta hans í fasteigninni Hellu í Snæfellsbæ að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreint fjárnám verði fellt úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði fellur niður. Sóknaraðili, Svanur K. Kristófersson, greiði varnaraðila, Sparisjóði Húnaþings og Stranda, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 396/2004
|
Sjómaður Brottrekstur úr starfi
|
B, sem var yfirvélstjóri á skipi í eigu S ehf., og kom um borð eftir að hafa neytt áfengis, var sagt fyrirvaralaust upp störfum og vísað frá borði sökum ölvunar. Hélt S ehf. því hvorki fram að um ítrekað brot hefði verið að ræða hjá B né að hann hefði áður sætt áminningu, sbr. 4. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Var uppsögnin því talin ólögmæt og S ehf. því gert að greiða B laun í þrjá mánuði í uppsagnarfresti auk vangreiddra launa.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 2004. Hann krefst aðallega að honum verði gert að greiða stefnda 274.812 krónur en til vara að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda, að ekki væri tölulegur ágreiningur um fjárhæð kröfu stefnda á hendur honum. Einungis væri af hans hálfu byggt á því að stefndi hafi brotið gegn starfsskyldum sínum með þeim hætti, að sér hafi verið heimilt að víkja honum úr starfi án fyrirvara og án skyldu til að greiða honum laun í uppsagnarfresti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Skeljahöllin ehf., greiði stefnda, Birgi Kristjánssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 24. júní 2004. Mál þetta sem dómtekið var 9. júní síðastliðinn höfðar Birgir Kristjánsson til heimilis að Þórustíg 30, Njarðvík, þann 9. desember 2003 á hendur Skeljahöllinni ehf., Eyjavöllum 8, Keflavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.037.527 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 25. júlí 2003 til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu og að tekið verði tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Það er krafist viðurkenningar sjóveðréttar í m.s. Kristbjörgu II HF 75 skipaskrárnúmer 127 til tryggingar öllum dæmdum kröfum. Af hálfu stefnda eru endanlegar dómkröfur þær að stefndi verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda 274.812 krónur. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins og tekið verði tillit til skyldu lögmanna til að greiða virðisaukaskatt af þóknun sinni. I. Málavextir eru þeir að stefnandi réð sig til starfa hjá stefnda sem yfirvélstjóri á m.s. Kristbjörgu II HF 75 (127) í eigu stefnda, þann 14. apríl 2003. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Ráðning stefnanda var ótímabundin og hún markaðist ekki af ákveðnum verkefnum eða veiðiferðum. Stefndi gaf enga launaseðla út, en greiddi skipverjum einhver laun eftir hendinni upp í laun þeirra. Málsaðilar eru sammála að stefndi hafi greitt inn á laun stefnanda 210.000 krónur. Stefnandi vann í fyrstu við skipið við búnað þess við að gera það klárt til veiða ásamt öðrum skipverjum, en þann 21. maí 2003 var lögskráð á skipið og því haldið til lúðuveiða á línu. Skipið þurfti að leita til hafnar í Vestmannaeyjum vegna bilunar um hvítasunnu sem bar upp helgina 7. - 9. júní. Á annan í hvítasunnu, þann 9. júní hélt hljómsveitin Hljómar tónleika í Vestmannaeyjum og brá stefnandi sér á tónleikana. Upp úr miðnætti kom stefnandi um borð að eigin sögn og hafði fengið sér nokkra bjóra. Fór hann til skipstjórans, forsvarsmanns stefnda, Helga Friðgeirssonar og bað hann um peninga til þess að greiða fyrir leigubíl sem ók honum til skips. Að sögn stefnanda brást skipstjórinn ókvæða við. Hann hafi orðið fokillur vegna ölvunar stefnanda og hafi flæmt stefnanda frá borði með látum. Og ekki nóg með það að hann hafi rekið stefnanda frá borði heldur hafi hann jafnframt rekið stefnanda úr starfi. Það hafi hann gert vegna ölvunar stefnanda. Stefnandi bar fyrir dómi að skipstjórinn hafi ekki áður fundið að áfengisneyslu stefnanda. Jafnframt kom fram hjá stefnanda að ekki hafi verið vitað hvenær viðgerð á skipinu yrði lokið svo hægt yrði að láta úr höfn. Stefnanda minnti að þeir hafi verið að bíða eftir einhverjum varahlutum. Skipstjórinn lýsti málsatvikum á annan veg fyrir dómi. Hann kvað stefnanda hafa komið um borð um kl. 3:30 um nóttina dauðadrukkinn og hafi barið að dyrum hjá sér og farið þess á leit að fá 30.000 til 40.000 krónur til þess að klára fylleríið. Skipstjórinn hafi neitað honum um peningana og sagt stefnanda að fara sofa. Stefnt væri að því að halda til veiða klukkan 9:00 næsta morgun. Hann hafi síðan lokað á stefnanda hurðinni. Skipstjórinn bar fyrir dómi að hann hafi sagt stefnanda að ef hann færi ekki að sofa þá yrði hann að hypja sig. Ennfremur bar skipstjórinn, forsvarsmaður stefnda, fyrir dómi að hann hafi sagt við stefnanda að ef hann gæti ekki starfað með þeim þá yrði hann að fara. Stefnandi hafi ekki verið um borð um morguninn. Stefnandi hafi síðan komið klukkun 15:30 sótt farangur sinn og farið frá borði. Skipstjórinn kvaðst hafa látið stefnanda fá 5.000 krónur til þess að komast í land með Herjólfi. II. Stefnandi gerir annars vegar kröfu til greiðslu á vangreiddum launum og hins vegar kröfu til greiðslu launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti vegna fyrirvaralausrar og ástæðulausrar brottvísunar úr skiprúmi. Vangreidd laun. Stefnandi byggir mál sitt á því að hann hafi verið ráðinn ótímabundinni ráðningu á m.s. Kristbjörgu II HF 75 (127) hjá stefnda þann 14. apríl 2003. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur, sbr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Ráðningin var ekki tímabundin eða til ákveðins tíma, sbr. 9. gr. sjómannalaga. Uppsagnarfrestur yfirmanna, þ.m.t. yfirvélstjóra, eru þrír mánuðir, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 2. mgr. 1.24 kjarasamnings V.S.F.Í og L.Í.Ú. Með vísan til 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 á stefnandi rétt á launum á ráðningartíma. Ráðning stefnanda hófst 14. apríl 2003 og lauk 9. júní 2003, þegar forsvarsmaður stefnda vísaði stefnanda fyrirvaralaust úr starfi. Samkvæmt gr. 1.18 eiga vélstjórar rétt á að fá kauptryggingu greidda vikulega. Þá skal útgerðarmaður hafa lokið launauppgjöri og launagreiðslum til vélstjóra eigi síðar en 15 dögum eftir lok kauptryggingatímabils, en kauptryggingatímabil er hver almannaksmánuður en samkvæmt því voru launavanskil stefnda veruleg. Brottvísun úr starfi. Stefnandi telur að brottvísun sín úr starfi hafi verið ólögmæt. Samkvæmt 1. mgr. 4. tl. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 er skipstjóra heimilt að víkja skipverja úr skiprúmi sé hann ítrekað drukkinn um borð eða brot þeim mun alvarlegra. Brottvísun stefnanda átti sér stað þegar stefnandi var að koma um borð um miðnætti undir áhrifum áfengis. Skipstjóri virðist hafa reiðst svo að hann rak stefnanda samstundis. Stefnandi hafði hvorki ítrekað verið drukkinn um borð né fengið áminningu vegna þessa. Þótt stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis þegar hann kom um borð þá réttlæti það ekki fyrirvaralausa brottvísun, en skilyrði þess samkvæmt sjómannalögum er að skipverji sé ítrekað drukkinn um borð. Jafnframt þurfi því skilyrði að vera fullnægt að skipverji hafi áður fengið áminningu, sem sé forsenda fyrirvaralausrar brottvísunar úr starfi samkvæmt almennum reglum vinnuréttar. Skilyrði hafi því ekki verið fyrir hendi samkvæmt 1. mgr. 4. tl. 24. gr. sjómannalaga til þess að víkja stefnanda úr starfi fyrirvaralaust. Því sé brottvikning stefnanda ólögmæt og varða stefnda bótum. Stefnandi eigi því rétt til óskertra launa í þrjá mánuði. Vangreidd laun. Laun á ráðningartíma tímabilið 14. apríl 2003 til 9. júní 2003 eða í 56 daga sundurliðar stefnandi þannig: Kauptrygging á mánuði kr. 190.564 (190.564:30 x 56 = 355.719) kr. 355.719 Fast kaup á mánuði kr. 3.015 (3.015:30 x 56 = 5.628) “ 5.628 Starfsaldurálag á mánuði kr. 3.811 (3.811:30 x 56 = 7.114) “ 7.114 Fatapeningar á mánuði kr. 2.879 (2.879 : 30 x 56 = 5.374) “ 5.374 Fæðispeningar á dag kr. 945 (21. 05 09.06 eða 19 dagar 945 x 19 = 17.955 ) “ 17.955 Alls kr. 391.790 Orlof 10.17% “ 39.854 Samtals kr 431.635 Innborgun launa kr. 210.000 Eftirstöðvar launa kr. 221.635 Laun í uppsagnarfresti: Kröfu um laun í 3ja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga sundurliðar stefnandi með eftirfarandi hætti: Kauptrygging á mánuði kr. 190.564 x 3 kr. 571.692 Fast kaup á mánuði kr. 3.015 x 3 “ 9.045 Fatapeningar kr. 2.833 x 3 “ 8.499 Starfsaldursálag kr. 3.811 x 3 “ 11.433 Fæðispeningar á dag kr. 945 x 90 “ 85.050 Alls kr. 685.719 Orlof 10.17% “ 69.737 Samtals kr. 755.456 Framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð 755.456 x 8% “ 60.436 Samtals kr. 815.892 Heildarkrafa stefnanda vegna vangreiddra launa og launa í uppsagnarfresti er því samtals 1.037.527 krónur sem er stefnufjárhæðin. III. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi reynst óáreiðanlegur vegna vínhneigðar og hafi honum vegna ölvunar aðfaranótt 10. júní verið sagt upp störfum. Skipstjóri þurfti að færa stefnanda upp á bryggju. Byggir stefndi á því að þar sem stefnandi hafi komið ölvaður um borð hafi hann fyrirgert rétti til launa í 3ja mánaða uppsagnarfresti. Það hafi verið fyllilega réttmætt og löglegt að reka hann úr skiprúmi fyrirvaralaust. Við aðalmeðferð urðu málsaðilar sammála um það að ráðningartímabil stefnanda hófst 14. apríl og lauk 9. júní, eða samtals verið í 56 daga. Ennfremur voru málsaðilar sammála um það að lögskráningartímabil var frá 21. maí 2003 til 9. júní 2003 eða í 19 daga. Um fjárhæðir einstakra launaliða á mánuði eða daga eins og kauptryggingu, fast kaup, fæðispeningar og svo framvegis er ekki ágreiningur um. Hins vegar telur stefndi að orlof 10.17% sé einungis reiknað af kauptryggingu, fastakaupi og starfsaldurálagi, en ekki af fatapeningum og fæðispeningum. Ennfremur er á því byggt að draga beri frá 4% framlag stefnanda í lífeyrissjóð. Því er haldið fram að stefndi hafi greitt stefnanda upp í laun 210.000 krónur og eigi því stefnandi kröfu til vangreiddra launa að fjárhæð 274.812 krónur. IV. Stefndi lét undir höfuð leggjast að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda sem honum var lögskylt samkvæmt 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en ráðning hófst 14. apríl 2003. Ágreiningslaust er að stefnandi var hvorki ráðinn tímabundið né til tiltekinna verkefna eða veiðiferða. Ágreiningslaust er að þann 9. júní 2003 voru launagreiðslur stefnda til stefnanda í vanskilum. Einnig er ágreiningslaust að stefndi hafði þá greitt stefnanda 210.000 krónur inn á laun hans fyrir tímabilið 14. apríl 2003 til 9. júní 2003 og lögskráningardagar voru frá 21. maí 2003 til 9. júní 2003. Ágreiningslaust er að stefnandi kom um borð eftir að hafa neytt áfengis um kvöldið 9. júní 2003 eða nóttina. Skipstjórinn sagði stefnanda þá upp fyrirvaralaust og vísaði honum frá borði sökum ölvunar stefnanda. Stefndi hefur hvorki haldið því fram að um ítrekað brot hafi verið að ræða hjá stefnanda né heldur að stefnandi hafi áður sætt áminningu, en þessi þættir þurfa að vera til staðar til þess að fyrirvaralaus riftun á ráðningarsamningi geti talist lögmæt samkvæmt 1. mgr. tl. 24. gr. sjómannalga nr. 35/1985. Líta verður svo á að forsvarsmaður stefnda sem var skipstjórinn um borð hafi þá sagt stefnanda upp störfum fyrirvaralaust sökum ölvunar stefnanda. Eins og uppsögnina bar að verður því að telja hana ólögmæta og stefnanda beri bætur af þeim sökum. Stefnandi á því samkvæmt 1. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 rétt á launum í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Af hálfu stefnda er því haldið fram að 10.17% orlof sé einungis reiknað af kauptryggingu, föstum launum og starfsaldurálagi en ekki af fatapeningum og fæðispeningum. Á það fellst dómurinn ekki. Orlof 10.17% skal greiða af heildarlaunum samkvæmt grein 1.21 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga L.Í.Ú. annars vegar og Vélstjórafélags Íslands hins vegar. Orlof nemur því kr. 69.737. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnda beri að greiða framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð. Á það verður ekki fallist á þeirri forsendu að tjón stefnanda geti ekki talist að fullu bætt nema tillit verði jafnframt tekið til þessa þáttar. Vísað er hér til hæstaréttadóma nr. 284/1099 og hrd. nr. 144/2002. Krafa stefnanda er því tekin til greina eins og hún er fram sett hér að framan í kafla II að fjárhæð 60.436 krónur fyrir framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð á 3ja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt gr. 1.46 í kjarasamningi. Niðurstaða málsins er því sú að dómkröfur stefnanda eru teknar til greina og er stefnda gert að greiða stefnanda 1.037.527 krónur (vangreidd laun 221.635 krónur og laun í 3ja mánaða uppsagnarfresti 815.892 krónur) með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 25. júlí 2003 og verður það lagt til grundvallar þrátt fyrir að ráðningarsambandi var slitið 9. júní 2003. Þá ber að fallast á kröfu stefnanda um að staðfestur verði sjóveðréttur hans í skipinu m.s. Kristbjörgu II HF 75 skipaskrárnúmer 127 fyrir dómkröfunni með vísan til 1. tl. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Eftir úrslitum máls ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 180.000 krónur. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefndi, Skeljahöllin ehf., greiði stefnanda, Birgi Kristjánssyni 1.037.527 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 25. júlí 2003 til greiðsludags og 180.000 krónur í málskostnað. Stefnandi á sjóveðrétt í m.s. Kristbjörgu II HF 75 skipaskrárnúmer 127 fyrir hinni dæmdu fjárhæð ásamt vöxtum.
|
Mál nr. 392/2003
|
Kærumál Kæruheimild Útivist Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærð var sú ákvörðun héraðsdóms um að fella niður mál sem S hafði höfðað gegn G og H. Tekið var fram að samkvæmt ótvíræðu orðalagi í upphafi 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væru það eingöngu úrskurðir héraðsdómara um nánar tilgreind efni, sem gætu sætt kæru til Hæstaréttar, en ekki ákvarðanir hans um þau. Þar sem heimild brast fyrir kærunni var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 24. september 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 8. október 2003. Sóknaraðilar kveðast kæra „úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur“ 21. mars 2003, en þann dag hafi málinu verið lokið með ákvörðun um að fella það niður, en um þessi afdrif málsins hafi þeim fyrst orðið kunnugt 16. september 2003. Um kæruheimild vísa sóknaraðilar til k. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þeir krefjast þess að ákvörðun héraðsdómara verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir hann að taka málið til meðferðar að nýju. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili þingfesti mál þetta á hendur sóknaraðilum fyrir héraðsdómi 12. desember 2002 til heimtu skuldar. Í greinargerð sóknaraðila, sem lögð var fram á dómþingi 23. janúar 2003 kröfðust þeir sýknu af kröfu varnaraðila og greiðslu málskostnaðar. Í málinu liggur fyrir ljósrit símbréfs, sem héraðsdómari kveður að sent hafi verið lögmanni sóknaraðila 4. mars 2003, en þar var tilkynnt um fyrirtöku málsins 21. sama mánaðar. Það þing var sótt af hálfu varnaraðila, en ekki af hálfu sóknaraðila. Krafðist varnaraðili þess að málið yrði fellt niður án kostnaðar og féllst héraðsdómari á þá kröfu með ákvörðun, sem færð var í þingbók. Sóknaraðilar kveðast ekki hafa fengið það símbréf, sem áður er getið. Þeim hafi því ekki verið kunnugt um þinghaldið 21. mars 2003 og hafi málið ranglega verið fellt niður án greiðslu málskostnaðar til sóknaraðila. Sóknaraðilar hafa ekki neytt réttar síns til að leita endurupptöku málsins í héraði, sbr. 97. gr. laga nr. 91/1991, og afla í því sambandi úrskurðar, sem kynni að mega kæra til æðra dóms samkvæmt i. lið 1. mgr. 143. gr. sömu laga. Svo sem greinir hér að framan kvað héraðsdómari ekki upp úrskurð um að mál varnaraðila gegn sóknaraðilum yrði fellt niður heldur tók hann um það ákvörðun, sem færð var í þingbók, sbr. 3. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi í upphafi 1. mgr. 143. gr. sömu laga eru það eingöngu úrskurðir héraðsdómara um nánar tilgreind efni, sem geta sætt kæru til Hæstaréttar, en ekki ákvarðanir hans um þau. Brestur því heimild fyrir kæru sóknaraðila. Af þeim sökum verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2003. Mál nr. E-17781/2002 Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis gegn Guðbirni Magnússyni og Halli Gunnari Erlingssyni Skjöl málsins nr. 1- 11 liggja frammi. Af hálfu stefnanda sækir þing Hlynur Halldórsson hdl. v/Jóhannesar B. Björnssonar hdl. Af hálfu stefndu er ekki sótt þing en forföll hafa ekki verið boðuð. Dómarinn leggur fram nr. 12, boðun í þinghaldið með símbréfi. Lögmaður stefnanda óskar eftir að fella málið niður án kostnaðar. Málið er fellt niður. Dómþingi slitið. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari
|
Mál nr. 570/2015
|
Kærumál Farbann
|
Fallist var á kröfu L um að X yrði bönnuð brottför af landinu um nánar tilgreindan tíma enda væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 25. september 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til þeirra atriða sem greinir í hinum kærða úrskurði er fallist á að fullnægt sé skilyrðum til að varnaraðili sæti farbanni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 311/2007
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
R og B ehf. kröfðust dómkvaðningar matsmanns til að meta nánar tilgreind atriði varðandi frágang á svölum húseignar en K taldi þær vera gallaðar. K mótmælti dómkvaðningunni og vísaði til þess að spurningar í matsbeiðninni hefðu hlotið umfjöllun í eldri matsgerð, sem lá fyrir í málinu, svo og að ekki væri unnt að leggja fyrir matsmann að meta tiltekið atriði. Vísað var til þess að í lögum nr. 19/1991 væri ekki girt fyrir að afla nýrrar matsgerðar til viðbótar við eldri matsgerð þó að hún tæki að einhverju leyti til sömu atriða og sú eldri. Þá lytu athugasemdir K við matsspurningarnar að efnisatriði málsins, en ekki yrði fullyrt á þessu stigi að matsgerð samkvæmt beiðninni skipti ekki máli eða væri tilgangslaus til sönnunar í málinu. Var úrskurður héraðsdóms, þar sem dómkvaðningin var heimiluð, því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2007, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dómkveðja matsmann samkvæmt matsbeiðni þeirra 27. mars 2007. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavextir er raktir í hinum kærða úrskurði. Athugasemdir sóknaraðila við dómkvaðningu matsmanns beinast annars vegar að því að spurningar í matsbeiðninni hafi í ýmsu hlotið umfjöllun í matsgerð frá 12. febrúar 2007 og hins vegar að ekki sé unnt að leggja fyrir matsmann að meta kostnað við að breyta samþykktum teikningum, sem ekki verði gert nema með samþykki sóknaraðila. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 7. nóvember 2000 í málinu nr. 400/2000, á bls. 3517 í dómasafni, eru engar sérstakar hömlur í lögum nr. 91/1991 við að dómkvaddur verði maður til að meta atriði, sem matsgerðar hefur þegar verið aflað um. Enn síður er girt fyrir það að til viðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar, sem taki að einhverju leyti til annarra atriða en sú fyrri eða sé ætlað að gefa ítarlegri upplýsingar um matsefni en áður hafi fengist, en það á við um þá matsgerð sem varnaraðilar vilja nú afla. Að öðru leyti lúta athugasemdir sóknaraðila við matspurningar að efnisatriðum málsins, en ekki verður fullyrt á þessu stigi að matsgerð samkvæmt beiðninni skipti ekki máli eða sé tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Verða varnaraðilar að bera áhættu af notagildi matsgerðarinnar til sönnunar í málinu samhliða kostnaði af öflun hennar. Að þessu gættu eru ekki efni til að meina varnaraðilum að afla matsgerðar um þau atriði sem greinir í matsbeiðninni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Rétt er að aðilar beri sinn kostnað af rekstri kærumálsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 178/2004
|
Skaðabætur Miski Læknir Sjúkrahús Læknaráð Gjafsókn
|
J gekkst undir brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum í ágúst árið 1991. Ekki var talið sannað að vanræksla eða önnur saknæm mistök hafi valdið því að drep komst í hægra brjóst J eftir aðgerðina og einnig var ósannað að saknæm mistök hafi orðið við eftirfarandi meðferð hennar. Skaðabótaábyrgð varð því ekki lögð á ríkið vegna þess tjóns, sem hlaust af því að drep komst í hægra brjóstið. Á hinn bóginn urðu mistök, að því er varðar útlitslegan árangur aðgerðarinnar, sem ollu því að J þurfti að gangast undir fleiri lýtaaðgerðir til lagfæringa á brjóstunum. J gerði enga kröfu um bætur fyrir tímabundna eða varanlega örorku, sem þessu tengdist. Henni voru hins vegar dæmdar miskabætur úr hendi ríkisins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. maí 2004. Hún krefst þess, að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 22.635.963 krónur ásamt nánar tilgreindum ársvöxtum frá 23. ágúst 1991 til 29. júní 1999 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 30. júní 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi gekkst aðaláfrýjandi undir brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum 23. ágúst 1991. Tilgangur aðgerðarinnar var að létta á þyngd brjóstanna. Voru tekin 572 grömm af hægra brjósti og 578 grömm af því vinstra. Í kjölfar aðgerðarinnar fékk aðaláfrýjandi drep í stóran hluta hægri geirvörtu og gekkst hún undir aðra aðgerð á Landspítalanum 27. september 1991 til þess að lagfæra brjóstið. Á árunum 1992 til 1994 fór aðaláfrýjandi í fjórar lýtaaðgerðir til lagfæringa á brjóstunum. Aðaláfrýjandi telur að mistök hafi verið gerð við aðgerðirnar, sem fram fóru á Landspítalanum í ágúst og september 1991, og eftirlit og meðferð hafi verið ábótavant og ófullnægjandi eftir fyrstu aðgerðina. Þá telur hún, að útlitslegur árangur þeirra aðgerða hafi verið óviðunandi. II. Aðaláfrýjandi reisir bótakröfu sína á því, að mistök hafi orðið við sjálfa aðgerðina 23. ágúst 1991. Ekki hafi verið beitt réttri eða viðurkenndri aðferð við brjóstaminnkunina. Í raun liggi ekkert fyrir um það hvaða aðferð aðgerðarlæknirinn beitti, aðeins hans eigin orð. Í aðgerðarlýsingu sé ekki nafngreint hvaða aðferð hafi verið notuð og upplýsingar um það sé ekki að finna í skriflegum gögnum málsins. Fyrir dómi bar aðgerðarlæknirinn, að hann hefði beitt svokallaðri „Strömbeck” aðferð, sem sé viðurkennd og mikið notuð. Í aðgerðarlýsingu var skráð, að skorinn hafi verið út „medialt baseraður flipi fyrir areoluna sem er debridiseraður í kringum.” Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, taldi aðferð þá, sem þar er lýst, vera útfærslu á aðgerð, sem kennd sé við Strömbeck, og sé hún viðurkennd og mikið notuð. Í áliti læknaráðs 18. desember 2001, sem rakið er í héraðsdómi, segir að til séu margar viðurkenndar aðferðir við brjóstaminnkun og sé Strömbeck aðgerð ein þeirra. Verður því talið, að viðurkenndri læknisaðferð hafi verið beitt við brjóstaminnkunaraðgerð aðaláfrýjanda. Þá reisir aðaláfrýjandi bótakröfu sína einnig á því, að mistök hafi orðið í sjálfri aðgerðinni. Mikil blæðing í hægra brjósti fyrstu klukkustundirnar eftir aðgerðina bendi til þess. Þá hafi þau mistök verið gerð, að of mikið hafi verið fjarlægt af vef úr brjóstunum, sem valdið hafi hættu á fylgikvillum, og hafi brjóstin orðið mun minni, en hún hafi óskað eftir. Í aðgerðarlýsingu kemur ekkert fram, sem bendir til annars en að aðgerðin hafi verið framkvæmd á hefðbundinn hátt. Hefur ekki verið sýnt fram á, að saknæm mistök hafi átt sér stað við aðgerðina sjálfa. III. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína í annan stað á því, að ónógt eftirlit hafi verið með henni eftir fyrstu aðgerðina og ófullnægjandi eftirmeðferð. Hún telur, að strax eftir aðgerðina hafi farið að blæða inn á hægra brjóstið, svokallaðir sogkerar, sem settir voru í brjóstin við aðgerðina, hafi ekki náð að hreinsa blóðið og það safnast fyrir í brjóstinu og myndað blóðgúlp. Þetta hafi valdið þrota í brjóstinu og blóðrásartruflun til geirvörtusvæðis, sem aftur hafi valdið drepi í geirvörtunni og brjóstvef þar undir. Telur hún, að ástand sitt og líðan strax á fyrstu klukkustundunum eftir aðgerðina hafi gefið tilefni til ítarlegrar skoðunar og aðgerða af hálfu sérfræðilæknis. Mikil blæðing í hægra brjósti hafi stíflað kerana, sem hafi leitt af sér blóðsöfnun í sárið með auknum þrýstingi í nærliggjandi vef. Hafi strax mátt vera ljóst, að eitthvað hafði farið úrskeiðis í aðgerðinni. Þrátt fyrir stöðugar kvartanir hennar hafi ekkert verið gert fyrr en á þriðja degi eftir aðgerð, er hún var sett á sýklalyf að fyrirmælum aðstoðarlæknis. Eftirlit sérfræðilækna hafi verið lítið sem ekkert frá aðgerðinni 23. ágúst þar til 27. ágúst, er aðgerðarlæknirinn kom á vakt. Við aðgerðina 23. ágúst var komið fyrir tveimur sogrörum í hvoru brjósti. Mun meira blæddi úr hægra brjósti. Fyrsta sólarhringinn eftir aðgerð komu 294 ml úr kerum úr því brjósti en 18 ml úr því vinstra. Í hjúkrunarskýrslum er tekið fram, að sog sé gott í kerum og þeir ekki stíflaðir. Lítið blóð kom í kerana frá kvöldi aðgerðardags þar til þeir voru teknir 26. ágúst. Í áliti læknaráðs er tekið fram, að stíflist keri þá haldi hann ekki áfram að flytja lítið magn daglega heldur stíflist alveg. Telur læknaráð gögn málsins ekki benda til þess, að keri hafi stíflast í hægra brjósti. Aðaláfrýjandi heldur því fram, að vakthafandi sérfræðingur hafi hleypt út blóði úr hægra brjósti á stofugangi 25. ágúst og það sama hafi aðgerðarlæknirinn gert 26. ágúst. Um þetta er ekki getið í sjúkraskýrslu, sem skráð var jafnóðum, og verður að telja ósannað, að blóði hafi verið hleypt úr brjóstinu fyrr en 28. ágúst. Í hjúkrunarskýrslu 26. ágúst var tekið fram, að hiti hefði hækkað í 38,4° og lýst þrota í hægra brjósti og hafi aðaláfrýjandi þá verið sett á sýklalyf. Næsta dag hafi hiti lækkað, en lýst var svolítilli spennu í brjóstinu og efri hluti geirvörtu sagður bláleitur. Þann dag kom aðgerðarlæknirinn og tók annan hvern saum úr. Þrýstingur var sagður ekki eins mikill en talsvert mar og geirvartan svipuð. Var aðaláfrýjanda þá gefið blóðaukandi lyf og hafin rafleiðnimeðferð á húð. Hinn 28. ágúst var síðan í aðgerð hleypt út 100 til 200 ml blóðkekki úr hægra brjósti. Eins og að framan greinir heldur aðaláfrýjandi því fram, að of seint hafi verið brugðist við að hleypa blóðinu úr brjóstinu, það hefði í raun átt að gera strax að kvöldi aðgerðardags. Samkvæmt beiðni aðaláfrýjanda gaf sérfræðingur, sem starfaði í Svíþjóð, vottorð 22. ágúst 1996, sem fyrir liggur í málinu. Hann telur, að kerarnir hafi stíflast, sem leitt hafi af sér blóðsöfnun með auknum þrýstingi í nærliggjandi vef. Ekki sé unnt að fullyrða, hvort blóðsöfnun í sárið hafi leitt til blóðrásartruflunar og dreps, eða hvort svo hefði orðið hvort sem var. Hann telur að átt hefði að laga þetta að kvöldi aðgerðardags meðan enn var tími til að takmarka eða koma í veg fyrir hugsanlegan skaða. Í álitsgerð landlæknis 9. júní 2000 segir, að mjög erfitt sé að segja til um hvenær rétt sé að fara inn á jafn viðkvæmt aðgerðarsvæði og hér um ræðir og kanna málin. Mjög ólíklegt sé, að ástæða hefði verið til þess að kvöldi aðgerðardags eða daginn eftir, miðað við lýsingar í sjúkraskrá. Heldur sé unnt að fallast á, að tilefni hefði verið til aðgerðar 26. ágúst og jafnvel frekar 27. ágúst, er fyrst var lýst bláma á geirvörtu. Hann bendir þó á, að aldrei sé lýst missmíð eða útlitsbreytingum á brjóstinu, sem séu hins vegar mjög algengar við blæðingar, ef þær eru verulegar. Hann tekur fram, að verstu fylgikvillar svona aðgerða séu sýkingar og drep í flipa. Drep stafi af blóðrásartruflunum, sem geti orðið í aðgerðinni sjálfri eða í kjölfar hennar, ef blóðrás truflast vegna sýkingar, þrýstings frá blæðingu og segamyndun í æð. Meðal áhættuþátta slíkra segamyndunar séu reykingar, en fyrir liggur að aðaláfrýjandi reykti bæði fyrir og eftir aðgerðina. Líkur séu á, að hér sé um samverkandi þætti að ræða. Eins og segir í sjúkraskýrslu var það fyrst 27. ágúst að tekið var eftir því að verulegt vandamál væri á ferð, þegar lýst var bláma í efri hluta geirvörtu. Í áliti læknaráðs er bent á, að fleira en eitt geti valdið slíku, svo sem aukinn þrýstingur vegna blæðingar, blóðgúls eða bjúgs. Alltaf sé nokkur hætta á truflunum á blóðflæði og vefjadrepi eftir brjóstaminnkunaraðgerðir og aukist sú áhætta við reykingar eftir aðgerð. Telur læknaráð, að aðgerðarlæknirinn hafi brugðist rétt við með því að fjarlægja sauma úr brjóstinu og gefa lyf til að auka blóðflæði um brjóstvefinn. Ekki hafi verið brugðist of seint við. Frekar ólíklegt sé, að blóðgúll sá, sem fannst við aðgerðina 28. ágúst, hafi verið hin raunverulega orsök að óförum aðaláfrýjanda, þótt hún hafi getað verið meðvirkandi. Héraðsdómur taldi, að í þessu efni verði að styðjast við mat aðgerðarlæknis. Mat hans á blóðflæði sé mikilvægast. Læknar, sem ekki voru viðstaddir hafi ekki raunhæfar forsendur til að draga aðrar ályktanir. Féllst hann ekki á, að eftirlit hafi verið ónógt eða eftirmeðferð ófullnægjandi. Fyrir liggur, að drep í geirvörtu er þekktur fylgikvilli brjóstaminnkunaraðgerða, þótt ekki sé hann algengur. Læknavísindin ráða ekki yfir úrræðum, sem girða fyrir að sjúklingar fái fylgikvilla vegna skurðaðgerða. Eins og að framan greinir eru skiptar skoðanir um það, hvenær rétt hefði verið að hleypa blóði úr brjósti aðaláfrýjanda eftir aðgerðina 23. ágúst. Læknaráð fullyrðir, að ekki sé unnt að sjá, að mistök hafi átt sér stað við eftirmeðferðina. Eins og mál þetta liggur fyrir eru ósönnuð saknæm mistök starfsmanna gagnáfrýjanda við eftirmeðferð aðaláfrýjanda. Bótakrafa aðaláfrýjanda er öðrum þræði reist á því, að læknir sá, sem annaðist skurðaðgerðina, hefði átt að vara hana við þeirri áhættu, sem fylgir svona aðgerð. Ekki hafi verið minnst á fylgikvilla, sem leitt gætu af aðgerðinni. Aðgerðarlæknirinn bar fyrir dómi, að hann hefði rætt við aðaláfrýjanda um hugsanleg vandamál vegna aðgerðarinnar, eins og hann geri við alla sjúklinga, er hún kom til hans á stofu tveimur árum fyrir aðgerðina. Hann hafi einnig hitt hana að morgni aðgerðardagsins, 23. ágúst 1991, og ítrekað hætturnar og taldi sig hafa minnst á hættu þá, sem stafaði af reykingum. Aðaláfrýjandi hefur viðurkennt að hafa kvöldið fyrir aðgerðina fengið upplýsingabækling lýtalækningadeildar um brjóstaminnkunaraðgerðir, þar sem tekið er fram hvaða vandamál gætu orðið eftir aðgerð, og voru tilteknar blæðingar, sýkingar og blóðrásartruflun, sem leitt gæti til dreps í geirvörtunni. Hún segist hafa flett bæklingnum, en ekki lesið hann. Er fallist á það með héraðsdómi, að ósannað sé að um hafi verið að ræða saknæman skort á upplýsingum af hálfu gagnáfrýjanda. IV. Aðaláfrýjandi reisir bótakröfu sína einnig á því, að útlitslegur árangur brjóstaminnkunaraðgerðarinnar hafi verið alls óviðunandi. Hún telur aðgerðarlækninn hafa fjarlægt of mikið af brjóstvef miðað við það, sem hún hafi viljað, og það sem eðlilegt mætti teljast, þannig að brjóstin hafi orðið mjög lítil. Þá hafi þau eftir aðgerðina verið ósamstæð og vinstri geirvartan sett allt of ofarlega á brjóstið. Þessi mistök hafi valdið því, að hún hafi orðið að gangast undir fleiri aðgerðir til þess að fá úr því bætt. Í ágúst 1992 fór hún í aðgerð á Borgarspítalanum, þar sem vinstri geirvarta var flutt neðar, og í október 1993 var gerð útlitsbætandi aðgerð á báðum brjóstum á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði. Í febrúar 1994 fór hún enn í aðgerð til að lagfæra hægra brjóstið og í maí sama ár fór hún í aðgerð, þar sem brjóstin voru stækkuð. Aðaláfrýjandi fór í brjóstaminnkunaraðgerð af læknisfræðilegum ástæðum, en hún hafði þjáðst af vöðvabólgu og höfuðverkjum, sem raktir voru til of stórra brjósta. Aðgerðarlæknirinn bar fyrir dómi, að hann hefði reynt að fara eftir óskum aðaláfrýjanda hvað varðar stærð brjóstanna, en tilgangurinn með aðgerðinni hefði verið að létta þau og því hefði orðið að taka það magn, sem munaði um. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum er það álit sérfræðinga, að stærð brjósta og staðsetning geirvörtu ráðist við aðgerðina og sé á ábyrgð læknisins. Þótt ekki sé unnt að ábyrgjast nákvæma samhverfu á staðsetningu og stærð brjósta eftir aðgerð, verður að fallast á það álit héraðsdóms, að brjóst aðaláfrýjanda urðu minni en ástæður voru til. Sérfræðingar þeir, sem fyrir dóm komu, báru að ekki hefði verið samræmi milli geirvartanna, sú vinstri hefði verið talsvert hástæðari en hægri. Af gögnum málsins er ljóst, að þar hafi verið um augljós mistök að ræða. Afleiðing þessa var sú, að aðaláfrýjandi varð að gangast undir fleiri aðgerðir til þess að ráða bót á því, sem ella hefði ekki verið þörf á. Þá byggir aðaláfrýjandi einnig á því, að húð hafi verið tekin á röngum stað til ígræðslu í aðgerðinni 27. september 1991. Fram er komið, að húðin var tekin neðarlega á utanverðu hægra læri aðaláfrýjanda. Í áliti læknaráðs kemur fram, að það sé matsatriði hvaðan húð sé tekin til flutninga, en lærið utanvert hafi verið nokkuð hefðbundinn staður til húðtöku. Ofanvert læri sé heppilegra, mæli ekkert því í mót. Héraðsdómur taldi engin efni hafa verið til að velja tökusvæðið rétt ofan við hné á utanverðu læri, eins og gert var. Þetta staðarval geti naumast talist eðlilegt og hafi valdið óþarfa lýti, en það sé á valdi viðkomandi læknis að velja staðinn. Er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms. Samkvæmt framansögðu er fallist á að mistök hafi átt sér stað við framkvæmd aðgerðanna 23. ágúst og 27. september 1991 að því er varðar útlit brjóstanna og húðtöku til ígræðslu. Er gagnáfrýjandi ábyrgur vegna þeirra mistaka. V. Aðaláfrýjandi hefur lagt fram þrjú örorkumöt í málinu. Vigfús Magnússon tryggingalæknir mat varanlega örorku hennar 10% í febrúar 1995. Júlíus Valsson og Sigurjón Sigurðsson tryggingalæknar mátu varanlega og tímabundna örorku 20% í mars 1997. Högni Óskarsson geðlæknir mat í desember 1997 varanlega örorku 35% en tímabundna örorku 75% út árið 1998. Kröfugerð aðaláfrýjanda byggir hins vegar á 100% tímabundinni örorku frá 23. ágúst 1991 til 31. október 2001, en 35% varanlegri frá þeim tíma. Læknaráð taldi varanlega örorku 20%. Í máli þessu krefst aðaláfrýjandi bóta vegna alls þess tjóns, sem hún telur sig hafa orðið fyrir af völdum brjóstaminnkunaraðgerðarinnar. Meðal þess er útlagður kostnaður og jafnframt framtíðarútgjöld vegna heilbrigðisþjónustu, vaxta- og lántökukostnaður og tjón vegna missis íbúðar. Er kröfugerðin í engu samræmi við neinar viðmiðanir í sambærilegum málum. Eins og að framan greinir er ósannað, að vanræksla eða önnur saknæm mistök hafi valdið því, að drep komst í hægra brjóst aðaláfrýjanda eftir aðgerð þá, sem gerð var á henni 23. ágúst 1991, og einnig er ósannað, að saknæm mistök hafi orðið við eftirfarandi meðferð hennar. Skaðabótaábyrgð verður því ekki lögð á gagnáfrýjanda vegna þess tjóns, sem hlaust af því að drep komst í hægra brjóstið. Á hinn bóginn urðu mistök, að því er varðar útlitslegan árangur aðgerðarinnar, sem ollu því, að aðaláfrýjandi þurfti að gangast undir aðgerðir til lagfæringar á þeim mistökum. Aðaláfrýjandi gerir enga kröfu um bætur fyrir tímabundna eða varanlega örorku, sem þessu tengist Hún á hins vegar rétt á miskabótum úr hendi gagnáfrýjanda, sbr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem í gildi var, er tjónið varð. Þykja þær hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur, miðað við verðlag þegar málið var höfðað 29. júní 1999, með dráttarvöxtum frá þeim tíma til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Jórunni Önnu Sigurðardóttur, 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júní 1999 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2004. Málið var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Róbert Árna Hreiðarssyni hdl. f.h. Jórunnar Önnu Sigurðardóttur, kt. 260257-7149, Ljósheimum 16b, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu sem birt var 29. júní 1999. Það var upphaflega dómtekið 15. júní 2000 og dæmt í héraði 11. júlí sama ár. Málinu var áfrýjað og með dómi Hæstaréttar 29. mars 2001 var dómur héraðsdóms ómerktur svo og málsmeðferð frá og með munnlegum málflutningi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, gagnaöflunar og dómsálagningar að nýju. Málið var dómtekið að nýju 18. desember 2002 og dæmt í héraði 20. janúar 2003. Málinu var skotið til Hæstaréttar 11. apríl 2003 og með dómi 2. október 2003 var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Aftur var málið dómtekið að loknum munnlegum málflutningi þriðjudaginn 10. febrúar 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru: „Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 22.635.963 kr. ásamt ársvöxtum sem hér greinir: 5,8% af 17.982.600 kr. frá 23. ágúst 1991 til 1. september sama ár, 6,3% frá þeim degi til l. nóvember sama ár, 3,9% frá þeim degi til l. desember sama ár, 3,4% frá þeim degi til 1. janúar 1992, 2,6% frá þeim degi til 1. mars sama ár, 1,6% frá þeim degi til l. apríl 1992, 1,1% frá þeim degi til l. júní sama ár, 1% frá þeim degi til l. september sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. janúar 1993, 0,9% af 18.063.527 kr. frá þeim degi til l. febrúar sama ár, 1,1% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. mars sama ár, 1% frá þeim degi til 1. apríl sama ár, 0,9% frá þeim degi til 1. maí sama ár, 0,8% frá þeim degi til l. september sama ár, 0,9% frá þeim degi til l. desember sama ár, 0,5% frá þeim degi til 1. janúar 1994, 0,5%, af 18.180.774 kr. frá þeim degi til l. janúar 1995, 0,5% af 18.285.047 kr. frá þeim degi til 1. júní sama ár, 0,6% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til l. janúar 1996, 0,6% af 18.448.207 kr. frá þeim degi til l. mars sama ár, 0,9% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. maí sama ár, 0,8% frá þeim degi til 1. júní sama ár, 0,7% frá þeim degi til l. nóvember sama ár, 0,8% frá þeim degi til l. janúar 1997, 0,8% af 18.711.253 kr. frá þeim degi til l. febrúar sama ár, 0.9% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til l. júní sama ár, 1% frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, 0,9% frá þeim degi til l. september sama ár, 0,8% frá þeim degi til 1. janúar 1998, 0,9% af 18.871.639 kr. frá þeim degi til l. mars sama ár, 0,8% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. maí sama ár, 0,7% frá þeim degi til l. nóvember sama ár, 0,6% frá þeim degi til 1. janúar 1999, 0,6% af 19.219.315 kr. frá þeim degi til l. apríl sama árs, 0,7% af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. maí sama árs, 0,8% frá þeim degi til 29. júní 1999. Krafist er dráttarvaxta skv. 10. grein vaxtalaga 25/1987 af 19.266.505 kr. frá 29. júní 1999 til 1. júlí 2001 og skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist, að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar og dráttarvextir reiknist af þeirri fjárhæð á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 25/1987 og 12. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta sinn 29. júní 2000. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál skv. framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun." Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt mati réttarins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar, en málskostnaður þá látinn niður falla. I. Helstu málavextir eru að í maí 1989 sótti stefnandi um að fara í brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum. Eftir nokkurn aðdraganda var framkvæmd skurðaðgerð á stefnanda 23. ágúst 1991. Ólafur Einarsson lýtalæknir sá um aðgerðina. Munu 572 grömm hafa verið tekin af hægra brjósti og 578 grömm af því vinstra og geirvörtur færðar sem ætla mátti til samræmis við nýja brjóstastærð. Aðgerðin mun hafi gengið vel og áfallalaust fyrir sig. Í aðgerðinni voru svokallaðir blóðkerar tengdir brjóstum stefnanda. Áttu þeir að taka við því blóði sem rynni úr brjóstum stefnanda eftir aðgerðina. Stefnandi mun hafi verið með blóðkerana í þrjá sólarhringa og af hálfu stefnda er haldið fram að vandlega hafi verið fylgst með þeim. Blóðkerarnir hafi virkað eðlilega á þessu tímabili og hafi ástand stefnanda almennt verið talið eðlilegt. Í hjúkrunarskýrslum segir að ástand stefnanda á þriðja degi eftir aðgerð sé það gott að búast megi við því að hún verði send heim daginn eftir. Í lok þessa sama dags hafi hún fengið dálítinn hita og hroll og á fjórða degi, þ.e. daginn eftir, hafi fyrst farið að bera á bláma í efri hluta hægri geirvörtu og aukinni spennu kringum geirvörtu. Þá þegar hafi henni verið gefið sýklalyf og lyf til að örva blóðstreymi sem draga átti úr líkum á drepi. Við þetta hafi hitinn lækkað fljótlega. Í sama augnamiði hafi hluti af saumum verið fjarlægður. Daginn eftir, þ.e. þann 28. ágúst á fimmta degi eftir aðgerð, hafi ástand geirvörtu orðið verra, brjóstið spenntara og farið að bera á vaxandi blóðsöfnun til hliðar í hægra brjósti. Stefnandi hafi þá aftur verið tekin til aðgerðar og úr hægra brjósti stefnanda hafi verið fjarlægðir 100-200 ml af blóðstorku. Við þetta hafi blóðsrás til geirvörtu lagast þá tvo daga sem stefnandi dvaldi áfram á spítala í það sinn. Af hálfu stefnda segir að stefnandi hafi áfram verið til eftirlits á göngudeild Landspítalans. Því miður hafi svo farið að blóðrás versnaði og drep hafi tekið að myndast í kringum hægri geirvörtuna og neðan við hana. Reynt hafi verið með öllum ráðum að hemja þessa þróun en það hafi ekki tekist. Nauðsynlegt hefði verið fyrir stefnanda að fara í nýja aðgerð 27. september 1991, en þá hafi verið gerð svokölluð plastisk aðgerð á hægra brjóstinu þar sem reynt hefði verið að endurskapa geirvörtusvæðið og húðsvæðið þar fyrir neðan til bráðbirgða og hafi verið notuð til þess m.a. húð sem tekin var af utanverðu hægra læri stefnanda. Aðgerð þessi hafi heppnast og hafi stefnandi verið útskrifuð á fjórða degi frá aðgerð. Stefnandi hafi verið áfram til eftirlits á göngudeild og hafi hún að mestu verið gróin sára sinna upp úr miðjum október 1991. Þann 21. nóvember s.á. hafi stefnandi komið síðast til eftirlits og litið þá sæmilega út og sár verið talin að fullu gróin. Hún hafi verið talin vinnufær frá og með 1. nóvember 1991. Ljóst var á þessum tíma, að sögn stefnda, að stefnandi myndi þurfa að fara síðar í aðgerð til frekari lagfæringa. Hafi verið fyrirhugað að í þær yrði ráðist að vori eða um sumarið 1992. Til þess hafi þó ekki komið þar sem stefnandi hafi leitað til annarra lækna. Þann 9. júní 2000 gaf landlæknisembættið út eftirfarandi álitsgerð í máli stefnanda: Efni kvörtunar: Óviðunandi eftirlit og meðferð í kjölfar brjóstaminnkunaraðgerðar, 23.08.1991. Inngangur: Landlæknir hefur áður tjáð sig og gefið úrskurð í máli þessu, fyrst með bréfi þann 01.06.1993, þar sem talið var að "rétt hafi verið staðið að aðgerðinni". Var sú umsögn byggð á atvikalýsingu og umsögnum lýtalæknanna Árna Björnssonar yfirlæknis á lýtalækningadeild Landspítalans og Sigurðar E. Þorvaldssonar læknis á skurðlækningadeild Borgarspítalans. Aftur var málið metið af hálfu embættis landlæknis með bréfi þann 16.09.1996, þar sem niðurstaðan var sú að "ekki hafi verið staðið tilhlýðilega að eftirmeðferð eftir brjóstaminnkun". Var sá úrskurður einkum byggður á umsögn Ólafs Péturs Jakobssonar yfirlæknis við lýtalækningadeild sjúkrahússins í Örebro í Svíþjóð. Fram hefur komið beiðni frá Ólafi Einarssyni lýtalækni á Landspítala Hringbraut um að málið verði endurskoðað í ljósi þess að honum hafi ekki verið veittur kostur á andmælum við seinni úrskurðinum og ýmis önnur sjónarmíð séu uppi um atburðarrás en þau sem liggja til grundvallar úrskurði Ólafs Péturs. Ljóst er að verða verður við þessari ósk Ólafs Einarssonar. Þar sem meginatriði málsins snúast um hvort rétt eða ranglega hafi verið brugðist við vandamálum, sem fram komu á fyrstu dögum eftir brjóstaminnkunaraðgerðina verður fyrst og fremst hugað að þeim tíma sjúkrasögunnar. Einkum er stuðst við atvikalýsingu sjúklings í stefnu og því sem skráð er í sjúkraskrá, einkum nótur hjúkrunarfræðinga, vökva- og hitablöð. Saga: Brjóstaminnkunaraðgerð var framkvæmd á báðum brjóstum þann 23.08.1991 í svæfingu. Beitt var svonefndri "medial based flap" aðgerð. Tekin voru alls 572 grömm af hægra brjósti og 578 af hinu vinstra. Komið var fyrir tveimur sogdrenum (svonefndum bombudrenum) í sitt hvoru aðgerðarsvæði. Aðgerðina gerði Ólafur Einarsson og var Sigurður Björnsson læknakandidat honum til aðstoðar. Fram kemur að Jórunni var gerð grein fyrir aðgerðinni meðal annars með því að afhenda henni bækling. Ekki kemur fram hvort sérstaklega hafi verið lögð áhersla á flipadrep sem mögulegan fylgikvilla. Ekki kemur annað fram í aðgerðarlýsingu en að aðgerðin hafi gengið eðlilega fyrir sig. Blóðtap í aðgerð var metið um 300 ml. Jórunn fór á vöknun í lok aðgerðarinnar um kl. 13.35 aðgerðardag og þaðan á deild um kl. 17.00. Þann tíma sem hún var á vöknunardeild voru tæmdir alls 265 ml úr sogbrúsum, merktum I og II, sem báðir komu frá hægra brjósti. Við komu á deild er hægra brjósti lýst spenntara en hinu vinstra. Síðan virðist að alls hafi tæmst 294 ml úr sogdrenum I og II fram til næsta morguns (þ.e.a.s. 24.08.1991), ekkert úr dreni 3 og 18 ml úr dreni 4 en þau voru bæði í vinstra brjósti. Fram kemur í nótum hjúkrunarfræðínga aðgerðardag að lítið hafi komið í brúsana eftir komu á deild og sama athugasemdin "lítið komið í brúsa í nótt, 47 ml" er höfð uppi af hálfu hjúkrunarfræðinga á nætunvakt aðfaranótt 24.08.1991. Þess er einnig getið að lítilsháttar blæðing sé frá hægra brjósti. Jórunn er einnig sögð hafa sofið vel þessa nótt eftir að hafa fengið svefnlyf. Daginn eftir eru 7 ml sagðir hafa komið í sogdren frá hægra brjósti og 13 ml frá hinu vinstra. Þess er getið í hjúkrunarnótum að gott sog sé á en "lítið í brúsum". Ennfremur kemur fram að "slöngurnar valda henni óþægindum" en Jórunn sé hins vegar "dugleg að hreyfa sig, sígarettan dregur hana". Sú staðreynd að lítið sé í brúsum er bæði endurtekin af kvöldvakt og næturvakt. Fram kemur að "aðeins spenna á hægra brjósti - gott sog". Fram kemur hins vegar hjá Jórunni að hún hafi kvartað sáran við hjúkrunarfræðing undan verkjum og þrýstingi í hægra brjóstinu. Á lyfjablað er ekki skráð að gefin hafi verið verkjalyf sólarhringinn þann 24.08.1991, en í hjúkrunarnótum kemur fram að engin verkjalyf hafi verið gefin á morgunvakt, einu sinni á kvöldvakt og einu sinni á næturvakt. Sjálf telur Jórunn sig hafa fengið verkjalyf þrisvar þennan sólarhring. Þann 25.08.1991 er gjöf verkjalyfja skráð þrisvar á lyfjablað og kemur það heim og saman við framburð Jórunnar í stefnu. Hjúkrunarfræðingur mun hafa reynt að sjúga blóð úr brjóstinu með sprautu án árangurs samkvæmt því sem fram kemur í stefnu en þess er ekki getið í hjúkrunarnótum. Þann 25.08.1991 komu 11 ml úr hægra brjósti og 7 ml úr hinu vinstra. Fram kemur í hjúkrunarnótum að gott sog hafi verið á og dren ekki stífluð. Jórunn var sögð láta betur af sér en daginn áður. Daginn eftir, þann 26.08.1991 voru sogdren tekin. Þá er lýst þrota í hægra brjósti í hjúkrunarnótu en ekki missmíð. Þann dag hækkar hiti í 38,4°, en hafin hefði verið gjöf með sýklalyfi, díkloxacillin (Staklox)) 1 gr fjórum sinnum um munn um morguninn. Haldið er fram að læknir hafi ekki skoðað Jórunni fyrr en þá frá kvöldi aðgerðardags. Engin færsla í sjúkraskrá hrekur þetta. Fram kemur í stefnu að Jórunni hefði fundist eins og hægra brjóstið væri að springa. Árni Björnsson læknir, sem var á bakvakt, þann 26.08.1991, var kallaður inn samkvæmt stefnu og flutti hann Jórunni inn á aðra stofu, skar í hægra brjóst og hleypti út blóði. Um þetta er hvergi getið í sjúkraskrá. Í nótum næsta dags 27.08.1991 er sagt að Jórunn hafi sofið sæmilega, hiti hafði lækkað. Hins vegar er nú lýst "svolítílli spennu í brjósti" og efri hluti geirvörtu sagður vera bláleitur en áður hafði ekki verið minnst á það. Ekki er minnst á missmíð eða breytingu á útliti að öðru leyti. Þann dag kom Ólafur Einarsson og leit á Jórunni, tók annan hvern saum. Þrýstingurinn sagður ekki eins mikill í hægra brjóstinu en talsvert mar á ferð og vartan sögð svipuð. Hafin var þá meðferð með lyfi, sem áhrif hefur á samloðun blóðflagna og eykur vökvamagn í æðum (Rheomacrodex) og enn fremur hafin rafleiðnimeðferð á húð (transcutaneous neive stimulation TNS). Samkvæmt stefnu var Ólafur sagður hafa hleypt enn meira blóði úr hægra brjóstinu en þess er ekki getið í sjúkraskrá. Svefn var slitróttur þessa nótt enda kemur fram í hjúkrunarnótum að hún hafi að verið "að vonum leið eftir þetta". Daginn eftir þann 28.08.1991, var í aðgerð hleypt út blóðkekki um 100-200 ml af hálfstorknuðu blóði og var kökkurinn hliðlægt í brjóstinu út undir holhönd. Þess er getið í aðgerðarlýsingu að tveimur dögum áður hafi farið að bera á vaxandi merkjum um blóðkökk og kemur það heim og saman við lýsingu hjúkrunarfræðings frá 26.08.1998, þar sem fram kemur að þroti hafi verið í hægra brjósti. Sú ályktun er dregin í aðgerðarlýsingu að þetta hafi haft áhrif á blóðrás, bæði í geirvörtu og í skurði niður af henni. Atvikalýsing verður í sjálfu sér ekki rakin í smáatriðum eftir þetta en eins og fram kemur í öllum gögnum málsins var gangur mjög erfiður, drep komst í geirvörtusvæði og hefur þurft að gera margar lýtaaðgerðir á brjóstinu vegna þessa með tilheyrandi óþægindum, örvefsmyndun og lýtum. Fyrir liggur að Jórunn hefur ekki náð sér eftir þetta, þjáðst af verulegum öðrum vandamálum, einkum þunglyndi og vefjagigt sem án vafa má rekja til þessara vandamála. Umsögn: Brjóstaminnkun er mjög algeng aðgerð eins og flestum er kunnugt um. Fylgikvillatíðni er ekki ýkja há en tíðni þeirra fer eftir því hvers mikið er tekið af brjóstinu, aldri sjúklingsins og fitulagi (Br J Plast Surg 1998;51:444-449; Scand J Plast Reconstr Surg Hand Surg 1998;32:281286; Plast Reconstr Surg 1997;100:875-883). Fylgikvillatíðni er á bilinu 1-10% og í flestum rannsóknum eru yfir 90% sjúklinga ánægðir með árangur (Ann Plast Surg 1998;41:370-377). Verstu fylgikvillar aðgerða af þessu tagi eru vafalítið sýkingar og drep í flipa. Drep stafar af blóðrásartruflunum, það getur orðið í aðgerðinni sjálfri, t.d. ef æðar eru skornar í sundur (en lega þeirra getur verið mjög mismunandi eftir einstaklingum) eða ef mjög hert er að saumum flipans þannig að of hár þrýstingur verði í skurðsárinu eða í vefnum þar undir. Í kjölfar aðgerðarinnar getur blóðrás truflast vegna sýkingar eins og áður sagði, þrýstings frá blæðingu (blóðkekki) og segamyndun í æð, bæði slagæð og bláæð. Meðal áhættuþátta slíkrar segamyndunar verður að nefna reykingar. Þau atriði, sem helst verður að hafa í huga við mál þetta eru eftirfarandi: 1. Allmikið ber á milli þess sem skráð er í sjúkraskrá og þess sem kemur fram hjá sjúklingi um hversu miklir verkir voru á aðgerðarsvæði, hvort og hvenær verkjalyfjum var beitt, og hvort blóði var hleypt út úr skurði eða ekki fram að seinni aðgerð þann 28.08.1991. 2. Meginhluti þess sem kom í kera í lok aðgerðar fram á kvöld aðgerðardags kom frá hægra brjósti en mjög lítið kom í þá eftir það. Drenin voru þó ítrekað sögð opin. 3. Líta vel út daginn eftir aðgerð, þann 24.08.1991, með góðan lit, en spennu í hægra brjósti var fyrst lýst þann dag á kvöldvaktinni en augljósum þrota lýst tveimur dögum síðar þann 26.08.1991. Hins vegar var aldrei lýst missmíð eða útlitsbreytingum, sem eru hins vegar mjög algengar við blæðingar, sem hér um ræðir, ef þær eru verulegar. 4. Daginn eftir eða þann 27.08.1991 var efri hluti vörtu hægra megin bláleitur og svolítilli spennu lýst í brjósti. Þann dag var hafin meðferð með Rheomacrodex, sem áður er lýst og TNS en sýnt hefur verið fram á í tilraunadýrum að slík meðferð auki blóðflæði í flipum af þessu tagi (Acta Physiol Scand 1988;134:89-94). 5. Við aðgerð daginn eftir reyndist hálfstorknað blóð vera hliðlægt í brjóstinu útundir holhönd en því ekki lýst hvort kerar hafi náð þangað og legu þeirra ekki lýst nánar í aðgerðarlýsingu. Hins vegar kveðst læknir hafa lagt þá þar, enda slíkt venja. Ljóst er að aðgerðin tókst mjög illa með hörmulegum afleiðingum fyrir Jórunni. Deilt er um hvort meginástæða drepsins hafi verið að blóðkökkur, sem safnaðist fyrir í hægra brjósti og honum hafi ekki verið hleypt út nógu snemma eða hvort meginástæðan hafi verið sú að segamyndun í æð til flipans hafi lokað blóðrennsli. Aldrei verður endanlega úr því skorið en líklegt er að báðir þættir hafi komið þar við sögu, enda geta þeir oft farið saman. Bláminn á geirvörtusvæði, sem lýst er bendir til stíflu í bláæð, stífla í slagæð veldur fölva. Stíflan getur hins vegar verið vegna utanaðkomandi þrýstings á æðina, í þessu tilviki þrýstings frá blæðingu. Hefst þar ferill, sem flestir þekkja vel við myndun legusára. Ljóst er að mun meira blæddi frá aðgerðarsvæðinu hægra megin en vinstra megin og ef til vill var sú blæðing heldur meiri en venjulegt er, þó vel innan þekktra marka. Mjög lítið kom í dren frá kvöldi aðgerðardags þar til þau voru tekin. Það þarf þó ekki að þýða að þau væru stífluð enda er því ítrekað lýst í hjúkrunarnótum að svo hafi ekki verið. Sjúklingur lýsir verulegum verkjum þennan tíma, sem verður að hafa í huga við mat á ástandinu, en lýsingar þeirra eru hins vegar ekki eins ákveðnar í sjúkraskrá. Fram kemur að fyrstu merki um þrota eða spennu í hægra brjósti er lýst daginn eftir aðgerð, en þó ekki óyggjandi fyrr en þann 26.08.1991. Eftir á að hyggja virðast þar koma fyrstu merkin um eitthvað geti verið að. Líklegt er því að tveir þættir hafi verið samverkandi. Annars vegar söfnun áðurnefnds hálfstorknaðs blóðs á aðgerðarsvæði, sem lak hliðlægt út í holhönd. Óvíst er því að dren hafi náð að sjúga það með öllu í burtu, jafnvel þó þau væru opin. Hins vegar er einnig ljóst að blóðflæðið til flipans hefur truflast, bæði af þessum völdum og að öllu líkindum einnig vegna segamyndunar og í því samhengi verður að benda á reykingar sjúklings, sem ljóslega gætu hafa aukið hættu þar á. Ólíklegt er að sýking hafi átt hér hlut að máli, hiti lágur og ljósum einkennum ekki lýst. Ákvörðun um sýklalyfjagjöf að morgni 26.08.1991 getur þó bent til að þroti sá sem lýst var hafi verið talsverður og valdið áhyggjum læknisins um sýkingu. Mjög erfitt er að segja um hvenær rétt er að fara inná jafn viðkvæmt aðgerðarsvæði og kanna málin. Setji menn sig í þær kringumstæður, sem til staðar voru, dagana eftir aðgerð. Matið er mjög erftt og gæta verður þess að vitneskja, sem fengin er eftirá er því miður haldlítil við ákvarðanir. Mjög ólíklegt er að ástæða hefði verið til þessa að kvöldi aðgerðardags né heldur daginn eftir aðgerð miðað við lýsingar í sjúkraskrá. Frekar er unnt að fallast á að tilefni hefði verið til aðgerðar þann 26.08.1991 og jafnvel frekar daginn eftir þegar bláma er lýst á geirvörtu. Minna verður þó á að aldrei er lýst missmíð á brjósti en á móti koma mjög ákveðnar lýsingar sjúklings á miklum verkjum dagana eftir aðgerð. Óvíst er hvort slík aðgerð hefði breytt neinu um gang mála en möguleikarnir hefðu vafalítið verið meiri og betri árangur en raun ber vitni. Ennfremur verður að koma fram að skráning í sjúkraskrá er ábótavant. Ekki er algjört samræmi milli skráningar á verkjalyfjum í hjúkrunarnótum og lyfjablöðum og skráning lækna á atburðum eftir aðgerð er mjög áfátt. Álit: Í ljósi ofanskráðs voru því líklega efni til að fara inn á aðgerðarsvæði einum til tveimur dögum áður en það var endanlega gert. Leggja verður þó áhersla á að mat af þessu tagi er erfitt. Fylgikvilli sá sem af aðgerðinni hlaust er velþekktur þó að hann sé fátíður og erfitt að fullyrða hvort aðgerð sem framkvæmd hefði verið fyrr hefði breytt gangi mála en líkur eru á að svo hefði verið. Ljóst er að heilsuvanda Jórunnar, sem hefur verið verulegur frá aðgerð má rekja að mestu eða öllu til aðgerðarinnar. Með úrskurði héraðsdóms 3. apríl 2001 var leitað umsagnar læknaráðs um eftirfarandi atriði sem Hæstiréttur hafði tilgreint í dómi sínum 29. mars 2001 að nauðsynlegt væri að fá áður en dómur gengi í héraði: 1. Telur læknaráð, að Jórunn Anna Sigurðardóttir hafi fengið viðhlítandi ráðgjöf fyrir aðgerðina ? 2. Telur læknaráð, að viðurkenndum aðferðum hafi verið beitt við aðgerðina ? 3. Telur læknaráð, að mistök hafi verið gerð í aðgerðinni ? 4. Er unnt að draga þær ályktanir af gögnum málsins, að keri hafi stíflast í hægra brjósti Jórunnar Önnu fljótlega eftir aðgerðina ? 5. Var of seint brugðist við til að tæma blóð úr brjóstinu þann 28. ágúst ? 6. Telur læknaráð, að mistök hafi orðið við eftirmeðferðina ? 7. Er læknaráð sammála örorkumati Júlíusar Valssonar og Sigurjóns Sigurðssonar um 20% örorku ? 8. Er læknaráð sammála örorkumati Högna Óskarssonar um 35% örorku ? 9. Ef fallist er á hvorugt örorkumatanna, hvað telur læknaráð örorku vegna aðgerðarinnar vera mikla ? 10. Telur læknaráð, að húð til ígræðslu hafi verið tekin á röngum stað í aðgerð 27. september 1991 ? Með bréfi 18. desember 2001 til Héraðsdóms Reykjavíkur svaraði læknaráð framangreindum spurningum á þennan veg: 1. Samanber gögn og framburð Ólafs Einarssonar, læknis, verður að teljast að Jórunn hafi fengið viðhlítandi ráðgjöf fyrir aðgerð, bæði munnlega ráðgjöf frá Ólafi er hann sá Jórunni á stofu strax í upphafi þeirra kynna, og síðan í skriflegu formi fyrir aðgerð er Jórunn lagðist inn á lýtalækningadeild Landspítala. Þar var Jórunni afhentur upplýsingabæklingur um aðgerðina (brjóstaminnkun) þar sem m.a. er minnst á helstu áhættur aðgerðarinnar og er það vel staðfest í skýrslum. Þar kemur fram að Jórunn man vel eftir að henni hafi verið ráðlagt að stöðva reykingar, sem bendir tvímælalaust til að hún hafi fengið umrædda ráðgjöf, þar sem ráðgjöf um reykingar er hluti af þeirri umræðu. 2. Margar viðurkenndar aðferðir eru til við brjóstaminnkun og má þar benda á hvaða textabók í lýtalækningum sem er, t.d. McCarthy - Textbook of Plastic Surgery. Sú aðferð sem notuð var við brjóstaminnkunaraðgerð Jórunnar er ein þeirra. Læknaráð telur að það sé mat hvers læknis hverja af þessum viðurkenndu aðferðum hann notar. Í tilfelli Jórunnar notaði Ólafur svokallaða Strömbeck aðgerð sem er honum vel kunn og hann hefur mikla reynslu af. 3. Hér er stuðst við aðgerðarlýsingu Ólafs á brjóstaminnkun Jórunnar. Eins og komið hefur fram er hér um að ræða aðgerðartækni sem Ólafi er vel kunn og hann hefur mikla reynslu af. Hann mun hafa gert ca. 200-300 slíkar aðgerðir. Ekki er annað að sjá en að aðgerðin hafi gengið snurðulaust fyrir sig og engin mistök hafi átt sér stað. 4. Samkvæmt hjúkrunarskýrslum er ástandi kera lýst daglega: 23.8.- Keri nr. 1 130 ml - nr. 2 135 ml 24.8.- 47 ml í kerum alls, gott sog 25.8.- gott sog, lítið í þeim, ekki stíflaðir 26.8.- kerar fjarlægðir Þetta verður að teljast eðlileg framvinda hvað varðar kera eftir aðgerð sem þessa. Reikna má með að upphaflega komi meira í kerana og minnki síðan, eins og varð í þessu tilviki. Þegar magnið hefur síðan minnkað í óveru eru kerarnir fjarlægðir. Ef keri stíflast heldur hann ekki áfram að flytja lítið magn daglega heldur stíflast alveg. 5. Eins og fram kemur í skýrslum frá Landspítala var gott eftirlit haft með framvindu Jórunnar daglega eftir aðgerð. Þann 27.8.91 var tekið eftir að verulegt vandamál var á ferð í skurðsárum í brjóstum Jórunnar þegar hjúkrunarfræðingur tók eftir bláma í efri hluta geirvörtu. Hér er rétt að benda á að fleiri en ein orsök getur valdið slíku vandamáli, og má þar nefna aukinn þrýsting vegna blæðingar, blóðbúls eða bjúgs. Eins og fram hefur komið í framburði Sigurðar Þorvaldssonar, lýtalæknis, er nokkur áhætta á truflunum á blóðflæði og vefjadrepi eftir allar brjóstaminnkunar-aðgerðir, þó slíkt sé fátítt. Áhætta þessi eykst við reykingar eftir aðgerð, þó erfitt sé að leggja tölulegt mat á þá aukningu. Þegar ljóst var að vandamál væri á ferðinni var brugðist skjótt við og fjarlægði Ólafur nokkra sauma úr hægra brjósti Jórunnar til að létta á þrýstingi, gaf henni Rheomacrodex í æð og hóf TNS meðferð til að auka blóðflæði um brjóstvef Jórunnar. Ekki er því unnt að fallast á að seint hafi verið brugðist við að meðhöndla vandamál Jórunnar. Þegar síðan kom í ljós að þessi viðbrögð dugðu ekki til var næsta dag ákveðið að fara með Jórunni í aðgerð og leita eftir blóðgúl sem hugsanlegum orsakavaldi fyrir blámanum og vefjadrepi. Við aðgerðina fannst lítill blóðgúll, 100-200 ml, út við holhönd og er frekar ólíklegt að þar hafi hinn raunverulegi orsakavaldur að óförum Jórunnar verið, þó hann geti verið meðvirkandi. Ef litið er á að vefjadrep átti sér stað í báðum brjóstum Jórunnar er líklegra að hér sé safn mismunandi orsaka, breytileiki í blóðflæði um slagæðar (arterial variation), bjúgur eftir byrjandi sýkingu (fékk hitatopp 26.8. og var sett á sýklalyf), reykingar eftir aðgerð, og lítill blóðgúll sem fannst við aðgerð 28.8.91. 6. Ekki er hægt að sjá að mistök hafi átt sér stað við framkvæmd og eftirmeðferð við brjóstminnkunaraðgerð Jórunnar, heldur að hér sé um vel þekktan, en sjaldgæfan, fylgikvilla að ræða og er miður að svo hafi orðið. Læknaráð svarar spurningum frá 7 til 9 hér að framan á þann veg að læknaráð er sammála örorkumati Júlíusar Valssonar og Sigurjóns Sigurðssonar um 20% örorku en ósammála örorkumati Högna Óskarssonar um 35% örorku. Svar læknaráðs við 10 spurningu er þetta: Ávallt er matsatriði hvaðan húð er tekin til húðflutninga. Lærið utanavert hefur verið nokkuð hefðbundinn staður til húðtöku. Ef ekkert mælir því í mót er ofanvert lærið heppilegra, svo auðveldara sé fyrir sjúkling að hylja tökustaðinn, ef hann verður áberandi eftir að húðin grær. II. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að mistök hafi verið gerð við og í kjölfar aðgerðarinnar á Landspítalanum þann 23. ágúst 1991. Telur stefnandi stefnda, sem rekstraraðila Ríkisspítala og Landspítalans og vinnuveitanda lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna, sem að málinu komu, bera bótaábyrgð á þeim mistökum. Byggir stefnandi á því, að eftirtalin mistök hafi verið gerð: 1. Skort hafi á ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. 2. Ekki hafi verið beitt viðurkenndri eða viðeigandi læknisaðferð. 3. Mistök hafi verið gerð við sjálfa aðgerðina. 4. Ónógt eftirlit og ófullnægjandi meðferð hafi verið eftir aðgerð. 5. Útlitslegur árangur aðgerðar hafi verið óviðunandi og ekki í samræmi við óskir og væntingar stefnanda. 6. Skinn hafi verið tekið af röngum stað til skinnágræðslu við aðgerðina 27. september 1991 og það valdið ónauðsynlegu lýti. Er gerð grein fyrir þessu þannig: 1) Ónóg ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. : Stefnandi byggir á því, að henni hafi ekki verið gerð nægileg grein fyrir þeirri áhættu, sem fylgir brjóstaminnkunaraðgerð á Landspítalanum. Hafi henni ekki verið gerð nægileg grein fyrir þeim vandamálum, sem upp kynnu að koma, og þeim afleiðingum, sem af kynnu að hljótast. Ef stefnandi hefði talið minnstu hættu á, að afleiðingar aðgerðarinnar yrðu jafn hörmulegar og raun ber vitni, hefði hún ekki gengist undir hana. Á það bæði við örkuml þau, sem aðgerðin hefur valdið stefnanda svo og ófullnægjandi útlitslegan árangur, svo sem rakið verður síðar. Stefnandi byggir á því, að aðgerðarlækninum, Ólafi Einarssyni, lýtalækni, hafi verið skylt að gera sér grein fyrir öllum þekktum fylgikvillum brjóstaminnkunaraðgerðar. Jafnframt hafi Ólafi borið að hafa við sig samráð um val á aðferð til brjóstaminnkunar og gera sér grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða m.a. með hliðsjón af hugsanlegum fylgikvillum. Jafnframt hafi Ólafi borið að gera sér grein fyrir þeirri áhættu, sem því fylgdi að gangast undir aðgerðina. Ekkert af þessu hafi Ólafur gert. Stefnandi segir að einu upplýsingarnar, sem henni hafi verið veittar um aðgerðina hafi verið í formi bæklings, sem henni hafi verið réttur daginn, sem hún var lögð inn til aðgerðarinnar. Telur stefnandi efni hans eitt og sér ekki nægilegt til undirbúnings aðgerðinni. 2 og 3) Ekki hafi verið beitt réttri eða viðurkenndri aðferð við brjóstaminnkunina og/eða mistök hafi verið gerð við framkvæmd aðgerðar. Þar sem röksemdir fyrir þessum málsástæðum eru nánast þær sömu verður fjallað um þær í einu lagi. Stefnandi byggir á því, að "vandamálin", sem upp komu í kjölfar brjóstaminnkunaraðgerðarinnar hafi verið meiri og afleiðingarnar víðtækari en svo, að hægt sé að tala um, að þar hafi verið um að ræða þekkta fylgikvilla, þegar eðlilega er staðið að aðgerð. Byggir stefnandi á því, að "vandamálin" megi rekja til þess, að ekki var beitt viðeigandi og/eða viðurkenndri aðferð við brjóstaminnkunina og/eða, að mistök hafi verið gerð við aðgerðina. Um vandamálin sem upp komu, vísar stefnandi til þeirra einkenna, sem komu fram í kjölfar aðgerðarinnar. Einkennin lýstu sér aðallega í mikilli blæðingu í hægra brjósti stefnanda fyrstu klukkustundirnar eftir aðgerð og miklum þrota og eymslum í hægra brjóstinu allt frá því stefnandi vaknaði eftir aðgerðina. Varðandi víðtæki afleiðinganna bendir stefnandi á hina miklu útbreiðslu vefjadrepsins í hægra brjóstinu og mikla örvefsmyndun í báðum brjóstum þó einkum því hægra. Séu þetta langtum víðtækari afleiðingar, en varað er við í þeim bæklingi, sem henni voru fengnir í hendur fyrir aðgerð. Nánar verður komið að þessum atriðum síðar undir lið 4 hér á eftir og er vísað til þeirrar umfjöllunar. Þá byggir stefnandi á því, að útlitslegur árangur aðgerðarinnar hafi engan veginn verið viðunandi burt séð frá ofangreindum "vandamálum". Bendi það til þess, að ekki hafi verið viðhafðar réttar aðferðir við aðgerðina. Nánar verður fjallað um útlitslegan árangur aðgerðarinnar undir lið 5 hér á eftir og er vísað til þess. 4) Ónógt eftirlit og ófullnægjandi eftirmeðferð. Stefnandi byggir á því, að strax í kjölfar brjóstaminnkunaraðgerðarinnar hafi farið að blæða inn á hægra brjóst hennar. Sogkerarnir í brjóstinu hafi ekki náð að hreinsa blóðið út og hafi blóð safnast fyrir í brjóstinu og myndað blóðgúlp (hematoma). Hafi það valdið þrota í brjóstinu og blóðrásartruflun til geirvörtusvæðis, sem aftur olli drepi í geirvörtunni og brjóstvef þar undir og einnig í húð samsvarandi skurði undir brjóstinu. Stefnandi telur, að eftirliti og meðferð í kjölfar aðgerðarinnar hafi verið verulega ábótavant. Miklar líkur séu á, að laga hafi mátt það sem fór úrskeiðis í aðgerðinni og koma í veg fyrir eða stöðva vefjadrepið í hægra brjóstinu, ef rétt hefði verið að málum staðið. Byggir stefnandi á því, að ástand sitt og líðan strax á fyrstu klukkustundunum eftir aðgerðina hafi gefið tilefni til ítarlegrar skoðunar og aðgerða af hálfu sérfræðilæknis. Hin mikla blóðsöfnun í blóðkerana í hægra brjósti hafi ein sér gefið tilefni til ítarlegrar skoðunar sérfræðings á ástandi stefnanda, enda umfram það magn, sem sett er fram í markmiðslýsingu í sjúkraskrá. Hafi strax mátt vera ljóst, að eitthvað hafði farið úrskeiðis í aðgerðinni. Þá byggir stefnandi á því, að ástand sitt og stöðugar umkvartanir næstu daga eftir aðgerðina hafi gefið áframhaldandi og aukið tilefni til aðgerða. Þrátt fyrir það hafi ekkert verið gert fyrr en á þriðja sólarhring eftir aðgerðina, er stefnandi var sett á sýklalyf að fyrirmælum Sigurðar Björnssonar, aðstoðarlæknis. Hafi það verið alls ófullnægjandi, enda ekkert sem benti til, að um sýkingu væri að ræða. Byggir stefnandi á því, að það hafi eingöngu verið á færi sérfræðilæknis að meta ástand stefnanda og ákvarða meðferð. Aðstoðarlæknirinn hafi hvorki haft til þess menntun né reynslu. Eftirlit sérfræðilækna hafi hins vegar verið lítið sem ekkert allt frá því stefnandi vaknaði eftir aðgerðina kl. 17.00 föstudaginn 23. ágúst 1991 og fram á þriðjudagsmorgunn 27. ágúst 1991, er Ólafur Einarsson, lýtalæknir, kom á vakt og fyrst kynnti sér ástandið. Þá byggir stefnandi á því, að Ólafur Einarsson, lýtalæknir, hafi ekki brugðist rétt við, þegar hann á fjórða degi eftir aðgerð "uppgötvaði", að ekki var allt með felldu. Hafi hann þá þegar átt að taka stefnanda í aðgerð og tæma blóðið út úr hægra brjóstinu. Loks byggir stefnandi á því að ekki hafi verið forsvaranlegt að útskrifa hana af Landspítalanum þann 30. ágúst 1991. Ástand hennar hafi gefið tilefni til, að hún yrði höfð lengur inni á legudeild og verulegar líkur á, að hægt hefði verið að takmarka vefjadrepið, ef það hefði verið gert. 5) Útlitslegur árangur óviðunandi og ekki í samræmi við óskir og væntingar stefnanda. Stefnandi byggir á því, að burtséð frá afleiðingum vefjadrepsins í hægra brjóstinu, hafi útlitslegur árangur brjóstaminnkunaraðgerðarinnar verið alls óviðunandi. Stefnandi byggir á því, að Ólafur Einarsson, aðgerðarlæknir, hafi fjarlægt of mikið af brjóstvef miðað við óskir stefnanda og það, sem eðlilegt mátti teljast í þessu tilviki. Eftir aðgerðina urðu brjóstin mjög lítil, svo minnsta gerð brjóstahaldara með bollastærð A var jafnvel of rúm. Stefnandi hafði beðið um, að brjóstin yrðu höfð meðalstór (medium) þannig að þau fylltu brjóstahaldara með bolla af stærðinni B. Telur stefnandi aðgerðarlækni bera fulla ábyrgð á árangri aðgerðar að þessu leyti. Stefnandi byggir einnig á því, að brjóstin hafi eftir aðgerðina verið mjög ósamstæð og vinstri geirvartan hafi verið sett allt of ofarlega á brjóstið. Þá hafi ör eftir aðgerðina orðið ónauðsynlega stór og áberandi. 6) Skinn tekið á röngum stað til ígræðslu í aðgerðinni 26. september 1991 og það valdið óþarfa lýti. Stefnandi telur stefnda bera bótaábyrgð á öllu því tjóni, sem stefnandi hefur orðið fyrir af völdum aðgerðarinnar jafnt fjárhagslegu sem ófjárhagslegu. Telur stefnandi tjón sitt vera fólgið í útlögðum kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu, vaxta og lántökukostnaðar og tjóns vegna missis íbúðar svo sem nánar er gerð grein fyrir í stefnu. Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu bóta fyrir örorkutjón, sem grundvallað sé á örorkumati læknanna Júlíusar Valssonar og Sigurjóns Sigurðssonar frá 12. mars 1997 og örorkumati Högna Óskarssonar geðlæknis frá 20. september 1997. Ákvörðun stigs varanlegrar örorku styður stefnandi við mat hins síðastnefnda. Örorkutjónið sé í prósentum talið þá þannig: Tímabundin örorka: 100% frá 23. ágúst 1991 - 31. október 2001. Varanleg örorka: 35% frá 1. nóvember 2001 til æviloka. Stefnandi byggir ofangreindar kröfur á því, að afleiðingar aðgerðarinnar 23. ágúst 1991 hafi leitt til varanlegra líkamlegra óþæginda og verulega skertrar hreyfigetu einkum í hægri handlegg. Einkenni þessi megi fyrst og fremst rekja til örvefshellu, sem myndast hafi í brjóstunum í kjölfar vefjadrepsins einkum í hægra brjóstinu. Einkennin megi þó að hluta rekja til vefjagiktar, sem tilkomin sé af hinu andlega álagi, sem afleiðingar aðgerðarinnar hafi valdið stefnanda. Að auki byggir stefnandi á því, að afleiðingar aðgerðarinnar hafi haft slæm áhrif á andlega heilsu sína, sem komi til með að vera varanleg. Fljótlega eftir aðgerð hafi farið að bera á miklu þunglyndi hjá stefnanda. Þunglyndið lýsi sér í kvíða, svefntruflunum, dapurleika, svartsýni og reiði. Byggir stefnandi á því, að þessar líkamlegu og andlegu afleiðingar aðgerðarinnar hafi gert sér ókleift að stunda vinnu og muni hafa veruleg áhrif á starfsgetu sína um ófyrirséða framtíð. Þá byggir stefnandi á því, að möguleika sínir til að fara út á vinnumarkaðinn á ný og fá sér vinnu, séu takmarkaðir af menntunarskorti, aldri og kynferði. Við mat á tekjutapi vegna afleiðinga aðgerðarinnar sem hér um ræðir kveðst stefnandi styðjast við útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings frá 18. apríl 2002 sem lagður hefur verið fram í málinu en þar segir m.a.: „Jórunn Anna Sigurðardóttir varð fyrir heilsutjóni eftir læknisaðgerð 23/8 1991. Þann dag kalla ég slysdag. Hún er fædd 26/2 1957 og hefur því verið 34 ára á slysdegi. Örorka er sem hér segir eins og í fyrri útreikningi: Til októberloka 2001 100% Síðan varanleg örorka 35% Þú óskar að miðað sé við meðaltekjur afgreiðslufólks með þeim hækkunum sem orðið hafa frá í nóvember 1998. Þá töldust meðaltekjur vera kr. 1.600.000 á ári. Síðan varð almenn hækkun um 3,65% í ársbyrjun 1999 og 3,9% þann 1/5 2000. Þá er meðalhækkun 2000-2001 talin 12-15% (ég reikna með 13,5%) og 10% hækkun frá 2001 til 2002. Með þessum hækkunum verða viðmiðunartekjur nú kr. 2.151.300. Á áðurnefndum forsendum um tekjur og miðað við, að tap vegna slyssins sé á hverjum tíma sami hundraðshluti tekna og örorka er metin, fæst eftirfarandi áætlun: Áætlaðar tekjur Tekjutap Árið 1991, frá slysdegi 361.700 361.700 - 1992 1.035.600 1.035.600 - 1993 1.075.700 1.075.700 - 1994 1.110.500 1.110.500 - 1995 1.161.700 1.161.700 - 1996 1.243.000 1.243.000 - 1997 1.455.900 1.455.900 - 1998 1.561.400 1.561.400 - 1999 1.626.600 1.626.600 - 2000 1.723.100 1.723.100 - 2001 1.955.700 1.743.900 Síðan árlega 2.151.300 753.000 Höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps reiknast mér á slysdegi: Vegna tímabundinnar örorku kr. 13.158.700 - varanlegrar örorku - 9.649.000 Samtals kr. 22.807.700 Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætla ég 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku, kr. 578.900.- ----------------------------------------- Þú óskar, hr. lögm., að ég reikni slysdagsverðmæti launa Jórunnar og atvinnuleysisbóta árin 1992 og 1993, og eftirfarandi bóta frá Tryggingastofnun ríkisins: Sjúkradagpeninga árið 1991, örorkubóta 26/4 1995 og 29/3 2000, örorkulífeyris, tekjutryggingar og uppbóta á lífeyri frá júlí 1993 til október 2001. Upplýsingar um laun og atvinnuleysisbætur eru í skattframtölum. Tölur um bætur Tryggingastofnunar tek ég úr yfirlitum stofnunarinnar. Útreikningur er á meðfylgjandi blaði. Niðurstöður eru þessar: Greiðsla Slysdagsverðm. Laun 1992 og 1993 369.110 357.400 Atvinnuleysisbætur 1992 og 1993 202.618 197.400 Sjúkradagpeningar 1991 45.497 45.200 Örorkubætur 1995 og 2000 644.299 602.600 Örorkulífeyrir, tekjutrygging og uppbót 1993 - október 2001 5.390.822 5.061.200 Samtals 6.652.976 6.263.800 Greiðslurnar eru samtals kr. 6.652.976 og slysdagsverðmæti þeirra allra kr. 6.263.800. -------------------------------------------- Við útreikning höfuðstólsverðmætis eru fram að útreikningsdegi 18/4 2002 notaðir vextir og vaxtavextir (ég legg vexti við höfuðstól um hver áramót) af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands (7% frá slysdegi, 4% frá 11/10 91, 3,75% frá 1/11 91, 3,5% frá 21/11 91, 3% frá 1/12 91, 2,5% frá 1/2 92, 2% frá 11/2 92, 1,25% frá 21/3 92, 1% frá 1/5 1992, 1,25% frá 11/8 93, 0,5% frá 11/11 93, 0,65% frá 1/6 1995, 0,75% frá 1/10 96, 0,9% frá 21/1 97, 1% frá 1/5 97, 0,7% frá 1/4 98, 0,6% frá. 21/10 98, 0,7% frá 11/4 99, 1% frá 21/1 2000, 1,2% frá 11/7 00, 1,3% frá 21/8 00, 1,7% frá 21/11 00, 1,4% frá 1/4 01 og 1,5% frá 21/6 2001) - Samsettir vextir frá slysdegi til útreikningsdags eru 12,13%. - Eftir útreikningsdag eru notaðir 4,5% vextir og vaxtavextir. Dánarlíkur fara eftir reynslu áranna 1976 til 1980 og líkur fyrir missi starfsorku í lifanda lífi eftir sænskri reynslu. Ekki er tekið tillit ti1 skatta." Stefnandi krefst þannig 6.894.900 kr. bóta vegna tímabundinnar örorku en 7.719.200 kr. bóta vegna varanlegrar örorku. Þá krefst stefnandi 1.368.500 kr. bóta vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu miskabóta vegna þess ófjárhagslega tjóns, sem hún hafi orðið fyrir vegna fyrrgreindra mistaka við læknismeðferðina á Landspítalanum í tengslum við brjóstaminnkunaraðgerðina. Gerir stefnandi kröfur um bætur vegna tímabundinna og varanlegra líkamlegra og andlegra þjáninga og lýta, hneisu og röskunar á stöðu og högum. Til rökstuðnings við fjárhæð kröfunnar er vísað til atvika málsins eins og þeim hefur verið lýst og fram koma í gögnum málsins. Bótakrafa stefnanda er sundurliðuð þannig: Útlagður kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu: Komur á heilsugæslustöð kr. 5.100.- Viðtöl og skoðanir hjá sérfræðingum kr. 19.683.- Saltvatnsinnlagnir í brjóstum kr. 40.000.- Svæfing kr. 20.000.- Viðtöl hjá sálfræðingi kr. 139.700.- Sjúkraþjálfun kr. 7.296.- Árgjald á líkamsræktarstöð kr. 39.190.- Komur á sólbaðsstofu kr. 255.000.- Lyfjakostnaður kr. 7.847.- Áætluð framtíðarútgjöld kr. 1.000.000.- Samtals kr. 1.533.816.- Vaxta- og lántökukostnaður v/lána í Íslandsbanka hf.: Vaxta- og lántökukostnaður árið 1992 kr. 48.949.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1993 kr. 80.215.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1994 kr. 57.263.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1995 kr. 102.710.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1996 kr. 223.336.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1997 kr. 118.207.- Vaxta- og lántökukostnaður árið 1998 kr. 123.419.- Lántökukostnaður árið 1999 kr. 35.990.- Áætlaður framtíðar vaxta- og lántökukostn. kr. 1.555.928.- Samtals kr. 2.346.017.- Tjón v/missis íbúðar: Greiddar afborganir af Byggingasjóðslánum kr. 518.783.- Ógreidd vanskil af Byggingasjóðslánum kr. 1.854.711.- Áætluð húsaleiga frá ágúst 1990 til mars 1997 kr. [1.600.000.-] Samtals kr. 773.494.- Tímabundin örorka: Tapaðar atvinnutekjur frá 23.08.1991-31.10.2001 kr. 13.158.700.- Laun 1992 og 1993 kr. [357.400.-] Atvinnuleysisbætur 1992 og 1993 kr. [197.400.-] Sjúkradagpeningar 1991 kr. [45.200.-] Örorkubætur 1995 og 2000 kr. [602.600.-] Örorkulífeyrir, tekjut. og uppb. 1993- apríl 2000 kr. [5.061.200.-] Samtals kr. 6.894.900.- Varanleg örorka: Örorkutjón kr. 9.649.000.- 20% frádráttur vegna eingreiðsluhagr. og skattfrelsis kr. [1.929.800.-] Samtals kr. 7.719.200.- Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda kr. 1.368.500.- Miskabætur kr. 2.000.000.- Alls samtals kr. 22.635.963.- III. Af hálfu stefnda er haldið fram að ósannað sé að starfsmönnum lýtalækningadeildar Landspítalans hafi orðið á bótaskyld mistök við aðgerð á stefnanda 23. ágúst 1991 og eftirlit og meðferð eftir aðgerðina hafi verið ábótavant. Stefnandi hafi fært rök sín, fyrir ætlaðri bótaábyrgð stefnda, fram í sex töluliðum og sé þeim svarað í sömu röð þannig: Stefnandi telur að skort hafi á ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. Fullyrðingu þessari er mótmælt sem rangri. Ólafur Einarsson, læknir, fullyrðir að hann hafi a.m.k. tvisvar sinnum persónulega útskýrt þá áhættuþætti sem fylgt gætu aðgerð þessari. Fyrst þegar aðgerðin var ákveðin í samráði við hann og síðan fyrir aðgerðina á spítalanum sjálfum. Þar að auki hafi stefnandi fengið bækling um aðgerðina þar sem m.a. er gerð ítarleg grein fyrir áhættuþáttum og þar á meðal því sem upp kom síðar hjá stefnanda. Stefnandi hafi því verið eins upplýstur og hugsast gat og fullyrðingar um annað beinlínis rangar. Að auki er í þessu sambandi á því byggt að almenn vitneskja er um það í þjóðfélaginu að öllum læknisfræðilegum aðgerðum fylgir einhver áhætta sem fyrir fram er ekki séð fyrir um. Stefnandi byggir á því, að ekki hafi verið beitt viðurkenndri eða viðeigandi læknisaðgerð. Þessari fullyrðingu fylgja engar röksemdir. Þessi fullyrðing er röng og enginn þeirra sérfræðinga sem tjáð sig hafa um mál þetta hefur staðfest þessa fullyrðingu stefnanda. Það sama á við þá fullyrðingu stefnanda að mistök hafi verið gerð við framkvæmd aðgerðar. Enginn hefur staðfest þá fullyrðingu heldur. Meðan þetta er einungis fullyrðing án nokkurra sannana, þá er fullyrðingin órökstudd og þar með þýðingarlaus fyrir málatilbúnað stefnanda. Stefnandi telur að ónógt eftirlit og ófullnægjandi meðferð hafi verið eftir aðgerð hennar í ágúst 1991. Þessari fullyrðingu er algjörlega vísað á bug. Eins og áður hefur verið bent á, þá er eftirliti með stefnanda skilmerkilega lýst í hjúkrunarskýrslu ... Þar kemur í raun ekkert óvenjulegt fram fyrstu þrjá sólarhringana eftir aðgerð 23. ágúst 1991. Eftirlit var með stefnanda allan sólarhringinn og á skýrslu hennar eru skráðar upplýsingar í samræmi við fyrirliggjandi gátlista. Stofugangur, skoðanir og viðtöl lækna er þar ekki skráður nema eitthvað óvenjulegt sé á seyði. Á fjórða degi eftir aðgerð kom í ljós að eitthvað hafði eða var að fara úrskeiðis. Í fyrstu var talið að sýking væri að byrja og var strax brugðist við því með viðeigandi lyfjagjöf. Auk þess var gefið lyf til að auka blóðrás í brjósti stefnanda. Hiti lækkaði strax við lyfjameðferðina og var því í fyrstu talið að upphafleg greining hefði verið rétt. Fljótlega kom þó í ljós að meira var að og við því var strax brugðist með nýrri aðgerð á fimmta degi sem þjónaði þeim tilgangi að koma í veg fyrir drep í hægra brjósti. Þegar upp var staðið tókst ekki að koma í veg fyrir drepið og að því leytinu til fór upphafleg aðgerð úrskeiðis. Drep í og við geirvörtu er þekktur fylgikvilli sem fylgir brjóstminnkunaraðgerðum. Af hverju sumir fá drep en aðrir ekki eftir slíkar aðgerðir hefur enn ekki verið útskýrt. Það er á hinn bóginn algjörlega ósannað að nokkuð hafi farið faglega úrskeiðis eftir aðgerðina hjá því starfsfólki Landspítalans sem annaðist stefnanda. Á sama hátt er ósannað að starfsfólk Landspítalans hafi brugðist skyldum sínum gagnvart stefnanda, meðan á dvöl hennar á spítalanum stóð, og ekki gert allt það sem því bar að gera á grundvelli þeirrar vitneskju sem lá fyrir á hverjum tíma. Sjálfsagt er það alltaf matsatriði hvað mikið á að taka af brjóstum þegar þau eru minnkuð. Í þessu máli skiptir sjálfsagt máli að minnkunin var af læknisfræðilegum orsökum, þ.e. ekki beinlínis fegrunaraðgerð. Í málinu kemur fram að stefnandi þjáðist fyrir aðgerð af vöðvabólgu og höfuðverkjum sem rakið var til of stórra brjósta. Væntanlega hefur það verið mat lækna að minnkunin þyrfti að vera veruleg, ef aðgerðin ætti að ná tilgangi sínum, þ.e. að losa stefnanda undan áður nefndum einkennum. Ólafur Einarsson, læknir, taldi sig hafa útskýrt nákvæmlega fyrir stefnanda hvað hann hyggðist fyrir og teiknaði hann fyrirhugaða stærð brjóstanna í samráði við stefnanda skömmu fyrir aðgerðina sjálfa. Eftirfarandi drep truflaði auðvitað þessa mynd því við það minnkaði hægra brjóstið enn frekar. Leiddi það síðar til þess að samræma þurfti stærð beggja brjósta. Við þetta var ekki ráðið vegna þess fylgikvilla sem kom upp í framhaldi af fyrstu aðgerð. Það er ekki rétt að skinn hafi verið tekið af röngum stað til skinnágræðslu við aðgerðina 27. september 1991 og það valdið ónauðsynlegu lýti. Sá staður sem notaður var til skinntöku er sá staður sem venjulega er notaður þegar svona háttar til og hann er talinn henta vel til slíkra flutninga. Skinntökustaðurinn greri fljótt og vel og ekki er að sjá á litmyndum af viðkomandi stað, sem liggja frammi í málinu, að lýti hafi fylgi skinntökunni. Af hálfu stefnda er töluleg kröfugerð stefnanda talin óhefðbundin og í engu samræmi við þær venjur og þau dómafordæmi sem skapast hafi um sambærileg bótakröfumál fyrir gildistöku skaðabótalaganna l. júlí 1993. Öllum tölulegum forsendum og bótakröfum stefnanda í heild sinni er algjörlega mótmælt sem þýðingarlausum og ósönnuðum. Af hálfu stefnda er talið að stefnandi geri í kröfugerð sinni lítinn sem engan greinarmun á meintum líkamlegum afleiðingum ætlaðra mistaka í aðgerðinni í ágúst 1991 og þeim andlegu erfiðleikum sem hrjáð hafi stefnanda. Flest sem úrskeiðis hafi farið í lífi stefnanda virðist aðgerðinni að kenna, hvort sem um sé að ræða þunglyndi, vöðvagigt eða hreyfingaerfiðleikar svo ekki sé minnst á fjármál, atvinnumál og jafnvel samskipti við annað fólk. Þetta geti auðvitað ekki staðist, jafnvel þó talið yrði að einhver mistök hefðu átt sér stað við aðgerðina eða eftirmeðferð á spítala. Ljóst sé t.d. að þunglyndi hrjáði stefnanda að einhverju marki fyrir aðgerðina og eins virðist hún hafa þjáðst af höfuðverkjum, sljóleika og vöðvabólgu svo dæmi séu tekin. Í þeim málsskjölum sem stefnandi byggir á virðist engin tilraun vera gerð til að tengja þessa hluti saman, þ.e. ekki er gerð tilraun til að leita að líklegum uppruna þeirra vandamála sem hrjá stefnanda. Í stað þess sé allri sök skellt gagnrýnislaust á aðgerðina í ágúst 1991 og öll vandamál stefnanda talin afleiðing hennar. Örorkumat sem liggur frammi í málinu er talið af stefnda endurspegla að sumu leyti þá óvissu sem málatilbúnaður stefnanda byggir á. Þrenns konar örorkumat liggi frammi í málinu. Vigfús Magnússon, tryggingalæknir, meti örorku stefnanda 10% í febrúar 1995. Í mars 1997 hafi Júlíus Valsson og Sigurjón Sigurðsson, tryggingalæknar, metið varanlega og tímabundna örorku stefnanda 20%. Í desember 1997 hafi Högni Óskarsson, geðlæknir, metið varanlega örorku stefnanda 35%, en tímabundna örorku 75% út árið 1998. Kröfugerð stefnanda sé hins vegar byggð á 100% varanlegri örorku út árið 2001, en 35% eftir það. Sú kröfugerð virðist vera byggð á hyggjuviti stefnanda sjálfs. Við lestur þessa örorkumats og samanburð komi í ljós að fullkomin óvissa sé um það hvað megi hugsanlega rekja til aðgerðarinnar 1991 og hvað sé í örorku stefnanda sem rekja megi til annarra atriða í lífi hennar. Með öðrum orðum, meint örorka stefnanda sem sannanleg afleiðing af aðgerðinni 23. ágúst 1991, sé ósönnuð. Kröfugerð stefnanda sé auk þess þannig fram sett að erfitt verði fyrir dómara, ef ekki útilokað, að leggja dóm á hana. Af hálfu stefnda sé reyndar ekki gerð sjálfstæð krafa um frávísun, en þó megi ætla að málatilbúnaðurinn allur sé þess eðlis að dómari verði að vísa málinu frá dómi ex officio. Af hálfu stefnda er mótmælt sérstaklega öllum kröfum stefnanda sem byggja á meintum fjárhagslegum afleiðingum aðgerðarinnar í ágúst 1991. Þá sé átt við kröfur sem snúa að lántökum stefnanda, tjóni vegna missis íbúðar, ýmsan útlagðan kostnað í fortíð og til framtíðar, og svo framvegis. Flest í þessari kröfugerð stefnanda sé án fordæma og í engu samræmi við íslensk dómafordæmi. Örorkuútreikningi stefnanda sé mótmælt sem ósönnuðum. Mótmæli þessi eiga að sjálfsögðu bæði við um meinta tímabundna og varanlega örorku. Útreikningarnir séu að hluta til einhliða útreikningar stefnanda sem að auki séu byggðir á órökstuddum og ósönnuðum grundvelli. Miskabótakrafa stefnanda sé og sama marki brennd. Í stefnu geri stefnandi í raun kröfu um það að sönnunarbyrði verði snúið við eða að minnsta kosti að slakað verði á hinni almennri reglu skaðabótaréttarins um að sá sem heldur fram fullyrðingu beri að sýna fram á að fullyrðingin sé rétt. Krafa þessi líti út fyrir að vera sett fram á þeim grundvelli að ófullnægjandi sjúkraskrár liggi fyrir og að Landspítali hafi vanrækt að afla upplýsinga um málið. Kröfu um öfuga sönnunarbyrði eða að slakað verði á sönnunarbyrði sé mótmælt. Jafnframt er því mótmælt að ónógar upplýsingar séu fyrir hendi í máli þessu og að Landspítali hafi neitað stefnanda um upplýsingar úr sjúkraskrám sem varða hana sjálfa. Þvert á móti hafi spítalinn reynt til hins ýtrasta að veita stefnanda allar þær upplýsingar og skýringar sem unnt sé að láta í té. Umtalsverðar skjalfestar upplýsingar liggja fyrir um mál þetta allt og þar á meðal þá aðferð sem viðkomandi læknir viðhafði við brjóstaminnkunina. Sama eigi við um eftirmeðferð á Landspítala varðandi aðgerðina og allt annað sem varðaði innlögn stefnanda á árinu 1991. Í þessu sambandi sé rétt að ítreka að stefndi býr ekki yfir neinni samantekt um tíðni fylgikvilla við brjóstaminnkunaraðgerðir á Landspítala, hvorki hvað varðar einstaka lækna né almennt á spítalanum. Að lokum þyki nauðsynlegt að mótmæla vottorði Ólafs Péturs Jakobssonar, lýtalæknis, sem lagt hafi verið fram í málin. Í umsögn Guðmundar Más Stefánssonar, lýtalæknis, og umsögn Ólafs Einarssonar, lýtalæknis, sem einnig hafi verið lagðar fram, komi fram rökstudd gagnrýni á vottorði Ólafs Péturs. IV. Jórunn Anna Sigurðardóttir gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Hún sagði m.a. að hún hefði reynt að fara að vinna eftir að Ólafur Einarsson læknir hefði skrifað hana vinnufæra eftir læknisaðgerðir hans. Hún kvaðst hafa byrjað að leysa af í versluninni „Body Shop" og „Kjallaranum" sem Oddur Pétursson á. Hún kvaðst hafa byrjað að leysa af í hádeginu og hafa reynt að vinna tvo tíma á dag og reynt að koma sér áfram en hún hafi dottið niður í þunglyndi og þetta hafi allt verið erfitt. Hún kveðst hafa reynt að bjarga sér en því miður hefði hún ekki ráðið við störfin. Hún sagði að á Landspítalanum hafi verið búið að gera þrjár aðgerðir á henni. Hægri handleggurinn hafi verið fastur niðri. Hún kvaðst ekki hafa getað lyft honum upp. Reynt hefði verið að hliðra til fyrir hana - að hafa hana bara í afgreiðslu. Kvaðst hún ekki hafa gert neitt nema afgreiða viðskiptavini. Hún hefði ekki getað þurrkað af né tekið upp vörur eða annað. Hún kvaðst einfaldlega ekki hafa ráðið við þetta vegna verkja sem hún hafi haft í handlegg og öxl. Hún sagði að aðdragandi þess að hún fór í brjóstaminnkunaraðgerð hafi verið sá að hún var með stór og þung brjóst og mikla vöðvabólgu í herðum og upp í háls. Hún hafi verið með tíða höfuðverki. Þetta hafi orðið til þess að hún hefði leitað til lýtalæknis, Ólafs Einarssonar. Kvaðst hún hafa pantað tíma í maí 1989 og farið fyrst í viðtal. Hann hafi skoðað hana og sagt sitt álit „að þetta sé of þungt og sigið." Hann hafi ákveðið að setja hana á biðlista. Þá hafi verið um að ræða ársbiðlista. Kvaðst hún hafa klætt sig úr að ofan og staðið upp við vegg í Domus Medica. Hafi hann tekið upp brjóst hennar og sagt: „Já, þau eiga að vera svona. Svo ræðum við þetta allt síðar þegar að aðgerðardegi er komið." Áður en hún var kölluð til aðgerðar kveðst hún hafa orðið ófrísk og átt dreng. Það hafi virkað þannig að ekki hafi verið hringt í hana fyrr en í maí 1991 en drenginn hefði hún átt 1. ágúst 1990. Þá hefði hún átt að mæta upp á Landspítala tveim dögum síðar en þá hefði komið brunatilfelli inn svo að aðgerðinni hefði verið frestað. Þann 20. ágúst hafi síðan verið hringt í hana og hún beðin um að mæta í aðgerð þann 23. Kvaðst hún hafa mætt inn á Landspítala þann 22., klukkan 9 um morgun, í blóðprufu og myndatöku. Hefði hún síðan fengið að leggjast inn klukkan 9 um kvöldið vegna þess að hún hafi þurft að koma barninu sínu fyrir. Þá hafi Sigurður Björnsson [læknir] tekið af henni skýrslu varðandi svæfingu, hvort hún hefði ofnæmi fyrir pensillíni eða einhverju þess háttar. Síðan hafi hjúkrunarfræðingur ritað lögheimili og framangreint niður á blað og skýrt henni frá bæklingi sem gott væri fyrir hana að lesa fyrir aðgerðina sem framkvæma ætti næsta morgun. Hún kvað Ólaf Einarsson ekki hafa tekið á móti sér á staðnum. Sigurður Björnsson hefði verið kynntur sem kandídat og henni tjáð að hann yrði aðstoðarlæknir við aðgerðina. Sigurður Björnsson hefði ekki gert henni grein fyrir fylgikvillum sem upp gætu komið eftir aðgerðina, eina leiðbeiningin sem hún hafi fengið hafi verið umræddur bæklingur. Kvaðst hún hafa „flett yfir" bæklinginn en ekki lesið hann. Bæklinginn hefði hún ekki fengið afhentan til eignar heldur til lestrar á staðnum. Hún kvað hafa verið útskýrt fyrir sér varðandi sogrörin, hún yrði með sogrörin í þrjá til fjóra daga. Aðallega hafi verið farið inn á það. Hún sagði að 23. ágúst 1991 hafi hún verið kölluð inn í litið herbergi, skoðunarherbergi, uppi á deild 13 A, lýtadeildinni. Þar hafi Ólafur komið. Mikið hafi verið að gera. Hann hefði sagt: „Sæl Jórunn mín, nú ætla ég að teikna þig upp." Kvaðst hún hafa verið ber að ofan og hafi hann teiknað sig upp. Kvaðst hún þá hafa sagt við hann: „Heyrðu Ólafur, hvernig er þetta, hvernig gengur þetta fyrir sig, hafið þið einhverja staðla á brjóstum?" Hafi hún tekið sem dæmi: small, medium, large. Hann hefði svarað því að ekki væri um sérstaka staðla að ræða. Kvaðst hún þá hafa sagt við hann: „Þú mátt ekki taka of mikið af mér þannig að ég verði flatbrjósta. Ég vil hafa svona stærð sem kallast gæti medium framan á mér." Sagði hún að hann hefði samþykkt þetta. Á hinn bóginn hefði ekkert verið rætt um hugsanlega fylgikvilla. Ekkert hefði heldur verið rætt um aðgerðina sjálfa, hvernig hún gengi fyrir sig. Ekkert hefði verið rætt um hvaða tækni ætti að beita. Aðspurð kvaðst hún hafa reykt hálfan pakka á dag á þessum tíma. Hún hefði sagt Sigurði Björnssyni frá því fyrir viðtalið við Ólaf. Það hefði hins vegar ekki komið til umræðu í viðtalinu við Ólaf. Hún sagði að Ólafur hefði ekki orðað það við sig að varasamt væri að reykja eftir aðgerðina. Hún sagði að reiknað hefði verið með fjórum til fimm dögum hjá henni á sjúkrahúsinu eftir aðgerð. Hún sagði að legudagarnir hefðu orðið frá 23. til 30. ágúst. Stefnandi sagði að hún muni eftir sér um fimmleytið eða sexleytið að hún vaknar eftir aðgerðina 23. ágúst 1991. Þá hefði hún haft þörf fyrir að fara að pissa. Hefði hún fengið aðstoð við að fara á klósettið. Síðan hefði hún farið upp í rúm aftur. Kvaðst hún hafa verið vönkuð og hafa legið fyrir. Aðspurð taldi hún að aðgerðin hefði hafist um tíuleytið um morguninn. Hún kvaðst hafa verið aum eftir að hún vaknaði og fundið fyrir þrýstingi í hægra brjóstinu um átta- eða níuleytið um kvöldið. Hefði hún kvartað út af því við hjúkrunarfræðing. Hjúkrunarfræðingurinn hefði tjáð sér að þetta væri eðlilegt. Þetta væri stórt og mikið skurðsvæði. Ekki hefði verið kallaður til læknir til að skoða hana. Læknir hefði ekki litið til hennar eftir að aðgerðinni var lokið þennan dag. Hún kvaðst ekki hafa haft neinar efasemdir fyrsta daginn um að allt hefði gengið vel. Þegar hún vaknaði daginn eftir aðgerðina 24. ágúst, kvað hún sér hafa liðið illa. Hefði hún fundið fyrir auknum þrýstingi, brjóstið mjög spennt og mikill hiti. Kvaðst hún hafa kallað nokkrum sinnum á hjúkrunarkonurnar. Hefði henni verið tjáð að rörin gætu pirrað hana, allt væri eðlilegt. Kvaðst hún hafa haft mikla verki. Hefði henni verið gefið verkjalyf sem hafi slegið á þetta í tvo eða þrjá tíma. Kvaðst hún hafa kvartað aftur. Hefði það gengið þannig fyrir sig að henni hefði verið gefið verkjalyf oft þennan dag. Læknir hefði ekki verið kallaður til. Hjúkrunarfólkið hefði tjáð henni að allt væri eðlilegt. Aðfaranóttina 25. ágúst hefði henni verið gefið verkjalyf. Þrýstingurinn hefði haldið áfram. Kvaðst hún þá hafa uppgötvað að þetta gat ekki verið eðlilegt. Hefði hún kvartað við hjúkrunarfræðingana. Þær hefðu séð að brjóstið var mikið spennt og eftir því sem hana minnir þá hefði það gerst að kvöldi þann 25. ágúst að hjúkrunarfræðingur kom með stóra sprautu, opnaði fyrir „drenið" og reyndi að sjúga út. Kvaðst hún hafa upplifað mjög sterkt að ekki væri allt með felldu. Ekki hefði verið kallaður til sérfræðingur þrátt fyrir stöðugar kvartanir hennar. Hefði henni verið gefið svefnlyf en svefnlyf hefði hún aldrei áður tekið né sterk verkjalyf. Hún hefði því haft mjög lítið lyfjaþol þannig að hún hefði sofnað. Kvaðst hún hafa verið viðkvæm og „brotnað saman." Þá hefði henni verið gefið róandi lyf sem hún hefði aldrei áður neytt. Næsta dag, eða sunnudaginn 25. ágúst, kvað hún ástand sitt hafa farið hratt niður á við. Ekki hefði verið hlustað nægilega á kvartanir hennar. Hefði hún kvartað mikið um verki í hægra brjósti undan þrýstingi. Reynt hefði verið að sjúga þar út með sprautu. Kvaðst hún hafa spurt hvort það gæti verið að um stíflu væri að ræða, þar eð hún hefði ekki haft vit á því, en hún hefði vitað að eitthvað var að brjóstinu. Lögð hefði verið mikil áhersla af hjúkrunarfræðingum á að rörin, sem sett eru inn í brjóstin, gætu pirrað hana. Samt hefði henni fundist skrýtið að hjúkrunarfræðingur hefði reynt að sjúga út blóð sem ekki kom. Þetta kvað hún hafa gerst á kvöldvaktinni 25. ágúst. Ástand sogbrúsanna hefði verið þannig á kvöldvaktinni að ekkert kom í þá. Enginn læknir hefði litið á hana þessa helgi. Aðfaranóttina 26. ágúst kvað stefnandi sér hafa liðið illa. Hefði henni verið gefið verkjalyf og svefnlyf og róandi lyf. Að morgni 26. ágúst hefðu sogdrenin verið fjarlægð og hún sett á sýklalyf. Rörin hefðu verið laus í hægra brjóstinu og dottið út þegar hreyft var við þeim. Hefði Árni Björnsson læknir verið kallaður til nokkrum klukkutímum síðar eða seinni part dagsins. Árni hefði séð hvað um var að vera og farið með hana inn í lítið herbergi á staðnum, skorið undir brjóstið og hleypt út blóði, 200 til 300 millilítrum. Kvaðst hún vilja lýsa undrun sinni yfir að ekki væri getið um þetta í sjúkraskrám. Blámi hefði verið í kringum geirvörtuna þegar Árni gerði þessa aðgerð. Ólafur Einarsson læknir hafi fyrst daginn eftir litið á hana eða þriðjudaginn 27. ágúst. Hún sagði að Ólafur Einarsson læknir hefði komið á stofugang og hefði hann séð greinilega hvað um var að vera. Hefði hún kvartað undan þrýstingi. Þrýstingurinn hefði hjaðnað um tíma eftir að Árni hleypti út blóðinu en komið fljótt aftur. Hefði hún haldið áfram að kvarta undan þessum þrýstingi. Kvað hún Ólaf hafa farið með hana í litla herbergið, sem áður var getið um, og hann hafði notað þegar hann „teiknaði hana upp" fyrir aðgerðina. Með honum hafi verið hjúkrunarfræðingur. Þá hafi aftur verið hleypt út 200 til 300 millilítrum. Þá hefði hann sagt: „Jórunn, nú er eitthvað að ske. Ég verð að taka ákvörðun. Það verður að opna brjóstið aftur. Þú verður að búa þig undir aðgerð aftur á morgun." Kvaðst hún hafa algjörlega brotnað niður við þetta. Viðmót læknisins hefði ekki verið hlýlegt. Ekki hefði verið hlúð að henni. Þarna hefði hún fengið staðfestingu á að grunur hennar um að eitthvað verulegt væri að væri á rökum reistur. Hún kvaðst muna eftir að seinni partinn þennan dag hefði henni verið gefið blóðlyf og veitt raförvun. Kvaðst hún muna eftir að Ólafur hefði þá komið boðum til hennar símleiðis að hún mætti ekki reykja. Kvaðst hún hafa reykt eina eða tvær sígarettur þessa daga á sjúkrahúsinu, allan tímann. Kvaðst hún ekki muna hvort hún reykti eina sígarettu eftir það eða enga. Hún hefði tekið mark á aðvöruninni. Þann 28. ágúst kvaðst hún aftur hafa farið í aðgerð. Hefði henni verið gefið róandi lyf og svefnlyf fyrir nóttina. Hefði hún verið tekin seint í aðgerðina vegna þess að brjóstið hefði verið þannig útlits. Ekki hefði verið skýrt fyrir henni í smáatriðum í hverju aðgerðin var fólgin. Líðan hennar hefði verið hörmuleg eftir aðgerðina. Hún hefði alveg brotnað niður. Hefði henni verið sagt að þetta hefði farið illa og nú yrði að bíða og sjá hverju fram yndi. Þetta væri viðkvæmt svæði. Hefði hún verið sett á mikið og sterkt pensillín og henni sagt að hún yrði að vera dugleg. Ekki hefði verið lýst fyrir henni hverjar afleiðingarnar gætu orðið. Stefnandi sagði að 29. ágúst hefði þrýstingurinn verið horfinn úr brjóstinu, hefði það verið léttir, henni hefði þó liðið illa. Úr sárum á hægra brjóstinu hefði runnið óþverri, gröftur eða eitthvað annað. Kvaðst hún muna eftir að Ólafur hefði þennan dag litið til sín. Hún sagði það rangt, sem skráð er í sjúkraskrá, að kreist hafi verið út úr brjóstinu vinstra megin ca. 100 til 200 millilítrar af fersku blóði 30. ágúst. Aldrei hefði verið kreist blóð úr vinstra brjóstinu. Ekki hefði verið reynt þennan dag að ná fersku blóði úr brjóstum hennar. Kvaðst hún enga skýringu hafa á því hvers vegna þetta standi í sjúkraskrá. Hún sagði að hægri geirvartan hefði verið mjög blá þegar hún var útskrifuð af sjúkrahúsinu. Hefði hún verið útskrifuð með fyrirmælum um að koma á göngudeild daglega til að fá skipt á umbúðum á sárunum. Kvað hún víst að drep hefði verið komið í brjóstið á þessum tíma, raunar þegar 29. ágúst. Hún hefði þó ekki tjáð læknum þetta, raunar hefði hún metið þetta eftir á. Þann 2. september 1991 sagði stefnandi að hún hefði fyrst komið á göngudeild til að skipta á sárunum. Hjúkrunarfræðingur hefði tekið á móti henni og tekið umbúðirnar af. Árni Björnsson læknir hefði komið þar að. Drepið hefði verið mikið svo að spurning hefði verið hvernig umbúðir hún ætti að hafa. Kvaðst hún muna eftir því að sett hafi verið á hana pensillíngrisja yfir allt brjóstið og síðan umbúðir. Umræða um drep í brjóstinu hefði þá strax komið fram. Hjúkrunarfræðingur hefði metið það svo. Næstu tuttugu og fjóra daga hefði hún komið á göngudeildina til að skipta um umbúðir, hefði verið byrjað að plokka upp dauðu vefina, skinnið, þetta hefði verið mjög stórt svæði. Skýringarnar sem hún hefði fengið hefðu verið þær að það þyrfti að leyfa drepinu að klára sig fyrir næsta skref sem væri að taka húð til að setja yfir sárið. Þann 26. september tjáði stefnandi að enn ein aðgerð hefði farið fram. Kvaðst hún hafa verið lögð inn á lýtadeildina. Ólafur hefði sagt henni að honum þætti leiðinlegt hvernig þetta hefði farið. Nú væri ekkert hægt að gera í stöðunni annað en að taka skinn af læri eða rasskinn og setja yfir og leyfa sárinu að jafna sig næsta hálfa árið. Stefnandi kveður hreyfigetu sína hafa verið skerta með framangreindum aðgerðum. Hún sé engan veginn fær um að vinna. Nú sé hún alfarið tekjulaus. Kvaðst hún að lokum hafa farið í samtals átta aðgerðir með þeim, sem að framan greinir, hjá nafngreindum læknum til að koma lagi á brjóst sín, en vinstra brjóstið hefði einnig þurft lagfæringar við eftir aðgerðir Ólafs. Aðspurð kvaðst stefnandi hafa farið í brjóstaaðgerðina til að fá bót meina sinna en ekki til að bæta útlit sitt. Hún kvað Ólaf Einarsson lækni ekki hafa gert henni grein fyrir hættum sem fylgi aðgerðum af þessum toga þegar hún hitti Ólaf fyrst á læknastofu. Það hefði ekkert verið rætt. Hann hefði heldur ekki gert henni grein fyrir útfærslu aðgerðarinnar áður en aðgerðin hófst. Ekki hefði verið rætt um magn þess sem ætlað væri að taka af brjóstunum. Hún staðhæfði að hún hefði reykt áður en hún fór í umrædda aðgerð að jafnaði 10 sígarettur á dag en ekki pakka á dag í sextán ár eins og greint sé frá í hjúkrunarskýrslu. Stefnandi staðfesti að rétt væri greint frá heilsufari hennar í örorkumati Högna Óskarssonar geðlæknis á dskj. nr. 50. Stefnandi sagði að fyrstu skriflegu upplýsingar sem hún hefði fengið um brjóstaaðgerðir hefðu verið þegar henni var afhentur bæklingur um brjóstaminnkun, sbr. dskj. nr. 13, 22. ágúst 1991, kvöldið fyrir aðgerðina. Hún kvað móður sína hafa farið í brjóstaminnkunaraðgerð á árum áður sem hefði gengið vel. Það hefði verið það sem hún þekkti til svona aðgerða. Hún hefði ekki haft neina raunverulega vitneskju áður um að svona gæti farið eins og hún hefði upplifað sem afleiðingu aðgerðar á brjóstum hennar. Ólafur Jón Einarsson lýtalæknir gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði m.a. að hann hefði starfað sem lýtalæknir á Landspítalanum í fjórtán ár, og hefði sérfræðimenntun í almennum skurðlækningum og lýtalækningum. Hann sagði að Jórunn hefði fyrst komið til hans á stofu 30. maí 1989. Hann sagði að vinkona Jórunnar, Arnfríður Gísladóttir hjúkrunarfræðingur, hefði beðið hann um að líta á hana. Honum hefði fundist beiðni stefnanda um brjóstaminnkun eðlileg. Brjóstin hefðu verið þung og sigin, kvartanir um verki í herðum og hálsi, sem geta verið af þess völdum. Ákveðið hefði verið að leggja inn beiðni á lýtalækningadeild Landspítalans. Aðspurður kvaðst Ólafur hafa sagt stefnanda frá hugsanlegum vandamálum sem gætu komið upp við lýtalæknisaðgerð, svo sem hann geri alltaf þá er leitað sé til hans um slíkar aðgerðir. Tvær hættur fylgi öllum aðgerðum: blæðingar og sýkingar. Það sem sérstætt sé við aðgerð, eins og hér um ræðir og raunar allar flipaaðgerðir, séu blóðrásartruflanir og drep. Þetta hefði hann sagt sjúklingi frá. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að rætt hafi verið í þetta sinn um hættu af reykingum. Ólafur kvaðst hafa hitt stefnanda fyrst eftir að hún lagðist inn á Landspítalann, annaðhvort daginn áður eða sama dag og aðgerðin fór fram. Hann sagði að stefnandi hefði verið tekin inn á sérstakt herbergi, svokallaða skiptistofu, að morgni aðgerðar-dags. Þar hefði hann ítrekað bent á hætturnar og þá örugglega minnst á hættu af reykingum. Þar hefðu síðan verið teiknaðar á sjúklinginn áætlaðar stærðir við aðgerðina og hversu mikið brjóstin myndu minnka. Sagði hann að að þessu væri staðið þannig að mælt væri út frá axlarbreidd sjúklings og miðlínu eftir sérstökum reglum eftir því hve mikið á að létta brjóstin. Geirvartan sé staðsett eftir því. Síðan sé teiknað eftir ákveðnu „skapalóni" úr plasti, sem hann noti til að marka á skurðinn, sem síðan er framkvæmdur. Sjúklingurinn hefði séð sig í spegli eftir að teikningin var komin á. Spegillinn hefði verið í þeirri hæð að sjúklingurinn hefði getað séð sig. Hann sagði að haft væri samráð við sjúkling, eftir því sem hægt væri, um aðgerðina - hve mikið yrði tekið af brjóstum og endanlega stærð brjósta eftir aðgerð. Hann sagði að ekki væri unnt að sýna það nákvæmlega. Hann hafi fyrir reglu að taka milli handa sinna það af brjóstunum sem hann ætli að muni fara og spenna brjóstin upp þannig að hábungan sé þar sem áætlað er að geirvartan lendi. Þá sjáist nokkurn veginn hvað fer. Ekki sé hægt að sýna það nákvæmlega. Hann kvaðst ekki ræða við sjúklinga um hvaða brjóstahaldarstærð viðkomandi muni nota eftir aðgerðina. Hann sagði að ákveðið væri fyrir aðgerð hvað ætlað væri að taka af brjóstum um það bil - þriðjungur, helmingur og því um líkt. Að vissu marki sé haft samráð við sjúkling um þetta. Um aðferðina, sem notuð hefði verið við aðgerðina, vísaði hann til fylgiskjala með bréfi sínu til landlæknis 29. maí 2000 [dskj. nr. 184] þar sem fram koma myndir og skýringar. Hann sagði að brjóstið væri minnkað, aðallega neðan til, lítillega ofan til, geirvartan sé skorin út á stilk þannig að skorið sé á blóðrás úr fjórum höfuðáttum. Það sé skorið undir geirvörtuna þannig að hún lifir á þeirri blóðtengingu sem hún hefur í átt að miðju sjúklingsins. Þar um fara bæði slagæðar og bláæðar sem næra geirvörtuna og þennan stilk. Hann sagði að þessi aðferð væri algeng en fleiri aðferðir væru til. Aðspurður kvaðst hann ekki minnast þess að neitt sérstakt hefði komið upp við aðgerð þá, sem hér um ræðir. Þetta hafi verið eðlileg aðgerð. Ólafur sagði að eftir aðgerðina aðgerðardaginn hafi hann líklega ekki séð stefnanda aftur fyrr en á svokallaðri „vöknun". Þá hafi þegar komið dálítið blóð, úr hægri keranum meira, þeir hefðu virkað vel og skilað blóði. Um minnkandi blæðingu hefði verið að ræða. Eftir þennan dag hefði hann farið heim. Síðan hefði hann verið á vakt fyrir almennu skurðlækningadeildina eða almennu handlæknisdeildina næstu tvo sólarhringa. Kvaðst hann vera sannfærður um að hafa séð Jórunni á laugardeginum [24. ágúst]. Þá hafi liturinn á báðum geirvörtum verið góður og brjóstin mjúk, drenið virkt. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að hann hafi séð hana á sunnudeginum. Hann kvaðst vita að hann var í húsinu þann dag og því ekki ólíklegt að hann hefði litið til hennar en hann kvaðst ekki muna eftir því. Síðan kvaðst hann hafa séð hana á mánudagsmorgni [26. ágúst] á stofugangi. Síðan hafi hann séð hana á þriðjudeginum, fyrst að morgni, síðan kallaður til hennar að kvöldi þess dags. Þá hefði verið kominn blámi í efri brún geirvörtu. Ólafur sagði að alltaf væri læknir á vakt á sjúkrahúsinu, ekki sé alltaf genginn stofugangur á sunnudögum en alltaf á laugardögum. Stofuganga sé þó á sunnudögum ef þannig standi á að þörf sé fyrir það. Ekki væri því hægt að fullyrða að læknir hefði litið til stefnanda sunnudaginn 25. ágúst 1991. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 15, sem er myndrit af vinnuskýrslu Ólafs hjá Ríkisspítölum tímabilið 16. ágúst 1991 til 31. ágúst 1991. Hann sagði að skýrslan sýndi viðveru sína á sjúkrahúsinu þessa daga. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 3, sem er myndrit af sjúkraskrá Jórunnar á Landspítalanum 22. ágúst 1991 til 30. ágúst 1991. Ólafur var spurður hvenær sé ljóst af skráningu á þessu tímabili að alvarlegar blóðrásatruflanir eru farnar að hrjá Jórunni. Hann svaraði því til að það hefði verið á kvöldvaktinni þann 27. Hann hefði þá verið kallaður til vegna þess að þá var mar í brjóstinu og kominn blámi í efri hluta geirvörtunnar. Ólafur kvaðst halda að stefnandi hafi fengið „trombosumyndun venumegin" í flipanum. Þeir hafi getað verið að myndast að einhverju leyti dagana eftir aðgerð þó það hafi ekki verið að neinu marki fyrstu dagana vegna þess að geirvörtur höfðu góðan litarhátt þá og ekkert hefði fundist við þrýsting á geirvörtu um að blóðrásin væri ekki í lagi. Þannig hafi það verið með geirvörtur Jórunnar alveg fram á fjórða dag eftir aðgerð en þá hafi blámi sést efst í geirvörtunni. Blámi gefi til kynna að eitthvað hindri frárennsli í háræðakerfinu. Ef stífla hefði orðið í slagæðakerfinu hefði fölvi sýnt það. Ólafur sagði að „segamyndun" eins og hér um ræðir sé algengari hjá kvenfólki en karlmönnum og því talið vera vegna þeirra hormóna sem kvenfólki fylgja. Það sé velþekkt hjá fólki sem reykir. Reykingar stórauki hættu á „segamyndun". Síðan sé þetta þekkt í flipum almennt. Þegar gerð er flipaaðgerð sé lifandi vefur með ákveðnu æðaneti skorinn út. Þá eru ákveðnar æðar, sem bæði færa blóð að og frá, teknar frá vefjum, er eftir standi næst sárinu. Blóðrásin í þessum vefjum sé því viðkvæm. „Segar" geti komið upp þó ekki sé reykt. Ólafur kvaðst ekki sjá hvað hægt hefði verið að gera til að koma í veg fyrir þessa sýkingu hjá stefnanda. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 4, sem er myndrit af sjúkraskrá Jórunnar á Landspítalanum 26. september 1991 til 1. október 1991. Aðspurður kvaðst Ólafur ekki hafa samið texta, þar sem nafn hans er vélritað innan sviga undir málsgreinum í skránni. Viðkomandi aðstoðarlæknir hefði vafalaust gert það. Ólafur kvaðst hafa gert eitthvað á bilinu tvö- til þrjúhundruð brjósta-minnkunaraðgerðir og mest notað þá aðferð sem notuð var við aðgerðina á Jórunni. Sigurður Egill Þorvaldsson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir vitnið dskj. nr. 5, sem er myndrit af sjúkraskrá stefnanda hjá Borgarspítalanum, skurðlækningadeild, 25. ágúst 1992 til 27. ágúst 1992. Kvaðst hann kannast við þessa skrá. Sigurður kvaðst fyrst hafa séð stefnanda, Jórunni, 9. janúar 1992. Hann kvað Jórunni þá hafa verið með ör eftir brjóstaminnkun og vinstri geirvartan hafi verið talsvert hástæðari en sú hægri. Það hafi verið mesta lýtið, skort hefði samræmi þar. Hann sagði að sjúkrasagan eins og hún kemur fram í sjúkraskránni sé byggð á útskriftarbréfi frá Landspítalanum. Hann sagði að sjúkrasaga sé að jafnaði skráð eftir frásögn sjúklings. Hann sagði að Hlíf Steingrímsdóttir aðstoðarlæknir hefði tekið og skráð sjúkrasöguna. Hann staðfesti það sem fram kemur í myndriti af bréfi, er undirritað er af honum, og lýsir læknisaðgerð á Jórunni á skurðlækningadeild Borgarspítalans 26. ágúst 1992, en bréf þetta er hluti af sjúkraskránni [dskj. nr. 5]. Sigurður sagði m.a. að eftir útskrift af Borgarspítala 27. ágúst 1992 hafi stefnandi komið til hans á stofu 31. ágúst 1992. Skipt hafi verið um umbúðir á sárum. Þann 3. september 1992 hefði hún komið til að láta taka burt sauma að hluta. Kvaðst hann ekki hafa skráð hjá sér frekar komur hennar til hans. Hann sagði að þekkt væru áhættuatriði varðandi skurðaðgerðir slíkar sem hér um ræðir. Ekki væri unnt að sjá fyrir um aukakvilla hjá hverjum og einum einstaklingi. Af stórum uppgjörum verði ráðið að aukakvillar hafi vissa tíðni og koma alltaf fyrir öðru hverju þegar litið sé til mjög stórs sjúklingahóps. Þekkt séu áhættuatriði í sambandi við aðgerðir sem þessar. Ekki sé unnt að segja fyrir hvernig ör muni líta út eftir aðgerð, það sé einstaklingsbundið. Áhætta sé þegar um flipaaðgerðir sé að ræða svo sem þessi var hvað varðar blóðrás, en um meiri áhættu hjá einum einstaklingi en öðrum sé alltaf að ræða. Áhættan sé meiri hjá reykingafólki. Almennt sé þó alltaf áhætta hvað varðar blóðrás. Alvarlegasta áhættan sé sú hvort geirvartan eftir svona aðgerð njóti nægilegrar blóðrásar. Ekki sé unnt að meta það fyrir fram. Þetta megi segja að sé undir tilviljun komið þó að talið sé að sumar konur, t.d. þær, sem hafa mjög stór og sigin brjóst, þær sem reykja og þær sem hafa sykursýki séu í meiri áhættu hópi en aðrar. Jóhannes Jens Kjartansson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 6, sem er myndrit af sjúkraskrá stefnanda á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði á tímabilinu 26. október 1993 til 29. október 1993. Hann kvaðst þekkja hana og sagði m.a. að þetta hefði verið á þeim tíma þegar Rafn Ragnarsson læknir var í Domus Medica en sjálfur hafi hann þá verið yfirlæknir eða sérfræðingur við St. Jósefsspítala. Rafn hefði leitað til hans og spurt hann hvort þeir gætu ekki kíkt saman á Jórunni, sem hefði lent í skakkaföllum vegna brjóstaminnkunaraðgerðar. Það hefði verið auðsótt. Hann hefði litið á Jórunni. Þeir hefðu síðan ákveðið að gera aðgerð á henni til að lagfæra brjóst hennar. Jóhannes Jens sagði að ástand brjósta Jórunnar hefði verið þannig, þegar hann leit fyrst á hana, að lítið hafi verið eftir af hægri brjóstvörtunni, húð hefði verið flutt á hluta af sárunum neðan við brjóstvörtuna og brjóstið hefði verið frekar lítið vinstra megin. Á vinstra brjósti hefði einnig verið skaði eftir drep. Hann kvaðst aðspurður ekki minnast þess að Jórunn hefði kvartað undan verkjum í brjóstunum en mikill örvefur hefði verið til staðar. Hann kvaðst halda að einhvers konar vefjadrep félli til í tveim til þremur brjóstaaðgerðum af hverjum hundrað aðgerðum. Í þessu tilviki hefði það verið með verra móti. Hann kvaðst ekki minnast þess að Jórunn hefði kvartað um hreyfihömlun á hægri hendi vegna örvefja. Jóhannes Jens staðfesti að hafa ritað bréf það sem kemur fram í myndriti á dskj. nr. 26. Hann sagði að það væri vel þekkt að reykingar væru áhættuatriði eftir brjóstaminnkunaraðgerðir. Hann sagði að hann varaði fólk við, ef viðkomandi reykti, að reykja nokkrum vikum fyrir aðgerð, þegar það væri að fara í brjósta-minnkunaraðgerðir, og legði fyrir það að reykja alls ekki meðan sárin væru að gróa. Rafn Alexander Ragnarsson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Hann staðfesti að hafa ritað bréf til lögmanns stefnanda, sem fram kemur í myndriti á dskj. nr. 29. Kvaðst hann hafa ritað bréfið vegna fyrirspurnar frá lögmanninum. Hann greindi og frá hlutdeild sinni í lagfæringum á brjóstum stefnanda og svaraði fyrirspurnum lögmanna aðila og sérfróðra dómara í því sambandi. Hann staðfesti að hafa sent Tryggingastofnun ríkisins bréf, sem fram kemur í myndriti á dskj. nr. 28, og staðfesti læknisvottorð sitt, sem fram kemur á dskj. nr. 65. Hann staðfesti að hafa ritað bréf til framkvæmdastjóra lækninga á skrifstofu Ríkisspítalanna, sem fram kemur í myndriti á dskj. nr. 64. Rafn kvaðst sjálfur hafa gert hundruð brjóstaaðgerða og komið hafi fyrir að sjúklingur hjá honum hefði fengið drep í sárin vegna blæðingar eftir á. Allir lýtalæknar lendi í þessu fyrr eða síðar. Gerður Jónsdóttir læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir vitnið dskj. nr. 67, sem er myndrit af útprentun úr dagbók Heilsugæslustöðvarinnar í Efra Breiðholti varðandi stefnanda á tímabilinu 4. apríl 1991 til 9. mars 1999. Staðfesti hún að skjalið væri útprentun úr dagbók heilsugæslustöðvarinnar [prentað út 26.03.99]. Gerður sagði m.a. að Jórunn hefði fyrst leitað til sín eftir brjóstaminnkunaraðgerðina 27. nóvember 1991 til að fá vottorð um staðfestingu á veikindum sínum því að hún hafði leitað til félagsmálastofnunar til að fá fjárhagslegan stuðning. Hún staðfesti að hafa greint þunglyndi hjá stefnanda 28. febrúar 1996 og veitt henni róandi lyf. Lagt var fyrir vitnið dskj. nr. 24, sem er myndrit af vottorði vegna umsóknar stefnanda til Tryggingastofnunar um örorkubætur, dags. 15. apríl 1993. Gerður staðfesti nafnritun sína á skjalið og að efni þess væri frá henni komið. Þá staðfesti hún að vottorð, sbr. dskj. nr. 27 og 36, væri frá henni komið. Spurt var hvaðan hún hefði haft þær upplýsingar að við brjóstminnkunaraðgerð á stefnanda hafi stíflast dren „sem varð til þess að stórt haematom myndaðist." Kvaðst hún ekki alveg vita það nú með vissu en líklegt væri að hún hefði fengið þessar upplýsingar frá Jórunni eða úr læknabréfi frá sjúkrahúsi. Hún staðfesti og að dskj. nr. 44 og 66 væri læknisvottorð varðandi stefnanda er væri frá henni komið sem heimilislækni stefnanda. Hún sagði að nokkrum árum eftir brjóstaaðgerðirnar hafi farið að bera á stoðkerfisveikleikum hjá stefnanda, þreytu og óþoli fyrir kulda. Stefnandi hafi kvartað undan þrotatilfinningu og bjúgsöfnun. Þessi einkenni hafi verið viðvarandi undanfarin ár. Aðspurð sagði Gerður að á árinu 1995 hafi komið fram hjá stefnanda mikil og vaxandi stoðkerfisvandamál. Stefnandi hafi verið send á árinu 1994 í sjúkraþjálfun út af stoðkerfisvandamálum. Læknirinn var spurður hvað af þeim líkamlegu einkennum, sem lýst er í fjórðu málsgrein læknisvottorðsins frá 24. júní 1997 [dskj. nr. 49], megi beinlíns rekja til brjóstaminnkunaraðgerðarinnar. Lýsti hún því í nokkru máli. Gerður var beðin um að skýra hvaðan hún hafi það sem fram kemur á dskj. nr. 24, þar sem segir: „Daginn eftir aðgerð fer hún að kvarta um þrýsting í hæ. brjósti. Þessi einkenni fóru versnandi og á þriðja degi var hún komin með stórt haematoma utanvert í hæ. brjóst og í kjölfarið vaxandi necrosu" en ekkert í læknabréfi Landspítalans hafi gefið tilefni til þessara orða. Gerður taldi að væri þetta ekki að finna í skriflegum heimildum væru þetta munnlegar upplýsinga frá stefnanda, Jórunni. Sigurjón Sigurðsson læknir kom fyrir dóminn sem vitni. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 46, sem er matsgerð, mat á örorku stefnanda vegna brjóstaminnkunaraðgerðar, sem hún gekkst undir á Landspítalanum 23. ágúst 1991. Staðfesti hann að hafa unnið þessa matsgerð ásamt Júlíusi Valssyni lækni. Hann sagði m.a. að í mati á varanlegri örorku stefnanda [tuttugu af hundraði] hefðu verið teknar bæði andlegar og líkamlegar afleiðingar af brjóstaminnkunaraðgerðinni. Hann sagði að líta yrði svo á að tímabundin örorka stæði meðan læknismeðferð færi fram vegna veikinda, er um væri að tefla, en varanleg örorka tæki síðan við ef um hana væri að ræða. Tímabundin örorka væri í flestum tilvikum 100% vegna þess að á þeim tíma væri ekki um vinnu að ræða hjá sjúklingi. Hann játaði að niðurstaða örorkumatsins væri byggð á því að tímabundin og varanleg örorka væri hvort tveggja 20%. Hann sagði að sex eða sjö ár hefðu liðið frá því að umdeild aðgerð fór fram og þar til örorkumatið var gert. Niðurstaðan hefði orðið sú vegna þess hve erfitt væri að taka á þessu að hafa tímabundna örorku eins og varanlega örorku. Aðspurður taldi Sigurjón að þeir hefðu metið andleg óþægindi stefnanda einn þriðja hluta af örorku stefnanda á móti tveimur þriðju líkamlegra einkenna. Hann sagði að örvefsmyndunin í kringum brjóst stefnanda sem gerði það að verkum að handleggurinn varð ekki fullkomlega hreyfanlegur og að öllum hreyfingum hans fylgdi sársauki - að handleggurinn varð ekki eins nothæfur og ella, væru hinar líkamlegu afleiðingar. Hann kvaðst ekki þekkja til þess að andlegar afleiðingar annarra brjóstaminnkunaraðgerða hefðu orði með sama hætti og hér. Högni Óskarsson læknir kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir Högna dskj. nr. 50, sem er matsgerð hans á geðrænni örorku stefnanda. Staðfesti hann að hafa unnið þessa matsgerð. Hann gerði m.a grein fyrir því hvernig hann hefði komist að niðurstöðum sínum og til hvaða gagna hann hefði leitað í því sambandi. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að þunglyndiseinkenni hefðu verið til staðar hjá stefnanda þegar hún fór í brjóstaminnkunaraðgerðina 1991. Ekkert í hans gögnum hefði bent til þess að mánuðum eða árum rétt fyrir aðgerðina hefði hún verið haldin þunglyndi að öðru leyti en því að ári fyrir aðgerðina hafi hún orðið þunglynd eftir barnsburð. Lagt var fyrir Högna dskj. nr. 52, sem er myndrit af bréfi hans til lögmanns stefnanda, dags. 12. desember 1997, en þar segir undir fyrirsögninni niðurstaða: 1) Vinnugeta frá aðgerð í ágúst 1991 til þessa dags: Að mati undirritaðs hefur Jórunn verið að mestu óvinnufær á þessum tíma vegna þunglyndis og vegna samspils líkamlegra og andlegra einkenna. 2) Vinnugeta nú: Ástand er að mestu óbreytt, þó hefur jákvæð lyfjasvörun um tíma aukið vinnugetu tímabundið. 3) Vinnugeta til frambúðar: Varanleg örorka hefur verið metin 20%, og þá með sérstöku tilliti til líkamlegra einkenna. Undirritaður telur, að vinnugeta muni verða skertari en þetta, vegna vaxandi tilhneigingar til þunglyndis sem afleiðing af samspili varanlegra líkamlegra einkenna, verri félagslegra aðstæðna en áður og geðrænna þátta. Staðfesti Högni að bréf þetta væri frá honum komið. Hann sagði að 75% markið á örorku, sem þar standi, sé miðað við ályktun frá Tryggingastofnun ríkisins á þeim tíma, sem hann hefði álitið varanlegt til lengri tíma litið. Liv Synöve Þorsteinsson sjúkraliði kom fyrir dóminn sem vitni. Hún sagði m. a. að hún hefði unnið á lýtalækningadeild Landspítalans þegar stefnandi, Jórunn, fór í aðgerðina árið 1991. Hún kvaðst hafa spurt Jórunni á sínum tíma hvort hún hefði lesið bæklinginn um brjóstaminnkun [sbr. dskj. nr. 13]. Hefði hún neitað því. Liv kvaðst muna í aðalatriðum eftir dvöl Jórunnar á spítalanum. Hún kvaðst muna eftir að Jórunn hefði reykt því að þær hefðu reykt saman úti á svölum. Hún sagði að þær hefðu reykt eitthvað svipað - tvær, þrjár í einu þegar þær fóru út. Kristín Jónsdóttir hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að hún hefði unnið á lýtalækningadeild Landspítalans frá 1980 til 1997. Hún kvaðst lítillega muna eftir stefnanda, Jórunni. Lögð var fyrir Kristínu sjúkraskrá, sem kemur fram á dskj. nr. 3, hluti sem nefndur er: „UPPLÝSINGAR FYRIR HJÚKRUN." Kvaðst hún hafa skráð þær upplýsingar sem þarna eru. Þar er skráð: „Reykt pk. á dag sl. 16 ár." Hún kvaðst halda að hún hefði fengið þessar upplýsingar frá Jórunni. Þær hefðu rætt saman kvöldið fyrir aðgerð. Hún sagði að reykingar hefðu ekki verið ræddar sérstaklega af hjúkrunarfræðingum sem áhættuþáttur. Kvaðst hún ætla að hún hefði afhent stefnanda bæklinginn um brjóstaminnkun. Hún kvaðst ekki treysta sér til að svara því hvort hún hefði farið yfir efni bæklingsins með stefnanda. Hún sagði að öllum sjúklingum hefði verið sýndur þessi bæklingur. Kvaðst hún hafa veitt stefnanda ákveðna fræðslu um aðgerðina svo sem verið hefði skylda hennar. Hún taldi ólíklegt að tappað hefði verið blóði af stefnanda í svokölluðu skiptiherbergi af lækni án þess að það væri skráð í hjúkrunarskýrslu. Hún kvaðst ekki kannast við það að hjúkrunarfræðingur hefði tappað blóði úr sogdreni á stefnanda með sprautu án þess að það væri skráð. Hún kvað verkjalyfjagjöf til stefnanda frá 23. ágúst til 25. ágúst 1991, svo sem fram kemur í sjúkraskrá, vera með eðlilegu móti að hennar mati. Ingibjörg Nielsen hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að venja væri að ræða efni bæklingsins um brjóstaminnkunaraðgerð við sjúklinga áður en þeir fari í aðgerð. Hún kvaðst ekki muna eftir neinu sérstöku varðandi dvöl stefnanda á spítalanum eftir aðgerðina fyrr en það hefði komið upp að ástand hennar var farið að versna, ekkert fyrst. Hún kvaðst hafa verið á vakt 24. og 25. [ágúst]. Lilja Pálsdóttir hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að hún myndi eftir stefnanda á lýtalækningadeildinni á Landspítalanum á sínum tíma. Hún kvaðst muna eftir stefnanda því hún væri ættuð frá sama bæ og hún úti á landi. Hún hefði ekki verið málkunnug henni. Hún hefði hitt hana í fyrsta skipti á sjúkrahúsinu. Hún sagði að venjan hefði þá verið að hjúkrunarfræðingur á kvöldvakt fyrir aðgerð afhenti sjúklingi bæklinginn um brjóstaminnkunaraðgerð. Lilja sagði aðspurð að það hefði komið fyrir að læknir á deildinni spretti upp einum til tveimur saumum til að hleypa út minni háttar blæðingum hjá sjúklingi inni á deildinni í skoðunarherberginu ef þörf var á því en vanalega hefðu læknarnir ekki gert það einir, þeir hefðu yfirleitt haft hjúkrunarfræðing með sér. Hún kvað líklegt að það hefði verið skráð ef það hefði verið gert. Viðkomandi hjúkrunarfræðingur á vakt hefði hlotið að hafa orðið var við það vegna þess að hjúkrunarfræðingurinn hefði látið lækninn hafa bæði umbúðir og áhöld til þess. Hún taldi mjög ólíklegt að Árni Björnsson læknir hefði hleypt blóði af stefnanda inni á deildinni án þess að það væri fært til bókar. Hún sagði að vefjadrep kæmi fyrir af og til eftir brjósta-minnkunaraðgerð. Guðrún Fjalldal hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Hún sagði m.a. að hún hefði starfað á lýtalækningadeild Landspítalans frá 1987 til 1992. Hún kvaðst ekki muna sérstaklega eftir dvöl stefnanda á deildinni í ágúst 1991. Hún kvaðst aðspurð hafa verið annar tveggja höfunda bæklingsins um brjóstaminnkun, sem oft hefur verið minnst á í þessu máli [dskj. nr. 13]. Hún sagði að bæklingurinn hefði fyrst verið gefinn út í mars 1991. Hún sagði að bæklingurinn um brjóstaminnkun hefði legið frammi á deildinni í ágúst 1991 og tilgangurinn hefði verið að sýna hann öllum sjúklingum sem fóru í aðgerðina. Hjúkrunarfræðingarnir hefðu afhent sjúklingum bæklinginn. Bæklingurinn hefði átt að vera til stuðnings hjúkrunarfræðingi sem fór með sjúklingi yfir aðgerðina kvöldið áður en aðgerð fór fram svo sem venja var. Jóhann Bjarni Loftson sálfræðingur kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 48, sem er myndrit af bréfi frá honum, dags. 19. júní 1997, varðandi stefnanda til „þeirra sem málið varða." Hann staðfesti undirskrift sína undir bréfið; að efni þess væri rétt og frá honum komið. Hann sagði m.a. að Jórunn hefði fyrst leitað til hans 17. september 1985. Þá hefði hún nýlega verið búin að fara í áfengismeðferð og var byrjuð að lifa án þess að neyta áfengis. Hún hafi verið alin upp við mjög hömlulaust heimilishaldi þar sem áfengismisnotkun var mikil og heimilishald rak mikið á reiðanum þannig að hún hefði átt mjög erfitt með að setja félagsleg mörk í öllum samskiptum, ekki síst í sambúð. Hann lýsti þessu frekar og gerði grein fyrir að stefnandi hefði byggt upp sjálfstraust og sjálfsvirðingu undir handleiðslu hans. Hann kvaðst hafa lagt fyrir hana persónuleikapróf og niðurstaða þess hefði ekki sýnt nein einkenni sem teljast mættu sjúkleg, hvorki þunglyndi né annað. Eftir aðgerðina í ágúst 1991 hefði hún leitað til hans 6. september 1991, skv. því sem hann hefði bókað. Eins og hann sá hana kvað hann hana hafa byrjað í ákveðinni afneitun á því sem var að gerast hjá henni. Ekki sé hægt að segja að allt í einu hefði orðið skyndilegt hrun hjá henni eftir aðgerðina, heilmikil afneitun hafi verið í gangi hjá henni - þetta gat bara ekki verið að gerast að hennar áliti. Það hafi ekki verið fyrr en seinna sem hún hefði gert sér grein fyrir hvað hún var að fara í gegnum. Það hefði tekið hana töluverðan tíma að átta sig á alvöru málsins. Þá hafi sjálfstraust hennar byrjað að brotna niður vegna þess m.a. að brjóst hennar voru allt öðruvísi en hún hafði gert ráð fyrir að þau kæmu út eftir aðgerðina. Hún hefði samtímis þurft að berjast við endalausan sársauka og aðra erfiðleika. Sjálfstraust hennar hafi smám saman brotnað niður. Það hefði verið að gerast á um það bil fjórum til sex mánuði en ekki sé mögulegt að tímasetja þetta nákvæmlega. Jóhann sagði að komið hefðu fram þunglyndiseinkenni hjá stefnanda við þetta mótlæti. Hann sagði að stefnandi hefði verið lengi að vinna sig út úr þessari kreppu og varla sé hægt að segja því lokið. Hann sagði að hún hefði lengi leitað til hans og geri það enn, hægt og rólega sé verið að byggja upp sjálfstraust hennar. Hann sagði að Jórunn Anna væri mikil baráttukona en hún væri ekki búin að vinna sig út úr þessari kreppu þó að hún beri sig vel. Ólafur Pétur Jakobsson læknir, sem býr í Svíþjóð, gaf vitnisburð gegnum síma. Hann staðfesti að vottorð, dags. 22. ágúst 1996, sem liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 43, sé frá honum komið. Hann sagði að nýrri gögn í málinu, sem hann hefði fengið send, hefði ekki breytt ályktun hans svo sem hann greinir frá í vottorðinu. Hann rökstuddi í stuttu máli niðurstöðu vottorðsins og hvernig hann hefði komist að henni og svaraði spurningum sem beint var til hans í því sambandi. Ólafur sagði að niðurstöður sínar væru ekki byggðar á framburði stefnanda, sbr. tl. 2 og 3 á bls. 6 í vottorðinu. Þessi lýsing á sjúkrasögu stefnanda komi frá stefnanda, eins og tekið sé fram, og hafi engin áhrif haft á niðurstöðu hans. Hann sagði að orð sín í niðurstöðu, að kerarnir hefðu stíflast á fyrstu klukkustundum eftir aðgerð, væru byggð á reynslu hans af svona aðgerðum. Hann kvaðst hafa farið eftir sjúkraskránni sem greindi frá verkjum hjá stefnanda eftir aðgerðina - að brjóstið hefði verið spennt. Komi fram í sjúkraskránni að tæmt hefði verið storknað blóð úr brjóstinu. Ef kerarnir hefðu verið í lagi hefði ekki safnast blóð fyrir í brjóstinu sem síðan hefði storknað. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að blóðrásin í brjóstinu hefði truflast vegna blæðingar. Oddur Guðjón Pétursson kom fyrir dóm sem vitni. Lagt var fyrir Odd dskj. nr. 63, sem er myndrit af bréfi, dags. 7. desember 1998. Hann staðfesti að hafa undirritað bréfið og að efni þess væri rétt. Þá gáfu skýrslu Sigurður Sigurðsson, faðir stefnanda, og Stefanía Guðrún Þorbergsdóttir, móðir stefnanda. Gunnlaugur Geirsson prófessor, er situr í réttarmáladeild læknaráðs, gaf skýrslu fyrir rétti 6. nóvember 2002. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 199, sem er álit læknaráðs frá 18. desember 2002, byggt á niðurstöðu réttarmáladeildar og varðar stefnanda. Hann staðfesti að réttarmáladeildin hafi fjallað um málið svo sem þar greinir. Hann kvaðst hafa fengið skjöl málsins frá 1 til 198 þann 8. maí 2001. Hann kvaðst hafa kynnt sér álitsgerð Ólafs Péturs Jakobssonar sérfræðings í lýtalækningum er varðar málið. Hann sagði aðspurður m.a. að hann væri ekki sammála Ólafi að keri hefði stíflast í hægra brjósti stefnanda fljótlega eftir aðgerðina. Hann kvaðst vísa til álits Ottós Guðjónssonar lýtalæknis, er sæti átti í réttarmáladeild, er deildin fjallaði um málið. Sjálfur kvaðst hann vera menntaður meinafræðingur og ekki hafa sömu þekkingu á lýtalækningum og Ottó. Frá almennu sjónarmiði séð verði þó ályktað að ekkert komi úr kera sem er stíflaður. Hann sagði að læknaráð hefði ákveðið að Sigurður Guðmundsson og Sigurður Thorlacius fjölluð um umsögn læknaráðs varðandi svör við spurningum nr. 7 og 8 [ 7. Er læknaráð sammála örorkumati Júlíusar Valssonar og Sigurjóns Sigurðssonar um 20% örorku? 8. Er læknaráð sammála örorkumati Högna Óskarssonar um 35% örorku?]. Aðspurður kvað hann læknaráð ekki hafa rætt um fjölda kvartana vegna Ólafs Einarssonar [lýtalæknis]. Ekki hafi borið á góma að fleiri hefðu fundið að störfum hans en annarra lýtalækna. Hann kvað það hafa verið rétta ákvörðun og aðferð að auka blóðstreymi hjá stefnanda með lyfjagjöf eftir aðgerðina eins og gert var, sökum þess að allt sem auki blóðflæði dragi úr líkum á storknun og auki súrefni til vefjanna - en of lítið súrefni valdi vefjadrepi. Hann taldi að aukið blóðstreymi þurfi ekki að leiða til aukins þrýstings. Hann sagði að læknaráð hefði byggt á hjúkrunarskýrslum þá skoðun að gott daglegt eftirlit hafi verið með framvindu stefnanda eftir aðgerðina. Gunnlaugur sagði að læknaráð hafi rætt og tekið afstöðu til þess sem fram kemur í bréfi Árna Björnssonar yfirlæknis til landlæknis 6. nóvember 1992 [dskj. nr. 22.] þar sem segir m.a.: „Það kom blæðing í skurðsárið hægra megin og myndaðist haematom, sem var tæmt hinn 28-08. Þessi blæðing leiddi af sér drep í geirvörtu og hluta af húðinni á brjóstinu..." Afstaða læknaráðs varðandi þetta komi fram í svari þess við spurningu nr. 5 í umsögn læknaráðs. Sigurður Guðmundsson landlæknir gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði m.a. að hann sem forseti læknaráðsins stæði við það sem kæmi fram í áliti ráðsins enda þótt álit læknaráðsins væri í nokkru frábrugðið áliti landlæknisembættisins frá 9. júní 2000. Kvaðst hann ekki hafa talið ástæðu til að skila séráliti í læknaráði þó að niðurstaða læknaráðs viki að nokkru frá því hvenær honum hefði þótt rétt að gripið hefði verið inn í atburði í áliti sínu frá 9. júní 2000. Í læknaráði hefði hann komið fram sem forseti ráðsins, allt ráðið hefi staðið að baki álitinu, og legið hefðu fyrir álit sérfræðinga því til fulltingis. Þetta sýni að vísu hversu mat á atburðum eftir aðgerð af þessu tagi geti verið „klínískt" mjög erfitt. Hann hafi ekki séð ástæðu til að fara að skila séráliti forseta ráðsins eftir að meirihluti hefði komist að niðurstöðu. Sigurður, sem sjálfur er sérfræðingur í lyflækningum, sagði að Ottó Guðjónsson lýtalæknir hafi verið kallaður til sem ráðgjafi. Hann og aðrir læknaráðsmenn hafi rætt mjög mikið um málið bæði formlega og óformlega. Til að vinna að svari læknaráðs við spurningum til ráðsins númer 7 og 8 er vörðuðu örorkumat hafi mest verið leitað til álits Sigurðar Thorlacius tryggingayfirlæknis. Sigurður sagði að læknisaðgerðir, skurðaðgerð, lyfjameðferð eða annað, geti farið úrskeiðis og endað með hörmungum án þess að um mistök læknis eða annars heilbrigðisstarfsfólks sé að ræða. Enginn ágreiningur sé um að afleiðingar skurðaðgerðar er hér um ræðir hafi verið hörmulegar en á hitt beri að líta að læknisfræði sé ekki óskeikul, mikið rými og efni sé til þess að læknisaðgerð fari úrskeiðis án þess að mistök hafi átt sé stað. Læknaráð hafi fjallað um þá spurningu hvort mistök hafi orðið. Matið hafi verið byggt á þekktum aðstæðum og fræðilegum forsendum. Hvort mistök hafi orðið varðandi staðsetningu á geirvörtu sagði Sigurður að það væri ekki alveg víst. Hún hafi getað færst úr stað í kjölfar ýmissa atburða sem hugsanlega hafi gerst eftir aðgerð svo sem eins og örvefsmyndunar, blæðingar, sýkingar og ýmiss konar fylgikvilla. Aðspurður sagði Sigurður að Ólafur Einarsson skæri sig síður en svo úr hópi annarra lækna varðandi þann fjölda kvartana og kæra er bærust landlæknisembættinu. Miðað við þær upplýsingar sem embættið hefði væri ferill Ólafs góður sem læknis og skurðlæknis. Hannes Pétursson prófessor, er situr í réttarmáladeild læknaráðs, gaf skýrslu fyrir rétti 18. desember 2002. Hann sagðist ekki hafa fjallað um mál það er hér væri fyrir dómi. Sökum vanhæfis sérfræðinga í lýtalækningum hér á landi á þeim tíma til að fjalla um þetta sérstaka mál hafi Ottó Guðjónsson lýtalæknir, sem þá starfaði erlendis, verið fenginn til að taka sæti í réttarmáladeild við umfjöllun þess og átt mestan þátt í álitsgerðinni ásamt formanni réttarmáladeildar. Sjálfur kvaðst Hannes hafa verið fjarverandi þegar læknaráð fundaði um málið 14. og 18. desember 2001 og ekki tekið þátt í umsögninni. Hafi hann þó samþykkt að gera álit Ottós að áliti réttarmáladeildar. Kvað hann sérgrein sína vera geðlækningar en þetta hafi verið mjög sértækt mál sem nauðsynlegt hefði verið að fá sérfræðing í lýtalækningum til að fjalla um. Ottó Guðjónsson lýtalæknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði komið að þessu máli með þeim hætti að landlæknir hafi haft samband við hann og beðið hann um umsögn um málið. Kvaðst hann hafa fengið stóran bunka af skjölum sendan til sín varðandi það. Ekki geti hann þó fullyrt að öll málskjölin á þeim tíma hafi verið í bunkanum. Hafi hann lesið yfir og kynnt sér þessi skjöl og varið til þess þremur kvöldum, samtals á tólf til fimmtán tímum. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær hann hefði fengið þessi gögn send en taldi að hann hafi fengið þau með nægilegum fyrirvara til að svara beiðninni á tilsettum tíma. Hann kvaðst aðspurður muna eftir að hafa fengið í hendur sjúkraskrá frá lýtalækningadeild Landspítalans [varðandi stefnanda] um tímabilið 22. ágúst 1991 til 30. ágúst 1991. Þá kvaðst hann muna eftir að hafa fengið í hendur sjúkraskrár frá göngudeild spítalans varðandi stefnanda tímabilið 26. september 1991 til 1. október 1991. Einnig kvaðst hann muna eftir að hafa séð sjúkraskrá varðandi stefnanda tímabilið 25. ágúst 1992 til 27. ágúst 1992. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hefði séð vottorð frá Ólafi Pétri Jakobssyni lækni ásamt fylgiskjölum, sem fram kemur á dskj. nr. 43, en sagðist muna að hann hafi lesið álitsgerð frá Ólafi en ekki hvort hún hafi verið samhljóða dskj. nr. 43. Lagt var fyrir Ottó dskj. nr. 46, sem er matsgerð Júlíusar Valssonar læknis og Sigurjóns Sigurðssonar læknis varðandi stefnanda frá 12. mars 1997. Aðspurður kvaðst hann hafa lesið yfir stóran bunka af skjölum varðandi málið og kvaðst ætla að þetta hafi verið eitt af þeim. Þá var lagt fyrir Ottó dskj. nr. 50 og dskj. nr. 52, sem eru matsgerð Högna Óskarssonar geðlæknis varðandi stefnanda frá 20. september 1997 og 12. desember 1997. Kvaðst Ottó hafa séð bréf og álitsgerð frá Högna en ekki muna hvort það hefði verið samhljóða dskj. nr. 50 og dskj. nr. 52. Þá hafi hann séð og kynnt sér álitsgerð landlæknis varðandi málið frá 9. júní 2000 sem fram kemur á dskj. nr. 186. Aðspurður kvaðst Ottó muna að hann hafi ekki verið sammála því áliti sem hann kynnti sér frá Ólafi Pétri Jakobssyni lækni varðandi málið en nákvæmlega hvað þeim bar í milli kvaðst hann ekki muna lengur. Kvaðst hann hafa myndað sína eigin skoðun eftir að hafa farið yfir álit Ólafs og önnur gögn málsins. Hann álíti að ekki hafi verið um mistök í læknisaðgerðinni að ræða heldur hafi stefnandi eftir aðgerðir átt við vandamál að stríða og aukaverkanir sem borið hefðu að án þess að greint verði að ranglega hafi verið staðið að aðgerðinni. Lagt var fyrir Ottó dskj. nr. 199, þar sem fram kemur álit læknaráðs varðandi atriði er Hæstiréttur hafði tilgreint í dómi sínum um málið 29. mars 2001 að nauðsynlegt væri að fá frá læknaráði áður en dómur gengi í héraði. Kvað hann álitið meira og minna vera samhljóma greinargerð sem hann hefði skilað til landlæknis. Kvaðst hann hafa verið staddur erlendis þegar hann samdi hana og verið einn í ráðum um efnistök og niðurstöðu. Aðspurður staðfesti Ottó að vera þeirrar skoðunar að með því að stefnanda hafi verði afhentur upplýsingabæklingur um aðgerðina þar sem m.a. er minnst á helstu áhættur aðgerðarinnar og fengið munnlegar skýringar frá Ólafi Einarssyni lækni og öðrum áður en aðgerðin fór fram hafi ráðgjöf verið viðhlítandi. Hann taldi og að ráðgjöf varðandi áhættu af reykingum hafi verið fullnægjandi. Aðspurður um hvort brjóstvartan á vinstra brjósti stefnanda hafi verið sett á réttan stað eða ekki svaraði Ottó að hann hefði ekki skoðað það sérstaklega, en hafa verði í huga að matsatriði sé hvar varta er sett á brjóst, reikna þurfi með ákveðum breytingum eftir aðgerð því að þær færist svolítið til. Því miður hafi í tilfelli stefnanda verið vandræði á ferð, allt hafi því breyst. Ekki sé hægt að reikna með að vartan verði nákvæmlega þar sem hún er sett við skurðaðgerðina, það sígi í brjóstinu og vartan lyftist aðeins á nokkrum mánuðum eftir aðgerð. V. Niðurstaða: Rakið hefur verið að stefnandi gekkst undir brjóstaminnkunaraðgerð 23. ágúst 1991 á Landspítalanum og greint frá aðdraganda þess og eftirmálum, en stór og þung brjóst samfara vöðvabólgu í herðum og upp í háls höfðu þjakað stefnanda fyrir aðgerðina. Ekki er deilt um að í kjölfar aðgerðarinnar fékk stefnandi drep í stóran hluta hægri geirvörtu og gera þurfti margar lýtaaðgerðir í framhaldi af upphaflegri aðgerð, en deilt er um hvort valdið hafi saknæm og bótaskyld mistök sem stefndi beri ábyrgð á. Stefnandi tilgreinir málsástæður sínar í fimm liðum sem stefndi svarar hverjum fyrir sig svo sem greint hefur verið frá. Verður því fjallað um lagasjónarmið og röksemdir fyrir ályktun dómsins í sömu röð. Í fyrsta lagi telur stefnandi að skort hafi ráðgjöf og samráð við stefnanda fyrir aðgerð. Þessu var andmælt af hálfu Ólafs Jóns Einarssonar lýtalæknis Kvaðst hann hafa sagt stefnanda frá hugsanlegum vandamálum er gætu komið upp við lýtalæknisgerð svo sem hann geri alltaf er leitað sé til hans um slíkar aðgerðir. Hann hafi greint stefnanda frá því að alltaf væri hætta á blæðingum og sýkingum við skurðaðgerð en sérstæð hætta við brjóstaaðgerð væru þó blóðrásartruflanir og drep. Stefnandi viðurkennir að hafa fengið fyrir aðgerðina til yfirlestrar upplýsingabækling lýtalækningadeildar um brjóstaminnkunaraðgerðir, en þar segir m.a.: „Hugsanleg vandamál eftir aðgerð eru blæðingar, sýking og blóðrásartruflun í geirvörtu, sem leitt geta til dreps í hluta eða allri geirvörtunni. Ekki er hægt að fyrirbyggja þessi vandamál með öllu heldur verður að taka á þeim ef þau koma upp.” Öllum sem komnir eru til vits og ára má ljóst vera að ekki er með öllu áhættulaust að ganga undir skurðaðgerð. Óhjákvæmilega getur skurðaðgerð valdið í örfáum tilvikum skaða sem ekki verður við ráðið þó að læknisfræðilega sé rétt staðið að verki. Verður því að álykta að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að ákvörðun hennar að fara að lokum í brjóstaminnkunaraðgerð hafi byggst á saknæmum skorti á upplýsingum frá stefnda. Í öðru lagi telur stefnandi að ekki hafi verið beitt réttri eða viðurkenndri aðferð við aðgerðina og/eða mistök hafi orðið í aðgerðinni. Af hálfu stefnda er því mótmælt að ekki hafi verið beitt réttri og viðurkenndri aðferð enda hafi enginn þeirra sérfræðinga sem komið hafi að málinu staðfest slíkt. Sérfróðum meðdómendum virðist sem að aðferðinni sem beitt var í þessu tilfelli hafi verið útfærsla á aðgerð sem kennd er við Strömbeck. Er geirvartan þá látin lifa á blóðflæði sem berst um einn vefjastilk frá miðlægu hlið brjóstsins (medially based monopedicle flap). Aðferðina telja þeir viðurkennda og mikið notaða. Hér hafi verið um eðlilegt val við brjóstaminnkun hjá ungri konu að ræða þar sem ætla megi að máli skipti að halda tilfinningu í geirvörtu. Sérfróðum vitnum hafi líka borið saman um að þessi aðgerðartegund hafi ekki í för með sér aukna hættu á blóðrásartruflunum umfram aðrar aðferðir þar sem geirvartan er höfð á vefjastilk, en ekki fjarlægð að fullu og grædd á aftur. Þá hafi sérfræðingar talið eðlilegt, og ekki tengt sérstakri áhættu, að nota þessa aðferð við minnkun af því umfangi sem hér um ræðir, eða milli 500 og 600 grömm úr hvoru brjósti. Sérfróðir meðdómendur telja að ýmsar aðferðir séu viðurkenndar og notaðar við brjóstaminnkun og fylgikvilli eins og blóðrásartruflun að því marki að valdi vefjadrepi sé vel þekkt eftir allar viðurkenndar aðferðir til brjóstaminnkunar án þess að um greinanleg mistök í framkvæmd aðgerðar sé að ræða auk þess sem ekkert sem komi fram í aðgerðarlýsingu bendi til annars en að aðgerðin hafi verið framkvæmd á hefðbundinn hátt. Verður því ályktað að engin stoð sé fyrir því að ekki hafi verið beitt viðurkenndri eða viðeigandi læknisaðferð. Sérfróðir meðdómendur telja að ekki verði greint af gögnum málsins og framburði vitna að það magn af vef sem var fjarlægt hafi verið það mikið að ætla megi að það hafi aukið að marki fylgikvillahættu svo sem haldið er fram af stefnanda en andmælt er af hálfu stefnda. Þá telja þeir að þær alvarlegu afleiðingar sem urðu á hægra brjósti verði ekki raktar til þess að óeðlilega mikill brjóstvefur hafi verið fjarlægður. Er því hafnað að stefnandi hafi sannað að mistök hafi orðið að þessu leyti í aðgerðinni. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að eftirliti og meðferð eftir aðgerðina af hálfu starfsmanna stefnda hafi verið verulega ábótavant. Strax í kjölfar aðgerðarinnar hafi farið að blæða inn á hægra brjóst stefnanda og hafi sogkerar ekki náð að hreinsa blóðið út. Þessu er vísað á bug af hálfu stefnda. Lýsing í sjúkraskrá á ástandi kera, frá því skurðaðgerð lauk og þar til kerar voru fjarlægðir 26. ágúst, þykir ekki benda til þess að kerar hafi ekki staðist álag með eðlilegum hætti að mati sérfróðra meðdómenda. Þá kemur fram í áliti læknaráðs að gögn málsins bendi ekki til þess að keri hafi stíflast í hægra brjósti stefnanda fljótlega eftir aðgerðina. Í ljósi þessa m.a. verður ekki séð að nauðsyn hafi borið til þess að gera aðra aðgerð til þess að stöðva blæðingu, þar sem blæðing fór minnkandi og ekki annað séð en að kerar virkuðu sem skyldi. Stefnandi ber að tvisvar sinnum á fyrstu dægrum eftir aðgerð hafi verið hleypt blóði eða blóðsegum úr hægra brjósti. Hafi það verið gert á legudeildinni af tveimur mismunandi sérfræðingum. Þar sem engar upplýsingar í sjúkraskýrslu, sem skráðar eru jafnóðum í sjúkralegunni, geta um þessi inngrip og ekki verður með óyggjandi hætti dregin ályktun af framburði vitna um þetta, verður að teljast ósannað að þessi inngrip hafi átt sér stað með þeim hætti sem stefnandi lýsir. Samkvæmt skráningu í hjúkrunarskýrslu var fylgst reglulega með þeim þáttum sem bent gátu til blóðrásartruflunar samkvæmt almennt notuðum skilmerkjum, að mati sérfróðra meðdómenda. Ekkert kemur fram í þeirri skráningu sem styður að merki um að blóðrásartruflun og yfirvofandi vefjadrep hafi verið greinanleg fyrr en 27. ágúst að skráð er „efri hluti vörtu bláleitur.” Þann sama dag var annað hvert hefti fjarlægt úr sárum á hægra brjósti, gefið innrennslislyf (Macrodex) til að auka háræðablóðflæði og raförvun (TNS) beitt í sama skyni. Þann 28. ágúst var síðan gerð enduraðgerð þar sem 100 til 200 ml af blóðstorku var hleypt út úr hægra brjósti. Ákvarðanir um alla þessa meðferðarþætti voru teknar af sérfræðingi og er þetta, að áliti sérfróðra meðdómenda, eðlileg og viðurkennd meðferð. Ekki verður ályktað að of seint hafi verið gripið til aðgerðar til að hleypa út blóðstorku og þannig reyna að auka gegnumstreymi blóðs um brjóstvefinn svo sem gert var. Þetta er slíkt álitaefni, að sögn sérfróðra meðdómenda, að mælitækni af öllum gerðum hefði ekki tekið endanlega af skarið við þá ákvarðanatöku. Almennt verði að byggja á mati þess læknis sem til slíkra aðgerðar grípur. Læknar, sem ekki voru viðstaddir og ekki hafa annað við að styðjast en gögn þessa máls og framburð vitna og aðila, hafi ekki raunhæfar forsendur til að draga aðrar ályktanir. Mat læknis á blóðflæði sé mikilvægast. Við mat á merkjum um blæðingu inn í brjóst og myndun blóðgúlps séu að auki lögð til grundvallar einkenni sjúklings, og þá einkum verkir sem stafa af vefjaspennu. Blóðgúlpur, af því umfangi að valda blóðrásartruflun í brjóstinu, veldur verulegum einkennum sem ekki verður ætlað að farið hafi fram hjá læknum og reyndum hjúkrunarfræðingum á lýtalækningadeild þar sem fjöldi brjóstaminnkunaraðgerða er framkvæmdur. Greinargerð stefnanda og heimildum í sjúkraskrá ber ekki saman. Að minnsta kosti 5 hjúkrunarfræðingar skráðu færslur dagana 23. ágúst til 27. ágúst og hvergi er að finna ábendingu þar um að óeðlilega miklir verkir hafi þjáð stefnanda. Samkvæmt lyfjablaði var verkjalyfjagjöf minni en oftast er eftir brjóstaminnkunaraðgerðir fyrstu dægur eftir aðgerð, eða tveir verkjastílar að kvöldi aðgerðardags og engin verkjalyf fyrsta heila sólarhringinn eftir aðgerð. Sé reiknað með samtals tæplega 900 ml blóðtapi aðgerðarsólarhringinn (blæðing í aðgerð og skráð blæðing í sogkera) er blóðgildi 24. ágúst 1991 eðlilegt, að teknu tilliti til þynningaráhrifa af vökvagjöf í æð. Þetta blóðgildi styður heldur ekki að meiri háttar blóðsegasöfnun hafi þá átt sér stað í brjóstinu. Það magn blóðstorku sem hleypt var út úr hægra brjósti við aðgerðina 28. ágúst bendir heldur ekki til þess að um meiri háttar blóðgúlpsmyndun hafi verið að ræða á fyrsta sólarhring eftir aðgerð. Hvorki kemur fram í gögnum málsins né verður byggt á almennri reynslu af meðferð vefjadreps að hægt hefði verið að hafa áhrif á umfang drepsins í hægra brjósti með sértækum aðgerðum sem aðeins verði við komið á sjúkrahúsi. Þannig verður ekki fallist á að verulegar líkur séu á að takmarka hefði mátt drepið með því að seinka útskrift. Gegn mótmælum stefnda verður því samkvæmt framangreindu ekki fallist á að eftirlit hafi verið ónógt eða eftirmeðferð ófullnægjandi. Þótt litið sé fram hjá afleiðingum vefjadrepsins í hægra brjóstinu, telur stefnandi í fjórða lagi að útlitslegur árangur brjóstminnkunaraðgerðarinnar hafi verið óviðunandi og ekki í samræmi við óskir og væntingar stefnanda. Af hálfu stefnda er á hinn bóginn byggt á því að skurðaðgerðin hafi fram farið af læknisfræðilegum ástæðum, en stefnandi hafi þjáðst af vöðvabólgu og höfuðverkjum fyrir aðgerðina sem rakið hafi verið til of stórra brjósta. Þá hélt Ólafur Jón Einarsson lýtalæknir, er framkvæmdi aðgerðina, því fram fyrir rétti að hann hafi haft samráð við stefnanda eftir því sem hægt hefði verið um aðgerðina og þar með hve mikið yrði tekið af brjóstunum. Óumdeilt er að stærð og lögun brjóstsins og staðsetning geirvörtu eru þættir sem eru alfarið á valdi þess læknis sem brjóstaminnkunaraðgerð framkvæmir. Í umdeildu tilviki er ljóst að brjóst urðu lítil eftir aðgerðina - óháð drepinu í hægra brjósti - og talsvert minni en „medium” eða skálarstærð B eins og stefnandi segist hafa óskað eftir. Þykir sérfróðum meðdómendum ljóst að staðsetning vinstri geirvörtu hafi eftir aðgerðina verið óeðlilega hátt á brjóstinu miðað við almennt notuð viðmið og það hvar meginvefur brjóstsins var. Þó að örmyndun eftir aðgerð sé háð fjölmörgum þáttum sem ekki eru á valdi skurðlæknis, jafnvel þótt sár grói án fylgikvilla, þá verði að álykta að þessi staðsetning hafi leitt til annarrar aðgerðar sem ella hefði ekki verið þörf á. Verður fallist á að brjóstin hafi verið gerð minni en tæknilegar og heilsufarslegar ástæður gáfu tilefni til og staðsetning vinstri geirvörtu eftir aðgerðina 23. ágúst 1991 hafi verið óeðlilega há. Ályktað er að þessi vansmíð hafi valdið því að annarrar aðgerðar var þörf til að leiðrétta legu geirvörtu vinstra brjósts. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að húð hafi verið tekið á röngum stað til ígræðslu í aðgerðinni 25. september 1991 er valdi lýti. Af hálfu stefnda er hins vegar haldið fram að um venjulegan stað til húðtöku hafi verið að ræða er vel hafi hentað og ekki valdið lýti. Sérfróðir meðdómendur telja að engin efni hafi verið til að velja tökusvæðið rétt ofan við hné á utanverðum ganglim svo sem gert var. Venja sé að tökusvæðið sé á lítt áberandi stað við flutning á takmörkuðu magni af húð og er alfarið á valdi viðkomandi skurðlæknis að velja slíkan stað ef húðin er heilbrigð. Þetta staðarval geti naumast talist eðlilegt í ljósi þessa og hafi valdið óþarfalýti. Misræmis gætir í sjúkraskýrslum, vottorðum og öðrum málskjölum sem koma frá heilbrigðiskerfinu og lögð voru fram í máli þessu. Þetta misræmi veldur þó ekki því, að áliti dómsins, að álykta megi að drep í hægra brjósti stefnanda eftir aðgerðina hafi orsakast af mistökum við aðgerðina eða við eftirmeðferðina á stefnanda á sjúkrahúsinu. Ljóst er, og raunar ómótmælt, að afleiðingar skurðaðgerðarinnar 23. ágúst 1991 á heilsu og líðan stefnanda hafa verið miklar og langvarandi. Fjölmargar skurðaðgerðir og önnur meðferð hafa fylgt í kjölfarið. Samkvæmt framangreindu verður þó ekki talið að stefndi beri skaðabótaábyrgð á ætlaðri örorku stefnanda sem varð vegna dreps eftir aðgerðina eins og áður var greint frá. Á hinn bóginn verður talið að stefndi beri ábyrgð á að stefnandi þurfti að gangast undir aðgerð til að leiðrétta legu geirvörtu vinstra brjósts og að húð var tekið á röngum stað á stefnanda til ígræðslu í aðgerðinni 26. september 1991. Þykir stefnandi því eiga rétt á miskabótum að fjárhæð 500.000 krónur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir, Stefán Einar Matthíasson læknir og Þorvaldur Jónsson læknir, kveða upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Jórunni Önnu Sigurðardóttur, 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júní 1995 til 29. júní 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með er talinn málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Róberts Árna Hreiðarssonar hdl., 1.000.000 krónur.
|
Mál nr. 201/1999
|
Kærumál Nauðungarsala Aðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Einkahlutafélagið S krafðist þess að söluskilmálum yrði breytt við nauðungarsölu á varanlegum leiguréttindum L að landi sem fiskeldistöð hafði verið reist á. Var krafa S á því reist að félagið hefði leigt fiskeldisstöðina af L. Máli, sem S rak samkvæmt XIII. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu um þá ákvörðun sýslumanns að hafna kröfu þess, var sjálkrafa vísað frá héraðsdómi þar sem S þótti ekki hafa sýnt fram á að félagið ætti þinglýst réttindi eða önnur réttindi yfir fiskeldisstöðinni. Talið var að ekki hefði verið hnekkt staðhæfingu S um að félagið hefði gert leigusamning við L. Þótti S geta átt aðild að nauðungarsölunni samkvæmt 3. tölulið 2. gr. laga nr. 90/1991 án tillits til þess hvort rétti þess hefði verið þinglýst eða hvort L hefði verið óheimilt að leigja S fiskeldisstöðina vegna ákvæða í leigusamningi L við landeigendur. Var S því heimilt að leita úrlausnar héraðsdómara um ákvörðun sýslumanns samkvæmt 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 og úrskurður héraðsdómara um frávísun felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. maí 1999, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Laxalind ehf., Fjárfestingarbanki atvinnulífsins hf. og Den Norske Bank AS hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Aðrir varnaraðilar krefjast þess að krafa þeirra „í héraði um frávísun málsins frá dómi verði tekin til greina“, svo og að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað. I. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði varðar mál þetta ákvörðun sýslumannsins í Keflavík um uppboðsskilmála við nauðungarsölu á fasteign, sem auðkennd er í þinglýsingarbók sem fiskeldisstöð í Vatnsleysuvík á spildu úr landi Minni-Vatnsleysu og Stóru-Vatnsleysu. Gerðarbeiðendur við nauðungarsöluna eru varnaraðilarnir Fjárfestingarbanki atvinnulífsins hf. og Den Norske Bank AS. Réttindi yfir fyrrnefndri landspildu eru reist á leigusamningi, sem Lindalax hf. gerði 23. október 1987 við varnaraðilana Sæmund, Anne, Þórð, Siv, Geirlaugu, Katrínu og Skúla sem eigendur Minni-Vatnsleysu og Stóru-Vatnsleysu. Í samningnum voru ákvæði um að honum skyldi þinglýst og að leigutaka væri heimilt að veðsetja réttindi sín samkvæmt honum og láta þinglýsa slíku veði. Samkvæmt 15. gr. samningsins var leigutaka óheimilt að framselja réttindi sín nema með samþykki leigusala, en þeim bar þó að þola aðilaskipti að réttindunum vegna fullnustugerða kröfuhafa leigutakans eða gjaldþrotaskipta á búi hans. Samkvæmt gögnum málsins mun varnaraðilinn Laxalind ehf. hafa keypt áðurnefnd réttindi af þrotabúi Lindalax hf. með samningi 22. febrúar 1990 og er nú þinglýstur eigandi þeirra. Af þeim sökum er þessi varnaraðili talinn gerðarþoli við nauðungarsöluna. Varnaraðilarnir Sæmundur, Anne, Þórður, Siv, Geirlaug, Katrín og Skúli hafa höfðað mál gegn Laxalind ehf. til staðfestingar á riftun leigusamningsins frá 23. október 1987 og greiðslu vangoldinnar leigu, en málið hefur ekki verið til lykta leitt. II. Í málinu staðhæfir sóknaraðili að hann hafi með munnlegum samningi tekið á leigu réttindi Laxalindar ehf., sem umrædd nauðungarsala lýtur að. Vísar hann til þess að fyrir liggi í málinu viðurkenning á þessu af hendi varnaraðilans Laxalindar ehf., svo og sameiginleg yfirlýsing þeirra beggja um efni samningsins. Þessu hafa varnaraðilarnir Sæmundur, Anne, Þórður, Siv, Geirlaug, Katrín og Skúli ekki hnekkt. Þau bera því hins vegar við að annmarki sé á réttindum sóknaraðila vegna þess að hann hafi fengið réttindin framseld frá Laxalind ehf. án þess að afla samþykkis þeirra, eins og áskilið sé í áðurnefndri 15. gr. samningsins frá 23. október 1987. Án tillits til þess hvort þessi mótbára varnaraðilanna eigi við rök að styðjast og þótt sóknaraðili hafi ekki þinglýst rétti sínum getur hann allt að einu notið stöðu aðila við nauðungarsölu á grundvelli réttarins eftir ákvæði 3. töluliðar 2. gr. laga nr. 90/1991. Í skjóli þess var á færi sóknaraðila að krefjast að sýslumaður tæki ákvörðun um að víkja frá almennum uppboðsskilmálum við sölu eignarinnar, sbr. 1. mgr. 29. gr. sömu laga, og leita í kjölfarið dómsúrlausnar þegar þeirri kröfu var hafnað. Sýslumaðurinn í Keflavík ákvað 28. september 1998 að verða ekki við ósk sóknaraðila um að vikið yrði í nánar tilteknum atriðum frá almennum uppboðsskilmálum við umrædda nauðungarsölu. Sóknaraðili lýsti því yfir í bréfi til sýslumanns 29. sama mánaðar að hann leitaði úrlausnar héraðsdómara um ákvörðunina. Með bréfinu fylgdu yfirlýsingar beggja gerðarbeiðendanna, Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. og Den Norske Bank AS, þar sem þeir lýstu því yfir að þeir tækju undir kröfur og röksemdir sóknaraðila í þessum efnum. Með þessu var fullnægt skilyrðum 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 til þess að sóknaraðili gæti sem aðili að nauðungarsölunni samkvæmt 3. tölulið 2. gr. sömu laga leitað dómsúrlausnar um ágreiningsefnið. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að vísa málinu frá dómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Eins og atvikum er háttað er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 644/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfesturvar úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellia. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun ámeðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2014 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 1. október 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til mánudagsins 6. október 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á þvístendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur umgæsluvarðhald varnaraðila. Þá er staðfest sú niðurstaða úrskurðarins aðvarnaraðili sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr.laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 289/2005
|
Ráðningarsamningur Aðilaskipti
|
K réði sig til starfa sem framkvæmdastjóri hjá Í ehf. með ráðningarsamningi árið 2001. F keypti síðan hluta af starfsemi Í ehf. með kaupsamningi í febrúar 2004. Vegna þessara viðskipta reis ágreiningur um réttarstöðu K. K reisti kröfur sína á hendur F á því að öll réttindi og allar skyldur samkvæmt ráðningarsamningi sínum hefðu færst yfir til F. Slíkt leiddi beint af ákvæðum framangreinds kaupsamnings en ella af ákvæðum laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. F taldi hins vegar að ekkert ráðningarsamband hefði stofnast milli aðila. Þegar ákvæði kaupsamningsins voru skoðuð í ljósi viðmiðana laga nr. 72/2002, Evróputilskipunar um sama efni og athugasemda með frumvarpi til laganna, var talið ótvírætt að með kaupsamningnum hafi orðið aðilaskipti að rekstrinum í merkingu laganna. Þá skyldi K njóta réttarstöðu starfsmanns við aðilaskiptin. Var kröfu F um sýknu því hafnað. Af meginreglu laga nr. 72/2002 var talið leiða, að ráðningarkjör samkvæmt ráðningarsamningi flyttust til framsalshafa við aðilaskiptin. Var F því talinn bundinn af ákvæðum ráðningarsamnings K við Í ehf., þar á meðal ákvæði um uppsagnarfrest. Einnig var fallist á með K að bifreiðahlunnindi hans samkvæmt ráðningarsamningi væru hluti af ráðningarkjörum hans, auk þess sem orlofsréttindi hans hefðu flust til F við aðilaskiptin. Var varakröfu F um lækkun á kröfu því einnig hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum 6.057.417 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2004 til greiðsludags. Hann krefst staðfestingar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í kröfu stefnda felst að hann unir niðurstöðu héraðsdóms, en hefur lækkað þá liði kröfugerðar sinnar er lúta að 6% framlagi áfrýjanda í lífeyrissjóð og 2% framlagi hans til viðbótarlífeyrissparnaðar samtals um 33.580 krónur til samræmis við niðurstöðu héraðsdómara um aðra þætti kröfugerðar hans, en það hafði héraðsdómara láðst að gera. I. Stefndi réði sig til starfa sem framkvæmdastjóri hjá Ísland DMC ehf. og dótturfyrirtækjum þess með ráðningarsamningi 20. ágúst 2001. Ákvæði samningsins um ráðningartíma og launakjör eru rakin í héraðsdómi. Auk þess var í ákvæði samningsins um starfssvið kveðið á um að stefndi bæri ábyrgð á daglegum rekstri gagnvart stjórn félagsins, í ákvæði um starfsskyldur að hann skyldi láta félaginu í té starfskrafta sína óskipta og í ákvæði um vinnutíma að fastur vinnutími væri frá klukkan 9 til 17 fimm daga vikunnar en einnig skyldi hann vinna utan þess tíma ef þörf krefði, nema brýnar ástæður hamli. Stefndi var hluthafi í Ísland DMC ehf. og átti 9,9% hlutafjár þess samkvæmt ársreikningi 2003. Bifreiðastöð Íslands ehf., aðaleigandi Ísland DMC ehf., mun hafa selt áfrýjanda sinn hlut í félaginu með samningi í desember 2003 með svonefndum áreiðanleikafyrirvara en áfrýjandi rift þeim samningi að fenginni niðurstöðu áreiðanleikakönnunar. Meðal gagna málsins er endurskoðaður ársreikningur Ísland DMC ehf. fyrir árið 2003, sem stefndi undirritaði 7. febrúar 2004 sem framkvæmdastjóri þess. Sýnir ársreikningurinn mjög bága stöðu félagsins. Hluthafafundur var haldinn í félaginu 9. febrúar 2004. Í fundargerð kemur meðal annars fram að í framhaldi riftunar áfrýjanda á fyrrnefndum samningi við Bifreiðastöð Íslands ehf. um hlutafjárkaup hafi stjórn síðarnefnda félagsins og stjórn áfrýjanda tekið upp viðræður um kaup áfrýjanda á rekstri Ísland DMC ehf. og hafi þeim viðræðum lokið með samkomulagi 5. febrúar 2004. Á dagskrá fundarins var meðal annars tillaga um að fela stjórn félagsins að selja rekstur þess og grípa til nauðsynlegra aðgerða til að loka félaginu. Var sú tillaga samþykkt. Eru framangreind atriði nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Þann 15. febrúar 2004 gerðu áfrýjandi og Ísland DMC ehf. með sér kaupsamning „um hluta af starfsemi seljanda og tilgreindar eignir hans...“ Í 1. grein samningsins segir að hér sé nánar um að ræða „rekstur ferðaskrifstofu... ásamt hluta af tækjum og búnaði, starfssamningum, viðskiptasamningum, viðskiptasamböndum og öðru sem tilgreint er í samningi þessum. Samningurinn tekur þannig til: 1. Ferðaskrifstofurekstrar, ásamt öllu prentuðu og útgefnu kynningarefni, heimasíðu, léns, tölvupósts heimilisfanga og símanúmera. 2. Viðskiptasambanda og viðskiptavildar, þar með talin vörumerkin Island DMC, Destination Iceland, Safaríferðir, Come 2 Iceland og Íslenskar ævintýraferðir. 3. Ráðningarsamninga við starfsfólk samkvæmt kjarasamningum. Kaupanda er ekki skylt að endurráða starfandi framkvæmdastjóra eða annað starfsfólk, sem ekki vill sætta sig við að semja við kaupanda um áframhaldandi eða breytt störf á nýjum kjörum. Kaupandi áskilur sér rétt til að hafna yfirtöku ákveðinna ráðningarsamninga með öllu eða eiga kröfu á seljanda á þeim mismun sem kann að myndast á milli gildandi starfssamninga og þeirra sem hann gerir í tengslum við rekstrarlega endurskipulagningu starfseminnar. 4. Áhöld, tæki og innréttingar samkvæmt lista, sem unninn verður af aðilum...“ Í 3. grein samningsins segir að seljandi skuli reyna að tryggja að viðskiptavild flytjist til kaupanda. Samkvæmt 4. grein var kaupverðið 20.000.000 krónur og var fjórðungur þess endurgjald fyrir viðskiptavild en þrír fjórðu fyrir áhöld, tæki og innréttingar. Skyldi yfirtaka á eignum miðast við 1. janúar 2004. Vegna þessara viðskipta reis ágreiningur um réttarstöðu stefnda. Taldi hann að öll réttindi og allar skyldur samkvæmt ráðningarsamningi sínum hefðu færst yfir til áfrýjanda en áfrýjandi að ekkert ráðningarsamband hefði stofnast milli þeirra. Blandaðist Eskihlíð ehf. inn í þær deilur, en Eskihlíð ehf. var nýtt nafn þess félags sem áður hét Ísland DMC ehf. Eru bréfaskipti er að þessu lúta rækilega rakin í hinum áfrýjaða dómi. II. Stefndi reisir kröfu sína á því að áfrýjandi hafi við kaupin á rekstri Ísland DMC ehf. yfirtekið réttindi og skyldur samkvæmt ráðningarsamningi sínum við síðarnefnda félagið. Leiði það beint af ákvæðum framangreinds kaupsamnings en ella af ákvæðum laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Áfrýjandi krefst sýknu vegna aðildarskorts enda hafi aldrei stofnast ráðningarsamband milli aðila. Hann hafi keypt hluta af rekstri Ísland DMC ehf. og hafi sérstaklega verið tekið fram í samningnum að honum væri ekki skylt að yfirtaka ráðningarsamning við stefnda, enda hafi seljandi óskað eftir að stefndi starfaði áfram hjá honum. Þá eigi ákvæði laga nr. 72/2002 ekki við þar sem viðskiptin með rekstur Ísland DMC ehf. falli ekki undir aðilaskipti í merkingu laganna. Stefndi njóti að auki ekki réttarstöðu starfsmanns samkvæmt lögunum þar sem hann hafi gegnt starfi framkvæmdastjóra félagsins og verið hluthafi í því. Vísar hann í því efni til túlkunar Hæstaréttar Danmerkur á ákvæðum hliðstæðrar löggjafar þar í landi. Í lögum nr. 72/2002 eru reglur sem svara til ákvæða tilskipunar nr. 2001/23/EB, um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launamanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, atvinnurekstri eða hluta fyrirtækja eða atvinnurekstrar. Í 2. gr. laganna eru orðskýringar og í 4. tölulið greinarinnar segir að með aðilaskiptum sé átt við aðilaskipti á efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi, hvort sem um sé að ræða aðal- eða stoðstarfsemi. Í athugasemdum með lagafrumvarpinu segir að í ljósi fordæmis Evrópudómstólsins verði við mat á því hvort aðilaskipti falli undir gildissvið fyrrnefndrar tilskipunar meðal annars að líta til hvort áþreifanleg verðmæti séu framseld, hvert sé verðmæti óhlutbundinna verðmæta þegar aðilaskipti fara fram, hvort meiri hluti starfsmanna flytjist til hins nýja vinnuveitanda og hvort framsalshafi haldi viðskiptavinum framseljanda. Þegar framangreind ákvæði kaupsamnings áfrýjanda og Ísland DMC ehf. eru skoðuð í ljósi þessara viðmiðana er ótvírætt að með honum hafi orðið aðilaskipti að rekstrinum í merkingu laga nr. 72/2002. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 72/2002 gilda þau um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Áfrýjandi hefur ekki bent á ákvæði í íslenskum lögum eða réttarframkvæmd sem stutt gætu það að staða stefnda sem framkvæmdastjóri gæti valdið því að hann teldist ekki starfsmaður í skilningi laganna. Í ljósi ákvæða framangreinds ráðningarsamnings stefnda og Ísland DMC ehf. verður sú niðurstaða héraðsdóms að stefndi njóti réttarstöðu starfsmanns við aðilaskiptin staðfest með vísan til forsendna hans. Tilvísun áfrýjanda til 4. gr. laga nr. 72/2002 er haldlaus, enda er ekki í máli þessu deilt um rétt áfrýjanda til að beita heimild til uppsagnar stefnda. Varakröfu sína reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á því að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 sé framsalshafa einungis skylt að virða ákvæði kjarasamninga varðandi réttindi starfsmanns en ekki betri rétt hans, sem byggist á einstaklingsbundnum ráðningarkjörum. Stefnda beri því einungis laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt ákvæðum kjarasamnings milli Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr laga nr. 72/2002 færast réttindi þau og skyldur, sem samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi eru fyrir hendi þegar aðilaskipti verða yfir á framsalshafa. Leiðir það beint af orðalagi þessarar meginreglu laganna að ráðningarkjör samkvæmt ráðningarsamningi flytjast til framsalshafa. Er áfrýjandi því bundinn af ákvæðum ráðningarsamnings stefnda við Ísland DMC ehf. þar á meðal ákvæðinu um uppsagnarfrest. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti hélt áfrýjandi því fram að miðað við starfstíma stefnda leiddi ákvæði 2. greinar áðurnefnds ráðningarsamnings til þess að uppsagnarfrestur hans væri átta mánuðir en ekki níu eins og miðað er við í kröfugerð stefnda. Stefndi mótmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Með vísan til 2. mgr 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994, verður að fallast á með stefnda að þessi málsástæða komist ekki að fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 5. grein ráðningarsamnings stefnda og Ísland DMC ehf. skyldi félagið leggja framkvæmdastjóra til bifreið og greiða allan kostnað við rekstur hennar. Verður að fallast á það með stefnda að þetta sé hluti af ráðningarkjörum hans. Loks verður að telja að meðal þeirra réttinda stefnda sem fluttust til áfrýjanda við aðilaskiptin hafi verið ótekin orlofsréttindi hans á yfirstandandi orlofsári auk orlofsréttinda vegna uppsagnarfrestsins. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað með þeim breytingum sem leiða af kröfum stefnda fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Ferðaskrifstofa Akureyrar ehf., greiði stefnda, Knúti Óskarssyni, 6.057.417 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2004 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. apríl 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Knúti Óskarssyni, kt. 230252-3009, Leirutanga 18, Mosfellsbæ gegn Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf., kt. 411101-2580. Ráðhústorgi 3, Akureyri, með stefnu, sem birt var 14. maí 2004. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.510.750 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. Dómkröfur stefnda eru aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins. Helstu málavextir eru að 20. ágúst 2001 var stefnandi ráðinn sem framkvæmdastjóri hjá Íslandi DMC ehf. og dótturfyrirtækjum þess „þ.e. Ferðaskrifstofa BSÍ ehf., kt. 711079-0339, Safarí ferðir ehf., kt. 590392-2869, Viðarhöfða 6 ehf., kt. 651099-2509, Íslands og Skandinavíuferðir, kt. 540794-2009 og BSÍ hraðflutningar ehf., kt. 460701-2950.“ Um ráðningartíma segir í 2. gr. ráðningarsamningsins: Ráðningasamningurinn er ótímabundinn og gildir frá 1. maí 2001, sem er fyrsti starfsdagur. Starfsuppsögn af beggja hálfu skal vera sex mánuðir. Uppsagnarfrestur lengist um einn mánuð fyrir hvert starfsár þar til hann hefur náð tólf mánuðum að sex árum liðnum. Starfsuppsögn skal vera skrifleg og bundin við mánaðamót. Um launakjör segir í 5. gr. ráðningarsamningsins: Föst mánaðarlaun framkvæmdastjóra eru kr. 450.000,- á mánuði. Greiðsla fyrir vinnu utan reglulegs vinnutíma er innifalin í ofangreindum mánaðarlaunum. Laun og önnur launakjör skulu endurskoðuð árlega með hliðsjón af almennum launabreytingum og árangri í starfi. Fyrirtækið leggur framkvæmdastjóra til bifreið og greiðir allan kostnað við rekstur hennar. Fyrirtækið greiðir allan eðlilegan kostnað á ferðalögum erlendis auk dagpeninga skv. reglum ferðakostnaðarnefndar ríkisins. Framkvæmdastjóri greiðir 4% iðgjald af heildarlaunum sínum í Lífeyrissjóð verslunarmanna og vinnuveitandi 6% af sömu upphæð. Framkvæmdastjóri greiðir 4% iðgjald í lífeyrissparnað og vinnuveitandi mótframlag skv. ákvæðum almennra kjarasamninga. Fyrirtækið greiðir iðgjald líf-, sjúkra-, slysa- og starfstryggingar hjá (Tryggingarfélagi) fyrir framkvæmdastjóra. Um orlof, veikindi, slys og tryggingar fer að öðru leyti samkvæmt ákvæðum miðað við lengstan starfsaldur í kjarasamningi SA og Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Laun eru greidd inn á launareikning framkvæmdastjóra mánaðarlega síðasta virka dag hvers mánaðar. Í stefnu segir að Bifreiðastöð Íslands ehf. sé aðaleigandi Íslands DMC ehf. með 75% hlutafjár, stefnandi eigi um 10% og um 15% hlutafjár skiptist á nokkra aðila. Bifreiðastöð Íslands ehf. hafi 4. desember 2003 selt stefnda öll hlutabréf sín í Íslandi DMC ehf. Kaupsamningurinn hafi verið með áreiðanleikafyrirvara og í framhaldi af áreiðanleikakönnun endurskoðunarskrifstofu hafi stefndi rift þessum kaupsamningi. Stjórnafundur Bifreiðastöðvar Íslands ehf. 3. febrúar 2004 hafi fallist á að skilyrði sölunnar væri ekki uppfylltur og samþykkt riftunina. Í áritun endurskoðenda 2. febrúar 2004 til stjórnar og hluthafa Íslands DMC ehf. í endurskoðuðum ársreikningi félagsins fyrir árið 2003 segir m.a.: Við viljum vekja athygli á því að eigið fé félagsins er neikvætt um rúmlega 60,2 m. kr. í árslok. Í ljósi þess má draga í efa hæfi félagsins til áframhaldandi reksturs, nema tilkomi aukið hlutafé og/eða veruleg niðurfelling skulda þess. ... Undir fyrirsögninni Áritun og skýrsla stjórnar í ársreikningi félagsins fyrir árið 2003 segir m.a.: Samkvæmt rekstrarreikningi Íslands DMC ehf. nam tap ársins 2003 kr. 20.517.599. Hrein eign Íslands DCM ehf. í árslok var neikvæð um kr. 60.219.018. Er þá meðtalið hlutafé að fjárhæð kr. 10.000.000, þar af eigin bréf að fjárhæð kr. 870.000. Hluthafar í árslok voru 5. Einn hluthafi átti meira en 10% hlutafjár í félaginu, Ferðaskrifstofa Akureyrar með 75% eignarhlutdeild. Stjórn Íslands DMC ehf. og framkvæmdastjóri staðfesta hér með ársreikning félagsins fyrir árið 2003 með undirritun sinni. Þessi yfirlýsingu er dagsett 7. febrúar 2004 og undirrituð af stjórnarmönnunum Baldri Guðnasyni og Herði Gunnarssyni. Þá ritar stefnandi einnig nafn sitt undir yfirlýsinguna. Í bókun hluthafafundar hjá Íslandi DMC ehf. 9. febrúar 2004 segir að mættir séu Guðmundur Arnaldsson í umboði stjórnar Bifreiðastöðvar Íslands ehf. sem fari með 82,155 virkan eignarhlut og í umboði stjórnar Ferðaskrifstofu Íslands sem fari með 4,44% virkan eignahlut, Vigdís Jóhannsdóttir, sem fari með 2,46% virkan eignarhlut, og Helga B. Jónsdóttir, sem fari með 0,11% virkan eignarhlut. Þá segir að stefnandi hafi símlega tilkynnt að hann geri engar athugsemdir við boðun fundarins eða afgreiðslu fundarins á þeim málum sem taka eigi fyrir, hann hafi þegar samþykkt ársreikninga félagsins fyrir árið 2003 með undirritun sinni, en hann óski eftir því að sitja hjá við allar atkvæðagreiðslur „aðrar en áður er getið“. Í fundargerðinni segir m.a.: Stjórn BSÍ [Bifreiðastöðvar Íslands ehf.] hefur síðan á stjórnarfundi 3. febrúar 2004 fjallað um þetta mál [riftun kaupsamnings Bifreiðastöðvar Íslands ehf. og stefnda frá 4. desember 2003], en þá lá fyrir endurskoðaður ársreikningur DMC ehf. fyrir árið 2003. Stjórn BSÍ féllst á að skilyrði sölunnar væru ekki uppfyllt og samþykkti riftunina. Í framhaldi af þessari stöðu tók stjórn BSÍ upp viðræður við stjórn FA [stefnda] um kaup þeirra á rekstri DMC ehf. Þeim viðræðum lauk með samkomulagi 5. febrúar 2004, sem var háð samþykki hluthafafundar DMC ehf. Á grundvelli þessa samkomulags er nú boðað til hluthafafundar til þess að uppfylla ákvæði í samkomulaginu með því að samþykkja nýjar samþykktir fyrir DMC ehf., kjósa stjórn og endurskoðendur. ... Á dagskrá fundarins var m.a. tillaga um að fela stjórn félagsins að selja reksturinn og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar væru til þess að loka félaginu í samræmi við gildandi lagaákvæði um einkahlutafélög, rekstur þeirra og stjórnun. Í fundargerð er bókað að tillagan hafi verið samþykkt með 86,7% atkvæða, Vigdís hafi setið hjá en stefnandi greiði ekki atkvæði. Í bréfi lögmanns stefnanda til stjórnarformanns stefnda 13. febrúar 2004 segir m.a.: Þau aðilaskipti hafa orðið á Íslandi DMC ehf. að Ferðaskrifstofa Akureyrar ehf. hefur tekið yfir reksturinn með samningi við Bifreiðastöð Íslands ehf., sem meirihlutaeiganda. Með þessum aðilaskiptum færðust yfir á Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. öll réttindi og skyldur starfsmanna Íslands DMC ehf. samkvæmt ráðningarsamningum þeirra, sbr. 3. gr. laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum nr. 72/2002. Með því hefur Ferðaskrifstofa Akureyrar ehf. yfirtekið ráðningarsamning umbj. míns frá 20. ágúst 2001. Samkvæmt 4. gr. sömu laga er Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. óheimilt að segja umbj. mínum upp störfum vegna aðilaskiptanna nema fyrir hendi séu þau skilyrði sem greinir í ákvæðinu. Umbj. minn lýtur því svo á að hann sé í ráðningarsambandi við Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. þrátt fyrir ummæli þín fimmtudaginn 5. febrúar s.l. um að ekki stæði til að yfirtaka ráðningarsamning hans. Í dag er aðstaðan sú að umbj. mínum hefur verið gert að rýma skrifstofu sína og afhenda öll gögn sem hann hafði undir höndum og tengdust starfi hans. Hann sér sig því knúinn til að óska leiðbeininga og upplýsinga um framhaldið og stöðu sína innan fyrirtækisins. Þann 15. febrúar 2004 sömdu stefndi og Ísland DMC ehf. um kaup stefnda á hluta af starfsemi og ákveðnum tilgreindum eignum Íslands DMC ehf. í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu rekstrarins svo sem þar er nánar lýst, sbr. dskj. nr. 7. Þann 23. febrúar 2004 svaraði stefndi bréfi lögmanns stefnanda frá 13. sama mánaðar með bréfi á netinu. Þar segir m.a. að ekkert ráðningarsamband hafi stofnast milli stefnanda og stefnda og eftirfarandi rakið: Í fyrsta lagi skal bent á að Ísland DMC ehf. er enn starfandi félag og er ráðningarsamningur Knúts Óskarssonar milli þess fyrirtækis og hans því væntanlega í gildi. Í öðru lagi er skýrt tekið fram í kaupsamningi Ferðaskrifstofu Akureyrar á hluta af starfsemi Íslands DMC ehf. að viðskiptin nái ekki til starfssamnings við framkvæmdastjóra. Í þriðja lagi skal tekið fram, að jafnvel þótt ofangreind atriði væru ekki til staðar og litið væri svo á að lög um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum ættu við, eru a.m.k. tvö atriði sem gera það að verkum að umbjóðandi þinn getur ekki átt neinar kröfur á hendur okkur vegna málsins. Annars vegar var hann framkvæmdastjóri Íslands DMC ehf., ásamt því að vera hluthafi í félaginu, og hafði því stöðu fulltrúa atvinnurekanda á staðnum en ekki launþega. Hins vegar er ástæða sölunnar efnahagslegar og skipulagslegar breytingar, sem losa atvinnurekanda undan skyldu á yfirtöku starfsmanna skv. 4. gr. laganna. ... Lögmaður stefnanda svaraði þessu síðast nefnda bréfi á netinu 23. sama mánaðar. Kvað hann réttarstöðu stefnanda vera skýra og gæti stefndi ekki skotið sér undan lögbundnum skyldum sínum gagnvart stefnanda með einhliða kaupsamningsákvæði. Í bréfi stjórnarformanns Eskihlíðar ehf..- er áður hét Ísland DMC ehf. - til stefnanda 27. sama mánaðar segir m.a.: Efni: Uppsögn ráðningarsamnings Í framhaldi af fundi fulltrúa og umboðsmanns stjórnar félagsins með þér um ofnagreint efni föstud. 6. febrúar síðastliðinn, með þér og lögmanni þínum laugard. 7. febrúar og með þér fimmtud. 12. febrúar, þar sem þú m.a. tilkynntir að þú mundir koma til vinnu og samninga um starfslok þín hjá félaginu mánud. 16. febrúar, sem þú hefur ekki gert, sér stjórn félagsins sig tilneydda að segja þér hér með upp ráðningarsamningi þínum, sem dagsettur er 20. ágúst 2001, frá og með næstu mánaðarmótum að telja, saman ber 2. grein ráðningarsamningsins. ... Lögmaður stefnanda svaraði bréfi stjórnarformanns Eskihlíðar ehf. með bréfi 1. mars 2004. Þar segir m.a.: Þar sem Ferðaskrifstofa Akureyrar ehf. hefur tekið yfir rekstur Íslands DMC ehf. færðust réttindi og skyldur umbj. míns skv. ráðningarsamningi yfir á hana, sbr. 3. gr. laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum nr. 72/2002. Umbj. minn er því ekki lengur í ráðningarsambandi við Eskihlíð ehf., áður Ísland DMC ehf., og er framangreint uppsagnarbréf því markleysa. Óhjákvæmilegt er að gera athugsemdir við bréf ykkar þar sem ranglega segir að umbj. minn hafi fallist á að koma til vinnu mánudaginn 16. febrúar s.l. Hið rétta er að umbj. minn hitt stjórnarformann félagsins, Ómar Óskarsson, föstudaginn 13. febrúar sl., og afhenti honum afrit af hjálögðu bréfi til Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf., dagsett sama dag. Jafnframt hringdi hann í Einar Steinþórsson, stjórnarmann Eskihlíðar ehf. og greindi honum frá efni bréfsins. Í bréfinu kemur fram að umbj. minn líti svo á að hann sé í ráðningarsamningi við Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. og óskar hann leiðbeininga og upplýsinga um stöðu sína innan fyrirtækisins. Stefnandi byggir á því stefndi hafi tekið yfir réttindi og skyldur Íslands DMC ehf. gagnvart honum og öðrum starfsmönnum fyrirtækisins, sbr. 3. gr. laga nr. 72/2002. Með því að stefndi hafi virt að vettugi þessar skyldur gagnvart honum og með því í raun rift ráðningarsamningi hans, hafi stefndi bakað sér skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda og valdið stefnanda fjártjóni sem honum beri að bæta. Tölulega gerir stefnandi með eftirfarandi hætti grein fyrir kröfunni: Um lið 1 segir: Samkvæmt 2. gr. ráðningarsamnings stefnanda voru umsamin mánaðarlaun hans í febrúar 2004 kr. 477.405. Uppsagnarfrestur skyldi vera 6 mánuðir og lengjast um einn mánuð fyrir hvert starfsár þar til hann hefur náð 12 mánuðum að 6 árum liðnum. Þegar ráðningu stefnanda var slitið með ólögmætum hætti í febrúar 2004 hafði hann áunnið sér uppsagnarfresti í 9 mánuði. Þá á hann inni hjá stefnda vangreidd laun vegna febrúar 2004. Samtals er því gerð krafa um bætur sem nemur tíföldum mánaðarlaunum. Um lið 2 segir: Samkvæmt ráðningarsamningi lagði vinnuveitandi stefnanda til bifreið og greiddi allan kostnað við rekstur hennar. Stefnanda var gert að skila bifreiðinni í lok febrúar 2004. Uppsagnafrestur hans rann hins vegar ekki út fyrr en 9 mánuðum síðar. Um lið 3 segir: Samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda fer um orlof o.fl. samkvæmt ákvæðum um lengstan starfsaldur í kjarasamning Samtaka atvinnulífsins og Verzlunarmannafélags Íslands. Um liði 4 og 5 segir: Að öðru leyti en greindi í ráðningarsamningi fór um starfsréttindi stefnanda samkvæmt kjarasamningi VR og SA frá maí 2000. Samkvæmt ákvæði 1.4 í kjarasamning á stefnandi rétt á sérstakri desember- og orlofsuppbót 2004, þeirra fjárhæða sem að framan greinir, sbr. kjarasamning VR og SA frá 212. apríl 2004, sem framlengdi gildandi kjarasamning aðila frá 2000. Um liði 6 og 7 segir: Samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda skyldi vinnuveitandi greiða 6% af heildarlaunum í lífeyrissjóð og viðbótarframlag samkvæmt kjarasamningi. Frá 1. janúar 2002 var viðbótarframlag samkvæmt kjarasamningi. Frá 1. janúar 2002 var viðbótarframlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð 2%, sbr. ákvæði 10.3.5 í kjarasamningi VR og SA. Stefndi byggir sýknukröfu sína á aðildarskorti. Stefndi sé ekki og hafi ekki verið í ráðningarsambandi við stefnanda. Málinu hafi verið stefnt gegn röngum aðila. Vísað er til þess að með kaupsamningi stefnda og Íslands DMC ehf. frá 15. febrúar 2004 hafi stefndi einungis keypt hluta af rekstri hins síðarnefnda; í þeim samningi komi skýrt fram að stefndi yfirtaki ekki ráðningarsamning við framkvæmdastjóra seljanda. Ísland DMC ehf. hafi haldið áfram rekstri og óskað eftir því við stefnanda, að hann sinnti starfsskyldum sínum við félagið, en þar sem stefnandi hafi ekki orðið við þeirri kröfu, hafi honum verið sagt upp starfi. Verði hins vegar litið svo á að lög um aðilaskipti að fyrirtækjum eigi við í þessu tilviki, er á því byggt, að lög nr. 72/2002 leiði ekki til þess að stefnandi eigi kröfur á hendur stefnda. Í fyrsta lagi vegna þess að stefndi var framkvæmdastjóri Íslands DMC ehf. og hluthafi í félaginu. Hafi hann því ekki haft réttarstöðu launþega heldur stöðu fulltrúa atvinnurekanda. Í öðru lagi hafi ástæða umræddrar sölu 15. febrúar 2004 verið þörf á efnahagslegum og skipulagslegum breytingum, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna, sem leiði til þess að stefnda sé ekki skylt að taka yfir ráðningarsamning stefnanda við Ísland DMC ehf. Á það er bent að stefnanda hafi verið kunnugt um að Ísland DMC ehf. var tæknilega gjaldþrota frá því að bráðabirgðauppgjör lá fyrir í október 2003. Nauðsynlegt hafi því verið að bregðast við vandanum þá þegar og hafi það staðið næst stefnanda að sinna því verkefni fyrir félagið. Hann hafi hins vegar gengið út úr félaginu og hafnað því að koma frekar að störfum við nauðsynlegar aðgerðir svo sem samningum við lánardrottna og innheimtu á útistandandi kröfum. Varakröfu sína byggir stefndi á því að kröfufjárhæð stefnanda eigi einungis að miða við þriggja mánaða laun frá stefnda að frádregnum launum sem stefnandi hafi aflað sér frá öðrum á sama tíma. Þó að í ráðningarsamningi stefnanda og Íslands DMC ehf. sé kveðið á um 6 mánaða uppsagnarfrest, sem lengist um einn mánuð fyrir hvert starfsár þar til fresturinn hafi náð 12 mánuðum að 6 árum liðnum, og uppsagnarfrestur þannig orðið 9 mánuðir í febrúar 2004, sé það fráleitt að stefndi yfirtaki þær skyldur á grundvelli laga 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Stefndi vísar til 2. mgr. 3. gr. laganna í þessu sambandi. Bent er á að stefnandi reisi kröfur sínar á kjarasamningi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins frá maí 2000 og apríl 2004, en kjarasamningurinn geri ráð fyrir að uppsagnarfrestur geti lengstur orðið 3 mánuðir. Einungis í fáum undantekningartilvikum sé kveðið á um lengri uppsagnarrétt og þá í tengslum við háan aldur og langan starfsaldur viðkomandi launþega. Þessar undantekningar eigi ekki við um stefnanda. Yfirtaka á ákvæðum um uppsagnarfresti ákvarðist í kjarasamningi, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002, en ekki af afbrigðilegum ákvæðum í ráðningarsamningi stefnanda og Íslands DMC ehf., sem ekki eigi sér stoð í kjarasamningi. Þá er vísað til ákvæða laga nr. 7/1936, einkum 36. gr., um að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Stefndi hafnar því að félaginu sé skylt að standa straum af bifreiðahlunnindum stefnanda í uppsagnarfresti. Stefndi hafi ekki krafið stefnanda um vinnuframlag í uppsagnarfresti og hafi stefnandi því ekki haft þörf fyrir afnot bifreiðar í vinnu hjá stefnda þann tíma. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hafi ráðist til starfa hjá Íslandi DMC ehf. er þrjár ferðaskrifstofur hefðu verið sameinaðar eða félög í þessa einu ferðaskrifstofu. Kvaðst hann hafa haft með eina af þessum þremur ferðaskrifstofum að gera. Samhliða þessari rekstrarlegu sameiningu hafi hann verið ráðinn til starfa sem framkvæmdastjóri fyrir Ísland DMC ehf. af stjórn félagsins. Hafi verksvið hans verið almenn framkvæmdastjórn. Guðmundur Reykjalín, stjórnarmaður félagsins, hafi staðið að fjármálum og sameiningu félagana, fyrst í maí 2001, og síðan sem stjórnarformaður eftir fyrsta aðalfund félagsins 2002. Hafi Guðmundur og haft með höndum fjármálin ásamt því að vinna fyrir aðaleigenda félagsins BSÍ. Stefnandi kvaðst aldrei hafa setið í stjórn Íslands DMC ehf. meðan hann starfaði fyrir félagið, en hann hafi átt eignarhlut í félaginu. Eignarhluti þessi hafi komið með þeim hætti félagið, Ísland og Skandinavíuferðir, sem hann hafi haft með að gera og komið hafi inn í Ísland DMC ehf., hafi verið metið sem eignarhluti hans í Íslandi DMC ehf. Þessi eignahluti hafi síðan farið minnkandi og farið niður fyrir 10% í lok árs 2003. Lagt var fyrir stefnanda dskj. nr. 3, sem er myndrit af ráðningarsamningi Íslands DMC ehf. og stefnanda frá 20. ágúst 2001. Stefnandi sagði að þessi samningur hafi verið saminn af stjórn Íslands DMC ehf. Hafi Guðmundi Reykjalín verið falið af stjórn félagsins að gera við hann ráðningarsamning og taldi hann víst að Guðmundur og stjórnin hafi samið skjalið. Stefnandi áréttaði að BSÍ hafi verið stærsti eigandi Íslands DMC ehf. Hann sagði að BSÍ hafi og tengst sérstaklega Íslandi DMC ehf. viðskiptalega vegna þess að sérleyfishafarnir, sem mynduðu hópferðabílafélag BSÍ, sáu um allan akstur fyrir félagið, auk þess sem eitt aðalverkefni félagsins hafi að öðru leyti verið störf fyrir sérleyfishafana. Sköpun aukinna verkefna fyrir félagið hafi að mestu verið reynt að sníða að viðskiptum við sérleyfishafana. Þá hafi stór viðskiptaskuld við aðaleigendur Íslands DMC ehf. við sameiningu ferðaskrifstofanna 2001 verið færð á félagið og allan rekstrartíma félagsins hafi sú skuld fylgt því. Tap hafi verið á félaginu fyrsta hálfa árið og síðan á árinu 2002 og 2003. Stefnandi sagði aðspurður að Ísland DMC ehf. hafi ekki verið tæknilega gjaldþrota, þegar bráðabirgðauppgjör lá fyrir í október 2003, eins og haldið er fram í greinargerð stefnda. Bráðabirgðauppgjör, er gert var fyrir fyrstu níu mánuði ársins 2003, sýndi 8.000.000 kr. hagnað. Viðameira uppgjör hafi verið gert fyrir fyrstu tíu mánuði ársins, sem unnið var af þáverandi endurskoðendum félagsins, sem sýndi 17.300.000 kr. hagnað. Stærsti eigandi félagsins hafi þá framselt nýjum aðilum öll hlutabréfin í nóvember það ár, nýir endurskoðendur hafi verið kvaddir til, sem hafi gert upp félagið og lagt fram ársreikninga, sem svokallað áreiðanleikamat byggðist á. Þar hafi aukning á niðurfærðum afskriftum numið um 20.000.000 til 21.000.000 kr. og félagið verið gert upp með 25.000.000 kr. tapi, þar af um 8.000.000 kr. frá dótturfélögum og 12.000.000 kr. af reglulegri starfsemi félagsins. Stefnandi kvaðst strax og hann sá reikninga félagsins hafa spurt að því, hvort þetta væri gert með fullri vitund eigenda félagsins, hafi honum verið tjáð að svo væri, enda hafi endurskoðandi, er þá var kominn að félaginu, Steingrímur Pétursson, ákveðið þær reikningsskilaaðferðir er notaðar voru við endurskoðunina og hvaða niðurfærsluaðferðir yrðu farnar í félaginu. Sjálfur kvaðst stefnandi hafi verið þeirra skoðunar að félagið yrði gert upp með 5.000.000 til 10.000.000 kr. hagnaði í árslok 2003, yrði sömu reikningaskilaaðferðum haldið og verið hafði áður. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa staðfest ársreikninga félagsins fyrir árið 2003 með undirritun sinni. Kvaðst hann hafa verið kallaður á fund 7. febrúar 2004, ásamt fulltrúa þáverandi meirihluta eigenda, Baldri Guðnasyni, og séð ársreikningana þá í fyrst skipti. Hafi honum verið tjáð að þarna kæmu fram þær niðurfærsluaðferðir sem endurskoðendur í samvinnu við eigendur hefðu notað. Nokkrum mínútum eftir að hann staðfesti ársreikninga félagsins með undirritun sinni á fundinum 7. febrúar 2004, kvaðst stefnandi hafa fengið að vita, að kaupum stefnda á hlutabréfum BSÍ í Íslandi DMC ehf. hafði verið rift og sú ákvörðun tekin af stjórn félagsins að selja rekstur félagsins til stefnda. Stefnandi kvaðst hafa óskað eftir fundi með aðilum, þar sem lögmaður hans yrði viðstaddur, til að fara yfir þessa stöðu. Daginn eftir hafi fundur verið haldinn og farið yfir málið. Í framhaldi að því hafi Guðmundur Arnaldsson boðið honum að leggja fram kröfur á félagið, Eskihlíð ehf., sem áður var Ísland DMC ehf. Þá hafi Guðmundur farið þess á leit að stefnandi færi í samninga með honum við alla sem ættu kröfur á félagið m.a. til að fá þær niðurfærðar í 30% og þar með talin launakrafa stefnanda. Jafnframt hafi hann óskað eftir að stefnandi ynni með honum að því að loka félaginu á launum er fælust einnig í þessum 30% af launakröfu stefnanda á hendur félaginu. Þetta hafi verið óaðgengilegt og kvaðst stefnandi hafa hafnað þessu. Kvaðst stefnandi hafa tilkynnt Guðmundi að hann hefði ekki lengur vinnuskyldur gagnvart Eskihlíð ehf. því að með aðilaskiptum á rekstrinum hefðu skyldur hans færst yfir á stefnda. Stefnandi kvaðst hafa leitað til stefnda og óskað eftir að fá leiðbeiningar, hvernig hann mætti uppfylla vinnuskyldur sínar hjá stefnda. Ekkert svar hafi borist fyrr en eftir því var gegnið, en þá hafi svarið verið, að hann ætti að snúa sér til Eskihlíðar ehf. með allar sínar óskir. Í framhaldi af þessu hafi honum borist furðulegt bréf - sem lögfræðingur hans hafi þegar mótmælt - um að hann hefði samþykkt og viðurkennt vinnuskyldu og skuldbundið sig til að mæta til vinnu 16. febrúar hjá Eskihlíð ehf. Stefnandi sagði, að eftir að hann hætti störfum hjá Íslandi DMC ehf., hafi hann á miðju ári 2004 farið að vinna hjá fyrirtæki konu sinnar, endurhæfingarfyrirtæki, og séð um bókhald og fjármál. Aðspurður um umsaminn ráðningartíma hans, kvaðst stefnandi hafa haft ótrygga stöðu [við sameiningu ferðaskrifstofanna] sem minnihlutaeigandi í Íslandi DMC ehf., þar sem eitt félag var meirihlutaeigandi, BSÍ, og einnig var fyrirséð, að BSÍ átti stórar eigin kröfur á Ísland DMC ehf. Hafi hann því strax í upphafi óskað eftir því að tekið yrði sérstaklega á þessu máli við ráðningu sína. Hafi hann lagt fjármuni inn í félagið og vildi gæta hagsmuna sinna. Ákvæði um ráðningartíma hans í ráðningarsamningnum hafi komið til í viðtali við Guðmund Reykjalín um samninginn. Stefnandi kvað aðspurður fyrst eftir að hann hafði skrifað undir ársreikning Íslands DMC ehf. fyrir árið 2003 að honum hafi verið gert kunnugt um að hann yrði ekki áfram framkvæmdastjóri. Guðmundur Arnaldsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann starfi sem sérfræðingur í fyrirtæki [Rekstrarverktak ehf.], sem hann og fjölskylda hans eiga að meirihluta. Þetta sé viðskipta- og ráðgjafaskrifstofa. Verksvið hans sé aðallega samninga- og verkefnastjórn á sviðum skattamála og rekstrarmála fyrirtækja. Kvaðst hann hafa fengið upphringingu um miðjan nóvember 2003. Hafi þá staðið yfir stjórnarfundur hjá félagi sem heitir Bifreiðastöð Íslands hf. Þar hafi verið til umfjöllunar félag sem Bifreiðastöð Íslands hf. átti 75% eignarhluta í, Ísland DMC ehf. Hafi hann komið á þennan fund. Þar hafi setið stjórn Bifreiðastöðvar Íslands hf. Fyrir hafi legið bréf frá Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. um að félagið hefði áhuga á að ganga til samninga við Bifreiðastöð Íslands hf. um kaup á eignarhluta hins síðarnefnda í Íslandi DMC ehf. með því skilyrði að allt hlutaféð fengist keypt. Sumir af stjórnarmönnum Bifreiðastöðvar Íslands hf., kvað Guðmundur, höfðu áður verið viðskiptavinir viðskipta- og ráðgjafaskrifstofu hans. Hafi hann því ekki verið óþekktur á þessum vettvangi. Hafi hann tekið að sér að vinna fyrir þeirra hönd, stjórnar BSÍ, að stýra viðræðum við Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. um þessi kaup og leiða málið til lykta. Þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar voru að annað hvort myndi takast að semja við þessa aðila um kaup og yfirtöku á þessum rekstri eða hann yrði lagður niður þar sem um taprekstur var að ræða á árum áður. Um hafi verið að ræða mjög háar kröfur frá nokkrum fólksflutningafyrirtækjum, sem aðilar í stjórn Bifreiðastöðvar Íslands hf. áttu, en þeir höfðu í raun fjármagnað rekstur Íslands DMC ehf. Eftir að hann hóf samningaviðræður fyrir hönd stjórnar BSÍ við Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. kvað Guðmundur að til hafi orðið samningur. Ráðgjöf hans hafi falist til dæmis í því hvernig staðið yrði að þessum samningi við ferðaskrifstofuna. Forráðamenn Ferðaskrifstofu Akureyrar ehf. höfðu lýst áhuga á að kaupa hluta af starfsemi Íslands DMC ehf. og hefðu talið að kannanir á hinum ýmsu þáttum hefðu sýnt að vera kynni inni í félaginu þannig mál að erfitt yrði að taka við hlutafénu sjálfu. Hann hafi hins vegar talið ríka hagsmuni eigenda BSÍ og raunar einnig annarra eigenda Íslands DMC ehf. að samningur næðist um sölu á hlutafénu. Guðmundur sagði að í viðræðunum hafi m.a. verið rætt um stöðu allra launþega Íslands DMC ehf., þar á meðal framkvæmdastjórans. Taldi hann, að fyrir 5. desember 2003, þegar fyrsti samningur var undirritaður, hafi legið fyrir að yfirlýsingar um að staða framkvæmdastjórans kynni að verða önnur í höndum stefnda heldur en hún hefði verið, en hluti af þeim samningaviðræðum, sem hann stóð fyrir, hafi verið að tryggja stöðu framkvæmdastjórans í söluferlinu eins og annarra starfsmanna. Á hinn bóginn kvaðst honum hafa verið ljóst að stefndi ætlaði í skipulagsbreytingar. Framkvæmdastjórinn hafi verið þekkt persóna í ferðaþjónustu og almennt hafi farið af honum gott orð á þeim vettvangi. Þó hefði hann heyrt orðróm um að fjármálstjórn hans á fyrirtækinu væri ef til vill áfátt að einhverju leyti, og fyrirsvarsmenn stefnda hefðu áskilið sér rétt til að stokka það allt upp. Guðmundur sagði að hans hlutverk í söluferlinu hafi með öðru verið að tryggja stöðu framkvæmdastjórans eins og annarra launþega Íslands DMC ehf. og hafi það verið stutt af stjórn BSÍ. Lagt var fyrir Guðmund dskj. nr. 9, sem er bréf Ómars Óskarssonar, stjórnarformanns Eskihlíðar ehf., áður Íslands DMC ehf., dags. 27. febrúar 2004, til stefnanda, er fjallar m.a. um uppsögn á ráðningarsamningi stefnanda hjá Íslandi DMC ehf. frá 20. ágúst 2001. Vísað er til þess að þar segi, að haldnir hafi verið fundir, þar sem óskað hefði verið eftir að stefnandi kæmi og ynni tiltekin störf. Guðmundur svaraði og sagði, að eftir áreiðanleikakönnun, sem fram fór á rekstri félagsins, hafi legið ljóst fyrir að ógerningur var að kaupandinn yfirtæki ráðningarsamning framkvæmdastjórans. Ljóst hafi verið að annað hvort yrðum „við“ að segja honum upp eða „þeir“ yrðu að segja honum upp. Ljóst hafi verið að „þeir“ myndu aldrei taka hann inn í áframhaldandi rekstur. Guðmundur sagði að nýr samningur hefði verið gerður 5. febrúar 2004. Hafi hann þá kallað stefnanda á sinn fund daginn eftir og gert honum grein fyrir stöðunni. Hafi stefnandi óskað eftir því að fá að koma með lögmann sinn á fund til hans. Kvaðst Guðmundur hafa orðið við því og laugardaginn 7. febrúar 2004 hafi fundur verið haldinn klukkan 11 um morguninn sem stefnandi og lögmaður hans sóttu. Kvaðst Guðmundur hafa reynt að svara öllum spurningum þeirra um málið. Guðmundur sagði að hlutverk hans hafi í stuttu máli verið að gera fyrirtækið upp. Stjórn BSÍ hafði óskað eftir að fá stefnanda til samstarfs við hann næstu þrjá mánuði eða lengur til að vinna að uppgjörinu, innheimtu á útistandandi kröfum og eftir atvikum samninga við lánardrottna um uppgjör. Ljóst hafi verið eftir áreiðnaleikakönnunin að félagið var komið í þrot. Guðmundur sagði að stefnandi hafi tekið þessu ágætlega. Hafi hann lýst því yfir að hann myndi koma mánudaginn 16. sama mánaðar til vinnu. Málið hafi hins vegar tekið nýja stefnu með bréfi lögmanns stefnanda. Aðspurður, hvort hann hefði gert stefnanda grein fyrir á hvað kjörum stefnanda væri ætlað að vinna með honum að uppgjörinu, kvað Guðmundur að ekki hefði legið fyrir annað en hann fengi sín mánaðarlaun, hugmyndin hefði verið að tryggja stefnanda að lágmarki þriggja mánaða vinnu. Aðspurður kvaðst Guðmundur hafa séð ráðningarsamning stefnanda við Ísland DMC ehf. áður en salan fór fram. Ljóst hafi verið á kaupendum á þeim tíma, að samningurinn hafði áhrif á ætlað kaupverð á hlutabréfunum. Lagt var fyrir Guðmund dskj. nr. 19, sem er myndrit af launamiða, þar sem stefnandi er skráður launþegi en stefndi launagreiðandi. Guðmundur kvaðst ganga út frá því að hér væri um að ræða janúarlaun 2004. Hann sagði að í þeim lokasamningi, sem gerður var, hafi kaupandinn, stefndi þessa máls, yfirtekið allan rekstur Íslands DMC ehf. frá 1. janúar 2004, þar með þurfti stefndi að bera ábyrgð á því að senda út launamiða á allt starfsfólk, sem fékk greitt frá Íslandi DMC ehf. fyrir janúarmánuð 2004, enda þótt stefndi hafi ekki formlega tekið við rekstrinum fyrr en 5. febrúar 2004. Samningurinn hafi verið afturvirkur hvað varðaði rekstur félagsins. Laun þau, sem hér um ræðir, hafi sennilega verið greidd út mánaðamótin janúar/febrúar 2004 og séu þetta laun, sem Íslands DMC ehf. greiddi. Guðmundur sagði að nafnið á félaginu, Ísland DMC, hafi einnig verið vörumerki. Það hafi verið hluti af viðskiptunum að kaupa nafnið, sem leiddi til þess að breyta þurfti nafni á félaginu, sem síðar fór til uppgjörs. Gerð hafi verið nafnabreyting og heiti félagið nú Eskihlíð. Kvað hann það félag enn vera til. Þegar samningurinn um kaup á rekstrinum var gerður 15. febrúar 2004, sagði Guðmundur, að ekki hafi komið til greina að kaupandinn tæki við ráðningarsamningi stefnanda við Ísland DMC ehf. Guðmundur kvaðst hafa samið þennan samning í samráði við kaupanda og seljanda. Hann kvaðst þó ekki hafa verið að vinna fyrir stefnda á þessum tíma. Guðmundur sagði aðspurður að þar sem greint er í 1. gr. kaupsamningsins frá 15. febrúar 2004, að hið selda taki til tilgreindrar starfsemi seljanda, þ.m.t. starfssamninga, þar sé átt við starfssamninga þeirra starfsmanna seljanda sem kaupandi taki við. Guðmundur var beðinn um að skýra nánar það sem segir í 1. gr. undir tl. 3 að samningurinn taki til, þ.e.: Ráðningarsamninga við starfsfólk samkvæmt kjarasamningum. Kaupanda er ekki skylt að endurráða starfandi framkvæmdastjóra eða annað starfsfólk, sem ekki vill sætta sig við að semja við kaupanda um áframhaldandi eða breytt störf á nýjum kjörum. Kaupandi áskilur sér rétt til að hafna yfirtöku ákveðinna ráðningarsamninga með öllu eða eiga kröfu á seljanda á þeim mismun sem kann að myndast á milli gildandi starfssamninga og þeirra sem hann gerir í tengslum við rekstrarlega endurskipulagningu starfseminnar. Guðmundur sagði að samið hafi verið upp á nýtt við alla starfsmenn fyrirtækisins. Hann kvaðst ekki þekkja til þeirra samninga. Ljóst hafi verið að kaupandinn ætlaði að endurskipleggja reksturinn. Kvaðst hann ekki hafa hugmynd um það, hvort laun þeirra hafi verið lækkuð. Næðust ekki samningar við starfsmann um áframhaldandi vinnu með nýjum samningi hafi kaupandinn áskilið sér rétt til að þess að seljandi tæki á sig ákveðinn mismun í sambandi við kaupverðið. Guðmundur sagði að ekki hafi reynt á það að seljandi hefði þurft að taka á sig mismun á kaupverðinu út af þessu ákvæði kaupsamningsins. Stefnandi gaf frekari skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann kannaðist ekki við það að Guðmundur hafi boðið honum óbreytt laun fyrir að starfa með honum að uppgjöri á Íslandi DMC ehf. Hann kvaðst hafa átt fund með honum 12. febrúar 2004. Þá hafi Guðmundur óskað eftir því að hann gerði kröfur í félagið eins og aðrir kröfuhafar. Jafnframt hafi hann óskað eftir því að semja við hann þannig að hann samþykkti strax að lækka kröfurnar um 70% og jafnframt að hann ynni upp í þessi 30% sem eftir stæðu af kröfunum. Þetta kvaðst stefnandi hafa talið algerlega óviðunandi. Ályktunarorð: Í ráðningarsamningi frá 20. ágúst 2001 milli Íslands DMC ehf., sem vinnuveitanda, og stefnanda, sem ráðinn var framkvæmdastjóri hjá félaginu, segir m.a. um starfsskyldur, að framkvæmdastjórinn skuli láta félaginu í té starfskrafta sína óskipta og sé honum óheimilt að takast á hendur önnur störf eða stjórnsetu í félögum, nema með samþykki stjórnar. Þar er og kveðið á um ákveðinn fastan vinnutíma og föst mánaðarlaun með tilteknum skilyrðum um breytingar með hliðsjón af almennum launabreytingum og árangri í starfi. Með þessum samningi selur stefnandi með öðrum orðum óskipt vinnuafl sitt gegn ákveðnu endurgjaldi án þess að starfið væri þáttur í sjálfstæðri starfsemi hans. Stefnandi verður þannig að teljast hafa haft réttarstöðu starfsmanns í skilningi laga nr. 72/2002, er Ísland DMC ehf. seldi stefnda ákveðnar eignir og tilgreind réttindi sín með samningi 15. febrúar 2004. Fyrir liggur að stjórn BSÍ, er á 75% eignarhluta í Íslandi DMC ehf., nú Eskihlíð ehf., fékk Guðmund Arnaldsson, sérfræðing á sviði skattamála og rekstrarmála fyrirtækja, til að ná samningi við stefnda um kaup á hlutafé Íslands DMC ehf., og ef það tækist ekki, þá samningi um sölu á eignum og rekstri félagsins til stefnda. Af framburði Guðmundar og kaupsamningi stefnda og Íslands DMC ehf. verður ekki annað ráðið en að eftir söluna 15. febrúar 2004 hafi öllum rekstri lokið hjá Íslandi DMC ehf. og lítið staðið eftir af eignum þess nema einhverjar útistandi kröfur, sem þó gátu ekki staðið undir nema 30% af skuldum félagsins. Hér urðu því aðilaskipti á efnahagslegri einingu. Nú er óumdeilt að stefndi rifti kaupsamningi frá 4. desember 2003 við BSÍ um hlutafé BSÍ í Íslandi DMC ehf. og féllst stjórn BSÍ á riftunina á grundvelli þess að áreiðanleikakönnun endurskoðenda hefði sýnt að skilyrði sem stefndi hafði sett fyrir kaupum á hlutabréfunum hefðu ekki verið uppfyllt af hálfu BSÍ. Ákvörðun stefnda um kaupin á rekstri og tilteknum eignum Íslands DMC ehf., en ekki félagið sjálft, var hins vegar byggð á því að miðað við rekstrarafkomu, er könnuð hafði verið, væri full þörf á efnahagslegum breytingum á rekstrinum sem kallaði einnig á breytingar á starfsmannahaldi við reksturinn. Augljóst er að forsvarsmenn stefnda töldu ekki rekstrargrundvöll fyrir því að taka við öllum starfsmönnum Íslands DMC ehf. á óbreyttum launum og kjörum að öðru leyti. Kemur þá til álita hvort stjórn Íslands DMC ehf. og stefnda var heimilt að semja um aðilaskipti á framangreindri efnahagslegri einingu án þess að stefnandi yrði framkvæmdastjóri hjá stefnda á að minnsta kosti sömu kjörum og hann hafði haft hjá Íslandi DMC ehf. Ljóst er að stjórn Eskihlíðar ehf., áður Íslands DMC ehf., leit svo á að stefnandi væri starfsmaður Eskihlíðar ehf. eftir að kaupsamningurinn við stefnda var gerður 15. febrúar 2004. Uppsögn á ráðningarsamningi stefnda við félagið er dagsett 27. febrúar 2004. Með bréfi til stjórnarformanns Eskihlíðar ehf. 1. mars 2004 vísaði stefnandi þessari uppsögn á bug sem markleysu, þar sem stefndi hefði tekið yfir rekstur Íslands DMC ehf. og þar með ráðningarsamning stefnanda og Íslands DMC ehf. frá 20. ágúst 2001. Í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum er kveður á um að réttindi og skyldur framseljanda samkvæmt ráðningarsamningi sem fyrir hendi er á þeim degi, sem aðilaskipti eiga sér stað, færist yfir á framsalshafa. En eins og áður sagði hafði stefnandi stöðu starfsmanns Íslands DMC ehf. á þeim tíma þegar félagið seldi stefnda skipulagða heild verðmæta, sem notuð voru í efnahagslegum tilgangi og stefnandi starfaði við. Stefndi ber hins vegar einnig fyrir sig ákvæði 1. mgr. 4. gr. laganna sem kveða á um að framsalshafa, þ.e. stefnda í þessu tilviki, sé heimilt að segja starfsmanni upp störfum þegar efnahagslegar, tæknilegar eða skipulagslegar ástæður séu fyrir hendi sem hafa í för með sér breytingu á starfsmannahaldi. Ekki liggur fyrir í málinu að stefndi hafi gert reka að því að segja stefnanda upp störfum á grundvelli framangreindrar heimildar. Af framburði Guðmundar Arnaldssonar fyrir réttinum má ráða að forráðmönnum stefnda hafi verið kunnugt um ráðningarsamning stefnanda við Ísland DMC ehf. og að uppsagnarfrestur stefnanda var kominn upp í níu mánuði. Taldi hann ljóst að ráðningarsamningurinn hafi haft áhrif á ætlað kaupverð á hlutabréfum félagsins á sínum tíma. Forráðamenn stefnda gerðu hins vegar ekki reka að því að stjórn Íslands DMC ehf. segði stefnanda upp störfum áður en stefndi keypti rekstur félagsins og hljóta þannig að sæta því að hafa tekið við öllum skyldum Íslands DMC ehf. við stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi hans og Íslands DMC ehf. Af hálfu stefnda er byggt á því að stefnanda geti aðeins átt kröfu til launa í þrjá mánuði. Yfirtaka á ákvæðum um uppsagnarfrest miðist við ákvæði kjarasamnings, þ.e. í þessu tilviki kjarasamnings milli Verzlunarmannafélags Reykjavíkur annars vegar og Samtaka atvinnulífsins hins vegar, en í 2. mgr. 3. gr. laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum nr. 72/2002 sé kveðið á um að framsalshafi skuli virða áfram launakjör og starfsskilyrði samkvæmt kjarasamningi með sömu skilyrðum og giltu fyrir framseljanda. Ekki verður talið að kjarasamningar fái hnekkt því að launamaður nái samningi við atvinnurekanda um betri kjör en kjarasamningar kveða á um. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur í ráðningarsamningnum heldur því gildi sínu gagnvart stefnda á sama máta og hann gilti áður gagnvart Íslandi DMC ehf., enda verður það hvorki talið ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju að byggja kröfu á þessu ákvæði ráðningarsamningsins. Í 5. gr. ráðningarsamningsins, er fjallar um launakjör stefnda, segir m.a. að fyrirtækið leggi framkvæmdastjóra til bifreið og greiði allan kostnað við rekstur hennar. Verður að telja að hér sé um hlunnindi og ígildi launa að ræða án fyrirvara um að stefnandi nyti þeirra ekki í uppsagnarfresti. Í 2. mgr. 3. gr. laga um orlof nr. 30/1987 segir að orlofsárið sé frá 1. maí til 30. apríl. Þá segir í 13. gr. laganna að framsal orlofslauna og flutningur þeirra milli orlofsára sé óheimilt. Verður því fallist á með stefnda að hann eigi ekki að standa straum af kostnaði vegna ótekins orlofs stefnanda orlofsárið 1. maí 2002 til 30 apríl 2003. Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 6.090.997 kr. með vöxtum eins og nánar segir í dómorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Ferðaskrifstofa Akureyrar ehf., greiði stefnanda, Knúti Óskarssyni, 6.090.997 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. febrúar 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 870.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 471/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Kröfu um að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 var hafnað þar sem dráttur hafði orðið á því að ákæra væri gefin út á hendur honum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er í gæsluvarðhaldi vegna gruns um aðild að umfangsmiklum innflutningi á fíkniefnum. Hann var fyrst úrskurðaður í gæsluvarðhald 14. apríl 2006 á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, en frá 2. júní 2006 til 14. júlí 2006 á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 7. júní 2006 í máli nr. 295/2006. Með dómi Hæstaréttar 17. júlí 2006 í málinu nr. 376/2006 var staðfestur úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2006 um framlengingu gæsluvarðhalds til 25. ágúst sama ár á grundvelli síðastgreinds ákvæðis. Var sérstaklega tekið fram í þeim dómi Hæstaréttar að heimild til gæsluvarðhalds samkvæmt ákvæðinu sé eðli máls samkvæmt háð því að ekki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls og það síðan rekið með viðhlítandi hraða. Jafnframt var nefnt að sóknaraðili væri að bíða gagna sem hann hefði óskað eftir erlendis frá. Við fyrri rannsóknargögn hafa nú bæst gögn með upplýsingum frá Belgíu um eigendasögu bifreiðar þeirrar sem notuð var við innflutning umræddra fíkniefna til Íslands. Eins og að framan greinir hefur varnaraðili þegar sætt gæsluvarðhaldi í um fjóra og hálfan mánuð og verði fallist á kröfu sóknaraðila mun varnaraðili að öllu óbreyttu sæta gæsluvarðhaldi í tæplega hálft ár. Þrátt fyrir að varnaraðili sé undir sterkum grun um aðild að umfangsmiklum innflutningi á fíkniefnum verður samkvæmt gögnum málsins ekki annað ráðið en taka hefði mátt ákvörðun um ákæru á þeim tíma sem ákveðinn var með síðastgreindum dómi Hæstaréttar 17. júlí 2006. Við svo búið verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um framlengingu á gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 303/2012
|
Byggingarleyfi Stjórnsýsla Stjórnvaldsúrskurður Kærufrestur
|
S og B höfðuðu mál gegn Á, G, BG og A og kröfðust þess að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála þar sem felld hafði verið úr gildi ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa H um að veita S og B byggingarleyfi fyrir sólskála á svölum íbúðar þeirra í fjöleignarhúsi í H. Í dómi Hæstaréttar sagði að skýra yrði ákvæði 5. mgr. 8. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 svo að áfrýjendur, sem væru eigendur að íbúðum í umræddu fjöleignarhúsi, hafi hver og einn haft sjálfstæðan rétt til að kæra byggingarleyfið. Kærufrestur hafi á hinn bóginn verið sannanlega liðinn hvað áfrýjandann BG varðaði. Var það niðurstaða Hæstaréttar að S og B hafi haft heimild til að reisa sólskála á svölum íbúðar sinnar en á hinn bóginn hafi staðsetning hans á svölunum verið í andstöðu við ákvæði í lóðarleigusamningi og samþykkta teikningu af fjöleignarhúsinu. Voru Á, G, BG og A því sýknuð af kröfu S og B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. maí 2012. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í apríl 1982 voru gerðir úthlutunarskilmálar fyrir fjöleignarhúsið að Hvammabraut 2-16 í Hafnarfirði. Í þeim kom fram að við hönnun íbúða í húsinu skyldi gert ráð fyrir viðbyggingarmöguleika út á svalir íbúða og kæmi til slíkra útbygginga skyldu þær vera uppbyggðar samkvæmt samræmdu kerfi og háðar samþykki byggingarnefndar. Þá sagði að slíkar útbyggingar mættu ekki vera breiðari en hálfar upprunalegar svalir viðkomandi íbúðar. Í niðurlagi skilmálanna var tekið fram að nánari skilmálar um lóðarúthlutun yrðu settir í væntanlegum byggingarskilmálum og leigulóðarsamningi. Sá samningur var gerður 4. apríl 1984. Í g. lið 14. gr. hans sagði að kæmi til viðbygginga út á svalir íbúða skyldu þær vera uppbyggðar samkvæmt samræmdu kerfi og háðar samþykki byggingarnefndar. Mættu slíkar útbyggingar ekki vera breiðari en hálfar upprunalegar svalir viðkomandi íbúðar og koma aðeins til greina á húsum nr. 2, 4, 6, 14 og 16 á þeim hluta svala sem nær væri stigahúsi. Stefndi Sveinn Valþór Sigurðsson sótti 24. nóvember 2009 um leyfi til að byggja sólskála yfir svalir á íbúð stefndu í umræddu fjöleignarhúsi. Umsóknin var samþykkt á afgreiðslufundi skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar 27. janúar 2010, en fyrir fundinum lágu teikningar 19. nóvember 2009 með stimpli heilbrigðiseftirlitsins. Á teikningunum var gert ráð fyrir að sólskálinn yrði á um það bil miðjum svölum íbúðar stefndu. Í bréfi byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar til stefnda Sveins Valþórs 10. febrúar 2010 var honum tilkynnt að fyrrgreind umsókn hans hafi verið samþykkt af skipulags- og byggingarfulltrúa, en athygli vakin á því að byggingarleyfið öðlaðist gildi eftir samþykkt bæjarstjórnar. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar mun hafa samþykkt afgreiðslu skipulags- og byggingarfulltrúa 10. febrúar 2010. Stefndi Sveinn Valþór kveðst hafa byrjað byggingarframkvæmdir á svölunum í lok mars 2010. Með tölvupósti 1. apríl 2010 vakti stjórnarmaður í húsfélagi fjöleignarhússins athygli annars stjórnarmanns á því að til stæði að reisa sólskála á svölum íbúðar stefndu og væru sérsmíðaðir gaflar og þak komið á svæðið. Í framhaldi af því leitaði stjórn húsfélagsins til Húseigendafélagsins, sem sendi stefnda Sveini Valþóri bréf 9. apríl 2010, þar sem meðal annars kom fram að á samþykktri teikningu væri ekki gert ráð fyrir sólskála fyrir miðjum svölum. Benti þannig margt til þess að samþykki húsfundar þyrfti fyrir byggingunni samkvæmt 30. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, en án þess væri óheimilt að gefa út byggingarleyfi. Væri því ekki um annan kost að ræða en að leggja málið fyrir næstkomandi aðalfund. Með bréfi 21. apríl 2010 boðaði stjórn húsfélagsins félagsmenn á aðalfund þess 3. maí sama ár. Á þann fund mættu fulltrúar 22 eignarhluta af 58. Á fundinum gerði formaður félagsins grein fyrir umræddum viðbyggingaráformum stefndu og að þau væru með leyfi frá byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar fyrir framkvæmdinni. Að loknum umræðum um málið var gengið til atkvæðagreiðslu um viðbyggingaráformin sem fór þannig að 20 samþykktu þau en tveir voru á móti. Með bréfi 10. maí 2010 kærðu áfrýjendur umrætt byggingarleyfi til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála og ber bréfið með sér að hafa verið móttekið þar 19. sama mánaðar. Þá óskaði áfrýjandinn Bjarni Heiðar Geirsson eftir því með bréfi 25. maí 2010 að framkvæmdum á svölunum yrði frestað. Af því tilefni sendi úrskurðarnefndin stefnda Sveini Valþóri bréf 31. sama mánaðar, sem með fylgdi afrit áðurnefndrar kæru ásamt fylgigögnum, þar á meðal beiðni um stöðvun framkvæmda, og var stefnda gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina til 7. júní 2010. Það gerði stefndi með bréfi 6. sama mánaðar. Kom þar meðal annars fram að stefndi hafi ekki látið framleiða sólskálann og glerið í hann fyrr en eftir að hann hafi fengið samþykkt byggingarleyfi fyrir framkvæmdunum. Hafi hann því staðið fullkomlega löglega að þessu máli. Myndi stöðvun framkvæmdanna kosta mikla fjármuni og fór stefndi fram á að þeir, sem stæðu að kærunni, legðu fram tryggingu að fjárhæð 4.000.000 krónur. Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð 10. febrúar 2011 og felldi úr gildi fyrrgreinda ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar 27. janúar 2010, sem staðfest hafði verið af bæjarstjórn 10. febrúar sama ár. Í niðurstöðu nefndarinnar kom fram að stefndu ættu rétt á að byggja á svölum íbúðar sinnar samkvæmt þinglýstum lóðarleigusamningi sem sameigendur að Hvammabraut 2-16 væru bundnir af. Þá rúmaðist bygging sólskálans innan samþykktrar teikningar fjöleignarhússins í skilningi 1. mgr. 29. gr. laga nr. 26/1994. Hið kærða byggingarleyfi heimilaði byggingu sólskála innan þeirra marka sem sett væru í lóðarleigusamningi með sambærilegri hönnun og útliti og sólskálar þeir er áður hafi verið samþykktir á svölum fjöleignarhússins. Staðsetning sólskálans væri hins vegar önnur en samkvæmt fyrri byggingarleyfum þar sem hann væri ekki staðsettur við hliðarvegg svala. Stæði sólskálinn fyrir miðju svalanna, en þó nær stigagangi en hliðarvegg milli svala. Í ákvæði fyrrnefnds lóðarleigusamnings fælist að sólskálinn yrði að standa að öllu leyti milli miðlínu svala og hliðarveggs við stigagang. Sólskáli sá, sem um ræddi, stæði hins vegar að hluta til á þeim helmingi svala sem væri fjær stigagangi. Færi það að því leyti gegn umræddu ákvæði hins þinglýsta samnings. II Í máli þessu er í fyrsta lagi deilt um hvort kærufrestur til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála hafi verið liðinn er áfrýjendur báru fram kæru sína. Í öðru lagi er ágreiningur um hvort úrskurðarnefndin hafi verið bær til að fjalla um hvort útgefið byggingarleyfi fari í bága við áðurnefndan lóðarleigusamning. Í þriðja lagi lýtur deila aðila að því hvort í verki hafi komist á samningur milli eigenda fjöleignarhússins um að þeir hafi frjálsar hendur um staðsetningu sólskála á svölum sínum þar sem fyrir liggi að áður hafi verið vikið athugasemdalaust frá ákvæði lóðarleigusamningsins um staðsetningu sólskála. Að lokum er ágreiningur um hvort úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi komist að efnislega réttri niðurstöðu. Verður fjallað um ágreiningsatriðin í þeirri röð sem hér hefur verið lýst. Samkvæmt 5. mgr. 8. gr. laga nr. 73/1997, sem giltu á þeim tíma er hér um ræðir, var þeim, sem áttu lögvarða hagsmuni tengda kærðri ákvörðun, heimilt að skjóta máli til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Skýra verður þetta ákvæði svo að áfrýjendur, sem voru eigendur að íbúðum í umræddu fjöleignarhúsi, hafi hver og einn haft sjálfstæðan rétt til að kæra byggingarleyfið sem stefndu var veitt til að reisa sólskála á svölum íbúðar sinnar. Í sömu málsgrein var ennfremur kveðið á um að frestur til að skjóta máli til úrskurðarnefndarinnar væri einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt, eða mátti vera kunnugt, um ákvörðun þá sem kæra átti. Kærufrestur þessi var skemmri en mælt er fyrir um í 1. mgr. 27. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem þar var vikið frá þeirri meginreglu stjórnsýslulaga að upphaf frestsins skuli miðast við það þegar aðila stjórnsýslumáls var tilkynnt um stjórnvaldsákvörðun. Með þessu móti var kæruréttur almennra borgara á þessu stjórnsýslusviði þrengdur frá því sem almennt gildir um þann rétt. Af þeim sökum verður litið svo á að sá, sem heldur því fram að óljós vitneskja manns um stjórnvaldsákvörðun hafi orðið til þess að hann hafi fyrirgert rétti til að skjóta slíkri ákvörðun til æðra stjórnvalds, verði að færa sönnur á þá staðhæfingu sína. Sem fyrr segir var kæra áfrýjenda til úrskurðarnefndarinnar móttekin 19. maí 2010. Af aðilaskýrslu áfrýjandans Bjarna Heiðars verður ráðið að hann hafi vitað af byggingarleyfi fyrir sólskála stefndu skömmu áður en fyrrgreint bréf Húseigendafélagsins var sent stefnda Sveini Valþóri 9. apríl 2010 í framhaldi af því að húsfélagið að Hvammabraut 2-16 hafði snúið sér til félagsins í tilefni af byggingaráformum stefndu. Af því leiðir að kærufrestur var sannanlega liðinn hvað þennan áfrýjanda varðar er kæra áfrýjenda barst úrskurðarnefndinni 19. maí sama ár. Á hinn bóginn er ósannað af hálfu stefndu að öðrum áfrýjendum hafi verið kunnugt um byggingarleyfið fyrr en í fyrsta lagi með fundarboði 21. apríl 2010 á aðalfund húsfélagsins, sem haldinn var 3. maí sama ár. Barst kæra þeirra því nefndinni innan tilskilins kærufrests samkvæmt 5. mgr. 8. gr. laga nr. 73/1997. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 var meðal annars óheimilt að breyta húsi, formi, svipmóti eða notkun þess nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Í 1. mgr. 8. gr. laganna var kveðið á um valdsvið úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, en þar sagði að nefndin kvæði upp úrskurði í ágreiningsmálum um skipulags- og byggingarmál samkvæmt lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar sættu stjórnvaldsákvarðanir stjórnsýslu sveitarfélaga kæru til nefndarinnar. Af þessu leiðir að áfrýjendum var heimilt að skjóta byggingarleyfi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar til handa stefndu til nefndarinnar og bar henni að leysa úr ágreiningi aðila á grundvelli laga og stjórnvaldsfyrirmæla, meðal annars að teknu tilliti til ákvæða lóðarleigusamningsins 4. apríl 1984. Þótt fyrir liggi í málinu að einum af þeim fjórum sólskálum, sem reistir höfðu verið áður en stefndu gerðu hið sama, hafi athugasemdalaust verið komið fyrir á þeim helmingi svala, sem fjærst er stigahúsi, verður ekki fallist á með stefndu að þar með hafi í reynd komist á samningur með eigendum fjöleignarhússins að þeir hafi, þrátt fyrir ákvæði lóðarleigusamningsins, frjálsar hendur um staðsetningu sólhúsa á svölum sínum. Stefndu höfðu samkvæmt framansögðu heimild til að reisa sólskála á svölum íbúðar sinnar að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Fyrir liggur að byggingin er innan þeirra stærðarmarka, sem mælt er fyrir um í samþykktri teikningu af umræddu fjöleignarhúsi, og þá er það með sambærilegri hönnun og útliti og sólskálar þeir, sem áður hafa verið samþykktir á því. Á hinn bóginn er sólskálinn sem næst fyrir miðju á svölunum og því með göflum til beggja handa. Þar sem sólskálinn átti samkvæmt áðurnefndum g. lið 14. gr. lóðarleigusamningsins að vera að öllu leyti á þeim helmingi svalanna, sem nær er stigagangi, var sú staðsetning í andstöðu við það ákvæði og hina samþykktu teikningu af fjöleignarhúsinu. Samkvæmt öllu framansögðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefndu. Eftir þessum úrslitum málsins verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjendum, öðrum en Bjarna Heiðari, ¾ hluta málskostnaðar þeirra, sem ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Dómsorð: Áfrýjendur, Ágústa Sigurjónsdóttir, Guðlaug Rósa Guðbrandsdóttir, Bjarni Heiðar Geirsson og Arnór Flygenring Sigurðsson, eru sýkn af kröfu stefndu, Sveins Valþórs Sigurðssonar og Baldvinu Sigrúnar Sverrisdóttur. Stefndu greiði áfrýjendunum Ágústu Sigurjónsdóttur, Guðlaugu Rósu Guðbrandsdóttur og Arnóri Flygenring Sigurðssyni hverju um sig 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. febrúar 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 20. desember 2011, er höfðað 5. og 6. apríl 2011. Stefnendur eru Sveinn Valþór Sigþórsson og Baldvina Sigrún Sverrisdóttir, Hvammabraut 4, Hafnarfirði. Stefndu eru Ágústa Sigurjónsdóttir, Guðlaug Rósa Guðbrandsdóttir, Bjarni Heiðar Geirsson, Hvammabraut 14, Hafnarfirði og Arnór Flygenring Sigurðsson, Miðvangi 117, Hafnarfirði. Stefnendur krefjast þess að ógiltur verði úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, dagsettur 10. febrúar 2011 (í máli nr. 32/2010), þess efnis að fella úr gildi ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar frá 27. janúar 2010, sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar staðfesti 10. febrúar 2010, um að veita stefnendum byggingarleyfi fyrir sólhúsi á svölum íbúðar þeirra númer 102 í fjöleignarhúsinu að Hvammabraut 4 í Hafnarfirði. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar. Upphafleg aðalkrafa stefndu var um frávísun málsins. Með úrskurði, uppkveðnum 10. október 2011, var frávísunarkröfu stefndu hafnað. I Þann 4. apríl 1984 gaf bæjarstjórinn í Hafnarfirði út leigusamning um lóðina númer 2-16 við Hvammabraut í Hafnarfirði. Í g. lið 14. gr. samningsins er kveðið á um heimild til að byggja við íbúðir hússins út á svalir þeirra. Þar segir að komi til slíkra útbygginga skuli þær vera uppbyggðar samkvæmt samræmdu kerfi og háðar samþykki byggingarnefndar. Einnig að útbyggingar skuli ekki vera breiðari en hálfar upprunalegar svalir viðkomandi íbúðar og komi aðeins til greina á húsum númer 2-6 og 14-16. Í fundargerð frá afgreiðslufundi skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar 27. janúar 2010 kemur fram að stefnandi, Sveinn Valþór Sigþórsson, hafi sótt um leyfi til að byggja sólhús yfir svalir íbúðar númer 102 samkvæmt teikningum Björns Gústafssonar, dagsettum 19. nóvember 2009. Samþykkti skipulags- og byggingarfulltrúi erindið og mun byggingarleyfi hafa verið gefið út af hálfu Hafnarfjarðarbæjar 10. febrúar 2010. Í stefnu segir að á svölum fjögurra annarra íbúða í fjöleignarhúsinu hafi, þegar sótt hafi verið um byggingarleyfið, verið sólskálar, og megi sjá þrjá þeirra á teikningu frá maí 1993. Þrír þeirra séu þannig staðsettir á svölum að vera næst stigahúsi en einn þeirra fjærst. Stefnandi, Sveinn Valþór, hafi byrjað framkvæmdir við sólskálann í lok mars 2010. Hinn 1. apríl 2010 hafi íbúar í fjöleignarhúsinu orðið þess áskynja að framkvæmdir væru hafnar, sbr. tölvupóst eins þeirra til formanns húsfélagsins, dagsettan þann dag. Þá hafi Sveini Valþóri borist bréf frá lögfræðingi Húseigendafélagsins 9. apríl 2010 sem hafi ekki stafað af öðru en vitneskju annarra íbúa um framkvæmdina. Hafi þar verið vísað til þess að aðalfundur væri framundan í húsfélaginu og að borist hafi beiðni um að taka fyrir mál vegna byggingar sólskála við íbúð stefnenda. Boðað hafi verið til aðalfundarins 21. apríl 2010 og hafi hann farið fram 3. maí 2010. Á aðalfundinn hafi verið mættir fulltrúar 22 eignarhluta af 58 í fjöleignarhúsinu Hvammabraut 2-16 og hafi þar auk annars verið rætt um sólskála stefnenda. Þrátt fyrir að lög hafi ekki staðið til þess að samþykki sameigenda í húsinu þyrfti fyrir sólskálanum hafi verið lagt til af hálfu stjórnar að greidd yrðu atkvæði til samþykktar eða synjunar á byggingu sólstofu við íbúð 102 að Hvammabraut 4 samkvæmt framlögðum teikningum, eins og segi í fundargerð. Niðurstaða þeirrar atkvæðagreiðslu hafi verið sú að 20 hafi verið meðmæltir skálanum en tveir andvígir. Þann 19. maí 2010 hafi úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála borist erindi frá öllum stefndu þar sem þau hafi kært þá ákvörðun Hafnarfjarðarbæjar að hafa veitt byggingarleyfi fyrir sólskálanum. Stefndu séu eigendur nánar tilgreindra séreignarhluta að Hvammabraut 14. Kæran sé dagsett 10. maí 2010. Einn kærenda, stefndi Bjarni Heiðar, hafi enn fremur lagt fram kröfu um það hjá nefndinni 25. maí 2010 að framkvæmdir yrðu stöðvaðar. Með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu 31. maí 2010, hafi stefnandanum, Sveini Valþóri, verið gefið færi á að tjá sig um stöðvunarkröfuna. Hafi hann sent inn athugasemdir sínar til nefndarinnar 6. júní 2010. Úrskurðarnefnd hafi kveðið upp úrskurð sinn 10. febrúar 2011 og hafi niðurstaða hennar verið sú að fella byggingarleyfið úr gildi. Hafi sú niðurstaða verið á því byggð að staðsetning sólskálans færi í bága við lóðarleigusamning fyrir Hvammabraut 2-16, dagsettan 4. apríl 1984, þar eð hann stæði ekki „að öllu leyti milli miðlínu svala og hliðarveggs við stigagang.“ Stefndu vísa til þess að þeim hafi fyrst verið kunnugt um að byggingarleyfi hafi verið veitt fyrir sólskála á svölum íbúðar stefnenda þegar húsfundur hafi verið haldinn í fjöleignarhúsinu Hvammabraut 2-16 þann 3. maí 2010. Viku síðar, eða 10. maí, hafi stefndu gengið frá kæru til úrskurðarnefndarinnar og hafi hún verið móttekin hjá nefndinni 19. maí sama ár. II Stefnandi kveðst í fyrsta lagi byggja á því að fella beri úr gildi úrskurð úrskurðarnefndar þar sem kærufrestur til nefndarinnar samkvæmt 5. mgr. 8. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 hafi verið útrunninn þegar stefndu báru fram kæru sína. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði sé frestur til að skjóta máli til nefndarinnar „einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt, eða mátti vera kunnugt, um ákvörðun þá sem kæra á.“ Fyrir liggi að stefnandinn Sveinn Valþór hafi hafið framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfinu í lok mars 2010. Þá liggi fyrir að íbúum í fjöleignarhúsinu hafi verið kunnugt um framkvæmdirnar 1. apríl 2010, sbr. tölvupóst þann dag, og bréf Húseigendafélagsins 9. apríl 2010. Þrátt fyrir þetta sé ósannað að stefndu hafi borið fram kæru sína fyrr en 19. maí 2010 en þá hafi kæran verið stimpluð um móttöku af úrskurðarnefnd. Samkvæmt þessu hafi kæran komið of seint fram og hafi úrskurðarnefndinni því ekki heimilt að taka hana til efnislegrar meðferðar, eins og hún hafi gert. Þegar af þeim sökum beri að taka til greina kröfu stefnenda um að úrskurður úrskurðarnefndar verði felldur úr gildi, sbr. m.a. skýrt fordæmi Hæstaréttar í dómi réttarins 16. júní 2005 í máli nr. 46/2005. Úrskurðinn beri einnig að fella úr gildi af öðrum ástæðum. Þannig sé á því byggt að úrskurðarnefnd sé ekki til þess bær að fjalla um hvort útgefin byggingarleyfi fari í bága við lóðarleigusamninga, eins og hún hafi gert. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 séu úrskurðarnefnd markaðar þær valdheimildir að fjalla um ágreiningsmál um skipulags- og byggingarmál samkvæmt skipulags- og byggingarlögum og reglugerðum settum samkvæmt þeim, eins og segi í 1. mgr. 8. gr. laganna. Til viðbótar hafi nefndin samkvæmt sama ákvæði heimild til að kveða upp úrskurði í ágreiningsmálum sem henni sé falið að skera úr um á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum. Af þessu leiði að úrskurðarnefnd sé aðeins til þess bær að fjalla um það hvort útgefin byggingarleyfi fari í bága við efnis- og formreglur nefndra laga og reglugerða, en ekki hvort slíkt leyfi fari í bága við einkaréttarlega samninga aðila, t.d. lóðarleigusamninga. Af þessum sökum hafi nefndin ekki verið til þess bær að kveða upp umræddan úrskurð á þeim forsendum sem gert hafi verið. Verði því að ógilda hinn umþrætta úrskurð af þessum ástæðum. Verði ekki fallist á framangreint sé á því byggt af hálfu stefnenda að ekki hafi verið tækt af úrskurðarnefnd að skýra umþrætt ákvæði g-liðar 14. gr. lóðarleigusamningsins frá 1984 með þeim hætti sem gert hafi verið, þ.e. að það áskilji fortakslaust að sólskálar verði „að standa að öllu leyti milli miðlínu svala og hliðarveggs stigagangs,“ eins og segi í nefndum úrskurði. Þannig sé á því byggt af hálfu stefnenda að það nægi að sólskáli standi nær stigahúsi en fjær, en svo hátti til um sólskála stefnenda að stærri hluti hans standi á þeim helmingi svalanna sem sé nær stigahúsi, en fjær. Á því sé byggt af hálfu stefnenda að með því fullnægi sólskálinn ákvæði g-liðar 14. gr. lóðarleigusamningsins og því verði að fella úrskurð úrskurðarnefndar úr gildi. Þá sé ennfremur og sjálfstætt á því byggt af hálfu stefnenda að fyrir liggi að í framkvæmd hafi athugasemdalaust verið vikið frá nefndu ákvæði lóðarleigusamningsins, enda sé það svo, eins og áður sé rakið, að einn af þeim fjórum sólskálum sem reistir hafi verið áður en stefnandi Sveinn Valþór hafi hafið framkvæmdir við sinn skála, liggi þannig á svölum viðkomandi íbúðar að vera alfarið á þeim helmingi svalanna sem fjærst sé stigahúsi. Með þessu hafi í verki komist á samningur með rétthöfum samkvæmt viðkomandi lóðarleigusamningi um að eigendur íbúða sem samningurinn nái til, og veiti heimild til útbygginga, hafi frjálsar hendur um staðsetningu sólskála á svölum þeirra. Þessi samningur ryðji til hliðar, eða sé a.m.k. sjálfstæð nánari útfærsla á, lóðarleigusamningnum frá 1984. Með vísan til alls framangreinds verði að taka til greina kröfu stefnenda um að ógilda úrskurð úrskurðarnefndar frá 10. febrúar 2011 í máli nr. 32/2010. Hvað lagarök varðar vísa stefnendur til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, eignaréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrár, almennra reglna stjórnsýsluréttar um kærufresti, valdbærni o.fl. og meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafa stefnenda um málskostnað sækir stoð sína í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að skilyrði þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um kærufresti hafi verið uppfyllt til hins ítrasta. Stefndu hafi orðið þess áskynja að byggingarleyfi kynni að hafa verið veitt fyrir sólskála á svölum íbúðar stefnenda þegar húsfundur hafi verið haldinn í fjöleignahúsinu Hvammabraut 2-16 3. maí 2010. Viku seinna, eða 10. maí 2010 hafi stefndu undirritað kæru til úrskurðarnefndarinnar sem hafi verið stimpluð um móttöku hjá nefndinni 19. maí 2010. Það sé því augljóst að málinu hafi verið skotið til nefndarinnar langt innan þeirra tímamarka sem lög hafi krafist en fresturinn hafi verið einn mánuður samkvæmt 5. mgr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 46/2005 hafi ekkert fordæmisgildi í máli þessu, enda málavextir engan veginn sambærilegir. Þá segi ekkert í dóminum um það hvenær kærufrestur til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála byrji almennt að líða. Í öðru lagi sé á því byggt af hálfu stefndu að úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi verið fyllilega bær til að taka hina umþrættu ákvörðun sína sem sé í fullu samræmi við þau lög og reglur sem gilt hafi um nefndina. Ákvæði 1. mgr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga, sem hafi gilt þegar nefndin hafi kveðið upp úrskurð sinn, hafi ekki gert annað en að afmarka í hvaða málum nefndin skyldi úrskurða. Því fari fjarri að ákvæðið hafi takmarkað þær réttarheimildir, sem nefndin hafi verið bær til að beita við mat á því hvort útgefin byggingarleyfi skyldu halda gildi, við skipulags- og byggingarlögin sjálf í þrengsta skilningi og reglugerðir settar samkvæmt þeim. Samkvæmt 4. mgr. 43. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga skyldi sá sem óskaði byggingarleyfis eftir lögunum skila með umsókn sinni nauðsynlegum gögnum, þar með talið samþykki meðeigenda ef um sameign væri að ræða. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús verði sérstakur réttur eiganda til að byggja ofan á eða við hús sitt eða á lóð þess að byggjast á þinglýstum heimildum. Að öðrum kosti sé slíkur byggingarréttur í sameign allra eigenda hússins. Slík bygging sé þá háð samþykki allra eigenda fjöleignarhússins nema annað leiði af þinglýstum heimildum eða gert hafi verið ráð fyrir henni á upphaflegum teikningum. Þetta sé ófrávíkjanleg regla, eigendum sé óheimilt að skipa málum sínum á annan veg. Það sé deginum ljósara að ekki sé gert ráð fyrir umþrættri skálabyggingu stefnenda á upphaflegum teikningum fjöleignarhússins Hvammabrautar 2-16 og ekki sé hægt að byggja rétt til útbyggingar á þinglýstum heimildum. Gert sé ráð fyrir viðbyggingarmöguleika tiltekinna eigenda í þinglýstum lóðaleigusamningi fyrir fjöleignarhúsið, en sólskáli stefnenda geti ekki með nokkru móti rúmast innan þeirrar heimildar. Bygging sólskála á svölum fjöleignarhúss hafi ótvírætt í för með sér verulega útlitsbreytingu á húsinu og hafi ekki verið gert ráð fyrir henni í upphafi eða á samþykktri teikningu. Verði ekki í hana ráðist nema allir eigendur hússins samþykki samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga um fjöleignarhús. Fallist dómurinn einhverra hluta vegna ekki á að um verulega breytingu á sameign hússins hafi verið að ræða þurfi engu að síður aukið samþykki fyrir óverulegum breytingum á sameign fjölbýlishúss. Þannig þyrfti þá samþykki 2/3 hluta eigenda, bæði miðað við fjölda og eignarhluta, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga um fjöleignarhús. Sé um slíka ákvörðun að ræða verði a.m.k. helmingur eigenda bæði miðað við fjölda og eignarhluta að vera á fundi og tilskilinn meirihluti þeirra að greiða atkvæði með tillögu, sbr. 2. mgr. 42. gr. laganna. Óumdeilt sé að stefnendur hafi ekki gert tilraun til þess að afla samþykkis annarra eigenda í fjöleignarhúsinu fyrir byggingu sólskálans á svölum íbúðar sinnar, eins og borið hafi. Engin slík samþykkt hafi þannig fylgt umsókn þeirra um byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni eins og lög krefjist. Gerð hafi verið tilraun til þess að afla samþykkis fyrir sólskálanum eftirá á húsfundi sem haldinn hafi verið 3. maí 2010 þegar stefndu hafi fyrst orðið ljóst að byggingarleyfi hafi fengist fyrir framkvæmdinni. Fundinn hafi sótt fulltrúar 22 eignarhluta af 58, eða vel innan við helming íbúða í fjöleignarhúsinu. Fundurinn hafi því engan veginn verið bær að taka ákvörðun um samþykki eða synjun byggingar sólskála á svölum hússins, sem fari í bága við upprunalegar teikningar og þinglýstar heimildir. Slíkt eftirá samþykki hefði heldur ekki getað talist fullnægjandi, enda sé ráð fyrir því gert í lögum að samþykki fylgi umsókn um byggingarleyfi þegar í upphafi. Skýrar réttarheimildir, sem úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi verið bæði rétt og skylt að fara eftir, séu þannig fyrir því að ógilda byggingarleyfi Hafnarfjarðarbæjar fyrir sólskála stefnenda. Stefndu kveðast í þriðja lagi byggja á því að ákvæði g-liðar 14. gr. í leigusamningi fyrir Hvammabraut 2-16 verði ekki túlkað öðruvísi en þannig að útbygging á svölum Hvammabrautar 2, 4, 6, 14 og 16 þurfi að vera öll sömu megin við miðlínu svala, nær stigagangi, þannig að sérstakir skilmálar samningsins teljist uppfylltir. Samræmi verði að vera í útliti útbygginganna svo heildarútliti fjöleignarhússins verði ekki spillt. Sólskáli stefnenda, sem gert hafi verið ráð fyrir að yrði á svölunum nokkurn veginn miðjum geti ekki með nokkru móti talist uppfylla skilyrði lóðaleigusamningsins um staðsetningu, sama hversu túlkun á orðalagi samnings verði teygð og toguð. Þá sé eindregið mótmælt þeirri málsástæðu stefnenda að komist hafi á samningu með rétthöfum samkvæmt lóðarleigusamningnum fyrir Hvammabraut 2-16, um að eigendur íbúða, sem samningurinn nái til og veiti heimild til útbygginga hafi frjálsar hendur um staðsetningu sólskála. Slík túlkun sé algjörlega fráleit. Til þess að fjöleignarhúsformið virki verði að vera skýrar reglur sem mæli fyrir um heimilar framkvæmdir í húsinu. Ímyndaðir samningar um annað geti ekki talist tæk réttarheimild. Af þessum sökum meðal annars séu ákvæði laga um fjöleignarhús að meginstefnu ófrávíkjanleg. Annað myndi leiða til endalausra álitaefna og illdeilna. Það sé skýrt og ófrávíkjanlegt skilyrði fjöleignarhúsalaga að til þess að vikið verði frá meginreglunni um að samþykki allra eigenda fjöleignarhúss þurfi til bygginga einstakra eigenda ofan á eða við húsið, þurfi byggingarrétturinn að byggjast á þinglýstum heimildum og/eða samþykktri upprunalegri teikningu. Sama gildi sé um byggingu, endurbætur eða framkvæmdir að ræða sem feli í sér verulega breytingu á útliti hússins sem ekki hafi verið gert ráð fyrir í upphafi og á samþykktri teikningu. Sé breytingin hins vegar óveruleg þurfi samþykki 2/3 eigenda miðað við fjölda og eignarhluta á húsfundi sem sóttur sé af a.m.k. helmingi eigenda bæði miðað við fjölda og eignarhluta. Þannig þurfi í öllum tilvikum að hafa verið gert ráð fyrir sólskála þegar í upphafi til þess að byggingarleyfi verði fengið án samþykktar tilskilins meirihluta eigenda í fjöleignarhúsinu, bæði miðað við fjölda og eignarhluta. Ekki hafi verið gert ráð fyrir sólskála í upphafi, hann sé ekki teiknaður inn á samþykktar upprunalegar teikningar af fjöleignarhúsinu né samræmist skilyrðum gildandi þinglýsts lóðaleigusamnings. Af framangreindu leiði að sýkna beri stefndu að kröfum stefnenda. Hvað lagarök varðar vísa stefndu til laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, einkum ákvæða 28. gr. og 1. og 2. mgr. 30. gr., en einnig til B. liðar 1. mgr. 41. gr. og 2. mgr. 42. gr. laganna og 1. mgr. 2. gr. sömu laga. Þá vísa stefndu til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem voru í gildi þegar þau atvik urðu sem mál þetta er risið af, sbr. nú lög nr. 160/2010 um mannvirki. Aðallega er vísað til 1. og 5. mgr. 8. gr. skipulags- og byggingarlaga og 4. mgr. 43. gr. þeirra. Jafnframt byggja stefndu á almennum reglum stjórnsýsluréttarins um valdbærni stjórnvalda og meginreglum samninga- og kröfuréttar. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr. IV Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslu Sveinn Valþór Sigþórsson, Ágústa Sigurjónsdóttir og Bjarni Heiðar Geirsson. Þá gáfu vitnaskýrslu Guðmundur Ingi Karlsson, Kristján Valur Jónsson og Úlfur Grönvold. Bjarni Heiðar Geirsson greindi frá því að hann hefði fengið vitneskju um sólstofuna þegar hann var kallaður til fundar í hússtjórn vegna málsins. Hann kvaðst hafa verið í stjórn húsfélagsins í um ár og hefði fyrsti fundur hans verið sá fundur sem haldinn var vegna framkvæmdanna. Um ástæðu þess að framkvæmdin hefði ekki verið kærð fyrr til úrskurðarnefndarinnar sagði aðilinn að hann hefði viljað að fjallað yrði um málið á vettvangi húsfélagins fyrst til að sjá hvernig það færi. Aðspurður af lögmanni stefnenda greindi aðilinn frá því að stjórn húsfélagsins hefði ákveðið að biðja Húseigendafélagið um að senda stefnanda bréf það sem er dagsett 9. apríl 2010. Fundur stjórnarinnar hefði verið nokkrum dögum fyrr og hefði aðilinn því vitað um framkvæmdir stefnenda fyrir 9. apríl, en stjórnarfundur húsfélagsins vegna málsins hefði verið hans fyrsti fundur í stjórn húsfélagsins. Vitnið Kristján Valur Jónsson kvaðst vera í stjórn húsfélagsins að Hvammabraut 2-16 og hafa verið frá árinu 2004. Vitnið greindi frá því að það hefði séð að búið var að flytja til byggingarefni og hafi sér verið ljóst að nota átti efnið á svölum íbúðar stefnenda. Um hafi verið að ræða tvo forsmíðaða gafla sem hafi staðið upp við gaflinn á húsi stefnenda og aðrar forsmíðaðar einingar. Vitnið kvaðst hafa sett sig í samband við Úlf Grönvold formann stjórnar húsfélags Hvammabrautar 2-16 sem ekki hafi kannast við fyrirhugaðar framkvæmdir. Hafi vitnið þá beint fyrirspurn í tölvubréfi 1. apríl 2010 til stjórnarmanns húsfélagsins og íbúa að Hvammabraut 4, Guðmundar Inga Karlssonar, sem hafi sett sig í samband við stefnendur, sem hafi talið sig vera í fullum rétti með framkvæmdina þar sem þau væru með byggingarleyfi. Greindi vitnið einnig frá því að talað hefði verið Húseigendafélagið þar sem talið hafi verið að leita ætti til húsfélagsins vegna framkvæmdarinnar. Hafi hugsunin verið að gæta hagsmuna húsfélagsins fyrir Hvammabraut 2-16 vegna kostnaðar sem gæti fallið á félagið vegna lekavandamála sem þekkt væru í húsinu af völdum svalahýsa sem reist hefði verið í óleyfi. Hefði milljónakostnaður fallið á húsfélagið vegna slíkra húsa. Úlfur Grönvold, formaður húsfélagsins Hvammabraut 2-16 og íbúi að Hvammabraut 12 kom fyrir dóm og greindi frá því að hann hefði fengið tölvubréf frá Kristjáni Val Jónssyni 1. apríl 2010. Vitnið kvaðst hafa á þessum tíma séð byggingarefni í sólhýsið standa upp við gaflinn á blokkinni. Þá greindi vitnið frá því að stjórn húsfélagsins fyrir Hvammabraut 2-16 hefði rætt við Húseigendafélagið og óskað liðsinnis þess vegna aðalfundar húsfélagsins. Vitnið kvaðst ekki muna hvort stefndi Bjarni Heiðar Geirsson hefði tekið þátt í undirbúningi fundarins en taldi það þó mjög líklegt. Vitnið Guðmundur Ingi Karlsson staðfesti fyrir dómi að hafa móttekið tölvupóst frá Kristjáni Val dagsettan 1. apríl 2010. Vitnið kvaðst hafa verið í stjórn húsfélagsins á þessum tíma og hafa verið í um það bil eitt ár. Vitnið bar að það hefði séð sérsmíðaða gafla og þak sem hefði verið komið á staðinn í lok mars 2010 og muna vel þegar Sveinn hafi verið að reisa sólhýsið og hafa vitað að Sveinn hafi verið kominn með öll leyfi frá bænum til framkvæmdanna. V Í máli þessu er deilt um gildi úrskurðar úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála frá 10. febrúar 2011, þar sem felld var úr gildi ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar frá 27. janúar 2010 um að veita byggingarleyfi fyrir sólhúsi á svölum íbúðar stefnenda að Hvammabraut 4, Hafnarfirði. Stefnendur byggja kröfu sína um að úrskurður nefndarinnar verði ógiltur einkum á því að þegar stefndu hafi lagt fram á kæru til nefndarinnar vegna framkvæmda stefnenda hafi verið liðinn frestur samkvæmt 5. mgr. 8. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 til að skjóta málinu til nefndarinnar. Vísa stefnendur til þess að íbúum í fjöleignarhúsinu hafi orðið kunnugt um framkvæmdir stefnenda 1. apríl 2010. Um það vitni tölvubréf, dagsett þann dag og einnig bréf Húseigendafélagsins dagsett 9. apríl 2010. Stefndu hafna þessu og benda á að þeim hafi fyrst orðið kunnugt um að byggingarleyfi kynni að hafa verið veitt fyrir byggingu sólskála þegar húsfundur hafi verið haldinn í fjöleignarhúsinu Hvammabraut 2-16 þann 3. maí 2010. Fyrir liggur að stefndu kærðu byggingarleyfi fyrir sólskála stefnenda með bréfi til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála dagsettu 10. maí 2010. Bréfið var móttekið af nefndinni 19. maí 2010. Í kærubréfinu segir að kærendum hafi verið kunnugt um byggingarleyfið þegar það hafi verið borið undir aðalfund húsfélagsins 3. maí 2010. Var byggingarleyfi fyrir sólskálanum fellt niður með úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, dagsettum 10. febrúar 2010, á þeirri forsendu að staðsetning skálans á svölunum færi í bága við lóðaleigusamning fyrir Hvammabraut 2-16. Eins og áður greinir sendi Kristján Valur Jónsson tölvubréf til Guðmundar Inga Karlssonar og Úlfs Grönvold 1. apríl 2010, þar sem fram kemur að Kristján og Úlfur hafi orðið þess áskynja að íbúar á 1. hæð til hægri, þ.e. stefnendur, væru í þann veginn að fara að reisa svalahýsi og væru sérsmíðaðir gaflar og þak komið á svæðið. Þá segir að samkvæmt upplýsingum frá lögfræðingi húseigendafélagsins falli slíkt undir ytra byrði hússins og myndi sameign. Þá sé bygging svalahýsis háð samþykki allra húseigenda og að auki þurfi að liggja fyrir samþykkt frá byggingarfulltrúa bæjarins. Í bréfi Húseigendafélagins til Sveins Valþórs, dagsettu 9. apríl 2010 kemur fram húsfélagið að Hvammabraut 2-16 hafi leitað til félagsins vegna fundarþjónustu, en beiðni hafi borist um að taka fyrir mál vegna byggingu sólskála við íbúð Sveins Valþórs, en upp hafi komið spurningar um lögmæti byggingarleyfis. Samkvæmt 5. mgr. 8. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er frestur til að skjóta máli til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt, eða mátti vera kunnugt um ákvörðun þá sem kæra á. Svo sem að framan er rakið beindu tveir stjórnarmenn í húsfélaginu Hvammabraut 2-16, þeir Kristján Valur Jónsson og Úlfur Grönvold, fyrirspurn til þriðja stjórnarmannsins, Guðmundar Inga Karlssonar, í tölvubréfi, dagsettu 1. apríl 2010, um framkvæmdir stefnenda, af því tilefni að stefnendur væru í þann veginn að fara að reisa svalahýsi. Þá segir að vegna mikillar andstöðu við byggingu svalahýsa vegna mikils kostnaðar fyrir húsfélagsins og vegna þess að bygging svalahýsis sé háð samþykki allra húseigenda er farið fram á að Guðmundur Ingi athugi hvað vaki fyrir stefnendum. Einnig að leitað verði til Húseigendafélagsins eftir páska. Þótt ekkert verði fullyrt almennt um vitneskju íbúa í fjöleignarhúsinu Hvammabraut 2-16 liggur fyrir að einn stefndu, Bjarni Heiðar Geirsson, var í stjórn húsfélagsins fyrir Hvammabraut 2-16. Hann greindi frá því fyrir dómi að hann hefði setið fund stjórnar þegar ákveðið var að leita til Húseigendafélagsins um aðstoð við að halda aðalfund félagsins þar sem meðal annars skyldi ræða sólskála að Hvammabraut 4. Hefði það verið hans fyrsti fundur í stjórninni. Í bréfi Húseigendafélagsins til annars stefnenda, Sveins Valþórs Sigurðssonar, dagsettu 9. apríl 2010, segir að Húsfélagið Hvammabraut 2-16 hafi leitað til Húseigendafélagsins vegna fundarþjónustu við aðalfund sem áætlað sé að halda 29. apríl nk. Enn fremur að stjórn húsfélagsins hafi borist fyrirspurn um að taka fyrir mál vegna byggingu sólskála við íbúð Sveins Valþórs, en upp hafi komið spurningar um lögmæti útgefins byggingarleyfis vegna hans. Stefndi Bjarni Heiðar Geirsson greindi frá því fyrir dómi að hann hefði setið fund stjórnar húsfélagsins að Hvammabraut 2-16 nokkrum dögum fyrir 9. apríl 2010 þegar ákveðið hefði verið að leita til Húseigendafélagsins vegna aðalfundar og umræðu um framkvæmdir stefnenda við sólstofu. Þá kom fram fyrir dómi hjá vitninu Úlfi Grönvold að langlíklegast væri að stefndi Bjarni Heiðar hefði tekið þátt undirbúningi fundarins og þar með ákvörðun um að leita leiðsinnis Húseigendafélagsins vegna framkvæmda stefnenda. Samkvæmt framanröktu þykir fram komið að Bjarni Heiðar Geirsson, sem var einn þeirra sem kærðu byggingarleyfi sem veitt var fyrir umþrættu sólhýsi, hafi vitað af framkvæmdum stefnenda nokkrum dögum fyrir 9. apríl 2010, eða þann dag sem stjórn húsfélags Hvammabrautar 2-16 hélt stjórnarfund og tók ákvörðun um að leita liðsinnis Húseigendafélagsins vegna sólskála stefnenda. Fá upplýsingar stefndu í bréfi til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála um að þeim hafi fyrst orðið kunnugt um byggingarleyfið þegar það hafi verið borið undir aðalfund 3. maí 2010 ekki staðist að mati dómsins. Þótt ekki liggi fyrir upplýsingar í málinu um það hvaða dag stjórn húsfélagsins hélt stjórnarfund þann sem Bjarni Heiðar sat, liggur fyrir að það var í byrjun apríl og fyrir 9. apríl 2010 en þann dag ritaði Húseigendafélagið stefnandanum Sveini Valþóri áðurnefnt bréf. Kærubréfið móttók úrskurðarnefndin eins og fram er komið 19. maí 2010 eða 40 dögum eftir að Húseigendafélagið ritaði margnefnt bréf. Samkvæmt þessu þykir enginn vafi leika á því að þegar nefndin móttók kærubréfið var liðinn frestur samkvæmt 5. mgr. 8. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 til að skjóta málinu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, enda var kærendum, eða mátti vera kunnugt um heimild stefnenda til framkvæmdanna fyrir 9. apríl 2010. Með því að kærufrestur til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála var liðinn þegar nefndinni barst kærubréfið var nefndinni óheimilt að taka erindi kærenda til meðferðar og afgreiðslu. Samkvæmt þessu verður ekki hjá því komist að taka til greina kröfu stefnenda um að ógiltur verði úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, dagsettur 10. febrúar 2011, í máli nr. 32/2010, þess efnis að fella úr gildi ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar frá 27. janúar 2010, sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar staðfesti 10. febrúar 2010, um að veita stefnendum byggingarleyfi fyrir sólhúsi á svölum íbúðar þeirra að Hvammabraut 4 í Hafnarfirði. Samkvæmt þessari niðurstöðu koma aðrar málsástæður aðila sem byggt er á í málinu ekki til álita. Eftir framangreindum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða stefndu dæmd til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur og hefur þá verið tekið tilliti til greiðslu virðisaukaskatts. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. DÓMSORÐ Ógiltur er úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, dagsettur 10. febrúar 2011, í máli nr. 32/2010, þess efnis að fella úr gildi ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar frá 27. janúar 2010, sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar staðfesti 10. febrúar 2010, um að veita stefnendum, Sveini Valþóri Sigþórssyni og Baldvinu Sigrúnu Sverrisdóttur, byggingarleyfi fyrir sólhúsi á svölum íbúðar þeirra nr. 102 í fjöleignarhúsinu Hvammabraut 4 í Hafnarfirði. Stefndu, Ágústa Sigurjónsdóttir, Guðlaug Rósa Guðbrandsdóttir, Bjarni Heiðar Geirsson og Arnór Flygenring Sigurðsson, greiði stefnendum 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 828/2015
|
Ríkisstarfsmenn Samningur Riftun Stjórnsýsla Skaðabætur Sératkvæði
|
L og K undirrituðu samkomulag í maí 2014 um starfslok K hjá L. L rifti samningnum og byggði á því að engin heimild hefði verið í fjárlögum eða fjáraukalögum til þess að efna samninginn. K taldi riftun L á samkomulaginu hafa verið ólögmæta og höfðaði mál þetta til greiðslu efndabóta. Í dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að L hefði með ólögmætum hætti rift samningnum við K, en í dómi héraðsdóms var meðal annars lagt til grundvallar að fyrrverandi forstjóri L hefði í senn haft heimild og verið bær til þess að gera umrætt samkomulag við K, sbr. 42. og 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Taldi Hæstiréttur að K ætti því rétt til efndabóta sem myndi gera hana eins setta fjárhagslega og ef samningurinn hefði verið réttilega efndur samkvæmt efni sínu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 9. desember 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda,en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sittleyti 11. febrúar 2016.Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verðigert að greiða sér 67.509.288 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2014 til 1. júlí sama ár ogdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Til vara krefst hún þess að aðaláfrýjandi greiði sér 50.825.935 krónur, en aðþví frágengnu 49.174.716 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. júní 2014til 1. október 2016. Þá krefst hún þess að viðurkennt verði að aðaláfrýjanda séskylt að greiða sér laun starfsmannastjóra mánaðarlega frá 1. nóvember 2016 til31. maí 2017 samkvæmt samningi 31. maí 2013. Að lokum krefst gagnáfrýjandi hærrimálskostnaðar en dæmdur var í héraði og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest súniðurstaða hans að aðaláfrýjandi hafi með ólögmætum hætti rift samningi sínum31. maí 2013 við gagnáfrýjanda. Á gagnáfrýjandi því rétt til efndabóta, semgerir hana eins setta fjárhagslega og ef samningurinn hefði verið réttilegaefndur samkvæmt efni sínu. Verður aðalkrafa gagnáfrýjanda, sem hvorki hefursætt andmælum aðaláfrýjanda um fjárhæð né vexti, því tekin til greina. Samkvæmtþessu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur um annað en framangreint og málskostnað, sem ákveðinn verður íeinu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi,Landspítalinn, greiði gagnáfrýjanda, Kristjönu Ernu Einarsdóttur, 67.509.288krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. júní 2014 til 1. júlí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Aðaláfrýjandigreiði gagnáfrýjanda samtals 3.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.SératkvæðiBenediktsBogasonar hæstaréttardómaraAðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að samninguraðila 31. maí 2013 hafi falið í sér greiðslur til gagnáfrýjanda umfram það semhún átti rétt til að lögum. Af þeim sökum hafi samningurinn verið ólögmætur ogþví verði hann ekki efndur eftir efni sínu. Í lögum er ekki lagt bann við þvíað forstöðumaður ríkisstofnunar semji um starfslok við ríkisstarfsmann. Hefurkomið fram í málinu að ríkið og stofnanir þess hafi um árabil í umtalsverðummæli bundið endi á þjónustu starfsmanna sinna á þann veg, en slíkir samningarhafa ítrekað verið ræddir á Alþingi í formi fyrirspurna til ráðherra án þess aðlöggjafinn hafi brugðist við með því að girða fyrir þau starfslok eða settnánari reglur til að tryggja samræmi við úrlausn mála. Þegar þessistjórnsýsluframkvæmd er virt er það álit mitt að sá samningur sem málið tekur tilog var ívilnandi í garð gagnáfrýjanda hafi ekki verið andstæður lögum. Meðþessari athugasemd tek ég undir það sem fram kemur hjá meirihluta dómenda. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2015I. DómkröfurMál þetta, sem tekið var til dóms 21. októbersl., er höfðað 11. nóvember 2014.Stefnandi er Kristjana Erna Einarsdóttir,Valhúsabraut 20, Seltjarnarnesi.Stefndi er Landspítali, Eiríksgötu 5, Reykjavík.Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur tilað greiða henni 67.509.288 kr. með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 1. júní 2014 til 1. júlí 2014, með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Til vara, samkvæmt endanlegri kröfugerð sem lögðvar fram við aðalmeðferð málsins í samræmi við áskilnað stefnanda í stefnu umað setja fram endanlega kröfugerð sem tæki mið af gjaldföllnum greiðslumsamkvæmt samningi aðila við dómtöku málsins krefst stefnandi þess að: )Stefndi verði dæmdur tilað greiða stefnanda 26.532.093 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, af 707.020 kr. frá 1. júní 2014 til 1. júlí sama ár, frá þeimdegi af 2.358.239 til 1. ágúst sama ár, frá þeim degi af 4.009.458 kr. til 1.september sama ár, frá þeim degi af 5.660.677 kr. til 1. október sama ár, fráþeim degi til 1. nóvember sama ár, frá þeim degi af 7.311.896 kr. til 1.desember sama ár, frá þeim degi af 9.036.715 kr. til 1. janúar 2015, frá þeimdegi af 10.687.934 kr. til 1. febrúar sama ár, frá þeim degi af 12.339.153 kr.til 1. mars sama ár, frá þeim degi af 13.990.372 kr. til 1. apríl sama ár, fráþeim degi af 15.641.591 kr. til 1. maí sama ár, frá þeim degi af 17.372.348 kr.til 1. júní sama ár, frá þeim degi af 19.204.297 kr. til 1. júlí sama ár, fráþeim degi af 21.036.246 kr. til 1. ágúst sama ár, frá þeim degi af 22.868.195kr. til 1. september sama ár, frá þeim degi af 24.700.144 kr. til 1. októbersama ár og frá þeim degi af 26.532.093 kr. til greiðsludags. 2)Að viðurkennt verði meðdómi að stefnda sé skylt að greiða stefnanda laun starfsmannastjóra mánaðarlegafrá 1. desember 2014 til 31. maí 2017 samkvæmt starfslokasamningi dagsettum 31.maí 2014. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, samkvæmtmálskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogþess að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsinsásamt álagi er nemur virðisaukaskatti eða samkvæmt málskostnaðarreikningi semáskilinn er réttur til að leggja fram við aðalmeðferð málsins ef til hennarkemur.Til vara er þess krafist að kröfur stefnandaverði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður.II. Málsatvik Um helstu atvik í málinu er að meginstefnu ekkiágreiningur milli aðila. Stefnandi er hjúkrunarfræðingur að mennt. Hún hófstörf á Borgarspítala árið 1989 og gegndi þar starfi hjúkrunarframkvæmdastjóra,auk þess að vera staðgengill hjúkrunarforstjóra. Eftir sameiningu SjúkrahússReykjavíkur og Landspítala var stefnandi yfirmaður starfsmannamálaLandspítalans, framkvæmdastjóri mannauðssviðs og starfsmannastjóri. Heyrðistefnandi beint undir forstjóra í starfi sínu og sat í framkvæmdastjórnLandspítalans til 1999. Stefnandi var ráðin ótímabundinni ráðningu og nautlaunagreiðslna samkvæmt fastlaunasamningi. Stefnandi lýsti málavöxtum svo fyrir dómi að húnhefði verið kölluð til fundar hjá Birni Zoëga, þáverandi forstjóra stefnda 2.maí 2014 og þar tilkynnt að hann óskaði eftir því að hún léti af störfum og að gerðuryrði samningur við hana í því sambandi.Þann 31. maí 2014 var undirritað samkomulag millistefnanda og stefnda en helstu ákvæði þess voru svohljóðandi: ,,1. gr.Erna verður í námsleyfi frá 1. júní 2013 til 31.maí 2014 og nýtur réttinda í samræmi við almennar reglur þar um. Hún mun ekkisnúa aftur til starfa sem starfsmannastjóri Landspítala að loknu námsleyfi ennýtur áfram launa starfsmannastjóra. 2. gr.Erna skal á tímabilinu 1. júní 2014 til 31. maí2017 vera forstjóra spítalans til ráðgjafar um starfsmannamál og sinna öðrumverkefnum sem hann kann að óska eftir og samkomulag næst um. 3. gr.Fyrir 31. maí 2017 munu aðilar leita samkomulagsum að Erna fái sambærilegt starf og hún nú gegnir á Landspítala eða annarsstaðar hjá ríkinu. Bjóðist Ernu ekki sambærilegt starf og samkomulag næst um,lýkur ráðningarsambandi hennar við spítalann 31. maí 2017. 4. gr.Laun Ernu á gildistíma samnings þessa eða þar tilsamkomulag verður um annað skulu vera hin sömu og nú er. Ef Erna ræður sig tilstarfa hjá ríkinu eða öðrum aðila á gildistíma samnings þessa, skululaunagreiðslur samkvæmt þessari grein falla niður ef laun þau er í nýjastarfinu fylgja eru jöfn eða hærri en þau sem eru í núverandi starfistarfsmannastjóra Landspítala. Ef launin í nýja starfinu eru lægri skal greiðalaunamismuninn til loka samningsins 31. maí 2017. Um uppgjör launa, orlofs ogannarra réttinda í kjölfar starfsloka, ef til þeirra kemur, fer eftir almennumreglum spítalans.“ Í byrjun janúar 2014 óskaði settur forstjóristefnda, Páll Matthíasson, eftir því að stefnandi kæmi til fundar við sig. Áfundi þeirra, 9. janúar 2014, tjáði Páll stefnanda að forveri hans í starfi,Björn Zoëga, hefði ekki haft leyfi til að gera við hana starfslokasamning og aðfjármálaráðuneytið hefði sent stefnda bréf með tilmælum um að leysa málið meðöðrum hætti. Í kjölfar fundarins sendi stefndi bréf tilstefnanda samdægurs en þar sagði meðal annars: „Landspítala hefur meðbréfi fjármála- og efnahagsráðuneytis dags. 12. desember 2013 verið tilkynnt umþá afstöðu ráðuneytisins að það telji forstöðumenn stofnana ekki hafalagaheimild til að gera starfslokasamninga við ríkisstarfsmenn. Af þessum sökumhefur ráðuneytið beint þeim tilmælum til Landspítala að binda endi ástarfslokasamning þann sem gerður var milli þín og forstjóra spítalans þannþann 31. maí 2013. Ráðuneytið telur þó að stofnun geti í þessu sambandi, meðvísan til framkvæmdar, greint á milli námsleyfis annars vegar og annarra þáttasamningsins hins vegar. Samkvæmt framanrituðu ogþegar af þeirri ástæðu að fjármála- og efnahagsráðuneytið telur að Landspítalahafi verið óheimilt að gera umræddan samning telur spítalinn sér óskylt að efnahann samkvæmt efni sínu að öllu leyti óheimilt að efna hann eftir lok námsleyfistíma1. júní 2014. Með vísan til þess aðráðuneytið telur að stofnun kunni að vera heimilt að greiða starfsmönnumnámsleyfi við lok starfs mun Landspítali greiða laun þér til handa til og með31. maí 2014. Orlof var gert upp að fullu með fyrirframgreiðslu þann 1. júlí2013 og reiknað er með að orlof hafi verið tekið á námsleyfistímanum lögumsamkvæmt. Með hliðsjón afframangreindu tilkynnist, að hafi ekki náðst samkomulag milli Landspítala ogþín um annað starf fyrir 1. júní 2014 lítur spítalinn svo á aðráðningarsamningi aðila sé lokið frá og með sama tíma. Að teknu tilliti tilaðstæðna lítur Landspítali svo á að uppsagnarfrestur hafi verið hluti afnámsleyfistímanum sem þá hefur jafnframt verið greiddur að fullu.“Stefnandi og settur forstjóri stefnda áttu annanfund 30. janúar 2014 til að ræða hugmyndir um verkefni hennar þegar hún sneriaftur til starfa. Kveður stefnandi settan forstjóra stefnda hafa sagt að hannmyndi tryggja henni sömu laun í nýju starfi. Með bréfi, sem dagsett er samdægurs mótmæltilögmaður stefnanda þeirri afstöðu sem kom fram í bréfi stefnda 9. janúar 2014.Í bréfi lögmannsins sagði meðal annars: „Fyrirliggur að forstjóri fer með fjárstjórnarvald Landspítala og ber ábyrgð á því aðstofnunin starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréfráðherra. Þá ber forstjóri ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkomastofnunar sé í samræmi við fjárlög. Samkvæmt 5. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2007,um heilbrigðisþjónustu, sbr. lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberrastarfsmann, fer forstjóri með heimildir til að stofna til ráðningarsamninga viðstarfsmenn og slíta ráðningarsamningum. Var forstjóri því að lögum bær til aðgera samninga um starfslok við umbjóðanda minn. Samningarvið starfsfólk um starfslok hafa verið gerðir innan Landspítalans og almennthjá stjórnendum ríkisstofnana. Mátti umbjóðandi minn treysta því að forstjóriLandspítalans hefði í krafti stöðu sinnar heimild til samningagerðarinnar eðahefði aflað sér heimildar væri þess þörf. Við gerð samningsins upplýstiforstjórinn sérstaklega að hann hefði notið aðstoðar yfirlögfræðings spítalansvið samningsgerðina. Auk þess hefur samningurinn verið efndur til dagsins ídag. Þá eru umsvif Landspítalans gríðarleg og telja starfsmenn um 4600 og er ársveltaum 45 milljarðar króna. Starf forstjóra fest meðal annars í því að ráðstafafjármunum stofnunar við rekstur og starfsemi hennar, þar á meðalstarfsmannahald.“ Forstjóri Landspítalans svaraði þessu bréfi meðbréfi, dags. 18. febrúar 2014 þar sem afstaða stefnda var ítrekuð. Þann 14.apríl 2014, átti stefnandi síðan fund með forstjóra stefnda Páli Matthíassyni.Í framhaldi af þeim fundi sendi forstjóri stefnda tölvubréf til stefnanda,dags. 16. apríl 2014 þar sem henni var boðið starf við uppbyggingu nýrrabygginga á Landspítala en með lækkuðum launum. Í bréfinu sagði svo um þaðatriði: „Launakjör þín yrðu aðsjálfsögðu lægri en laun framkvæmdastjóra mannauðssviðs voru (enda ekkieðlilegt að fólk haldi fyrri launum í nýju, umfangsminna og ábyrgðarminnastarfi) en launin myndu samt taka mið af langri starfsreynslu þinni, þvíhvernig gert er við aðra í svipaðri aðstöðu á spítalanum og vera þér fyllilegasæmandi. Þótt semja megi um ákveðinn yfirgangstíma í upphafi þar sem þú ertlausari við, þá geri ég ráð fyrir að í framhaldinu (frá hausti 2014) sé um aðræða fullt starf með viðveru í samræmi við starfshlutfall (sem við erum ráðfyrir að sé 100%).“ Svar stefnanda við þessu bréfi var sent meðtölvubréfi dags. 12. maí 2014. Þar sagði meðal annars: „Ég hef mikinn áhuga áþví verkefni sem við ræddum á fundinum í apríl og tel mig geta nýst vel í þvístarfi. Ég er hins vegar ekki tilbúinn til þess að sætta mig við að taka á miglaunalækkun vegna þessa. Bæði innan spítalans og ríkistarfsmanna eru fordæmifyrir því að laun starfsmanna séu ekki skert við það að breytingar séu gerðar ástörfum þeirra, óháð því hvort þau störf eru viðaminni en fyrri störf. Sá samningur sem gerðurvar við mig og undirritaður af forstjóra og yfirlögfræðingi spítalans er ekkifrábrugðinn ýmsum starfslokasamningum sem hafa verið gerðir. Frávikin lútafyrst og fremst að því að yfirleitt hafa slíkir samningar verið gerðir viðkarlmenn í stjórnunarstöðum til lengri tíma, en sá samningur sem spítalinngerði við mig. Ef litið er svo á að hálfu spítalans að þessi samningur sé ekkií gildi er nauðsynlegt að fá upplýsingar um hvaða samningur spítalinn telur aðsé í gildi við mig. Lögmaður minn hefuralfarið ráðlagt mér frá því að sætta mig við launalækkun og réttilega bent á aðekkert er því til fyrirstöðu að Landspítalinn geri við mig nýjan samning meðlægri launum sem síðan yrði sagt upp með 6 mánaða uppsagnarfresti.“ Forstjóristefnda svaraði stefnanda með tölvubréfi, dags. 21. maí 2014. Þar sagði meðalannars: ,,Vegnaspurningar í tölvupósti þínum 12. maí 2014 um afstöðu spítalans til gildandisamnings milli þín og spítalans vísa ég til eftirfarandi sem fram kom í bréfiLandspítala til þín dags. 9. janúar 2014: ,,hafi ekki náðst samkomulag milliLandspítala og þín um annað starf fyrir 1. júní 2014 lítur spítalinn svo á aðráðningarsamningi aðila sé lokið frá og með sama tíma. Umer að ræða 100% starf sem heyrir beint undir forstjóra LSH og verðurvinnuaðstaða til staðar í húsnæði rekstrarsviðs/NLSH í Heilsuverndarstöðinni.Eins og áður hefur komið fram er ég til viðræðu um tiltekinn sveigjanleika hvaðvarðar viðveru af þinni hálfu fram til 1. september 2014. Frá og með þeim tímaverður hins vegar gerð venjuleg krafa um viðveru og viðveruskráningu af þinnihálfu. Umlaunakjör í starfi þessu vísa ég til viðræðna okkar og þess sem ég hef sagt þérí framangreindum tölvupóstum. Ég tel við ákvörðun launa verði að horfa til þesssem almennt gerist í sambærilegum störfum og taka skuli mið af umfangi ogábyrgðarsviði starfsins. Það er ljóst að fjöldi yfirvinnutíma sem starfinutilheyra getur ekki verið sá sami og framkvæmdastjórar spítalans fá greidda. Éggeri ráð fyrir að dagvinnulaun haldist óbreytt frá því sem verið hefur enfjöldi greiddra yfirvinnutíma verði 50 á mánuði miðað við fullt starf. Mánaðarleggreiðsla til þín vegna fasts símakostnaðar fellur niður. Meðvísan til framanritaðs vænti ég þess að fá svar frá þér sem fyrst og að þúkomir til starfa til að sinna þeim verkefnum sem um var rætt og að framangreinir mánudaginn 2. júní 2014.“ Stefnandisvaraði forstjóra stefnda með tölvubréfi 27. maí 2014. Kom þar fram að það værióbreytt afstaða hennar að samkomulagið frá 31. maí væri í fullu gildi og þvískyldi um launakjör hennar í nýju starfi fara samkvæmt ákvæðum samkomulagsinsþann tíma sem því var markaður. Samkvæmt skýrum ákvæðum samningsins skyldu launstefnanda vera óskert á gildistíma samningsins og vinnuskylda vera eftir þvísem samkomulag næðist um. Sagðist stefnandi ekki vera tilbúin að falla frá þeimréttindum. Forstjóri stefnda sendi stefnanda aftur tölvubréf 29. maí þar semhann ítrekaði að ekki yrði gengið lengra varðandi launakjör og viðveru af hálfuspítalans en áður hefði komið fram. Stefnandi ritaði forstjóra stefnda afturtölvubréf 1. júní 2014 þar sem hún kvaðst tilbúin að takast á við það verkefnisem forstjóri stefnda hefði lagt til en á þeim kjörum sem fyrirliggjandisamningur hefði sagt til um. Forstjóristefnda ritaði stefnanda síðan tölvubréf 4. júní 2014 þar sem sagði m.a.eftirfarandi: ,,Einsog áður hefur komið fram í samskiptum okkar hefur spítalinn rift þeimsamningsskilmálum gagnvart þér sem fólu í sér ólögmætan starfslokasamning. Íþví felst einhliða yfirlýsing spítalans um að hann muni ekki framkvæma þauefnisatriði samningsins sem teljast ólögmæt. Launakjöreru í samræmi við hið nýja starfssvið og þá ábyrgð sem því fylgir. Ég hvet þigeindregið til að þiggja starfið svo við getum notið starfskrafta þinna áfram.Ef þér hugnast það ekki eða telur nauðsynlegt til að setja einhver skilyrði tilað mynda um launakjör þá get ég ekki orðið við slíkum skilyrðum og þar með væriráðningarsambandi þínu og Landspítala endanlega lokið.“Stefnanda bárust greiðslur frá stefnda samkvæmtsamkomulaginu frá 31. maí 2013 til loka maí 2014 en þá var greiðslum hætt. III. MálsástæðuraðilaStefnandi telur riftun stefnda á samkomulagiaðila frá 31. maí 2013 vera ólögmæta og höfðar mál þetta til greiðsluefndabóta.Stefnandi byggir á því að forstjóri stefnda,Björn Zoëga, hafi með hliðsjón af ákvæðum 42. til 46. gr. laga nr. 70/1996, umréttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, svo og 9. gr. laga nr. 40/2007, umheilbrigðisþjónustu, verið bær að lögum til að gera samkomulagið við stefnanda,enda fari forstjóri á þessum grundvelli með heimildir til að stofna tilráðningarsamninga við starfsmenn og slíta þeim. Stefnandi vísar sérstaklega tilerindisbréfs sem ráðherra hefur sett forstjóra spítalans samkvæmt 1. mgr. 38.gr. laga nr. 70/1996 og 3. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2007, en af þeim leiði ennfremur að forstjóri stefnda hafi heimildir til að taka ákvarðanir um útfærsluog uppgjör við starflok starfsmanna. Stefnandi vísar til þess að stefndi sé rekinn afríkisframlagi, þjónustutekjum og öðrum sértekjum. Stefnandi bendir á aðsamkvæmt ársreikningi stefnda árið 2013 hafi 4.683 starfsmenn starfað hjástefnda að meðaltali í hverjum mánuði í 3.666 stöðugildum og ársveltan hafiverið 48.556 milljónir kr. Rekstrarumsvif stefnda hafi verið gríðarleg og ljóstsé að starf forstjóra felist meðal annars í því að ráðstafa fjármunumstofnunarinnar til að mæta kostnaði við rekstur og starfsemi hennar þar á meðalstarfsmannhald. Af þeim sökum beri stefnda sönnunarbyrði um að forstjóristefnda hafi ekki haft fjárheimildir til að gera og efna starfslokasamning viðhana. Stefnandi byggir á því að henni hafi ekki máttvera kunnugt um að forstjóri stefnda hefði ekki heimild til að gera samninginn.Frumkvæði að gerð og efni samningsins hafi komið frá forstjóra stefnda sem hafivið samningsgerðina notið liðsinnis yfirlögfræðings stefnda. Í málatilbúnaði stefnanda er enn fremur á þvíbyggt að stefndi hafi gert starfslokasamninga við einstaka stjórnendurspítalans sem feli í sér að verulega sé dregið úr ábyrgð og vinnuframlagi ánþess að laun hafi verið skert. Jafnframt hafi stefndi gert samning þar sem fariðer á svig við reglur um rétt til launa í veikindaleyfi. Dæmi séu um aðyfirlæknar hverfi úr stjórnunarstöðum og nýir aðilar séu ráðnir í þeirra starfán þess að það hafi áhrif á launagreiðslur þeirra fyrrnefndu og jafnvelstarfstitil. Þessir samningar eigi það sameiginlegt að vera gerðir viðlæknismenntaða karla, en núverandi forstjóri stefnda hafi staðfest aðóútskýrður kynbundinn launamunur sé á spítalanum. Er byggt á því af hálfustefnanda að hreinar geðþóttaákvarðanir ráði því hvaða samninga stefndi gerirvið einstaka starfsmenn og hvort og þá með hvaða hætti staðið er við þá. Þarráði meðal annars sjónarmið um læknismenntun og kynferði. Telur stefnandi aðákvörðun um að standa ekki við gerðan samning gagnvart henni brjóti gegnjafnræðisreglu. Af hálfu stefnanda er einnig vísað til þess aðhún hafi verið reiðubúin til þess að koma til starfa hjá spítalanum á nýjanleik og starfa með öðrum verkefnum út samningstímann eða taka við starfi sínuað nýju. Stefnda hefði þannig verið í lófa lagið að nýta starfskrafta hennar aðfullu og tryggja með því hag beggja sem best. Stefndi kaus hins vegar að geraþað ekki og telur stefnandi að stefndi hafi með því brotið gegn meðalhófsreglustjórnsýslulaga. Stefnandi telur að ákvörðunin um að standa ekkivið samninginn sé ekki byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Með ákvörðuninni séstefndi að koma sér hjá því að inna af hendi samningsbundnar greiðslur affjárveitingum til Landspítalans og láta þær í staðinn greiðast úr ríkissjóðisem dæmdar skaðabætur vegna ólögmætrar riftunar á samningi. Stefnandi heldur því jafnframt fram að ljóst séað forstjóri stefnda hafi skuldbundið stefnda til að greiða henni laun viðstarfslok hennar í samræmi við efni samningsins. Samningurinn hafi ekki aðgeyma heimild til uppsagnar á gildistíma samningsins. Tímabundnir samningar séualmennt óuppsegjanlegir nema sérstaklega sé samið um annað. Með vísan til þessað stefndi hafi með ólögmætum hætti rift samningnum eigi stefnandi rétt tilefndabóta úr hendi stefnda sem geri stefnanda eins settan fjárhagslega ogréttar efndir hans hefðu verið virtar. Nemi bætur launum og öðrum launatengdumgreiðslum og réttindum sem stefnandi hefði notið út gildistíma samningsins.Bótakrafa stefnanda sundurliðast þannig: Mánaðarlaun kr.707.020 Yfirvinna-föst kr. 810.704 Orlofáunnið kr.86.963 Símakostnaður kr. 43.240 Desemberuppbót kr.6.133 Orlofsuppbót kr. 3.292 Mótfrlí lífeyrissjóð kr.185.623 Mótfrl.í viðbótarlífeyrissp. kr. 32.282Samtals krafa pr. mánuð kr.1.875.258 Krafa stefnanda samsvarar samningsbundnum launagreiðslumfrá júní 2014 til og með maí 2017, alls 36 mánuði, samtals kr. 67.509.288(1.875.258 x 36). Tekur krafa þessi mið af óbreyttum kjarasamningum á tímabilinustefnda til hagsbóta. Bótakrafan gjaldféll við hina ólögmætu uppsögn og berkrafan því dráttarvexti mánuði frá þeim tíma. Verðiekki fallist á aðalkröfu stefnanda um að stefnda beri að greiða henniefndabætur vegna ólögmætrar riftunar á starfslokasamningi byggist varakrafastefnanda á þeim grundvelli að stefnda sé skylt að greiða henni 26.532.093 kr.sem er samtala ógreiddra launaseðla hvers mánaðar frá og með júní 2014 til ogmeð 1. október 2014. Er krafan þannig fundin að lögð hafa verið saman mánaðarlauntímabilsins, fastar yfirvinnugreiðslur, fastur símakostnaður, áunnarorlofsgreiðslur og orlofsuppbót vegna tímabilsins. Eru mánaðarlaun greidd fyrirfram en föst yfirvinna, símakostnaður og orlof greidd eftir á. Íöðru lagi krefst stefnandi viðurkenningardóms um skyldu stefnda til að virðaefni samningsins og greiða stefnanda í hverjum mánuði til og með maí 2017launagreiðslur starfsmannastjóra stefnda. Umhelstu réttarreglur vísar stefnandi máli sínu til stuðnings til meginreglukröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og reglna umefndabætur. Um vexti vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingar. Stefndi vísar til þeirrar grundvallarreglu aðstjórnsýsla ríkisins sé lögbundin en af henni leiði að ákvarðanir stjórnvaldaverði að styðjast til lög. Óumdeilt sé að stefnandi var í 25 ár starfsmaðurstefnda og forvera hans og að um stöðu hennar sem ríkisstarfsmanns hafi fariðsamkvæmt lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Meðalþeirra réttinda sem stefnandi hafi notið samkvæmt þeim lögum voru að óheimiltvar að segja henni upp störfum nema samkvæmt ákvæðum IX. kafla laganna. Í þvísambandi hafi heimildir stefnda til að segja henni upp takmarkast af lögbundnumréttindum hennar, sbr. 2. mgr. 38. gr. laganna. Þá séu heimildir forstjórasamkvæmt 42.-46. gr. laganna ekki eins rúmar og byggt er á í stefnu. Uppsögnverði ekki afráðin nema lagaskilyrði til hennar séu uppfyllt en í lögum nr.70/1996 sé hvergi mælt fyrir um heimild stjórnvalds til að binda enda áráðningu starfsmanns með starfslokasamningi. Stefndi telur að stefnanda hafi mátt vita í ljósireynslu sinnar sem starfsmannastjóri stefnda um árabil að engar forsendur værutil uppsagnar hennar og henni hefði því ekki verið nauðugur sá kostur að undirritastarfslokasamning. Þá hafi henni verið fullkunnugt um hverjar væru heimildirforstjóra til að gera samninga af þeim toga sem hún byggir rétt sinn á og hvaðatakmörkunum sá réttur væri bundin. Því hafi stefnanda mátt vera ljóst aðheimildir forstjóra til að semja við hana takmörkuðust við greiðslur sem húnátti fyrirsjáanlega rétt til. Ákvæði samkomulagsins um greiðslur til hennareftir að námsleyfi lauk hafi verið beinlínis andstæð fyrirmælum 1. mgr. 9. gr.laga nr. 70/1996, sbr. 39. gr. sömu laga, um laun ríkisstarfsmanna og þar meðólögmæt og óheimilt að efna. Forstjóri Landspítalans hafi verið bundinn afþessum lagafyrirmælum, enda sé forstjórum stofnana ríkisins óheimilt að gerastarfslokasamninga við starfsfólk án sérstakrar lagaheimildar. Stefndi telur ótvírætt og óumdeilt á millimálsaðila að samkomulag aðila frá 31. maí 2013 sé fyrst og fremststarfslokasamningur. Umfjöllun um að stefnandi skyldi vera forstjóra innanhandar og til ráðgjafar hafi engar þær skyldur lagt á herðar stefnanda semleitt gætu til þess að samningurinn hafi falið í sér gagnkvæm atriði, enda hafivinnuframlagið algerlega verið háð vilja hennar. Samkomulagið fól heldur ekki ísér samning um breytingar á starfsskyldum stefnanda, sbr. t.d. 19. gr. laga nr.70/1996. Stefndi vísar jafnframt til þess að enginfjárheimild hafi verið til staðar til að gera samninginn frá 31. maí 2013. Þáhafi engum sértekjum verið til að dreifa hjá stefnda sem sækja mætti fé tilgreiðslna í og ekki var um að ræða að stefnandi ætti lögvarinn rétt tilgreiðslna umfram fyrrnefnt námsleyfi. Stefndi telur enn fremur að ákvæði II.kafla samningalaga nr. 7/1936 geti ekki rýmt út lögákveðnum skyldum stjórnendaríkisstofnana sem kveðið er á um í starfsmannalögum. Heimildir stjórnenda tilað gera samninga við starfsmenn geti ekki byggst á stjórnunarheimildum þeirraeinum saman. Þær greiðslur sem gert er ráð fyrir í samkomulaginu eftir aðnámsleyfi stefnanda lauk eigi sér hvorki stoð í kjarasamningum,ráðningarsamningi né ákvæðum laga nr. 70/1996, um laun ríkisstarfsmanna. Slíkargreiðslur hafi því verið ólögmætar og því óheimilt að efna samningsákvæði umþær. Stefndi mótmælir enn fremur málsástæðum stefnandaum að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu með því að standa ekki við gertsamkomulag á þeim forsendum að gerðir hafi verið sambærilegir samningar viðlæknismenntaða karla. Stefndi telur að þeir samningar sem stefnandi vísi tilbyggi á annars konar atvikum en mál hennar þar sem í þeim samningum hafi ýmistverið kveðið á um breytingar á starfsskyldum starfsmanna eða uppgjör viðstarfsmann vegna veikinda. Þannig hafi fimm þessara sex samninga kveðið á umréttindi sem viðkomandi starfsmenn nutu samkvæmt kjarasamningi en einn lotið aðmjög breyttu inntaki starfs sem tengdist miklum breytingum á sinni tíð. Í öllumþessara mála hafi launagreiðslur verið háðar vinnuframlagi ef frá er talið þaðmál sem tengdist uppgjöri vegna veikindaréttar. Stefndi bendir enn fremur á að jafnræðisreglastjórnsýsluréttarins veiti stefnanda ekki heimild til neins sem ekki samrýmistlögum. Þá er því eindregið mótmælt að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið því aðstefndi stöðvaði greiðslur til stefnanda. Jafnframt telur stefndi að tilvísunstefnanda til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga sé óskýr og vandséð hvernig húngeti átt við með þeim hætti sem lýst er í stefnu. Af hálfu stefnda er því auk þess mótmælt aðforstjóri stefnda hafi lofað stefnanda óbreyttum launum í nýju starfi. Áréttaðer að stefnandi hafði samkvæmt samkomulaginu sjálfdæmi um hvort hún tæki viðöðru starfi sem hún gerði síðan ekki. Starfið sem um ræddi hafi verið velsamboðið stefnanda með hliðsjón af kunnáttu hennar og reynslu. Fráleitt sé aðstefnandi hefði einhliða og skilyrðislaust val um hvort hún þæði starfið eðaætti rétt á greiðslum án vinnuframlags. Stefndi vísar í þessu sambandi til 3.gr. samkomulagsins frá 31. maí 2014 um að stefndi skuli á tímabilinu 1. júnítil 31. maí 2017 leitast við að finna starf handa stefnda eða öðrum aðila.Jafnframt segi í 4. gr. samkomulagsins að laun stefnanda skyldu „á gildistímasamnings þess eða þar til samkomulag verður um annað vera hin sömu og nú er“.Af ákvæðum 3. og 4. gr. megi því ráða að þegar sú staða kæmi upp að stefnandayrði boðið annað starf yrði hægt að semja um launakjör upp á nýtt, enda ekkihægt að tryggja stefnanda sömu launakjör í nýju starfi. Stefndi telur því að í samkomulaginu frá 31. maí2013 hafi verið gert ráð fyrir að til breytinga gæti komið, bæði hvað varðarverkefnin og launaliðinn. Þá sé óhjákvæmilegt að benda á það að á hvílistefnanda skylda til að takmarka tjón sitt. Ef svo færi að stefnandi væri talineiga bótakröfu á hendur stefnda, yrði með vísan til þessarar skyldu að dragafrá slíkri kröfu þá fjárhæð sem nemur þeim tekjum sem stefnandi hefði haft efhún hefði þegið starfið sem henni var sannanlega boðið. Stefndi vekur athygli á því að af hálfu stefnandasýnist vera byggt á því að stefndi sé skuldbundinn samkvæmt samkomulagi aðilafrá 31. maí 2013 samkvæmt meginreglum samningaréttarins um skuldbindingargildisamninga, að forstjóri stefnda hafi verið innan heimilda sinna og að hann hafibrotið jafnræðisreglu. Þannig virðist stefnandi eingöngu byggja á reglumsamninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga en ekki á því aðuppsögnin sem slík hafi verið ólögmæt og að reglur laga nr. 70/1996 ogstjórnsýsluréttarins hafi verið brotnar. IV. Niðurstaða Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort stefndisé bundinn af samkomulagi sem aðilar málsins gerðu með sér 31. maí 2013 ogforstjóri Landspítalans undirritaði. Að hálfu stefnda er á því byggt að svo séekki þar sem engin heimild hafi verið í fjárlögum eða fjáraukalögum til þess aðefna samninginn, auk þess sem engum sértekjum hafi verið til að dreifa hjástefnda sem sækja mætti fé til greiðslna í. Ljóst er að forstöðumönnum ríkisstofnana er skyltað gæta þess að fjárhagsráðstafanir þeirra séu í samræmi við heimildir, sbr.49. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins. Er sú regla í samræmi við þámeginreglu 41. gr. stjórnarskrárinnar að ekkert gjald megi greiða nema fyrirhendi sé heimild til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum, og 1. mgr. 21. gr. laganr. 88/1997 um að fyrir fram skuli leitað heimilda Alþingis til greiðslna úrríkissjóði, eftirgjafar krafna og til að gera hvers konar samninga umfjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir. Við afmörkun á því hvaða kröfur verða gerðar tilþess að forstöðumenn afli sér fjárheimildar fyrir greiðslum samkvæmtsamkomulagi á borð við það sem ágreiningur þessa máls stendur um verður hinsvegar að hafa í huga að forstöðumönnum er almennt séð, bæði samkvæmt einstökumákvæðum í lögum sem og á grundvelli fjárlaga, veitt ákveðið svigrúm um hvernigþeir ráðstafa þeim fjármunum sem veitt hefur verið til stofnana þeirra samkvæmtákvörðun Alþingis. Heimildir forstjóra stefnda Landspítalans semforstöðumanns til að ráðstafa fjármunum til starfsmannahalds sjúkrahússinsráðast af öðru leyti af ákvæðum laga nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu ogákvæðum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þanniger í 4. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2007, sbr. 8. tölul. 4. gr. sömu laga kveðið áum að forstjóri Landspítalans beri ábyrgð á því að starfsemi sjúkrahússins sé ísamræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli ogerindisbréf sem ráðherra setur samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laganna. Samkvæmtákvæðinu er það á meginábyrgð forstjóra að fjármunir stofnunarinnar séunýttir á árangursríkan hátt og þjónusta hennar sé viðunandi. Ákvæði 4. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2007 svarar aðþessu leyti efnislega til ákvæðis 1. málsl. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996,um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í 2. málsl. 2. mgr. 38. gr. laganr. 70/1996 er þó einnig tekið fram að forstöðumaður beri og ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkomastofnunarinnar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir áárangursríkan hátt.Að því leyti sem ekki er mælt sérstaklega fyrirum annað í öðrum lögum, sbr. 3. gr. laga nr. 70/1996, verður að leggja ákvæðilaga nr. 70/1996 um stjórnunarheimildir og þau sjónarmið sem af þeim verðaleidd til grundvallar við úrlausn þessa máls. Við túlkun þeirra heimilda sem forstjóraLandspítalans eru fengnar sem forstöðumanni ríkisstofnunar samkvæmt lögum nr.70/1996 verður að líta til þess að þegar lögin voru sett höfðu þau í för meðsér talsverðar breytingar á fyrirkomulagi ráðninga hjá ríkinu og þeim heimildumsem forstöðumenn höfðu til að stofna til útgjalda í því skyni. Með tilkomu laganr. 70/1996 var það að mestu leyti sett í hendur forstöðumanns hverrarstofnunar fyrir sig hvort hann réði starfsmann en slíkar ákvarðanir höfðu áðurverið háðar samþykki sérstakrar nefndar sem starfaði samkvæmt lögum nr.97/1974, um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana.Samkvæmt athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 70/1996 var meðþessum breytingum stefnt að því að starfsmannafjöldi hjá stofnunum ríkisinsyrði framvegis miðaður við raunverulega starfsmannaþörf á hverjum tíma en ekkivið fyrirfram ákveðin stöðugildi. (Alþt. 1995-1996, A-deild, bls. 3137 og3144.)Í samræmi við þessi markmið Alþingis var kveðiðsérstaklega á um það í 2. mgr. 5. gr. laganna að forstöðumenn réðu í önnurstörf hjá stofnun en starf forstöðumanns og embættismanna, svo lengi sem lögmæltu ekki fyrir um annað. Þar var jafnframt mælt fyrir um að forstöðumennhefðu rétt til að ráða tilhögun starfs og gefa starfsmanni fyrirmæli umframkvæmd þess, hvort sem það varðaði starf hans almennt eða einstaka greinþess eða greinar, sbr. 2. mgr. 8. gr. sömu laga.Af framangreindum ákvæðum og þeim sjónarmiðum sembyggt var á við setningu laganna um að auka sjálfstæði forstöðumannaríkisstofnana og möguleika þeirra til að taka ákvarðanir er varða stjórnun ogstarfsmannahald, verður að ganga út frá því að það sé almennt á forræðiforstöðumanns hverrar ríkisstofnunar að ákveða hvaða viðfangsefnum einstakirstarfsmenn skuli sinna innan hennar, svo framarlega sem önnur lagaákvæði mælaekki beinlínis fyrir um annað. Þessi tilhögun er í samræmi við þá ábyrgð semlögð er á herðar forstöðumönnum um að stofnanir sem þeir veita forstöðu starfií samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf, svo og aðrekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnana sé í samræmi við fjárlög og aðfjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt, sbr. 2. mgr. 38. gr. laga nr.70/1996.Telja verður að forstöðumenn ríkisstofnana hafiaf þessum sökum nokkurt svigrúm á grundvelli stjórnunarheimilda sinna til aðákveða hvaða tilteknu viðfangsefnum á vegum stofnunar einstakir starfsmennsinni. Þótt þessar stjórnunarheimildir forstöðumanns kunni að takmarkast annarsvegar af reglum um réttindi starfsmanna stofnunarinnar og hins vegar afalmennum reglum sem gilda um starfsemi hins opinbera, sbr. t.d. 19. gr. laganr. 70/1996 og reglum XI. kafla laganna, sem stefndi hefur vísað til ímálatilbúnaði sínum, er aftur á móti ekki unnt að útiloka að forstöðumaður stofnunarog starfsmaður komist að samkomulagi um hvaða verkefnum starfsmaður sinnir ogað starfsmaður hætti störfum að ákveðnum tíma liðnum. Aðilar þessa máls hafa í málatilbúnaði sínum ogflutningi málsins fyrir dómi vísað til þess samkomulags sem gert var 31. maí2013 sem starfslokasamnings. Ekki er umdeilt að því leyti að samkomulagið fól ísér að stefnandi myndi ekki snúa aftur til starfa sinna sem starfsmannastjóristefnda og njóta áfram launa starfsmannstjóra, sbr. 1. gr. samkomulagsins.Samkomulagið markaði þannig starflok hennar sem starfsmannastjóra stefnda. Ekkiverður þó fram hjá því litið að í 2. gr. samkomulagsins er gagngert kveðið á umað stefnandi skuli vera forstjóra spítalans til ráðgjafar um starfsmannamál átímabilinu 1. júní 2013 til 31. maí 2017 og sinna öðrum verkefnum sem stefndikann að óska eftir og samkomulag næst um. Þá er kveðið sérstaklega á um það í3. gr. samningsins að ef stefnanda býðst ekki sambærilegt starf og samkomulagnæst um fyrir 31. maí 2017 skuli ráðningarsambandi hennar við spítalann ljúkaþann dag. Í framburði fyrrverandi forstjóra stefnda fyrirdómi kom fram að af hans hálfu hefði ekki verið litið á umrætt samkomulag semstarfslokasamning, heldur hefði hann gengið út frá því að stefnandi yrði áframstarfsmaður sjúkrahússins en sinnti öðrum verkefnum en hún hefði gert semstarfsmannastjóri stefnda. Kveðst forstjórinn hafa litið svo á að stefnandikæmi aftur til starfa þegar námsleyfi hennar lyki og tæki þá við nýju starfi.Um störf hennar hjá stefnda gilti þá samkomulagið sem væri í gildi til 31. maí2017 og hún yrði áfram starfsmaður stefnda fram til þess tíma og héldi fyrrilaunum. Í ljósi þessa framburðar fyrrverandi forstjórastefnda og orðalags samkomulagsins frá 31. maí 2013 að öðru leyti verður aðleggja til grundvallar að í samkomulaginu hafi í reynd falist að stefnandaskyldu falin önnur verkefni á vegum stefnda og að ráðningarsambandi hennar viðsjúkrahúsið væri ólokið. Með vísan til þess sem að framan er rakið um svigrúmforstöðumanna ríkisstofnana til að fela starfsmönnum önnur verkefni ágrundvelli stjórnunarheimilda sinna verður að telja að forstjóri stefnda hafi,eins og atvikum er háttað í þessu máli, haft fulla heimild til að felastefnanda önnur verkefni innan sjúkrahússins. Í samræmi við framangreint og þegar litið er tilþess að í samkomulagi aðila frá 31. maí 2013 var aðeins mælt fyrir um aðstefnandi skyldi áfram halda þeim launagreiðslum sem hún naut þá þegar íráðningarsambandi sínu við stefnda verður ekki séð að nauðsyn hafi borið til aðstefndi aflaði sérstakrar fjárheimildar í því skyni að efna samkomulagið, endavar með því ekki stofnað til frekari fjárskuldbindinga af hálfu stefnda umframþær sem þegar voru til staðar í ráðningarsambandi aðila. Af þeim sökum verðurað leggja til grundvallar að fyrrverandi forstjóri stefnda hafi í senn haftheimild og verið bær til þess að gera umrætt samkomulag við stefnanda, sbr. 42.til 46. gr. laga nr. 70/1996. Með vísan til þeirrar niðurstöðu hafa sjónarmiðum hugsanlega grandsemi stefnanda og sértekjur stefnda, sem tilteknar eru íársreikningnum stefnda 2013 og 2014, ekki þýðingu fyrir úrlausn um kröfustefnanda. Samkomulag það sem aðilar málsins gerðu 31. maí2013 fól, eins og áður hefur komi fram, í sér að stefnandi skyldi gegna störfumáfram fyrir stefnda og að ráðningarsambandi hennar lyki 31. maí 2017 ef hennibyðist ekki annað starf sem samkomulag næðist um á þeim tíma. Með því aðsamningur þessi, og ráðning stefnanda samkvæmt samningnum, var á þennan háttgerður tímabundinn var stefnda Landspítalanum ekki heimilt að slítaráðningarsambandi aðila upp á sitt eindæmi, nema skilyrði til riftunarsamningsins væru uppfyllt. Í þessu máli hefur ekkert komið fram um aðskilyrði til riftunar samningsins væru uppfyllt. Þannig verður ekki séð aðstefnandi hafi nokkru sinni hafnað því að koma aftur til starfa hjá stefnda ogtaka þá að sér önnur verkefni hjá Landspítalanum en hún sinnti áður. Einufyrirvarar hennar að því leyti lutu að því að hún héldi óbreyttum launakjörumsínum úr starfi starfsmannastjóra, í samræmi við það sem kveðið var á um í 1.og 4. gr. samkomulags aðila frá 31. maí 2013. Í þessu sambandi verður að geta þess að ekki erunnt að fallast á þá málsástæðu stefnda að það leiði af 3. og 4. gr.samkomulagsins að semja yrði um launakjör stefnanda upp á nýtt þegar henni yrðiboðið nýtt starf. Slíkt samhengi milli launakjara stefnanda og hugsanlegrasíðari breytinga á störfum hennar verður ekki ráðið af orðalagi þessara ákvæða.Enn fremur verður að telja að stefndi verði að bera hallann af óvissu um merkinguákvæða samkomulagsins að þessu leyti, enda var það forstjóri stefnda sem hafðifrumkvæði að samkomulaginu og naut við gerð þess aðstoðar yfirlögfræðingsstefnda. Hafa verður í huga að aðstaða stefnanda við gerð samkomulagsins varallt önnur. Hún var þá 59 ára gömul, hafði starfað mest allan hluta starfsævisinnar hjá stefnda og hafði nokkuð sérhæfða menntun og starfsreynslu.Þá verður alfarið að hafna þeirri málsástæðustefnda að stefnanda hafi borið skylda til að takmarka tjón sitt með því aðfallast á samningstilboð stefnda um að koma til starfa á lægri kjörum en mæltvar fyrir um í 1. og 4. gr. samkomulags aðila frá 31. maí 2013. Morgunljóst erað ef stefnandi hefði gengið að slíku boði hefði hún þar með afsalað sér þeimrétti til óbreyttra launa sem kveðið var á um í samkomulagi aðila og erugrundvöllur kröfu hennar til efndabóta í þessu máli. Aðalkrafa stefnanda í málinu grundvallast á þvíað stefnda beri að greiða stefnanda bætur sem svari til samtölu allra þeirralaunagreiðslna sem hún átti tilkall til samkvæmt samkomulagi aðila frá 31. maí2013 eftir að greiðslum til hennar var hætt í maí 2014. Krafa stefnanda vegnavanefnda stefnda á samkomulaginu að þessu leyti byggist hins vegar á reglum umefndabætur sem miða að því að gera samningsaðila eins settan fjárhagslega og effullar efndir hefðu farið fram. Í ljósi þess að aðalkrafa stefnanda miðast viðeingreiðslu allra launagreiðslna samkvæmt samkomulaginu og þannig hærri bæturen stefnanda hefði borið samkvæmt samkomulaginu verður ekki fallist á þá kröfu,enda hefur stefnandi ekki fært fram nein gögn um að hún hafi sætt frekara tjónivegna ólögmætra vanefnda stefnda en nemur greiðslum til hennar samkvæmtsamkomulaginu. Með vísan til forsendna dómsins að öðru leytiverður hins vegar fallist á varakröfu stefnanda eins í dómsorði greinir um aðstefndi skuli greiða stefnanda þær greiðslur samkvæmt samkomulagi aðila frá 31.maí 2013 sem gjaldfallnar voru þegar málið var dómtekið og að viðurkennt verðiað stefnda sé skylt að greiða stefnanda laun mánaðarlega frá 1. nóvember 2014til 31. maí 2017 á grundvelli samkomulagsins. Rétt er að taka fram að íkröfugerð stefnanda er ekki getið greiðslna sem gjaldfallið hafa samkvæmtsamkomulaginu frá 1. nóvember til 1. desember 2013. Í dómi þessum er því ekkitekin afstaða til þeirra, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur tilað greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, að teknu tillititil umfangs þess, 1.300.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveðurupp þennan dóm. Dómsorð:Stefndi skal greiða stefnanda 26.532.093 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 707.020 kr. frá 1.júní 2014 til 1. júlí sama ár, frá þeim degi af 2.358.239 kr. til 1. ágúst samaár, frá þeim degi af 4.009.458 kr. til 1. september sama ár, frá þeim degi af5.660.677 kr. til 1. október sama ár, frá þeim degi til 1. nóvember sama ár,frá þeim degi af 7.311.896 kr. til 1. desember sama ár, frá þeim degi af9.036.715 kr. til 1. janúar 2015, frá þeim degi af 10.687.934 kr. til 1.febrúar sama ár, frá þeim degi af 12.339.153 kr. til 1. mars sama ár, frá þeimdegi af 13.990.372 kr. til 1. apríl sama ár, frá þeim degi degi af 15.641.591kr. til 1. maí sama ár, frá þeim degi af 17.372.348 kr.til 1. júní sama ár, fráþeim degi af 19.204.297 kr. til 1. júlí sama ár, frá þeim degi af 21.036.246kr. til 1. ágúst sama ár, frá þeim degi af 22.868.195 kr. til 1. september samaár, frá þeim degi af 24.700.144 kr. til 1. október sama ár og frá þeim degi af26.532.093 kr. til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda laun starfsmannastjóramánaðarlega frá 1. desember 2014 til 31. maí 2017 samkvæmt starfslokasamningidagsettum 31. maí 2014. Stefndigreiði stefnanda 1.300.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 300/2015
|
Líkamsárás Einkaréttarkrafa Ómerkingu héraðsdóms hafnað
|
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið A hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut blóðnasir, mar og opið sár á nefi sem sauma þurfti með tveimur sporum. Við ákvörðun refsingar X var litið til þess að atlaga hans að A hefði verið tilefnislaus og harkaleg. Var refsing X ákveðin fangelsi í 30 daga en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 400.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms annars vegar á því að héraðsdómara hafi borið að neyta heimildar 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um að þrír dómarar skipuðu dóm í málinu og hins vegar á því að mat dómsins á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt, sbr. 3. mgr. 208. gr. sömu laga. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 527.440 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2015. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 8. janúar 2014, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 19. nóvember 2013, á hendur X, kt. [...], búsettum í [...], fyrir líkamsárás með því að hafa, föstudaginn 19. júlí 2013, slegið A, kt. [...], föður fyrrverandi sambýliskonu ákærða, á heimili A að [...], [...], í andlitið með hnefahöggi, með þeim afleiðingum að hann hlaut blóðnasir, mar og opið sár á nefi sem þurfti að sauma með 2 sporum. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kt. [...] er krafist skaðabóta og málskostnaðar, samtals að fjárhæð 939.303 krónur. Krafist er vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Verjandi krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Aðallega er krafist frávísunar fram kominnar bótakröfu, en til vara að bætur verði stórlega lækkaðar. Loks krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa, sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði er búsettur í [...]. Ekki tókst að birta honum ákæru fyrr en 16. júlí 2014 og mætti verjandi hans til þinghalds 5. september 2014. Að beiðni verjanda var aðalmeðferð málsins ákveðin 16. desember 2014, þar sem ákærði yrði hérlendis á þeim tíma. Fór aðalmeðferð málsins fram dagana 16. desember 2014 og 8. janúar 2015. Málsatvik Föstudaginn 19. júlí 2013, klukkan 12:40, var óskað aðstoðar lögreglu að [...] í [...], vegna líkamsárásar. Er lögreglumenn komu á vettvang var ákærði staddur utan við húsið. Hann kvaðst hafa komið þangað til að sækja muni sem væru í hans eigu. Hann hefði nýverið skilið við sambýliskonu sína og barnsmóður, B. Þau hefðu verið búsett í [...], en áður en þau fluttu þangað hefði B fengið að geyma ýmsa muni þeirra hjá foreldrum sínum að [...]. Hefðu foreldrar B, A og C, neitað að hleypa honum inn og A skellt á hann hurðinni, svo að hann fékk sár á hægra hné, vinstri framhandlegg og vinstri hönd. Hann hefði séð að A var blóðugur á nefi eftir þetta, en kvaðst ekki vita hvernig hann meiddist. Rætt var við A, C og B. A, sem var með opið sár á nefi, kvað ákærða hafa slegið sig hnefahögg í andlit eftir að hann hefði beðið hann um að fara og reynt að loka útidyrahurðinni. A mætti hjá lögreglu viku síðar og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna atviksins. Þá mætti ákærði hjá lögreglu 1. ágúst 2013 í því skyni að leggja fram kæru á hendur A. Samkvæmt vottorði D, sérfræðilæknis á slysa- og bráðadeild Landspítala - háskólasjúkrahúss, mætti A á bráðadeild 19. júlí 2013, klukkan 13:17. Hann kvaðst hafa verið kýldur í andlitið og hefði hann verið með minni háttar sár og bólgu á nefi. Þá liggur fyrir vottorð sama læknis ritað vegna komu ákærða á bráðadeild klukkan 13:26 þennan dag. Ákærði kvaðst hafa lent í ryskingum við fyrrverandi tengdaföður sinn, sem hefði ítrekað skellt á hann útidyrahurð, en hann hefði borið fyrir sig höndina og sett fót í dyrakarminn. Við skoðun reyndist hann vera með minniháttar sár við vinstri olnboga og á hægra hné og voru hvort tveggja skrapsár. Í málinu liggur fyrir hljóð- og myndbandsupptaka sem ákærði tók í umrætt sinn og afhenti lögreglu. Á upptökunni sést hvar ákærði gengur að húsinu og ber á stofuglugga. Kemur brotaþoli til dyra og ákærði segist vera kominn til að sækja eigur sínar, en brotaþoli segir honum að ræða það við lögmann sinn. Ákærði heldur áfram að krefja brotaþola um eigur sínar og kemur eiginkona brotaþola fram í dyrnar. Brotaþoli reynir að loka hurðinni en ákærði setur hönd á hana og virðist ýta henni upp. Brotaþoli og eiginkona hans sjást síðan reyna að loka hurðinni, en af orðaskiptum verður ráðið að ákærði hafi þá verið með fót sinn í dyragættinni og varnað því. Brotaþoli heyrist biðja eiginkonu sína að hringja á lögregluna. Þegar 11 sekúndur eru eftir af upptökunni beinist myndavélin niður og heyrist eins og stimpingar eigi sér stað uns upptöku lýkur. Þá liggja fyrir í málinu ljósmyndir teknar að [...], sem sýna húsaskipan og aðstæður á vettvangi. Við aðalmeðferð málsins bar ákærði á sama veg og fyrr greinir um tilgang sinn með komu á heimili brotaþola og samskipti þeirra. Hann kvaðst hafa haft með sér myndavél til að taka atvikið upp vegna fyrri samskipta við fjölskylduna. Hann hefði bankað á dyrnar og A komið til dyra. Kvaðst ákærði hafa spurt hvort hann gæti fengið eigur sínar afhentar en A sagt honum að hafa samband við lögfræðing og ætlað að loka hurðinni. Ákærði kvaðst hafa staðið á þröskuldinum og hefði hann sett höndina á hurðina. Þá hefðu A og C, eiginkona hans, farið að ýta á hurðina og hefði hún lent fimm eða sex sinnum á fæti hans. Síðan hefði A beðið C að hringja á lögregluna. Um leið og hún fór út úr þvottahúsinu hefði A rifið í ákærða og hrist hann fram og til baka. Kvaðst ákærði rétt hafa náð að halda í myndavélina sem hann hefði verið með í hægri hendi. A hefði síðan hent honum aftur á bak svo að hann lenti á bílskúrsvegg í um eins metra fjarlægð. Hefði A að því búnu skellt aftur hurðinni. Ákærði kvaðst hafa litið inn um stofuglugga skömmu síðar og þá séð A vera að þurrka eitthvað í skyrtuna sína. Síðan hefði lögregla komið á vettvang og hefði hann þá séð að A var með blóðnasir. Hann kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hvernig A meiddist. A kvaðst hafa rætt við ákærða eftir að hann knúði dyra og hefði ákærði heimtað að fá muni sína afhenta. Vitnið kvaðst hafa svarað því til að málið væri í höndum lögmanna og að ákærði væri ekki velkominn á heimilið þar sem hann hefði ítrekað sýnt þar ógnandi hegðun. Vitnið kvaðst hafa ætlað að loka hurðinni en ákærði hefði sett fótinn í gættina. Hann hefði náð að ýta ákærða frá og reynt að loka hurðinni, en þá hefði ákærði stokkið á hurðina, rifið hana upp og slegið hann hnefahögg beint í andlitið. Hann kvað eiginkonu sína hafa staðið í um eins metra fjarlægð þegar þetta gerðist. Þá kvaðst hann telja að ákærði hefði verið með myndavélina í ól yfir háls eða öxl þegar hann sló vitnið með hægri hendi. Vitnið lýsti því að fjölskyldan hefði orðið fyrir miklu áreiti af hálfu ákærða eftir sambandsslit hans og dóttur vitnisins. Hefðu ákærði og dóttir vitnisins átt muni sem voru í geymslu á heimilinu, en mál vegna eignaskipta þeirra hefði verið í höndum lögmanna. B kvaðst hafa farið með barn sitt inn í svefnherbergi þegar hún sá ákærða fyrir utan húsið, en hún væri hrædd við hann. Hún hefði heyrt einhver köll og hljóð inn í svefnherbergið og hefðu þessi hljóð ágerst. Síðan hefði verið eins og einhver væri að taka við einhverju og lýsti vitnið því hljóði eins og stunu, það hefði verið eins og átök ættu sér stað. Hún hefði farið fram og þá séð móður sína standa í sameiginlegu rými hússins. Hefði móðir hennar sagt: „Ertu nefbrotinn?“ eða: „Hann er örugglega nefbrotinn“. Hún hefði þá séð föður sinn alblóðugan halda um nefið. Þegar þetta var hefði hún séð ákærða glottandi fyrir utan bakdyrnar og hefði hún lokað hurðinni fram í þvottahús. Faðir hennar hefði virst vankaður og ekki sagt neitt í fyrstu, en eftir að hún lokaði hurðinni fram í þvottahús hefði hann sagt: „Hann kýldi mig.“ Þá hefði móðir hennar sagt henni að ákærði hefði komið að sækja eitthvert dót og hefði hann kýlt föður hennar. Eftir að faðir hennar var farinn á slysadeild hefði hún séð blóðslettur á skáphurð á hvítri innréttingu beint á móti bakdyrunum. C kvaðst hafa staðið rétt fyrir aftan A þegar hann opnaði dyrnar fyrir ákærða. Hefði hún séð ákærða fyrir utan með stóra myndavél á öxlinni. Hann hefði verið æstur og sagst vilja fá munina sína. Ákærði hefði sett fótinn yfir þröskuldinn, en A hefði reynt að halda honum úti og hefði hún aðstoðað hann við það. Þau hefðu ýtt á hurðina, en ákærði hefði reynt að brjóta sér leið inn og verið með myndavélina á öxlinni. A hefði tekist að loka hurðinni og hefði hún þá gengið fram úr þvottahúsinu inn í eldhúsið við hliðina. Hún hefði þá skyndilega séð að þvottahúshurðinni var sparkað upp og hefði ákærði kýlt A beint í andlitið. Hún hefði þá farið inn í húsið og hringt á lögreglu. Vitnið kvaðst hafa verið í um 1 ½ metra fjarlægð frá A þegar ákærði sló hann með krepptum hnefanum. Hefði hún talið hann vera nefbrotinn þar sem blóð fossaði úr nefi hans og henni hefði sýnst það bólgna upp. Þá hefði hún séð blóðslettur á hvítri innréttingu í þvottahúsinu á eftir, auk þess sem blóðslóð hefði verið um allt hús. Borið var undir vitnið það sem bókað var í skýrslu lögreglumanna sem komu á vettvang að hún hafi sagst ekki hafa orðið vitni að því þegar ákærði kýldi A þar sem hún hafi verið að hringja í 112. Hún hafi heyrt þegar ákærði kom aftur og í framhaldinu öskur frá A og séð þegar hann kom inn blóðugur í andliti. Vitnið kvaðst ekki hafa skýringar á því sem ritað hefði verið í skýrsluna, en hún væri þess fullviss að hún sá þetta hnefahögg. Hún tók fram að hún hefði verið í miklu uppnámi þegar hún ræddi við lögreglumanninn og titrað svo mikið að hún hefði orðið að setjast í stól. Hún hefði ekki treyst sér til að aka A upp á slysadeild vegna ástands síns. Vitnið kvaðst hafa hringt í lögregluna eftir að A fékk höggið á nefið. Þá kvaðst hún telja að ákærði hefði slegið A með hægri hendi og hefði hann þá verið með myndavélina á vinstri öxl. Loks lýsti vitnið áreiti sem fjölskyldan hefði orðið fyrir af hálfu ákærða fyrir og eftir þennan atburð. Lögreglumennirnir E og F, sem komu á vettvang í umrætt sinn, gerðu grein fyrir aðkomu sinni og viðræðum við ákærða og heimilisfólk. E kvaðst hafa rætt við eiginkonu brotaþola, sem hefði sagt að hún hefði ekki séð atvikið. Hann tók fram að hún hefði verið í miklu uppnámi og hefði talað „bjagaða“ íslensku, en kvaðst telja rétt eftir henni haft í frumskýrslu lögreglu, sem hann ritaði um málið. F kvaðst hafa hitt tvær konur inni í húsinu og hefðu þær verið í uppnámi. Hann kvaðst telja að fram hefði komið að hvorug þeirra hefði séð brotaþola sleginn. D, sérfræðilæknir á slysa- og bráðadeild, staðfesti læknisvottorð sem liggur fyrir í málinu, en kvaðst ekki hafa skoðað brotaþola sjálfur. Hann kvað áverka sem lýst er í vottorðinu samrýmast því að þeir gætu hafa stafað af hnefahöggi. Loks gaf G geðlæknir skýrslu fyrir dóminum og bar að brotaþoli hefði leitað til sín í nokkur skipti eftir atvikið. Vitnið kvað atvikið greinilega hafa haft áhrif á brotaþola svo að hann hefði þurft á meðferð að halda. Þá hefði líkamsárás sem þessi meiri áhrif á brotaþola en ella eftir langvarandi áreiti af hálfu árásarmanns. Niðurstaða Ákærði neitar sök og hafnar því að hafa veist að A eins og honum er gefið að sök í ákæru. A og C, eiginkona hans, hafa borið að ákærði hafi slegið A hnefahögg í andlit og hefði hann við það fengið miklar blóðnasir. C lýsti líkamsárás ákærða við skýrslutöku hjá lögreglu 12. september 2013 og við aðalmeðferð málsins og kom fram hjá henni að hún hefði staðið í um 1½ metra fjarlægð frá A þegar ákærði veitti honum höggið. Vitnið gaf greinargóða lýsingu á atvikum fyrir dóminum. Þykir ekki eiga að hafna framburði hennar þótt lögreglumaður sem ræddi við hana á vettvangi hafi ritað í skýrslu sína að hún hefði sagst ekki hafa séð atvikið, en fram er komið að vitnið var í miklu uppnámi þegar þetta var, auk þess sem hún talar ekki lýtalausa íslensku. Þá bar D, sérfræðingur á slysa- og bráðadeild, að áverki A samrýmdist því að hann hefði fengið hnefahögg. Loks hefur ákærði engar trúverðugar skýringar getað gefið á tilurð áverkans. Samkvæmt framansögðu þykir sannað að ákærði hafi veist að brotaþola með þeim hætti sem honum er gefið að sök í ákæru, með þeim afleiðingum sem þar greinir og staðfest er í læknisvottorði. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemi hans þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærði er fæddur í september [...]. Sakaferill hans hefur ekki áhrif á refsingu. Í máli þessu er ákærði sakfelldur fyrir að veitast með ofbeldi að brotaþola á heimili hans, í viðurvist fjölskyldu hans. Hafði ákærði áður hunsað ítrekuð tilmæli brotaþola um að hverfa á brott. Var atlaga hans að brotaþola tilefnislaus og harkaleg. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Af hálfu brotaþola er krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 800.000 krónur, auk vaxta og málskostnaðar. Ákærði hafnar bótakröfunni alfarið. Ákærði hefur valdið brotaþola miskatjóni samkvæmt a-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því, og með vísan til sjónarmiða sem rakin hafa verið um ákvörðun refsingar, þykir fjárhæð miskabóta hæfilega ákveðin 400.000 krónur, með vöxtum sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 210.000 krónur. Við meðferð málsins fyrir dómi var jafnframt krafist bóta vegna útlagðs kostnaðar brotaþola, samkvæmt reikningum sem lagðir voru fram eftir þingfestingu málsins. Einkaréttarkrafa brotaþola er tilgreind í ákæru, sbr. f. lið 1. mgr. 152. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, en ekki er með henni krafist bóta vegna umrædds kostnaðar. Ber því að vísa kröfunni frá dómi. Ákærði verður dæmdur til að greiða þóknun skipaðs verjanda síns, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 260.400 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 34.200 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Einar E. Laxness aðstoðarsaksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. júlí 2013 til 16. ágúst 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, og 210.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 260.400 krónur, og 34.200 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 109/2011
|
Kærumál Innsetningargerð Börn Gjafsókn
|
M krafðist þess að fá þrjú börn sín afhent sér með beinni aðfarargerð, á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. M og K fóru sameiginlega með forsjá barnanna en deila þeirra um forsjána var fyrir erlendum dómstól er K fór með börnin til Íslands. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að K hefði flutt börnin til Íslands og haldið þeim hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. fyrrnefndra laga. Þá var ekki talið að synja bæri um afhendingu á grundvelli undantekningarákvæða 2. og 4. töluliðar 12. gr. sömu laga. Var krafa M um afhendingu barnanna með beinni aðfarargerð því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem nánar segir í dómsorði. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðila, M, er heimilt að liðnum sex vikum frá uppsögu þessa dóms að fá A, B og C teknar úr umráðum sóknaraðila, K, og afhentar sér með beinni aðfarargerð hafi sóknaraðili ekki áður fært þær til [...] samkvæmt því, sem nánar er mælt fyrir um í hinum kærða úrskurði. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.
|
Mál nr. 120/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl 2004 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og fram kemur í úrskurði héraðsdómara er varnaraðili grunaður um að eiga aðild að innflutningi á rúmlega 400 grömmum af amfetamíni og hafa með því brotið gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Það brot eitt og sér er ekki þess efnis að gæsluvarðhaldi verði beitt samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í dómasafni réttarins 1999, bls. 207 í máli nr. 30/1999. Auk þessa fíkniefnabrots er varnaraðili sakaður um háttsemi, sem getur varðað við 1. mgr. 124. gr. og 1. mgr. 221. gr. almennra hegningarlaga. Brot gegn fyrrnefnda ákvæðinu getur ekki varðað þyngri refsingu en fangelsi í sex mánuði og brot gegn því síðarnefnda ekki þyngri en tveimur árum. Þegar allt framangreint er virt þykja ekki alveg næg efni til þess að beita gæsluvarðhaldi með stoð í 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Ríkislögreglustjóri hefur gert kröfu um það að X, en með dvalarstað að [ ], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl nk. klukkan 16.00. Í greinargerð ríkislögreglustjóra segir að af hálfu sýslumannsins á Eskifirði, ríkislögreglustjórans og ýmissa annarra lögreglustjóraembætta, hafi verið unnið að rannsókn eftirgreinds sakamáls í kjölfar þess að miðvikudaginn 11. þ.m. hafi fundist í höfninni í Neskaupsstað lík af karlmanni, sem augljóslega hafði verið varpað í höfnina með viðfestum sökkum. Í samræmi við ákvæði b-liðar 1. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 hafi verið óskað aðstoðar frá ríkislögreglustjóra og hafi efnahagsbrotadeild embættisins veitt rannsóknaraðstoð frá miðvikudeginum 11. febrúar s.l. Líkið hafi fundist í höfninni í Neskaupsstað, klukkan 11.09 miðvikudaginn 11. febrúar s.l., þegar kafarar hafi verið að vinna við köfun við hafnarkantinn. Þeim hafi strax þótt ljóst á umbúnaði þess að því hefði verið komið fyrir í höfninni. Líkinu hafi verið vandlega pakkað inn í plast og sökkur festar við það. Þá haf rannsókn á líkinu leitt í ljós, eftir að því hafi verið komið á land, að á því hafi verið djúpir áverkar eftir eggvopn. Frekari rannsókn á líkinu við réttarkrufningu í Reykjavík hafi leitt í ljós að innvortis í því hafi verið rúmlega 400 grömm af hvítu efni pakkað í [...] gúmmíhylki sem hafi við fyrstu athugun verið talið amfetamín. Þá þyki ljóst að stungusárin á líkinu hafi komið til eftir lát viðkomandi. Ekki liggi enn fyrir dánarorsök en líkindi séu talin vera fyrir því að gúmmíhylkin sem viðkomandi hafi gleypt hafi leitt til heiftarlegra veikinda og jafnvel dauða. [...] Álit dómsins: Með vísan til fyrirliggjandi rannsóknargagna, þar með talinna lögregluskýrslna af kærða og Y, sem þeir hafa staðfest fyrir dómi, er fallist á með ríkislögreglustjóra að rökstuddur grunur sé fyrir því að kærði hafi átt þátt í innflutningi á verulegu magni hættulegra fíkniefna og með einum og öðrum hætti komið með refsiverðum hætti að atburðarás sem leiddi til dauða A og refsiverðri meðferð á líki hans þannig að varði við 124. gr., 173. gr. a, og jafnframt 1. mgr. 220. gr. eða 221. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til þess magns amfetamíns sem kærði átti þátt í innflutningi á og 12 ára refsiramma 173. gr. a almennra hegningarlaga þykir ljóst að fyrra skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er uppfyllt. Auk þátttöku í stórfelldu fíkniefnabroti sem fólst í innflutningi á fíkniefnum með sérstaklega hættulegum hætti, liggur fyrir sterkur grunur um að kærði hafi átt þátt í atburðarrás sem leiddi til þess að fyrrnefndur A lést á voveiflegan hátt án þess að komast undir læknishendur og eftirfarandi óhugnanlegri meðferð á líkinu. Ætla verður að kærði muni sæta þungri fangelsisrefsingu vegna meintra brota sem telja verður alvarleg og sérstaklega ógeðfelld. Með hliðsjón af framangreindu þykja almannahagsmunir krefjast þess að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Kærði er borinn og barnfæddur hér á landi. Þrátt fyrir alþjóðlegt eðli innflutnings fíkniefna og að kærða hefur nokkur tengsl við útlönd þykir ríkissaksóknari ekki hafa sýnt fram á að ástæða sé til að ætla að kærði muni reyna að komast úr landi til að komast undan málsókn og refsingu fengi hann að ganga laus. Skilyrði b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála þykir því ekki uppfyllt. Þar sem fullnægt er skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að taka kröfu ríkislögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhald kærða til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði, en ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu styttri tíma. Sigurður T. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl nk. klukkan 16.00.
|
Mál nr. 395/2010
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli B ehf. gegn I ehf. var vísað frá dómi án kröfu. B ehf. höfðaði málið til heimtu skuldar vegna sölu hans á bifreiðum í þágu I ehf. Talið var að hvorki lægi fyrir hvers efnis samningur B ehf. við I ehf. hefði verið um þóknun hins fyrrnefnda félags, né hvernig B ehf. ákvarðaði fjárhæðir einstakra reikninga um þóknun vegna sölu bifreiða, sem væru grundvöllur kröfu hans í málinu. Þá skýrði hann heldur ekki hvernig fjárhæðir annarra reikninga væru ákvarðaðar. Samkvæmt því væri málið vanreifað af hálfu B ehf. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Sóknaraðili höfðar mál þetta til heimtu skuldar, sem hann telur varnaraðila standa í við sig. Skuldin hafi stofnast vegna sölu hans á bifreiðum í þágu varnaraðila á árunum 1997 til 2004. Reisir sóknaraðili kröfu sína á viðskiptayfirliti og leggur fram tólf reikninga, sem tilgreindir eru á því. Á viðskiptayfirlitinu eru einnig tilgreindar innborganir, en engin fylgiskjöl eru lögð fram um þær. Þá eru á viðskiptayfirlitinu ýmsar færslur sem og leiðréttingar við þær og hafa færslurnar því ekki áhrif á niðurstöðu viðskiptayfirlitsins. Með nokkrum þeirra reikninga, sem sóknaraðili reisir kröfur sínar um þóknun fyrir milligöngu hans um bifreiðaviðskipti í þágu varnaraðila á, fylgja yfirlit um seldar bifreiðar og ætlað söluverð þeirra. Sóknaraðili gerir þó enga grein fyrir því hvert samhengi sé milli yfirlitanna og fjárhæða sem þar eru tilgreindar og reikninga fyrir þóknun til hans um sölu á bifreiðum. Hann gerir heldur ekki grein fyrir efni þess samnings, sem hann kveður hafa verið milli sín og varnaraðila um viðskiptin. Ekki liggur því fyrir hvernig sóknaraðili ákvarðar fjárhæðir einstakra reikninga um þóknun vegna sölu bifreiða, sem eru grundvöllur kröfu hans í málinu. Hann skýrir heldur ekki hvernig fjárhæðir annarra reikninga eru ákvarðaðar. Samkvæmt framansögðu er málið svo vanreifað af hálfu sóknaraðila að hinn kærði úrskurður verður staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bláberg ehf., greiði varnaraðila, Ingvari Helgasyni ehf., kærumálskostnað, 200.000 krónur.
|
Mál nr. 242/2007
|
Kynferðisbrot Skilorð
|
A var sakfelldur fyrir brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa tekið mynd á gsm-síma sinn af nafngreindri, nakinni stúlku án hennar vitneskju og að hafa síðar sýnt öðrum þessa mynd ásamt annarri mynd, er A sagði vera af kynfærum stúlkunnar. Með brotinu rauf hann skilorð dóms frá 26. janúar 2004. Í samræmi við 60. gr. almennra hegningarlaga var eins mánaðar fangelsisrefsing samkvæmt þeim dómi tekið upp og dæmt með. Með hliðsjón af 77. gr. laganna og ungs aldurs A er brotið var framið var refsing hans ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Þar sem rannsókn málsins hafði dregist án þess að skýringar á því lægju fyrir þótti rétt að skilorðsbinda refsinguna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2007. Hann krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í málinu er ákærða annars vegar gefið að sök að hafa á heimili sínu kvöldið 26. eða aðfararnótt 27. apríl 2004 tekið mynd á gsm-síma sinn af nafngreindri, nakinni stúlku án hennar vitneskju og að hafa nokkru síðar sýnt sjö karlmönnum og einni konu þessa mynd í símanum og hins vegar að hafa sýnt fjórum karlmönnum aðra mynd í sama síma af kynfærum konu, eins og nánar er lýst í ákæru, og sagt að myndin væri af stúlkunni. Ákærði viðurkennir að hafa tekið eina mynd af stúlkunni umrædda nótt með nafngreindum pilti en það hafi hann gert með samþykki beggja. Ákæruvaldið lýsti því yfir við aðalmeðferð málsins í héraði að ákæran lúti að töku þessarar myndar. Þá var komist að þeirri niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að sannað væri með framburði vitna að ákærði hefði að minnsta kosti sýnt fimm karlmönnum og einni stúlku þessa mynd og að sannað væri með framburði sömu vitna að hann hefði einnig sýnt þeim aðra mynd er sýndi kynfæri konu og sagt að hún væri af umræddri stúlku. Með vísan til forsendna héraðsdóms ber að fallast á þessa niðurstöðu. Fyrir héraðsdómi bar stúlkan að hún myndi lítið eftir dvöl sinni á heimili ákærða umrædda nótt sökum ölvunar, en hún hafi verið vakin klukkan átta eða níu morguninn eftir. Hún kvaðst ekki minnast þess að myndir hefðu verið teknar af henni en telja að það hlyti að hafa gerst meðan hún svaf ölvunarsvefni. Vitnið B, sem var viðstaddur myndatöku ákærða, kvað ákærða ekki hafa beðið um leyfi til hennar. Í framburði ákærða fyrir dómi kemur fram að hann hafi ekki beðið um leyfi til myndatökunnar heldur aðeins sagt að hann ætlaði að taka eina mynd og smellt af en stúlkan þá litið undan. Í samræmi við framangreint er ekki unnt að líta svo á að stúlkan hafi veitt samþykki sitt fyrir myndatökunni eins og ákærði vísar til í málsvörn sinni. Þá er upplýst með framburði vitna, sem sáu myndina sem ákærði er sakaður um að hafa tekið af stúlkunni og sýnt öðrum, að þar hafi mátt sjá að hún væri nakin, þótt sæng hafi hulið hana að hluta. Með lostugu athæfi í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er átt við athöfn af kynferðislegum toga sem gengur skemmra en samræði og önnur kynferðismök. Hlutrænt séð og eins og aðstæðum var háttað í umrætt sinn verður að líta svo á að taka myndarinnar og eftirfarandi sýning hennar og annarrar myndar úr sama síma, er ákærði sagði vera af kynfærum stúlkunnar, hafi verið lostugt athæfi í skilningi ákvæðisins. Þá er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að þessi háttsemi ákærða hafi verið til þess fallin að særa blygðunarkennd stúlkunnar. Hefur ákærði því gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og unnið til refsingar samkvæmt 209. gr. almennra hegningarlaga. Með brotinu rauf ákærði skilorð eins mánaðar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 26. janúar 2004, fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot. Verður það mál tekið upp og dæmt í einu lagi fyrir þessi brot, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af 77. gr. sömu laga og ungs aldurs ákærða er brotið var framið er refsing hans ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Af gögnum málsins verður ráðið að rannsókn þess hjá lögreglu hafi legið niðri frá júlí 2004 en hafist aftur í maí 2005 er óskað var álitsgerðar um afleiðingar brotsins fyrir líðan stúlkunnar og síðan teknar skýrslur af þremur vitnum. Umbeðin álitsgerð barst lögreglunni 27. september 2005. Skýrsla var svo tekin af ákærða og einu vitni í desember sama ár og ákæra loks gefin út 22. febrúar 2006. Engin skýring hefur verið gefin á þessum drætti á rannsókn málsins. Með hliðsjón af þessu þykir rétt að skilorðsbinda refsingu ákærða eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærði verður dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Arnar Ingi Jónsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en fullnustu refsingarinnar skal frestað og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, samtals 958.982 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Sigmundar Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, 373.500 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola í héraði, Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur, svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 5. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara hinn 22. febrúar 2006 á hendur Arnari Inga Jónssyni fæddum 15. maí 1986, Grenihlíð 1, Sauðárkróki, „fyrir brot gegn blygðunarsemi A, kennitala [...], með því að hafa að kvöldi 26. apríl eða aðfaranótt 27. apríl 2004 á heimili sínu, tekið mynd á gsm síma sinn af A, án hennar vitneskju, þar sem hún lá nakin í rúmi ákærða og fyrir að hafa á næstu dögum sýnt sjö körlum og einni konu mynd þessa í símanum og sýnt fjórum körlum mynd í gsm síma sínum, sem ákærði sagði vera af A, en myndin sýndi kynfæri konu sem sett hafði verið vasaljós upp í. Telst þetta varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. A krefst bóta að fjárhæð kr. 300.000 auk vaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001 frá 26. apríl 2004 en dráttarvaxta samkvæmt sömu lögum frá 1. júní 2004 til greiðsludags.“ Málavextir Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að hinn 12. maí 2004 kom A á lögreglustöðina á Sauðárkróki og kvaðst vilja leggja fram kæru á hendur ákærða og félaga hans B. Hún kvaðst hafa heyrt fyrir um viku síðan að mynd af stúlku að nafni [...] væri til sýnis í gsm-síma ákærða en systir hennar hafi tjáð henni að þessi [...] væri hún sjálf. C, samnemandi systur hennar, hafi séð myndirnar og þekkt hana þar sem hún væri með tvö húðflúr. A kvaðst ekki hafa séð myndirnar en hún hafi heyrt talað um að þær væru af sér nakinni og að á einni myndinni sjáist í B. Í skýrslunni er ennfremur haft eftir A að ef það sé rétt að hún sjáist nakin á myndum þá sé það ekki með hennar vilja eða vitund og hún vilji að málið sé rannsakað og hinir seku látnir sæta refsingu auk þess sem myndirnar verði haldlagðar af lögreglu og eyðilagðar. Haft er eftir A að hún telji að hún hafi hitt ákærða og B að kvöldi mánudagsins 26. apríl. Hún hafi farið með þeim á rúntinn og hún og ákærði hafi neytt áfengis. Þá mundi hún til þess að þau þrjú hefðu farið heim til ákærða. Þá taldi hún að klukkan hafi verið milli 08 og 09 þegar hún kom heim til sín um morguninn. Næstu daga á eftir og til 27. maí eru teknar 9 lögregluskýrslur af ákærða og vitnum. Þá er tekin lögregluskýrsla af vitni hinn 24. maí 2005, af ákærða hinn 15. desember 2005 og loks ein vitnaskýrsla hinn 29. desember 2005. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa verið á rúntinum með B í umrætt sinn. Þeir hafi hitt A og vinkonu hennar. Þeir hafi um stund farið í bílinn til þeirra. Síðan hafi A farið með þeim í bílinn til B og þau hafi haldið áfram að rúnta. Ákærði bar að A hafi byrjað að neyta áfengis eftir að hún kom í bílinn til þeirra en það hafi ekki verið mikið, kannski tveir bjórar og eitthvað lítilræði af sterku áfengi. Ákærði taldi að klukkan hafi verið nærri 06:00 þegar þau fóru öll heim til hans. Ákærði kvaðst hafa tekið eina mynd á gsm-símann sinn af B og A þar sem þau lágu í rúmi hans en mjög lítið hafi sést í A á þeirri mynd. Ákærði sagði að þau hafi bæði vitað af myndatökunni en A hafi snúið sér undan. Ákærði taldi það af og frá að A hafi sofið eða verið meðvitundarlaus þegar myndin var tekin, raunar hafi A ekki sofnað heima hjá honum í þetta sinn. Ákærði sagði að framburður B hjá lögreglu litaðist af því að hann væri að reyna að komast hjá sök í málinu og benti á að B hefði líka tekið mynd í umrætt sinn. Að sögn ákærða fóru þau aðeins á rúntinn eftir að hafa verið heima hjá honum og síðan hafi B ekið A heim. Ákærði kannaðist ekki við að hafa sýnt nokkrum manni myndina sem hann tók en hann benti á að það væru meira en tvö og hálft ár liðið frá því að þetta gerðist og því myndi hann ekki eftir afburðum í smáatriðum. Aðspurður um framburð hjá lögreglu þar sem haft er eftir honum að hann hafi sýnt nafngreindum vitnum myndina þá kvaðst hann ekki hafa sýnt þær heldur hafi þeir í einhverjum gleðskap verið að skoða símann hans en hann hafi ekki sýnt neinum einhverjar myndir. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa gefið leyfi fyrir því að myndir í síma hans væru skoðaðar en hver sem er hefði getað komist í símann og skoðað það sem í honum var. Ákærði kvaðst ekki kannast við mynd með vasaljósi og neitar að hafa sýnt slíka mynd. Ákærði bar að hann hafi verið með mikið af alls konar myndum í símanum sínum og því væri ekki útilokað að svona mynd hafi verið þar en þá hafi hún ekki verið af A. Vitnið A kvaðst muna eftir að hafa verið á rúntinum með vinkonu sinni og hún hafi neytt einhvers áfengis. Á þessum tíma hafi ákærði og B, en hún kannaðist við þá báða, líka verið að rúnta. Þeir hafi komið í bílinn til þeirra og síðar hafi hún farið með þeim í bíl B. Þar hafi hún drukkið meira áfengi, kannski þrjá til fjóra bjóra, og þá hafi hún líka drukkið eitthvað af sterku víni. Hún kvaðst ekki muna vel hversu mikið áfengi hún drakk en hún mundi að hún fann til áfengisáhrifa. Eftir að þau hættu að rúnta hafi þau öll farið heim til ákærða en þar hafi þau ætlað að sækja meira áfengi. Hún kvaðst reyndar ekki muna mikið eftir því hvað gerðist eftir að þau komu heim til ákærða og taldi hún það vera vegna áfengisáhrifa. Hún sagðist muna eftir því að hafa reykt eina sígarettu en varla annað fyrr en B vakti hana og sagði henni að það væri kominn dagur og henni hafi verið ekið heim. Vitnið mundi ekki eftir því að myndir hafi verið teknar af henni heima hjá ákærða. Þá kvaðst hún ekki muna til þess að eitthvað kynferðislegt hafi verið á milli hennar og drengjanna og var hún viss um að hún hefði ekki samþykkt slíkt. Hún bar hins vegar að það hefði ekki komið til greina af hennar hálfu að samþykkja að myndir væru teknar af henni fáklæddri. Hún kvaðst síðar hafa frétt af því að ákærði hefði tekið af henni einhverjar myndir. Þar sem hún hafi ekki vitað hvað hún ætti að gera vegna þessa hafi hún farið til lögreglu. Aðspurt kvaðst vitnið á þessum tíma hafa verið með tvö húðflúr á líkama sínum. Vitnið bar að mál þetta hafi haft slæm áhrif á hana andlega. Vitnið B kvaðst ekki muna vel eftir atvikum þetta kvöld enda langt um liðið frá því að þetta gerðist. Hann bar að A hafi verið á rúntinum með vinkonu sinni en hann og ákærði hafi boðið henni að koma í bílinn til þeirra og það hafi hún gert. Þeir hafi verið með sex til átta bjóra í bílnum og A hafi drukkið megnið af þeim. Vitnið kvaðst ekki muna hvort eitthvað annað áfengi hefi verið drukkið í þetta sinn. Vitnið kvaðst ekki muna hvað klukkan var þegar þau fóru þrjú heim til ákærða. Vitnið kvaðst ekki muna vel hvað gerðist heima hjá ákærða en á einhverjum tímapunkti hafi hann farið út til að reykja og þar hafi hann hitt fyrir félaga sinn, vitnið D, og þeir hafi átt tal saman. Á meðan hafi ákærði og A verið í herbergi ákærða. Vitnið taldi að A hafi verið sofnuð þegar hann kom aftur í herbergi ákærða. Vitnið bar að ákærði hefði tekið eina mynd af sér og A saman. Ákærði hafi bara tekið símann sinn og sagt brostu eða eitthvað á þá leið og smellt af. Vitnið bar að ákærði hefði bæði sent og sýnt mörgum þessar myndir en hann hafi ekki séð þær. Vitnið kvaðst enga mynd hafa tekið þetta kvöld. Síðar um nóttina, eftir að hann var kominn heim, hafi ákærði hringt í hann og beðið hann um að aka A heim og það hafi hann gert. Þá kvaðst hann hafa farið út á sjó daginn eftir að þetta gerðist og því hafi hann ekki orðið vitni að því sem gerðist næstu daga. Vitnið E kvað langt um liðið frá því að hann sá myndir í síma ákærða en hvernig að sýningu þeirra var staðið mundi hann ekki glöggt en taldi að ákærði hefði sýnt sér myndirnar. Hann mundi ekki hversu margar myndirnar voru en þær hafi verið miður fallegar og verið af naktri stúlku sem virtist vera sofandi, taldi þó að þær hafi verið þrjár til fimm. Hann mundi ekki hvort einhverjir fleiri voru á myndunum. Eftir að vitninu hafði verið kynntur framburður hans hjá lögreglu kvað hann það vel geta verið að B hafi verið á einhverri myndanna. Hann kvað ákærða hafa reynt að senda honum þessa mynd í símann hans en það hafi ekki tekist. Vitnið bar að sig rámaði í að hafa séð mynd af kynfærum á stúlku og það hafi verið vasaljós inni í kynfærunum en þeirri mynd kvaðst hann ekki geta lýst nánar. Vitnið bar að það gæti vel verið rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu að ákærði og B hefðu sagt honum að stúlkan á myndinni væri A. Raunar taldi vitnið að framburður hans hjá lögreglu væri réttur þótt hann myndi ekki eftir atvikum nú. Vitnið kvaðst ekki þekkja A. Vitnið F kvaðst hafa séð um það bil fjórar myndir í síma B í samkvæmi fyrir tveimur og hálfu ári. Hann minnti að hann hefði séð eina mynd af kvenmanni sem lá nakinn á rúmi. Ekki hafi verið hægt að sjá hver þetta var en B, sem sýndi honum myndirnar, hafi sagt honum að þær væru af A. Hann kvaðst einungis muna eftir þessari einu mynd en bar jafnframt að myndirnar hafi ekki verið skýrar. Vitnið kvaðst hafa eytt myndunum úr símanum þar sem honum hafi ekki þótt viðeigandi að það væri verið að sýna svona myndir. Vitnið bar að myndirnar hafi verið óskýrar. Þegar vitninu var kynnt að hjá lögreglu hefði hann sagt að myndirnar hefðu verið í síma ákærða kvað hann hugsanlegt að sig misminnti nú. Raunar taldi vitnið líklegt að framburður hans hjá lögreglu væri réttur, enda hafi sú skýrsla verið gefin rétt eftir að atvik máls áttu sér stað. Vitnið D kvaðst vera góður vinur ákærða. Hann bar að hann hefði séð tvær eða þrjár myndir í síma ákærða en hvernig það kom til að hann sá þær mundi hann ekki en þessar myndir hefðu borist í tal á milli þeirra. Hann staðfesti þó það sem eftir honum var haft í lögregluskýrslu en þar kom fram að ákærði hefði sýnt honum myndirnar en þær hafi verið af A. Vitnið bar að það hafi greinilega sést að A var ber að ofan en hún hafi snúið til hliðar. Vitnið mundi ekki eftir mynd með vasaljósi og rámaði ekki í slíkt. Eftir að vitninu var kynnt að í lögregluskýrslu væri haft eftir honum ,,Arnar sýndi okkur mynd af kvenmannsklofi með vasaljósi í leggöngum, hann var hlæjandi og fannst þetta rosalega sniðugt, hann sagði þetta væri mynd af A“ þá kvaðst hann muna eftir þessu og bar að í skýrslu lögreglu væri rétt eftir sér haft. Þá kvað hann líka rétt í skýrslunni að ákærði hefði sýnt honum þetta vasaljós en hann kvaðst ekki muna eftir vasaljósinu. Vitnið G kvaðst hafa verið á rúntinum með vitninu H. Hann kvað ákærða hafa komið til þeirra og viljað sýna þeim einhverjar myndir sem voru í símanum hans. Hann hafi rétt þeim símann og þar hafi verið fimm til sex myndir af ,,þessari stelpu A“ Á meðal myndanna hafi verið myndir af A og B og þá hafi líka verið mynd af kynfærum. Hann kvaðst ekki geta lýst myndinni sem B var á en kvað þó að A hafi verið nakin á myndinni. Vitnið bar að það hafi mátt þekkja A á myndunum. Vitnið bar að ákærði hefði sagt þeim hver væri á myndunum ella hefði hann ekki vitað af hvaða stúlku myndirnar voru. Þá hafi þær allar verið teknar við sömu aðstæður en hann kvaðst ekki geta lýst myndunum nánar, þó hafi þarna verið mynd af kynfærum og vasaljósi. Vitnið kvaðst geta fullyrt að ákærði sýndi þeim myndirnar. Vitnið I kvaðst hafa séð myndir í síma ákærða. Þeir hafi verið í samkvæmi og þar hafi ákærði sýnt honum þessar myndir með því að rétta honum símann. Hann kvaðst nokkuð viss um að ákærði hafi sýnt honum þessar myndir. Vitnið kvaðst hafa séð mynd af stúlku liggjandi á bakinu með vasaljós í leggöngunum en það hafi ekki sést í andlitið á henni. Þá hélt vitnið að á annarri mynd hafi þetta sama sést auk þess sem þar hafi mátt sjá B á myndinni. Hann kvaðst þó ekki vera viss um þetta. Vitnið kvað ákærða hafa sagt að stúlkan á myndunum væri A en það hafi ekki sést í andlitið á stúlkunni á myndunum. Vitnið taldi að ákærði hefði greint sér frá því að hann hefði tekið þessar myndir. Vitnið kvaðst hafa verið töluvert undir áhrifum áfengis þegar þetta gerðist. Vitni J kvaðst hafa verið á rúntinum með A þetta kvöld. Hún kvað A hafa drukkið eitthvað af áfengi fyrr þennan dag en hún vissi ekki hversu mikið. Þær hafi hitt ákærða og B og þeir hafi komið í bílinn hennar um stund. Síðan hafi A farið með þeim og taldi vitnið hana hafa ætlað að verða sér úti um meira áfengi hjá þeim félögum. Vitnið C kvaðst hafa verið heima hjá ákærða ásamt fleiri krökkum þegar hann sýndi henni myndir sem voru í símanum hans. Vitnið kvað ákærða hafa rétt sér símann. Í fyrstu hafi hún ekki séð hver var á myndunum en henni hafi verið sagt hver það væri og þá hafi hún einnig séð að þetta var A vegna þess að hún sá húðflúr sem hún vissi að A var með. Myndirnar hafi verið þrjár eða fjórar. Eftirminnilegasta myndin hafi verið af kvenmannsklofi með svörtu vasaljósi uppi í kynfærunum en á þeirri mynd hafi ekki sést í andlitið á stúlkunni. Vitnið kvaðst hafa séð vasaljósið í herbergi ákærða. Á annarri mynd hafi mátt sjá húðflúr á baki stúlku og þess vegna hafi hún vitað að það var mynd af A. Vitnið kvaðst muna eftir því að B hafi sagt að ákærði hefði tekið myndirnar og þá hafi B og ákærði talað um að myndirnar væru af A. Vitnið H kvaðst hafa verið á planinu fyrir utan Kaupfélag Skagfirðinga ásamt G þegar til þeirra komu ákærði og B. Þeir hafi talað um að þeir ættu myndir af A þar sem þeir hefðu verið að leika sér með henni um nóttina og í framhaldi af því hafi þeir sýnt þeim u.þ.b. fimm myndir og í raun megi segja að þeir hafi báðir verið að gorta sig af þessu. Að sögn vitnisins voru þeir að státa sig af því að hún hefði verið sofandi. Vitnið bar að ákærði og B hefðu sagt að A hafi sofið ölvunarsvefni á þessum tíma. Vitnið greindi frá því að ákærði hefði rétt sér símann í þetta sinn. Vitnið kvaðst muna eftir einni mynd þar sem A lá á rúmi og snéri baki í myndavélina en á þeirri mynd hafi B verið líka. Þá kvaðst vitnið muna eftir mynd þar sem vasaljós var við klof en á þeirri mynd hafi ekki sést andlit. Vitnið kvað myndirnar hafa verið teknar á sama tíma því rúmföt og annað hafi verið eins á þeim öllum. Vitnið K bar að A hefði leitað til sín í febrúar 2005. Hún kvað A hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi en það sé mikill streituvaldur og valdi mikilli vanlíðan. Hún hafi unnið í því með A að koma henni í gegnum þetta áfall sem komi til með að fylgja henni áfram. Raunar hafi þær tekið á öðrum málum A líka. Niðurstaða Við lestur ákærunnar verður ekki annað ráðið en ákærða sé gert að sök að hafa tekið eina mynd af A með gsm-síma sínum án hennar vitneskju að kvöldi 26. apríl 2004 eða aðfaranótt 27. apríl 2004 og að hann hafi síðan á næstu dögum sýnt sjö körlum og einni konu þessa mynd. Þá er honum gefið að sök að hafa sýnt fjórum körlum mynd af kynfærum konu sem vasaljós hafði verið sett upp í og að hann hafi jafnframt haldið því fram að þessi mynd væri af A. Hins vegar er hann ekki ákærður fyrir að hafa tekið þessa mynd og þá er því ekki haldið fram að myndin sé af kynfærum A. Takmarkast sakarefni málsins við þessa lýsingu þrátt fyrir að öll vitnin hafi greint frá því að ákærði hafi sýnt þeim fleiri en eina mynd af A. Við aðalmeðferð málsins lýsti sækjandi því að myndin sem ákært er út af hafi verið myndin þar sem vitnið B sést ásamt stúlku sem snýr baki í myndavélina. Af hálfu ákærða var ekki gerð athugasemd við þessa lýsingu sækjanda. Ákærði hefur neitað sök. Hann hefur þó viðurkennt að hafa tekið eina mynd af A og B saman en það hafi hann gert með samþykki þeirra. Að framan er rakinn framburður vitna sem komu fyrir dóminn. Þau eru flest sammála um að ákærði hafi sýnt þeim myndir af A þótt framburður þeirra sé nokkuð misvísandi um fjölda myndanna sem sýndar voru og hvað nákvæmlega var á þeim. Með framburði vitna þykir fram komin lögfull sönnun um að ákærði hafi sýnt a.m.k. fimm körlum og einni stúlku mynd í síma sínum og að á þeirri mynd hafi mátt þekkja A. Þá hafa þessi vitni líka borið að ákærði hafi sýnt þeim mynd af kynfærum konu þar sem vasaljós hafði verið sett upp í og ákærði hafi sagt að þessi mynd væri af A. Með framburði vitna telst þetta einnig sannað. Brot ákærða er talið varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að mati dómsins er óumdeilt að háttsemi ákærða var til þess fallin að særa blygðunarsemi A. Til þess að unnt sé að sakfella ákærða fyrir brot á nefndri 209. gr. þarf háttsemin að vera lostug af hans hálfu. Í greinargerð með frumvarpi til breytingar á almennum hegningarlögum sem varð að lögum nr. 40/1992 segir svo m.a. svo: ,,Af nýjum sérákvæðum í 200.--202. gr., sbr. 8.--10. gr. frumvarpsins um kynferðislega áreitni, leiðir hins vegar að undir 209. gr. fellur nú fyrst og fremst ýmiss konar háttsemi önnur en káf og þukl á líkama, t.d. gægjur á glugga, berháttun og önnur strípihneigð, klúrt orðbragð í síma.“ Þetta bendir ótvírætt til þess að með lostugu athæfi sé átt við háttsemi af kynferðislegum toga sem er til þess fallin að veita þeim sem slíka háttsemi hefur í frammi einhverja kynferðislega fullnægju. Ekkert bendir til þess að svo hafi verið í tilfelli ákærða. Eru því ekki efni til að sakfella hann fyrir brot gegn nefndri 209. gr. almennra hegningarlaga. Að þessari niðurstöðu fenginni ber að vísa bótakröfum A frá dómi. Með vísan til 166. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að greiða allan sakarkostnað úr ríkissjóði. Samkvæmt yfirliti rannsóknara nam sakarkostnaður við rannsókn málsins samtals 104.025 krónum. Einnig telst til sakarkostnaðar ferðakostnaður verjanda ákærða, samtals að fjárhæð 81.572 krónur. Málsvarnarlaun Sigmundar Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 373.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, teljast til sakarkostnaðar svo og 124.500 króna þóknun Stefáns Ólafssonar, réttargæslumanns A, en þóknunin innifelur virðisaukaskatt. Við ákvörðun málsvarnarlauna verjanda hefur verið tekið tillit til þess tíma sem fór í ferðalög hans vegna meðferðar málsins fyrir dóminum. Meðferð málsins hjá lögreglu hefur dregist úr hófi fram án þess að nokkur tilraun hafi verið gerð til að skýra þann drátt. Atvik máls áttu sér stað í lok apríl 2004 og skýrslutökum af vitnum lauk í lok maí 2004 þótt ein vitnaskýrsla hafi verið tekin ári síðar. Ákæra barst ekki dóminum fyrr en um miðjan september 2006. Af hálfu ákæruvalds sótti málið Birkir Már Magnússon, fulltrúi lögreglustjórans á Sauðárkróki. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna veikinda dómarans. Sakflytjendur telja ekki þörf á endurflutningi. Ákærði, Arnar Ingi Jónsson, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður að fjárhæð 683.597 krónur, þar með talin 373.500 króna málsvarnarlaun Sigmundar Guðmundssonar héraðsdómslögmanns og 124.500 króna þóknun Stefáns Ólafssonar héraðsdómslögmanns, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda og þóknun réttargæslumanns innifela virðisaukaskatt. Bótakröfu A er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 350/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 2. júní 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. júní2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sætafarbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 2. júní2017Héraðssaksóknarihefur krafist þess, með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, að ákærða X, kt. [...], [...], verði gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. júní 2017, kl. 16.00. Í greinargerðaðstoðarsaksóknara kemur fram að mál þetta hafi borist héraðssaksóknara frálögreglustjóranum á Suðurlandi þann 21. mars sl., en ákærði sé sterklegagrunaður um þrjú kynferðisbrot gagnvart þremur brotaþolum sem framin hafi veriðá [...] að morgnimánudagsins 13. febrúar sl. Með ákæru héraðssaksóknara, dags. 5. maí sl., séákærða gefið að sök tvær nauðganir og eitt kynferðisbrot gegn þremur konummeð skömmu millibili en konurnar hafi allar verið [...] á [...] umrætt sinn og hver í sínuherbergi þegar brotin hafi verið framin. Tvö hinna ætluðu brota kunni að varðavið 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og hið þriðja við 199. gr. laganna.Sem kunnugt er geti brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga varðað allt að16 ára fangelsi og því ljóst að um alvarleg brot sé að ræða. Ákærði hafi neitaðsök hjá lögreglu. Þingfesting málsins hafi verið þann 17. maí sl. þar semákærði hafi neitað sök og muni aðalmeðferð málsins hefjast 6. júní nk. og tilstandi að ljúka henni 7. júní nk.Þrátt fyrir neitun ákærða sé aðmati ákæruvaldsins fram kominn sterkur grunur um öll þrjú brotin og byggiákæruvaldið þann grun sinn á því m.a. að ákærði hafi verið handtekinn ávettvangi síðasta brotsins, á framburðum brotaþola og annarra vitna. Auk þesshafi ákærði sjálfur í framburði hjá lögreglu kannast við að hafa farið inn íþrjú herbergi á hótelinu umrætt sinn og lýst því að hann hafi haft samræði ogönnur kynferðismök við tvær konur. Framburður ákærða hafi hins vegar verið áþann veg að það hafi verið með samþykki brotaþolanna. Að mati ákæruvaldsins séframburður ákærða ótrúverðugur með hliðsjón af framburðum brotaþola, vitna ogviðbrögðum brotaþola í kjölfar hinna meintu brota. Að mati ákæruvaldsins eigi hið sama við hvaðvarði framburð ákærða um að hann hafi verið að leita að tóbaki sínu uppi írúmi þriðja brotaþolans og þess vegna hafi hann verið með hendurnar undirsæng brotaþolans.Aðstoðarsaksóknari tekur fram aðmat ákæruvalds um sterkan grun fyrir brotum ákærða hafi fengið stoð í úrskurðumHéraðsdóms Suðurlands nr. [...] frá [...] sl. og [...] sl. og Héraðsdóms Reykjavíkur nr. [...] frá 8. maí sl.ásamt dómum Hæstaréttar nr. [...], [...], [...] og [...] en síðastnefndi dómurinn hafi verið kveðinn upp 10. maísl. Að mati ákæruvaldsins hefurekkert fram komið undir lok rannsóknar málsins sem gefi tilefni til þess aðbreyta framangreindu mati Hæstaréttar. Að mati héraðssaksóknara séu þvískilyrði 2. mgr., sbr. 4. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála uppfyllt meðvísan til alvarleika brotsins sem ákærði sé sterklega grunaður um en það getivarðað allt að 16 ára fangelsi. Að mati héraðssaksóknara sé gæsluvarðhaldeinnig nauðsynlegt með vísan til eðli brotsins og að almannahagsmunir krefjistþess að ákærði fari ekki frjáls ferða sinna á meðan mál hans sé til meðferðarfyrir dómstólum en slíkt myndi stríða gegn réttarvitund almennings. Með vísantil alls framangreinds, fyrri úrskurða Héraðsdóms Suðurlands og HéraðsdómsReykjavíkur og dóma Hæstaréttar sem vísað hafi verið til og framlagðra gagna,sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Um heimild til að úrskurða ákærðaí gæsluvarðhald sé vísað til, 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamálaNiðurstaða Héraðssaksóknari gaf,föstudaginn 5. maí sl., út ákæru á hendur ákærða fyrir þrjú brot. Tvö hinnaætluðu brota kunna að varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga oghið þriðja við 199. gr. laganna. Brot gegn 194. gr. almennra hegningarlagagetur varðað allt að 16 ára fangelsi. Það mat ákæruvaldsins að sterkur grunurliggi fyrir um brotin hefur verið staðfest af Hæstarétti, nú síðast í máli nr.282/2017 10. maí sl. Málið gegn ákærða var þingfest 17. maí og mun ætlunin aðaðalmeðferð fari fram 6. og 7. júní nk. Sóknaraðili lagði fyrir dóminnniðurstöður úr DNA rannsókn sem var að berast og sem sóknaraðili telur að rennifrekari stoðum undir grunsemdir um brot ákærða. Það skilyrði 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, að sterkur grunur leiki á að sakborningur hafi framið brotsem varðað getur 10 ára fangelsi, er fyrir hendi. Með vísan til eðlis brotannaog fyrrgreinds dóms Hæstaréttar Íslands er einnig fallist á það að varðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Sakborningurinn hefur nú setið ígæsluvarðhaldi í rúmar 15 vikur. Hins vegar er uppfyllt það skilyrði 4. mgr.95. gr. að mál hafi verið höfðað gegn honum. Af þessum sökum verður fallist áþá kröfu sóknaraðila að ákærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli heimildar í2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 eins og í úrskurðarorði greinir.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari,kveður upp úrskurðinn.Ú R S K U R Ð A R OR ÐÁkærði, X, kt. [...],[...], skal þegar gæsluvarðhaldhans rennur út nk. mánudag, áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30.júní 2017, kl. 16.00.
|
Mál nr. 340/2010
|
Kærumál Börn Faðerni Uppgröftur líks Mannerfðafræðileg rannsókn
|
Fallist var á kröfu um upptöku líks F, með þeim skilyrðum sem sett eru í 2. mgr. 47. gr. og 49. gr. laga nr. 36/1993, og framkvæmd mannerfðafræðilegrar rannsóknar á lífsýnum hans og blóðsýnum úr A og móður hennar, E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um upptöku líkamsleifa ætlaðs föður hennar, F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], og að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum sóknaraðila og móður hennar til sönnunar á faðerni sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hennar verði tekin til greina. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Til réttargæslu í héraði var stefnt D. Á hendur henni voru ekki gerðar sérstakar kröfur. Hún hefur skilað greinargerð til Hæstaréttar og tekur undir kröfur varnaraðila og krefst kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Það athugist að E höfðaði mál þetta fyrir hönd sóknaraðila sem er dóttir hennar. Telst sóknaraðili því málsaðili, sbr. 1. mgr. 10. gr. barnalaga. Mál þetta höfðar sóknaraðili, sem er fædd [...], til viðurkenningar á faðerni sínu. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. barnalaga skal varnaraðili máls vera sá maður eða þeir, sem taldir eru hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns, en að honum eða þeim látnum má beina máli að lögerfingjum, sem gengju barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Sóknaraðili hefur beint máli þessu að varnaraðilum sem erfingjum F. Nú er rekið ágreiningsmál um gildi hjúskapar réttargæslustefndu og F fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð ný gögn um átta innborganir F inn á bankareikning móður sóknaraðila á [...] að fjárhæð 1.000 til 5.000 evrur í senn á tímabilinu 30. júní 2006 til 16. maí 2007. Móðir sóknaraðila staðfesti 4. desember 2009 hjá lögbókanda í Reykjavík að F væri faðir sóknaraðila. Hefðu hún og F haft reglulega samfarir á getnaðartíma barnsins. Þá hafa verið lagðar fram yfirlýsingar vitna, vottaðar af lögbókanda í [...], um samband þeirra. Telja verður að uppfyllt séu skilyrði 15. gr., sbr. 2. mgr. 10. gr., barnalaga fyrir að mannerfðafræðileg rannsókn megi fara fram til sönnunarfærslu vegna kröfu sóknaraðila. Staðreynt hefur verið að ekki er unnt að framkvæma aðrar rannsóknir til að skera úr um faðerni barnsins en með lífsýnum úr F og að þau verði ekki fengin nema úr líkamsleifum hans. Til þess að afla lífsýnis úr honum er óhjákvæmilegt að grafa upp lík hans, sbr. 48. gr. laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Þegar litið er til þeirra ríku hagsmuna sem barn hefur af því að fá skorið úr faðerni sínu má ljóst vera að sýna verður fram á að aðrir ríkari hagsmunir ráði því að slíkri sönnunarfærslu verði hafnað. Telja verður að hagsmunir barnsins séu ríkari friðhelgi grafreits, sbr. 6. gr. laga nr. 36/1993. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um upptöku líks F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], með þeim skilyrðum sem sett eru í 2. mgr. 47. gr. og 49. gr. laga nr. 36/1993, og um að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum, sem tekin hafa verið úr sóknaraðila og móður hennar. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir, en milli sóknaraðila og réttargæslustefndu fellur hann niður. Dómsorð: Heimil er upptaka líks F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], með þeim skilyrðum sem sett eru í 2. mgr. 47. gr. og 49. gr. laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, svo og framkvæmd mannerfðafræðilegrar rannsóknar á lífsýnum hans og blóðsýnum sem tekin hafa verið úr sóknaraðila, A, og móður hennar, E. Varnaraðilar, B og C, greiði sóknaraðila óskipt 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 413/2003
|
Fasteignakaup Umboð Sakarefni Gjafsókn
|
H seldi fasteign sína fyrir milligöngu fasteignasölunnar H ehf., þar sem Þ starfaði sem löggiltur fasteignasali, en G var þar framkvæmdastjóri og stjórnarmaður. Lokagreiðsla vegna viðskiptanna var greidd á fasteignasölunni að H fjarstöddum en skilaði sér ekki til hans og krafðist hann greiðslu fjárins að óskiptu úr hendi H ehf., Þ og G. Hafði H veitt G umboð til að annast viðskiptin fyrir sig. Í héraði varð útivist af hálfu G og var krafa H á hendur honum tekin til greina en H ehf. og Þ sýknuð. Fyrir héraðsómi byggði H á því að á milli hans og G hafi verið sérstakt trúnaðarsamband og umboðið hafi verið veitt honum persónulega. Talið var að H hefði með þessum málatilbúnaði ráðstafað sakarefninu þannig að ekki yrðu aðrir en G látnir sæta ábyrgð á vanefndum þeim er H hafði orðið fyrir og voru þrotabú H ehf. og Þ sýknuð af kröfu H, en þáttur G var ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein Héraðsdómi var áfrýjað 22. október 2003. Áfrýjandi krefst þess, að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða sér 972.123 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20. nóvember 2000 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál hér fyrir dómi. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að fjárhæð dómkröfu áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Verði dómkrafan að einhverju leyti tekin til greina er þess krafist, að vextir verði reiknaðir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. maí 2002 gagnvart stefnda þrotabúi Húsvangs ehf. en frá 18. júní sama ár gagnvart stefnda Þóroddi Steini. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Auk stefndu hér fyrir dómi var héraðsdómi áfrýjað á hendur dómfellda í héraði, Guðmundi Jónasi McCann Tómassyni, og krafist staðfestingar dómsins gagnvart honum auk málskostnaðar úr hans hendi sameiginlega með öðrum stefndu. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá kröfu gagnvart Guðmundi Jónasi, sem ekki hafði látið málið til sín taka. Eins og greinir í málavaxtalýsingu héraðsdóms veitti áfrýjandi Guðmundi Jónasi, framkvæmdastjóra og stjórnarmanni fasteignasölunnar Húsvangs ehf., 2. október 2000 „fullt og ótakmarkað umboð til að undirrita kaupsamning, fasteignaveðbréf, afsal og öll önnur skjöl er varða sölu á íbúð minni að Grandavegi 5, Reykjavík.“ Í þessu umboði, sem gefið var út eftir undirritun kaupsamnings um íbúðina 19. september 2000, var hvorki minnst á heimild Guðmundar Jónasar til móttöku og ráðstöfunar á kaupsamningsgreiðslu né atbeina fasteignasölunnar Húsvangs ehf. Fyrir liggur í málinu handrituð en ódagsett yfirlýsing áfrýjanda, þar sem fram kemur, að hann hafi gefið Guðmundi Jónasi „umboð til að ganga frá síðustu greiðslu og sjá um afhendingu afsals, vegna þess að ég var erlendis.“ Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð lögregluskýrsla frá 28. mars 2003 um yfirheyrslu yfir Guðmundi Jónasi, sem ekki kom fyrir héraðsdóm. Þar kvað hann áfrýjanda hafa verið náinn vin sinn og hafi hann komið sölu íbúðarinnar nr. 5 við Grandaveg í kring og að öllu leyti séð um mál áfrýjanda tengd sölu hennar. Hann hafi fengið skriflegt og víðtækt umboð til að sinna málum áfrýjanda vegna sölunnar og telji hann það hafa falið í sér heimild til að taka við fjármunum fyrir hönd hans. Hann hafi greitt áfrýjanda af sérreikningi í vörslu fasteignasölunnar 1.500.000 krónur 17. ágúst 2001. Sama dag hafi hann eyðilagt bókina og fengið eftirstöðvarnar að láni með vitund og samþykki áfrýjanda. Hann ítrekaði, að umrætt umboð hefði verið „útbúið persónulega þeirra í milli en ekki á vegum Húsvangs.“ Í lok skýrslutökunnar kvaðst Guðmundur Jónas samþykkja bótakröfuna. Áfrýjandi lagði mál sitt þannig fyrir dómstóla með stefnu til héraðsdóms, að Guðmundur Jónas hefði verið í „sérstöku trúnaðarsambandi“ við sig og hefði ábyrgð hans verið „persónuleg“, þar sem honum hefði verið veitt „persónulegt umboð“ til að ganga frá öllum skjölum vegna sölu íbúðarinnar. Á það verður fallist með héraðsdómi, að áfrýjandi hafi með þessu ráðstafað sakarefninu á þann veg, að hann hafi talið Guðmund Jónas bera persónulega ábyrgð á þeim vanefndum, sem mál þetta er sprottið af, sbr. 45. gr. og 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er það í samræmi við framangreinda lýsingu Guðmundar Jónasar fyrir lögreglu. Af þessu leiðir, eins og nánar greinir í forsendum héraðsdóms, að stefndu verða sýknaðir af kröfu áfrýjanda, og þarf þá ekki að taka afstöðu til annarra málsástæðna hans. Eftir atvikum verður málskostnaður í héraði milli aðila þessa hæstaréttarmáls látinn falla niður. Rétt er, að áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, en gjafsóknarkostnaður hans greiðist úr ríkissjóði. Um hvorttveggja er nánar mælt í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, þrotabú Húsvangs ehf. og Þóroddur Steinn Skaptason, eru sýknir af kröfu áfrýjanda, Halldórs Salomons Eggertssonar. Málskostnaður í héraði milli aðila þessa hæstaréttarmáls fellur niður. Áfrýjandi greiði stefndu hvorum um sig 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 22. þessa mánaðar, er höfðað 14. júní 2002 af Halldóri Salomon Eggertssyni, Lindargötu 66, Reykjavík, gegn Guðmundi Jónasi McCann Tómassyni, Selbrekku 24, Kópavogi „persónulega og fyrir hönd Húsvangs ehf.”, Þóroddi Skaptasyni, Miðvangi 3, Hafnarfirði „persónulega og öllum in solidum til greiðslu kr. 972.123.” Þá er Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, stefnt til réttargæslu, en engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Stefnandi krefst greiðslu 972.123 króna með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 25/1987, sbr. breytingarlög nr. 38/2001, frá 20. nóvember 2000 til greiðsludags. Þá er krafist málskostaðar. Af hálfu stefndu, Þórodds Steins Skaptasonar og þrotabús Húsvangs ehf., er þess aðallega krafist, að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað. I. Fasteignasalan Húsvangur ehf. tók að sér á árinu 2000, að annast sölu á þriggja herbergja íbúð stefnanda að Grandavegi 5, Reykjavík. Gerði nafngreindur maður tilboð í eignina 30. ágúst 2000 að fjárhæð 14.300.000 krónur. Aðilar gerðu með sér kaupsamning um eignina 19. september 2000, sem byggður var á tilboðinu. Skyldi kaupverð greiðast þannig, að yfirteknar veðskuldir námu 7.127.877 krónum, og þá skyldi gefið út fasteignaveðbréf að upphæð 2.167.123 krónur. Að lokum skyldi kaupandi greiða í peningum samtals 5.005.000 krónur, sem hér segir: Við undirritun kaupsamnings 2.532.877 krónur og 2.472.123 krónur 20. nóvember 2000, en þann dag skyldi afsal einnig gefið út. Eignin skyldi afhent 2. október 2000. Ekki er annað komið fram í málinu en að eignin hafi verið afhent á umsömdum degi og að kaupandi hafi efnt samningsskyldur sínar. Hins vegar fór svo, að stefnandi fékk ekki greiddar nema 1.500.000 krónur af síðari peningagreiðslunni og standa því 972.123 krónur eftir, sem stefnandi gerir í máli þessu kröfu til, að sér verði greiddar. Þann 26. nóvember 2002 kærði stefnandi stefnda, Þórodd Stein, til lögreglu fyrir að hafa dregið sér umrætt fé. Kemur fram í kæruskýrslu, að ekki hafi verið innifalið í umboðinu til stefnda, Guðmundar Jónasar, að taka við fjármunum vegna sölu umræddrar fasteignar fyrir hönd stefnanda. Bú stefnda, Húsvangs ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 30. desember 2002, og hefur þrotabúið því tekið við aðild félagsins að málinu, sbr. 3. mgr. 23. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Stefnandi reisir málsóknina á því, að aðstandendum fasteignasölunnar Húsvangs ehf. hafi borið að skila lokagreiðslunni til stefnanda á réttum tíma, en stefndi, Guðmundur Jónas McCann Tómasson, hafi tekið við greiðslunni. Stefndi, Guðmundur Jónas, hafi verið stjórnarmaður Húsvangs ehf., og hafi hann fengið sérstakt umboð frá stefnanda til að taka á móti peningum, þar sem stefnandi hafi verið staddur í útlöndum á sama tíma. Hafi stefndi, Guðmundur Jónas, því verið í sérstöku trúnaðarsambandi við stefnanda, þar sem honum hafi verið gefið fullt og ótakmarkað umboð til að undirrita kaupsamning og öll önnur skjöl varðandi sölu á íbúð stefnanda, Grandavegi 5, Reykjavík. Sé ábyrgð stefnda, Guðmundar Jónasar, því persónuleg, þar sem honum hafi verið veitt persónulegt umboð til að ganga frá öllum skjölum, þ.m.t. afsali, vegna eignarinnar. Sé jafnframt ljóst, að „hegðun stefndu varðar við ákvæði 247. gr. laga nr. 19/1940 um fjárdrátt.” Stefndi, Þóroddur Steinn, hafi á þeim tíma, er samningur komst á, verið ábyrgðarmaður fasteignasölunnar hjá réttargæslustefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., samkvæmt starfsábyrgðartryggingu réttargæslustefnda. Sé þessi stefndi krafinn persónulega um greiðslu stefnufjárhæðar á grundvelli starfsábyrgðartryggingarinnar og culpa- reglunnar. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu sé kveðið á um ábyrgðartryggingu fasteignasala vegna fjártjóns, sem leitt er af gáleysi í störfum fasteignasala og rekja má til sakar þeirra á skaðabótagrundvelli. Hafi stefndi, Þóroddur Steinn, verið tryggður sem ábyrgðaraðili f.h. Húsvangs ehf. og þeirra, sem þar starfa, svo sem meðstefnda, Guðmundar Jónasar. Eigi stefnandi kröfu til þess, að báðir stefndu, Guðmundur Jónas og Þóroddur Steinn, standi honum persónulega og f.h. félagsins skil á þeim fjármunum, sem þeim hafi verið trúað fyrir samkvæmt meginreglum fjármuna- og kröfuréttarins. Telja verði eðlilegt að stefna Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu samkvæmt 21. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, vegna sakar starfsmanna Húsvangs ehf. Gildi þar einu, hvort sök framangreindra aðila sé til komin vegna gáleysis, ásetnings eða á kröfuréttarlegum grunni. Sé ábyrgð þeirra sú sama og beri réttargæslustefndi ábyrgð á gerðum þeirra samkvæmt ábyrgðarskilmálum, en þar segi m.a., að vátrygging gildi gegn bótaskyldu, er falli á fasteignasala, þegar þriðji maður (stefnandi) verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verði til fasteignasala sjálfs eða starfsmanns hans. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna fjármuna- og kröfuréttarins um loforð og efndir samninga, þar sem stefndu hafi lofað að selja fyrir stefnanda eign hans gegn því að standa honum skil á söluandvirði eignarinnar. Þá er byggt á culpa-reglu skaðabótaréttarins, þar sem sök stefndu liggi fyrir í málinu. Einnig er byggt á því, að stefndu hafi gerst sekir um refsiverðan verknað og dregið sér fjármuni, sem þeir ekki eiga skv. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu stefndu, þrotabús Húsvangs ehf. og Þórodds Steins, er á því byggt, að engum vafa sé undirorpið, að stefnandi hafi falið stefnda, Guðmundi Jónasi, persónulega að undirrita afsal fyrir sína hönd, ásamt því að veita þá viðtöku lokagreiðslu kaupverðsins. Gjörðir stefnda, Guðmundar Jónasar, í þessu sambandi hafi því ekki verið á vegum Húsvangs ehf. Starfstengsl stefnda, Guðmundar Jónasar, við Húsvang ehf. hafi því ekkert með það að gera, hvernig hann ráðstafaði þeim fjármunum, sem honum hafi persónulega verið trúað fyrir. Geti Húsvangur ehf. af þeim sökum ekki borið húsbóndaábyrgð á því, hvernig stefndi, Guðmundur Jónas, fór með það fé, sem stefnandi hafi falið honum persónulega að taka við. Vilji stefnandi nú halda því fram, að stefndi, Guðmundur Jónas, hafi farið öðruvísi með féð en um hafði verið samið þeirra í milli, geti hann ekki krafið stefnda, Húsvang ehf., um greiðslu eftirstöðvanna á grundvelli skaðabótareglna. Eins og hinu persónulega samningssambandi stefnanda og stefnda, Guðmundar Jónasar, hafi verið háttað varðandi hina umdeildu peningagreiðslu, verði heldur ekki séð, að stefnandi eigi kröfu á hendur Húsvangi ehf. samkvæmt reglum kröfuréttarins. Stefndi, Guðmundur Jónas, hafi tekið við peningagreiðslunni og varðveitt í eigin nafni. Stefndi, Þóroddur Steinn, hafi gegnt starfi löggilts fasteignasala hjá Húsvangi ehf., þegar sala á íbúð stefnanda fór fram á árinu 2000 og borið sem slíkur skyldur, m.a. samkvæmt ákvæðum laga nr. 54/1997. Þrátt fyrir þessa stöðu hjá fasteignasölunni hafi hann engan rétt haft til íhlutunar í það, hvernig stefndi, Guðmundur Jónas, fór með fé það, sem hann hafi persónulega tekið við og varðveitt í eigin nafni fyrir stefnanda. Hafi stefndi, Þóroddur Steinn, því engu um það ráðið, hvernig meðstefndi, Guðmundur Jónas, hagaði skilum gagnvart stefnanda. Sé því ekki um að ræða, að stefndi, Þóroddur Steinn, hafi á einhvern hátt gerst brotlegur við ákvæði laga nr. 54/1997, enda sé slíku ekki haldið fram af stefnanda hálfu. Fráleitt sé, að stefndi, Þóroddur Steinn, hafi með saknæmum hætti á einhvern hátt verið valdur að því að meðstefndi, Guðmundur Jónas, hafi ekki staðið skil á öllu fénu, sem hann hafi tekið við úr hendi kaupanda eignarinnar. Krafa stefnanda á hendur stefnda, Þóroddi Steini, geti því með engu móti byggst á sakarreglunni. Þótt starfsábyrgðartrygging sé fyrir hendi hjá réttargæslustefnda, þar sem stefndi, Þóroddur Steinn, hafi stöðu vátryggðs, þá sé af og frá, að það veiti stefnanda einhvern rétt til að krefja hann persónulega. Rík áhersla sé á það lögð, að stefnda, Þóroddi Steini, hafi ekki, hvorki persónulega né í nafni stefnda Húsvangs ehf., verið trúað fyrir hinum umdeildu fjármunum, sem stefndi, Guðmundur Jónas, hafi tekið við fyrir hönd stefnanda. Sé gagnstæðum fullyrðingum af hálfu stefnanda alfarið vísað á bug sem röngum og ósönnuðum. Verði stefnda, Þóroddi Steini, því ekki gert að standa skil á fjármunum þessum til stefnanda. Þá eigi óljósar vangaveltur stefnanda um hugsanlega bótaábyrgð stefndu á grundvelli þess, að starfsábyrgðartrygging sé fyrir hendi, ekki við nokkur rök að styðjast. Stefnandi haldi því fram, að réttargæslustefndi beri ábyrgð á gerðum stefndu samkvæmt ábyrgðarskilmálum. Vátryggingarsamningur milli réttargæslustefnda og stefnda Húsvangs ehf. sé ekki til skoðunar í máli þessu. Þá sé ábyrgð réttargæslustefnda heldur ekki til skoðunar í málinu. Í tilefni af umfjöllun í stefnu um hugsanlega ábyrgð réttargæslustefnda sé rétt að geta þess, að ábyrgð hans fari eftir því því, sem segi í lögum nr. 54/1997, reglugerð nr. 613/1997, um tryggingar fasteigna-, fyrirtækja- og skipasala, svo og vátryggingarskilmálum hans um starfsábyrgðartryggingu fasteignasala. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 54/1997 segi, að fasteignasala sé skylt að hafa í gildi ábyrgðartryggingu vegna fjárhagstjóns, sem leitt getur af gáleysi í störfum hans eða starfsmanna hans. Samhljóða ákvæði sé að finna í 1. mgr. l. gr. reglugerðar nr. 613/1997. Í 2. gr. vátryggingarskilmálanna sé fjallað um gildissvið vátryggingarinnar. Þar segi, að vátryggt sé gegn þeirri vátryggingarskyldu, er fellur á vátryggingartaka sem fasteignasala, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til vátryggingartaka sjálfs eða starfsmanna hans. Í 3. gr. skilmálanna séu tilgreindar þær áhættur, sem undanskildar eru í vátryggingunni. Samkvæmt grein 3.2 taki vátryggingin ekki til ábyrgðar, sem rakin verði til ásetnings vátryggingartaka eða starfsmanna hans. Eigi krafa stefnanda við rök að styðjast, og eins og tilurð hennar sé lýst af hálfu stefnanda, sé klárt, að stefndi, Guðmundur Jónas, hafi af ásetningi haldið fénu eftir og að líkindum nýtt það í eigin þágu. Í ljósi tilvitnaðra ákvæða í lögum nr. 54/1997, reglugerð nr. 613/1997 og vátryggingarskilmálum þurfi vart um það að deila, að tjón stefnanda verði ekki bætt úr starfsábyrgðartryggingunni. Fari svo ólíklega, að ekki verði fallist á sýknukröfur stefndu sé kröfu stefnanda um upphafstíma dráttarvaxta eindregið mótmælt. Húsvangur ehf. hafi fyrst verið krafinn um þær bætur, sem mál þetta snýst um, með bréfi, dagsettu 17. apríl 2002. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu geti krafa á hendur honum því fyrst borið dráttarvexti frá 17. maí 2002. Stefndi, Þóroddur Steinn, hafi fyrst krafinn um greiðslu við höfðun þessa dómsmáls. Verði hann því ekki krafinn verið krafinn um greiðslu dráttarvaxta, fyrr en i fyrsta lagi frá þeim degi, sem mál þetta telst höfðað á hendur honum, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. III. Vörnum er ekki haldið uppi í málinu af hálfu stefnda, Guðmundar Jónasar, þrátt fyrir lögmæta stefnubirtingu, og verður málið því dæmt, hvað hann varðar, eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda, að því leyti, sem er samrýmanlegt framkomnum gögnum, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Í málinu liggur fyrir umboð, dagsett 2. október 2000, frá stefnanda til stefnda, Guðmundar Jónasar, þar sem stefnda er veitt fullt og ótakmarkað umboð til að undirrita kaupsamning, fasteignaveðbréf, afsal og öll önnur skjöl, er varða sölu á umræddri íbúð stefnanda. Var umboðið útbúið af stefnda, Þóroddi Steini, í tilefni af því, að stefnandi var á förum til útlanda og fyrirsjáanlegt, að hann yrði þar, er síðasta kaupsamningsgreiðsla skyldi innt af hendi. Í ódagsettri yfirlýsingu stefnanda kemur fram, að hann hafi gefið starfsmanni Húsvangs ehf., Guðmundi Jónasi, umboð til að „... ganga frá síðustu greiðslu og sjá um afhendingu afsals ...” Fram er komið í málinu, að stefndi, Guðmundur Jónas, var stjórnarmaður Húsvangs ehf., framkvæmdastjóri félagsins og prókúruhafi. Fyrir dómi hefur stefnandi kannast við, að kunningsskapur hafi verið með honum og stefnda, Guðmundi Jónasi, en borið, að ekki hafi verið um vinskap að ræða. Upplýst er í málinu og ómótmælt af stefnanda hálfu, að stefndi, Þóroddur Steinn, hafi verið á föstum launum hjá Húsvangi ehf. og ekki tekið hlutfallslega þóknun af sölu eigna. Þá hafi hann ekki átt eignaraðild að félaginu eða haft prókúruumboð fyrir það. Verður að telja nægjanlega fram komið í málinu, að stefndi, Guðmundur Jónas, hafi, sem framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins, séð um fjármálaumsýslu þess. Í stefnu segir svo: „Guðmundur [Jónas McCann Tómasson] er stjórnarmaður Húsvangs ehf og fékk sérstakt umboð frá stefnanda til að taka á móti peningum, þar sem hann var staddur í útlöndum á sama tíma. Guðmundur var því í sérstöku trúnaðarsambandi við stefnanda, þar sem honum var gefið fullt og ótakmarkað umboð til að undirrita kaupsamning og öll önnur skjöl varðandi sölu á íbúð stefnanda [...] Ábyrgð stefnda, Guðmundar, er því persónuleg, þar sem honum var veitt persónulegt umboð til að ganga frá öllum skjölum þ.m.t. afsali vegna eignarinnar.” Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að umrædd kaupsamningsgreiðsla, að fjárhæð 2.472.123, hafi verið innt af hendi á tilskildum tíma, eða 20. nóvember 2000. Svo sem áður greinir, var einungis hluta hennar, 1.500.000 krónum, skilað til stefnanda. Var greiðslan ekki innt af hendi fyrr en 17. ágúst 2001, eða um 9 mánuðum eftir að kaupandi áðurnefndrar fasteignar efndi kaupsamninginn af sinni hálfu. Þá var Húsvangur ekki krafinn um eftirstöðvar greiðslunnar fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 17. apríl 2002, eða um einu og hálfu ári eftir að greiðslan var innt af hendi. Hefur stefnandi ekki gefið neinar skýringar á því, að hann sýndi þessa biðlund vegna dráttar á greiðslunni og hvers vegna svo langur tími leið frá því kaupandi innti hana af hendi, þar til stefnandi beindi kröfunni að Húsvangi ehf. Þykir framangreint því renna stoðum undir þá málsástæðu stefnanda, að hann hafi gefið stefnda, Guðmundi Jónasi, persónulegt umboð til að taka við greiðslunni. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina málsástæður, sem stefnandi byggir málsókn sína á. Stefnandi hefur ráðstafað sakarefninu svo sem að ofan greinir. Af hálfu stefndu, Þórodds Steins og þrotabús Húsvangs ehf., er fallist á þá lýsingu á aðkomu stefnda, Guðmundar Jónasar, að málinu, sem byggt er á samkvæmt framansögðu í stefnu. Er hér því um bindandi málflutningsyfirlýsingu að ræða af hálfu stefnanda, sbr. 45. gr. og 1. mgr. 50. gr. nefndra laga. Verður því að telja, að stefndi, Guðmundur Jónas, beri persónulega ábyrgð gagnvart stefnanda á vanefndum þeim, er mál þetta er sprottið af. Af því leiðir jafnframt óhjákvæmilega, að fallast verður á með stefnda, þrotabúi Húsvangs ehf., að starfstengsl stefnda, Guðmundar Jónasar, við Húsvang ehf. hafi ekki haft með það að gera, hvernig hinn fyrrnefndi ráðstafaði þeim fjármunum, sem honum var persónulega trúað fyrir, svo sem byggt er á af hálfu stefnanda. Ber þrotabúið þar af leiðandi ekki húsbóndaábyrgð á því, hvernig stefndi, Guðmundur Jónas, fór með það fé, sem stefnandi fól honum persónulega að taka við. Stefnandi byggir bótaábyrgð stefnda, Þórodds Steins, á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og „meginreglum fjármuna- og kröfuréttarins.” Í umræddri lagagrein er kveðið á um, að fasteignasala sé skylt að hafa í gildi ábyrgðartryggingu vegna fjárhagstjóns, sem leitt getur af gáleysi í störfum hans eða starfsmanna hans. Samhljóða ákvæði er að finna í 1. mgr. 1. gr. reglugerð nr. 613/1997, sem sett er með stoð í nefndum lögum. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu dómsins eru engin efni til að fallast á með stefnanda, að stefndi, Þóroddur Steinn, hafi sýnt af sér gáleysi í störfum sínum vegna sölu umræddrar fasteignar stefnanda, heldur verður, með vísan til framanritaðs, að miða við, að stefnandi hafi falið stefnda, Guðmundi Jónasi, persónulega að taka við þeirri greiðslu, sem mál þetta snýst um. Hafði stefndi, Þóroddur Steinn, því ekkert með ráðstöfun fjárins að gera og getur því ekki borið húsbóndaábyrgð á ráðstöfun meðstefnda, Guðmundar Jónasar, á fénu. Að virtu öllu framansögðu ber að sýkna stefndu, þrotabú Húsvangs ehf. og Þórodd Stein, af kröfum stefnanda í máli þessu, en dæma stefnda, Guðmund Jónas McCann Tómasson, til greiðslu stefnukröfu, ásamt vöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. maí 2002 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda, Þóroddi Steini, 200.000 krónur í málskostnað, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli stefnanda og þrotabús Húsvangs ehf., falli niður. Þá verður stefndi, Guðmundur Jónas, dæmdur til að greiða stefnanda 200.000 krónur í málskostnað. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, þrotabú Húsvangs ehf. og Þóroddur Steinn Skaptason, eru sýknir af kröfum stefnanda, Halldórs Salomons Eggertssonar, í máli þessu. Stefndi, Guðmundur Jónas McCann Tómasson, greiði stefnanda 972.123 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. maí 2002 til greiðsludags og 200.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda, Þóroddi Steini, 200.000 krónur í málskostnað, en málskostnaður milli stefnanda og þrotabús Húsvangs ehf., fellur niður.
|
Mál nr. 49/2005
|
Friðhelgi einkalífs Miskabætur Gjafsókn
|
A krafði þá B, C og D um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir að hafa brotið gegn kynfrelsi sínu með því að hafa haft við hana samfarir gegn vilja hennar. Eins og málið lá fyrir var talið nægilega sannað að þeir hefðu með athöfnum sínum brotið gegn frelsi og persónu A á þann hátt að það varðaði þá bótaábyrgð samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Voru athafnir þeirra í garð A það samtengdar að þeir voru álitnir sameiginlega ábyrgir gagnvart henni. Voru henni því dæmdar miskabætur að fjárhæð 1.100.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 9. febrúar 2005. Krefjast þeir aðallega sýknu og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 11. apríl 2005. Hún krefst aðallega að aðaláfrýjendum verði in solidum gert að greiða 2.500.000 krónur í miskabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. mars 2004 til greiðsludags, en til vara aðra og lægri fjárhæð með sömu vöxtum. Til þrautavara krefst hún þess að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hafði gjafsókn í héraði og hefur gjafsókn fyrir Hæstarétti. Í héraði hafði gagnáfrýjandi einnig uppi kröfu á hendur íslenska ríkinu, en héraðsdómur sýknaði af þeirri kröfu vegna aðildarskorts. Gagnáfrýjandi unir þeirri niðurstöðu. Gagnáfrýjandi sækir aðaláfrýjendur um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, fyrir að hafa brotið gegn kynfrelsi hennar með því að hafa haft við hana samfarir gegn vilja hennar. Málsvörn aðaláfrýjenda er á því reist að samfarirnar hafi farið fram að vilja gagnáfrýjanda og þeir ekki haft ástæðu til að ætla annað. Málsatvikum er lýst nánar í héraðsdómi. Eins og málið liggur fyrir verður ráðið að aðaláfrýjandinn B hafi átt allt frumkvæði að samförum sínum við gagnáfrýjanda. Í framburði hans fyrir dómi kom ítrekað fram að hann hafi þurft að beita hana aga í umrætt sinn. Samkvæmt framburði allra aðaláfrýjenda kallaði B þá D og C til, svo að þeir gætu hvor á eftir öðrum einnig haft kynmök við gagnáfrýjanda á meðan samfarir þess fyrstnefnda við hana stóðu yfir, án þess að hún veitti nokkurt tilefni til þess eða léti í ljós að hún væri þessu samþykk. Aðaláfrýjendurnir D og C gátu ekki ætlað að þeir væru kallaðir til þeirra athafna, sem þar fóru fram, að vilja gagnáfrýjanda. Er því nægilega sannað að aðaláfrýjendur brutu gegn frelsi og persónu gagnáfrýjanda á þann hátt að varðar þá bótaábyrgð samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Athafnir aðaláfrýjenda í garð gagnáfrýjanda voru það samtengdar að telja verður þá sameiginlega ábyrga gagnvart henni. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um bætur til handa henni. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Aðaláfrýjendur greiði málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjendur, B, C og D, greiði sameiginlega 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2004. I Mál þetta sem dómtekið var 19. október sl. höfðaði A [...] gegn B [...], C [...], D [...] og íslenska ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu, B, C og D, verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð kr. 2.500.000 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi málsins, þ.e. 2. mars 2004, til greiðsludags. Stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð kr. 500.000 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi kröfu um að stefndu verði gert að greiða henni aðra lægri fjárhæð að álitum samkvæmt mati dómsins. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir til að greiða málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Allir stefndu gera kröfu um að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað að mati dómsins. Stefndi, íslenska ríkið, gerir þá kröfu til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn falla niður. II Kröfur stefnanda á hendur stefndu, B, C og D, eru á því byggðar að hún hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi af þeirra hendi 2. ágúst 2002 og þar af leiðandi miska sem þeim beri að bæta. Kröfur stefnanda á hendur íslenska ríkinu eru byggðar á því að rannsókn lögreglu á ofbeldinu hafi verið ábótavant sem leitt hafi til þess að ekki var ákært í málinu. Stefnandi hafi orðið fyrir bótaskyldum miska af þeim sökum. Í þinghaldi 1. september sl. ákvað dómarinn, að kröfu lögmanns stefnanda og með samþykki lögmanna stefndu, að þinghöld í málinu skyldu vera lokuð og byggði þá ákvörðun sína á b og d-liðum 1. mgr. 8. gr. laga nr. 91/1991. III Stefnandi var í matarboði hjá vinkonu sinni, E, að kvöldi 1. ágúst 2002. Um ellefuleytið kvaðst hún hafa farið þaðan ein síns liðs á veitingastaðinn Nellýs cafe, sest þar við barinn og fengið sér bjór. Stefndi B hafi komið þar sem hún sat og boðið sér sæti við borð þar sem hinir stefndu, D og C, og fleira fólk hafi setið. Stefnandi kvaðst ekki hafa þekkt þetta fólk. Þegar veitingastaðnum var lokað hafi sér verið boðið í partý en áður hafi átt að fara á annan stað til þess að kaupa bjór. Sá staður hafi verið lokaður og hafi þeir stefndu sagt að hitt fólkið ætlaði að útvega bjór og koma svo upp í Breiðholt í partýið. Þau fjögur hafi farið saman í leigubíl upp í [...] þar sem partýið átti að vera. Stefnandi kvaðst hafa gert ráð fyrir því að hitt fólkið kæmi á eftir en svo hafi ekki orðið. Stefnandi kannaðist við að þau B hefðu látið vel hvort að öðru á leiðinni upp í Breiðholt en svo hefði það verið búið. Hún hefði ekkert óttast þremenningana á leiðinni. Stefndi B kvaðst ekki muna mikið eftir því sem gerst hefði inni á Nellýs cafe en hann hefði drukkið allan daginn. Þegar út af staðnum kom hafi ætlunin verið að leita að partýi. Stefnandi hafi verið með þeim fyrir utan og leitast við að koma með í partýið. Stefndi kvaðst ekki hafa verið á móti því. Ekkert partý hafi fundist og þá hafi verið ákveðið að fara upp í [...] þar sem stefndi C átti heima. Þau stefnandi hefðu látið vel hvort að öðru á leiðinni í leigubílnum. Stefndi D kvaðst hafa farið á Nellýs cafe með frænda sínum, B, og C sem þeir tveir þekki. Þeir hefðu rölt þar um og B hitt stefnanda. Sig minnti að þegar út af staðnum kom hafi þau fjögur farið beint að leita að leigubíl og farið upp í [...]. Ekki vissi hann hvernig það hefði atvikast að stefnandi fór með þeim. Sér hefði fundist að stefnandi og B létu vel hvort að öðru á leiðinni. Stefndi C sagði þá B og D hafa farið saman á Nellýs cafe þar sem B hefði hitt stefnanda. Hann hefði ekkert rætt við stefnanda þar inni, en þau stefnandi og B hefðu setið saman. Ætlunin hefði verið að fara í eitthvert partý sem ekki hefði fundist og þá verið farið heim til sín. Vel hefði farið á með þeim stefnanda og B, bæði í leigubílnum og þegar heim var komið. Stefnandi sagði þegar komið var í [...] hafi þau fjögur setið inni í stofu og talað saman. Ekkert áfengi hafi verið drukkið. Í skýrslu sem stefnandi gaf fyrir lögreglu sagðist hún hafa drukkið fjóra bjóra í matarboðinu hjá vinkonu sinni. Stefndi B hafi farið inn í herbergi því að aðeins þar hafi mátt reykja. Stefnandi kveðst einnig hafa farið þangað til þess að reykja. Í herberginu hafi verið einbreitt rúm þar sem hún settist. Stefndi B hafi setið á stól og þau verið að tala saman, en ekkert að kyssast eða þess háttar. B hafi reiðst, tekið um hálsinn á sér og sett hina höndina fyrir munninn. Ekkert vissi hún hvers vegna B hefði reiðst. Stefnandi kveðst hafa sagt að hún væri hætt að sæta ofbeldi. Hún hafi eitt sinn verið í sambúð og sambýlismaðurinn einu sinni barið hana. B hafi aftur tekið sig hálstaki, en sleppt síðan takinu og beðist fyrirgefningar. Við þetta hafi hún orðið hrædd. Næst hafi B skipað sér að fara úr buxunum sem hún hafi gert. Hún hafi áfram verið í jakka, bol og sokkum. Síðan hafi B farið upp á sig og haft við sig samfarir. Stefnandi kvaðst ekki hafa þorað að kalla á þá C og D. Þá hafi þeir tveir komið inn í herbergið þar sem B hafi legið ofan á sér. Stefnandi kvaðst ekki viss um hvort þeir hafi komið inn á sama tíma eða í sitt hvoru lagi. Annar hafi staðið fyrir framan sig á nærbrókunum og hafi hún átt að totta hann. Það hafi líklega verið stefndi D þótt hún væri ekki viss um það. Hinn hafi verið nakinn. Þegar stefnandi var beðin um að lýsa hvað hefði gerst næst kvað hún eins og þetta hefði átt að ganga hringinn, totta einn og annar upp á sig og svo koll af kolli. Stefnandi taldi að tveir stefndu hefðu haft við sig samfarir. Stefnandi taldi að eitthvert hvísl hefði verið í herberginu en hún hefði bara lokað augunum. Hugsunin hjá sér hefði verið sú að streitast ekki á móti en hún hefði verið nýbúin að sjá þátt þar sem það hefði komið fram. Hún hafi verið dofin og hrædd og hugsað um það að halda lífi. Hún hefði reynt að leyna því að hún væri hrædd. Stefnandi kvaðst kannast við það að nei ætti að þýða nei þegar um hættu á nauðgun væri að ræða en verið lömuð af ótta. Hún hafi haft áhyggjur af dóttur sinni og fermingu hennar. Stefnandi kvaðst ekki muna hvort stefndu, C og D, hefðu eitthvað talað við sig inni í herberginu og sagði að þeir hefðu ekki ógnað sér. Stefnandi kvaðst heldur ekki muna hvort B hefði viljað hafa mök við sig á nýjan leik og æst sig vegna þess. Stefnandi kvaðst síðan hafa spurt að því hvort hún mætti fara á klósettið og hafi það verið leyft. Hún hafi verið með símann í vasanum og ætlað að hringja í neyðarlínuna. B hafi þá komið inn á klósettið og spurt hvort hún væri með síma og hún ekki þorað annað en að láta hann fá símann. Stefnandi kvaðst hafa spurt stefndu hvort hún mætti klæða sig og hafi hún mátt það. Hún hafi þá klætt sig en látið nærbuxurnar í vasann. Stefnandi kvað B hafa beðið sig um símanúmerið hjá sér, látið það í eigin síma og eigið símanúmer í síma stefnanda. Stefnandi kvaðst hafa grátið stanslaust á þessum tíma allt frá því að hún fór á klósettið þar sem hún hafi fengið niðurgang. C hafi síðan komið og beðið hina tvo um að fara út sem þeir hafi gert. C hafi beðið sig að vera um nóttina. Það væri betra fyrir hana. Stefnandi kvaðst ekki hafa óttast C eins mikið og B sem hafi verið ógnvekjandi. Eftir það hafi hún ætlað að fara en C sagt að þeir myndu bíða eftir henni fyrir utan. Eina hugsunin hjá sér hafi verið að komast út og burt. C hefði fylgt sér út á götu. Hún hefði þá hlaupið að [...] þar sem kunningjafólk móður sinnar búi. Þar hafi hún hringt dyrabjöllunni, en ekki hafi verið opnað. Hún hafi hringt á neyðarlínuna. Þegar opnað var hafi komið maður til dyra en það hafi verið nýr maður kunningjakonu móður sinnar. Stefnandi kvaðst hafa látið manninn fá símann sinn en þá hafi lögreglan verið í símanum. Lögreglan hafi síðan komið, hún hafi farið inn í lögreglubílinn og talað við lögregluna. Í því hafi síminn sinn hringt og hafi hún séð að B var í símanum. Stefnandi kvaðst hafa látið lögregluna fá símann og sagt henni að þetta væri einn af þeim. Lögreglan hafi farið með sig á neyðarmóttökuna. Stefnandi kvaðst hafa verið alveg frávita á þessum tíma af hræðslu og verið í sjokki. Að skoðun þar lokinni hafi hún farið beint til E vinkonu sinnar en hún kvaðst ekki hafa þorað heim af ótta við að stefndu myndu koma þangað. Sálfræðingur á neyðarmóttökunni hafi ekki viljað að hún væri ein. Stefnandi kvaðst hafa verið nokkra daga hjá E vinkonu sinni. Dóttir sín hafi verið hjá ömmu sinni og afa á þeim tíma er hún dvaldi hjá E. Þegar hún hafi komið heim hefði hún dregið fyrir alla glugga, haft hnífa út um alla íbúð og sjónvarpið lágt stillt og lítil ljós. Stefnandi kvaðst ekki hafa þorað að fara út úr húsi. Ekki væri langt síðan að hún þyrði að fara í bæinn á kvöldin. Stefnandi kvaðst ekki hafa þorað að heimsækja móður sína sem byggi uppi í Breiðholti af ótta við að hitta stefndu. Stefnandi kvaðst ennþá vera í meðferð hjá Þórunni Finnsdóttur sálfræðingi. Stefndu hefðu ekki reynt að hafa samband við sig eftir þennan atburð. Stefnandi kvaðst ekki hafa átt við þunglyndi, veikindi eða svefntruflanir að stríða fyrir þennan atburð. Hún hefði verið í veikindaleyfi frá vinnu sinni frá því 6. ágúst 2000 en byrjað að vinna veturinn 2003-2004. Stefnandi kvaðst aðeins vinna klukkutíma á dag og vera ennþá í veikindaleyfi. Stefndi B sagði að þau hefðu fengið sér bjór þegar í [...] kom. Síðan hafi hann farið inn í herbergið þar sem mátti reykja og stefnandi á eftir. Þau hefðu setið þar og reykt og sötrað bjór. Hann hefði tekið utan um stefnanda og kysst hana. Vel hefði farið á með þeim og hann hefði fikrað sig áfram og káfað á stefnanda og ekki fundið fyrir mótþróa hjá henni heldur hefði hún tekið þessu vel. B kannaðist ekki við að hafa tekið stefnanda kverkataki þarna eða öðrum ámóta tökum. Stefnandi hefði sjálf klætt sig úr án þess að hann hefði sagt henni það. Hann hefði byrjað að hneppa frá fötunum og stefnandi klárað að klæða sig úr. Í skýrslu lögreglu sem tekin var af stefnda B 8. ágúst 2002 og hann staðfesti fyrir dómi segir m.a. eftirfarandi: „Hún [stefnandi] var eitthvað feimin í fyrstu og sagði við mig að vera ekki að þessu, ég hélt áfram að kyssa hana og síðan byrja ég að taka hana úr buxunum og þá gefur hún eftir og þegar ég er búinn að taka buxurnar hennar niður hné þá klárar hún sjálf að fara úr buxunum og nærbuxum.“ Síðan hefðu kynmök byrjað, stefnandi lagst á bakið og hann ofan á. Stefnandi hefði engan mótþróa sýnt og samfarirnar hefðu ekki verið með neinum erfiðismunum. Síðan hefði stefnandi snúið sér við og samfarirnar haldið áfram. Stefndi kvaðst þá hafa kallað í D í því skyni að athuga jarðveginn fyrir því að fleiri fengju að vera með í samförunum. Stefndi D hafi komið inn og verið klæddur. Stefndi B kveðst þá hafa sagt við stefnanda hvort hún væri tilbúin til þess að sjúga D sem hún hafi ekki svarað öðru vísi en með því að taka við liminum. Stefndi kvaðst hafa litið á það sem samþykki. Stefnandi hefði ekki svarað þessu með jái eða neii. Stefndi sagði að sér þætti það eðlilegt samneyti að fleiri en einn hefðu mök við konu á sama tíma. Hann hefði áður tekið þátt í slíku og einnig síðar. Þetta væri eðlilegur hluti af kynlífi. Stefndi kvaðst hafa hætt samförunum skömmu eftir að stefnandi byrjaði að sjúga D og ekki hefði hann fengið sáðfall. Hann hafi farið inn á klósett í framhaldi af því til að þrífa sig. D hafi orðið eftir inni. Stefndi kvaðst ekki muna hvort C hafi verið kominn inn í herbergið þegar hann fór á klósettið, en þegar hann kom þaðan hafi C verið kominn inn í herbergið. Stefndi kvaðst ekki hafa séð C hafa mök við stefnanda en séð aftan á hann eins og hann ætlaði að fara að gera eitthvað með henni en stefnandi hefði reist sig við og byrjað að reyna að sjúga C eða eitthvað. Hann kvaðst ekki hafa heyrt orðaskipti á milli þeirra. Stefndi kvaðst ekki viss um það hvort D hafi verið farinn út úr herberginu á þessum tíma. Stefndi kvaðst á þessum tíma hafa viljað halda kynmökum áfram við stefnanda og hafi ætlað að gera sig kláran til þess en það hafi hann ekki mátt. Stefnandi hafi þá hafnað sér. Stefndi kvaðst hafa brugðist fúll við. C hafi þá verið farinn út úr herberginu. Stefnandi hafi síðan farið á klósettið og kvaðst stefndi ekki muna hvort hún hefði komið grátandi þaðan út. Stefndi kvaðst hafa hreytt einhverju í stefnanda og hún farið að gráta eftir það. Stefndi kvað þá C og D hafa beðið sig að vera rólegan. Stefndi kannaðist ekki við að hafa bannað að hringt yrði í lögreglu. Þeir D hefðu skömmu seinna farið út úr íbúðinni en stefnandi orðið eftir. „Við fyrstu komu á Neyðarmóttöku var A í miklu tilfinningalegu uppnámi. Hún átti erfitt með að segja sögu sína, skalf og grét. Hún virtist óttaslegin og í viðbragðsstöðu sem birtist m.a. í óeðlilega sterkum viðbrögðum við lítilsháttar áreitum í umhverfinu. Í frásögn hennar kom fram að hún hafði upplifað mikinn ótta og hjálparleysi sem birtist m.a. í líkamsviðbrögðum sem þekkjast við ofsahræðslu, eins og niðurgangi eftir nauðgunina og þurrki á slímhúð í munni og kynfærum, sem hún hafði orð á að hefði valdið líkamlegum sársauka við nauðgunina.“ Þá er áhrifum á líðan og hegðan, sálfræðiprófum og meðferð lýst í skýrslunni. Niðurstaða sálfræðingsins er eftirfarandi: „Mat mitt er að A hafi orðið fyrir miklu andlegu áfalli þann 2. ágúst 2002. Líðan hennar og hegðun samsvarar líðan og hegðun sem þekkist hjá fólki sem hefur upplifað alvarleg áföll eins og t.d. nauðgun, stórslys eða hamfarir. Þegar máli A var vísað frá endurupplifði hún að miklu leyti sömu tilfinningar og hún hafði upplifað í kjölfar nauðgunarinnar. Það er því mat mitt að meðferð málsins innan réttarkerfisins hafi haft veruleg neikvæð áhrif á líðan hennar. Ef málið fer í áframhaldandi vinnslu innan kerfisins mun það væntanlega endurvekja slæmar minningar og tilfinningar hjá A og mun hún því fá áframhaldandi sálfræðistuðning.“ Sálfræðingurinn lýsir og hvernig málin standa hjá stefnanda með eftirfarandi orðum: „A hefur tekist vel að vinna úr sínum málum. Áfallastreitueinkennin hafa horfíð að miklu leyti. Í byrjun apríl tókst henni í fyrsta skipti að fara niður í bæ án þess að finna fyrir kvíða og óþægindum. Ennþá hefur hún þó ekki þorað í sund vegna fyrri upplifunar þar og ákveðnar aðstæður sem minna á atburðinn, td í kvikmyndum og fréttum geta vakið upp óþægilegar tilfinningar. A tókst að verulegu leyti að vinna á erfiðum tilfinningum í kjölfar frávísunar máls síns með því að finna nýjar leiðir til að leita réttar síns innan dómskerfisins.“ Sálfræðingurinn Þórunn Finnsdóttir staðfesti skýrslu sína og vottorð fyrir dóminum. Sálfræðingurinn kvað stefnanda hafa lengi átt í erfiðleikum eftir atburðinn og vanlíðan hennar hafi verið mikil alveg fram yfir áramót 2002-2003. Það hafi liðið dálítill tími þar til stefnandi hafi treyst sér til þess að tala um atburðinn. Þær prófanir sem hún hafi gert hafi sýnt sömu úrvinnslu stefnanda og almennt gerist þegar svona atburðir eigi sér stað. Erfitt hafi verið fyrir stefnanda að mynda tengsl og sagðist sálfræðingurinn því hafa haldið áfram meðferð stefnanda eftir að hún tók á móti henni á bráðamóttökunni sem annar sálfræðingur hefði annast að öðrum kosti. Sálfræðingurinn kvaðst kannast við að stefnandi hefði verið þunglynd áður en atburðurinn varð og haft einhver streitueinkenni. Sálfræðingurinn kvaðst ekki muna hvort stefnandi hefði sagt sér frá því að hún hefði verið þunglynd eða hún gert ráð fyrir því að svo væri. Þunglyndi og streita geti haft áhrif á það hvernig gangi að vinna úr áfalli eins og stefnandi hafi orðið fyrir. Þetta sé hins vegar millibreyta en geti ekki orðið orsakabreyta í áfallabreytunni. Sama máli gegni hafi maður orðið fyrir ofbeldi áður. Vinkona stefnanda, E, kom fyrir dóminn og sagðist hafa unnið með stefnanda frá árinu 1995 við gangavörslu í X-skóla. Stefnandi hafi komið heim til sín frá bráðamóttökunni, erfitt hafi verið að skilja hvað hún sagði og hún hafi verið eins og í losti. Vitnið sagði að sig minnti að stefnandi hefði verið hjá sér í vikutíma. Móðir stefnanda, G, kom fyrir dóminn. Ekki kom neitt það fram í vitnisburði hennar sem ástæða þykir til að gera grein fyrir í dóminum.
|
Mál nr. 364/2017
|
Aðild Fjármálafyrirtæki Handveð
|
Ágreiningur aðila sneri að því hvort að krafa sem E ehf. var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 112/2015 gert að greiða G hf., sem áður bar heitið G banki hf., hefði verið tryggð með veði samkvæmt tilgreindri handveðsyfirlýsingu. Samkvæmt yfirlýsingunni setti E ehf. að handveði til tryggingar öllum skuldbindingum sínum gagnvart G banka hf. stöðu allra peningamarkaðslána félagsins hjá bankanum. Fyrir lá að E ehf. hafði veitt G banka hf. peningamarkaðslán í tvígang á árinu 2008 en þeim lánum var síðar breytt í bundin innlán og þau framlengd þar til þau voru greidd af Í hf. til GH ehf., sem áður bar nafnið G hf. Þá hafði E ehf. veitt Í hf. bundið innlán á árinu 2011 sem einnig var deilt um hvort félli undir hið veðsetta samkvæmt handveðsyfirlýsingunni. Undir rekstri málsins í héraði var bú E ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og tók kröfuhafinn T ehf. við rekstri málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið vék stjórn G banka hf. frá í október 2008 og skipaði bankanum skilanefnd hefði eftirlitið tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda hins fallna banka til nýs banka sem nú bar heitið Í hf. Meðal þess sem ráðstafað hefði verið til hins nýja banka voru innlán sem E ehf. hafði veitt hinum fallna banka og framangreind handveðréttindi. Á hinn bóginn hefðu afleiðusamningar og fleiri samningar E ehf. orðið eftir hjá hinum fallna banka sem um síðir hefði krafið E ehf. um greiðslu skuldar samkvæmt samningunum og fengið áðurnefndan dóm fyrir skyldu E ehf. til greiðslu hennar. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hefði Í ehf. borið að standa GH ehf. skil á handveðsettum verðmætum til tryggingar þeirri kröfu og hefði það verið gert í kjölfar dómsins. Talið var að handveðsyfirlýsingin hefði tekið til framangreindra verðmæta er þau voru afhent bankanum og Í hf. og að þau verðmæti sem komið hefðu í þeirra stað hefðu einnig fallið undir handveðið. Var Í hf. því sýknað af kröfu T ehf. um endurgreiðslu lánanna þriggja.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 12. júní 2017. Hann krefst þess aðallega að stefndaverði gert að greiða sér 474.160.811 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindumfjárhæðum frá 20. október 2008 til greiðsludags, en til vara að honum verðigert að greiða sér 2.980.609,66 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá 20. október 2008 til greiðsludags, 1.013.720,03 danskarkrónur með sömu dráttarvöxtum frá 8. maí 2009 til greiðsludags og 131.130,21norskar krónur með sömu dráttarvöxtum frá 31. október 2011 til greiðsludags. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IMál þetta var höfðað fyrir héraðsdómi af Eignarhaldsfélagi RS ehf. Ermálið var tekið fyrir 4. janúar 2017 var bókað í þingbók að bú félagsins hefðiverið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október2016. Jafnframt að fyrir stefnanda hafi mætt nafngreindur lögmaður vegnaskiptastjóra þrotabúsins. Loks var bókað: ,,Í samræmi við framangreint er aðildstefnanda breytt með þeim hætti að stefnandi málsins er þrotabúEignarhaldsfélags RS ehf.“ Við næstu fyrirtöku í málinu 12. janúar 2017 varbókað: ,,Skiptastjóri í stefnanda ... upplýsir að á skiptafundi hafi veriðsamþykkt að fela kröfuhafanum Taxus ehf. að reka mál þetta fyrir dóminum afhálfu þrotabúsins, sbr. 130. gr. laga nr. 21/1991.“Við flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýsti lögmaður áfrýjanda aðfélagið hefði tekið við rekstri málsins og reki það í eigin nafni og á eiginkostnað og ábyrgð en til hagsbóta fyrir þrotabúið. Félagið gæti krafiðþrotabúið um endurgreiðslu kostnaðar að því marki sem þrotabúinu kynni aðáskotnast fé af málarekstrinum. Að réttu lagi átti þrotabúið þessu til samræmisekki að teljast aðili að málinu eftir þinghaldið 12. janúar 2017. Samkvæmtframangreindu og þar sem stefndi hefur ekki haft uppi dómkröfur sem varða aðildað málinu getur sá annmarki, sem lýst hefur verið á aðild þess, engu breytt umniðurstöðuna. IIÁgreiningsefni málsins lýtur að því hvortkrafa að fjárhæð 5.474.701.040 krónur auk vaxta, sem Eignarhaldsfélag RS ehf.var með dómi Hæstaréttar 3. desember 2015 í máli nr. 112/2015 gert að greiðaGlitni hf., hafi verið tryggð með veði samkvæmt handveðsyfirlýsingu 10. ágúst2007 að því marki sem hin veðsettu verðmæti hrykkju til. Samkvæmtyfirlýsingunni setti félagið að handveði til tryggingar öllum skuldbindingumsínum gagnvart Glitni banka hf. verðmæti sem tilgreind voru þannig: ,,Staðaallra peningamarkaðslána viðskiptamanns hjá bankanum eins og hún er á hverjumtíma þ.m.t. vextir, gengismunur og verðbætur“. Í yfirlýsingunni sagði einnig:,,Sé veðsett skjal innleyst má bankinn veita viðtöku og halda hjá sérinnlausnarfjárhæðinni til tryggingar ógjaldföllnum hlutum skuldbindingaveðsala. ... Verði vanskil eða aðrar vanefndir á skuldbindingum veðsalagagnvart bankanum, er honum heimilt að selja handveðið eða koma því í verð áhvern þann hátt annan, sem hann kýs, og ráðstafa andvirðinu til greiðslu á þeim,allt að vali bankans, fyrirvaralaust og án aðvörunar. Bankinn má og neyta allsþess réttar, sem útgefandi/veðsali hefur sjálfur yfir hinu veðsetta, svo sem aðveita viðtöku öllum tekjum eða arði, er veðið gefur af sér. Yfirlýsing þessifelur jafnframt í sér umboð til bankans til þess að framselja hið handveðsetta,kvitta fyrir allar greiðslur og framkvæma allt það sem með þarf og hann álítursér hagkvæmt til þess að handveðið geti komið honum að fullum notum, alltfyrirvaralaust og án aðvörunar.“Eignarhaldsfélag RS ehf. veitti veðhafanum, Glitni banka hf.,peningamarkaðslán í tvígang í ágúst og september 2008, eins og nánar greinir íhéraðsdómi. Þeim lánum var svo breytt í það sem nefnt var bundið innlán og þauframlengd þar til þau voru greidd af stefnda til Glitnis HoldCo ehf., sem ernúverandi nafn áðurgreinds veðhafa. Þá veitti Eignarhaldsfélag RS ehf. stefnda bundiðinnlán í nóvember 2011, sem einnig er deilt um hvort falli undir hið veðsettasamkvæmt handveðsyfirlýsingunni. Í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið vék stjórn Glitnis banka hf. frá ogskipaði bankanum skilanefnd 7. október 2008 tók eftirlitið ákvörðun 14. samamánaðar um ráðstöfun eigna og skulda hins fallna banka til nýs banka, NýjaGlitnis banka hf., sem nú ber nafn stefnda. Meðal þess sem ráðstafað var tilhins nýja banka voru innlán þau, sem Eignarhaldsfélag RS ehf. hafði veitt hinumfallna banka og handveðréttindi þau, sem áður greinir. Á hinn bóginn voruafleiðusamningar og fleiri samningar eignarhaldsfélagsins eftir hjá hinumfallna banka, sem um síðir krafði það um greiðslu skuldar samkvæmt þessumsamningum og fékk í desember 2015 áðurnefndan dóm fyrir skyldu þess tilgreiðslu skuldarinnar. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins bar stefnda að standaGlitni HoldCo ehf. skil á handveðsettum verðmætum til tryggingar þeirri kröfusem síðastgreint félag átti á hendur Eignarhaldsfélagi RS ehf. Var það gert íjanúar 2016 í kjölfar áðurgreinds dóms Hæstaréttar.Fallist verður á með héraðsdómi að handveðsyfirlýsingin hafi tekið til framangreindraverðmæta er þau voru afhent bankanum og stefnda og að þau verðmæti sem komiðhafa í þeirra stað falli einnig undir handveðið. Að gættu öllu framangreinduverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans á þann háttsem í dómsorði greinir.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, semákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu áfrýjanda, Taxus ehf.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti,samtals 2.000.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 26. apríl 2017IMál þetta, sem dómtekið var 29. mars 2017, erhöfðað með stefnu áritaðri um birtingu en dagsetningu birtingar er þó ekkigetið. Stefnandi er Taxus ehf., fyrir hönd þrotabús Eignarhaldsfélags RS ehf.,en stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Málið var þingfest afEignarhaldsfélagi RS ehf. 20. september 2016. Þegar undirritaður dómari tókmálið fyrst fyrir 4. janúar 2017 var upplýst að bú stefnanda hefði verið tekiðtil gjaldþrotaskipta með úrskurði dómsins 5. október 2016. Því til samræmis varaðild stefnanda breytt með þeim hætti að stefnandi málsins væri þrotabúEignarhaldsfélags RS ehf. Í fyrirtöku málsins 12. janúar 2017 var upplýst að áskiptafundi hafi verið samþykkt að fela kröfuhafanum Taxus ehf. að reka málþetta fyrir dóminum af hálfu þrotabúsins. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verðigert að greiða honum 474.160.811 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 5.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 448.581.754 krónum frá 20.október 2008, af 471.455.333 krónum frá 8. maí 2009 og af 474.160.811 krónumfrá 31. október 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verðigert að greiða honum 2.980.609,66 evrur (EUR), auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá20. október 2008 til greiðsludags; 1.013.720,03 danskar krónur (DKK), aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 8. maí 2009; og 131.130,21 norska krónu(NOK), auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 31. október 2011 til greiðsludags.Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndaað mati dómsins.Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnandaen til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.IIStefnandi er einkahlutafélag og mun hafa veriðstofnaður á árinu 2004. Stefnandi mun hafa átt í umfangsmiklum viðskiptum viðGlitni banka hf. um afleiður og gjaldeyri. Hinn 10. ágúst 2007 gerðu stefnandi,sem þá hét RedSquare Invest ehf., og Glitnir banki hf. með sér samning umgjaldeyrisstýringu. Samkvæmt samningnum tók bankinn við 50 milljónum króna,,til sérstakrar fjárfestingar í gjaldeyri samkvæmt skilmálum samnings þessa“.Tekið er fram í 1. kafla samningsins að stefnanda sé hvenær sem er heimilt aðauka við þá upphæð sem hann hafi þegar afhent bankanum ,,og gilda ákvæðisamnings þessa einnig um hana“. Þá skyldi stefnandi tilkynna um það með a.m.k.mánaðar fyrirvara, vildi hann lækka umrætt fjármagn. Áskilið er að stefnanditilkynnti um breytingar á fjármagni sínu með sannanlegum hætti. Þá er tekiðfram að fjárfestingarframlag stefnanda á hverjum tíma verði ,,varðveitt á lokuðupeningamarkaðsinnláni eða læstum viðskiptareikningi á meðan samningur þessi erí gildi“. Féð verði handveðsett til tryggingar viðskiptunum, sbr.handveðsyfirlýsingu sem væri undirrituð samhliða þessum samningi. Samkvæmt umboði sem fylgir umræddum samningiveitti stefnandi bankanum ,,fullt og ótakmarkað umboð til þess að gera samningameð gjaldeyri í nafni [stefnanda], í samræmi við samning umgjaldeyrisstýringu“. Tekið er fram í umboðinu að það næði jafnframt meðalannars til þess að stofna í nafni stefnanda bankareikninga oggjaldeyrisreikninga hjá bankanum og að ráðstafa greiðslum inn og út afbankareikningum í samræmi við framangreindan samning. Umboðið skyldi gilda þartil samningur stefnanda við bankann um gjaldeyrisstýringu félli úr gildi. Sama dag, 10. ágúst 2007, gaf stefnandi úthandveðsyfirlýsingu til Glitnis banka hf. Með yfirlýsingunni setti stefnandi aðhandveði stöðu ,,allra peningamarkaðslána viðskiptamanns hjá bankanum eins oghún er á hverjum tíma þ.m.t. vextir, gengismunur og verðbætur“. Tekið er meðalannars fram í handveðsyfirlýsingunni að sé ,,veðsett skjal innleyst [megi]bankinn veita viðtöku og halda hjá sér innlausnarfjárhæðinni til tryggingarógjaldföllnum hlutum skuldbindinga veðsala“. Verði vanskil eða aðrar vanefndirá skuldbindingum veðsala gagnvart bankanum sé honum heimilt að selja handveðiðeða koma því í verð á hvern þann hátt sem hann kýs og ráðstafa andvirðinu tilgreiðslu á þeim, allt að vali bankans, fyrirvaralaust og án aðvörunar. Þá feliyfirlýsingin í sér umboð til bankans til þess að framselja hið handveðsetta,kvitta fyrir allar greiðslur og framkvæma allt sem með þurfi og bankinn álítisér hagkvæmt til þess að handveðið geti komið honum að fullum notum, alltfyrirvaralaust og án aðvörunar.Hinn 7. nóvember 2007 undirritaði fyrirsvarsmaðurstefnanda samþykki þar sem hann lýsir því meðal annars yfir að hann hafi fengiðog samþykkt meðfylgjandi verklagsreglur Glitnis um framkvæmd viðskiptafyrirmælaog að hann hafi reglulegan aðgang að internetinu og samþykki að fá framvegisupplýsingar með rafrænum hætti, þar með talið af vefsíðu Glitnis. Meðeyðublaðinu var því lýst að starfsemi stefnanda væri fjárfestingarfélag og að,,þekking og reynsla“ stefnanda af fjármálgerningum væri ,,mikil reynsla“. Þaráður, eða 6. janúar 2006, hafði stefnandi ritað undir almenna skilmála vegnamarkaðsviðskipta Íslandsbanka hf. Aðilar máls eru sammála um að stefnandi varfagfjárfestir.Mál þetta á rætur að rekja til innlána stefnandahjá stefnda. Í fyrsta lagi er ágreiningur um tvo samninga sem stefnandi gerðivið Glitni banka hf. um peningamarkaðslán. Fyrri samningurinn var gerður 18.ágúst 2008 og er auðkenndur nr. FD0000081972. Lánið var að fjárhæð 2.939.500evrur og var á gjalddaga mánuði síðar, 18. september sama ár. Vextir voru ákveðnir8,28 ársvextir og skyldi greiða vextina, að fjárhæð 20.958,64 evrur, ágjalddaga. Á gjalddaga skyldi bankinn því greiða samtals 2.958.362,78 evrur.Hinn 18. september 2008 var samningurinn framlengdur og var nýr gjalddagiákveðinn 20. október sama ár. Vextir voru ákveðnir 9,40 ársvextir og skyldigreiða vextina, að fjárhæð 24.718,76 evrur, á gjalddaga. Á gjalddaga skyldibankinn því greiða samtals 2.980.609,66 evrur. Síðari samningurinn var gerður22. september 2008 og er auðkenndur nr. FD0000084369. Lánið var að fjárhæð956.475 danskar krónur og var á gjalddaga 8. maí 2009. Vextir voru ákveðnir10,5 ársvextir og skyldi greiða vextina, að fjárhæð 63.605,59 danskar krónur, ágjalddaga. Á gjalddaga skyldi bankinn því greiða samtals 1.013.720,03 danskarkrónur. Í báðum samningunum eru almennir skilmálar sem eru samhljóða. Þar ertekið fram að um samninginn gildi ,,Almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti íGlitni banka hf.“ og ,,Almennir skilmálar um framvirk gjaldmiðlaviðskipti“,útgefnir af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóðaí febrúar 1998 (1. útgáfa) sem stefnandi hafi kynnt sér og samþykkt.Hinn 7. október 2008 var Glitni banka hf. skipuðskilanefnd og þann 14. október sama ár tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun umráðstöfun á nánar tilgreindum eignum og skuldum bankans til stefnda, sbr. 100.gr. a laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008,um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegnasérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Ekki er um það deilt að umræddpeningamarkaðslán voru á meðal þeirra skuldbindinga sem færðust yfir tilstefnda. Skuldir stefnanda við Glitni banka hf. voru hins vegar ekki fluttaryfir til stefnda. Meðdómi Hæstaréttar Íslands 3. desember 2015 í máli nr. 112/2015 var stefnandidæmdur til þess að greiða Glitni hf., áður Glitni banka hf., 5.474.701.040krónur ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði, á grundvelli tveggja samninga,annars vegar samnings um framvirk skuldabréfakaup og hins vegar skiptasamnings.Peningamarkaðslánið nr. FD0000081972 var framlengteinhliða af stefnda tvívegis, frá 20. október 2008 til 12. janúar 2009 og afturfrá 12. janúar 2009 til 1. júlí 2009. Eftir það var fjárhæð lánsins,3.008.499,01 evra, lögð inn á reikning sem bundið innlán. Stefndi hefur síðar framlengtlánið ítrekað. Samkvæmt síðustu framlengingu lánsins var það á gjalddaga 30.september 2013 og nam þá 3.056.213,17 evrum. Framlögð gögn eru misvísandi umhvort peningamarkaðslánið nr. FD0000084369 var framlengt eftir 8. maí 2009 eðafjárhæð lánsins þá þegar lögð inn á reikning sem bundið innlán, en ímálatilbúnaði aðila miða báðir aðilar við að lánið hafi verið framlengteinhliða af stefnda einu sinni frá 8. maí 2008 til 1. júlí 2009. Eftir þann daghefur stefndi framlengt lánið ítrekað. Samkvæmt síðustu framlengingu bundnalánsins var það á gjalddaga 30. september 2013 og nam þá 1.028.280,79 dönskumkrónum.Ágreiningur er í öðru lagi um bundið innlánstefnanda hjá stefnda. Lánið var veitt 4. október 2011 og var á gjalddaga 31.október sama ár. Fjárhæð lánsins var 130.949,50 norskar krónur. Að sögn stefndaer fjárhæðin til komin vegna sölu á verðbréfum sem hafi verið í tryggingasafnistefnanda. Lánið skyldi bera 2,30% ársvexti og átti að greiða vextina, aðfjárhæð 225,89 norskar krónur, á gjalddaga lánsins. Á gjalddaga skyldi bankinnþví greiða samtals 131.130,21 norska krónu. Stefndi framlengi lánið eftir þaðeinhliða frá 31. október 2011 til 30. nóvember sama ár og síðan ítrekað.Samkvæmt síðustu framlengingu lánsins var það á gjalddaga 31. október 2013 ognam þá 134.531,08 norskum krónum.Með bréfi, dags. 18. nóvember 2013, krafðiststefnandi þess að stefndi greiddi honum andvirði peningamarkaðslánsins í evrumog lánsins frá 4. október 2011 auk dráttarvaxta. Stefndi hafnaði þeirri kröfumeð bréfi, dags. 4. desember 2013. Stefnandi ítrekaði kröfu sína með bréfi,dags. 6. desember 2013, en stefndi hafnaði kröfunni aftur með bréfi, dags. 11.desember 2013. Í janúar 2016 greiddi stefndi Glitni Hold Co ehf.,áður Glitnir banki hf., andvirði innstæðna stefnanda. Í samræmi við undanþáguSeðlabanka Íslands til Glitnis, dags. 16. desember 2015, var fjárhæðin greiddSeðlabankanum þann 4. febrúar 2016.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnumþann 5. október 2016, var bú stefnanda tekið til gjaldþrotaskipta.IIIStefnandi byggir kröfur sínar á meginreglufjármunaréttarins um skuldbindingargildi samninga. Tilvist og efni þeirraþriggja samninga um lánveitingar stefnanda til stefnda séu óumdeild. Allirsamningarnir hafi haft umsaminn gjalddaga og á þeim tíma hafi stefnda borið aðgreiða stefnanda skuld samkvæmt samningunum. Þannig hafi stefnda borið aðgreiða stefnanda 2.980.609,66 evrur þann 20. október 2008, 1.013.720,03 danskarkrónur þann 8. maí 2009 og 131.130,21 norska krónu þann 31. október 2011. Samningarnir um lánin hafi með engu móti takmarkaðfrjálsan ráðstöfunarrétt stefnanda á hinum lánuðu fjármunum eftir að gjalddagilánanna var kominn og stefnda bar að endurgreiða þá stefnanda. Lánunum hafiekki verið ætlað að framlengjast sjálfkrafa, enda hafi stefnandi hvorki samiðum slíkt við Glitni hf. né stefnda. Stefnandi hafi heldur aldrei samið viðstefnda um framlengingu neins þeirra þriggja lána sem um ræðir. Óundirritaðarkvittanir fyrir svokölluðum framlengingum lánanna hafi enga þýðingu og ljóst séað lánin hafi aldrei verið framlengd svo gildi hefði gagnvart stefnanda.Enn síður sé fyrir hendi viðskiptavenja umsjálfkrafa framlengingu peningamarkaðslána viðskiptamanna tilfjármálafyrirtækja eða samninga slíkra aðila um bundin innlán. Peningamarkaðslángeti hvort heldur er verið innlán eða útlán. Þannig semji stefndi og önnurfjármálafyrirtæki bæði um peningamarkaðslántökur frá viðskiptamönnum sínum ogpeningamarkaðslánveitingar til þeirra. Væri viðskiptavenja fyrir því aðpeningamarkaðslán framlengdust sjálfkrafa, hlyti það einnig að fela í sér aðþegar viðskiptamenn fjármálafyrirtækja væru lántakar slíkra lána, framlengdustlán til þeirra sjálfkrafa, án þess að það fjármálafyrirtæki sem værilánveitandi þyrfti að hafa að því nokkurn atbeina. Viðskiptamanni myndi aldreilánast að byggja á slíkri venju gagnvart fjármálafyrirtæki. Það geti stefndiheldur ekki gert gagnvart stefnanda. Það sama eigi við um bundin innlán.Stefnda hafi verið í lófa lagið að koma greiðslumtil stefnanda á gjalddögum lánanna þriggja. Stefndi hafi haft allar upplýsingarum bankareikninga stefnanda, þar á meðal um óbundinn innlánsreikning félagsinshjá bankanum nr. 515-26-4240. Teldi bankinn vafa leika á að hann fullnægðigreiðsluskyldu sinni með því að leggja endurgreiðslur lánanna inn á þannreikning, hefði honum verið rétt að geymslugreiða umrædda fjármuni, sbr. 1. gr.laga nr. 9/1978, um geymslufé. Ástæða þess að stefnandi gerði ekki fyrr kröfu áhendur stefnda um endurgreiðslu peningamarkaðslána sinna til hans, sé sú aðstefnandi hafi ekki verið í aðstöðu til þess að láta reyna á fullyrðingarGlitnis hf. og stefnda um að Glitnir hf. ætti veðrétt í endurgreiðslum lánannaþriggja. Háttsemi stefnda hafi síðan ekki gert annað en að gefa röngumstaðhæfingum hans og Glitnis hf. aukna vigt. Þannig hafi stefnandi aldreifengið upplýsingar frá stefnda um vörslur eða meðferð umræddra fjármuna né neinyfirlit eða tilkynningar þar að lútandi, fyrr en hann hafi sjálfur kallað eftirþeim á seinni hluta árs 2013. Fullyrðingar stefnda um annað í samskiptum aðilaséu rangar og ósannaðar. Stefndi og Glitnir hf. hafi á því tímabili sem umræðir farið með endurgreiðslurnar sem renna áttu til stefnanda eins og þær væruþeirra eigið fé og þeim til frjálsrar ráðstöfunar. Það sjáist best á því aðþessir aðilar hafi gert tugi samninga sín á milli eða við sjálfa sig umráðstöfun þeirra. Framangreind háttsemi sé ein ábyrg fyrir því að stefndi hafiekki hafist handa við innheimtu endurgreiðslnanna fyrr en hann hafi loks fengiðafrit af handveðsyfirlýsingu sinni til Glitnis hf. Þá fyrst hafi hann getaðstaðreynt þann rétt sem hann hafi alltaf talið sig eiga og lagt fram gögn semstaðfestu þann rétt.Efni handveðsyfirlýsingar stefnanda til Glitnishf. sýni að fullyrðingar stefnda og Glitnis hf. um tryggingarréttindi hinssíðarnefnda yfir endurgreiðslum lánanna þriggja séu rangar. Samkvæmttryggingarbréfinu hafi Glitni banka hf. verið sett að handveði „[s]taða allrapeningamarkaðslána viðskiptamanns hjá bankanum eins og hún er á hverjum tíma þ.m.t.vextir, gengismunur og verðbætur“. Framangreind veðsetning hafi hins vegar ekkináð til neinna annarra fjármuna stefnanda hjá bankanum en peningamarkaðslána,hvorki innlána né nokkurrar annarrar inneignar stefnanda hjá bankanum. Hún hafiheldur ekki náð til peningamarkaðslána hjá neinum öðrum en Glitni banka hf.Stefnandi hafi aldrei, hvorki íhandveðsyfirlýsingunni né annars staðar, gengist undir neins konarskuldbindingu um að peningamarkaðsinnlán hans hjá Glitni banka hf. næmueinhverri lágmarksfjárhæð á hverjum tíma eða að einhver tiltekinpeningamarkaðslán skyldu framlengjast umfram gjalddaga. Stefnandi hafi þurft aðsamþykkja slíka skuldbindingu með ótvíræðum hætti til að hún væri til staðar.Fyrir tilvist slíkrar skuldbindingar hafi stefndi sönnunarbyrði. Þvert á mótigeri handveðsyfirlýsingin sjálf ráð fyrir að staða þeirra peningamarkaðslánasem þar séu sett að veði geti breyst. Það að sérstaklega sé getið um það íyfirlýsingunni að veðið nái einnig til vaxta sem falli til, sýni að þegar talaðsé um stöðu peningamarkaðslánanna eins og hún sé á hverjum tíma sé ekki átt viðbreytingar á stöðu þeirra vegna áfallinna vaxta.Skuldbindingar sem takmarki ráðstöfunarheimildirveðsala yfir fjármunum sem handveðsettir eru fjármálafyrirtækjum séu síður ensvo óþekktar, en þær séu þá undantekningarlaust skýrar og ótvíræðar. Þannig séþví háttað með handveðsyfirlýsingu stefnanda gagnvart Glitni hf. varðandiVS-reikning hans hjá bankanum nr. 67621. Í þeirri yfirlýsingu segi: „Rafrænverðbréf í safninu eru varðveitt á VS-reikningi í umsjón Glitnis banka hf. semeinn hefur aðgang að hinu veðsetta og einn hefur heimild til þess að ráðstafabréfunum á meðan veðsetning þessi varir.“ Þessi munur á efnihandveðsyfirlýsinganna staðfesti enn frekar að þeir fjármunir sem losnuðu þegarpeningamarkaðslán stefnanda til Glitnis banka hf. runnu út hafi átt að verahonum til frjálsrar ráðstöfunar.Þar sem umrædd peningamarkaðslán hafi ekki veriðframlengd af stefnanda eftir að þau runnu sitt skeið, hafi stefnandi ekki áttnein peningamarkaðslán hjá stefnda frá gjalddaga þeirra. Hvorki Glitnir bankihf. né neinn annar aðili hafi því átt tryggingarréttindi yfir umræddumfjármunum frá þeim tíma.Álitamál kunni að vera hvort peningamarkaðslán,sem stofnað var til við Glitni hf. en sem flutt var fyrir gjalddaga til stefndavegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008, falli undir þauveðréttindi þar til lánið sé á gjalddaga. Telji dómurinn að stofnast hafi tilpeningamarkaðslána frá stefnanda til stefnda hljóti að vera óumdeilt að slíklán geti ekki fallið undir handveðsyfirlýsinguna.Telji dómurinn framlengingar stefnda á lánunumþremur hafa eitthvert gildi, hafi lánin í evrum og dönskum krónum ekki veriðpeningamarkaðslán frá 1. júlí 2009, annars vegar, og 8. maí 2009, hins vegar.Frá því tímamarki hafi þau verið svokölluð bundin innlán. Lánið í norskumkrónum hafi alla tíð verið svokallað bundið innlán. Þegar af þessum sökum hafilánin í evrum og dönskum krónum ekki getað fallið undir handveðsyfirlýsingunafrá ofangreindum dagsetningum og lánið í norskum krónum hafi aldrei getað gertþað. Þannig geti samþykki dómsins við gildi þeirra framlenginga sem stefndihafi haldið fram, aldrei haft önnur áhrif en að færa gjalddaga tveggja lánannaaftur til 1. júlí og 8. maí 2009 og lækka dráttarvexti sem því nemur en áhrifiná þriðja lánið væru engin.Leiki einhver vafi á skýringu ákvæðahandveðsyfirlýsingar stefnanda til Glitnis hf. verði að líta til þess aðveðhafi hafi verið fjármálafyrirtæki á þeim tíma sem um ræðir, hann hafi samiðhandveðsyfirlýsinguna og það hafi staðið upp á hann að tryggja að orðalagyfirlýsingarinnar endurspeglaði með ótvíræðum hætti vilja hans. Hafi eitthvaðskort þar á verði Glitnir hf. að bera hallann af því. Stefnandi byggir fjárhæð aðalkröfu sinnar á því aðvegna fyrirmæla Seðlabanka Íslands til íslensku bankanna strax viðefnahagshrunið haustið 2008, reglna bankans um gjaldeyrismál frá 28. nóvember2008, sem voru fyrstar í röð slíkra reglna sem síðan hafa felldar úr gildi ognýjar innleiddar, ásamt lögum nr. 87/1992, um gjaldeyrismál, sé rétt að metaendurgreiðslur stefnanda til íslenskra króna á gjalddögum þeirra og reiknadráttarvexti sem eigi við um íslenskar krónur af viðkomandi fjárhæðum.Framangreindar reglur hafi leitt til þess að ekkert hafi verið hægt að gera viðþær erlendu myntir sem lánin voru í þegar þau voru á gjalddaga, annað en aðlána þær íslenskum fjármálafyrirtækjum svo gott sem vaxtalaust. Því verði aðtelja augljóst að stefnandi hafi skipt endurgreiðslunum í íslenskar krónur. Þarsem það sé alfarið sök stefnda að stefnandi hafi ekki fengið fjármunina ágjalddögum lánanna verði sönnunarbyrðin lögð á hann um að stefndi hafi ekkiskipt peningunum úr gagnslausri erlendri mynt í nothæfar íslenskar krónur. Íöllu falli verði ekki lögð rík sönnunarbyrði á stefnanda um það atriði. Þáverði einnig að líta til þess að á gjalddögum lánanna hafi gengi íslenskukrónunnar gagnvart þeim gjaldmiðlum, sem stefnda bar að endurgreiða stefnandalánin í, verið afar lágt og því aldrei hagstæðara að skipta erlendum myntum íkrónur.Stefnandi byggir fjárhæð varakröfu sinnar á því aðdómurinn hafi ekki fallist á að rétt sé að miða við að stefnandi hafi skiptendurgreiðslum lánanna í íslenskar krónur. Sé þá gerð krafa um að stefndi inniendurgreiðslurnar af hendi í samningsmyntum og að dráttarvextir verði reiknaðirmeð þeim hætti sem við eigi um myntirnar.Stefnandi byggir á almennum reglumfjármunaréttarins um skuldbindingargildi samninga. Þá byggir hann á almennumreglum samningaréttarins um stofnun löggerninga. Loks byggir stefnandi á lögumnr. 9/1978, um geymslufé. Krafa um dráttarvexti byggist á III. kafla laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 5. gr.Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. IVStefndi vísar til þess að stefnandi hafi afhentstefnda fjármuni til tryggingar efndum viðskiptasamninga sem Glitnir banki hf.hafi gert fyrir hönd stefnanda. Samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands 3. desember2015 í máli nr. 112/2015 hafi stefnandi skuldað Glitni banka hf. röska 5,4milljarða króna auk dráttarvaxta vegna uppgjörs skiptasamninga. Stefndi hafi núafhent hina veðsettu fjármuni til veðhafans, Glitnis hf., í þágu stefnanda ogtil lækkunar á skuld hans samkvæmt umræddum dómi. Þar með hafi stefndi losnaðundan skuldbindingum sínum samkvæmt upphaflegum samningum og ákvörðunFjármálaeftirlitsins frá október 2008. Veði hafi aldrei verið aflétt affjármununum og því hafi aldrei stofnast til þeirrar greiðsluskyldu gagnvartstefnanda sem málsókn hans byggi á.Stefndi byggir á því að stefnandi hafi 10.ágúst 2007 gert samning við Glitni banka hf. um gjaldeyrisstýringu. Þar komifram að stefnandi óski eftir því aðbankinn taki við 50 milljónum króna til sérstakrar fjárfestingar í gjaldeyri ogsé viðskiptamanni hvenær sem er heimilt að auka við þá upphæð sem hann hefurafhent bankanum til fjárfestingar samkvæmt samningnum og „gilda ákvæði samningsþessa einnig um hana“. Óski viðskiptamaður eftir lækkun á umræddu fjármagniskuli hann tilkynna það með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara með sannanlegumhætti. Í samningnum sé jafnframt kveðið á um að fjárfesting viðskiptamanns áhverjum tíma verði varðveitt á lokuðu peningamarkaðsinnláni eða læstumviðskiptareikningi á meðan samningurinn sé í gildi og að fjármunirnir verðihandveðsettir til tryggingar viðskiptunum. Starfsmenn bankans muni takaeinhliða ákvarðanir um fjárfestingastefnu og einstakar fjárfestingar ogsamninga. Viðskiptamaður geti ekki krafist breytinga á samningnum né mælt fyrirum framkvæmd einstakra viðskipta.Samningurinn sé ótímabundinnog gildi frá samningsdegi en sé uppsegjanlegur af hálfu samningsaðila og skuliuppsögn gerð með sannanlegum hætti með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara. Samkvæmtsamningnum hafi Glitnir banki hf. fullt og ótakmarkað umboð á gildistíma samningsinstil að gera samninga í nafni viðskiptamanns í samræmi við samninginn. Ljóst séaf samningnum að umboðið nái til undirritunar allra skjala sem séu nauðsynleg ítengslum við viðskiptin, ráðstöfun greiðslna inn og út af bankareikningum,uppgjörs samninga, stofnun peningamarkaðsinnlána, ráðstöfunar andvirðissamninga og gerðar nýrra samninga. Umboðið gildi á meðan samningur sé í gildiog fjármunir séu handveðsettir á meðan samningurinn sé í gildi.Stefnandi hafi gengist undirhina almennu skilmála vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. í janúar 2006.Þar séu ítarleg ákvæði um það hvernig staðið sé að töku trygginga við upphafviðskipta, viðbótartryggingar o.fl. Aðilar hafi átt í samskiptum á árinu 2008um fyrirkomulag trygginga og kjör af þeim innstæðum sem stóðu til tryggingar.Peningamarkaðslán stefnanda ogframangreindur samningur hafi flust yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 14.október 2008 um ráðstöfun á nánar tilgreindum eignum og skuldum Glitnis bankahf. til stefnda, sbr. 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008, en tryggingaréttindin hafi þó áfram verið hjá Glitni á grundvelli 2.gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.Hinn 12. ágúst 2008 hafiSveinn Biering Jónsson, meðstjórnandi, framkvæmdastjóri, prókúruhafi og eigandistefnanda, sent tölvupóst til Glitnis banka hf. þar sem hann hafi óskað eftirað bankinn taki við frekari innlánum í gjaldeyri. Þeir fjármunir hafi falliðundir fjárfestingar eða tryggingar fyrir þeim samkvæmt samningnum. Einnig séljóst af tölvupósti frá 1. febrúar 2008 að umrædd innlán séu til tryggingar áafleiðuviðskiptum. Þegar stefnandi hafi afhent stefnda 130.949,50 norskarkrónur 4. október 2011 hafi þær einnig fallið undir framangreindan samning umgjaldeyrisstýringu og handveðsyfirlýsingu stefnanda frá því í ágúst 2007.Stefnandi hafi ekki sagt uppframangreindum samningi um gjaldeyrisstýringu og sé hann því enn í gildi. Þáhafi stefnandi ekki óskað eftir lækkun á þeirri upphæð sem sé ígjaldeyrisstýringu hjá bankanum. Samkvæmt skýrum ákvæðum samningsins hafistefndi haft fullt leyfi til að framlengja umrædd innlán og því sé enginngrundvöllur fyrir endurgreiðslukröfu stefnanda í málinu.Fallist dómurinn ekki á aðumrædd innlán falli undir samning stefnanda um gjaldeyrisstýringu, telurstefndi allt að einu enga stoð fyrir kröfum stefnanda þar sem framkvæmd stefndasé í alla staði í samræmi við venjur í bankaviðskiptum sem stefnandi eigi aðþekkja.Hinn 26. október 2007 hafistefnanda borist tilkynning frá Glitni banka hf. um að hann væri flokkaður semfagfjárfestir og þeirri flokkun hafi ekki verið andmælt, m.a. í áðurnefnduhæstaréttarmáli. Af fyrrnefndri tilkynningu megi sjá að með fagfjárfestum séátt við viðskiptavini sem búa yfir mikilli reynslu, þekkingu ogsérfræðikunnáttu og að skyldur fjármálafyrirtækis gagnvart þeim séu minni engagnvart almennum fjárfestum. Þá liggi fyrir undirrituð yfirlýsing frástefnanda, dags. 7. nóvember 2007, þar sem fram komi að stefnandi séfjárfestingarfélag og hafi mikla reynslu af fjármálagerningum og staðfest sé aðstefnandi hafi fengið og samþykki verklagsreglur Glitnis um framkvæmdviðskiptafyrirmæla.Þá hafi Jón Snorrason,stjórnarformaður, prókúruhafi og eigandi stefnanda og Sveinn Biering Jónsson,meðstjórnandi, framkvæmdastjóri, prókúruhafi og eigandi stefnanda undirritaðalmenna skilmála vegna markaðsviðskipta Íslandsbanka hf. þann 14. maí 2007. Ískilmálunum komi fram að þeir gildi um öll markaðsviðskipti. Þá komi skýrt framí samningunum um peningamarkaðslánin og framlengingu þeirra að almennirskilmálar fyrir markaðsviðskipti gildi um samningana. Í skilmálunum komi m.a.skýrt fram að bankinn ábyrgist ekki tilkynningar til viðskiptamanns um stöðusamninga eða lokun þeirra við ákveðin mörk. Það sé á ábyrgð viðskiptamanns aðfylgjast með stöðu og þróun þeirra samninga sem hann hafi gert við bankann.Sem fagfjárfesti, sem átti aðbaki fjölda peningamarkaðsinnlána hjá Glitni banka hf., hafi stefnanda máttvera ljóst að venjan varðandi slík innlán, þegar þau standi til tryggingarskuldbindingum, sé að þau séu framlengd, á sambærilegum kjörum og tímabili ogfyrri lán, hafi lánveitandi ekki samband við bankann fyrir gjalddaga og mælifyrir um framlengingu eða aðra ráðstöfun. Þá hafi stefnanda mátt vera ljóst aðveðsett peningamarkaðslán yrðu ekki greidd út á tékkareikning veðþola. Óumdeiltsé í málinu að stefnandi hafi ekki haft samband við stefnda vegnaframangreindra innlána árum saman. Framlenging stefnda á innlánunum hafi þvíverið í fullu samræmi við venjur, bæði í bankaviðskiptum almennt og íviðskiptum milli stefnanda og stefnda.Stefndi byggir enn fremur áþví að umræddir fjármunir hafi verið handveðsettir og því hafði stefnandi ekkihaft rétt til að fá þá greidda frá stefnda. Það felist í eðli handveðsetningarað veðsali sé sviptur umráðum hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr.75/1997, um samningsveð. Sjá megi af 2. mgr. 22. gr. sömu laga að handveðrétturöðlist réttarvernd við afhendingu veðsins til veðhafa eða aðila sem tekið hafiað sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafa þannig að eigandinn sé svipturmöguleikanum á því að hafa veðið undir höndum.Þetta komi skýrt fram íhandveðsyfirlýsingu, dags. 10. ágúst 2007, þar sem segi að stefnandi hafihandveðsett Glitni banka hf. stöðu allra peningamarkaðslána félagsins hjábankanum eins og hún sé á hverjum tíma. Handveðsyfirlýsingunni sé einnig ætlaðað ná til fjármuna sem bankinn veiti viðtöku eftir undirritunyfirlýsingarinnar. Jafnframt komi skýrt fram í handveðsyfirlýsingunni aðbankinn megi neyta alls þess réttar, sem veðsali hafi sjálfur yfir hinuveðsetta og feli handveðsyfirlýsingin í sér umboð til að framselja hiðhandveðsetta, kvitta fyrir allar greiðslur og framkvæma allt það sem þurfi oghann álíti hagkvæmt til þess að handveðið geti komið honum að fullum notum,allt fyrirvaralaust og án aðvörunar. Tryggingaréttindi á grundvellihandveðsyfirlýsingarinnar hafi orðið eftir í Glitni banka hf. við ákvörðunFjármálaeftirlitsins um uppskiptingu eigna og skulda bankans, en veðandlagiðhafi flust til stefnanda. Verði ekki séð að það breyti neinu hvað varðarréttindi og skyldur veðsala og veðhafa.Þá verði ekki séð að það hafinokkur áhrif á gildi veðsetningarinnar hvort umrædd innlán séu nefndpeningamarkaðslán eða bundnar innstæður, enda sé um að ræða sömu fjármunina. Verði ekki talið að bundnar innstæður falli undir orðalaghandveðsyfirlýsingarinnar bendi stefndi á að veðhafi og vörslumaður veðsinsskuli samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 7. gr. laga um samningsveð annast um veðið oghafa eftirlit með því á þann hátt sem nauðsyn krefji hverju sinni. Þá sé íhandveðsyfirlýsingunni kveðið á um heimild veðhafa til að framkvæma allt þaðsem með þurfi til að veðið komi honum að notum. Því hafi stefnda verið heimiltað varðveita fjármunina á þann hátt sem hann taldi best til þess fallna aðvarðveita veðandlagið og því eigi endurgreiðslukrafa stefnanda ekki rétt ársér.Aðalkrafa stefnanda sé um aðstefndi greiði honum nánar tilteknar fjárhæðir í íslenskum krónum. Stefndimótmælir þeim málatilbúnaði stefnanda að rétt sé að meta greiðslur tilíslenskra króna á gjalddögum krafnanna og reikna dráttarvexti sem eiga við umíslenskar krónur af viðkomandi fjárhæðum. Stefnandi hafi ekki á neinn hátt sýntfram á staðhæfingar sínar um að ekkert hafi verið hægt að gera við þær erlendumyntir sem lánin voru í þegar þau voru á gjalddaga.Stefndi byggir einnig á því aðjafnvel þótt talið yrði að stefnandi hafi á einhverjum tíma átt rétt á greiðsluhinna umdeildu innlána, eigi að sýkna vegna tómlætis og aðgerðarleysisstefnanda. Þau innlán sem deilt sé um í málinu séu frá 18. ágúst 2008, 22.september 2008 og 4. október 2011. Stefnanda hafi verið send yfirlit yfir stöðuþeirra og annarra innlána og útlána sinna hjá Glitni banka hf. og síðar stefndavið lok árs 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012. Þá hafi stefnandi með yfirlýsingu,dags. 7. nóvember 2007, samþykkt að fá framvegis allar upplýsingar með rafrænumhætti. Því liggi fyrir að stefnandi hefur hvenær sem er haft möguleika á aðkanna stöðu umræddra innlána í heimabanka félagsins. Þrátt fyrir þetta hafistefnandi engin afskipti haft af framangreindum innlánum fyrr en með bréfum,dags. 18. nóvember og 6. desember 2013, þegar hann hafi krafist endurgreiðsluinnlánanna frá árinu 2008. Eftir það hafi stefnandi ekki haft samband viðstefnda vegna umræddra innlána, þrátt fyrir hvatningu þar um í bréfi stefndafrá 11. desember 2013, fyrr en með málshöfðun þessari haustið 2016. Þá hafistefnandi aldrei krafist endurgreiðslu innlánsins frá 2011 fyrr en með höfðunmáls þessa, meira en fimm árum frá því að samningur um innlánið var gerður.Skýringar stefnanda á þessum töfum standistenga skoðun, enda hafi hann haft aðgang að öllum gögnum í heimabanka og hafihvenær sem er getað óskað eftir öllum gögnum um málið frá stefnda, en slíkbeiðni hafi aldrei borist stefnda. Margir mánuðir hafi liðið frá því aðstefnandi hafi, að eigin sögn, haft nægilegan grundvöll til að hafa kröfursínar uppi, eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar í máli nr. 112/2015 3. desember2015, þar til hann höfðaði mál þetta. Þó hafi öll gögn þess máls legið fyrirfrá árinu 2013 og því standist fullyrðingar stefnanda um að hann hafi þurft aðbíða niðurstöðu málsins enga skoðun. Telja verði að hafi stefnandi talið sig eiga kröfur á stefnda hafihonum verið skylt að hafa þær uppi miklu fyrr. Krafa stefnanda sé svo seintfram komin að hann hafi glatað ætluðum rétti sínum til að hafa hana uppi fyrirtómlætis sakir.Verði ekki fallist á röksemdir stefnda um sýknugerir stefndi kröfu um lækkun fjárhæðar kröfu stefnanda og byggir þá kröfu ásömu málsástæðum og sýknukröfu sína.VStefnandi og Glitnir banki hf.gerðu með sér samning um gjaldeyrisstýringu 10. ágúst 2007. Samkvæmt þeimsamningi tók bankinn við 50 milljónum króna til ,,sérstakrar fjárfestingar ígjaldeyri samkvæmt skilmálum samnings þessa“. Þá var tekið fram í 1. kaflasamningsins að stefnanda væri ,,hvenær sem er heimilt að auka við þá upphæð semhann hefur þegar afhent Glitni banka hf. til fjárfestingar samkvæmt samningiþessum og gilda ákvæði samnings þessa einnig um hana“. Þá skyldi stefnanditilkynna um það með a.m.k. mánaðar fyrirvara, vildi hann lækka umrætt fjármagn.Áskilið er í samningnum að stefnandi tilkynni um breytingar á fjármagni sínumeð sannanlegum hætti. Þá er tekið fram að fjárfestingarframlag stefnanda áhverjum tíma verði ,,varðveitt á lokuðu peningamarkaðsinnláni eða læstumviðskiptareikningi á meðan samningur þessi er í gildi“. Féð verði handveðsetttil tryggingar viðskiptunum, sbr. handveðsyfirlýsingu sem væri undirrituðsamhliða þessum samningi. Tekið er fram í 2. kafla samningsins að bankinn muninýta fjárfestingarframlag stefnanda til ,,stöðutöku og afleiðuviðskipta meðgjaldeyri á alla helstu gjaldeyriskrossa og gengisvísitölur …“. Talið er upphvaða myntir sé heimilt að versla með samkvæmt samningnum og eru þar á meðalevrur og danskar og norskar krónur. Þá segir í sama kafla að starfsmenn bankanstaki ,,einhliða ákvarðanir um fjárfestingastefnu og einstakar fjárfestingar ogsamninga.“ Í 5. kafla er tekið fram að starfsmenn bankans fari með stöðutöku ogáhættustýringu fjármuna stefnanda og fjárfestingastefnan, áhættustýring, vogunog ákvarðanir um einstök viðskipti séu alfarið einhliða ákvarðanir bankans.Stefnandi geti ekki krafist breytinga á samningnum né mælt fyrir um framkvæmdeinstakra viðskipta. Í 7. kafla er mælt fyrir um að samningurinn séótímabundinn og annar hvor aðili samningsins geti sagt honum upp meðsannanlegum hætti með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara. Í sama kafla er mælt fyrirum að bankinn hafi ,,fullt og ótakmarkað umboð á gildistíma samningsins til aðgera samninga í nafni [stefnanda] í samræmi við samning þennan …“ og er vísaðtil umboðs sem fylgi samningnum sem viðauki I. Umboðið nái meðal annars tilundirritunar allra skjala sem séu nauðsynleg að mati bankans í tengslum viðslík viðskipti hverju sinni og stofnunar bankareikninga hjá bankanum ogpeningamarkaðsinnlána. Sama dag gaf stefnandi útyfirlýsingu um handveð til Glitnis banka hf. þar sem stefnandi setti aðhandveði stöðu ,,allra peningamarkaðslána viðskiptamanns hjá bankanum eins oghún er á hverjum tíma þ.m.t. vextir, gengismunur og verðbætur“. Að mati dómsinsverður að ganga út frá því að þessi handveðsyfirlýsing sé sú sem vísað er til ífyrrnefndum samningi um gjaldeyrisstýringu. Samningur var gerður um fyrrapeningamarkaðslánið, nr. FD0000081972, 18. ágúst 2008 en samningur um seinnapeningamarkaðslánið, nr. FD0000084369, var gerður 22. september 2008. Í þessumsamningum er ekki minnst berum orðum á það hvort um þessa samninga gildifyrrgreindur samningur um gjaldeyrisstýringu. Þegar litið er orðalags 1. kaflaþess samnings um heimild stefnanda til að auka við þá upphæð sem þar er tilgreindog að upphæðin verði varðveitt á lokuðu peningamarkaðsinnláni eða læstumviðskiptareikningi, sem og orðalags handveðsyfirlýsingarinnar um að hún takitil ,,allra peningamarkaðslána“, er það mat dómsins að þegar samningurinn umgjaldeyrisstýringu og handveðsyfirlýsingin eru lesin saman sé ljóst að tilætlunstefnanda og Glitnis banka hf. hafi verið að þessir löggerningar myndu gilda umlán stefnanda til bankans í þeim gjaldmiðlum sem þar eru taldir upp. Samningurum bundið innlán, nr. IAM 915095, var gerður 4. október 2011. Með sömu rökumtelur dómurinn ljóst að tilætlun málsaðila hafi verið að fyrrgreindirlöggerningar myndu gilda um þetta lán stefnanda til bankans. Enda var í þessumtilvikum um að ræða lán viðskiptamanns til banka sem ýmist eru kölluðpeningamarkaðsinnlán eða bundið innlán sem lögð voru inn á samningsnúmer enekki tiltekinn bankareiking, svo sem fram kom hjá vitninu, Guðmundi MagnúsiDaðasyni, starfsmanni í gjaldeyrismiðlun hjá stefnda sem undirritaði framlagðangjaldeyrisstýringarsamning aðila fyrir hönd Glitnis banka hf. Það er matdómsins að með umræddum samningum um peningamarkaðslán og bundið innlán hafistefnandi með sannanlegum hætti aukið við þá fjárhæð sem tilgreind er ísamningnum um gjaldeyrisstýringu. Samkvæmt þessu er ljóst að samningurinn umgjaldeyrisstýringu gildir um þessi lán.Fjármálaeftirlitið ákvað 14.október 2008 að ráðstafa tilteknum eignum og skuldum Glitnis banka hf. tilstefnda. Er óumdeilt að þar á meðal voru peningamarkaðslán stefnanda. Verðurþví að líta svo á að fyrrnefndur samningur um gjaldeyrisstýringu gildi millistefnanda og stefnda. Ekki er um það deilt að tryggingaréttindi á grundvellihandveðsyfirlýsingarinnar urðu eftir hjá Glitni banka hf. Þá liggur fyrir aðumræddum samningi hefur ekki verið sagt upp og ekki verður ráðið af gögnummálsins að stefnandi hafi óskað eftir lækkun á þeim fjárhæðum sem samningurinntekur til.Samkvæmt ákvæðum 2. og 5.kafla samningsins um gjaldeyrisstýringu er ljóst að stefndi hafði vald til þessað gera einhliða samninga fyrir hönd stefnanda. Fellst dómurinn því ekki á þannmálatilbúnað stefnanda að samningarnir um peningamarkaðslánin og bundnainnlánið hafi ekki verið framlengdir svo að gildi hefði gagnvart stefnanda.Vegna ákvæða 1. kafla samningsins um að fjárfestingarframlag stefnanda verði,,varðveitt á lokuðu peningamarkaðsinnláni eða læstum viðskiptareikningi“ ereinnig ljóst að stefnda var heimilt að breyta peningamarkaðslánunum í bundininnlán. Í næstu setningu 1. kaflasamningsins er tekið fram að fjármunirnir verði handveðsettir til tryggingarviðskiptunum, sbr. handveðsyfirlýsingu sem sé undirrituð samhliða samningnum. Íhandveðsyfirlýsingunni kemur fram að stefnandi setji að handveði stöðu ,,allrapeningamarkaðslána“ sinna. Peningamarkaðslánin voru því handveðsett Glitnibanka hf. Í handveðsyfirlýsingunni er ekki sérstaklega minnst á bundin innlán.Vegna þeirrar ætlunar stefnanda og Glitnis banka hf., sem fyrr er lýst, um aðsamningurinn um gjaldeyrisstýringu og handveðsyfirlýsing myndu gilda um lánstefnanda til bankans í þeim gjaldmiðlum, sem þar eru taldir upp, og þeirraryfirlýsingar í samningnum um að fjármunir verði handveðsettir til tryggingarviðskiptunum, verður þó að fallast á það með stefnda að bundna innlánið ínorskum krónum hafi einnig verið sett að handveði með þessum löggerningum.Vegna ákvæðis handveðsyfirlýsingarinnar um að væri veðsett skjal innleyst,mætti bankinn veita viðtöku og halda hjá sér innlausnarfjárhæðinni tiltryggingar ógjaldföllnum skuldum stefnanda voru bundnu innlánin, sem urðu tilvið umbreytingu peningamarkaðslánanna, einnig sett að handveði. Þá verðurhvorki fallist á það með stefnanda að sýnt sé að umrædd handveðsyfirlýsing séefnislega röng né svo óskýr að ekki verði á henni byggt.Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur12. nóvember 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands 3. desember2015 í máli nr. 112/2015, var stefnandi dæmdur til að greiða Glitni hf., áðurGlitnir banki hf., 5.474.701.040 krónur ásamt tilteknum dráttarvöxtum, vegnaskuldbindinga sem stefnandi stofnaði til gagnvart bankanum á grundvelli tveggjasamninga, annars vegar samnings um framvirk skuldabréfakaup, sem var auðkenndurnr. FS080819807, en hins vegar skiptasamnings, sem auðkenndur var nr. IRS 3051.Varðandi fyrri samninginn er rakið í dómi héraðsdóms að bankinn hafi fjármagnaðkaup stefnanda á tilteknu skuldabréfi og hafi bankinn og stefnandi af þvítilefni gert með sér samning 30. október 2007 um framvirk verðbréfaviðskipti.Sá samningur var með afhendingardag 20. desember 2007 og markaðsverð í upphafivar ákveðið 30 milljónir evra. Samningurinn rann sitt skeið og var þá gerðurnýr samningur sem í reynd framlengdi þann fyrri. Þegar nýi samningurinn rannsitt skeið var enn gerður nýr samningur með sama hætti og síðan koll af kolli.Þessari röð samninga lauk á afhendingardegi samkvæmt þeim síðasta 18. ágúst2008. Þann dag var skuldbindingum skuldajafnað og þær færðar yfir í nýjansamning, sem var með afhendingardag 18. nóvember 2008. Í dómi héraðsdóms errakið að síðari samningurinn hafi verið vaxtaskiptasamningur, með samningsdag21. desember 2007 og lokadag 18. júní 2009. Samkvæmt þeim samningi hafistefnanda borið að greiða 0,20% vexti af 10 milljörðum króna, vikulega, frá ogmeð 3. janúar 2008 til og með 18. júní 2009.Stefnandi var samkvæmt þessu ískuld við Glitni banka hf. á þeim tíma þegar hann veitti bankanum umrædd lán. Íhandveðsyfirlýsingunni er tekið fram að ,,verði vanskil eða aðrar vanefndir áskuldbindingum“ stefnanda gagnvart Glitni banka hf. sé bankanum heimilt að komahandveðinu í verð og ráðstafa andvirðinu til greiðslu á skuldbindingunum, ánfyrirvara og aðvörunar. Samkvæmt 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997, umsamningsveð, öðlast handveðréttur réttarvernd við afhendingu veðsins tilveðhafa eða aðila sem tekið hefur að sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafaþannig að eigandinn er sviptur möguleikanum á því að hafa veðið undir höndum.Að því virtu og að öðru leyti með vísan til þess sem að framan er rakið verðurekki fallist á það með stefnanda að hann eigi frjálsan ráðstöfunarrétt áumræddum lánum. Stefndi hefur þegar greitt Glitni banka hf. þá fjármuni, semsettir voru að handveði, í samræmi við ákvæði 2. gr. ákvörðunarFjármálaeftirlitsins 14. október 2008 um að stefnda bæri að standa bankanumskil á tryggingum viðskiptamanna vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga semekki fluttust til stefnda. Að öllu framangreindu virtu erþað niðurstaða dómsins að þegar af framangreindum ástæðum beri að hafna kröfumstefnanda í máli þessu. Bæði aðalkrafa stefnanda og varakrafa hans eru byggðará sömu málsástæðum sem hér að framan hefur verið hafnað. Samkvæmtþessu ber, þegar af framangreindum ástæðum, að sýkna stefnda af öllum kröfumstefnanda. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur tilað greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur.Af hálfu stefnanda flutti málið Einar Páll Tamimihdl.Af hálfu stefnda flutti málið Áslaug Árnadóttirhdl. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dómþennan.Dómsorð:Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Taxus ehf. fyrir hönd þrotabús Eignarhaldsfélags RS ehf., í máliþessu.Stefnandi greiði stefnda 700.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 301/2015
|
Kærumál Nauðungarvistun
|
Með kröfu, sem barst Héraðsdómi Reykjaness 20. apríl 2015, hefur sóknaraðili, A, kt. [...], [...], krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins dagsett 16. apríl 2015, um að sóknaraðili skuli vistast á sjúkrahúsi í 21 dag, með vísan til 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. apríl 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 16. sama mánaðar um nauðungarvistun hans á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun innanríkisráðuneytisins, frá 16. apríl 2015 um að sóknaraðili, A, skuli vistast á sjúkrahúsi. Ákvörðun héraðsdóms um málskostnað skal vera óröskuð. Þóknun verjanda sóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 317/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
|
Niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þó var talið að ekki hafi verið sýnt fram á með fullnægjandi hætti að enn væri nauðsynlegt að úrskurða X í einangrun.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl 2009 og verið gert að sæta einangrun á þeim tíma, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að varnaraðili skuli áfram sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er. Varnaraðili hefur sætt einangrun um langa hríð og hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að enn sé nauðsynlegt að úrskurða varnaraðila til slíkrar vistar. Verður því ekki fallist á þessa kröfu sóknaraðila. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl.16. Sératkvæði Viðars Más Matthíassonar, setts hæstaréttardómara Ég tel að staðfesta beri hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
Mál nr. 317/2010
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kyrrsetning
|
N hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að bú Þ ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Var krafa N hf. byggð á kyrrsetningargerð sem lokið hafði verið án árangurs. Talið var að sýslumanni hafi brostið heimild til að ljúka kyrrsetningargerðinni án árangurs nema áður yrði staðreynt með virðingu hans eða tilkvaddra sérfræðinga að krafa N hf. væri hærri en sem næmi verðmæti fasteigna þeirra er Þ ehf. hafði sett til tryggingar skuldum sínum við N hf. og þess sem hefði getað staðið utan veðbanda og unnt var að gera kyrrsetningu í. Hefði því verið ástæða til að ætla að árangurslausa kyrrsetningin hefði ekki gefið rétta mynd af fjárhag Þ ehf., sbr. 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Var niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu N hf. því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili fimm samninga á árunum 2006 og 2007 um lántökur hjá Landsbanka Íslands hf. Sá fyrsti var gerður 28. mars 2006 um „fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 145.000.000,- ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: CHF 50% JPY 50%“. Um fjárhæð lánsins sagði einnig: „Fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Annar samningurinn var gerður 25. október 2006 um „fjölmyntalán“ að jafnvirði 140.000.000 krónur í japönskum yenum, sá þriðji 9. nóvember sama ár um sams konar lán að jafnvirði 9.000.000 krónur í sama gjaldmiðli, sá fjórði á ótilgreindum degi á árinu 2007 um sams konar lán að jafnvirði 11.500.000 krónur í sama gjaldmiðli og sá fimmti 21. september 2007 um sams konar lán að jafnvirði 52.000.000 krónur í sama gjaldmiðli. Þá liggur fyrir í málinu að varnaraðili gaf út til Landsbanka Íslands hf. samtals 13 tryggingarbréf á tímabilinu frá 21. mars 2006 til 1. apríl 2008, þar sem settar voru að veði fasteignir eða afmarkaðir eignarhlutar í fasteignum að Flókagötu 1, Flókagötu 5, Grettisgötu 19b, Laugavegi 32, Laugavegi 34a, Laugavegi 34b, Laugavegi 36 og Tryggvagötu 11 í Reykjavík til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum varnaraðila við bankann að fjárhæð allt að samtals 527.400.000 krónur, en fjárhæð þessara tryggingarbréfa var bundin vísitölu neysluverðs. Að auki liggur fyrir í málinu tryggingarbréf útgefið af Miðbakka ehf. til Landsbanka Íslands hf. 20. apríl 2005, þar sem fasteignin Tryggvagata 11 var sett að veði til tryggingar skuldum að fjárhæð allt að 55.000.000 krónur bundið vísitölu neysluverðs, en af málatilbúnaði sóknaraðila virðist mega ráða að hann telji þá tryggingu einnig taka til skulda varnaraðila. Í málinu er ekki ágreiningur um að sóknaraðili hafi á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tekið við réttindum Landsbanka Íslands hf. gagnvart varnaraðila samkvæmt framangreindum samningum og tryggingarbréfum. Sóknaraðili lagði fyrir sýslumanninn í Reykjavík beiðni 23. nóvember 2009 um kyrrsetningu hjá varnaraðila til tryggingar skuldum, sem hann kvað nema samtals 842.119.825 krónum að höfuðstól auk vaxta og kostnaðar að fjárhæð 9.177.810 krónur. Samkvæmt beiðninni áttu þessar skuldir rætur að rekja til áðurnefndra fimm lánssamninga, auk þess sem sóknaraðili kvað varnaraðila standa í nánar tiltekinni skuld við sig vegna yfirdráttar á tékkareikningi. Í beiðninni kom fram að sóknaraðili teldi heildarverðmæti framangreindra trygginga, sem settar hafi verið fyrir skuldum varnaraðila, nema 771.754.226 krónum og skorti því nærri 80.000.000 krónur á að þær nægðu fyrir skuldunum ef ekki væri tekið tillit til óvissu um verðgildi viðkomandi eigna. Sóknaraðili lét þess einnig getið að hann hafi „áætlað heildarsöluverðmæti eigna gerðarþola samtals að fjárhæð kr. 474.702.878“ og væri því „engum vafa undirorpið að tryggingar gerðarþola gagnvart gerðarbeiðanda eru mun lægri en skuldirnar og nægja því engan veginn til tryggingar á umræddum skuldbindingum.“ Sýslumaður tók fyrir 9. desember 2009 að gera kyrrsetningu hjá varnaraðila samkvæmt framangreindri beiðni. Varnaraðili mótmælti að gerðin næði fram að ganga og bar einkum fyrir sig að heimild brysti til að „tengja lán í íslenskum krónum við erlenda gjaldmiðla“, en af þeim sökum væri „mikil óvissa“ um hver skuld hans við sóknaraðila væri. Hann mótmælti einnig mati sóknaraðila á verðmæti eigna hans, en í framhaldi af því færði sýslumaður í gerðabók án frekari skýringa að sóknaraðili lækkaði fjárhæðina, sem hann krefðist kyrrsetningar fyrir, í 450.000.000 krónur. Sýslumaður hafnaði mótmælum varnaraðila gegn framgangi gerðarinnar og skoraði á fyrirsvarsmann hans að benda á eignir til kyrrsetningar, en sá kvað „engar aðrar eignir skráðar á nafn félagsins og geti hann ekki bent á aðrar eignir til tryggingar kröfunni.“ Að þessu fram komnu varð sýslumaður við kröfu sóknaraðila um að ljúka gerðinni án árangurs. Á grundvelli framangreindrar kyrrsetningargerðar beindi sóknaraðili kröfu 23. febrúar 2010 til Héraðsdóms Reykjavíkur um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili tók til varna gegn kröfunni, sem var hafnað með hinum kærða úrskurði. II Samkvæmt 15. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 63. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, verður kyrrsetningu ekki lokið án árangurs ef bent er á eign gerðarþola, sem að nokkru gæti nægt til tryggingar kröfunni, nema staðreynt sé með virðingu samkvæmt 2. eða 3. mgr. 38. gr. síðarnefndu laganna að eignin nægi ekki til fullrar tryggingar. Af endurriti úr gerðabók sýslumanns frá kyrrsetningargerðinni 9. desember 2009 verður ekki skýrlega ráðið hvort varnaraðili hafi bent þar á fyrrnefndar fasteignir, sem sóknaraðili naut veðréttinda í, en af orðalagi bókunar er þó ljóst að um þær eignir hljóti að hafa verið rætt við gerðina, enda lýsti varnaraðili sem áður segir yfir að hann gæti ekki bent á „aðrar eignir“ til tryggingar kröfunni. Eins og mál þetta lá fyrir sýslumanni brast af þessum sökum heimild til að ljúka gerðinni án árangurs nema áður yrði staðreynt með virðingu hans eða tilkvaddra sérfræðinga að krafa sóknaraðila væri hærri en sem næmi verðmæti fasteignanna, bæði með tilliti til þess hluta verðmætisins, sem veðréttindi sóknaraðila samkvæmt tryggingarbréfum hans tóku til, og þess, sem kann að hafa staðið utan veðbanda og unnt var að gera kyrrsetningu í. Vegna þessa verður að líta svo á að ástæða sé til að ætla að árangurslausa kyrrsetningin gefi ekki rétta mynd af fjárhag varnaraðila, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991, en að þessu ber dómstólum að gæta af sjálfsdáðum samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 71. gr. sömu laga. Niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, NBI hf., greiði varnaraðila, Þráni ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 76/2003
|
Kærumál Samaðild Samlagsaðild Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli, sem sóknaraðilar höfðuðu á hendur varnaraðilum vegna galla á fasteign og afhendingardráttar, var að hluta vísað frá dómi. Var talið að S og V, sem selt höfðu sóknaraðilum umrædda íbúð, væru ábyrg samkvæmt kaupsamningi fyrir tjóni, sem sóknaraðilar kynnu að hafa beðið vegna galla á hinni seldu eign án tillits til ákvæða laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Var þegar af þeirri ástæðu hafnað kröfu þeirra um að vísa skyldi frá dómi hluta af kröfu sóknaraðila vegna þess að nauðsyn hafi verið á samaðild allra eigenda fjöleignarhússins að málinu. Þá voru skilyrði til samlagsaðildar varnaraðila talin vera fyrir hendi og sætti málið því ekki frávísun af þeim sökum. Málatilbúnaði sóknaraðila á hendur Þ, sem verið hafði byggingastjóri hússins, var áfátt en ekki þótti loku fyrir það skotið að tækist að bæta úr því við efnismeðferð málsins. Varð málinu því heldur ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. febrúar 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þau krefjast einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Sigurður Gunnar Markússon og Valborg Elísabet Jóhannesdóttir krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðilinn Þórður Þorsteinsson krefst þess aðallega að málinu verði í heild vísað frá dómi að því er hann varðar, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðilar hafa stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu í málinu. Hefur félagið tekið undir kröfur varnaraðilans Þórðar fyrir Hæstarétti. Varnaraðilinn Þórður Þorsteinsson hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Þegar af þeirri ástæðu verður aðalkrafa hans ekki tekin til greina. I. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði keyptu sóknaraðilar efri hæð hússins Vesturholt 17 í Hafnarfirði, sem þá var í smíðum, ásamt bílskúr og tilheyrandi lóðarréttindum af varnaraðilunum Sigurði og Valborgu með kaupsamningi 11. febrúar 2000. Kaupverð eignarinnar var 12.200.000 krónur. Skyldi eignin afhent kaupendum fullbúin að utan en tilbúin undir tréverk að innan og var í samningnum vísað til sérstakrar skilalýsingar seljenda um nánara ástand hennar við afhendingu. Eignin skyldi afhent í júní 2000 og frágangi utanhúss vera lokið eigi síðar en 15. september sama árs. Afhending eignarinnar dróst til 1. febrúar 2001. Halda sóknaraðilar fram að eignin hafi þá ekki verið í því ástandi, sem um var samið, auk þess sem þau hafi fljótlega orðið vör við rakaskemmdir í íbúðinni. Tilkynnti lögmaður þeirra varnaraðilunum Sigurði og Valborgu með bréfi 2. október 2001 að umbjóðendur hans teldu að eignin væri haldin nánar tilgreindum göllum. Gaf hann varnaraðilunum kost á að bæta úr þeim innan tíu daga frá dagsetningu bréfsins auk þess sem krafist var bóta vegna afhendingardráttar. Ekki náðust sættir með aðilum og hinn 8. maí 2002 var dómkvaddur maður að beiðni sóknaraðila til að meta átján nánar tilgreind atriði varðandi ástand eignarinnar og kostnað við úrbætur. Eru niðurstöður hans í matsgerð 16. ágúst 2002 í stórum dráttum þær að húsið sé illa byggt og vinnubrögð við smíði þess hafi verið slæleg. Nemi kostnaður við úrbætur 1.694.600 krónum. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta með stefnu 2. október 2002 og er krafa þeirra í fjórum liðum. Í 1. kröfulið krefjast þau bóta vegna viðgerðarkostnaðar samkvæmt fyrrnefndri matsgerð, í 2. kröfulið bóta vegna afhendingardráttar, í 3. lið skaðabóta að álitum þar sem þau þurfi að flytja úr húsinu meðan viðgerð fer fram á rakaskemmdum og í 4. lið er krafist bóta vegna greiddra fasteignagjalda af eigninni fyrir tímabilið 1. janúar 2000 til 1. febrúar 2001. Í áðurnefndum 1. lið hafa sóknaraðilar lækkað kröfu vegna kostnaðar samkvæmt matsgerð við að hrauna húsið að utan um 30% í samræmi við 70% eignarhlutdeild þeirra í umræddu fjöleignarhúsi og nemur krafa þeirra um bætur samkvæmt matsgerð því 1.594.700 krónum. Samtals nemur stefnukrafa sóknaraðila 2.263.015 krónum, en frá henni telja þau að draga eigi 1.000.000 krónur, sem þau hafi haldið eftir af kaupverðinu. Í héraði gerðu varnaraðilarnir Sigurður og Valborg aðallega kröfu um frávísun málsins að því er varðaði tiltekna þætti í 1. kröfulið sóknaraðila, en til vara að krafa þeirra yrði lækkuð. Þá höfðuðu varnaraðilarnir gagnsök í héraði 5. nóvember 2002. Lýtur dómkrafa þeirra í gagnsök að því að sóknaraðilar inni af hendi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi að fjárhæð 1.000.000 krónur, svo og 170.000 krónur vegna aukaverka. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að vafi geti leikið um það hvort tilteknir þættir í 1. kröfulið varði sameign í fjöleignarhúsinu. Í kröfugerð sinni hafi þau kosið af þessum sökum að lækka þann þátt, sem snýr að hraunhúðun hússins um 30%, en aðrir þættir séu settir fram eins og þeir komi fyrir í matsgerð. Telja þau ekki þörf á samaðild í málinu með eigendum neðri hæðar hússins og vísa því til stuðnings til 5. mgr. 1. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þá hafi eigendur neðri hæðarinnar gert sérstakt samkomulag við seljendur eignarinnar, varnaraðilana Sigurð og Valborgu, vegna afhendingardráttar og jafnframt tekið fyrirvaralaust við afsali frá þeim fyrir eigninni. Þau hafi því firrt sig rétti til að krefjast skaðabóta úr hendi varnaraðilanna og eigi ekki lögvarða hagsmuni af því að höfða mál vegna galla á sameigninni. Einnig af þeirri ástæðu geti ekki verið skylda til samaðildar með þeim í málinu. Með hinum kærða úrskurði var fallist á með varnaraðilunum Sigurði og Valborgu að tilteknir þættir í 1. kröfulið sóknaraðila varði sameign í húsinu. Afstaða annarra eigenda fjöleignarhússins til kröfugerðarinnar lægi ekki fyrir. Til að höfða málið þurfi að vera samaðild með eigendum þess vegna galla og annarra vanefnda af hálfu áðurnefndra varnaraðila, sem varði sameign í húsinu. Samkvæmt því vísaði héraðsdómari frá dómi nánar tilteknum liðum í kröfugerð sóknaraðila á grundvelli 18. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Þórði eru reistar á því að hann sé „bæði húsasmíðameistari og byggingarstjóri hússins“ og hafi sýnt af sér vanrækslu, sem hann beri ábyrgð á. Krafðist varnaraðilinn þess að málinu yrði vísað frá dómi að því er hann varðaði. Taldi hann skilyrði ekki vera fyrir hendi til að sækja mætti hann og aðra varnaraðila til að greiða bætur óskipt í sama máli og vísaði um það til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerðin væri jafnframt óskýr um það að hvaða leyti hann beri ábyrgð annars vegar sem húsasmíðameistari og hins vegar sem byggingarstjóri. Með hinum kærða úrskurði var fallist á frávísunarkröfu varnaraðilans að því er tók til 2. kröfuliðar sóknaraðila vegna afhendingardráttar, sem í úrskurðarorði er ranglega sagt vera 3. kröfuliður þeirra. Var fallist á frávísun með þeim rökum að ekki hafi „verið skýrð ábyrgð aðalstefnda, Þórðar á þeim drætti eða ábyrgð hans gagnvart aðalstefnendum í því sambandi eða sök“. Samkvæmt forsendum héraðsdómara verður ráðið að hann hafi einnig fallist á að vísa ætti frá dómi 4. kröfulið sóknaraðila vegna fasteignagjalda og þeim þáttum í 1. kröfulið samkvæmt matsgerð, sem varði sameign, án þess að sú niðurstaða hans komi þó fram í úrskurðarorði. II. Svo sem áður var getið keyptu sóknaraðilar íbúðina, sem um ræðir í málinu, af varnaraðilunum Sigurði og Valborgu með samningi 11. febrúar 2000. Eru þessir varnaraðilar ábyrgir samkvæmt honum fyrir tjóni, sem sóknaraðilar kunna að hafa beðið vegna galla á hinni seldu eign án tillits til ákvæða laga nr. 26/1994. Verður þegar af þeirri ástæðu hafnað kröfu þeirra um að vísa skuli frá dómi hluta af kröfu sóknaraðila vegna þess að nauðsyn hafi verið á samaðild allra eigenda fjöleignarhússins að málinu. Í málatilbúnaði sóknaraðila felst að öllum varnaraðilunum verði gert að greiða óskipt skaðabætur samkvæmt þeim fjórum liðum kröfugerðar, sem áður hefur verið greint frá. Við úrlausn um það hvort þeim sé heimilt að haga málsókn sinni með þessum hætti verður litið til þess að það er ekki skilyrði samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 að um óskipta greiðsluskuldbindingu varnaraðila þurfi að vera að ræða. Þá verður að telja að kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilum tengist með þeim hætti að fullnægt sé að öðru leyti skilyrðum lagagreinarinnar. Sætir málið því ekki frávísun af þessum sökum. Þótt málatilbúnaði sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Þórði sé áfátt og á skorti að þau hafi að því leyti gert svo skýra grein sem skyldi fyrir málsástæðum sínum og kröfum, er þó ekki loku fyrir það skotið að þeim takist að bæta úr því við efnismeðferð málsins. Verður málinu því heldur ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar. Ástæður, sem varnaraðilinn Þórður ber fyrir sig að öðru leyti, snúa að varakröfum hans um sýknu eða lækkun kröfu sóknaraðila. Samkvæmt öllu framanröktu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar verða dæmd til að greiða óskipt sóknaraðilum kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar, Sigurður Gunnar Markússon, Valborg Elísabet Jóhannesdóttir og Þórður Þorsteinsson, greiði óskipt sóknaraðilum, Elvari Jónssyni og Elvu Ingibergsdóttur, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Ágreiningurinn í málinu er út af því að húsnæðið hafi ekki verið afhent á réttum tíma og það hafi þá ekki verið í því ástandi sem það hafi átt að vera samkvæmt skilalýsingu sem vísað er til í kaupsamningi og fylgdi með honum. Dómkvaddur var matsmaður af hálfu stefnenda til að meta til peningaverðs, hvað kosti að laga húsnæðið svo að það verði í því ástandi sem það átti að vera skv. skilalýsingunni og liggur matsgerðin fyrir í málinu og með vísan í hana er krafist 1.594.700 króna í skaðabætur, í bætur vegna afhendingardráttar 490.000 krónur, bætur vegna röskunar við að flytja úr húsnæðinu meðan á viðgerð á húsinu stendur 150.000 krónur og vegna fasteignagjalda, sem stefndu hafi borið að greiða 28.219 krónur eða í allt 2.263.015 krónur en kröfunni er mótmælt af hálfu aðalstefndu, en engar kröfur eru gerðar af hálfu réttargæslustefnda. Aðalstefndu hafa krafist þess að málinu verði vísað frá dómi. Aðalstefndu Sigurður Gunnar og Valborg Elísabet krefjast þess að málinu verði vísað frá að hluta, en samþykkja að greiða kröfulið að fjárhæð 788.000 krónur. Aðalstefndi Þórður Þorsteinsson krefst þess, að málinu verði alfarið vísað frá dómi að því er hann varðar. 1. Aðalstefndu Sigurður Gunnar og Valborg Elísabet byggja frávísunarkröfu sína á því að kröfuliðir sem raktir eru til 1.,5.,6.,7.,8. og 12. lið í matsgerð á blaðsíðu 19 varði sameign sbr. 8. gr. 1. tl. laga nr. 26/1994 og varði báða eigendur hússins, og eigi því báðir eigendur að vera aðilar að málinu varðandi þessa kröfuliði sbr. 18. gr. 1. og 2. tölulið nr. 91/1991. Af hálfu aðalstefndu Sigurðar Gunnars og Valborgar Elísabetar eru kröfuliðir miðaðir við liði nr. 9,10,13,16,17 og 18 í matsgerð, samtals að fjárhæð 755.000 krónu samþykktir. Þá er því haldið fram af aðalstefndu Sigurði og Valborgu að kröfugerð aðalstefnenda sé ekki nægilega skýr og t.d. sé miðað við afslátt, án þess að sé skýrt nánar í tengslum við kröfu stefnenda til skaðabóta vegna gallanna og er því haldið fram að miðað við uppbygginguna á kröfugerð aðalstefnenda verði að vísa málinu frá í heild án kröfu ef krafan um frávísun einstakra kröfuliða er tekin til greina. Af hálfu aðalstefnenda er gerð krafa um að frávísunarkröfunni verði hrundið. Er vísað til þess að fyrir liggi samþykki eigenda neðri hæðar um að múrhúðun hússins án hraununar þ.e. sléttpússun eða hann hafi gengið að því við kaupin, að húsið væri ekki hraunað og því varðaði það hann ekki neinum hagsmunum frekar en önnur atriði sem aðalstefnendur setji fyrir sig. Ekki fer á milli mála samkvæmt þeim skilagreiningum, sem fram koma í lögunum um fjöleignarhús nr. 26/1994 að þeir kröfuliðir sem aðalstefndu Sigurður og Valborg krefjast frávísunar á, varða sameign hússins nema liður 8, sem telst varða séreign aðastefnenda í húsinu. Kröfugerð aðalstefnenda sem talin eru upp í matsgerð í lið 10, sem varðar þak og burðarvirki, lið 11, um rangan vír í aðaltöflu, lið 12, opnanleg fög, lið 15, sem auk glerjunar er um aðgerðir, sem leiða að ytri gluggabúnaði, lið 16, handrið á svölum, lið 17, gallar á útipússningu og lið 18, málun á glugga að utan varða sameign hússins, samkvæmt skilgreiningu framangreindra laga, en þó að fyrir liggi að aðalstefndu Sigurður og Valborg samþykki þessa liði að mestu, liggur ekki fyrir afstaða meðeigenda aðalstefnenda að húsinu til kröfugerðarinnar. Það er mat réttarins að í málinu verði að vera samaðild með eigendum hússins Vesturholt nr. 17, Hafnarfirði um málshöfðun vegna galla og annarra vanefnda af hálfu stefndu í aðalsök varðandi sameignina. Eigendum hússins bar því að standa saman að stefnu á hendur aðalstefnda um þær kröfur sem vörðuðu sameignina og er málinu að því er varðar1.,5.,6.,7.,og 12. lið í matsgerð vísað frá dómi með vísun í 18. gr. laga nr. 91/1991 og því er varðar liði 10-12 og 15-18 í matsgerð vísað frá án kröfu samkvæmt sama ákvæði.. Samtals eru kröfur byggðar á matsgerð að fjárhæð 1.410.600 krónum vísað frá dómi eða 1.311.600 krónum miðað við lækkun aðalstefnanda á lið 1 samkvæmt matsgerð. Af þessari niðurstöðu leiðir að vísa ber og frá dómi 3. kröfulið í stefnu um skaðabætur að álitum vegna röskunar á högum aðalstefnenda meðan viðgerð fer fram á rakaskemmdum. Þó að fallast megi á að framsetning á kröfum aðalstefnenda í málinu mættu vera skýrari, þykir það samt ekki eiga að valda því að málinu verði vísað frá dómi í heild. 2. Kröfu aðalstefnda Þórðar Þorsteinssonar um að málinu verði vísað frá dómi að því er hann varðar byggir hann í fyrsta lagi á því að óskyldum aðila sé stefnt í málinu andstætt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, þar sem kröfur á hendur aðalstefndu Sigurði og Valborgu eigi ekki rætur til sama atviks, aðstöðu eða löggernings og hugsanlegar kröfur á hendur aðalstefnda Þórði, en í öðru lagi er byggt á því, að ekki komi fram með hvaða hætti aðalstefndi, Þórður geti borið óskipta ábyrgð með meðstefndu í aðalsök á öllum kröfuliðum, þ.á m. afhendingardrætti og ekki sé heldur skýrt að hvaða leyti hann beri ábyrgð sem húsasmíðameistari og að hvaða leyti sem byggingarstjóri. Málsástæður aðalstefnenda á hendur aðalstefnda Þórði séu því ekki nægilega skýrar, svo að dómur verði lagður á málið og fari þessi kröfugerð gegn 80. gr. laga nr. 91/1991. Krafa aðalstefnenda vegna afhendingardráttar á húseigninni byggist á ákvæðum kaupsamnings milli aðalstefnenda og aðalstefndu Sigurðar og Valborgar og hefur ekki verið skýrð ábyrgð aðalstefnda, Þórðar á þeim drætti eða ábyrgð hans gagnvart aðalstefnendum í því sambandi eða sök. Það er því fallist á kröfu aðalstefnda Þórðar að því leyti að málinu verði vísað frá dómi gagnvart honum að því er varðar 2. lið kröfu aðalstefnanda svo og 4. lið er varðar ógreidd fasteignagjöld. Hins vegar verður að telja að þau atvik, sem leiða til kröfu aðalstefnenda í 1. og 3. lið í sundurliðaðri fjárhæð í stefnu á hendur aðalstefndu Sigurði og Valborgu í rætur í byggingu hússins að Vesturholti 17 og skil þess til aðalstefnenda og að aðalstefndi Þórður geti borið ábyrgð með meðstefnda í aðalsök um þá galla sem tilgreindir eru i matsgerð o.fl. Þá þykir það ekki eiga að koma að sök að ekki er í stefnu tilgreint hver sé ábyrgð stefnda sem byggingarstjóra og hver sem húsasmíðameistara, þar eð fyrirsjáanlegt er að það rekur sig áfram við meðferð málsins í dómi og e umr túlkunaratriði og er kröfu aðalstefnda Þórðar því hrundið að öðru leyti en að framan getur. Frávísun málsins að því er varðar kröfur vegna sameignar gildir þó gagnvart aðalstefnda Þórði. Eftir þessum úrslitum þykir rétt að aðalstefnendur málsins greiði aðalstefndu Sigurði og Valborgu 60.000 krónur í málskostnað og aðalstefnda Þórði 40.000 krónur. Úrskurð þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. Kröfu aðalstefnenda Elvars Jónssonar og Elvu Ingibergsdóttur, að fjárhæð 1.471.600 krónur sem varða sameign hússins Vesturholt 17, Hafnarfirði er vísað frá dómi. Kröfu aðalstefnenda á hendur Þórði Þorsteinssyni, að fjárhæð 490.096 krónum sem er 3. kröfuliður í stefnu er vísað frá dómi að því er hann varðar, en að öðru leyti er frávísunarkröfu hans hrundið.
|
Mál nr. 66/2012
|
Lánssamningur Gengistrygging
|
A hf. höfðaði mál gegn P ehf. til innheimtueftirstöðva gjaldfallins lánssamnings. Aðilar deildu um hvort lánið hefði veriðí íslenskum krónum og bundið gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti eða íerlendum myntum. Hæstiréttur féllst á með A hf. að lánið hefði verið í erlendummyntum einkum með vísan til heitis lánssamningsins, tilgreiningarlánsfjárhæðarinnar og vaxta auk tilhögunar útborgunar lánsfjárhæðarinnar oggreiðslu afborgana og vaxta, enda var talið sýnt að samningsaðilar hefðu samiðá þann veg að skyldur bæri að efna með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptuum hendur. Var krafa A hf. því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson,Árni Kolbeinsson, Eiríkur Tómasson, Gunnlaugur Claessen og IngibjörgBenediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2012. Hannkrefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Íbáðum tilvikum krefst hann málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi gerði sem lántaki lánssamning 22. nóvember 2007við Kaupþing banka hf. Í grein 2.1. í samningnum sagði að lántaki lofaði aðtaka að láni og lánveitandi að lána „að jafnvirði íslenskar krónur 20.000.000,-... í eftirfarandi myntum: USD 25% CHF 30% JPY 20% EUR 25%“. Samkvæmt greinum 2.2. og 2.3. átti lánið að komatil útborgunar eftir skriflegri beiðni lántakans og yrði það greitt inn á fjóratilgreinda gjaldeyrisreikninga hans, sem hver væri í einum af fyrrnefndumerlendum gjaldmiðlum, en tilgangur lánsins væri „fjármögnun kaupa áfasteigninni Gylfaflöt 20, Reykjavík“ og væri lántakinn skuldbundinn til aðverja fénu til þess verkefnis. Í grein 2.4. var kveðið á um að lánið yrðiendurgreitt með 60 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 10. janúar 2008, ogætti hver þeirra fram að síðasta gjalddaga að nema 1/300hluta höfuðstóls skuldarinnar, en eftirstöðvar að koma þá til greiðslu í einulagi nema lánið yrði framlengt eftir nánari skilmálum í 4. grein samningsins.Samkvæmt grein 2.5. skyldi greiðslustaður vera hjá lánveitandanum, sem væriheimilt að skuldfæra áðurnefnda fjóra gjaldeyrisreikninga ásamt tékkareikningilántakans í íslenskum krónum fyrir greiðslu afborgana og vaxta. Skuldfærslafæri fram án undangenginnar tilkynningar til lántakans og bæri honum „að hafaávallt innstæðu á reikningnum til greiðslu afborgana.“ Í grein 2.7. sagði síðaneftirfarandi: „Lánið ber að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstenduraf, en greiði lántaki afborganir, vexti, dráttarvexti eða aðrar greiðslur ííslenskum krónum sem hann skal greiða í erlendum myntum, þá skal hann greiðasamkvæmt sölugengi bankans.“ Í 3. grein samningsins sagði meðal annars að aðrir hlutarlánsins en í evrum skyldu bera svonefnda LIBOR vexti„fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni“ með 2% álagi, en lánshluti í evrumbæri EURIBOR vexti með sama álagi. Yrðu vanefndir afhendi lántakans skyldi hann greiða dráttarvexti, sem vegna lánshluta í erlendumgjaldmiðlum yrðu sömu vextir og að framan greinir með 10% álagi, en umdráttarvexti vegna lánshluta í íslenskum krónum færi eftir 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Tekið var fram að lánveitanda væriheimilt vegna vanskila „að umreikna allt lánið í íslenskar krónur miðað viðsölugengi bankans í þeim myntum sem lánið samanstendur af“ og hefði hann val umhvort hann krefðist „dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða af allriskuldinni breyttri í íslenskar krónur.“ Samkvæmt 5. grein var lántaka heimiltað óska eftir „myntbreytingu á láninu“, væri það í skilum, og skyldi þá„höfuðstóll lánsins umreiknaður til jafnvirðis í annarri mynt.“ Ætti þá að nota„sölugengi þeirrar myntar sem horfið er frá og kaupgengi þeirrar myntar eðamynta sem við taka.“ Í 6. grein var kveðið á um að fyrir skuldinni bæri lántakaað gefa út til lánveitandans tryggingarbréf að fjárhæð 25.000.000 krónur, sembundin yrði vísitölu neysluverðs, og yrði veittur með því veðréttur íáðurnefndri fasteign, sem lántakinn hugðist kaupa með lánsfénu. Loks er þess aðgeta að í 11. og 12. grein samningsins voru fyrirvarar vegna endurfjármögnunarlánveitandans og óviðráðanlegra ytri atvika, sem kynnu að girða fyrir að hanngæti aflað sér lánsfjár með sambærilegum kjörum og gengið hafi verið út frá viðgerð samningsins, en við þær aðstæður gæti lánveitandinn boðið lántakanum önnurlánskjör eða eftir atvikum gjaldfellt eftirstöðvar skuldarinnar. Áfrýjandi undirritaði 5. desember 2007 beiðni um útborgunláns samkvæmt framangreindum samningi um „jafnvirði íslenskar krónur20.000.000,- í USD, CHF, JPY og EUR“ og óskaði þar eftirþví „í samræmi við ákvæði samningsins“ að það yrði greitt út sama dag. Kaupþingbanki hf. gerði svonefnda kaupnótu 17. sama mánaðar vegna útborgunar lánsins ogvar þar greint frá fjárhæðum einstakra hluta þess í evrum, japönskum jenum,svissneskum frönkum og bandaríkjadölum, sem 1,5% lántökugjald var í hverjutilviki dregið frá. Að auki kom til greiðslu samkvæmt nótunni þóknun vegnaráðgjafar og gerð lánssamnings að fjárhæð 50.000 krónur, sem gerð var upp með553,40 evrum. Að teknu tilliti til þessara útgjalda var loks tekið fram ínótunni að tilteknar fjárhæðir í fyrrnefndum fjórum erlendum gjaldmiðlum hafiverið lagðar inn á sömu gjaldeyrisreikninga áfrýjanda og getið var ílánssamningnum. Samkvæmt yfirlitum vegna gjaldeyrisreikninganna voru þessarfjárhæðir lagðar inn á þá 17. desember 2007, en teknar aftur út af reikningunumnæsta dag og andvirði þeirra í íslenskum krónum lagt inn á tékkareikningáfrýjanda hjá Kaupþingi banka hf. Fyrir liggur í málinu að Kaupþing banki hf. sendi áfrýjanda27. desember 2007 tilkynningu um greiðslu af framangreindri skuld á fyrstagjalddaga 10. janúar 2008. Í tilkynningunni var skuld áfrýjanda skipt í fjórahluta, sem tilgreindir voru í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkum ogbandaríkjadölum, með upplýsingum um „upphaflegt nafnverð“ í hverjum hluta,hundraðshluta vaxta og fjárhæð afborgunar af höfuðstól, vaxta og eftirstöðvaeftir greiðslu. Fram kom samtala vegna greiðslu í hverjum þessara fjögurragjaldmiðla, en að auki fjárhæð í íslenskum krónum vegna greiðslugjalds. Neðanvið þessar upplýsingar stóð að „skuldfært verður af ISKreikningi þann 10.01.2008“ og greint síðan frá númeri á þeim tékkareikningiáfrýjanda hjá bankanum, sem heimilt var að skuldfæra greiðslur af eftiráðurnefndu ákvæði í lánssamningnum. Samkvæmt gögnum málsins voru 145.395 krónurteknar af þeim tékkareikningi 10. janúar 2008 til greiðslu á skuld áfrýjanda.Af gögnunum verður ekki annað ráðið en að áfrýjandi hafi staðið í skilum meðafborganir af skuldinni á gjalddögum til og með mars 2009 og hefur því ekkiverið haldið fram að þær hafi verið inntar af hendi með öðru móti en gert var áfyrsta gjalddaganum samkvæmt framansögðu. Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100.gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008,til að taka yfir vald hluthafafundar í Kaupþingi banka hf., víkja stjórnfélagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af þvívar stofnaður Nýi Kaupþing banki hf., sem nú ber heiti stefnda. Stefndi tókvið ýmsum réttindum og skyldum eldri bankans og er óumdeilt að hann hafi þar ámeðal tekið yfir kröfu á hendur áfrýjanda samkvæmt lánssamningnum frá 22.nóvember 2007. Málsaðilar sömdu 30. mars 2009 um breytingar á skilmálumlánssamningsins þannig að þær 45 afborganir, sem eftir stæðu af skuldáfrýjanda, kæmu til greiðslu á mánaðarlegum gjalddögum frá og með 10. október2009, en áfallnir vextir yrðu þó greiddir 10. apríl sama ár. Þá skuldbattáfrýjandi sig til að greiða mánaðarlega 200.000 krónur inn á nánar tilgreindanreikning sinn hjá stefnda frá síðastnefndri dagsetningu að telja og var stefndaveittur handveðréttur yfir innstæðu á reikningnum til tryggingar á skuldáfrýjanda samkvæmt lánssamningnum. Fyrir liggur að áfrýjandi hafi greitt fyrstutvær afborganirnar af skuldinni eftir þessum breyttu skilmálum, en ekki innt afhendi greiðslur, sem fallið hafa í gjalddaga frá og með 10. desember 2009.Stefndi höfðaði mál þetta 16. ágúst 2010 til heimtu eftirstöðva skuldaráfrýjanda, sem nemi nánar tilgreindum fjárhæðum í evrum, japönskum jenum,svissneskum frönkum og bandaríkjadölum, ásamt dráttarvöxtum af skuldinni í þeimgjaldmiðlum eftir áðurgreindu ákvæði lánssamningsins. Í málinu ber áfrýjandieinkum fyrir sig að skuldbinding sín samkvæmt lánssamningnum sé í íslenskumkrónum og þannig andstætt ákvæðum 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að bindafjárhæð hennar við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem felist í dómkröfustefnda. Ágreiningur stendur á hinn bóginn ekki um fjárhæð kröfunnar verðifallist á með stefnda að í samningnum 22. nóvember 2007 hafi verið kveðið á umlán til áfrýjanda í erlendum gjaldmiðlum. II Í dómi Hæstaréttar15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 var leyst úr ágreiningi milli stefnda í þessumáli og gagnaðila hans þar um hvort samningur, sem gerður hafði verið um lán að„jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum, teldist vera um lán íerlendum gjaldmiðlum, sem þar voru tilgreindir, eða í innlendri mynt og þá háðólögmætum skilmála um gengistryggingu skuldar. Orðalag í samningnum, sem áreyndi í því máli, var nánast það sama og í lánssamningi áfrýjanda við Kaupþingbanka hf. 22. nóvember 2007 um þau atriði, sem rakin eru hér að framan, ef fráeru taldar dagsetningar, tilteknar tegundir erlendra gjaldmiðla, bankareikningaeða annað, sem eðli máls samkvæmt voru eingöngu bundin við viðskipti þeirra.Munur er þó á fyrirsögn þessara tveggja samninga, sem í fyrra málinu var sagðurvera „lánssamningur í erlendum myntum“, en eingöngu „lánssamningur“ í þessumáli. Sá munur getur einn út af fyrir sig ekki ráðið niðurstöðu um skýringuþessara samninga. Verður því hér, á sama hátt og í dómi í máli nr. 3/2012, sbr.og dóm Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, að gæta að því hvernigháttað var ákvæðum samningsins um efndir aðilanna og hvernig að þeim var staðiðí raun. Eins og áður greinir var lánið, sem um ræddi í samningiáfrýjanda við Kaupþing banka hf., greitt út 17. desember 2007 með því aðbankinn lagði tilteknar fjárhæðir í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkumog bandaríkjadölum inn á fjóra gjaldeyrisreikninga áfrýjanda í þeimgjaldmiðlum. Þessi aðferð við útborgun lánsfjárins var í samræmi við ákvæði ísamningnum 22. nóvember 2007, sem vísað var til í fyrrnefndri beiðni áfrýjanda5. desember sama ár. Fé í erlendum gjaldmiðlum skipti því í reynd um hendurþegar Kaupþing banki hf. efndi aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningnum. Eftirþví, sem ráðið verður af gögnum málsins, greiddi áfrýjandi á hinn bóginn ekkiafborganir af skuld sinni með fé í sömu erlendu gjaldmiðlunum. Að því verður þóað gæta að eftir hljóðan lánssamningsins bar að endurgreiða lánið „í þeimgjaldmiðlum sem það samanstendur af“, bankanum var heimilt að skuldfæra meðalannars gjaldeyrisreikninga áfrýjanda fyrir afborgunum og hann hafði jafnframtskuldbundið sig til að eiga þar ávallt innstæðu í því skyni. Samkvæmt þessuverður að líta svo á að í samningnum hafi verið gengið út frá því að fé íerlendum gjaldmiðlum myndi einnig skipta um hendur við efndir áfrýjanda áaðalskyldu sinni, þótt svo hafi ekki farið í raun. Að þessu öllu virtu verðurað leggja til grundvallar að lánið til áfrýjanda hafi verið í erlendumgjaldmiðlum og skiptir þá ekki máli í hvaða tilgangi hann tók það. Með því aðslíkt lán fellur ekki undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001 um heimildir tilverðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum og fallist verður á með héraðsdómiað ekki séu efni til að víkja til hliðar skuldbindingu áfrýjanda með stoð í 36.gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðaribreytingum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, P. Árnason fasteignir ehf., greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2011. I Mál þetta,sem dómtekið var miðvikudaginn 5. október sl., er höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur af Arion banka hf., kt.581008-0150, Borgartúni 19, Reykjavík, með stefnu, birtri 16. ágúst 2010, áhendur P. Árnasyni fasteignum ehf., kt. 701265-0259,Gylfaflöt 20, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnandaskuld, að fjárhæð EUR 52.293,42, JPY6.810.387,00, CHF 104.006,09, USD75.153,47, ásamt dráttarvöxtum, sem eru 12,45688% af EUR52.293,42, frá 10.12. 2009 til greiðsludags, 12,1675% af JPY6.810.387,00, frá 10.12. 2009 til greiðsludags, 12,11167% af CHF 104.006,09, frá 10.12. 2009 til greiðsludags og12,23469% af USD 75.153,47, frá 10.12. 2009 tilgreiðsludags. Þá er krafizt málskostnaðar að matidómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfurstefnda eru þær aðallega,að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda, en til vara, að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Í báðumtilfellum er krafizt málskostnaðar að skaðlausu úrhendi stefnanda að mati réttarins. II Málavextir Stefnandi byggir kröfuna álánssamningi nr. 6740 milli stefnda P. Árnasonar fasteigna ehf., sem lántaka ogKaupþings banka hf., kt. 560882-0419 (nú Arion banki hf., kt. 581008-0150)sem lánveitanda. Með lánssamningnum, dags. 22.11. 2007 hafi lánveitandi lánaðstefnda jafnvirði ÍSK 20.000.000 í eftirfarandimyntum og hlutföllum, USD 25% CHF30% JPY 20% og EUR 25%. Samkvæmt 2. gr. lánssamningsins skyldi lántaki endurgreiðalánið með 60 greiðslum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn þann 10.01. 2008.Samkvæmt 3. gr. samningsins skyldu vextir reiknast frá útborgunardegi lánsinsog greiðast eftir á, á gjalddögum lánsins. Hvert vaxtatímabil skyldi vera einnmánuður. Vextir skyldu reiknast þannig, að á ársgrundvelli sé margfaldað meðraunverulegum fjölda daga og deilt í með 360. Þann 30.03. 2009 var gerður viðauki við lánsamninginn, þarsem lánveitandi samþykkti að fresta gjalddögum lánsins í sex mánuði.Eftirstöðvar lánsins skyldu þá endurgreiddar með 45 greiðslum á eins mánaðarfresti, fyrst þann 10.10. 2009. Vextir skyldu greiðast 10.04. 2009, 10.10. 2009og síðan áfram á gjalddögum lánsins út lánstímann. Samkvæmt 1. lið 3. gr. lánssamningsins skyldu lánshlutarlánsins, í öðrum myntum en evrum, bera breytilega vexti, sem skyldu vera LIBOR-vextir, eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandigjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil, tveimur virkumbankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils, að viðbættu 2,0% vaxtaálagi.Lánshlutar lánsins í evrum skyldu bera breytilega vexti, sem skyldu vera EURIBOR-vextir, eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandigjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil, tveimur virkumbankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils að viðbættu 2,0% vaxtaálagi. Samkvæmt 6. lið 3. gr. lánasamningsins hafi stefnda borið aðgreiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð, í erlendum myntum, frá gjalddagatil greiðsludags. Dráttarvextir lánsins skyldu vera vaxtagrunnur, auk 2,0%vaxtaálags, sbr. gr. 3.1., að viðbættu dráttarvaxtarálagi sem skyldi vera 10%.Vaxtagrunnur sé LIBOR/EURIBOR-vextir,eins og þeir ákvarðist fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrirviðkomandi vaxtatímabil, tveimur bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils.Tveimur bankadögum fyrir gjalddaga lánsins hafi LIBOR-vextirfyrir USD verið 0,23469%, CHF0,11167% og JPY 0,1675%. Tveim bankadögum fyrirgjalddaga lánsins hafi EURIBOR-vextir fyrir EUR verið 0,45688% sbr. dskj. nr.8. Vaxtagrunnur auk vaxtaálags að viðbættu dráttarvaxtaálagi sé fyrir USD 12,23469%, CHF 12,11167%, JPY 12,1675% og EUR 12,45688%. Stefndi kveður málavexti vera þá, að ínóvember árið 2007 hafi félagið leitað eftir lánsfjármögnun hjá stefnanda vegnafyrirhugaðra kaupa þess á fasteigninni Gylfaflöt 20, Reykjavík. Um hafi veriðað ræða rúma 50% lánsfjármögnun, en stefndi hafi lagt eigið fé til kaupanna,samtals kr. 18.000.000, af kr. 38.000.000 kaupverði. Eftir hrun íslenzksefnahagskerfis í október 2008 hafi félaginu reynztafar erfitt að standa í skilum, enda hafi tekjur þess dregiztmjög saman, en útgjöld aukizt, m.a. vegnaóðaverðbólgu og hríðversnandi stöðu íslenzkukrónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Síðasta afborgun lánsins hafi veriðinnt af hendi í desember 2009. Fyrirsvarsmenn stefnda hafa í tæpt árfyrir samningu greinargerðar reynt árangurslaust að semja við stefnanda umsanngjarna lúkningu hinnar umkröfðu skuldar. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfursínar á því, að gjalddagi lánsins þann 10.12. 2009 hafi ekki verið greiddur.Skuld samkvæmt lánssamningum þann 10.12. 2009 hafi verið EUR52.293,42, JPY 6.810.387,00, CHF104.006,09, og USD 75.153,47, sbr. dskj. nr. 4. Stefnda hafi verið tilkynnt um vanskilin meðinnheimtubréfi, dags. þann 09.06. 2010, sbr. dskj.nr. 5. Skuld þessi hafi ekki fengizt greidd, þráttfyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðsluhennar. Varðandi varnarþing vísist til 1. liðar 17. gr. lánssamningsins. Með heimild í lögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitiðtekið þá ákvörðun að taka yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, og víkja stjórn bankans og skipaskilanefnd yfir hann. Ákvörðun þessi sé dagsett 9. október 2008. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins, dagsettri 22. október 2008, hafi ráðstöfun eigna ogskulda Kaupþings banka hf. til Arion banka hf. veriðákveðin. Stefnandi vísar til almennra reglna kröfuréttarins ogmeginreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til aðefna samninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Kröfur umdráttarvexti styður stefnandi við 3. gr. í samningi aðila, sbr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað er studd við 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki veravirðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum úr hendi stefndu. Um aðild vísar stefnandi til 100. gr. a. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki og ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Varðandivarnarþing vísast til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndibyggir kröfur sínar á því, að hið umdeilda lán sé í raun og veru gengistryggtlán í íslenzkum krónum, klætt í búning erlends láns.Gengistrygging lánsfjár, sem veitt sé í íslenzkumkrónum, sé ólögmæt og þannig óskuldbindandi, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands ímálum nr. 92/2010 og 153/2010. Þá fjárhæð, sem stefndi sé krafinn um,megi að stærstum hluta rekja til gengisbreytinga, í andstöðu við ákvæði 13. og14. gr. laga nr. 38/2001 Í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001segi, að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé samkvæmt 13. gr. laganna,ef grundvöllur verðtryggingarinnar sé vísitala neyzluverðs,sem Hagstofa Íslands reikni samkvæmt lögum, sem um vísitöluna gildi, og birtimánaðarlega í Lögbirtingablaði. Þá segi í frumvarpi til laga nr. 38/2001 íathugasemdum um 13. og 14. gr., að samkvæmt téðum greinum verði ekki heimilt aðbinda skuldbindingar í íslenzkum krónum við dagsgengierlendra gjaldmiðla. Jafnframt segi í athugasemdum við frumvarp það, sem síðarvarð að lögum nr. 38/2001, að rétt sé að taka af allan vafa þar að lútandi, að ekkisé heimilt að binda lánsfé í íslenzkum krónum viðannað en vísitölu neyzluverðs, sbr. þó þröngarundantekningar í 14. gr. laga nr. 38/2001, sem ekki eigi við í þessu máli.Fyrrgreind ákvæði laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanleg, sbr. 2. gr. s.l. Hið umdeilda lán, sem stefndi tók hjástefnanda, sé, samkvæmt grein 2.1. samningsins, í íslenzkumkrónum, eða eins og þar segi orðrétt „...jafnvirði íslenzkarkrónur 20.000.000“. Þá segi eftirfarandi í grein 2.2 samningsins: „Lánið, aðuppfylltum útborgunarskilyrðum kemur til útborgunar í einni greiðslu.“ Sú hafi og verið raunin, þ.e.lánsfjárhæðin, að frádregnum kostnaði, hafi verið greidd út stefnda tilráðstöfunar í einni greiðslu í íslenzkum krónum. Hafi erlendur gjaldeyrir verið greiddurinn á þá gjaldeyrisreikninga, sem upp séu taldir í greinum 2.3 og 2.4samningsins, sé að mati stefnda ljóst, að einungis hafi verið ummálamyndafærslur að ræða og inneignir á fyrrgreindum gjaldeyrisreikningum, hafiþær verið fyrir hendi, aldrei verið stefnda til frjálsrar ráðstöfunar. Stefndi byggi á því, að stefnandi hafieinhliða sett upp alla skilmála lánasamningsins, án þess að stefndi hafi haftmöguleika á því að koma að athugasemdum eða mótmælum. Stefnandi og forveri hansséu fjármálafyrirtæki, sem starfi samkvæmt opinberu starfsleyfi og búi yfirsérfræðiþekkingu á sviði lánastarfsemi. Stefnanda hafi því verið í lófa lagiðað gæta að því, að ekki væri brotið á rétti stefnda með ólögmætumsamningsákvæðum eða samningsskilmálum, sem væru ósanngjarnir og verulegaíþyngjandi fyrir hann. Stefndi hafi mátt treysta því, að samningurinn værilögmætur og að áhættan væri ekki þess eðlis, að hún væri tengd ólögmætumsamningsskilmálum. Ljóst sé, að óskýra og íþyngjandiskilmála staðlaðra samninga beri að túlka þeim aðila í óhag, sem semji þá eðaláti semja. Samningsstaða aðila hafi verið ójöfn, enda stefnandi sérhæftfjármögnunarfyrirtæki og skyldur hans þá enn ríkari en ella að misnota ekki þáaðstöðu sína til þess að ná óeðlilega hagstæðum kjörum. Stefnandi hafi frá upphafi vitað, eðamátt vita, að gengistrygging lánsfjár í íslenzkumkrónum væri ólögmæt og verði því að bera hallann af því, að það hafi síðarverið staðfest af dómstólum. Stefndi byggi kröfur sínar og á því, aðallar forsendur, sem hafi legið að baki samningsgerðinni í upphafi, hafi breytzt og valdið því, að stefndi sé mun verr settur enhann hafi verið við undirritun samningsins og staða aðila hafi breytzt í verulegum mæli frá því að samningurinn vargerður. Það sé því bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera ákvæðihans fyrir sig vegna atvika, sem síðar hafi komið til og hafi valdið því, aðverulega halli á stefnda, hvað þetta varði, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936.Þannig beri að víkja þeim samningsskilmálum til hliðar, sem stefnda séu í óhag. Um lagarök vísi stefndi til laga nr.38/2001, einkum 13. og 14. gr. Þá vísi stefndi til laga nr. 7/1936, einkum 36.gr. um heimildir til þess að víkja samningum til hliðar. Varðandi málskostnaðvísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 19/1991. Krafa um virðisaukaskatt sé reistá lögum nr. 50/1988. IV Forsendur og niðurstaða Framkvæmdastjóristefnda, Jakob Þór Pétursson, gaf skýrslu fyrir dómi. Ekki er ágreiningur um það í málinu, aðaðilar hafi gert með sér samning þann, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, enstefndi byggir sýknukröfu sínu á því í fyrsta lagi, að lánið hafi í raun veriðgengistryggt lán í íslenzkum krónum, dulbúið semerlent lán, og því ólögmætt og óskuldbindandi. Vísar stefndi því til stuðningstil dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Stefnandi mótmælir því að þessir dómarhafi fordæmisgildi, þar sem lán stefnanda hafi verið ákveðið í erlendri mynt,gagnstætt því sem var í umræddum dómum, samkvæmt niðurstöðu Hæstaréttar í þeimmálum. Í lánssamningi aðila segir í grein 2.1,að lántaki lofi að taka að láni og bankinn að lána að „jafnvirði íslenzkar krónur 20.000.000“, í eftirfarandi myntum: USD 25%, CHF 30%, JPY 20% og EUR 25%. Í grein 2.3segir, að lánið skuli greiðast inn á tiltekna gjaldeyrisreikninga lántaka viðbankann. Þar kemur enn fremur fram, að tilgangur lánsins er fjármögnun kaupa átilgreindri fasteign í Reykjavík, og skuldbindur lántaki sig til þess aðráðstafa láninu til þess verkefnis. Í gr. 2.5 kemur fram, að lántaki heimilibankanum að skuldfæra áðurnefnda gjaldeyrisreikninga fyrir greiðslum afborganaog vaxta samkvæmt samningnum, og í grein 2.7 segir að lánið beri að endurgreiðaí þeim gjaldmiðlum, sem það samanstandi af. Fyrirsvarsmaður stefnda skýrði svo fráfyrir dómi, að hann hefði lesið yfir samninginn og undirritað hann, en kvaðstengu að síður hvorki hafa stofnað þrjá af fjórum tilgreindumgjaldeyrisreikningum né gefið bankanum umboð til þess að stofna þá. Hafi hannekki haft hugmynd um, að þeir hefðu verið stofnaðir. Dollarareikninginn hefðihann hins vegar átt fyrir og stofnað hann, að hann minnti, á árinu 2000. Hannkvaðst hafa litið svo á, að lánið væri myntkörfulán, sem honum hefði veriðráðlagt af hálfu bankans að taka, vegna þess að það væri svo hagstætt. Lániðhefði verið fært yfir á tékkareikning stefnda daginn eftir að það var lagt inná gjaldeyrisreikningana, án þess að stefndi hefði óskað eftir því eða veittbankanum umboð til þess. Hann kvaðst aðspurður aldrei hafa gert athugasemdirvið lánsframkvæmdina. Samkvæmt texta lánssamningsins, eins ograkið er hér að framan, var lánið veitt í erlendum gjaldmiðlum, og bera gögnmálsins með sér, að það hafi verið greitt inn á gjaldeyrisreikninga stefndaeins og samið var um. Framburður framkvæmdastjóra stefnda um, að hann hafi ekkivitað um stofnun þriggja þeirra reikninga, og að greiðsla í gjaldeyri inn áalla reikningana hafi verið án hans samþykkis, er ekki trúverðugur í ljósi hinsskýra orðalags samningsins þar að lútandi, sem framkvæmdastjóri stefnda las aðsögn og undirritaði. Þá liggur ekki fyrir, að stefni hafi á nokkru stigi gertathugasemdir við þessa framkvæmd lánveitingarinnar. Liggur ekki annað fyrir enað stefndi hafi gengið frjáls til þessarar samningsgerðar um lán í erlendrimynt, sem talið var hagstætt á þessum tíma. Samkvæmt forsendum hæstaréttardómaþeirra, sem stefndi vísar einkum til, máli sínu til stuðnings, og tilgreindireru hér að framan, falla lán í erlendri mynt ekki undir reglur um heimildir tilverðtryggingar lánsfjár í íslenzkum krónum í VI.kafla laga nr. 38/2001. Er því ekki fallizt á meðstefnda, að umdeildur samningur fari í bága við ákvæði kaflans. Stefndi heldur því fram, að greiðsla íerlendum gjaldeyri hafi verið til málamynda og hafi aldrei staðið stefnda tilfrjálsrar ráðstöfunar. Það er meginregla íslenzksréttar, að menn hafi frelsi til að undirgangast skuldbindingar samkvæmtsamningum, sem þeir gera við aðra, svo fremi sem þeir brjóti ekki gegn gildandilögum. Eins og að framan hefur verið rakið liggur ekki annað fyrir en að stefndihafi gengið frjáls til samninga um að taka lán í erlendri mynt. Samkvæmtsamningnum skuldbatt stefndi sig til þess að nota lánið til tiltekinnafasteignakaupa. Ráðstöfunarréttur stefnanda yfir láninu var þannigsamningsbundinn. Liggur og ekki annað fyrir en að stefnandi hafi nýttgreiðsluna eins og um var samið. Er því ekki falliztá þessa mótbáru stefnda. Stefndi byggir á því, að samningsstaðaaðila hafi verið ójöfn. Stefndi er fyrirtæki, sem hefur atvinnuaf fasteignaviðskiptum. Verður að ætla, þar sem annað hefur ekki komið fram ímálinu, að stefndi hafi nokkra reynslu af samningsgerð og fjárskuldbindingum,en samkvæmt kennitölu fyrirtækisins er það stofnað á árinu 1965. Enda þóttstefnandi búi yfir sérfræðiþekkingu á sviði lánastarfsemi, hefur stefndi ekkisýnt fram á, að samningsstaða aðila hafi verið ójöfn á þann veg að leiði tilógildingar á samningi aðila, eða að stefnandi hafi á einhvern hátt misnotaðaðstöðu sína gagnvart stefnda til þess að ná óeðlilega hagstæðum kjörum. Stefndi byggir loks á því, að allarforsendur, sem legið hafi að baki samningsgerðinni, hafi brostið, þannig aðstefndi sé mun verr settur en hann hafi verið við samningsgerð. Sé þvíbersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig vegnaatvika, sem síðar hafi komið til og hafi valdið því, að verulega halli ástefnda, hvað það varði, og beri því að víkja þeim samningsskilmálum, semstefnda séu í óhag, til hliðar, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi rekur á engan hátt á hvern vegforsendur hafi breytzt, eða hverjar hans forsendurhafi verið við samningsgerð. Kemur þessi málsástæða því þegar af þeim sökumekki til álita. Að öllu framangreindu virtu verðakröfur stefnanda teknar til greina eins og þær eru fram settar, en stefndihefur ekki mótmælt vaxtakröfu stefnanda sérstaklega. Þá ber að dæma stefnda tilað greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr.600.000, þar með talinn virðisaukaskattur af málflutningsþóknun. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvaðupp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, P. Árnason fasteignir ehf., greiði stefnanda,Arion banka hf., EUR52.293,42, JPY 6.810.387,00, CHF104.006,09, USD 75.153,47, ásamt dráttarvöxtum, semeru 12,45688% af EUR 52.293,42, frá 10.12. 2009 tilgreiðsludags, 12,1675% af JPY 6.810.387,00, frá10.12. 2009 til greiðsludags, 12,11167% af CHF104.006,09, frá 10.12. 2009 til greiðsludags og 12,23469% af USD 75.153,47, frá 10.12. 2009 til greiðsludags. Þá greiðistefndi stefnanda kr. 600.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 467/2008
|
Samningur Uppsögn
|
L og S gerðu með sér samning þess efnis að S fengi afnotarétt af tölvutækum loftmyndum og hæðarlínum frá L í janúar 1999. L gerði S reikninga á hverju ári samtals 5.000.0000 krónur auk virðisaukaskatts sem S greiddi jafnharðan. Gildistími samningsins var fimm ár en hann var jafnframt uppsegjanlegur af beggja hálfu með árs fyrirvara. Allt til loka árs 2005 voru lögskipti aðila hin sömu og áður án þess að nýr samningur hefði verið gerður. S krafðist greiðslu í uppsagnarfresti miðað við að S hefði sagt samningnum upp í byrjun árs 2006. Í dómi Hæstaréttar kom fram að L hefði mátt vera ljóst þegar S batt enda á samskiptin í byrjun árs 2006 að S teldi engan uppsagnarfrest gilda. L gerði þó S ekki viðvart um skilning sinn að þessu leyti fyrr en með bréfi 4. nóvember 2006 eða tæpu ári síðar. Þar af leiðandi fékk S ekki nýtt afnotarétt sinn á hinum ætlaða uppsagnarfresti svo sem hann hefði getað ef L hefði gert honum þennan skilningi ljósan. Þegar af þessari ástæðu var ekki fallist á að L gæti byggt rétt á því að eins árs uppsagnarfrestur hefði gilt um uppsögnina og kröfum L því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 28. ágúst 2008. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 63.281.027 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 49.664.161 krónu frá 25. ágúst 2006 til 1. janúar 2007, af 58.686.548 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en af 63.281.027 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 24.170.048 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 9.022.387 krónum frá 1. janúar 2007 til 1. júlí sama ár, en af 24.170.048 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðra lægri fjárhæð að mati réttarins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í héraðsdómi keypti stefndi afnotarétt af tölvutækum loftmyndum og hæðarlínum frá áfrýjanda með samningi 27. janúar 1999. Efni samningsins er nánar lýst í héraðsdómi og því hvernig lögskiptum aðila var háttað á grundvelli hans. Þannig gerði áfrýjandi stefnda reikninga á ári hverju samtals 5.000.000 krónur auk virðisaukaskatts sem stefndi greiddi jafnharðan. Gildistími samningsins var fimm ár en hann var jafnframt uppsegjanlegur af beggja hálfu með árs fyrirvara. Allt til loka árs 2005 voru lögskipti aðila hin sömu og áður án þess að nýr samningur hefði verið gerður. Áfrýjandi krefst greiðslu í uppsagnarfresti miðað við að stefndi hafi sagt samningnum upp í byrjun árs 2006 og byggir kröfuna á ákvæðum samningsins. Áfrýjanda mátti vera ljóst þegar stefndi batt endi á samskiptin við hann í byrjun árs 2006 að stefndi taldi engan uppsagnarfrest gilda. Áfrýjandi gerði þó stefnda ekki viðvart um skilning sinn að þessu leyti fyrr en með bréfi 4. nóvember 2006 eða tæpu ári síðar. Fékk stefndi því ekki nýtt afnotarétt sinn á hinum ætlaða uppsagnarfresti svo sem hann hefði getað ef áfrýjandi hefði gert honum þennan skilning ljósan. Þegar af þessari ástæðu verður ekki fallist á að áfrýjandi geti byggt rétt á því að eins árs uppsagnarfrestur hafi gilt um uppsögnina. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum úrslitum og í samræmi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Loftmyndir ehf., greiði stefnda, Símanum hf., 600.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 20. júní sl., er höfðað með stefnu birtri 4. júní 2007. Stefnandi er Loftmyndir ehf., Laugavegi 13, Reykjavík. Stefndi er Síminn hf., Ármúli 25, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 63.281.027 krónur auk dráttarvaxta af 49.664.161 krónum frá 25. ágúst 2006 til 1. janúar 2007, af 58.686.548 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2007 en af 63.281.027 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 24.170.048 krónur með dráttarvöxtum af 9.022.387 krónum frá 1. janúar 2007 til 1. júlí 2007 en frá þeim degi af 24.170.048 krónum til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi að stefndi verði dæmdur til að greiða aðra fjárhæð að mati dómsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og lækkunar til vara. Þá krefst hann málskostnaðar og til vara að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. MÁLSATVIK Stefnandi og stefndi, sem þá hét Landsíminn, gerðu samning 27. janúar 1999 um að stefndi keypti afnotarétt af tölvutækum loftmyndum og fimm metra hæðarlínum. Í samningnum segir m.a: „4. Umfang. Kaupandi kaupir afnotarétt gagna af ofangreindum toga sem Loftmyndir ehf. gera næstu 5 árin. ... 5. Greiðslur. Fyrir afnot staðlaðra Isnets93 gagna greiðir kaupandi Loftmyndum ehf. : kr. 10.000 fyrir kortblað sem er 4 x 3 km. að viðbættum VSK að lágmarki 5 milljónir á ári + VSK. Lágmarksfjárhæð leiðréttist með breytingu á lánskjaravísitölu. Grunnur vísitölu er nóvember 1998. Reikningar verða lagðir fram tvisvar á ári þ.e. í júní og desember. Þegar reikningur er lagður fram í des. skulu aðilar gera upp hvað hefur verið keypt og hvernig það rímar við ofangreinda fjárhæð. 6. Ágreiningur Samningur þessi er uppsegjanlegur af beggja hálfu með árs fyrirvara. Skal þá ganga frá lokagreiðslu kaupanda fyrir afhent gögn. Rísi ágreiningur út af samningi þessum skal hann útkljáður fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.“ Reikningar stefnanda til stefnda frá árunum 2000 til 2005 liggja frammi en þeir eru að fjárhæð fimm milljónir króna, auk virðisaukaskatts, fyrir hvert ár. Ýmist hafa verið gefnir út einn eða tveir reikningar á ári. Á reikningi frá árinu 2000 segir að reikningurinn sé „Greiðsla fyrir afnot myndkorta í eigu Loftmynda samkvæmt samningi milli aðila frá 27.01.1999“. Lýsingin er svipuð á öðrum reikningum og vísað til afnota myndkorta eða landfræðilegra gagna, samkvæmt samningnum. Í máli þessu byggir stefnandi á því að hann hafi afhent stefnda mun fleiri myndir en hann krafðist greiðslu fyrir með fyrrgreindum reikningum. Það hafi verið sameiginlegur skilningur stefnanda og stefnda og samið um á milli þeirra, að halda þeim myndum sem ekki væri greitt fyrir til haga og gera svo upp við uppsögn samningsins. Þá telur hann að samningurinn hafi framlengst, þar með talið uppsagnarákvæði hans, og gerir kröfu um greiðslu í uppsagnarfresti. Auk þess krefst hann mismunar sem leiðir af vísitöluhækkun, en ekki var gerð krafa um þennan mun í reikningunum. Í stefnu segir að í byrjun árs 2006 hafi stefnanda verið tilkynnt óformlega að hans þjónustu væri ekki óskað frekar. Síðasti reikningurinn er gefinn út 12. desember 2005. Stefnandi kveðst hafa tekið saman yfirlit yfir ógreidd kortablöð og sent stefnda 14. mars 2006. Kveðst hann ekki hafa fengið viðbrögð við þessu og því útbúið nákvæmara yfirlit sem hann hafi sent ásamt bréfi 25. júlí 2006. Með bréfi stefnda 11. ágúst 2006 var kröfum stefnanda hafnað. Stefnandi ítrekaði kröfur sínar með bréfi í nóvember 2006 og var þeim enn hafnað af hálfu stefnda. Framkvæmdastjóri stefnanda, Örn Arnar Ingólfsson, kom fyrir dóminn. Hann kvað þá hugmynd hafa fæðst hjá Loftmyndum að kortleggja Ísland. Þetta hefðu verið metnaðargjarnir draumar og þeir viljað fá fastan samning til að fjármagna erfiðasta hjallann. Örn kvað Loftmyndir hafa samið við Braga Má Bragason hjá Símanum. Þeir hjá Loftmyndum hefðu skrifað drög að samkomulagi sem hefði svo verið kastað á milli. Þeir hefðu veitt mikinn afslátt vegna þess að samningurinn tryggði þeim fastar greiðslur á hverju ári. Ein af ástæðunum fyrir að þeir verðbættu ekki reikningana hefði verið hræðslan við að þeir gætu ekki staðið við þetta og yrðu í lokin að endurgreiða. Svo hefði aðstaðan breyst mikið með því að GPS tæknin kom inn í flugvélar. Fastir verkfundir hefðu verið teknir upp þar sem starfsmenn Símans lögðu fram sínar hugmyndir um hvað þeir ætluðu að gera næsta sumar. Loftmyndir hefðu ákveðið hvar þeir tóku myndir, en einhver skipti hnikað til verkum eða verkröð vegna óska Símans. Örn kvað Símann hafa fengið allt sem varð til hjá þeim. Örn sagði að Sigurði Kristni Guðjohnsen hefðu verið afhent gögnin og hann sett þau inn í kerfi ljósleiðaradeildar en jafnframt sent afrit til Braga. Örn taldi að Braga hefði hlotið að vera ljóst að þeir væru að afhenda miklu meira en samningurinn sagði til um þegar komið var fram á 2002 eða 2003. Í tölvupósti 2005 hefði Bragi svo allt í einu rætt um einhvern fjárhagsramma sem gerði að hann vildi ekki fá frekari gögn. Vitnið hefði þá búið til lauslegt uppgjör. Bragi hefði hringt og sagt það af og frá að staða málsins væri þessi. Þeir hefðu útbúið nýtt uppgjör í júlí 2006. Örn kvaðst aldrei hafa litið svo á að hann væri vanhaldinn í greiðslum, heldur talið að hann hefði tryggingu í síðustu grein samningsins þannig að ef samningi væri sagt upp yrði lokauppgjör. Þeir hefðu talið að greiðslur myndu smám saman jafnast út þar sem mismikið væri afhent milli ára. Ekki hefði farið á milli mála hversu mikið var afhent, það hefði verið unnt að telja skrárnar. Inntur eftir því hvort uppgjör samkvæmt 5. gr. hafi farið fram sagði Örn að árið 2003 hafi stefnda verið sent uppgjör, um að það hallaði á Símann. Hin árin hefði þetta ekki verið gert. Ekki hefði verið stemmt af á verkfundunum hversu mikið var afhent. Sigurður Kristinn Guðjohnsen, fyrrverandi starfsmaður Símans kom fyrir dóminn. Hann kvaðst hafa unnið við kortagerð hjá ljósleiðaradeild Símans. Hlutverk Sigurðar hefði verið að halda utan um gögnin og koma þeim fyrir. Samskiptum við Örn Ingólfsson lýsti hann þannig að þeir hjá Símanum hefðu athugað hvað Loftmyndir væru að gera til þess að þeir gætu skipulagt vinnu hjá Símanum næsta árið. Þeir hefðu hitt starfsmenn Loftmynda einu sinni á ári til að fá að vita hvað væri framundan hjá þeim. Síminn hefði ekki beðið Loftmyndir að vinna fyrir sig sérstaklega, en látið þá vita hvað var á dagskrá. Gengið hefði verið út frá að þeir fengju allar myndirnar jafnóðum og þær væru tilbúnar. Sigurður var spurður að því hvort myndirnar hefðu tekið yfir stærra svæði en þeir voru að vinna með. Hann sagði að svo hefði verið. Hann sagðist ekki geta sagt til um hversu mikið af myndum þeir hefðu raunverulega notað af þeim sem bárust frá Loftmyndum. Sigurður kvaðst hafa staðið í þeirri trú að þeir mættu ekki panta myndir sérstaklega en að öðru leyti ættu þeir að fá allar myndirnar frá Loftmyndum. Sigurður kvaðst hafa haldið utan um gögnin en þau hafi átt að vera aðgengileg þegar hann fór frá Loftmyndum. Bragi hefði fengið gögnin jafnóðum í sína deild. Undir lok vinnutíma Sigurðar, þegar Sigurði og fleirum var sagt upp og deildin lögð niður í mars 2006, hefði Bragi talaði um að hann ætlaði að fara að segja upp samningnum. Sigurður hefði ekki vitað hvort þeir væru að borga of mikið eða lítið. Hann kvaðst aldrei hafa lesið samninginn og staðfesti að það hefði ekki verið reynt að stilla af það magn af gögnum sem Síminn fékk á hverju ári. Jóhann Örn Guðmundsson, fyrrverandi yfirdeildarstjóri hjá ljósleiðaradeild Símans, kom fyrir dóminn. Hann sagði að sem yfirmaður á ljósleiðardeild hefði hann séð um að panta inn loftmyndir. Jóhann minnti að gert hefði verið ráð fyrir því í samningnum að þeir fengju allar myndir sem Loftmyndir tækju, en að ekki yrðu teknar myndir sérstaklega fyrir Símann. Jóhann kvaðst ekki hafa komið að sjálfum samningnum og því ekki vita nákvæmlega hvað hefði verið samið um í magni eða verði. Einu sinni eða tvisvar á ári hefðu verið fundir með Loftmyndum þar sem farið yfir landsvæði sem stóð til að vinna og pantaðar myndir eftir því sem til var. Hefði svo verið fyllt upp í það sem vantaði inn í síðar. Þeir hefðu fært óskir sínar um myndir inn á kort og svo yfirleitt átt fund með Loftmyndum. Myndirnar hefðu verið látnar fylgja línustæði gróflega en þeir hefðu ekki fengið allar þær myndir sem voru teknar af viðkomandi svæðum. Jóhann sagði að á síðustu dögum sem hann var yfirmaður ljósleiðaradeildar, áður en hann fór á eftirlaun, hefði hann falið Sigurði Guðjónssyni að taka saman allar myndapantanir. Þetta hefði allt átt að vera aðgengilegt. Bragi Már Bragason starfsmaður Mílu, systurfyrirtækis Símans, og starfsmaður Símans þegar atvik máls urðu, gaf skýrslu. Hann kvað frumkvæði að samningnum hafa komið frá ljósleiðaradeildinni, en Páll Jónsson hefði þá verið yfirmaður hennar. Ljósleiðaradeildin hefði haft frumkvæði að því hvaða svæði voru keypt á hverjum tíma. Bragi kvaðst hafa skrifað upp á reikningana. Í desember á hverju ári hefði átt að halda stöðufund og fara yfir hvað hefði verið afhent en Bragi kvaðst aldrei hafa verið kallaður á slíkan fund. Á þeim fundum sem voru haldnir, sem hann hefði ekki verið viðstaddur, hefði verið farið yfir hvað vantaði af gögnum. Um aðdraganda samningsins sagði hann að hann hefði fengið samninginn í hendurnar og gert athugasemd um hvort ekki væri rétt að setja vísitölu inn í hann. Eftir þær breytingar hefðu þeir skrifað undir. Símanum hefði staðið til boða afsláttur gegn því að kaupa fyrir ákveðna lágmarksupphæð á ári. Hann kvaðst ekki hafa hugsað um hvort reikningarnir væru verðbættir þegar þeir bárust. Hætt hefði verið að kaupa myndir þegar gerðar voru skipulagsbreytingar hjá Símanum og niðurskurður. Ekki hefði verið rætt um uppsagnarfrest enda hefði samningurinn verið útrunninn. Bragi kvað að þegar það lá fyrir að hann fengi ekki fjárheimild fyrir Loftmyndum, hefði hann hringt í Örn og látið hann vita, sennilega hefði það verið í desemberbyrjun 2005. Örn hefði sent tölvupóst í febrúar þar sem kom fram að strákarnir hjá honum hefðu farið yfir hvað hefði verið afhent og samkvæmt fyrstu talningu ættu Loftmyndir inni hjá Símanum yfir 60 milljónir. Bragi hafi sent yfirmanni sínum þetta og yfirmaðurinn ákveðið að tala við lögfræðing Símans. Aðspurður sagði hann að ef viðbótarreikningar hefðu verið lagðir fram með þessum fjárhæðum þá hefði þurft að standa á bremsunni í pöntunum. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi kveðst byggja aðalkröfu sína á fyrrnefndum samningi og samskiptum forsvarsmanna aðila við framkvæmd og efndir hans. Stefnandi kveður stefnda hafa fengið mun fleiri myndir en sem nemi fimm milljónum króna. Kveðst hann hafa litið svo á og talið það sameiginlegan skilning samningsaðila, að í stað þess að krefja stefnda í desember hvert ár fyrir öll afhent gögn myndi hann halda því til haga sem ekki væri greitt fyrir og lokauppgjör yrði svo við uppsögn samningsins. Mælt sé fyrir um lokagreiðslu í 6. gr. samningsins. Stefnandi telur þennan skilning einnig eiga sér stoð í lokamálslið 5. gr. samningsins. Það hafi verið rætt margsinnis á verkfundum og við önnur tækifæri að magn afhentra skjala myndi jafnast út í áranna rás. Afhentum myndum myndi eðli máls samkvæmt fara fækkandi með hverju árinu og skuld stefnda við stefnanda því jafnast út með tímanum, ella skyldi við lok samningssambandsins gefinn út lokareikningur til stefnda. Í samræmi við þetta hafi stefnandi útbúið yfirlit yfir ógreiddar myndir þegar stefndi tilkynnti að hann hefði ekki lengur áhuga á samstarfinu. Stefndi byggir ennfremur á því að þar sem viðskipti stefnanda og stefnda hafi haldið áfram eftir 27. janúar 2004, eða fimm árum eftir að samningurinn var gerður, hafi samningssamband aðila framlengst. Þar sem samningurinn hafi haldið áfram að gilda hafi 6. gr. samningsins einnig gert það en hún kveði á um eins árs uppsagnarfrest. Í ársbyrjun 2006 hafi fyrirsvarsmaður stefnanda fengið símtal frá starfsmanni stefnda þar sem tilkynnt var að ekki væri óskað eftir frekari kortablöðum frá stefnanda. Samkvæmt 6. gr. samningsins hafi samningurinn átt að gilda að minnsta kosti í eitt ár eftir uppsögn. Stefnandi hafi mátt búast við því, þar sem samningssamband aðila hélt áfram algjörlega óbreytt eftir hin fyrir fram ákveðnu fimm ár, að samningurinn framlengdist og öll ákvæði hans. Samningnum hafi því átt að segja upp skriflega eða með öðrum sannanlegum hætti og jafnframt borið að miða við áramót í því sambandi. Öll árin, nema 2003, hafi stefndi fengið mun fleiri myndir afhentar en greitt var fyrir. Forsvarsmaður stefnanda hafi setið fjölmarga verkfundi með starfsmönnum stefnda, þeim Sigurði Kristni Guðjohnsen og Jóhanni Erni Guðmundssyni á samningstímanum. Á þeim fundum hafi oft komið fram að umræddur samningur framlengdist þar til jafnvægi kæmist á og ekki væri lengur fyrir hendi skuld stefnda við stefnanda. Uppgjör hvers árs hafi ekki átt að vera lokauppgjör fyrir árið. Það fari í bága við það sem starfsmenn stefnda sjálfs álitu samkvæmt yfirlýsingum sem séu lagðar fram. Hafi hin fasta greiðsla í júní og/eða desember, samtals 5.000.000 krónur, verið greidd algjörlega óháð því hversu mikið var afhent. Hafi þessir sömu starfsmenn fullyrt að yfirmönnum þeirra hafi verið það fullljóst að yfirleitt væri verið að afhenda mun meira en greitt væri fyrir. Ekki hafi verið um að ræða sérlega reglubundnar greiðslur á lágmarksgjaldinu auk þess sem þær voru ekki verðbættar hverju sinni eins og samningur aðila gerði ráð fyrir. Þá sé ágreiningslaust að engin sérstök yfirferð hafi farið fram á við greiðslu þannig að athugað hafi verið nákvæmlega hver staðan væri á milli aðila. Allt eigi þetta sér þá skýringu að fulltrúar beggja aðila hafi framkvæmt samninginn með tilteknum hætti, þar sem gagnkvæmur skilningur hafi ríkt. Stefnandi hafi verið fullviss um að stefndi túlkaði samning aðila á sama hátt og hann og ekki búist við öðru en að gert yrði upp þegar stefndi ákvað að segja samningnum upp. Stefnandi kveðst myndu hafa krafið stefnda um greiðslu fyrir ógreiddar myndir ef hann hefði órað fyrir því að stefndi liti svo á að ávallt yrði gert upp í desember ár hvert vegna þeirra allra. Stefnandi kveður sér hafa verið mjög í mun að halda góðu samningssambandi við stefnda og hafa talið það vera hag beggja að fyrirkomulagið á uppgjöri yrði eins og lýst hefur verið að framan. Stefnandi telur það sæta mikilli furðu ef skuldin hafi með einhverjum óljósum hætti verið gefin eftir. Stefnandi bendir á að í 1. gr. samningsins komi fram að stefndi kaupi afnotarétt á tölvutækum loftmyndum og fimm metra hæðarlínum frá stefnanda. Stefndi hafi haldið því ranglega fram að stefnandi hafi vanefnt samninginn þar sem ekki voru hæðarlínur á myndunum. Stefnandi mótmælir þessu og kveður ávallt hafa verið hæðarlínur á myndunum þegar þess var óskað. Stefndi hafi ekki gert neinar athugasemdir varðandi þetta á þeim árum sem viðskiptasamband aðila stóð yfir og hafi ekki virst hafa áhuga á slíkum línum nema í undantekningartilvikum. Þetta séu hins vegar upplýsingar sem stefnandi réði yfir og var auðvelt að afhenda Stefnandi kveðst hafa veitt stefnda afar mikinn afslátt á keyptum myndum á samningstímanum. Í 5. gr. samningsins komi fram að verð fyrir hvert kort skyldi vera 10.000 krónur með virðisaukaskatti og að verðið skyldi breytast í samræmi við breytingu á lánskjaravísitölu. Á þeim tíma sem samningurinn var gerður hafi listaverð á hverju korti verið 63.000 krónur auk virðisaukaskatts. Aldrei hafi hins vegar komið neitt annað til umræðu en að stefndi þyrfti þó að greiða fyrir hverja mynd sem hann fengi afhenta. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt samningi aðila skyldi stefnandi afhenda stefnda myndirnar á JPG formi með 1 m upplausn en stefndi hafi fengið allar myndir afhentar með 0,5 m upplausn sem sé fjórum sinnum betri en sú sem samningurinn kveði á um. Mikilvægast sé að á hverju ári hafi stofnast skuld stefnda við stefnanda. Stefndi hljóti að bera sönnunarbyrðina fyrir því, haldi hann því fram að stefnandi hafi gefið stefnda eftir tugmilljón króna skuld. Stefnandi mótmælir því að hann hafi gerst sekur um tómlæti við innheimtu krafna sinna. Hann hafi litið svo á að gert yrði upp við hann við lok samningssambandsins. Hið sama megi segja um staðhæfingar stefnda um fyrningu auk þess sem benda megi á að gjalddagi ógreiddra mynda hafi fyrst getað verið þegar samningnum var sagt upp í ársbyrjun 2006. Þetta sé í samræmi við meginreglur kröfuréttarins og ákvæði laga um fyrningu nr. 14/1905. Stefnandi telur að greiða beri fyrir uppsagnarfrest árið 2006 og 2007 en kveðst aðeins gera kröfu um hálft gjald vegna 2007 þar sem færa megi rök fyrir því að einungis helmingur árgjalds sé gjaldfallinn. Kveðst stefnandi byggja á því að miða beri við almanaksár í þessu sambandi og því hafi uppsagnarfrestur ekki byrjað að líða fyrr en í byrjun árs 2007. Stefnandi kveðst áskilja sér rétt til að breyta kröfugerð til hækkunar síðar vegna eftirstöðva fyrir 2007. Ef ekki sé miðað við almanaksár verði að mati stefnanda að miða við formlega uppsögn sem hafi ekki borist fyrr en með bréfi 11. ágúst 2006. Skuld vegna 2007 sé þá einnig gjaldfallin, að minnsta kosti til 11. ágúst. Stefnandi vísar til dómskjals nr. 10 um sundurliðun aðalkröfu. Kveður hann skjalið stafa frá stefnanda og hafa verið sent stefnda 25. júlí 2006. Stefnandi kveðst telja rétt að miða útreikning sinn við vísitölu júlímánaðar 2007, þannig sé gert ráð fyrir að krafa stefnanda haldi verðgildi sínu. Þá sé gert ráð fyrir virðisaukaskatti. Aðalkrafa stefnanda byggist á að vangoldin kortablöð hafi verið rúmlega 2.796 og hvert þeirra hafi kostað 14.265 krónur miðað við vísitölu júlímánaðar 2006. Samtals sé því krafist 39.884.465 króna vegna vangreiddra kortablaða, auk virðisaukaskatts að fjárhæð 9.779.696 krónur, alls 49.664.161 króna. Til viðbótar sé gerð krafa um bætur á uppsagnarfresti samningsins, en stefnandi vísar um þetta í sundurliðun á dómskjali 11. Þessi hluti kröfunnar nemi 10.937.245 krónum auk 2.679.624 króna virðisaukaskatts, samtals 13.616.866 krónum vegna tímabilsins frá 1. janúar 2006 til 1. júlí 2007. Dráttarvaxta sé krafist frá og með 25. ágúst 2006 þegar einn mánuður var liðinn frá því að stefnda voru sendar kröfur stefnanda en dráttarvaxta vegna greiðslna í uppsagnarfresti sé krafist frá 1. janúar 2007 vegna ársins 2006 og frá 1. júlí 2007 vegna ársins 2007. Stefnandi kveðst byggja varakröfu sína á samningi aðila. Þótt niðurstaðan verðu sú að greiðslur skuli aðeins miða við lágmarksgjaldið samkvæmt samningnum sé stefnandi einnig stórlega vanhaldinn miðað við orðalag samningsins. Skýrt sé kveðið á um það í 5. gr. samningsins að verðbæta skuli höfuðstól. Einnig sé eftir að greiða stefnanda lágmarksgjaldið á uppsagnarfresti. Um varakröfu og sundurliðun hennar vísar stefnandi til dómskjals 11. Á skjalinu er reiknaður mismunur þess sem var greitt, án virðisaukaskattsins, á hverjum gjalddaga, og þess sem hefði verið greitt ef tekið hefði verið tillit til vísitöluhækkunar. Samtals nemur þetta 7.160.691 krónu. Næst er mismunur þessara tveggja fjárhæða framreiknaður miðað við lánskjaravísitölu í júní 2007 og verður samanlagt 8.476.451 króna. Þetta er lagt saman og fengin út talan 8.476.451 króna. Fimm milljón króna greiðsla fyrir 2006 er verðbætt fram í desember 2006, samtals 7.246.897 krónur, og 2,5 milljón vegna 2007 er miðuð við vísitölu júní 2007, samtals 3.690.345 krónur. Bætt er við virðisaukaskatti og fengin heildartalan 24.170.048 krónur. Stefnandi kveður kröfuna ekki hafa verið reiknaða eða hafða í frammi sundurliðaða fyrr en nú við málshöfðun þessa í ljósi afdráttarlausrar höfnunar stefnda á aðalkröfu stefnanda. Í varakröfu sé miðað við eins og hálfs árs lágmarksgjald vegna áranna 2006 og 2007. Stefnandi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar, einkum reglna um að samninga skuli halda og um efndir fjárskuldbindinga er af þeim leiða. Um dráttarvaxtakröfu stefnanda vísar hann til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og 11. og 12. gr. laganna. Um málskostnaðarkröfu stefnanda er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Stefndi mótmælir aðalkröfu stefnanda og byggir á því að löng og athugasemdalaus venja hafi myndast í föstu viðskiptasambandi aðila um að stefnandi krefði stefnda um fimm milljónir króna á ári óháð fjölda mynda. Gert væri ráð fyrir árlegu uppgjöri í 5. gr. samningsins. Vísar stefndi til þeirrar viðurkenndu meginreglu um túlkun samninga að myndist tiltekin venja um framkvæmd og efndir samnings, svo sem hér hafi verið, skuli túlka samninginn í samræmi við venjuna. Í samræmi við það verði ekki litið svo á að stefndi standi í skuld við stefnanda samkvæmt umþrættum samningi. Stefndi vísar til þess að í föstu viðskiptasambandi, þar sem reikningum sé framvísað með reglubundnum hætti, svo sem gert var, megi að öðru jöfnu gera ráð fyrir að með reikningunum sé lokið sé uppgjöri fyrir störf eða verk. Stefndi hafi þannig mátt treysta því að stefnandi gerði reikninga jafnóðum fyrir vinnu sína eða verk. Sá sem haldi því fram að sérstaklega hafi verið samið um að bíða með reikningsgerð og uppgjör vegna hluta þeirra verkefna, sem greiða átti fyrir, beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni. Stefndi vísar einnig til þess að í reikningsgerð stefnanda vegna hvers viðskiptaárs hafi aldrei verið vísað til þess að stefnandi ætti ógreiddar kröfur á hendur stefnda vegna fyrri ára, svo sem eðlilegt og rétt hefði verið, ef stefnandi leit svo á. Stefndi vísar einnig til þess að stefnanda hafi verið í lófa lagið að tryggja sér sönnun um að samkomulag aðila hafi verið með þeim hætti sem hann heldur fram, svo sem með því að fá skriflega staðfestingu stefnda. Stefnandi hafi hins vegar látið það hjá líða og verði að bera hallann af því. Stefndi vísar hér einnig til þess, að jafnvel þótt samningur aðila hafi verið með þeim hætti sem stefnandi haldi fram, hafi honum allt að einu verið rétt að gefa út reikninga fyrir þeim blöðum sem hann hafi talið falla utan hinnar árlegu þóknunar jafnóðum, eða að minnsta kosti innan eðlilegra tímamarka, og færa þau stefnda til skuldar í bókhaldi sínu. Slíkt hafi hann hins vegar ekki gert. Stefndi hafnar því alfarið, að það hafi verið sameiginlegur skilningur aðila að stefnandi myndi, við lok samningssambands aðila, krefja stefnda um viðbótargreiðslur vegna afhentra kortblaða, að svo miklu leyti sem viðskiptin á ársgrundvelli næmu meiru en fimm milljónum króna. Stefndi bendir á að skilningur sem þessi myndi fela í sér að aðilar hefðu ráðgert að kröfur sem stefnandi ætti á hendur stefnda vegna samningsbundinnar þjónustu skyldu vera útistandandi svo árum skipti og jafnvel áratugum, allt eftir því hvenær samningssambandi aðila yrði slitið. Sú niðurstaða sé augljóslega fráleit og dæmalaus í viðskiptum. Myndi stefndi aldrei hafa samþykkt slíka viðskiptaskilmála. Stefndi vísar í þessu sambandi til þeirrar meginreglu við túlkun samninga að niðurstaða feli í sér eðlilega og rökræna niðurstöðu. Stefndi kveðst jafnframt hafna því að samningur aðila hafi átt að gilda að minnsta kosti í eitt ár eftir að stefndi batt enda á viðskiptasamband aðila. Eftir að afnotaréttur stefnda samkvæmt samningnum frá 1999 rann formlega út árið 2004 hafi stefndi haldið áfram að nýta sér þjónustu stefnanda samkvæmt sömu verðkjörum og gilt höfðu. Hafi stefndi litið svo á að nýr samningur hafi stofnast en aldrei talið að uppsagnarfrestur upphaflega samningsins gilti áfram. Þær forsendur samningsins að aðilar væru að skuldbinda sig til lengri tíma hafi ekki lengur verið til staðar. Stefndi bendir á að í kjölfar þess að stefnandi lét stefnda vita að ekki yrði um frekari viðskipti að ræða hafi stefnandi ekki vísað til neins samningsbundins uppsagnarfrests. Hafi slíkt raunar fyrst verið gert í bréfi lögfræðings 4. nóvember 2006. Hér skuli einnig bent á að eftir að stefndi tilkynnti, án skyldu, að ekki yrði um frekari viðskipti að ræða, hafi hann hvorki farið fram á neina samningsbundna þjónustu né hafi stefnandi veitt hana. Sé það einnig til marks um að samningssambandi aðila hafi lokið þá þegar. Stefndi bendir að síðustu á að samningur aðila frá 1999 hafi stafað frá stefnanda. Verði stefnandi í samræmi við það og meginreglur samningaréttar um túlkun samninga, að bera hallann af því ef samningurinn er óskýr, að svo miklu leyti sem hann byggi rétt sinn á honum. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda. Samkvæmt 5. gr. samningsins frá 1999, skyldi lágmarksfjárhæðin, fimm milljónir á ári, leiðréttast með breytingum á lánskjaravísitölu. Hins vegar hafi sú langa og athugasemdalausa venja myndast í föstu viðskiptasambandi aðila að stefnandi krafði stefnda árlega um fimm milljónir, óháð fjölda mynda. Túlka verði samninginn í samræmi við þessa venju. Sé það jafnframt fáheyrt, að því sé haldið fram af seljanda þjónustu við lok samningssambands, að reikningar sem seljandinn hafi gefið út um langt skeið hafi í raun verið rangir, þannig að ekki hafi verið tekið nauðsynlegt tillit til verðbóta og kaupandi þjónustunnar standi í tugmilljón króna skuld við seljanda. Stefndi vísar að öðru leyti til þeirra sjónarmiða sem gerð sé grein fyrir að framan. Stefndi bendir á að jafnvel þótt það hefði verið samkomulag aðila að stefndi þyrfti ekki að greiða fyrir afnotarétt af öllum kortum árlega, hafi krafa um greiðslu vegna einstakra blaða sannanlega stofnast það ár sem þau voru afhent stefnda. Sé slík niðurstaða ekki einasta í samræmi við 5. gr. samningsins, heldur einnig meginreglu kröfuréttar um að kröfuréttur seljanda í gagnkvæmu samningssambandi stofnist almennt þegar greiðslan, hið selda, sé innt af hendi. Beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir öðru. Í samræmi við framangreint og almennar viðskiptavenjur, verði að telja að stefnandi hafi glatað hvers konar kröfum á hendur stefnda eða að minnsta kosti langstærstum hluta þeirra með tómlæti sínu. Eigi þetta bæði við um meintar kröfur vegna ógreiddra mynda svo og kröfur um ógreiddar verðbætur. Stefndi vísar í þessu sambandi meðal annars til þess sjónarmiðs að baki tómlætisreglum að kröfuhafi geti ekki haldið uppi kröfu gagnvart skuldara, sem skuldari megi með réttu ætla að verði ekki höfð uppi. Stefndi hafi fráleitt mátt gera ráð fyrir að stefnandi myndi halda uppi umþrættum kröfum. Í samræmi við framangreint sé einnig ljóst að meintar kröfur stefnanda séu að stærstum hluta fyrndar, sbr. 3. gr. laga um fyrningu nr. 14/1905. Nánar tiltekið þær meintu kröfur, bæði vegna mynda og verðbóta, sem stefnandi haldi fram að hafi stofnast fyrir 7. júní 2003. Að því er varðar fjárhæð aðalkröfu stefnanda sérstaklega þá er því hafnað sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi afhent stefnda það magn kortablaða sem byggt er á í stefnu. Geti einhliða yfirlit stefnanda í þessum efnum ekki talist fullnægjandi sönnun í þessu tilliti. Þá hafi fjölmargar afhentar myndir hafi verið gallaðar þar sem vantað hafi hæðarlínur og geti stefnandi ekki krafist greiðslu fyrir þær. Enn fremur mótmælir stefndi því að greiðsla vegna einstakra kortablaða samkvæmt aðalkröfu eigi að nema meiru en 10.000 krónum. Slík skýring eigi sér enga stoð í samningi aðila. Þvert á móti verði ráðið af 5. gr. samningsins að greiðslur vegna einstakra kortablaða samkvæmt samningnum skyldu ekki vera vísitölubundnar. Jafnvel þótt annað yrði talið, fái ekki staðist að miða vísitöluna við júlí 2006, heldur verði að miða við það tímamark sem viðkomandi kröfur hafi stofnast, það er þegar viðkomandi blöð voru afhent. Stefndi telur ekki ljóst hvernig fjárhæð meintra bóta í uppsagnarfresti sé fundin, bæði í aðal- og varakröfu. Virðist jafnvel sem stefnandi krefjist bóta fyrir 17 mánaða tímabil, frá 1. janúar 2006 til 1. júlí 2007, enda þótt upprunalegur samningur hafi eingöngu gert ráð fyrir árs uppsagnarfresti. Að því er varði fjárhæð varakröfu stefnanda sérstaklega, kveðst stefndi vísa til þeirra sjónarmiða sem fyrr greini. Stefndi krefst þess aðallega að dráttarvextir reiknist frá dómsuppsögu en til vara frá þingfestingardegi málsins. Vísar stefndi til þess að hann hafi ekki á fyrri stigum átt þess kost að taka afstöðu til meintra krafna stefnanda, þannig að fullnægjandi megi teljast. Stefndi vísar til stuðnings kröfum sínum til meginreglna samninga- og kröfuréttar, þar með talinna reglna um túlkun samninga. Þá byggir hann á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Krafa stefnanda er ekki sundurliðuð í stefnu heldur er vísað til dómskjala um sundurliðun. Þessi framsetning þykir í máli þessu ekki hafa valdið stefnda réttarspjöllum og ekki vera næg ástæða til að vísa málinu frá eins og það liggur fyrir dóminum en af hálfu stefnda var því hreyft að til álita kæmi að vísa málinu frá án þess að krafa væri gerð um það. Í samningi Loftmynda og Símans segir að fyrir afnot hvers kortblaðs greiðist 10.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, að lágmarki fimm milljónir á ári, auk skattsins. Ljóst er af framburði vitna að stefndi hafði aðgang að þeim myndum sem stefnandi framleiddi en réði því almennt ekki hvaða landsvæði stefnandi tók næst fyrir. Viðskipti hófust árið 1999 og lauk árið 2005. Samkvæmt reikningum og yfirliti frá stefnanda yfir greiðslur, greiddi stefndi árin 2000 til 2005 fimm milljónir á ári auk virðisaukaskatts, en tæplega fimm milljónir árið 1999 að viðbættum skatti. Í samningnum er mælt fyrir um það að þegar reikningur sé lagður fram í desember skuli farið yfir hvað hafi verið keypt það ár, en það mun ekki hafa verið gert. Reikningarnir liggja frammi, fyrir árin 2000 til 2005 og er þar tilgreint að þeir séu vegna afnota gagna samkvæmt samningi. Telja verður að í föstu viðskiptasambandi þar sem reikningum er framvísað með reglubundnum hætti megi greiðandi almennt gera ráð fyrir að með reikningunum sé verið að ljúka uppgjöri fyrir hvert tímabil. Sá sem heldur því fram að sérstaklega hafi verið samið um að bíða með reikningsgerð og uppgjör vegna hluta þess sem selt var, ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni um þetta. Lokaákvæði samnings aðila, í 6. gr., þykir samkvæmt orðum sínum og í samhengi við önnur ákvæði samningsins ekki fela í sér að stefnandi geti að loknum viðskiptum árið 2006 krafið um greiðslu fyrir gögn sem afhent voru allt frá árinu 1999. Ekki verður ráðið af framburði vitna að samist hefði svo um að kröfur sem hafi stofnast allt frá upphafi viðskiptanna skyldu greiddar að þeim loknum. Stefnandi hefði getað orðið sér úti um staðfestingu þess frá stefnda að skuldin væri hærri en reikningarnir sögðu til um, en þetta gerði hann ekki. Hann færði ekki heldur myndirnar sem hann telur nú að stefndi eigi að greiða til skuldar í bókhaldi sínu. Mælt var fyrir um það í samningi aðila að gera skyldi upp á hverju ári og farið yfir hvað afhent hefði verið, sbr. 5. gr. samningsins, en svo var ekki gert. Stefnandi tók hins vegar við greiðslu samkvæmt útgefnum reikningum án athugasemda. Stefnandi gerði engan reka að því að krefja stefnda um greiðslu fyrir umframmyndir eða mismun vegna vísitöluhækkunar fyrr en á árinu 2006, þegar stefndi hafði tilkynnt að hann vildi ekki halda áfram viðskiptum við stefnanda. Gegn mótmælum stefnda er því ósannað að hann hafi fallist á að hluti reikningsgerðar fyrir afnot stefnda af gögnum stefnanda skyldi bíða þar til síðar. Kröfu stefnanda um greiðslu fyrir gögn sem afhent voru og um greiðslu vegna vísitöluhækkunar er því hafnað. Samkvæmt samninginum keypti Síminn afnotarétt af gögnum sem gerð yrðu á næstu fimm árunum frá undirritun samnings. Unnt var að segja upp samningnum með árs fresti. Eftir að árinn fimm voru liðin héldu viðskipti áfram í tvö ár, þannig að stefndi tók við gögnum frá stefnanda og greiddi reikninga vegna gagnanna. Þegar stefnanda var tilkynnt að stefndi vildi ekki halda áfram viðskiptum við hann var samningstíminn úti. Er krafa um greiðslu á uppsagnarfresti því ekki tekin til greina. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda og eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Síminn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Loftmynda ehf. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 656/2006
|
Aðild Samningur Frávísunarkröfu hafnað Gjafsókn
|
L gerði 4. október 2004 samning við félagið A um að L myndi inna af hendi fjármagn til félagsins en fá í staðinn nánar tilgreind réttindi í svonefndu viðskiptakerfi þess. M var eigandi félagsins og jafnframt framkvæmdastjóri þess og ritaði sem slíkur undir samninginn við L. L innti féð af hendi. Í máli sem hún höfðaði á hendur félaginu og M persónulega krafðist hún endurgreiðslu þess. Fyrir Hæstarétti var einvörðungu leyst úr ábyrgð M. L hélt því meðal annars fram að M hefði bakað sér bótaábyrgð gagnvart henni með því að fá hana með saknæmum og ólögmætum hætti til að leggja fram fjármuni til félagsins. Ekki var fallist á frávísunarkröfu M. Þá var heldur ekki fallist á að sýkna M vegna aðildarskorts. Varnir M sem lutu að því að hann hefði ekki valdið L tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti komust ekki að fyrir Hæstarétti þar sem þær voru of seint fram bornar. Að því virtu, gögnum málsins og framburði vitna, var lagt til grundvallar í málinu að M hefði með saknæmum og ólögmætum hætti fengið L til að inna af hendi fé til félagsins A. Á því bar hann skaðabótaábyrgð gagnvart henni og var krafa hennar á hendur honum tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Hjördís Hákonardóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2006. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefndu, en að því frágengnu sýknaður að svo stöddu. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. I. Stefnda gerði 4. október 2004 samning við félagið Aquanetworld Ltd. Félagið er samkvæmt gögnum málsins í eigu áfrýjanda en hann er jafnframt framkvæmdastjóri þess og ritaði sem slíkur undir samninginn, sem fjallaði um að stefnda innti af hendi fjármagn til félagsins og fengi í staðinn nánar tilgreind réttindi í svonefndu viðskiptakerfi þess. Til stóð að stefnda yrði svæðisbundinn stjórnandi félagsins á Íslandi. Á tímabilinu 6. október 2004 til 25. febrúar 2005 innti hún af hendi samtals 2.644.850 krónur í fimm greiðslum til félags áfrýjanda. Í tölvupósti stefndu til áfrýjanda 9. júlí 2005 óskaði hún eftir endurgreiðslu fjárins þar sem hún taldi að hann hefði ekki efnt áðurnefndan samning. Í svari áfrýjanda 10. júlí 2005 kom fram að hann hafi ákveðið að endurgreiða stefndu „að fullu (þrátt fyrir samninginn) eins skjótt og auðið er“. Í tölvubréfi lögmanns stefndu til áfrýjanda 9. ágúst 2005 krafðist hann endurgreiðslu að fjárhæð 2.700.000 króna. Í svarbréfi áfrýjanda sama dag var fyrri afstaða um endurgreiðslu áréttuð. Enn voru kröfur stefndu ítrekaðar í bréfi lögmanns hennar 28. september 2005. Í svarbréfi áfrýjanda 9. október 2005 kom fram sú afstaða að stefnda ætti fyrst rétt á endurgreiðslu 28. september 2007, þegar þrjú ár væru liðin frá fjárfestingunni. Stefnda höfðaði mál á hendur Aquanetworld Ltd. og áfrýjanda til endurgreiðslu fjármunanna 26. janúar 2006. Í hinum áfrýjaða dómi voru Aquanetworld Ltd. og áfrýjandi dæmd óskipt til endurgreiðslu fjárins. Félagið unir héraðsdómi en áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar eins og áður er lýst. II. Áfrýjandi byggir frávísunarkröfu sína á því að stefna málsins hafi ekki fullnægt skilyrðum e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýran málsgrundvöll auk þess sem persónuleg aðild áfrýjanda að málinu hafi verið vanreifuð. Sýknukrafa áfrýjanda er reist á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á það byggir áfrýjandi á því fyrir Hæstarétti að allar staðhæfingar stefndu um óheiðarleika og svik hans við hana séu ósannaðar. Þrautavarakrafa áfrýjanda um sýknu að svo stöddu er reist á því að skylda til endurgreiðslu samkvæmt samningnum 4. október 2004 sé hvað sem öðru líður enn ekki orðin virk. Stefnda mótmælir málástæðu áfrýjanda um óskýran málsgrundvöll sem of seint fram kominni. Þá hafnar stefnda því að aðild áfrýjanda að málinu sé vanreifuð. Kröfu sína um staðfestingu héraðsdóms reisir hún aðallega á því að áfrýjandi hafi persónulega tekið á sig ábyrgð á endurgreiðslu fjárins með yfirlýsingum sínum í tölvubréfum, en til vara á því að áfrýjandi hafi bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefndu með því að fá hana með saknæmum og ólögmætum hætti til að leggja fram fjármuni í félagið Aquanetworld Ltd., sem áfrýjandi var stofnandi að og í fyrirsvari fyrir. Loks telur stefnda að ekki beri að sýkna að svo stöddu þar sem greiðsluskylda hafi þegar skapast. Stefnda mótmælir sérstaklega sem of seint fram komnum málsástæðum áfrýjanda sem lúta að því að stefnda hafi ekki staðið við samningsskuldbindingar sínar við Aquanetworld Ltd. og að óheiðarleiki og blekkingar áfrýjanda séu ósannaðar í málinu. III. Aðild áfrýjanda að málinu er nægilega reifuð í stefnu enda er þar getið með fullnægjandi hætti um þær málsástæður sem teflt er fram til stuðnings því að kröfur stefndu á hendur áfrýjanda persónulega skuli teknar til greina. Þá er grundvöllur málsins nægilega skýrt markaður í stefnu en það atriði varðar frávísun án kröfu ef við á. Samkvæmt þessu er frávísunarkröfu áfrýjanda hafnað. Að framan er rakið á hverju stefnda byggir málatilbúnað sinn á hendur áfrýjanda. Hann hefur borið því við að endurgreiðslukrafa stefndu sé reist á samningi við Aquanetworld Ltd. sem áfrýjandi var ekki aðili að og hafi hann einvörðungu komið fram fyrir hönd þess félags sem fyrirsvarsmaður og geti af þeim sökum ekki borið ábyrgð á kröfunni. Ekki er útilokað að lögum að fyrirsvarsmaður félags beri ábyrgð á tjóni sem hann bakar öðrum með saknæmum og ólögmætum hætti í nafni félags. Er þá slík ábyrgð einkum reist á almennu skaðabótareglunni eða eftir atvikum reglum um ábyrgð forsvarsmanna félags. Stefnda hefur teflt því fram að áfrýjandi beri ábyrgð á kröfu sinni á framangreindum grundvelli. Þegar af þeirri ástæðu verður áfrýjandi ekki sýknaður vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Áfrýjandi færði engar varnir fram í héraði gegn þeirri málsástæðu stefndu sem að framan er lýst og lýtur að því að hann hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið henni tjóni. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi teflt slíkum vörnum fram en stefnda hefur mótmælt því að þær komist að. Fallist er á með stefndu að varnir þessar séu of seint fram komnar, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu virtu, gögnum málsins og framburði þeirra vitna sem leidd voru fyrir héraðsdóm, verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins fullyrðingar stefndu um að áfrýjandi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti fengið hana til að inna fé af hendi til félagsins Aquanetworld Ltd. sem er í hans eigu. Á því ber hann skaðabótaábyrgð gagnvart henni. Samkvæmt því verður krafa stefndu á hendur áfrýjanda tekin til greina en áfrýjandi hefur ekki andmælt fjárhæð hennar eða upphafstíma dráttarvaxta. Að virtum þessum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að því er áfrýjanda, Mark Ashley Wells, varðar um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Lesley Patriciu Ágústsson, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Mál þetta, sem var dómtekið 25. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Lesley P. Ágústsson, Strandaseli 2, Reykjavík á hendur Aquanetworld ltd., Grundarhúsum 15, Reykjavík og Mark Ashley Wells, 11 Wellington Lodge N, Winfield, Windsor, Bretlandi, dvalarstaður að Öldugötu 33, Hafnarfirði með stefnu birtri 26. janúar 2006. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 2.644.850 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. júlí 2005 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu krefjast nú aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og til vara krefst stefndi, Aquanetworld ltd., sýknu að svo stöddu. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað. Í greinargerð sinni til Héraðsdóms kröfðust stefndu aðallega frívísunar málsins frá Héraðsdómi. Með úrskurði Héraðsdóms frá 4. maí sl. var frávísunarkröfunni hafnað. Málsatvik. Stefnandi og Aquanetworld gerðu með sér samning hinn 4. október 2004, þess efnis að stefnandi legði fjármagn í viðskiptakerfi Aquanetworld, og átti stefnandi að verða svæðisbundinn stjórnandi Aquanetworld fyrir Ísland. Á tímabilinu 10. október 2004 til 25. febrúar 2005 greiddi stefnandi síðan stefnukröfu málsins, þ.e. 2.644.850 kr. Stefnandi mun í júlí 2005 hafa lýsti yfir óánægju sinni með samstarfið við stefndu og farið þess á leit að hún fengi endurgreitt það fjármagn, sem hún hafði fjárfest í viðskiptakerfi Aquanetworld ltd. Í svari fyrirsvarsmanns Aquanetworld ltd., stefnda Marks, frá júlí 2005 samþykkti hann að leysa stefnanda undan þeim skyldum sem hún hafði tekist á hendur með samningnum og að endurgreiða henni þá fjárhæð er hún hafði innt af hendi til félagsins. Með tölvuskeyti 9. ágúst 2005 frá lögmanni stefnanda til fyrirsvarsmanns Aqua-networld, var þess síðan krafist að Aquanetworld endurgreiddi stefnanda u.þ.b. 2,7 milljónir íslenskra króna. Í tölvupósti frá stefnda, Mark, sama dag, ítrekaði hann boð um að leysa stefnanda undan samningnum og endurgreiða henni, jafnvel þótt samningur þeirra á milli tilgreini að ekki yrði boðið upp á neinar endurgreiðslur í þrjú ár. Með bréfi 28. september 2005, frá lögmanni stefnanda til fyrirsvarsmanns Aquanetworld, var krafan ítrekuð. Þessu bréfi lögmannsins svaraði fyrirsvarsmaður Aquanetworld með bréfi 9. október 2005, þar sem hann ítrekaði fyrri svör Aquanetworld. Með stefnu, útgefinni 6. janúar 2006, höfðaði stefnandi síðan mál á hendur Aquanetworld ltd. og Mark Ashley Wells, en honum er stefnt persónulega til að þola dóm. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi upplýsir, að hún hafi greitt inná bankareikning stefnda hér á landi í KB banka nr. 301-26-7898 samtals kr. 2.644.850, þ.e. 6. október 2004, 445.000 kr., 11. október sama ár 99.850 kr., 7. desember sama ár 2.000.000 kr. og loks 25. febrúar 2005, 100.000 kr. Stefnandi freistar þess nú að ná aftur þessum fjármunum og vísar til almennu skaðabótareglunnar og meginreglna samninga- og kröfuréttar varðandi endurgreiðslu fjár, riftun og skilarétt. Stefnandi kveður rétt að upplýsa um forsögu málsins. Hún kveður þau stefnda, Mark, hafa hist haustið 2004. Hann hafi verið að kynna fyrirtæki sitt Aquanetworld ltd. en það fyrirtæki átti að selja aðgang að viðskiptaneti sem byggt væri á einhvers konar afsláttarkerfi. Talað hafi verið um að þeir sem keyptu aðgang fengju eigin vefsíðu með tenglum inná ýmis fyrirtæki sem samþykkt hefðu að veita afslætti. Þá áttu þeir að fá afsláttarkort á afslætti hjá þessum sömu fyrirtækjum og heimild til þess að gera samninga um aðgang nýrra aðila og fá hlutdeild í tekjum vegna þess. Um hafi verið að ræða einhvers konar píramídakerfi, þannig að viðkomandi fengi tekjur og punkta af þeim fyrirtækjum og einstaklingum sem skráðu sig inn undir viðkomandi eða á hans vegum. Þá hafði Mark lýst þessu sem stórkostlegum tekjumöguleika og fé sem lagt væri inn í fyrirtækið myndi skila sér margfalt til baka og stefnandi fengi hlut í framtíðartekjum stefnda, Aquanetworld ltd. Þá átti hún að fá stöðu staðbundins stjórnanda á Íslandi gegn viðbótargreiðslum, sem hún innti af hendi og átti þetta að tryggja henni fastar mánaðarlegar greiðslur. Auk þess skyldi stefnandi fá eitt þúsund svokallaðar ,,portfolios“, möppur, sem hún átti að geta selt áfram til nýrra meðlima. Stefnandi kveðst hafa tekið lán til að geta greitt fyrir framangreint. Einnig hafi hún sagt upp vinnu sinni til þess að geta einbeitt sér að væntanlegu starfi fyrir stefndu. Stefnandi kveður að ekkert hafi bólað á efndum og hún hafi ekki fengið greiðslur frá stefndu. Stefnandi kveðst hafa innt 2.000.000 kr. greiðsluna í desember 2004 af hendi eftir að stefndi, Mark, hafi haft samband við hana til að ýta á eftir með greiðslu. Hann hafi tjáð stefnanda að verið væri að leggja lokahönd á hugbúnað að nafni GIANTS og ganga frá tæknimálum varðandi vefsíðu fyrirtækisins. Stefnandi kveðst um vorið 2005 hafa farið að gruna að ekki væri allt með felldu þegar hún hafi heyrt frá öðrum aðilum sem tengdust fyrirtækinu að hlutirnir væru ekki eins og stefndi, Mark, héldi fram. Í framhaldi hafi farið fram bréfskipti milli aðila og stefndi, Mark, hafi fallist á að rifta samningum við stefnanda og endurgreiða henni það fé sem hún hafði greitt stefnda eins fljótt og kostur væri, þ.e. innan mjög skamms tíma eða um leið og fjármunir væru fyrirliggjandi til slíks. Stefnandi kveðst hafa skilað stefndu öllum gögnum varðandi aðgang sinn að kerfinu og hætt öllum störfum fyrir félagið. Þá endurgreiddi stefnandi þeim aðilum sem hún hafði selt aðgang að kerfinu. Stefnandi heldur því fram að stefndi, Mark, hafi beitt sig og öðrum blekkingum til þess að leggja fé inní félagið Aquanetworld. Hann nýti sér trúgirni fólks og hagnaðarvon til þess að fá það til þess að afhenda sér fé. Stefndi, Mark, lýsti því fjálglega fyrir fólki hvernig hann sjálfur hefði hagnast gríðarlega á síðustu árum eða frá því hann vann sem verkamaður í verksmiðju í Bretlandi. Hann vilji nú gefa fólki kost á því að taka þátt í ævintýrinu og hagnast á sama hátt. Ekkert hefur borið á efndum þess sem hann hefur lofað þeim sem afhent hafa honum fé. Stefnandi kveðst hafa kært stefnda, Mark, til lögreglunnar í Reykjavík. Stefnandi heldur því fram að lýsingar á heimasíðu Aquanetworld á veraldarvefnum, veffanginu aquanetworld.com, um hvernig fólk geti hagnast gífurlega með tiltölulega auðveldum hætti og litlum tilkostnaði, fái ekki staðist. Stefnandi kveður umrætt afsláttakerfi aldrei hafa komist á koppinn og afsláttarkort séu ekki í umferð. Á vefsíðunni er einnig vísað til hugbúnaðarins, GIANTS, sem eigi að vera byltingarkenndur og er ekki annað að sjá en að hugbúnaðurinn eigi að vera tilbúinn og í fullri notkun. Þetta sé einungis blekking ein. Stefnandi tekur fram að hún sé ekki auðug og hafi sett fé sitt í framangreint og hefði einnig þurft að taka bankalán vegna þessa sem hún er nú að greiða af. Stefnandi byggir á því að hún eigi rétt til endurgreiðslu þess fjár sem hún lagði inná reikning stefnda, Aquanetworld ltd., hér á landi að kröfu stefnda, Mark Ashley Wells. Ekki hafi verið um gjöf að ræða. Stefnandi átti að fá í sinn hlut ákveðna stöðu, vöru, þjónustu og tekjur. Ákveðnar forsendur og væntingar hafi legið fyrir hjá stefnanda, þegar umrætt fé var látið af hendi til stefnda, sem byggði á loforðum og yfirlýsingum stefnda, Mark, sem ekki hafi staðist. Þessar forsendur, sem stefnandi byggði greiðslur sínar á og kunnar voru við samningsgerðina, hafa brostið. Byggt er á að stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu þess fjár sem hún greiddi stefndu vegna þessa. Stefnandi telur ljóst að stefndu hafi beitt svikum eða blekkingum til þess að fá stefnanda til þess að leggja sér til umrædda fjármuni. Þessar blekkingar komu fram í þeim samtölum sem stefnandi átti við stefnda, Mark, og koma einnig að hluta fram á heimasíðu félagsins. Því eigi stefnandi endurgreiðslu og skaðabótakröfu á hendur stefndu vegna þessa. Með því að fá stefnanda til þess að leggja til umrætt fé hafi stefndu valdið stefnanda tjóni sem nemur a.m.k. sömu fjárhæð og stefnukröfur málsins. Stefnandi tekur fram að hvað sem líði ætluðum blekkingum og svikum gagnvart stefnanda, sem virðast augljós, sé byggt á að stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu fjár síns á grundvelli almennra reglna samninga- og kröfuréttar um endurgreiðslu- og skilarétt. Byggt er á að þeim samningi sem stefnandi byggði greiðslur sínar á, hvert sem efni hans eða form sé, hafi verið rift og réttur til endurgreiðslu stofnast. Hafa stefndu enn fremur fallist á það skriflega og hafi það samþykki verið gefið án nokkurra fyrirvara að því er virðist og boð um endurgreiðslu verið ítrekað en ekki efnt. Stefnandi telur að með því að fallast á riftun og að endurgreiða stefnanda hafi stefndu viðurkennt stefnukröfurnar í málinu. Stefndu geta ekki afturkallað þetta samþykki sitt enda var það gefið án fyrirvara eða annarra skilyrða. Varðandi dráttarvaxtakröfuna þá miðast upphaf hennar við 10. júlí 2005 eða þann tíma sem ljóst sé að stefndi hafi samþykkt riftun og að endurgreiða stefnanda fé sitt. Stefnandi tekur fram að Berglindi Baldursdóttur sé stefnt fyrir dóm til þess að mæta f.h. stefnda, Aquanetworld ltd. Hún muni vera umboðsmaður stefnda, Aquanetworld ltd., hér á landi. Stefna í málinu sé birt fyrir henni að því er varðar stefnda, Aquanetworld. Stefndi, Mark, er stofnandi og forstjóri fyrirtækisins og er kröfum beint gegn honum persónulega í málinu og stefna birt fyrir honum, í þeim tilgangi, á dvalarstað hans í Reykjavík. Um lagarök er vísað til reglna samninga- og kröfuréttar varðandi endurgreiðslu- og skilarétt. Vísað er til almennu skaðabótareglunnar og meginreglna skaðabótaréttar innan og utan samninga. Vísað er til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, einkum IV. kafla þeirra varðandi galla á söluhlut. Þá er vísað til IX. kafla þeirra einkum 64. gr. Einnig er vísað til laga um neytendakaup nr. 48/2003, einkum VIII. kafla þeirra. Þá er vísað til III. kafla laga um samningsgerð o.fl. nr. 7/1936 einkum 30., 33. og 36. gr. laganna. Varðandi varnarþing er vísað til 4. tl. 32. gr. og 1. tl. 35. gr. eml. nr. 91/1991, sbr. 40. gr. laganna sbr. og 5. gr. laga um Lúganósamninginn nr. 68/1995. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum, einkum 5. og 6. gr. Kröfu um málflutningsþóknun styður stefnandi við XXI. kafla eml. nr. 91/1991, aðallega 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndi, Aquanetworld ltd., byggir á því að málshöfðun stefnanda eigi rætur sínar að rekja til samnings milli stefnanda og Aquanetworld ltd., Reg. No. HE 142831, 70 Kyrillou Loukareos Str., Kato Polemidia, 4156 Limasol, Kýpur, sem undirritaður var á Kýpur, 4. október 2004. Stefndi telur sérstakt að stefnandi hafi ekki lagt fram samninginn í málinu, því telja verður að lögskipti samningsaðila, og þ.a.l. endurgreiðslukrafa stefnanda, grundvallist á samningnum. Samningurinn ber með sér að hann sé gerður milli stefnanda, Lesley P. Ágústsson, og Aquanetworld ltd., Reg. No. HE 142831, 70 Kyrillou Loukareos Str., Kato Polemidia, 4156 Limasol, Kýpur. Stefndi telur ljóst, að stefndi, Aquanetworld ltd., kt. 490804-9190, sem sé ekki með skráð lögheimili á Íslandi, en staðsettur að Grundarhúsum 15, Reykjavík, er ekki aðili að ofangreindum samningi og því sé endurgreiðslukröfu stefnanda, sem er grundvölluð á lögskiptum sem byggja á ofangreindum samningi, ekki réttilega beint að stefnda. Stefndi gerir því þá kröfu að vera alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað varðar frekari rök fyrir sýknukröfunni er vísað til málsatvikalýsingar og rökstuðnings fyrir frávísunarkröfu stefnda í greinargerðinni. Stefndi, Mark Ashley Wells, byggir á því að málshöfðun stefnanda eigi rætur sínar að rekja til samnings milli stefnanda og Aquanetworld ltd., Reg. No. HE 142831, 70 Kyrillou Loukareos Str., Kato Polemidia, 4156 Limasol, Kýpur, sem undirritaður var á Kýpur, 4. október 2004. Samkvæmt samningnum er hann gerður milli stefnanda, og Aquanetworld ltd., Reg. No. HE 142831, 70 Kyrillou Loukareos Str., Kato Polemidia, 4156 Limasol, Kýpur, og undirritaður af stefnanda, Lesley P. Ágústsson, og stefnda, Mark Ashley Wells, sem fyrirsvarsmanni Aquanetworld. Stefndi, Mark, telur að ekki sé með nokkrum hætti gerð grein fyrir því af hverju stefnda, Mark Ashley Wells, er stefnt persónulega í málinu, en ljóst sé af samningnum að stefndi, Mark, ritar undir samninginn sem fyrirsvarsmaður og f.h. Aquanetworld ltd. Það sé því ljóst að stefndi, Mark Ashley Wells, sem hefur aldrei verið með skráð lögheimili á Íslandi, en staðsettur í hús, að Tunguvegi 18, Reykjavík, er ekki aðili að nefndum samningi og sé því endurgreiðslukröfu stefnanda, sem er grundvölluð á lögskiptum sem byggja á ofangreindum samningi, ekki réttilega beint að stefnda. Stefndi gerir því þá kröfu að vera alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi kröfu stefnda, Aquanetworld ltd., um sýknu að svo stöddu, bendir stefndi á að gjalddagi endurgreiðslukröfu stefnanda sé ekki kominn, sbr. 2. mgr. 3. gr. á blaðsíðu 3 í fylgiskjali með samningi málsaðila frá 4. október 2004 og yfirlýsingu fyrirsvarsmanns Aquanetworld að endurgreiðsla til stefnanda muni eiga sér stað um leið og þess væri kostur og eigi síðar en 28. september 2007. Varðandi málskostnaðarkröfu er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er gerð krafa um virðisaukaskatt á dæmdan málskostnað. Um lagarök er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 16., 17. 32., 33. og 80. gr. laganna, laga nr. 68/1995 um Luganosamninginn um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum. Þá er einnig vísað til grunnreglna samninga- og kröfuréttar. Forsendur og niðurstaða. Í málinu leitast stefnandi við að ná aftur þeirri fjárhæð er hún greiddi Aquanetworld ltd. á tímabilinu 10. október 2004 til 25. febrúar 2005. Kröfur sínar byggir stefnandi á almennu skaðabótareglunni og meginreglum samninga- og kröfuréttar varðandi endurgreiðslu fjár, riftun og skilarétt, svo sem segir í stefnu. Fjárhæðir þessar voru greiddar á grundvelli samnings stefnanda og stefndu frá 4. október 2004. Báðir stefndu byggja sýknukröfur sínar á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála, auk þess sem stefndi, Aquanetworld ltd., krefst einnig sýknu að svo stöddu og byggir á því að gjalddagi endurgreiðslukröfunnar sé ekki fyrr en 28. september 2007. Fyrir liggur í málinu að stefnandi greiddi hinar umkröfðu fjárhæðir inn á bankareikning 0301-26-7898, þar sem eigandi er tilgreindur Aquanetworld ltd., Stórhöfða 15, 112 Reykjavík, með kt. 490804-9190, en stefndi, Mark, var forstjóri og stofnandi þess félags. Ekki voru gerðar athugasemdir af hálfu stefndu við móttöku innborgananna, sem hefði þó verið rétt hefðu stefndu þá ekki talið sig réttu aðilana til að veita greiðslunum móttöku, þar eð samningurinn við stefnanda hafi verið gerður af hálfu einhvers annars félags á Kýpur. Með því að það var ekki gert, og gögn málsins bera það með sér að um sama félag er að ræða, er sýknukröfum stefndu vegna aðildarskorts hafnað. Til vara gerir stefndi, Aquanetworld ltd., kröfu um sýknu að svo stöddu þar sem endurgreiðslan muni eiga sér stað um leið og þess væri kostur og þó eigi síðar en 28. september 2007. Í málinu liggur fyrir undirritaður samningur málsaðila frá 4. október 2004 sem nefna mætti samning milli fjárfesta. Þá liggur einnig fyrir skjal sem nefnt er tilboð stefnda, Aquanetworld ltd., til fjárfestisins, tilgangur þess, skilmálar og arður af fjárfjárfestingunni, eins og segir í upphafi þess skjals. Í skjali þessu kemur fram að ekki sé hægt að biðja um uppsögn fyrstu þrjú árin. Skjal þetta er óundirritað af málsaðilum. Fyrir liggur í málinu bréf stefnda, Marks, frá júlí 2005 en þar segir svo: „Samt sem áður, sökum tregðu þinnar til að greiða lokagreiðsluna fyrir stöðu þína sem svæðisbundinn stjórnandi og skorts á nokkrum árangri í 7 mánuði, áleit ég að innst inni vildir þú ekki halda áfram störfum hjá okkur svo ég bauð þér að leysa þig undan samningnum þínum sem meðlimur í Aquanetworld. Og þegar þú varst spurð hvort þetta væri það sem þú vildir sagðirðu JÁ og við samþykktum það.“ Í tölvupósti frá 9. ágúst 2005 er stefndi, Mark, sendir, sem forstjóri og stofnandi Aquanetworld, kemur fram að hann hafi boðist til að leysa stefnanda undan samningnum og endurgreiða henni, jafnvel þótt samningurinn tilgreini að ekki sé boðið upp á neinar endurgreiðslur í þrjú ár. Síðan segir að stefndu hafi samþykkt að endurgreiða stefnanda fjárhæðina um leið og hægt væri. Í bréfi stefnda, Marks, dags. 9. október 2005 er áréttað að stefnandi fái fé sitt samkvæmt skilmálum samnings hennar, en hinn 28. september 2007 verða 3 ár liðin frá dagsetningu fjárfestingarinnar. Eins og að framan greinir liggur fyrir viðurkenning stefnda, Marks, á endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Að mati dómsins er engin forsenda fyrir því að bíða til 28. september 2007 þar sem stefnandi hefur ekki undarritað þann samning sem þetta ákvæði er hluti af og einnig liggur fyrir viljayfirlýsing stefnda, Mark, um greiðsluna. Því er kröfu stefnda, Aquanetworld, um sýknu að svo stöddu hafnað. Af hálfu stefndu er ekki haldið uppi frekari málsástæðum fyrir sýknu en að framan greinir. Í greinargerð stefndu varðandi sýknukröfu Aquanetworld ltd. segir þó, að vísað sé til málavaxtalýsingar og rökstuðnings fyrir frávísunarkröfunni um frekari rök fyrir sýknukröfunni. Að mati dómsins skortir hér verulega á skýrleika málsástæðna og er þessi framsetning ekki í samræmi við 2. mgr. 99. gr. laga um meðferð einkamála. Niðurstaða málsins er því sú að stefndu, Aquanetworld ltd. og Mark Ashley Wells, greiði stefnanda stefnukröfu málsins. Þá ber stefndu að greiða vexti svo sem krafist er í stefnu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. um meðferð einkamála ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 450.000 kr. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsins, Vilhjálms Bergs hdl., sem er hæfilega ákveðin 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Vilhjálmur Bergs hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Þ. Skorri Steingrímsson hdl., en hann tók við meðferð málsins við aðalmeðferð þess. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Aquanetworld ltd. og Mark Ashley Wells, greiði stefnanda, Lesley P. Ágústsson, in solidum 2.644.850 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. júlí 2005 til greiðsludags og 450.000 kr. í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Vilhjálms Bergs hdl., 450.000 kr.
|
Mál nr. 379/2012
|
Vinnusamningur Uppsögn Laun Skuldajöfnuður
|
B sagði upp tímabundnum ráðningarsamningi við G sem krafðist í kjölfarið launa út umsaminn ráðningartíma auk orlofs og annarra nánar tiltekinna launaliða. B krafðist aðallaga sýknu af kröfum G en til vara lækkunar þeirra, með vísan til þess að B ætti gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur G, sem hefði brotið gegn trúnaðarskyldum sínum með óheimilli meðferð fjármuna B. Talið var að G ætti kröfu á hendur B vegna launa út umsaminn ráðningartíma auk orlofs- og desemberuppbóta, að frádreginni innborgun B, en öðrum kröfuliðum hafnað. Á hinn bóginn var fallist á með B að G hefði verið óheimilt að greiða nánar tiltekna fjárhæð af reikningi B. Samkvæmt því ætti B gagnkröfu á hendur G sem væri tæk til skuldajafnaðar. Var B dæmd til að greiða G mismun krafna þeirra.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Benedikt Bogason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.186.164 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 2011 til 1. október sama ár, en af fyrrgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 23. ágúst 2011 að fjárhæð 472.968 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hans hendi. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi var ráðinn til starfa fyrir stefnda 31. janúar 2011 með samningi þar sem sagði í upphafi að málsaðilar gerðu með sér svofelldan „verk- og starfssamning.“ Þar sagði jafnframt að áfrýjandi væri ráðinn sem verkefnastjóri. Föst laun hans skyldu taka mið af „lægsta taxta ríkisstarfsmanna hverju sinni og vera þrefalt margfeldi þeirra, sem við undirritun samnings þessa eru kr. 472.968,- fyrir hvern unninn mánuð.“ Í samningnum var jafnframt kveðið á um greiðslu iðgjalds og mótframlags í lífeyrissjóð og að um orlof, veikindarétt, tryggingar og fleira skyldi fara samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins. Á stjórnarfundi stefnda 20. júlí 2011 var svofelld bókun færð í fundargerð: „Lagt var til að ráðningarsamningi við GAS, talsmann BH, yrði sagt upp hið fyrsta. Samningurinn mun verða efndur af hálfu stjórnar og greiddur að fullu. Tillagan var samþykkt með meirihluta atkvæða.“ Einn stjórnamanna lét færa til bókar að ástæða uppsagnar væri samstarfsörðugleikar en ekki ásakanir um óheiðarleika. Lögmaður stefnda sendi síðan bréf til áfrýjanda 28. júlí 2011 þar sem honum var tilkynnt um uppsögn úr starfi sem tímabundinn verkefnastjóri stefnda, en um ástæðu uppsagnar var vísað til fundargerðar stjórnarfundar 20. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst launa út umsaminn ráðningartíma, sem hann telur hafa lokið síðasta dag september 2011, en laun auk orlofs og nokkurra fleiri launaliða nemur stefnufjárhæð að frádreginni innborgun stefnda 23. ágúst 2011. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu. Stefndi telur sig eiga gagnkröfu á áfrýjanda, en hann hafi brugðist trúnaðarskyldum sínum með óheimilli meðferð á fjármunum stefnda. Þar skipti mestu að áfrýjandi hafi 2. júní 2011 millifært af bankareikningi stefnda 1.593.711 krónur yfir á reikning Samtaka lánþega, en hann hafi sjálfur verið í fyrirsvari fyrir það félag og starfað fyrir það. Greiðslan hafi að mestu leyti verið í þágu síðastnefnds félags en ekki stefnda og þetta hafi áfrýjandi gert án vitundar stjórnar stefnda eða samþykkis. Það hafi að auki brotið gegn samþykktum stefnda þess efnist að öll fjárútlát, umfram upphæð sem miðist við mánaðarlega húsaleigu stefnda, þurfi undirskrift framkvæmdastjóra hans og gjaldkera. Áfrýjandi hafi einnig í öðrum tilvikum brotið starfsskyldur sínar, meðal annars við meðferð fjármuna, ráðningu starfsmanna og með því að veita ekki skýringar og afhenda nauðsynleg fylgiskjöl með reikningum. Jafnvel þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi ætti inni einhver vangreidd laun bæri að sýkna stefnda vegna skuldajafnaðar, enda ljóst að krafa hans sé hærri en krafa áfrýjanda. II Áðurnefndur samningur aðila 31. janúar 2011 ber rík einkenni þess að vera vinnusamningur en ekki verksamningur og var tímabundinn fram til næsta aðalfundar stefnda, sem var haldinn 29. september 2011. Rúmlega tveir mánuðir voru því eftir af ráðningartímanum þegar áfrýjanda var sagt upp starfi. Stefndi ber því við að hann hafi rift samningnum og því hafi greiðsluskylda hans fallið niður þegar við uppsögn. Yfirlýsing eða ráðagerð þessa efnis kemur þó hvorki fyrir í uppsagnarbréfinu né fundargerð, sem þar var vísað til, heldur var beinlínis sagt að áfrýjanda væri sagt upp starfi og að samningurinn yrði efndur og greiddur að fullu af hálfu stefnda. Í lok ágúst 2011 fékk áfrýjandi greidda fjárhæð, sem stefndi taldi svara til launa hans fyrir júlí á sama ári, en um frekari greiðslur var ekki að ræða. Samkvæmt því hefur ekki verið réttilega gert upp við áfrýjanda í tilefni af starfslokum hans. Launakrafa áfrýjanda er sett fram í sjö liðum, en af þeim eru þrír fyrstu um laun fyrir júlí, ágúst og september 2011 eða 536.178 krónur fyrir hvern mánuð. Stefndi telur mánaðarlaun ofáætluð, en þau ættu með réttu að vera 508.968 krónur þegar miðað sé við þann launaflokk sem lagður var til grundvallar við ráðningu hans. Áður er komið fram að samkvæmt ráðningarsamningi skyldu laun nema þreföldu margfeldi „lægsta taxta ríkisstarfsmanna hverju sinni“, en með þeirri aðferð urðu mánaðarlaun í upphafi 472.968 krónur og var þar ekki tekið tillit til hækkunar í þrepum vegna aldurs eða starfsreynslu. Meðal málskjala er fylgiskjal með kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og SFR-stéttarfélags í almannaþjónustu 29. maí 2011, en það skjal er launatafla sem tók gildi 1. júní 2011. Lægsti mánaðarlaunataxti samkvæmt þessu var 169.656 krónur, en hann á hér við samkvæmt skýru orðalagi ráðningarsamningsins. Þrefalt margfeldi þeirrar fjárhæðar er 508.968 krónur og verður krafa um þá fjárhæð tekin til greina fyrir hvern mánuð tímabilið júlí til september 2011 að báðum mánuðum meðtöldum. Fjórði liðurinn í kröfu áfrýjanda er fyrir orlof í 18 daga, samtals 445.372 krónur. Stefndi mótmælir kröfunni og telur áfrýjanda hafa tekið sér frí frá störfum í maí, júní og júlí 2011 og eigi því ekki kröfu þessa efnis á stefnda. Þannig hafi hann farið til Brussel í maí og tvær ferðir til Spánar í júní og júlí, í öllum tilvikum í erindum fyrir Samtök lánþega en ekki stefnda. Sá tími sem fór í ferðirnar dragist frá orlofsrétti hans. Þá hafi áfrýjandi dvalið í orlofi um skeið í júlí á Vestfjörðum. Stefndi mótmælir þessu og kveður allar ferðirnar hafa verið farnar í þágu stefnda og dvölin á Vestfjörðum hafi ekki nýst til töku orlofs vegna brýnna verkefna, sem upp hafi komið, og hann þurft að sinna. Hér er þess að gæta að fyrir liggur tölvubréf áfrýjanda til stjórnarmanna stefnda 15. júlí 2011 þar sem segir meðal annars að hann hafi dvalið á Vestfjörðum í fríi í eina viku. Annað tölvubréf áfrýjanda til þeirra sömu er meðal málskjala þar sem segir að hann sé að fara „með boðskap Samtaka lánþega til Barcelona á Human Rights Film Festival.“ Ekkert er fram komið um að þessar ferðir hafi tengst störfum áfrýjanda fyrir stefnda, sbr. nánar síðar um ferð til Brussel. Verður ekki fallist á að áfrýjandi hafi sýnt fram á réttmæti þessa kröfuliðar og verður honum hafnað. Fimmti kröfuliður áfrýjanda er fyrir orlofsuppbót, 21.245 krónur, og sá sjötti fyrir desemberuppbót, 61.013 krónur. Stefndi hefur ekki mótmæltu þessum liðum sérstaklega og er nægjanlega sýnt fram á réttmæti þeirra. Verða þeir teknir til greina. Sjöundi liðurinn er í stefnu sagður vera eingreiðsla samkvæmt kjarasamningi að fjárhæð 50.000 krónur. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti samþykkti áfrýjandi að stefndi hefði þegar greitt þessa fjárhæð og féll frá þessum lið kröfunnar. Samkvæmt öllu framanröktu á áfrýjandi kröfu á stefnda að fjárhæð 1.609.162 krónur, en frá dregst áðurnefnd innborgun stefnda 23. ágúst 2011 með 472.968 krónum. Endanleg krafa áfrýjanda nemur því 1.136.194 krónum. III Áðurnefnd millifærsla áfrýjanda af reikningi stefnda 2. júní 2011 styðst við reikning frá Samtökum lánþega 1. sama mánaðar, samtals 1.593.711 krónur. Reikningurinn er í fimm liðum, þar sem sá fyrsti er fyrir húsaleigu, annar fyrir gistingu í ferð til Brussel í maí 2011, sá þriðji fyrir fargjöld í sömu ferð, sjá fjórði fyrir uppihald í ferðinni og sá fimmti fyrir þátttöku í kostnaði við auglýsingu vegna svonefnds Icesave-máls. Stefndi viðurkennir þennan reikning að hluta, en að meirihluta sé kostnaður, sem þar komi fram, honum óviðkomandi og áfrýjanda því verið alls óheimilt að greiða hann af bankareikningi stefnda. Verður vikið að einstökum liðum reiknings Samtaka lánþega hér á eftir. Fyrsti liðurinn er fyrir húsaleigu og nemur 200.000 krónum og mun vera fyrir hlut stefnda í sameiginlegu leiguhúsnæði fyrir fjóra mánuði. Stefndi viðurkennir reikninginn að hluta, en vísar í fundargerð stjórnar sinnar þar sem samþykkt var greiðsla á 25.000 krónum á mánuði vegna þátttöku í húsaleigu. Engu að síður samþykkir hann þennan lið reikningsins með 150.000 krónum. Áfrýjandi hefur ekki útskýrt réttmæti þessa liðar reikningsins að öðru leyti og teljast 50.000 krónur af honum vera stefnda óviðkomandi. Annar, þriðji og fjórði liður nefnds reikning er vegna ferðar til Brussel í maí 2011. Fyrir liggur að Samtök lánþega lögðu út fyrir gisti- og ferðakostnaði fimm manna hóps, sbr. annan og þriðja lið, og eru fjárhæðir samkvæmt þeim óumdeildar, en þær eru 73.499 krónur og 581.987 krónur. Stefndi samþykkir að greiða fimmtung þessara fjárhæða, en það sé fyrir formann stefnda, sem samþykkt hafi verið fyrirfram að færi með í ferðina á kostnað stefnda, en hún hafi verið farin á vegum Samtaka lánþega. Þessir liðir reikningsins séu stefnda að öðru leyti óviðkomandi, sem og fjórði liðurinn sem er fyrir uppihald í ferðinni. Engin fylgiskjöl hafi borist til skýringar á þessu og því sé réttmæti þessara liða mótmælt. Í málinu er útprentun af Facebook-síðu Samtaka lánþega á netinu þar sem segir: „Einnig stóðu samtökin að kvörtun til ESA og fylgdu henni úr hlaði með því að fjármagna sendinefnd til Brussel sem átti í viðræðum við fulltrúa frá ESA, Evrópuþinginu og stækkunardeild ESB.“ Stefndi kveðst ekki hafa átt neinn hlut að þessari kvörtun eða haft önnur afskipti af málinu en þau sem áður var getið. Áfrýjandi hefur engum stoðum skotið undir réttmæti þess að færa fé af bankareikningi stefnda til Samtaka lánþega fyrir fjórum fimmtu hlutum fjárhæða í öðrum og þriðja lið áðurnefnds reiknings 1. júní 2011, samtals 524.389 krónum. Fjórði liðurinn er fyrir uppihald í ferðinni og nemur 349.175 krónum. Ekkert er upplýst um hverjum sá kostnaður tengist eða hvort einhver hluti hans hafi verið í þágu fulltrúa stefnda í ferðinni. Áfrýjanda var því óheimilt að færa fé samkvæmt þessum lið af bankareikningi stefnda. Fimmti liðurinn í reikningi Samtaka lánþega, sem áfrýjandi greiddi af bankareikningi stefnda, er fyrir auglýsingu og nemur 389.050 krónum. Fyrir Hæstarétti lýsti stefndi yfir að fullnægjandi skýringar hafi nú verið gefnar og féll frá andmælum vegna hans. Auk umræddrar milliræslu krefst stefndi þess að úttektir áfrýjanda af debetkorti stefnda í þessari sömu ferð til Brussel að fjárhæð 139.705 krónur verði skuldajafnað gegn launakröfu áfrýjanda. Eins og áður er fram komið var þessi ferð farin á vegum Samtaka lánþega og hefur áfrýjandi með engu móti sýnt fram á að stefndi eigi að bera þessi útgjöld. Niðurstaðan af framanröktu er sú að áfrýjanda var óheimilt að greiða samtals 1.063.269 krónur af reikningi stefnda og á sá síðastnefndi kröfu á áfrýjanda sem því nemur. IV Stefndi krefst þess að gagnkröfu verði skuldajafnað við kröfu áfrýjanda, en sú krafa telst nægilega skýrt fram borin til að verða tekin til efnismeðferðar. Áfrýjandi mótmælir að skilyrði skuldajafnaðar séu uppfyllt og ber einkum fyrir sig ákvæði laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, en samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirra skal verkkaup greitt með gjaldgengum peningum og má eigi greiða það með skuldajöfnuði nema svo hafi áður verið sérstaklega um samið. Lög nr. 28/1930 hafa að geyma ákvæði um tiltekin starfskjör launamanna í störfum, sem nánar eru talin upp í lögunum. Starf áfrýjanda í þágu stefnda fellur utan skilgreinds gildissviðs þeirra og áfrýjandi hefur ekki vísað til annarra heimilda sem girða fyrir skuldajöfnuð. Kröfur málsaðila eiga í báðum tilvikum rót sína að rekja til þeirrar aðstöðu að áfrýjandi gegndi starfi fyrir stefnda, en krafa þess síðarnefnda hefur þau tengsl við vinnuréttarsamband aðila að sameiginlegt uppgjör hennar og launakröfu áfrýjanda er eðlilegt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 157/1977 í dómasafni réttarins 1978, bls. 1247. Verður samkvæmt því fallist á kröfu stefnda um skuldajöfnuð. Krafa áfrýjanda er hærri en krafa stefnda og nemur mismunurinn 72.925 krónum. Verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og nánar segir í dómsorði og er þess þá gætt að skuldajöfnuður samrættra krafna hefur afturvirk áhrif. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Stefndi, Borgarahreyfingin, greiði áfrýjanda, Guðmundi Andra Skúlasyni, 72.925 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2011 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. april 2012. Mál þetta höfðaði Guðmundur Andri Skúlason, kt. 190471-4629, Ásakór 12, Kópavogi, með stefnu birtri 5. október 2011, á hendur Borgarahreyfingunni, kt. 670209-1050. Málið var dómtekið 27. febrúar sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða skuld að fjárhæð 2.186.164 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 536.178 krónum frá 1. ágúst 2011 til 1. september sama ár, af 1.072.356 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, en af 2.186.164 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun þann 23. ágúst 2011 að fjárhæð 472.968 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Verði hann ekki sýknaður krefst hann þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar með hliðsjón af því sem fram kemur í kafla um málsástæður í greinargerð hans. Þá krefst hann þess, auk lækkunar á dómkröfum, að tekið verði tillit til þess að stefnandi hafði forgöngu um ólögmæta millifærslu á fjárhæðum af reikningi stefnanda yfir á félag í forsvari hans, Samtök lánþega. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefnandi var ráðinn verkefnastjóri hjá stefnda Borgarahreyfingunni með samningi dags. 31. janúar 2011. Samningurinn skyldi gilda frá 1. janúar 2011 fram að næsta aðalfundi hreyfingarinnar, sem eins og segir í samningnum: „halda skal í samræmi við ákvæði samþykkta “ Um verkefni stefnanda segir í samningnum: „ ábyrgur fyrir uppbyggingu Borgarahreyfingarinnar, sjá um áætlanagerð, samskipti við fjölmiðla sem og undirbúning fyrir komandi kosningar, komi til þeirra. Jafnframt því skal Guðmundur Andri sjá um öll dagleg málefni, kynningarmál, umsjón með vefsíðu og vinna að því að koma á samstarfi við öflugt og áhugasamt fólk í landsbyggðarkjördæmum og koma fram fyrir, og vera talsmaður Borgarahreyfingarinnar á umsömdu tímabili.“ Laun stefnanda áttu að „taka mið af lægsta taxta ríkisstarfsmanna hverju sinni og vera þrefalt margfeldi þeirra, sem við undirritun samnings þessa eru kr. 472.968,- fyrir hvern mánuð. Greiðsla fyrir vinnu utan reglulegs vinnutíma er innifalin “. Þá skyldi greiða tiltekið framlag til lífeyrissjóðs, en um orlof, veikindi, tryggingar o.fl. skyldi fara eftir kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins. Stefnandi sat í stjórn stefnanda, en hann var ekki gjaldkeri. Þann 4. janúar 2011 samdi hann við Arion banka sem prókúruhafi stefnda um aðgang að netbanka. Síðar sótti hann síðan um debetkort á reikning stefnda. Guðmundur Karl Þorleifsson sem sat í stjórn stefnda bar fyrir dómi að ekki hefði verið samþykkt að veita stefnanda prókúruumboð. Í júní sótti stefnandi auk þess um kort fyrir Gunnar Sigurðsson, sem ráðinn hafði verið til að vinna að kynningum fyrir stefnda. Fyrir dómi var stefnandi ekki spurður beint um prókúruumboð sitt, en hann sagði að hann hefði sótt um kort fyrir Gunnar í skjóli sinnar eigin heimildar. Þórdís Sigurþórsdóttir, sem er formaður stefnda, sagði fyrir dómi að stefnandi hafi ekki haft neina heimild til að láta Gunnar fá kort. Stjórnarmennirnir Guðmundur Karl Þorleifsson og Þorsteinn Guðmundsson kváðust ekki vita til þess að stefnanda hafi verið þetta heimilt. Stefndi hefur bent á að stefnandi hafi á sama tíma og hann starfaði hjá stefnda, verið að vinna fyrir eigin samtök, Samtök lánþega. Hann hafi m.a. farið til Spánar á vegum þeirra samtaka. Hafi hann raunar farið tvívegis til Spánar um sumarið. Fyrir síðari ferðina hafi hann óskað eftir fjárstuðningi stefnda, sem stjórnin hafi neitað. Í maí 2011 var farið í ferð til Brussel. Tilgangur ferðarinnar var að fylgja eftir erindi til Eftirlitsstofnunar EFTA. Auk stefnanda fóru Þórdís Björk Sigurþórsdóttir, formaður stefnda, Björn Þorri Viktorsson hæstaréttarlögmaður, Gunnar Sigurðsson og Herbert Sveinbjörnsson. Stefnandi sagði að þau hefðu öll verið á vegum stefnda. Útgjöld vegna ferðarinnar hefðu verið samþykkt fyrir fram. Kæran til Eftirlitsstofnunarinnar hefði verið í nafni stefnda, auk Samtaka lánþega og Hagsmunasamtaka heimilanna. Þórdís Björk Sigurþórsdóttir sagði fyrir dómi að hún hefði ein farið á vegum stefnda til Brussel. Stefnandi og Björn Þorri Viktorsson hefðu farið á vegum Samtaka lánþega. Þá hefði stefnandi ákveðið að Gunnar Sigurðsson og Herbert Sveinbjörnsson færu þessa ferð, en þeir hefðu ekki verið á vegum stefnda. Björn Þorri Viktorsson kvaðst hafa farið til Brussel á vegum Samtaka lánþega. Stefnandi hefði beðið sig að fara. Hann kvaðst ekki hafa fengið greiðslu fyrir ferðina. Samtök lánþega gerðu stefnda reikning, dags. 1. júní 2011. Þar er krafist greiðslu vegna húsaleigu (200.000 krónur), kostnaðar við auglýsingu NEI Icesave (389.050 krónur) og kostnaðar við ferðina til Brussel. Er það sundurgreint í fargjöld (581.987 krónur), gistingu (73.499 krónur) og uppihald (349.175 krónur). Stefnandi greiddi alla liði þessa reiknings 23. og 27. júní. Ekki liggja frammi gögn um að þessi greiðsla hafi verið samþykkt í stjórn og stjórnarmenn vissu ekki til þess. Eins og áður er lýst segir stefnandi að útgjöld vegna ferðarinnar hafi verið samþykkt fyrir fram, en skýrði þessa fullyrðingu sína ekki nánar. Þau Þórdís Sigurþórsdóttir, Ingifríður Ragna Skúladóttir og Guðmundur Karl Þorleifsson báru öll fyrir dómi að samþykkt hefði verið í stjórninni að Þórdís færi á vegum stefnda í ferðina, en að ekki hefði verið samþykkt að senda fleiri. Þá kemur fram í gögnum málsins að stefnandi hafi í ferðinni greitt með debetkorti því sem hann hafði á reikning stefnda. Er það skýrt í minnisblaði frá Þórdísi Sigurþórsdóttur, dags. 8. september 2011. Þar kemur fram að það vanti kvittun fyrir úttekt á reiðufé úr banka, 200 evrur. Þá séu kvittanir til fyrir samtals 197.454 krónum af úttektarliðnum uppihald, sem hafi numið 349.175 krónum. Til viðbótar er getið um úttekt sem nam 151.721 krónu. Er það skýrt sem úttekt í verslun, sem ekki hafi tekið við kortum. Segir stefndi að stefnandi hafi afhent ljósrit af ómerktum kassastrimli. Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að allar debetkortafærslur hefðu verið skýrðar. Á árinu réð stefnandi þá Gunnar Sigurðsson og Herbert Sveinbjörnsson til að starfa við kynningu samtakanna. Á stjórnarfundi 12. júlí 2011 var samþykkt að segja þeim upp störfum. Bókun í fundargerð hljóðar svo: „Ákveðið að rifta ráðningarsamningum sem tóku gildi 1. maí annars vegar og 1. júní hins vegar við kynningarstjóra Borgarahreyfingarinnar frá og með 1. ágúst n.k. og greiða þar eftir verktakagreiðslur fyrir unnin kynningarmyndbönd skv.nánara samkomulagi við stjórnarmenn, eins og ...“ Stefnandi var ekki á fundinum. Hann sendi þeim Gunnari og Herbert hins vegar bréf þar sem hann sagði þeim upp störfum. Afrit af bréfi hans til Gunnars var lagt fram í málinu, en í því er tilkynnt um uppsögnina og vísað til ákvörðunar stjórnar, sem segir að fylgi bréfinu. Fram kom í skýrslum Þórdísar Sigurþórsdóttur, Guðmundar Karls Þorleifssonar og Þorsteins Guðmundssonar fyrir dómi að stefnandi hefði sagt þeim upp heimildarlaust og að eigin frumkvæði. Það hafi verið ætlunin að fá samningum þeirra breytt, ekki að láta þá hætta störfum. Stefnandi kvað hafa verið samþykkt í stjórn að segja þeim upp störfum og að hann hefði tilkynnt þeim það. Fram kemur í greinargerð stefnda að þeir Gunnar og Herbert hafi höfðað mál á hendur honum vegna starfslokanna. Meðal málsástæðna stefnda til lækkunar á kröfum stefnanda er notkun hans á netlykli, sem stefndi greiddi fyrir. Hefur stefndi lagt fram reikning frá Símanum vegna umframnotkunar í júlí 2011. Er reikningurinn að fjárhæð 41.861 króna. Á fundi í stjórn stefnda, sem haldinn var 20. júlí 2011, var samþykkt tillaga um að stefnanda yrði sagt upp hið fyrsta. Samningurinn myndi verða efndur af hálfu stefnda og greiddur að fullu. Stefnandi lagði þá til að fenginn yrði óháður aðili til að fara yfir mál hans. Á móti kom fram frá einum stjórnarmanni að hann teldi ekki ástæðu til að leggja í kostnað við athugun á störfums stefnanda, þar sem ástæða uppsagnar væri samstarfsörðugleikar, en ekki ásakanir um óheiðarleika. Lauk með því bókun um þetta málefni á fundinum. Með bréfi, dags. 28. júlí 2011, var stefnanda tilkynnt að honum væri sagt upp störfum frá og með þeim degi. Stefnandi svaraði bréfi stefnda með bréfi lögmanns síns, dags. 8. ágúst. Þar eru gerðar athugsemdir um heimild til uppsagnarinnar og krafist greiðslu launa til loka september. Þórdís Sigurþórsdóttir sagði ástæða þess að stefnanda var sagt upp hefði verið grunur um fjárdrátt, en þau hefðu ekki haft neitt ákveðið í höndunum og því ekki getað vísað til þess. Þorsteinn Guðmundsson bar á sama veg. Guðmundur Karl Þorleifsson sagði hins vegar að stefnanda hefði verið sagt upp vegna samstarfsörðugleika, en síðar hefði komið í ljós hvernig hann hefði farið með fé. Mánudaginn 22. ágúst 2011 var haldinn fundur með aðilum á skrifstofu lögmanns stefnda. Stefnandi vék fljótlega af fundi vegna ósættis, en þáverandi lögmaður hans, Björn Þorri Viktorsson, sat fundinn til enda. Á fundinum voru einnig Þórdís Sigurþórsdóttir, Guðmundur Karl Þorleifsson og Lárus Ómarsson. Í stefnu segir að í lok fundar hafi verið handsalað samkomulag um að stefnanda yrðu greidd laun fyrir júlímánuð og að hann myndi endurgreiða það sem greitt hafði verið til Samtaka lánþega vegna ferðarinnar til Brussel. Þórdís Sigurþórsdóttir bar á þennan veg fyrir dómi. Björn Þorri Viktorsson taldi hins vegar að ekki hefði verið gengið frá samkomulagi um neitt annað laun stefnanda fyrir júlímánuð. Lárus Ómarsson taldi heldur ekki að gengið hefði verið frá samkomulagi um endurgreiðslu. Stefndi greiddi laun stefnanda fyrir júlí daginn eftir. Sama dag sóttu forsvarsmenn stefnda ýmis gögn til stefnanda, m.a. kvittanir og ýmis bókhaldsgögn. Ekki er ástæða til að rekja frekar samskipti aðila fram til þess að mál þetta var höfðað. Loks verður að nefna að ágreiningur er uppi um hvort stefnandi hafi haft heimild til að láta vinna bókhald stefnda hjá bókhaldsþjónustunni Virtus. Þá er fjallað um greiðslu húsaleigu, en á tímabili virðist sem stefndi og Samtök lánþega hafi haft sömu skrifstofuaðstöðu. Segir stefndi að engin fylgigögn liggi fyrir um greiðslu til Samtaka lánþega að fjárhæð 200.000, sem sögð sé vera vegna húsaleigu í fjóra mánuði. Sömuleiðis vanti kvittun vegna auglýsingar í Fréttablaðinu, sem kostað hafi 389.050 krónur. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið skilyrði til fyrirvaralausrar uppsagnar eða brottrekstrar, þegar honum var vikið úr starfi. Stefndi hafi ekki áminnt sig eða sýnt fram á að til staðar væru skilyrði fyrirvaralausrar uppsagnar né sannað þær við uppsögn stefnanda 28. júlí Stefnandi segir að laun sín við undirritun ráðningarsamnings hafi numið 472.968 krónum á mánuði og átt að taka mið af lægsta taxta ríkisstarfsmanna hverju sinni og vera þrefalt hærri. Launin hafi hækkað með kjarasamningi SFR frá 29. maí 2011, sem gilt hafi frá 1. maí 2011. Frá þeim degi hafi launin átt að vera 536.178 krónur á mánuði (178.726 x 3). Stefnandi kveðst ekki hafa fengið greidd laun fyrir mánuðina júlí, ágúst og september 2011. Stefnandi segir að gjalddagi launa sé fyrsti dagur eftir að launatímabili lýkur. Vísar hann hér til kjarasamnings VR og Samtaka atvinnulífsins. Þá skuli greiða áunnið orlof við lok ráðningar samkvæmt 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987. Þá skuli og greiða hlutfall af orlofs- og desemberuppbót, sbr. áðurnefndan kjarasamning. Samkvæmt sama kjarasamningi skuli og greiða 50.000 króna eingreiðslu. Málsástæður og lagarök stefnda
|
Mál nr. 661/2015
|
Áfrýjun Áfrýjunarheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp í júlí 2015, var felld úr gildi ákvörðun Þ um að synja A um skráningu í þjóðskrá sem móður og forsjárforeldri B og C og viðurkenndur réttur hennar til slíkrar skráningar. Í september sama ár tilkynnti Þ að A hefði verið skráð sem móðir og forsjáraðili B og C. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með þessu hefði verið orðið við þeirri skyldu sem Í og Þ hefði verið lögð á herðar með hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjun hans í október 2015 hefði því verið ósamrýmanleg þessu. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. október 2015. Þeir krefjast sýknuaf kröfum stefndu. Þá krefjast þeir aðallega málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður. Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, entil vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrirHæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda án tillits til gjafsóknar sem þeim hefurverið veitt. Með hinum áfrýjaða dómi var felld úr gildi ákvörðun áfrýjanda ÞjóðskrárÍslands 9. janúar 2015 um að synja stefndu A um skráningu í þjóðskrá sem móðurog forsjárforeldri stefndu B og C og viðurkenndur réttur hennar til slíkrarskráningar. Eins og fram kemur í greinargerð áfrýjenda er dóminum áfrýjað í þvískyni að fá hnekkt framangreindri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms.Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 2. júlí 2015. Samkvæmt bréfiáfrýjanda Þjóðskrár Íslands 1. september 2015 til lögmanns stefndu sem lagt hefurverið fyrir Hæstarétt hafði hann þá þegar hrundið í framkvæmd ákvörðun um aðskrá stefndu A sem móður og forsjáraðila stefndu B og C. Með þessu hefur veriðorðið við þeirri skyldu sem áfrýjendum var lögð á herðar með hinum áfrýjaðadómi. Áfrýjun dómsins eftir það var ósamrýmanleg þessu og er því óhjákvæmilegtað vísa málinu frá Hæstarétti.Ekki eru efni til að dæma málskostnað fyrir Hæstarétti en umgjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A, B og C, fyrir Hæstarétti greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2015.Mál þetta var höfðað 24. nóvember sl. og dómtekið18. júní sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnendur eru D og A, bæði til heimilisað [...], [...]. Stefndu eru innanríkisráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins,Arnarhváli, Reykjavík og Þjóðskrá Íslands, Borgartúni 21, Reykjavík. Ímálinu gerir stefnandi A þá kröfu að „ógilt verði sú ákvörðun aðalstefnduÞjóðskrár Íslands 1. júlí 2014, sem áréttuð var gagnvart aðalstefnanda 9.janúar 2015, að synja um skráningu hennar í þjóðskrá, sem móðir ogforsjárforeldri meðalgöngustefnenda C og B að lögum, og að viðurkenndur verðiréttur hennar til skráningar í þjóðskrá sem móðir og forsjárforeldri sömu barnaað lögum“. Báðir stefnendur krefjast þess að stefndu verði sameiginlega dæmdtil að greiða málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Meðstefnu birtri 20. og 24. mars sl. höfðaði Kristín Guðmundsdóttir, skipaðurlögráðamáður hinna ólögráða barna C og B, bæði til heimilis að [...], [...],meðalgöngusök og var meðalgöngusökin þingfest, án athugasemda aðila málsins,hinn 6. maí sl. Auk þess að krefjast þess að þeim verði heimiluð meðalgangan,taka meðalgöngustefnendur undir framangreinda kröfugerð stefnanda A. Þákrefjast þeir þess að dómur verði svo felldur „að verndaður verði rétturmeðalgöngustefnenda til viðurkenningar á því að meðalgöngustefnda A sé móðirþeirra og forsjárforeldri að lögum“. Þeir krefjast einnig málskostnaðar úrhendi stefndu, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndukrefjast sýknu auk málskostnaðar. Viðfyrirtöku málsins 6. mars sl. féll stefnandi D frá öllum kröfum gegn stefndu aðfrátalinni málskostnaðarkröfu með vísan til þess að stefndu hefðu þegarfullnægt skyldum sínum gagnvart honumMálsatvik Atvikmálsins eru ágreiningslaus. Stefnendur hófu sambúð árið 2004og gengu í hjúskap árið 2007. Fljótlega varð ljóst að þau myndu ekki getaeignast barn saman án sérhæfðrar læknishjálpar. Tilraunir þeirra til eignastbarn með hjálp frjósemisaðgerða báru þó ekki árangur og var hætt haustið 2011.Samhliða þessum aðgerðum leituðu stefnendur eftir því að ættleiða barn. Árið2008 sóttu stefnendur um forsamþykki fyrir ættleiðingu á erlendu barni eðasystkinum og staðfesti barnaverndarnefnd [...] 3. desember 2008 að stefnendurværu hæfir uppalendur að tveimur börnum og mælti með því að þeim yrði veittvilyrði fyrir ættleiðingu. Þegar fyrir lá að ekki væri raunhæft að fá barnættleitt frá Kína gerðu stefnendur tilraun til að fá ættleitt barn fráRússlandi. Þessar tilraunir báru ekki árangur af ástæðum sem ekki hafa þýðingufyrir sakarefni málsins.Síðla árs 2011 leituðu stefnendurtil fyrirtækisins Circle Surrogacy í Bandaríkjunum sem sérhæfir sig ístaðgöngumæðrun. Segir í stefnu að fyrirtækið leiði saman konur sem sótt hafaum að ganga með barn fyrir aðra og pör sem geta ekki átt barn saman. Hafistefnendur þannig kynnst hjónunum E og F og tekist með þeim samkomulag um aðsíðarnefnd hjón myndu hjálpa þeim fyrrnefndu að láta draum sinn um barn rætast.Á grundvelli þessa samkomulags voru hinn 15. júní 2013 fengin tvö egg fráónafngreindum gjafa og þau frjóvguð með sæðisfrumum stefnanda D sama dag. Varfósturvísunum komið fyrir í móðurlífi F hinn [...] með þeim árangri að húnfæddi meðalgöngustefnendur [...] 2014 á sjúkrahúsi í Idaho-fylki Bandaríkjanna.Með yfirlýsingu 25. þess mánaðar afsalaði nefnd F sér öllum réttindum sínum semforeldri meðalgöngustefnenda.Í málinu hefur verið lagður framupplýsingabæklingur um staðgöngumæðrun sem gefinn er út af fyrrgreindufyrirtæki, Circle Surrogacy. Auk almennra upplýsinga um tilgang þessa úrræðiskoma þar fram þær líffræðilegu kröfur sem gerðar eru til kvenna sem taka að sérstaðgöngumæðrun. Kemur meðal annars fram að eingöngu komi til greina konur áaldrinum 21-41 árs sem hafi fætt heilbrigð börn á síðustu 10 árum. Þá kemurfram að staðgöngumóðir fái grunnþóknun auk viðbótarþóknunar sem geti numið alltað 50 þúsund bandaríkjadölum auk greiðslu fyrir ýmsan útlagðan kostnað. Samkvæmt staðfestu endurriti úrþingbók héraðsdóms Idaho-fylkis 1. maí 2014 lagði stefnandi A þar fram kröfu umógildingu á forsjárrétti F í framhaldi af fæðingu meðalgöngustefnenda. Kemurfram í endurritinu að téðri F, fæðingar- og staðgöngumóður meðalgöngustefnenda,hafi verið kynnt beiðnin. Þá er vísað til þess að börnin eigi engar eignir ognefnd F hafi ekki verið ólögráða þegar beiðnin var lögð fram. Fram kemur aðstefnandi D sé kynfaðir barnanna, nefnd F hafi tekið að sér að verastaðgöngumóðir þeirra og hún hafi samþykkt að ógilda ætluð réttindi sín,skyldur og kvaðir vegna þeirra. Að lokum er vísað til þess að það sé hagsmunumbarnanna fyrir bestu að F megi ógilda ætluð réttindi sín sem foreldri þar semhún sé ekki líffræðileg móðir barnanna. Samkvæmt úrskurði dómstólsins semkveðinn var upp í sama þinghaldi voru ættartengsl meðalgöngustefnenda við F,staðgöngumóður þeirra og lífmóður, felld úr gildi og nefnd F leyst undan öllumlögbundnum réttindum sínum, skyldum og kvöðum, þar með talið erfðarétti, þannigað hún teldist ekki hafa nein yfirráð yfir meðalgöngustefnendum. Þá varviðurkennt að stefnandi D væri kynfaðir meðalgöngustefnenda, að hann skylditaka að sér hlutverk foreldris og hafa með höndum öll réttindi, skyldur ogkvaðir í því sambandi, ala önn fyrir hinum ólögráða börnum, annast þau ogmennta. Sama dag eða 1. maí 2014 kvaðhéraðsdómur Idaho-fylkis upp dóm í máli stefnenda gegn F og E umfjölskyldutengsl. Í dóminum, sem er í níu liðum, er því lýst yfir að stefnandiD sé kynfaðir meðalgöngustefnenda og foreldri þeirra að lögum (e. legalparent). Því er einnig lýst yfir að stefnandi A sé náttúruleg móðir (e. naturalmother) og móðir meðalgöngustefnenda að lögum. Vísað er til þess aðforeldraréttindi F hafi verið felld úr gildi, því lýst yfir að hún sé ekkiætlað foreldri meðalgöngustefnenda og lagt fyrir hana og E að undirritaviðurkenningu þessa efnis. Þá segir að stefnendur skuli áfram hafameðalgöngustefnendur í sínum umráðum og líta beri á börnin í hvívetna sem börnstefnenda. Að lokum segir að það sé hagsmunum meðalgöngustefnenda fyrir bestuað þeir verði aldir upp af kyn- og náttúrulegu foreldrum sínum. Kemur fram aðfæðingarskrám verði breytt í samræmi við þetta auk þess sem áréttuð eru nöfnmeðalgöngustefnenda. Í málinu liggja fyrir staðfestfæðingarvottorð meðalgöngustefnenda útgefin 7. maí 2014 til samræmis viðáðurgreindar dómsathafnir.Stefnendur komu til Íslands 21.maí 2014 ásamt meðalgöngustefnendum. Níu dögum síðar var óskað eftir skráninguþeirra í þjóðskrá og vísað til þess, á þar til gerðu eyðublaði, að um væri aðræða skráningu Íslendinga sem fæddir væru erlendis. Munu staðfest endurritfæðingarvottorða hafa fylgt beiðni um skráningu. Í bréfi stefnda Þjóðskrár 12.júní 2014 kom efnislega fram að ekki væri hægt að fallast á beiðni stefnenda aðsvo stöddu. Var vísað til þess að í sumum tilfellum hefði stefndi ekki taliðerlend fæðingarvottorð fullnægja kröfum Þjóðskrár, sér í lagi þegar börn værufædd í ríkjum þar sem staðgöngumæðrun væri heimil. Kom fram að þaufæðingarvottorð sem stefnendur hefðu lagt fram staðfesti ekki á fullnægjandihátt að stefnandi A hefði alið meðalgöngustefnendur. Var því óskað eftirfrekari gögnum um að svo hefði verið, t.d. staðfestingu á mæðraskoðun og/eðaöðrum gögnum frá heilbrigðisstofnun. Jafnframt óskaði stefnda eftir því, þarsem börnin voru fædd í Bandaríkjunum en stefnendur væru með skráð lögheimili á[...], að þau veittu skýringar á dvöl sinni þar.Með bréfi stefnenda 26. júní 2014upplýstu þau um atvik að baki getnaði og fæðingu barnanna og bentu á aðbandarískur dómstóll hefði viðurkennt stefnendur sem foreldra að lögum og rofiðfjölskyldutengsl barnanna við E og F. Með bréfi 1. júlí 2014 synjaðistefndi Þjóðskrá um skráningu barnanna í þjóðskrá. Í bréfinu eru atvik málsinsrakin svo og þau ákvæði laga sem talin eru skipta máli. Þá segir eftirfarandi:„Fyrir liggur að börnin, C og B, fæddust í Bandaríkjunum af staðgöngumóður. Þaraf leiðandi geta ákvæði íslenskra barnalaga um feðrun og móðerni ekki átt viðog hefur því ekki stofnast sjálfkrafa réttur til handa börnunum til íslensksríkisfangs samkvæmt lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Telur stofnunin því aðhún sé ekki bært stjórnvald til þess að taka ákvörðun um rétt barnanna tildvalar hér á landi og þar með skráningu í þjóðskrá. Af því leiðir að ekki ermögulegt að svo stöddu að skrá ríkisfang barnanna sem íslenskt í þjóðskrá. Þaðer mat Þjóðskrár Íslands að líta verði svo á að C og B séu að lögum bandarískirþegnar og þar með eigi við ákvæði laga um útlendinga nr. 96/2002 um skráninguþeirra hér á landi. Með hliðsjón af framangreindu er beiðni ykkur um skráningubarnanna C og B í þjóðskrá synjað.“ Í kjölfar synjunar stefnduÞjóðskrár ákváðu stefnendur að höfða mál þetta til ógildingar ákvörðuninni.Eftir að málið var höfðað, eða 12. desember 2014, sóttu stefnendur um íslensktríkisfang fyrir meðalgöngustefnendur til Alþingis. Með lögum nr. [...] umveitingu ríkisborgararéttar, sem sett voru [...] 2014, var fallist á beiðnistefnenda. Í framhaldi af þessu gaf Útlendingastofnun út ríkisfangsbréf tilmeðalgöngustefnenda frá 31. desember þess árs að telja og úthlutaði þeimkennitölum 7. janúar 2015. Með bréfi stefnda Þjóðskrár 9.janúar 2015 tilkynnti stofnunin stefnendum að hún hefði skráð íslensktríkisfang meðalgöngustefnenda í þjóðskrá. Jafnframt kunngerði stofnunin þáákvörðun að skrá meðalgöngustefnda D sem föður og forsjáraðilameðalgöngustefnenda. Sagði að það væri mat stefndu að með fyrrgreindum dómihéraðsdóms Idaho-fylkis hefði faðerni barnanna verið breytt til samræmis viðíslensk lög. Þá sagði eftirfarandi: „Varðandi skráningu móðernis barnanna erþað mat Þjóðskrár Íslands að ekki sé heimilt að taka niðurstöðu dómstólsins umbreytingu á móðerni barnanna til skráningar þar sem samkvæmt íslenskum lögum ersú kona sem elur barn ávallt talin móðir þess og er ekki hægt að breyta því meðdómi eða öðrum löggerningi (sic!). Sé niðurstaða dómsins um móðerni barnannaþannig ekki í samræmi við íslensk lög. Er sú kona sem gekk með börnin, F, þvískráð móðir barnanna. [/] Að lokum telur Þjóðskrá Íslands að forsjá barnanna séí niðurstöðu dómsins svo nátengd skráningu foreldra barnanna að samkvæmtíslenskum lögum verði að telja að D fari einn með forsjá barnanna. Börnin hafaá grundvelli þess verið skráð með lögheimili hjá ykkur að [...], [...].“ Íbréfinu kom fram að ákvörðun stefndu væri kæranleg til innanríkisráðuneytisins,sbr. 26. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 innan þriggja mánaða frá dagsetningubréfsins. Ekki þykir ástæða til að reifaþau samskipti sem urðu með aðilum eftir bréf stefndu Þjóðskrár til stefnenda 9.janúar 2015. Við munnlegan flutning málsinsvar fullyrt af hálfu stefnenda að samkvæmt lögum Idaho-fylkis hefði F getaðhorfið frá því að afsala sér forsjá barnanna allt þar til eftir fæðingu þeirra.Í málinu hafa þó ekki verið lögð fram gögn um réttarreglur Idaho-fylkis umnánari framkvæmd staðgöngumæðrunar. Málatilbúnaður stefnenda verður skilinn áþá leið að meðalgöngustefnendur njóti ekki bandarísks ríkisborgararéttar. Hinsvegar liggja ekki fyrir gögn um hvort meðalgöngustefnendur ættu kost á að sækjaum slíkan rétt. Ekki var um munnlegar skýrslur aðræða við aðalmeðferð málsins. Málsástæður oglagarök stefnenda Stefnendur vísa tilþess að sifjatengsl og blóðbönd séu ekki einhlítt greinimark um hver teljistmeð réttu móðir barns og byggja á því að hugtökin móðir og móðerni fari ekkiávallt saman í skilningi íslensks réttar. Hugtökin séu ekki skilgreind ínúgildandi barnalögum og hafi merking þeirra breyst verulega með tilkomutæknifrjóvgunar sem úrræðis fyrir pör, sem ekki geta átt barn saman, til aðstofna fjölskyldu. Með úrlausnum þar til bærs héraðsdómstóls í Idaho-ríki 1.maí 2014 hafi verið bundinn endir á öll lagaleg tengsl millimeðalgöngustefnenda og staðgöngumóðurinnar F í samræmi við kröfugerð hennar þarað lútandi. Með því hafi verið skorið á öll fjölskyldubönd millimeðalgöngustefnenda og E og F með óafturkræfum hætti. Samhliða hafi gengiðdómur um að stefnandi A sé foreldri meðalgöngustefnenda að lögum og fari meðforsjá þeirra og lögráð ásamt stefnanda D sem sé óumdeildur kynfaðir barnanna.Með þeirri ákvörðun hafi stefnendur orðið foreldrar meðalgöngustefnenda aðlögum. Aldrei hafi því verið litið svo á að stefnandi A væri líffræðileg móðirmeðalgöngustefnenda. Óumdeilt sé að F verði ávallt móðir meðalgöngustefnenda íþessum tiltekna skilningi og taka stefnendur fram að meðalgöngustefnendur verðiupplýstir um líffræðilega móður sína um leið og aðstæður gefa tilefni til. Hinsvegar sé á því byggt að stefnandi A sé foreldri meðalgöngustefnenda ogforsjáraðili að lögum og aðra móður muni þeir ekki eiga í þeim skilningi. Með hinum bandarískudómum hafi stofnast lögformlegt „foreldri-barn samband“ (parent-childrelationship) milli stefnanda A og meðalgöngustefnenda í lagaskilningiIdaho-ríkis. Umræddar ákvarðanir hafi verið reistar á því hvaða ráðstöfunþjónaði bestu hagsmunum meðalgöngustefnenda. Stefnendur vísa í þessu efni til1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins(barnasáttmálans) sem leggi þá skyldu jafnt á bandaríska dómstóla sem stofnanirá vegum stefnda íslenska ríkisins, sbr. lög. 19/2013, að hafa ávallt bestu hagsmunibarnsins að leiðarljósi þegar teknar eru ákvarðanir um málefni barna. Jafnframtverði að ætla að bandaríski dómarinn hafi með ákvörðun sinni viljað tryggja aðsú meginregla sáttmálans væri virt að réttir foreldrar beri sameiginlega ábyrgðá að ala upp barn og koma því til þroska, sbr. 1. mgr. 18. gr. sáttmálans.Stefnendur fái ekki annað séð en að þessir hagsmunir verði nú aðeins tryggðirmeð því að viðurkenndur verði réttur þeirra til að hafa umráðmeðalgöngustefnenda og þar með forsjá í samræmi við 28. og 29. gr. barnalaganr. 76/2003. Jafnframt telja stefnendur að öndverð niðurstaða myndi brjóta íbága við 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, semog 1. mgr. 3. gr. barnasáttmálans og samhljóða reglu 2. mgr. 1. gr. barnalaga,sbr. 1. gr. laga nr. 61/2012. Þessa niðurstöðuvilji stefndi Þjóðskrá ekki viðurkenna og haldi því fram að „íslensk lög“ girðifyrir að heimilt sé að viðurkenna og skrá aðra konu en nefnda F sem foreldri ogþar með móður meðalgöngustefnenda. Því til stuðnings byggi stofnunin ranglega áþví að hin bandaríska dómsúrlausn feli í sér breytingu á móðernimeðalgöngustefnenda. F verði þannig áfram talin líffræðileg móðirmeðalgöngustefnenda þótt hún sé ekki lengur móðir að lögum. Framlögðdómsendurrit beri með sér að svo hafi ekki verið enda hafi því ekki veriðhaldið fram í málinu. Stefnendur telja að stefndi Þjóðskrá Íslands hafi ekkigætt réttra sjónarmiða við rannsókn og ákvarðanatöku í máli þeirra og látiðniðurstöður sínar ráðast af þeirri staðreynd einni að börnin eru fædd afstaðgöngumóður í Idaho-ríki. Athygli veki að synjun stefnda Þjóðskrár áviðurkenningu erlendra ákvarðana um þetta atriði sé ekki reist á sjónarmiðum umallsherjarreglu eða „ordre public“. Vísa stefnendur íþessu sambandi til 1. mgr. 7. gr. barnalaga um skráningu barns í þjóðskrá, semþjóni því markmiði 7. gr. barnasáttmálans að fæðing og tilvist hvers barnsinnan lögsögu stefnda íslenska ríkisins sé viðurkennd opinberlega. Þá vísastefnendur til 2. mgr. 18. gr. og 7. mgr. 34. gr. barnalaga, en téð ákvæðileggi þá skyldu á dómara að senda stefnda Þjóðskrá niðurstöður dóms um faðernibarns og upplýsingar um niðurstöður forsjármála. Tilgangur þessa hljóti að verasá að þær upplýsingar verði færðar í þjóðskrá og að þannig stofnist til opinberrarviðurkenningar foreldra- og forsjárréttar þeim til handa sem skráningu hlýtur. Stefnendur leggjaáherslu á að þótt staðgöngumæðrun sé lýst óheimil hér á landi í 4. mgr. 5. gr.laga nr. 55/1996 um tæknifrjóvgun o.fl., þá feli slíkt ákvæði ekki í séralmennt bann við samningum við erlendar staðgöngumæður og viðurkenningu á réttiforeldra til skráðrar forsjár barna, sem þannig koma í heiminn.Meðalgöngustefnendur hafi verið getnir með löglegum hætti við glasafrjóvgun oghafi læknismeðferð lotið sömu lögmálum og ef hún hefði verið framkvæmd hér álandi, að því einu undanskildu að fósturvísum var komið fyrir í legistaðgöngumóður en ekki legi stefnanda A. Markmiðið hafi þó verið hið sama ogíslensk tæknifrjóvgunarlög byggi á, þ.e. að bæta úr barnleysi pars. Með hliðsjón afframansögðu byggja stefnendur á því að viðurkenning hinnar bandarískudómsákvörðunar 1. maí 2014 hér á landi um að stefnendur séu foreldrarmeðalgöngustefnenda að lögum og fari saman með forsjá barnanna stríði hvorkibersýnilega gegn grundvallarreglum íslenskra laga um réttarstöðu fjölskyldna ogbarna né heldur hafi slík viðurkenning augljóslega í för með sér staðfestingu ánokkru því sem ólöglegt gæti talist eða siðlaust að íslenskum rétti. Stefnendurvísa til þess að ekki hafi verið brugðist við vaxandi fjölda erlendrastaðgöngusamninga með skýrri löggjöf er taki fyrir gildi þeirra hér á landi.Vísa stefnendur þessu til stuðnings til tiltekinna úrlausnaMannréttindadómstóls Evrópu. Að þessum dómsniðurstöðum gættum telja stefnendurað ákvarðanir stefndu Þjóðskrár Íslands brjóti bersýnilega í bága við 8. gr.mannréttindasáttmálans og 71. gr. stjórnarskrárinnar og þegar af þeirri ástæðuberi að ógilda sömu ákvörðun. Stefnendur vísa einnig til þess að jafnræðisregla65. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin þar sem stefndi Þjóðskrá hafiskráð önnur börn, fædd af staðgöngumóður, með þeim hætti sem stefnanda A hafiverið synjað um.Í ljósi afstöðuíslenskra stjórnvalda telja stefnendur að standi eftir hvort dómstólar hér álandi viðurkenni þau réttaráhrif hinnar bandarísku dómsúrlausnar að stefnandi Ahafi orðið foreldri meðalgöngustefnenda að lögum, en um það fari eftir 1. mgr.24. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála, enda engir samningar í gildimilli Íslands og Bandaríkjanna um gagnkvæma viðurkenningu og fullnustu dóma áþessu sviði. Stefnendur telja að við úrlausn þessa atriðis megi líta til þeirragrunnsjónarmiða er fram komi í samningi Evrópuráðsins frá 20. maí 1980 umviðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá o.fl., sbr. lög nr.160/1995, en samkvæmt 7. gr. téðra laga beri að viðurkenna hér á landiforsjárákvarðanir teknar í öðru samningsríki án endurskoðunar, nema því aðeinsað umrædd ákvörðun sé bersýnilega ekki í samræmi við grundvallarregluríslenskra laga um réttarstöðu fjölskyldna og barna, eða að hún sé vegnabreyttra aðstæðna augljóslega ekki lengur í samræmi við það sem barni er fyrirbestu. Telja stefnendur að hvorugt þessara sjónarmiða eigi við um ákvarðanirhins bandaríska dómstóls. Málsástæður oglagarök meðalgöngustefnenda Meðalgöngustefnendurbyggja á því að þeir hafi brýna og sjálfstæða hagsmuni af því að dómur fallistefnanda A í vil og að viðurkennt verði það lagalega „foreldri-barn samband“þeirra í milli, sem stofnaðist til með hinum bandaríska dómi. Af þeim dómi séeinsætt að staðgöngumóðirin F hafi ekki lengur stöðu foreldris gagnvartmeðalgöngustefnendum, að hún fari ekki framar með forsjá þeirra, að skorið hafiverið á fjölskyldubönd þeirra í milli og gagnkvæmur erfðaréttur felldur niður,allt með óafturkræfum hætti. Hagsmunir meðalgöngustefnenda felist nú í réttiþeirra til að eiga sams konar lagatengsl við stefnanda A, en sá réttur liggi íkjarna hugtaksins einkalíf í skilningi 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og71. gr. stjórnarskrárinnar. Sami réttur hafi verið fyrir borð borinn meðákvörðunum stefnda Þjóðskrár, sér í lagi ákvörðun stofnunarinnar 9. janúar2015. Í ljósi sömu ákvörðunar búi meðalgöngustefnendur við óþolandi óvissu umlagatengsl sín við stefnanda A, bæði að því er varðar rétt hennar til að hafaumráð þeirra og skyldu til að framfæra þá, sem og gagnkvæman erfðarétt þeirra ímilli, svo ekki sé minnst á gagnkvæm mannréttindi sömu aðila til að njótaviðurkennds fjölskyldusambands hér á landi. Meðalgöngustefnendurbenda á að verði skilningur stefnda Þjóðskrár ofan á myndi forsjámeðalgöngustefnenda færast sjálfkrafa til F við andlát stefnanda D á grundvelli3. mgr. 30. gr. barnalaga nr. 76/2003. Slík ráðstöfun fari ekki aðeins gegnendanlegum dómi í Idaho-fylki heldur bryti hún og bersýnilega í bága við þágrundvallarreglu 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindibarnsins (barnasáttmálans), sbr. samnefnd lög nr. 19/2013, að ávallt skuli hafabestu hagsmuni barns eða barna að leiðarljósi þegar teknar eru ákvarðanir um málefniþeirra. Meðalgöngustefnendur telja að þegar af þessum ástæðum beri aðviðurkenna stefnanda A sem móður þeirra að íslenskum rétti, sbr. 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt beri að ógilda þær ákvarðanir stefndu Þjóðskrárer fari gegn lögvernduðum hagsmunum meðalgöngustefnenda.Meðalgöngustefnendurárétta að með hinni bandarísku dómsúrlausn hafi verið rofin öll lagatengslmilli meðalgöngustefnenda og F. Íslensk stjórnvöld geti ekki endurvakið nefndlagatengsl með einhliða ákvörðunum og léð þeim gildi hér á landi. Þess utan sébeinlínis rangt að íslensk lög girði fyrir að heimilt sé að viðurkenna og skráaðra konu en F sem móður meðalgöngustefnenda í samræmi við hinn bandaríska dóm,en réttaráhrif hans að því leyti séu í senn eðlileg og hvorki önnur né meiri envið ættleiðingu barns hér á landi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 130/1999 umættleiðingar. Meðalgöngustefnendurárétta enn fremur að 1. mgr. 3. gr. barnasáttmálans leggi þá skyldu jafnt ábandaríska dómstóla sem stofnanir á vegum stefnda íslenska ríkisins, að hafaávallt bestu hagsmuni barnsins að leiðarljósi þegar teknar eru ákvarðanir ummálefni barna. Meðalgöngustefnendur fái ekki séð hvernig þessir hagsmunirþeirra verði tryggðir, nema því aðeins að viðurkenndur verði réttur stefnanda Atil að hafa umráð þeirra og forsjá í samræmi við 28. og 29. gr. barnalaga nr.76/2003. Jafnframt telja meðalgöngustefnendur að öndverð niðurstaða myndibrjóta í bága við grundvallarréttindi þeirra samkvæmt 1. mgr. 3. gr.barnasáttmálans og samhljóða reglu 2. mgr. 1. gr. barnalaga, sbr. 1. gr. laganr. 61/2012, sem og 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Meðalgöngustefnendurleggja ríka áherslu á að stefndi Þjóðskrá sé líkt og aðrar stofnanir á vegumstefnda íslenska ríkisins bundinn af verndartilgangi nefndra mannréttindaákvæðaog beri við meðferð mála að taka mið af rétti barna til friðhelgi einkalífs ogfjölskyldulífs og hvernig þau réttindi hafi verið túlkuð hjáMannréttindadómstól Evrópu, þar á meðal varðandi rétt barna til forsjár- oglagatengsla við það foreldri eða foreldra sem þau hafa myndað tengsl við. Samidómstóll hafi kveðið upp úr um það að samband foreldra og barna ségrundvallarþáttur í fjölskyldulífi beggja, og að þar ráði ekki blóðtengslheldur hve rík og náin tilfinningatengsl séu í reynd milli fjölskyldumeðlima.Með greind atriði í huga telja meðalgöngustefnendur að fallast beri á réttþeirra til viðurkenningar á lagalegu foreldri-barn sambandi þeirra viðmeðalgöngustefndu A og skráningu þar að lútandi í þjóðskrá. Ábyrgð stefndaÞjóðskrár sé því ríkari í þessu sambandi þar sem stofnunin hafi ákvörðunarvaldum það hvort erlendar dómsúrlausnir verði viðurkenndar af íslenskumstjórnvöldum og lagðar því til grundvallar hverjir teljist foreldrar barns hérá landi og eigi þannig rétt til skráningar sem slíkir í þjóðskrá. Þrátt fyrirhina ríku ábyrgð hafi stefndi kosið að einblína á að meðalgöngustefnendurfæddust af erlendri staðgöngumóður. Jafnframt hafi stofnunin gengið út frá þvísem vísu að úrlausn málsins lyti óhjákvæmilega ákvæðum íslenskra barnalaga, semgátu þó aldrei átt alfarið við vegna hins bandaríska þáttar. Teljameðalgöngustefnendur þetta sérstaklega ámælisvert í ljósi þess að stefndiíslenska ríkið hafði falið nefndri stofnun ákvörðunarvald um sama efni, að slíkákvörðun sé í eðli sínu matskennd, og að í tilviki meðalgöngustefnenda hafistofnunin tekið einkar íþyngjandi ákvörðun, sem fól í sér synjun á rétti þeirratil viðurkenningar á þegar stofnuðu laga- og fjölskyldusambandi við stefnandaA. Með hliðsjón afframansögðu er á því byggt að stefndi Þjóðskrá hafi ekki gætt réttra aðferðavið ákvarðanatöku 1. júlí 2014 og 9. janúar 2015, að sú ákvörðun að synja umviðurkenningu og skráningu stefnanda A í þjóðskrá sem forsjárforeldri og móðurmeðalgöngustefnenda að lögum hafi ekki verið reist á málefnalegum sjónarmiðum,og að með henni hafi stofnunin brotið gegn verndarákvæðum 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem og þeirrigrundvallarreglu 1. mgr. 3. gr. barnasáttmálans að láta bestu hagsmunimeðalgöngustefnenda ráða málsúrslitum. Beri því samkvæmt 10. og 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að ógilda ákvörðunina. Að öðru leyti faramálsástæður og lagarök saman við þær málsástæður og lagarök stefnenda sem áðureru reifuð.Málsástæður oglagarök stefndu Stefndu byggja kröfusína um sýknu á því að skilyrði til ógildingar á ákvörðunum stefnda ÞjóðskrárÍslands séu ekki uppfyllt. Ákvarðanirnar hafi verið teknar á grundvelli þeirraupplýsinga sem fyrir lágu á þeim tíma. Upphaflega hafi ekki verið talið heimiltað skrá meðalgöngustefnendur í þjóðskrá þar sem ekki fylgdu með umsókninnidómskjöl um faðerni og forsjá þeirra. Ákvörðun stefndu Þjóðskrár Íslands 9.janúar 2015 um skráningu foreldra barnanna og forsjár hafi verið gerð í kjölfarskráningar í þjóðskrá á grundvelli lagasetningar frá Alþingi í desember 2014sem breytt hafi fyrri skráningu. Fyrir þá ákvörðun hafi einnig legið fyrirdómskjöl um faðerni barnanna. Stefndu telja þessar ákvarðanir fyllilegalögmætar og ekkert sé fram komið í málinu sem leiða eigi til ógildingar þeirra.Vísað er til þess aðstefnda Þjóðskrá Íslands sé óheimilt að óbreyttum lögum að skrá stefnanda A semmóður meðalgöngustefnanda og forsjáraðila þeirra án þess að komið hafi tilstjúpættleiðingar þeirra í samræmi við lög nr. 130/1999 um ættleiðingar.Óumdeilt sé að F sé móðir meðalgöngustefnenda í þeim skilningi sem íslensktréttarkerfi og réttarkerfi Idaho byggja á, þ.e. að móðerni barns ráðist af þvíhver konan er sem barnið elur. Bent er á að í barnalögum nr. 76/2003 sé fjallaðum foreldra barns við tæknifrjóvgun samkvæmt 6. gr. laganna. Þar komi fram aðmóðir barns sem getið er við tæknifrjóvgun sé kona sem ali barnið. Er á þvíbyggt að stefnda Þjóðskrá Íslands hafi verið óheimilt að ganga gegn þessu skýraákvæði og skrá stefnanda A sem móður barnanna. Ljóst sé að stefnandi A getieinungis orðið móðir barnanna á grundvelli laga nr. 130/1999, enda sé hún íhjúskap með föður þeirra. Stefndu vísa einnigtil þess að synja skuli um viðurkenningu eða fullnustu erlendrar ákvörðunar umforsjá ef hún er augljóslega ekki í samræmi við grundvallarreglur íslenskralaga um réttarstöðu fjölskyldna og barna, sbr. 1. tölulið 7. gr. laga nr.160/1995. Telja meðalgöngustefndu að slík staða sé fyrir hendi í tilvikisóknaraðila málsins, enda sé staðgöngumæðrun ekki heimil samkvæmt íslenskumrétti. Að því er varðarmeðalgöngusök telja stefndu ekki fyllilega ljóst hvort um er að ræðaaðalmeðalgöngu eða aukameðalgöngu, þ.e. hvort meðalgöngustefnendur hafi uppinefndar kröfur sér til handa samhliða stefnanda A eða aðeins til stuðningsþegar fram komnum kröfum hennar. Málatilbúnaðurinn sé því vanreifaður að þessuleyti þótt vísað sé til tiltekinna skilyrða 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Meðalgöngustefndu telja því að það sé dómstólsins að meta hvortmeðalgöngustefnendur eigi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um ákvarðanirstefnda Þjóðskrár Íslands.Stefndu telja einnigað með síðari hluta kröfugerðar meðalgöngustefnenda sé farið út fyrir mörkmeðalgöngu, enda gangi sá hluti lengra en upphafleg kröfugerð stefnenda.Meðalganga sé undantekning frá meginreglu réttarfars um málsforræði. Er á þvíbyggt að skýra beri 20. gr. laga nr. 91/1991 um heimild til meðalgöngu þröngtog verði að skoða viðurkenningarkröfu meðalgöngustefnenda með það í huga.Stefndu byggja á því að það sé ekki á valdi dómstóla að kveða á um að verndaðurverði réttur meðalgöngustefnenda til viðurkenningar á því að stefnandi A sémóðir þeirra og forsjárforeldri að lögum. Engin heimild sé í íslenskum lögum tilað dæma aðra konu en þá sem ól barn móður þess. Geti meðalgöngustefnendur þvíekki fengið kröfum sínum framgengt að óbreyttum lögum, sbr. 1. mgr. 24. gr.laga nr. 91/1991. Niðurstaða Ímáli þessu liggur fyrir fyrrgreint bréf stefnda Þjóðskrár Íslands, dagsett 9.janúar 2015, þar sem fram kemur að stefndi hafi, á grundvelli gagna sem lögðvoru fram af hálfu stefnenda við höfðun máls þessa, skráð stefnanda D sem föðurog forsjáraðila meðalgöngustefnenda. Jafnframt kemur þar fram að það sé afstaðaþessa stefnda að ekki sé heimilt að leggja áðurgreindan dóm héraðsdómsIdaho-fylkis Bandaríkjanna til grundvallar skráningu á móðerni og sé sú konasem gekk með og fæddi meðalgöngustefnendur, F, skráð móðir barnanna. Viðaðalmeðferð málsins var áréttað af hálfu lögmanns stefndu að í téðu bréfi hefðifalist sjálfstæð stjórnvaldsákvörðun um hagsmuni stefnenda ogmeðalgöngustefnenda.Dómurinn telur ljóst að meðumræddri ákvörðun stefnda 9. janúar 2015 hafi verið tekin ný ákvörðun um þábeiðni stefnenda 30. maí 2014 sem áður greinir. Fól þessi ákvörðun í sér aðréttaáhrif fyrri ákvörðunar 1. júlí 2014 voru felld niður gagnvart stefnanda Dog fallist á beiðnina hvað hann varðaði. Jafnframt ber bréf stefnda 9. janúar2015 með sér að síðari ákvörðunin taki mið af breyttum aðstæðum, þ.e. ákvörðunum að veita meðalgöngustefnendum ríkisborgararétt með lögum 22. desember sl.,svo og nýjum gögnum sem lögð hafi verið fram í því dómsmáli sem hér er tilúrlausnar. Að þessu virtu telur dómurinn aðstefnendur hafi ekki rökstutt með hvaða hætti þeir geta nú haft af því lögvarðahagsmuni að fyrri ákvörðun stefnda, frá 1. júlí 2014, verði felld úr gildi.Verður því að vísa kröfu þeirra sjálfkrafa frá dómi að því er lýtur að gildiþessarar ákvörðunar stefnda Þjóðskrár Íslands. Afhálfu stefndu er höfðun meðalgöngusakar ekki mótmælt en athygli dómsins allt aðeinu vakin á því að málatilbúnaður meðalgöngustefnenda sé vanreifaður um þaðhvort þeir hafi uppi sjálfstæða kröfu sér til handa eða taki einungis undirendanlegar kröfur stefnanda A. Að virtum athugasemdum lögmanns sóknaraðilamálsins við munnlega meðferð málsins verður að skilja kröfugerð stefnanda A áþá leið að meðalgöngustefnendur taki undir dómkröfur stefnanda A og hafi þeirekki uppi sjálfstæðar kröfur fyrir sitt leyti. Samkvæmt 20. gr. laga nr.91/1991 verður þessum stefnendum því heimiluð meðalgangan að því er þessa kröfuvarðar. Hins vegar er síðari liður í kröfugerð meðalgöngustefnenda svo óljós aðefni til að á hann verður ekki lagður dómur þegar af þeirri ástæðu. Verður þessarikröfu meðalgöngustefnenda því sjálfkrafa vísað frá dómi svo sem nánar greinir ídómsorði.Endanleg krafa stefnanda Abeinist að gildi tiltekinnar stjórnvaldsákvörðunar stefnda Þjóðskrár svo ogviðurkenningu á skyldu þessa stefnda til að taka nýja ákvörðun ákveðins efnis.Stefndi Þjóðskrá er sjálfstæð ríkisstofnun sem er ein til þess bær að takaumræddar ákvarðanir og gildir þá einu þótt unnt sé, að ákveðnum skilyrðumfullnægðum, að skjóta þessum ákvörðunum til ráðherra með stjórnsýslukæru í þvískyni að fá þær felldar úr gildi. Að þessu virtu er það álit dómsins aðstefnendum hafi ekki borið nauðsyn til að beina kröfum sínum einnig að stefndaíslenska ríkinu. Með hliðsjón af því að lögmaður stefndu lýsti því yfir viðaðalmeðferð málsins að ekki væri gerð athugasemd við að þessum stefnda værieinnig stefnt til varnar í málinu, svo og þegar litið er til stöðu þessastefnda að öðru leyti, þykir þó ekki rétt að vísa kröfum stefnenda gegn þessumstefnda sjálfkrafa frá dómi. AÍ settum íslenskum lögum er ekki að finna almennarreglur um ákvörðun móðernis enda hefur löngum verið gengið út frá því aðmóðerni lægi svo í augum uppi að slíkar reglur væru óþarfar (lat. mater sempercerta est). Í 1. mgr. 6. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 21. gr. laga nr.65/2010, er þó fjallað sérstaklega um móðerni við þær aðstæður að kona elurbarn sem getið er með tæknifrjóvgun. Er því slegið föstu í ákvæðinu að það sékonan sem elur barnið, en ekki eggfrumugjafinn, sem teljist móðir þess aðlögum. Frá þessu er að finna þá einu undantekningu í íslenskum lögum að konasem samþykkt hefur að tæknifrjóvgun fari fram á eiginkonu sinni samkvæmtákvæðum laga um tæknifrjóvgun skal einnig teljast foreldri barns sem þannig ergetið, sbr. 2. mgr. sömu greinar barnalaga.Af greininni í heild sinniverður engu að síður dregin ályktun um þá grunnreglu íslensks réttar að viðbarnsburð beri að telja þá konu móður barns, sem ali það, án tillits til þesshvort barnið hafi orðið til úr eggfrumu konunnar eða ekki. Án tillits til þess hvernigstaðið er að upphaflegri ákvörðun móðernis við fæðingu barns samkvæmt íslenskumlögum er ráð fyrir því gert að eftir að barn fæðist, og hefur verið mæðrað,kunni móðerni þess að vera breytt með ættleiðingu, sbr. lög nr. 130/1999. Svosem vikið er að síðar er gert ráð fyrir því að ættleiðing sem fram fer erlendissé gild hérlendis nema að hún gangi í berhögg við grunnreglur íslensks réttareða allsherjarreglu, sbr. 39. gr. laganna. Er þannig ekki um það deilt aðstefnda Þjóðskrá er skylt að skrá konu móður barns til samræmis við erlendaákvörðun um ættleiðingu ef þessi fyrirvari á ekki við.Samkvæmt þessu er ljóst aðskráning móðernis í þjóðskrá samkvæmt lögum nr. 54/1962 um þjóðskrá ogalmannaskráningu grundvallast ekki fortakslaust á upplýsingum um fæðingarmóður,heldur getur skráning einnig grundvallast á vottorði um erlenda skráningu semaftur kann að byggjast á stjórnvaldsákvörðun eða dómi um ættleiðingu. Liggurþannig fyrir að samkvæmt íslenskum lögum er viðurkennt að móðerni geti skapastmeð öðrum hætti en með meðgöngu og fæðingu barns. Þegar af þessari ástæðu erljóst að sú staða að önnur kona en fæðingarmóðir sé talin móðir barns að lögumgetur ekki sjálfkrafa talist andstæð grunnreglum íslenskra laga eðaallsherjarreglu. Andstætt því sem á við um gildierlendra ákvarðana um ættleiðingu eru íslensk lög hljóð um hvaða gildi erlendarákvarðanir um viðurkenningu móðernis á grundvelli staðgöngumæðrunar eiga aðhafa. Að mati dómsins verður þó ekki dregin sú ályktun af þessari stöðu einniað stefnda Þjóðskrá sé óheimilt að leggja til grundvallar erlendarstjórnvaldsákvarðanir eða dóma um viðurkenningu á móðerni í kjölfarstaðgöngumæðrunar. Er þá litið til þeirrar meginreglu íslensks réttar, semmeðal annars birtist í fyrrgreindu ákvæði laga nr. 130/1999 um ættleiðingu, aðviðurkenna beri stjórnvaldsákvarðanir og dóma sem eru ákvarðandi um persónulegastöðu manna nema gengið sé í berhögg við grunnreglur íslensks réttar eðaallsherjarreglu. Í samræmi við þetta verður að skýra heimildir stefndaÞjóðskrár samkvæmt lögum nr. 54/1962 þannig að henni væri aldrei skylt að skrámóðerni barns ef slík skráning yrði af einhverjum ástæðum talin ósamrýmanlegþessum fyrirvara. Í þessu sambandi kemur meðal annars til athugunar hvortmóðerni á grundvelli staðgöngumæðrunar hefur orðið til með refsiverðum hættisamkvæmt ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eða sérrefsilögum sem viðkunna að eiga.BÍ 3. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1996 um tæknifrjóvgunog notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna er lagt bannvið staðgöngumæðrun en það hugtak er í lögunum skilgreint sem tæknifrjóvgunframkvæmd á konu sem hyggst ganga með barn fyrir aðra konu og hefur fallist áþað fyrir meðgönguna að láta barnið af hendi strax eftir fæðingu. Er ekki umþað deilt að meðalgöngustefnendur urðu til með því að komið var fyrirfrjóvgaðri eggfrumu í legi F sem hafði fyrir fram gefið vilyrði fyrir því aðhún samþykkti að afsala sér öllum rétti til barnsins eða barnanna sem þannigyrðu til. Þótt nægilega þyki komið fram að umrædd F hafi átt þess kost að dragavilyrði sitt til baka eftir fæðingu barnanna er allt að einu ljóst að um var aðræða staðgöngumæðrun með þeim hætti sem lagt er bann við í 3. mgr. 5. gr. laganr. 55/1996. Þótt staðgöngumæðrun sé samkvæmtframangreindu bönnuð verður að miða við að umrædd bannregla 3. mgr. 5. gr. laganr. 55/1996 gildi einungis á yfirráðasvæði íslenska ríkisins. Leggja íslensklög þannig ekki skýlaust bann við því að íslenskir þegnar, eða aðrir þeir sembúsettir eru í landinu, verði foreldrar barna erlendis á grundvelli reglna umstaðgöngumæðrun sem þar gilda. Með sama hætti er ekki að finna í íslenskumlögum fortakslaust bann við því að landsmenn geri erlendis samninga umstaðgöngumæðrun eða taki þátt í slíku ferli. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu kannháttsemi tengd samningum um staðgöngumæðrun og framkvæmd hennar, sem höfð erframmi erlendis af íslenskum þegnum eða mönnum búsettum hér á landi, að varðavið hegningarlög, sbr. einkum 3. mgr. 5. gr. og 227. gr. a hegningarlaga, oggetur þá einu gilt þótt gefin hafi verið út formleg viðurkenning á móðerni íöðru ríki. Án tillits til formlegrar erlendrar viðurkenningar á foreldrum barnsgeta aðstæður einnig verið með þeim hætti við komu manna hingað til lands aðumráð þeirra yfir barni, sem orðið hefur til fyrir staðgöngumæðrun, varði viðlög, sbr. einkum 193. gr. hegningarlaga. Í samræmi við þær almennu reglur semáður greinir er ljóst að við aðstæður sem þessar bæri Þjóðskrá að hafna því aðleggja erlend gögn um móðerni til grundvallar skráningu hér á landi.CÍ málinu liggur fyrir að stefnendur og F sammæltustum að sú síðastnefnda gengi með börn fyrir stefnendur eftir tæknifrjóvgun þarsem stefnandi D væri sæðisgjafi og þar með líffræðilegur faðir. Þótt einungisliggi fyrir takmarkaðar upplýsingar um það ferli sem leiddi til þess að nefnd Fog eiginmaður hennar afsöluðu sér öllum réttindum sem foreldrarmeðalgöngustefnenda verður ekki dregin önnur ályktun af gögnum málsins en aðnefnd F hafi tekið ákvörðun um að ganga með börn fyrir stefnendur sjálfviljugog að vandlega íhuguðu máli. Þá verður að leggja til grundvallar að nefnd Fhafi átt þess kost að draga samþykki sitt til baka eftir fæðingumeðalgöngustefnenda. Ekki er heldur neitt komið fram um að téð F hafi séð eftirákvörðun sinni, hvað þá að hún hafi á einhverju stigi málsins óskað eftir þvíað verða móðir meðalgöngustefnenda að lögum eða í reynd. Þvert á móti bendirallt til þess að vilji F hafi og standi eindregið enn til þess að svo sé ekki.Fyrir liggur að stefnendur hafaverið taldir hæfir af íslenskum yfirvöldum til að ættleiða barn og er ekkertfram komið um að aðstæður þeirra séu með einhverjum hætti varhugaverðar meðhliðsjón af hagsmunum meðalgöngustefnenda. Í dómi héraðsdóms Idaho 1. maí 2014kemur einnig fram að það sé mat dómsins að hagsmunum meðalgöngustefnenda sébest þjónað með því að þeir séu aldir upp af stefnendum. Samkvæmtframangreindu er ekkert komið fram um að sú atburðarás sem leiddi til þess aðstefnandi A var viðurkennd sem móðir meðalgöngustefnenda með áðurgreindum dómihéraðsdóms Idaho hafi verið lituð af nauðung eða misnotkun þannig að grunur séum háttsemi sem geti varðað við 227. gr. a almennra hegningarlaga eða sérefsiverð samkvæmt íslenskum lögum af öðrum ástæðum. Ekki þykir geta ráðiðúrslitum um þetta atriði þótt fram sé komið að umrædd F hafi þegið greiðslur ísamræmi við reglur sem gilda munu um þetta efni í Idaho-fylki.DEins og áður er lýst hafa stefnendur reynt aðeignast barn um margra ára skeið og hafa þau tvívegis fengið útgefiðforsamþykki til ættleiðingar án þess þó að tilraunir þeirra í því efni bæruárangur. Ljóst er að meðalgöngustefnendur voru getnir sérstaklega í því skyniað stefnendur tækju þá í sína umsjá sem foreldrar fljótlega eftir fæðinguna oglá þannig fyrir frá upphafi ferlisins að F og eiginmaður hennar hefðu hvorkierfðafræðileg tengsl við börnin né yfirhöfuð nokkrar fyrirætlanir um að verðaþeim foreldrar að lögum eða í reynd. Hins vegar lá fyrir að til getnaðarmeðalgöngustefnenda var notað sæði úr stefnanda D sem þannig er óumdeilanlegalíffræðilegur faðir meðalgöngustefnenda, svo sem viðurkennt hefur verið afstefnda undir meðferð málsins. Var þetta atriði til þess fallið að styrkjatengsl stefnanda D við meðalgöngustefnendur frá upphafi. Fyrir lá að stefnandiA var eiginkona stefnanda D til margra ára. Var sú staðreynd einnig til þessfallin að styrkja tengsl hennar við meðalgöngustefnendur og skapa forsendurfyrir því að stefnendur og meðalgöngustefnendur yrðu eiginleg fjölskylda íkjölfar fæðingar þeirra. Stefnendur komu til Íslands meðmeðalgöngustefnendur 21. maí 2014. Er ekki annað komið fram en að stefnendur,þ. á m. stefnandi A, líti á meðalgöngustefnendur sem sín eigin börn og veitiþeim þá vernd og ummönnum sem foreldrum ber að veita börnum sínum. Með samahætti verður að telja fram komið að tengsl meðalgöngustefnenda viðfæðingarmóður þeirra, F, svo og eiginmann hennar, hafa verið rofin, bæði íreynd og að lögum. ESamkvæmt framangreindu þykir ekki varhugavert aðlíta svo á að stofnast hafi til fjölskyldutengsla milli stefnenda og meðalgöngustefnendasem njóti, sem slík, verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsnr. 33/1944, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, svo og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur er með samnefndum lögum nr. 62/1994.Eiga stefnendur og meðalgöngustefnendur þar af leiðandi kröfu til friðhelgi semfjölskylda, svo og til einkalífs. Þrátt fyrir orðalag 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu ber ótvírætt að skýraákvæðin þannig að synjun ríkisins við því að viðurkenna persónulega stöðu mannageti falið í sér skerðingu á friðhelgi fjölskyldu- og jafnvel einnig einkalífs.Eru skyldur ríkisins að þessu leyti því ekki bundnar við athafna- eðaafskiptaleysi gagnvart borgurunum. Við nánari afmörkun á skyldum ríkisins íþessu efni verður meðal annars að horfa til réttinda barna samkvæmt samningiSameinuðu þjóðanna þar að lútandi sem lögfestur er með lögum nr. 19/2013, sbr.dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Wagner og J.M.W.L. gegn Belgíu 28. júní2007 og máli Mennesson gegn Frakklandi 26. júní 2014.Sú ákvörðun stefnda Þjóðskrár 9.janúar 2015 að fallast á að skrá stefnanda D sem föður barnanna, þannig aðstefnandi A varð þar með stjúpmóðir þeirra samkvæmt íslenskum lögum, hafði þaðvissulega í för með sér að gripið var inn í fjölskyldulíf meðalgöngustefnendameð mun viðurhlutaminni hætti en leit út fyrir eftir ákvörðun stefndu 1. júlí2014. Stöðu stjúpmóður verður hins vegar ekki jafnað til stöðu móður í ýmsumveigamiklum atriðum, svo sem við skilnað eða andlát. Með hliðsjón af mannlegrireisn stefnanda A telur dómurinn einnig að það hafi sjálfstæða þýðingu að ríkiðviðurkenni hana sem fullgilda móður samkvæmt íslenskum lögum. Getur það þvíekki ráðið úrslitum þótt stefnanda A sé heimilt að sækja um að ættleiðingumeðalgöngustefnenda sem stjúpmóðir.Þrátt fyrir þá breytingu á stöðustefnanda og meðalgöngustefnenda sem varð með ákvörðun stefnda Þjóðskrár 9.janúar 2015 fólst í henni, samkvæmt þessu, engu að síður skerðing á friðhelgifjölskyldulífs, bæði gagnvart stefnanda A og meðalgöngustefnendum. Hvað semlíður sjálfstæðum hagsmunum stefnanda A verður einnig að líta svo á að meðumræddri ákvörðun hafi verið gripið inn í stjórnarskrárvarinn réttmeðalgöngustefnenda sem felur meðal annars í sér rétt þeirra til umsjár ogumhyggju beggja foreldra sinna samkvæmt fyrrgreindum sáttmála Sameinuðuþjóðanna um rétt barnsins og barnalögum nr. 76/2003. Við þær aðstæður sem eruuppi í málinu er það ósamrýmanlegt þessum rétti meðalgöngustefnenda að það séháð ákvörðun stefnanda A hvort hún tekst á herðar lagalegar skyldur gagnvartmeðalgöngustefnendum sem forsjárforeldri.FAf 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar leiðir aðsérstaka lagaheimild þarf til ef takmarka á friðhelgi einkalífs, heimilis eðafjölskyldu og þá að því frekara skilyrði uppfylltu að brýna nauðsyn beri tilvegna réttinda annarra. Er af þessu ljóst að kröfur til skerðingar á friðhelgikunna að horfa mismunandi við eftir því um hversu mikið inngrip er að ræða, svoog hver á í hlut, enda sé fullnægt skilyrði málsgreinarinnar um lagaheimild.Ákvæðum 71. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að samræmast efnislega 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur er með samnefndum lögum nr. 62/1994.Engu að síður leiðir af fordæmisrétti að í áskilnaði 71. gr. stjórnarskrárinnarum lagaheimild felst krafa um sett lög Alþingis og duga því ekki til ólögfestarreglur sem, eftir sem áður, kunna að vera almennt viðurkenndar, aðgengilegar ogfyrirsjáanlegar að efni til. Áður hefur verið að því vikið aðmeð lögum nr. 54/1962 um þjóðskrá og almannaskráningu er stefnda Þjóðskrá faliðvald til að taka ákvörðun um skráningu móðernis barna á grundvelli erlendraákvarðana. Þótt heimildir stefnda Þjóðskrár til ákvörðunar um skráningu, semfelur í sér viðurkenningu á persónulegri stöðu manna samkvæmt erlendumákvörðunum, komi ekki skýrt fram í ákvæðum umræddra laga er það engu að síðurálit dómsins að fyrrgreindri kröfu stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálaEvrópu um lagaheimild sé, út af fyrir sig, fullnægt í málinu þegar litið er tiltengsla laganna við óskráðar reglur íslensks réttar um viðurkenningu erlendraákvarðana á þessu sviði. GSvo sem áður greinir er það meginregla íslensksréttar að leggja beri til grundvallar erlenda dóma sem eru ákvarðandi umpersónulega stöðu og sifjaréttarleg tengsl manna, enda sé með slíkriviðurkenningu ekki gengið í berhögg við grunnreglur íslensks réttar eðaallsherjarreglu, sbr. t.d. fyrrgreinda 39. gr. laga nr. 130/1999 umættleiðingar og ákvæði 6. og 7. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustuerlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Að bakiþessari reglu íslensks réttar búa þau almennu rök að persónuréttarleg staðamanna eigi ekki að vera mismunandi eftir því á yfirráðasvæði hvaða ríkis þeirfinna sig, svo framarlega sem viðurkenning á slíkri stöðu brýtur ekki gegngrunnreglum íslensks réttar eða allsherjarreglu. Má ganga út frá því að svomyndi jafnan eiga við ef að með skráningu væri í reynd fallist á háttsemi semlögð er refsing við í almennum hegningarlögum eða sérrefsilögum, en einnig efréttar- eða siðferðisvitund almennings hér á landi væri stórlega misboðið meðviðurkenningu erlendrar úrlausnar. Svo sem áður er vikið að telurdómurinn samkvæmt þessu að stefnda Þjóðskrá sé við vissar kringumstæður heimiltað gildandi lögum að synja um skráningu móðernis. Á hinn bóginn leiðirfyrrgreind krafa 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo og 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, um lagaheimild til þess að heimild stefnda Þjóðskrár til synjunarverður að skýra þröngt og þá þannig að leiða verður líkur að því að synjun séfyrirsjáanleg hverjum þeim sem búsettur er hér á landi og handgenginn íslenskriréttarskipan. Einnig verður að skýra umræddan fyrirvara við viðurkenninguerlendra ákvarðana til samræmis við téðar mannréttindareglur þannig að synjun íhverju tilviki teljist nauðsynleg vegna réttinda annarra eða á grundvelliþeirra atriða sem talin eru upp í 3. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Leiðir af sambandi stjórnarskrárinnar, mannréttindasáttmálans og almennra laga,svo og þeirra ólögfestu reglna sem hér um ræðir, að synjun stefnda Þjóðskrár máaldrei leiða til niðurstöðu sem gengi gegn umræddri friðhelgi fjölskyldu- ogeinkalífs samkvæmt þessum reglum.Samkvæmt þessu bar stefnda aðleggja dóm héraðsdóms Idaho 1. maí 2014, og þau vottorð sem á honum voru reist,til grundvallar skráningu á móðerni meðalgöngustefnenda nema sú niðurstaðabryti gegn grunnreglum íslensks réttar eða allsherjarreglu með þeim nánarihætti sem nú hefur verið gerð grein fyrir. HUmsókn stefnanda A um skráningu sem móðirmeðalgöngustefnenda fól vissulega í sér kröfu um að viðurkenndar yrðu sifjarsem íslensk lög leggja bann við að stofnað sé til á yfirráðasvæði ríkisins.Þótt ekki sé að þessu vikið að neinu leyti í ákvörðunum stefnda verður á þaðfallist að réttaratriði sem þetta geti gefið vísbendingu um að viðurkenning ámóðerni á grundvelli staðgöngumæðrunar teljist andstæð grundvallarreglum. Þaðmælir þó eindregið gegn slíkri niðurstöðu að bannreglu íslensks réttar þessaefnis er þannig komið fyrir í sérlögum að ekki er fyllilega ljóst hvort gerðsamnings hér á landi um staðgöngumæðrun yrði talin varða refsingu, sbr. 17. gr.laga nr. 55/1996 um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna tilstofnfrumurannsókna.Þegar horft er til söguréttarreglna um tæknifrjóvgun og banns við staðgöngumæðrun verður því tæpastslegið föstu að um sé að ræða bannreglu sem sé djúpt greypt í réttarvitundþjóðarinnar, enda liggi ekki fyrir að stofnað sé til staðgöngumæðrunar meðofbeldi eða nauðung sem teldist refsiverð háttsemi samkvæmt ákvæðumhegningarlaga. Verður því engu slegið föstu um það hvort almennri réttar- eðasiðferðisvitund yrði misboðið við skráningu stefnanda A sem móðurmeðalgöngustefnenda af þeirri ástæðu einni að móðerni hennar verður rakið tilsamnings um staðgöngumæðrun.Hér verður einnig að líta tilþess, sem fyrr greinir, að íslensk lög bönnuðu stefnendum ekki að stofna tilfjölskyldutengsla á grundvelli staðgöngumæðrunar erlendis en því hefur ekkiverið haldið fram að stefnendur hafi brotið gegn þeim ákvæðum hegningarlaga semáður eru reifuð eða með öðrum hætti gerst sek um refsiverða háttsemi með því aðgera samning um staðgöngumæðrun við F. Sama á við um þá háttsemi stefnenda aðafla viðurkenningar bandarískra dómstóla á forsjá yfir meðalgöngustefnendum oghafa meðalgöngustefnendur í sinni umsjá sem raunverulegir foreldrar hér álandi. Í ljósi þeirra sjónarmiða, semáður ræðir, bar stefndu Þjóðskrá við mat á umsókn stefnanda A að horfa til þessað þau tengsl sem stefnendur höfðu stofnað til við meðalgöngustefnendur nutuverndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Meðhliðsjón af tilgangi og efnislegu inntaki þessara ákvæða er það álit dómsins aðumsókn stefnenda um skráningu stefnanda A sem móður hafi þurft að gangabersýnilega og alvarlega gegn allsherjarreglu samfélagsins, sbr. til hliðsjónarþau álitaefni sem uppi voru í dómi Mannréttindadómstólsins í máli Paradiso ogCampanelli gegn Ítalíu sem lyktaði með dómi 27. janúar 2015. Að virtum þeim fyrirmælumíslenskra laga sem áður greinir verður hins vegar að teljast vafasamt aðstefnendur hafi mátt sjá fyrir að þeim yrði synjað um viðurkenningu á móðernistefnanda A við komu sína með meðalgöngustefnendur hingað til lands. Svo semáður ræðir þykir ekki heldur fram komið að gengið hafi verið gegngrundvallarréttindum eða mannlegri reisn F þannig að viðurkenning á móðernistefnanda A myndi misbjóða íslenskri réttarvitund af þeirri ástæðu. Svo sem áður greinir verður aðallra síðustu að leggja til grundvallar að forsjártengsl meðalgöngustefnendavið fæðingarmóður þeirra í Bandaríkjunum hafi verið rofin að lögum og í reynd.Synjun á viðurkenningu stefnanda A sem móður meðalgöngustefnenda við þessaraðstæður jafngildir þannig því að þeir séu móðurlausir að lögum. Þótt stefnandiA teljist eftir sem áður stjúpmóðir meðalgöngustefnenda, og eigi kost á því aðsækja um stjúpættleiðingu þeirra, verður allt að einu að telja þá niðurstöðuskerða hagsmuni meðalgöngustefnenda, sem ólögráða barna, sem eiga rétt á forsjáforeldra sinna, svo sem áður er vikið að.Samkvæmt ölluframangreindu er það niðurstaða dómsins að umræddur fyrirvari íslensks réttarvið viðurkenningu erlendra dóma um persónulega stöðu manna verði ekki skýrðursvo rúmt, með hliðsjón af atvikum máls þessa, að hann hafi heimilað stefndaÞjóðskrá Íslands að synja stefnanda A um skráningu hennar sem móðurmeðalgöngustefnenda 9. janúar sl. Verður því fallist á kröfu stefnanda A,sem tekið er undir af hálfu meðalgöngustefnenda, um að ákvörðun stefnda 9.janúar sl. verði felld úr gildi. Er þá ekki þörf á því að taka sérstaka afstöðutil þess hvort málsmeðferð stefnda Þjóðskrár fullnægði kröfum stjórnsýsluréttarum rannsókn máls og rökstuðning.Sú ákvörðun stefnda Þjóðskrár semhér um ræðir er að meginstefnu lögbundin. Með hliðsjón af þessu eðliákvörðunarinnar, svo og með hliðsjón af því hvernig málið liggur fyrir, er þaðá valdi dómstóla samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr.33/1944, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, að fallast á þá kröfu stefnandaA að viðurkenndur verði réttur hennar til að verða skráð sem móðir ogforsjárforeldri meðalgöngustefnenda, svo sem nánar greinir í dómsorði.Í ljósi þeirra vafaatriða semuppi eru í málinu þykir rétt að málskostnaður falli niður. Bæði stefnendur ogmeðalgöngustefnendur njóta gjafsóknar vegna rekstur málsins fyrir héraðsdómi.Málskostnaður stefnenda, sem er 379.260 krónur í útlagðan kostnað að viðbættriþóknun lögmanns þeirra, Jónasar Jóhanssonar hrl., hæfilega ákveðinni 2.500.000krónur, eða samtals 2.879.260 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Málskostnaðurmeðalgöngustefnenda, sem er þóknun lögmanns þeirra Jónasar Jóhanssonar hrl.,hæfilega ákveðin 650.000 krónur, greiðist einnig úr ríkissjóði. Hefur þá veriðtekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar.Af hálfu stefnenda ogmeðalgöngustefnenda flutti málið Jónas Jóhannsson hrl.Af hálfu stefnda flutti máliðFanney Rós Þorsteinsdóttir hrl.Skúli Magnússon héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓ M S O R ÐKröfu stefnanda, A, um að felld verði úr gildiákvörðun stefnda Þjóðskrár Íslands 1. júlí 2014 um að synja henni um skráninguí þjóðskrá sem móður og forsjárforeldri meðalgöngustefnenda, C og B er vísaðfrá dómi. Einnig er vísað frá dómi kröfu meðalgöngustefnenda um að verndaðurverði réttur þeirra til viðurkenningar á því að stefnandi A sé móðir þeirra ogforsjárforeldri að lögum.Felld er úr gildi ákvörðunstefnda Þjóðskrár Íslands 9. janúar 2015 um að synja stefnanda A um skráninguhennar í þjóðskrá, sem móður og forsjárforeldri meðalgöngustefnenda og erjafnframt viðurkenndur réttur hennar til skráningar í þjóðskrá sem móðir ogforsjárforeldri þeirra. Málskostnaðurfellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnenda, D og A, samtals að fjárhæð 2.879.260 krónur, þ. á m. þóknun lögmannsþeirra Jónasar Jóhannsson hrl. að fjárhæð 2.500.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Málskostnaður meðalgöngustefnenda, 650.000 krónur sem er þóknunlögmanns þeirra Jónasar Jóhannsson hrl., greiðist einnig úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 105/2005
|
Fasteignakaup Skaðabætur Fasteignasali
|
B hafði verið dæmdur til að veita kaupendum fasteignar, sem fasteignasalinn J hafði annast sölu á fyrir hönd L, tiltekinn afslátt vegna fjögurra leyndra galla á eigninni, galla á gluggum, fínpússningu, svalagólfi og útfellinga á útveggjum. B krafði í máli þessu J og L um skaðabætur vegna vanrækslu J, en B kvaðst hafa upplýst J um þá galla sem honum voru kunnir. Var fallist á að J hafi með saknæmum hætti vanrækt starfsskyldur sínar sem fasteignasali með því að gera hvorki söluyfirlit varðandi eignina né skoða hana. Bæru J og L skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af þeirri háttsemi kynni að leiða. Vegna þessarar vanrækslu var við það miðað að J og L bæru hallann af sönnunarskorti á því hvaða upplýsingar B hafði veitt J um galla á eigninni. Var við það miðað að við ákvörðun á söluverði eignarinnar hafi verið tekið tillit til galla vegna útfellinga á útveggjum. Með því að B hafði þurft jafnframt að veita kaupendum eignarinnar afslátt vegna þess galla, hafði hann orðið fyrir tjóni sem J og L báru skaðabótaábyrgð á og var þeim gert að greiða honum fjárhæð sem nam þeim afslætti, auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð. Þá var málskostnaður í fyrra málinu að hluta til lagður á J og L.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. mars 2005. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með kaupsamningi 21. mars 1997 keyptu Hafþór Halldórsson og Sigríður V. Ólafsdóttir efri hæð Smáragötu 4 í Vestmannaeyjum, sem var eign stefnda, en húsið mun hafa verið byggt árið 1975. Kaupverðið var 8.000.000 krónur. Samkvæmt samningnum voru seljendur eignarinnar Hjörleifur Guðnason og Inga Halldórsdóttir, en ástæða þess var sú að kaupin voru liður í þreföldum makaskiptum. Keypti stefndi fasteign Hjörleifs og Ingu en þau keyptu aftur á móti eign Hafþórs og Sigríðar. Fyrir Hæstarétti er ágreiningslaust að áfrýjandinn Jón Guðmundur Valgeirsson, sem er héraðsdómslögmaður, annaðist sölu allra eignanna fyrir hönd áfrýjandans Lögmanna Vestmannaeyjum ehf. Samdi hann meðal annars kauptilboð og kaupsamning um sölu efri hæðar Smáragötu 4. Í kauptilboðum og samningum er lutu að sölu á þeirri eign kemur fram að samningsaðilum sé kunnugt um að þak þarfnist viðgerðar og raki sé í veggjum hússins. Eftir kaupin reis ágreiningur milli stefnda og kaupenda eignarinnar vegna galla á henni. Að ósk þeirra síðargreindu var dómkvaddur maður til að lýsa göllunum og meta hvað myndi kosta að lagfæra þá. Samkvæmt matsgerðum hans 23. nóvember 1998 og 3. ágúst 2000 reyndist eignin haldin göllum, meðal annars vegna raka í tilteknum veggjum og gluggum, lélegrar fínpússningar á nokkrum stöðum, skemmda á svalagólfi og útfellinga á útveggjum. Höfðuðu kaupendurnir mál á hendur stefnda og kröfðust skaðabóta eða afsláttar vegna gallanna. Með dómi héraðsdóms Suðurlands 7. maí 2002, sem staðfestur var um annað en dráttarvexti með dómi Hæstaréttar 13. febrúar 2003 í málinu nr. 352/2002, var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir áðurnefndan fyrirvara í kaupsamningum hafi kaupendurnir ekki mátt búast við að raki í veggjum hússins væri svo mikill sem raun bar vitni og gallar í gluggum jafn stórfelldir og raunin varð. Þar sem sönnur hafi hins vegar ekki verið leiddar að því að seljandi hafi vitað um þessa galla á gluggum hússins var talið að kaupendur ættu ekki rétt á skaðabótum, en þeim var dæmdur afsláttur vegna þeirra að fjárhæð 568.500 krónur. Á sömu forsendum var stefndi dæmdur til að greiða 71.000 krónur í afslátt vegna galla á fínpússningu. Þá var hann einnig dæmdur til að greiða 84.000 krónur í afslátt vegna leynds galla á svalagólfi, þar sem honum tókst ekki að sanna að hann hefði upplýst kaupendur um þann galla. Í matsgerð hins dómkvadda manns 3. ágúst 2000 var lagt til að bætt yrði úr galla vegna útfellinga á útveggjum hússins með því að klæða húsið að utan og kostnaður við það metinn 1.315.200 krónur. Stefndi kvaðst hafa sagt kaupendum og fasteignasalanum frá því að þörf væri á að klæða húsið að utan. Ekki tókst honum að færa sönnur á það og var hann, að teknu meðal annars tilliti til þess að úrbæturnar myndu auka gæði hússins, dæmdur til að greiða kaupendunum afslátt er nam helmingi þeirrar fjárhæðar, 657.000 krónur. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var stefndi því dæmdur til að greiða kaupendunum samtals 1.380.500 krónur í afslátt vegna áðurnefndra galla með dráttarvöxtum frá 23. febrúar 2001 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði, 500.000 krónur, og fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur. II. Í máli þessu krefur stefndi áfrýjendur um skaðabætur vegna tjóns, sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna vanrækslu og mistaka áfrýjandans Jóns Guðmundar við áðurnefnda sölu efri hæðar Smáragötu 4 í Vestmannaeyjum. Hafi Jón Guðmundur annast söluna fyrir hönd og á ábyrgð áfrýjandans, Lögmanna Vestmannaeyjum ehf. Hann hafi hvorki gert söluyfirlit varðandi eignina né skoðað hana, eins og honum hafi borið að gera. Fyrirvarinn í kaupsamningnum um að raki væri í veggjum hafi verið settur þar að frumkvæði stefnda, en áfrýjandi hafi hins vegar ekkert frekar gert til að tryggja að réttar upplýsingar um gallana lægju fyrir við kaupin, t.d. með því að lýsa þeim nánar í söluyfirliti eða skoða eignina. Stefndi hafi upplýst hann um þá galla á eigninni sem honum voru kunnir. Vegna þessarar vanrækslu fasteignasalans hafi stefndi með áðurnefndum dómi Hæstaréttar verið dæmdur til að inna af hendi til kaupendanna afslátt samtals að fjárhæð 1.380.500 krónur vegna leyndra galla á eigninni. Einnig hafi hann þurft að greiða þeim dráttarvexti af þeirri fjárhæð, 677.792 krónur, málskostnað fyrir héraðsdómi, 500.000 krónur, dráttarvexti af þeim málskostnaði, 76.833 krónur, málskostnað fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur og þóknun lögmanns síns, 644.073 krónur. Heildartjón hans nemi því samtals 3.579.198 krónum, sem sé stefnufjárhæðin í málinu. Áfrýjendur hafa mótmælt því að áfrýjandinn Jón Guðmundur hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við sölu eignarinnar. Þá hafna þeir því að tjón stefnda verði rakið til háttsemi áfrýjandans Jóns Guðmundar og telja að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Málsástæður aðila eru nánar raktar í héraðsdómi Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að áfrýjandinn Jón Guðmundur hafi með saknæmum hætti vanrækt starfsskyldur sínar sem fasteignasali með því að láta undir höfuð leggjast að semja söluyfirlit yfir eignina og skoða hana. Bera áfrýjendur skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af þeirri háttsemi kann að leiða. Eins og fyrr segir var stefndi dæmdur til að veita kaupendum eignarinnar tiltekinn afslátt vegna fjögurra leyndra galla á henni. Í fyrsta lagi vegna galla á gluggum, í öðru lagi á fínpússningu, í þriðja lagi á svalagólfi og í fjórða lagi vegna útfellinga á útveggjum. Heldur hann því fram að þar sem fasteignasalinn hafi vanrækt að tryggja að fyrir lægju ítarlegar upplýsingar um ástand eignarinnar við kaupin hafi stefndi orðið fyrir áðurgreindu tjóni. Stefndi hafi upplýst kaupendurna um þörf á að klæða húsið að utan, en honum hafi ekki tekist að sanna það í áðurnefndu dómsmáli, þar sem hvorki hafi legið fyrir söluyfirlit né lýsingar fasteignasalans á ástandi eignarinnar. Í skýrslu sinni í fyrrgreindu dómsmáli bar stefndi að hann hafi hvorki vitað um galla á gluggum né fínpússningu og því hafi hann ekki getað upplýst kaupendurna um þá. Ljóst má vera af þessum framburði hans að við ákvörðun á söluverði fasteignarinnar hefur ekki verið tekið tillit til þessara galla. Hefur stefndi því ekki orðið fyrir tjóni þó að hann hafi síðar verið dæmdur til að veita afslátt vegna þeirra. Fram er komið að stefndi klæddi svalagólfið með timbri þar sem höggvið var upp úr því. Af framburði hans fyrir dómi í áðurnefndu máli verður ekki með vissu ráðið hvort hann teldi sig hafa upplýst fasteignasalann eða kaupendurna um þennan leynda galla. Þegar af þeirri ástæðu verða áfrýjendur ekki taldir bera ábyrgð á að stefndi hafi ekki getað fært sönnur á að kaupendurnir hafi verið upplýstir um þann galla. Stefndi fullyrti í fyrrgreindri skýrslu að hann hafi tjáð Hafþóri Halldórssyni, öðrum kaupanda eignarinnar, og fasteignasalanum að fram hafi komið í viðræðum stefnda og seljanda eignarinnar, er hann keypti hana á árinu 1987, að samkvæmt mati nafngreinds byggingartæknifræðings þyrfti að klæða húsið að utan. Samkvæmt 10. gr. þágildandi laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu skyldi fasteignasali sem fengi eign til sölumeðferðar semja fyrir aðila rækilegt yfirlit yfir öll grundvallaratriði, sem máli skipta, til þess að gera sér glögga hugmynd um verð eignarinnar. Yfirlitið skyldi meðal annars geyma upplýsingar um galla sem kunnir væru á eigninni. Þessari skyldu sinnti áfrýjandinn Jón Guðmundur ekki eins og að framan er rakið. Áfrýjendur verða því að bera hallann af sönnunarskorti á því hvaða upplýsingar stefndi veitti fasteignasalanum um galla á eigninni. Verður við það að miða að við ákvörðun á söluverði eignarinnar hafi verið tekið tillit til þess að klæða þyrfti húsið að utan, eins og stefndi heldur fram. Með því að stefndi þurfti jafnframt að veita kaupendum eignarinnar 657.000 króna afslátt vegna þessa galla hefur hann orðið fyrir tjóni er nemur þeirri fjárhæð, sem áfrýjendur bera skaðabótaábyrgð á. Að auki bera áfrýjendur ábyrgð á því tjóni stefnda, sem leiddi af því að hann þurfti samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar 13. febrúar 2003 að greiða kaupendum eignarinnar dráttarvexti af þeirri fjárhæð sem nema 322.571 krónum. Fullt tilefni var af hálfu stefnda til að halda uppi vörnum að því er varðaði galla vegna útfellinga á útveggjum hússins í máli því sem kaupendur þess höfðuðu á hendur honum. Verða áfrýjendur því dæmdir til að greiða stefnda hluta málskostnaðarins í héraði og Hæstarétti auk hluta dráttarvaxta í héraði í því máli, sem að álitum verður talinn samtals 430.000 krónur. Krafa stefnda um þóknun lögmanns hans „v/dómsmálanna“ að fjárhæð 644.073 krónur er vanreifuð og verður henni hafnað. Áfrýjendur verða samkvæmt þessari niðurstöðu dæmdir til að greiða stefnda óskipt samtals 1.409.571 krónu með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Jón Guðmundur Valgeirsson og Lögmenn Vestmannaeyjum ehf., greiði stefnda, Birki Agnarssyni, óskipt 1.409.571 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. febrúar 2003 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 4. janúar 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 7. desember s.l., er höfðað með stefnu birtri 28. nóvember 2003. Stefnandi er Birkir Agnarsson, kt. 080359-4389, Bröttugötu 25, Vestmannaeyjum. Stefndu eru Jón Guðmundur Valgeirsson, kt. 060568-4809, Ásavegi 1, Vestmannaeyjum og Lögmenn Vestmannaeyjum ehf., kt. 591295-2929, Strandvegi 48, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt 3.579.198 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 frá 19. febrúar 2003 til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og honum verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Málavextir. Málavextir eru þeir að með kaupsamningi dagsettum 21. mars 1997 keyptu Hafþór Halldórsson og Sigríður V. Ólafsdóttir eignina Smáragötu 4, efri hæð, í Vestmannaeyjum og var kaupverðið 8.000.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningi eru Hjörleifur Guðnason og Inga Halldórsdóttir seljendur eignarinnar og mun ástæða þess vera sú að við kaupin urðu þreföld makaskipti á eignum. Þau Hafþór og Sigríður fengu eign stefnanda máls þessa, hann fékk eign Hjörleifs og Ingu og þau fengu eign Hafþórs og Sigríðar. Gengið var frá kaupum þessum sama dag og er ekki um það ágreiningur að stefnandi hafi komið fram sem seljandi eignarinnar gagnvart Hafþóri og Sigríði, en hann mun hafa búið þar í um 11 ár. Í kauptilboði sem Hafþór og Sigríður undirrituðu 4. mars sama ár er svofellt ákvæði: „Aðilum er kunnugt um að þak á Smáragötu 4 eh þarfnast viðgerðar og raki sé í veggjum hússins.” Sams konar ákvæði er í kaupsamningi um eignina. Stefndi Jón, sem er héraðsdómslögmaður og starfsmaður hins stefnda félags, annaðist sölu íbúðarinnar og er óumdeilt að hann skoðaði eignina ekki fyrir sölu og þá gerði hann ekki söluyfirlit yfir hana. Mun það hafa verið að frumkvæði stefnanda að framangreint ákvæði var sett í kauptilboð og kaupsamning. Eftir afhendingu íbúðarinnar urðu kaupendur hennar varir við frekari rakabletti á veggjum hennar og lögðu fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns 26. maí 1998 og 20. febrúar 2000. Var Sigurjón Pálsson, tæknifræðingur, fenginn til að leggja mat á helstu galla og í niðurstöðum sínum frá 23. nóvember 1998 og 3. ágúst 2000 kemst hann að þeirri niðurstöðu að viðgerðarkostnaður nemi samtals 2.767.200 krónum. Eru helstu kostnaðarliðir vegna raka í forstofu, við gólf í svefnálmu, svefnherbergjum, þvottahúsi, búri og í stofu, 1.227.000 krónur og vegna útfellinga á veggjum, en samkvæmt niðurstöðu matsmanns þurfti að einangra og múrhúða 137 m² og var matskostnaður af þeim sökum talinn 1.315.200. Þau Hafþór og Sigríður höfðuðu mál á hendur stefnanda 9. maí 2001 og kröfðust skaðabóta og/eða afsláttar að fjárhæð 2.767.200 krónur. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands upp kveðnum 7. maí 2002 var stefnandi dæmdur til að greiða Hafþóri og Sigríði 1.380.500 krónur ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum og 500.000 krónur í málskostnað. Í dóminum segir svo meðal annars: „Fram er komið í málinu að stefnendum var kunnugt um tvo rakabletti á veggjum íbúðarinnar og undirrituðu þeir auk þess kauptilboð og kaupsamning með fyrirvara um að raki væri í veggjum hússins. Þrátt fyrir fyrirvara þennan verður ekki talið að stefnendur hafi mátt búast við að raki í veggjum hússins væri svo mikill sem raun bar vitni og gluggar íbúðarinnar svo stórgallaðir að raki myndaðist í miklum mæli undir þeim og í aðliggjandi veggjum. Gallinn er stórvægilegur og ber stefndi ábyrgð á honum. Stefndi hefur haldið því fram að hann hafi ekki vitað annað en að gluggar væru í lagi. Ekki hafa verið leiddar sönnur á annað og eru því ekki efni til að dæma stefnendum skaðabætur samkvæmt meginreglu 2 mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, en stefnendur eiga hins vegar rétt á afslætti samkvæmt meginreglu 1. mgr. 42. gr. sömu laga vegna hins leynda galla á gluggum íbúðarinnar.” Taldi dómurinn afslátt af þessum sökum hæfilega metinn 568.500 krónur. Þá féllst dómurinn á þá niðurstöðu matsmanns að viðgerð með sandspartli væri nauðsynleg vegna þess að viðloðun fínpússningar sé mjög léleg á nokkrum stöðum, m.a. vegna þess að langvarandi raki hafi hjálpað til við los. Taldi dómurinn um leyndan galla að ræða sem rekja mætti að hluta til raka í veggjum hússins. Taldi dómurinn afslátt hæfilega metinn 71.000 krónur. Þá var stefnendum dæmdur 84.000 króna afsláttur vegna leynds galla í svalagólfi sem fyrst hafi komið í ljós þegar stefnendur tóku timbur af gólfinu um ári eftir kaupin. Er komist að þeirri niðurstöðu í dóminum að þar sem gólfið hafi verið hulið timbri er skoðun fór fram hafi stefnendum verið ómögulegt að sjá ástand þess. Í dóminum kemur jafnframt fram að dómendur hafi við vettvangsskoðun séð að kuldabrýr, sem myndast hafi í múrfúgum milli einangrunarplatna á útveggjum hússins, valdi rakamyndum á útveggjum og þar safnist í ryk sem myndi óhreinindamynstur á veggjum. Var það mat dómsins að um mjög óvenjulegan galla væri að ræða. Hafi stefndi borið fyrir dómi að hann hafi tjáð stefnendum að klæða þyrfti húsið að utan ef vel ætti að vera, en stefnendur minntust þess ekki að stefndi hafi rætt um að húsið þarfnaðist klæðningar. Þá hafi fasteignasalinn sem sá um sölu íbúðarinnar ekki minnst þess að stefndi hefði orðað það við sig. Var talið að stefnda hefði ekki tekist að færa sönnur á að hann hefði upplýst stefnendur um galla þennan, en ekki hafi mátt búast við að stefnendur uppgötvuðu hann við skoðun. Var því talið um leyndan galla að ræða sem stefndi bar ábyrgð á. Var stefnendum því dæmdur 657.000 króna afsláttur af þessum sökum. Eftir að niðurstaða héraðsdóms lá fyrir óskaði lögmaður stefnanda eftir afstöðu stefnda Jóns til þess hvort hann vildi koma að málinu með einhverjum hætti og taka afstöðu til áfrýjunar þess til Hæstaréttar. Með bréfi dagsettu 26. júní 2002 lýstu stefndu þeirri afstöðu sinni að fráleitt væri að þeir bæru nokkra ábyrgð á niðurstöðu dómsmálsins. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og með dómi hans upp kveðnum 13. febrúar 2003 var niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans um annað en dráttarvexti, en rétturinn taldi rétt að miða upphaf dráttarvaxta við 23. febrúar 2001. Þá var stefnandi dæmdur til að greiða gagnaðilum sínum 300.000 krónur í málskostnað og auk þess þurfti stefnandi að greiða lögmönnum sínum 644.073 krónur vegna reksturs málsins. Að viðbættum dráttarvöxtum telur stefnandi kostnað sinn af málarekstri þessum því nema samtals 3.579.198 krónum og er það stefnufjárhæð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á sakarreglunni og ströngum bótareglum skaðabótaréttar um ábyrgð sérfræðinga. Þá er öðrum þræði byggt á reglum um skaðabótaskyldu innan samninga, sem og reglum um vinnuveitandaábyrgð. Byggir stefnandi á því að innan skaðabótaréttarins sé gert ráð fyrir strangri ábyrgð sérfræðinga, svo sem fasteignasala og lögmanna, á verkum sínum. Taki þessar ströngu ábyrgðarreglur mið af þeim reglum og venjum sem á sviðinu gilda, auk þeirrar þekkingar sem menn búi yfir á þeim tíma sem atvik eigi sér stað. Er á því byggt að stefndu hafi vanrækt verulega skyldur sínar og brotið lagareglur sem um fasteignasala gildi. Hafi þeim því orðið á mistök sem valdið hafi stefnanda tjóni. Stefndi Jón hafi ekki gert söluyfirlit yfir hina seldu eign eins og honum sé skylt að lögum. Í stefnu er byggt á lögum nr. 54/1997 um fasteigna- fyrirtækja og skipasölu að því er skyldur stefndu að þessu leyti varðar, en við munnlegan flutning málsins var fallist á að þessi lög ættu ekki við, en á því byggt að lög nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu ættu hér við, enda sambærilegar reglur í þeim lögum og núgildandi lögum. Er á því byggt að fasteignasali, sem fengið hafi eign til sölumeðferðar, skuli semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði sem máli geta skipt við sölu hennar. Þar skuli þess vandlega gætt að fram komi öll grundvallaratriði varðandi ástand eignarinnar sem skipt geti kaupanda máli. Sérstaklega sé tekið fram í lögunum að geta skuli um galla sem seljanda og/eða fasteignasala sé kunnugt um. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ítrekað bent stefnda Jóni á að á eigninni væru ágallar, hafi hann hunsað algjörlega þá ótvíræðu lagaskyldu sína að gera söluyfirlit, þar sem m.a. kæmi fram lýsing á þessum ágöllum. Hefði hvergi verið minnst á nokkra ágalla í söluskjölum hefði stefnandi ekki haft frumkvæði að því að láta setja inn í kauptilboð og kaupsamning ákvæði um að aðilum væri kunnugt um að þak þarfnaðist viðgerðar og að raki væri í veggjum. Telur stefnandi um að ræða alvarlegt brot á skyldu fasteignasala til að gera söluyfirlit, enda um grundvallarskjal í fasteignaviðskiptum að ræða. Þá hafi stefndi Jón aldrei skoðað fasteignina áður en hann seldi hana, en að mati stefnanda er það alvarlegt brot á þeim skyldum sem á honum hvíla samkvæmt almennum reglum og venju á þessu sviði, enda sé það eitt helsta hlutverk fasteignasala að sjá til þess að réttar upplýsingar um eign liggi fyrir við sölu. Hafi stefnda Jóni því borið að tryggja að göllum, sem kunnir væru á eigninni, væri rétt lýst og þeir kæmu skýrt fram í skriflegum skjölum við söluna. Hann hafi hins vegar ekkert gert til að tryggja að réttar upplýsingar um galla fasteignarinnar lægju fyrir við kaupin og gerði engar ráðstafanir til að tryggja hvor ætti að bera hallann af því að upplýsingarnar reyndust ekki réttar, eða ágallarnir væru meiri en kaupandi teldi. Sé því ljóst að stefndi Jón hafi brotið verulega gegn þeim skyldum sem á honum hvíldu sem fasteignasala. Hann hafi ekki gætt réttmætra hagsmuna stefnanda eins og honum hafi verið skylt og þá hafi hann ekki leyst störf sína af hendi í samræmi við góðar viðskiptavenjur. Sé þessi háttsemi stefnda Jóns ótvírætt saknæm og beri hann því skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir af þessum sökum. Stefnandi byggir á því að vanræksla stefndu hafi orðið honum til verulegs tjóns. Hafi hann verið dæmdur til greiðslu verulegs afsláttar vegna þess að ekki var nægilega upplýst um galla á fasteigninni er salan fór fram sem leitt hafi til þess að talið var að eignin væri haldin göllum. Samkvæmt dóminum hafi kaupendur ekki mátt búast við því að gallarnir væru svo miklir sem raun bar vitni. Þá hafi það verið mat dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að húsið hafi verið haldið verulegum rakaskemmdum þegar það var selt. Stefnandi segist hafa margítrekað við stefnda Jón þá galla sem væru á eigninni og hefði hann sinnt lágmarksskyldum sínum sem fasteignasali, svo sem með því að skoða eignina og gera söluyfirlit þar sem skýrt kæmi fram um hvaða galla væri að ræða, hefði hann tryggt að nægar upplýsingar lægju fyrir þannig að ótvírætt hefði verið að kaupendur gerðu sér fulla grein fyrir göllunum. Af framburði stefnda Jóns við meðferð málsins fyrir dómi megi ráða að söluskjölin hefðu verið með allt öðrum hætti ef hann hefði farið á staðinn og kynnt sér gallana. Stefnandi byggir á því að hann hefði á sínum tíma upplýst kaupendur fasteignarinnar skýrlega um þá galla sem á eigninni hafi verið og hafi þeim því verið gallarnir ljósir. Vanræksla stefndu á því að sinna lögboðnum skyldum sínum, t.d. til að gera söluyfirlit þar sem gallarnir kæmu skýrlega fram með skriflegum hætti, hafi hins vegar orðið til þess að sönnun um upplýsingagjöf til kaupenda taldist ekki liggja fyrir. Hafi tjón stefnanda vegna málaferlanna því numið samtals 3.579.198 krónum, en það nemi tæplega 45% af söluverði eignarinnar. Sé því ótvírætt að mati stefnanda að réttarstaða hans gagnvart kaupendum hefði verið allt önnur og niðurstaða dómsmálsins á aðra lund ef stefndu hefðu sinnt skyldum sínum, a.m.k. sé ljóst að sönnunarstaða stefnanda hefði orðið allt önnur ef söluyfirlit og skoðun fasteignarinnar hefði legið fyrir. Hefði með eðlilegum vinnubrögðum af hálfu stefndu verið hægt að komast hjá tjóninu. Stefnandi telur eðlilegt að sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða verði lögð á stefndu, sbr. hinar ströngu reglur um sérfræðiábyrgð. Þá bendir stefnandi á að ekkert hafi verið saknæmt við háttsemi hans, enda hafi hann verið dæmdur til greiðslu afsláttar en ekki skaðabóta. Stefnandi bendir einnig á að stefndi Jón sé lögmaður og beri réttindi og skyldur sem slíkur. Hafi hann í tengslum við umrædd fasteignaviðskipti ekki sinnt þeim skyldum sem á lögmönnum hvíli, en lögmönnun beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim sé trúað fyrir. Þá vísar stefnandi til þess grundvallarsjónarmiðs að beita skuli ströngu sakarmati gagnvart sérfræðingum eins og lögmönnum. Að því er skaðabótaábyrgð stefndu Lögmanna Vestmannaeyjum ehf. varðar vísar stefnandi til ofangreindrar lýsingar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð sem og þeirrar staðreyndar að stefnandi hafi leitað þjónustu lögmannsstofunnar um sölu fasteignarinnar. Beri þessir stefndu því sjálfstæða ábyrgð gagnvart honum sem umsjónaraðili sölunnar, svo og á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, enda hafi stefndi Jón verið starfsmaður hins stefnda félags. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð að höfuðstóll afsláttar samkvæmt dómi sé 1.380.500 krónur, dráttarvextir til 19. febrúar 2003 séu 677.792 krónur, málskostnaður í héraði sé 500.000 krónur og dráttarvextir af honum til 19. febrúar 2003 sé 76.833 krónur, málskostnaður í Hæstarétti sé 300.000 krónur og þóknun lögmanns stefnanda vegna dómsmálanna sé 644.073 krónur eða samtals 3.579.198 krónur. Stefnandi byggir vaxtakröfu á III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 og krefst dráttarvaxta frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar, en þá hafi tjón stefnanda endanlega legið fyrir. Málskostnaðarkrafa er reist á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu reisa sýknukröfu sína á því að ætlað tjón stefnanda verði ekki rakið til sakar stefndu. Stefnandi beri sönnunarbyrðina um orsök tjóns síns og umfang þess og hafi hann hvorugt sannað. Stefndu mótmæla því alfarið að þeir hafi vanrækt skyldur sínar eða brotið þær lagareglur sem um fasteignasölu giltu. Þá er því eindregið mótmælt að stefndu hafi orðið á mistök við sölu fasteignarinnar sem og að þeir hafi valdið stefnanda með því tjóni. Byggja stefndu á því að ekkert orsakasamband sé milli þess að stefndu skoðuðu ekki eignina né gerðu söluyfirlit og ætlaðs tjóns stefnanda. Hefði gerð söluyfirlits engu breytt, enda hafi fyrirvari um að þak þarfnaðist viðgerðar og að raki væri í útveggjum hússins bæði í kauptilboðum og kaupsamningum um eignina. Stefnandi hafi hvorki upplýst stefndu hversu umfangsmikill rakinn væri í útveggjum né um aðra galla á eigninni, þ.e. að gluggar væru gallaðir eða að klæða þyrfti húsið. Hefði skoðun engu breytt, enda staðfest í gögnum málsins að um leynda galla væri að ræða sem ekki hefðu sést við skoðun eins og fram komi í forsendum héraðsdómsins. Þá hafi stefndu verið rétt að treysta því að þær upplýsingar, sem stefnandi hafi gefið um ástand eignarinnar, væru réttar. Mótmæla stefndu því að réttarstaða stefnanda gagnvart kaupendum hefði verið allt önnur ef stefndu hefðu skoðað eignina og söluyfirlit hefði legið fyrir. Stefndu byggja á því að þeim hafi ekki verið kunnugt um þá leyndu galla sem verið hafi á eigninni. Er á því byggt að ábyrgð fasteignasala taki ekki til leyndra galla á eign sem hann hafi til sölumeðferðar. Í öllu falli geti ábyrgð stefndu aldrei orðið víðtækari en upplýsingaskylda stefnanda, en óumdeilt sé að stefnanda hafi verið kunnugt um gallana. Þá er á því byggt að stefndi Jón hafi í alla staði uppfyllt þær skyldur sem á honum hvíldu sem lögmanni og hafi hann í hvívetna rækt starf sitt af alúð. Stefndu ítreka að stefnandi beri alfarið sönnunarbyrðina um orsök tjóns síns og umfang þess. Séu atvik málsins ekki með þeim hætti að heimilt sé að lögum að fella sönnunarbyrði um atvik máls á stefndu. Þá eigi reglur um strangari sakarábyrgð ekki við eins og atvikum málsins sé háttað. Stefndu mótmæla því að hið stefnda félag beri aðra eða víðtækari skaðabótaábyrgð en felist í ábyrgð vinnuveitanda. Verði komist að þeirri niðurstöðu að stefndu beri ábyrgð vegna saknæmrar háttsemi í ætluðu tjóni stefnanda krefjast stefndu sýknu á þeim grundvelli að stefnandi hafi ekki orðið fyrir bótaskyldu tjóni. Stefnandi hafi verið dæmdur til að greiða kaupendum afslátt að fjárhæð 1.380.500 krónur vegna leyndra galla sem lækkuðu verðmæti fasteignarinnar. Hafi stefnanda ekki tekist að sýna fram á að verðmæti fasteignarinnar á kaupsamningsdegi hafi verið hærra í raun en umsamið kaupverð að frádregnum afslættinum. Jafnvel þótt talið verði að stefndu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi í raun orðið fyrir tjóni sem rekja megi til háttsemi stefndu. Stefnandi verði að sýna fram á að sama verð hefði fengist fyrir fasteignina þótt kaupendum hefði verið kunnugt um gallana og umfang þeirra. Það hafi hann ekki gert heldur þvert á móti viðurkennt að eignin væri verðminni. Stefndu vísa til þess að niðurstöðu matsgerða hafi ekki verið hnekkt og að stefnandi andmælti ekki niðurstöðu þeirra fyrr en fyrir Hæstarétti sem taldi þau andmæli of seint fram komin. Stefndu telja sig ekki bera ábyrgð á þeim kostnaði sem stefnandi hafi orðið fyrir, en hann hefði getað komist hjá honum með því að fallast á kröfur kaupenda sem og að áfrýja ekki dómi héraðsdóms. Hafi stefnandi því ekki reynt að takmarka tjón sitt heldur þvert á móti lagt út í aðgerðir sem gerðu tjón hans meira. Beri stefndu á engan hátt ábyrgð á þeim aðgerðum og því séu ekki uppfyllt lagaskilyrði fyrir að láta stefndu bæta stefnanda kostnað vegna slíkra aðgerða. Varakrafa um lækkun bóta er á því byggð að umfang tjóns stefnanda sé ósannað. Þá er á því byggt að stefndu beri ekki skaðabótaábyrgð á lögmannskostnaði stefnanda af fyrra dómsmáli, dæmdum málskostnaði á báðum dómstigum eða dæmdum dráttarvöxtum. Þá er dráttarvaxtakröfu frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi mótmælt. Stefndu vísa einkum til laga nr. 34/1986 sem og almennra reglna skaðabótaréttar, sérstaklega um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, sem í gildi voru er lögskipti þau urðu er mál þetta snýst um, hafa fasteignasalar réttindi og bera skyldur opinberra sýslunarmanna. Samkvæmt 8. gr. sömu laga skal fasteignasali í hvívetna leysa af hendi störf sín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóða. Hann skal liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Samkvæmt 10. gr. laganna skal fasteignasali, sem fengið hefur eign til sölumeðferðar eða leitað er liðsinnis hans til að gera tilboð í eign, semja rækilegt yfirlit yfir öll grundvallaratriði, sem máli skipta fyrir aðila, til þess að gera sér glögga hugmynd um verð eignarinnar. Skal yfirlit þetta m.a. greina glöggar upplýsingar og gögn um ástand húss, þar á meðal galla, sem kunnir eru á því. Þá segir í 11. gr. laganna að yfirlit þetta skuli vera svo rækilegt og traust að það ásamt skoðun á eign, sem fram skal fara ef kostur er og vanda skal til, sé sem tryggastur grundvöllur undir mati á verðmæti eignarinnar og á arðsemi hennar. Fram er komið í málinu og raunar óumdeilt að stefndu létu undir höfuð leggjast að skoða umrædda eign og semja söluyfirlit eins og þeim var lögskylt. Að frumkvæði stefnanda var þó sett inn í kauptilboð og kaupsamning fyrirvari um að aðilum væri kunnugt um að þak þarfnaðist viðgerðar og raki væri í veggjum hússins. Gaf þessi yfirlýsing stefnanda stefndu sérstakt tilefni til viðbragða og nánari könnunar á ástandi hússins. Sinntu stefndu að þessu leyti því ekki mikilvægum starfsskyldum sínum sem á þeim hvíldu að lögum en stefndu eru fasteignasalar og reka jafnframt lögmannsstofu. Mátti stefnandi því ætla að hagsmunum hans væri borgið hjá stefndu. Eins og rakið hefur verið urðu kaupendur íbúðarinnar varir við frekari rakabletti á veggjum íbúðarinnar eftir afhendingu hennar og höfðuðu þau mál á hendur stefnanda eftir að aflað hafði verið matsgerða um ástand eignarinnar. Komist var að þeirri niðurstöðu í héraðsdómi, sem staðfest var í Hæstarétti, að þrátt fyrir umræddan fyrirvara verði ekki talið að stefnendur hefðu mátt búast við að raki í veggjum hússins væri svo mikill sem raun bar vitni og gluggar íbúðarinnar svo stórgallaðir að raki myndaðist í miklum mæli undir þeim og í aðliggjandi veggjum. Vegna þessa og annarra leyndra galla, sem töldust vera á eigninni, var stefnandi máls þessa dæmdur til þess að veita kaupendunum afslátt af kaupverði í samræmi við meginreglu 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922, samtals 1.380.500 krónur. Krefur stefnandi stefndu in solidum um greiðslu alls þess kostnaðar sem hann telur hafa leitt af málaferlunum, sbr. sundurliðun bótafjárhæðar hér að framan. Stefndu reisa sýknukröfu sína meðal annars á því að ekkert orsakasamband sé á milli þess að stefndu hvorki skoðuðu eignina né gerðu söluyfirlit og ætlaðs tjóns stefnanda. Er því haldið fram að gerð söluyfirlits og skoðun eignarinnar hefði engu breytt, enda hafi verið settur fyrirvari í kauptilboð og kaupsamning um eignina. Hafi verið um leynda galla að ræða sem ekki hefðu sést við skoðun. Það er álit dómsins að sú háttsemi stefndu að sinna ekki þeirri ótvíræðu lágmarksskyldu sinni að skoða umrædda fasteign sem var í sölumeðferð hjá þeim og láta hjá líða að gera söluyfirlit þar sem tíundaðir væru þeir gallar sem þeim hafði verið tjáð að væri á eigninni sé til þess fallin að valda stefnanda tjóni. Hafa stefndu ekki sýnt fram á að stefnandi hefði ekki orðið fyrir tjóni hefðu þeir uppfyllt þessar lágmarkskröfur laga um störf fasteignasala og bera þeir hallann af því. Verða stefndu því taldir ábyrgir fyrir fjártjóni stefnanda. Stefnandi hefur lagt fram gögn um tjón sitt sem ekki hafa verið hrakin og verða kröfur hans því teknar til greina að fullu. Eftir þessum úrslitum málsins ber að dæma stefndu in solidum til að greiða stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Jón Guðmundur Valgeirsson og Lögmenn Vestmannaeyjum ehf., greiði in solidum stefnanda, Birki Agnarssyni, 3.579.198 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 frá 19. febrúar 2003 til greiðsludags og 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 453/2007
|
Húsbrot Líkamsárás Samverknaður Skilorðsrof Ítrekun
|
K var ákærður ásamt X og Z fyrir tvö húsbrot. Þá voru K og X ákærðir fyrir stórfellda líkamsárás með því að hafa í sameiningu veist að C. Í ákærunni var talið að K hefði slegið C með hafnaboltakylfu svo hann féll í gólfið og sparkað ítrekað í hann en að X hefði síðan klippt litla fingur vinstri handar af C með greinaklippu. K neitaði að hafa sparkað í C og að hafa tekið þátt í að klippa fingur af honum en játaði brot sín að öðru leyti. Með framburði vitna þótti sannað að K hefði sparkað í C eftir að hann féll í gólfið. Þá var fallist á að í ákærunni væri K gefið að sök að vera samverkamaður X við að klippa fingurinn af. Varð að meta framgöngu hans við líkamsárásina þannig að um samverknað hans og X hefði verið að ræða. Með brotum sínum rauf K skilorð 45 daga fangelsisrefsingar samkvæmt dómi frá 2005 og var hann tekinn upp og dæmt í einu lagi fyrir brotin samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga. Tveir eldri dómar, þar sem K var fundinn sekur um líkamsárásir, höfðu ítrekunaráhrif á brot hans nú. Þá var litið til þess við ákvörðun refsingar að K og X stóðu saman að árásinni, hversu hrottafengin hún var og þeirra afleiðinga sem hlutust af henni auk þess sem skipulagning og aðdragandi hennar þóttu bera vott um einbeittan ásetning. Var refsing K ákveðin þriggja ára fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst mildunar refsingar og að bótakröfu á hendur sér verði vísað frá dómi. I. Fyrir Hæstarétti unir ákærði sakfellingu vegna ákæruliða A1 og B3 í ákæru 6. desember 2006. Varðandi ákærulið B5 í sömu ákæru unir ákærði sakfellingu fyrir að hafa veitt C högg með kylfu. Í greinargerð ákærða fyrir Hæstarétti er gerð sú krafa að bótakröfu á hendur honum verði vísað frá dómi. Samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal í bréflegri tilkynningu ákærða til ríkissaksóknara um áfrýjun tekið nákvæmlega fram í hverju skyni sé áfrýjað, þar á meðal varðandi kröfur skv. XX. kafla ef því er að skipta. Í tilkynningu ákærða til Ríkissaksóknara 23. maí 2007 er ekki vikið að því að áfrýjunin taki til krafna skv. XX. kafla laga nr. 19/1991. Af þessum sökum kemur þessi krafa ákærða ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti nema að því leyti sem réttinum er skylt að taka afstöðu til hennar ex officio, sbr. meðal annars 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Af hálfu ákærða er því borið við að ákæra málsins varðandi ákærulið B5 sé mjög óljós og verði ekki séð að ákærða sé þar gefið að sök að hafa verið samverkamaður meðákærða í héraði X við að klippa fingur af C. Á þetta verður ekki fallist með ákærða enda er tekið fram í ákærulið B5 að ákærði og meðákærði í héraði séu taldir hafa framið „stórfellda líkamsárás með því að hafa í sameiningu veist að [C]”. Áfrýjun málsins afmarkast að öðru leyti við að ákærði neitar að hafa sparkað í C liggjandi. Þá telur ákærði sig ekki hafa átt neinn þátt í að meðákærði í héraði X klippti fingur af C. II. Meðákærði í héraði, X, greindi svo frá í lögregluskýrslu 11. júní 2006, sem staðfest var fyrir dómi daginn eftir, að hann og ákærði Kristján hafi að morgni 25. maí 2006 farið að [...] á Akureyri en ákærði Kristján hafði áður búið á efstu hæð hússins og mun hafa geymt enn í húsinu ýmsa muni sína. Fram kom að eftir að hafa athugað muni ákærða Kristjáns hafi þeir komið við í annarri íbúð hússins. Eins og áður segir unir ákærði Kristján sakfellingu fyrir að hafa um klukkan níu að morgni ruðst í heimildarleysi ásamt meðákærða X inn í íbúð á 1. hæð hússins þar sem A bjó ásamt syni sínum, B. Meðákærði X greindi svo frá í fyrrnefndri lögregluskýrslu að komið hafi til deilna milli þeirra og A. Leiddi það til þess að meðákærði X sló hann hnefahögg í andlitið og braut við það nefrót vinstramegin og kinnbeinsboga á tveimur stöðum. Um þessa líkamsárás var dæmt í hinum áfrýjaða dómi og er sá þáttur hans ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Meðákærði X kvaðst eftir þessa atlögu hafa stungið á sig farsíma sem í íbúðinni var, þannig að A gæti ekki hringt á lögreglu. Nokkru eftir að þeir hafi yfirgefið íbúð A hafi C hringt í þennan síma og óskað eftir að fá að tala við eiganda hans. Hafi ákærði rætt við C í símann og hafi kastast fljótlega í kekki milli þeirra þar sem ákærði hafi talið að C hefði kallað föður sinn fífl. Að sögn meðákærða X varð það til þess að þeir sammæltust um að lokka C heim til A í þeim tilgangi að lemja hann. Hafi þeir nú snúið aftur að heimili A. Eins og áður segir unir ákærði Kristján sakfellingu fyrir að hafa um klukkan tíu að morgni sama dags ruðst á ný í heimildarleysi ásamt meðákærða X inn í íbúð A. Í síðastnefndri skýrslu meðákærða X kvaðst hann hafa sparkað upp og brotið hurð á íbúð A og hafi þeir síðan „ætt þar inn með látum“. Í framburði A fyrir rétti kom fram að eftir að ákærði og meðákærði X hefðu ruðst inn hefðu þeir skipað sér að hringja í C og fá hann á staðinn. Aðspurður kvað A að sér hefði skilist að ástæðan væri sú að C hefði kallað föður ákærða Kristjáns aula. Hafi þeir haft í hótunum við sig ef hann ekki hringdi í C og fengi hann á staðinn. Hafi þeir síðan farið inn í svefnherbergi og rifið son hans B á fætur og skipað honum að fara fram. Í vætti B kom fram að ákærði Kristján hafi vakið hann, otað að honum hafnaboltakylfu, skipað honum að fara á fætur, fara fram í stofu og setjast hjá föður sínum. Hafi þeim feðgum verið hótað því að klipptir yrðu af þeim fingur ef þeir fengju ekki C til að koma á staðinn. Að lokum hafi A látið undan hótunum þeirra og hringt í C. Meðákærði X bar fyrir dómi að hann hafi slegið B í kinnina á meðan A ræddi við C í síma svo hann léti hjá líða að gefa C vísbendingu um að koma ekki. Í hinum áfrýjaða dómi var meðákærði X sakfelldur fyrir að brjóta kinnbein og augntótt svo og bein í kinnholu vinstra megin á B. Í skýrslu sem B gaf fyrir lögreglu og staðfesti var fyrir dómi kom fram að ákærði hafi yfirgefið íbúðina í skamman tíma og komið til baka með stórar trjáklippur. Kvað hann augljóst að „lúskra“ hefði átt á C og hefðu ákærðu gefið það vel til kynna. Í lögregluskýrslu sem A staðfesti fyrir dómi kvað hann ákærða hafa haldið fyrst á trjáklippunum. Í fyrrnefndri skýrslu sem meðákærði X gaf fyrir lögreglu og staðfesti fyrir dómi kvað hann að ákærði Kristján hefði komið með einhverja stóra töng sem hann taldi að ákærði hefði fundið heima hjá A á meðan A var að tala við C í síma og fá hann á staðinn. Við aðalmeðferð málsins bar B að hann myndi ekki hver hefði komið með trjáklippurnar. Hann sagði hins vegar að X hefði tekið við klippunum og hefði setið með þær við hlið sér. Fram er komið að C kom skömmu síðar ásamt H og G eftir að hafa rætt við A í síma. Eins og áður segir unir ákærði Kristján sakfellingu fyrir að hafa veitt C högg með kylfu í þann mund er hann gekk inn í íbúðina. Í framburði B fyrir rétti kom fram að ákærði hefði barið C í bakið með hafnaboltakylfu og C fallið fram á stofugólfið. Hafi ákærði síðan sparkað í síðu C og sagt að enginn kallaði pabba sinn fífl eða aula. Meðákærði X greindi svo frá í lögregluskýrslu 11. júní 2006, sem staðfest var fyrir dómi daginn eftir, að hann hefði verið inn í stofu þegar ákærði tók á móti C. Þegar hann hafi litið við hafi hann séð C liggjandi á stofugólfinu innan við dyrnar. Hafi hann séð ákærða sparka einu sinni í C og hafi ákærði sagt við C í leiðinni: „Þú skalt ekki kalla pabba minn aumingja“. Vitni greinir á um hversu langur tími leið frá atlögu ákærða að C þar til X gekk að C með trjáklippurnar. Í framburði H kom fram að það gætu hafa liðið tíu mínútur þótt hann myndi það ekki fyrir víst. Í framburði G kom fram að hann hefði komið með C en ekki gengið strax inn í húsið þar sem hann hefði verið að gera upp við leigubílstjóra og aðeins spjallað við hann. Taldi hann tvær til fimm mínútur hafa liðið frá því að hann og C komu þar til að hann hefði gengið inn í íbúðina en þá hefði verið búið að klippa fingurinn af C. Í fyrrgreindri lögregluskýrslu X 11. júní 2006 kvaðst hann hafa gengið að C þar sem hann lá á gólfinu og sett litla fingurinn á honum í kjaft tangarinnar. Hann sagði að fingurinn hefði dregist úr kjaftinum þannig að hann hafi sett fingurinn þangað aftur og síðan klemmt saman. Aðspurður kvað hann ákærða hafa staðið við hlið C þegar þessu fór fram og er það einnig í samræmi við framburð H. B hefur borið að ákærði og meðákærði hafi síðan skilið C eftir liggjandi á gólfinu og hótað viðstöddum frekari barsmíðum og limlestingum ef þeir kærðu til lögreglu. Síðan hafi þeir farið á brott og haft með sér hinn afklippta fingur. Í fyrrnefndri skýrslu meðákærða kemur fram að síðar sama dag hafi hann séð eftir öllu saman og farið til baka með fingurinn að [...]. Hafi C þá verið kominn á sjúkrahús. Fram er komið að ekki var unnt að græða fingurinn á C. C bar fyrir rétti að hann hefði fengið þungt högg í bakið og síðan hefði verið sparkað í hann og honum haldið. Hefði hann eftir það verið hálf rænulítill. Áður en fingur hans var klipptur af hefði hann meðal annars heyrt sagt: „Talaðu ekki illa um pabba vinar míns.“ III. Í ljósi framburðar B og meðákærða X er fallist á með héraðsdómara að telja verði sannað að ákærði hafi sparkað í C eftir að hafa barið hann með hafnaboltakylfu. Er það einnig í samræmi við framburð C sem ber að sparkað hafi verið í sig. Eins og áður greinir telur ákærði sig ekki eiga þátt í að meðákærði í héraði X klippti fingur af C. Í ákæru málsins er ákærða gefin að sök að vera samverkamaður meðákærða við að klippa fingur af C. IV. Sakarferill ákærða er nægilega rakinn í héraðsdómi. Frá uppsögu hans hefur ákærði undirgengist sátt fyrir brot á 2. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Eins og í héraðsdómi kemur fram var ákærði 25. febrúar 2005 dæmdur í fangelsi í 45 daga skilorðsbundið í þrjú ár fyrir þjófnað og hilmingu. Ákærði hefur með brotum sínum rofið það skilorð. Verður sá dómur tekinn upp og dæmt í einu lagi fyrir brot, sem ákærði var þar sakfelldur fyrir og þau brot sem nú eru til meðferðar samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. sömu laga. Ákærði hefur áður sætt refsingum fyrir brot á 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með dómi Hæstaréttar frá 20. janúar 2005 og dómi Héraðsdóms Norðurlands Eystra 24. nóvember 2003 og hafa þeir ítrekunaráhrif á brot þau sem ákærði framdi 25. maí 2006 og hann er hér dæmdur fyrir, sbr. 71. gr. og 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Þar sem ákærði og meðákærði í héraði, X, stóðu saman að árás á C í umrætt sinn verður litið til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Þegar litið er framanritaðs en einkum þess hversu hrottafengin árásin var, hverjar afleiðingar hlutust af henni og að skipulagning og aðdragandi hennar bera vott um einbeittan ásetning er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald ákærða frá 27. maí til 2. júní 2006. Ákvæði héraðsdóms um skyldu ákærða til greiðslu skaðabóta verður óraskað. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað hvað ákærða varðar verða staðfest. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Kristján Halldór Jensson, sæti fangelsi í þrjú ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 27. maí til 2. júní 2006 kemur til frádráttar refsingu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og skaðabætur hvað ákærða varðar eru óröskuð. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins 432.005 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 30. mars 2007. Mál þetta, sem dómtekið var þann 27. febrúar sl., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákærum lögreglustjórans á Akureyri og ríkissaksóknara, á hendur X, [kt. og heimilisfang], Y, [kt. og heimilisfang], Kristjáni Halldóri Jenssyni, [kt.], Drekagili 28, Akureyri Z, [kt. og heimilisfang]. I. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 17. ágúst 2006. [...] II. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 6. nóvember 2006. [...] III. Ákæra ríkissaksóknara, útgefin 6. desember 2006. Með ákærunni höfðar ríkissaksóknari mál á hendur ákærðu X, Kristjáni Halldóri Jenssyni og Z „fyrir eftirgreind brot fimmtudagsmorguninn 25. maí 2006 að [...], Akureyri: A. Gegn ákærðu X og Kristjáni Halldóri fyrir eftirgreind brot framin um klukkan níu um morguninn: 1. Ákærðu báðum fyrir húsbrot með því að ryðjast í heimildarleysi inn í íbúð á 1. hæð hússins. 2. Ákærða Z fyrir líkamsárás með því að slá húsráðanda A, [kt.], nokkur hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut brot í nefrót vinstra megin og tvö brot á kinnbeinsboga. B. Gegn ákærðu X, Kristjáni Halldóri og Z fyrir eftirtalin brot framin um klukkan tíu um morguninn: 3. Ákærðu öllum fyrir húsbrot með því að ákærði X sparkaði upp hurðinni að íbúð á 1. hæð hússins og ákærðu ruddust þar inn í heimildarleysi. 4. Ákærða X fyrir líkamsárás með því að slá B, [kt.], mörg hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut kinnbeinsbrot, brot í augntótt brot inn í kinnholu vinstra megin. 5. Ákærðu X og Kristjáni Halldóri fyrir stórfellda líkamsárás með því að hafa í sameiningu veist að C, [kt.], ákærði Kristján Halldór slegið C í hnakka með hafnarboltakylfu svo að hann féll í gólfið og sparkað ítrekað í C liggjandi, með þeim afleiðingum að hann hlaut mar á brjóstkassa og framhandlegg, en ákærði X síðan klippt litla fingur vinstri handar C af við miðkjúku með greinaklippum. Telst háttsemi ákærðu samkvæmt 1. og 3. lið ákæru varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum, háttsemi ákærða X samkvæmt 2. og 4. lið ákæru við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, en háttsemi ákærðu Kristjáns Halldórs og X samkvæmt 5. lið ákæru við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Bótakröfur: Af hálfu C er krafist skaðabóta að fjárhæð 1.090.316 krónur, af hálfu B skaðabóta að fjárhæð 463.114 krónur og af hálfu A skaðabóta að fjárhæð 474.964 krónur, í öllum tilvikum auk dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 4. ágúst 2006.“ IV. Ákæra lögreglustjórans á Akureyri, útgefin 2. janúar 2007. [...] Skipaður verjandi ákærða X krefst sýknu af ákærum útgefnum 17. ágúst 2006, 6. nóvember 2006 og 2. janúar 2007 en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Hann krefst vægustu refsingar sem lög leyfa vegna brota samkvæmt ákæru útgefinni 6. desember 2006. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. Skipaður verjandi ákærða Z gerir aðallega kröfu um sýknu en til vara að ákærða verði ekki gerð sérstök refsing og til þrautavara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. Skipaður verjandi ákærða Kristjáns Halldór krefst sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Varðandi framkomna bótakröfu krefst hann frávísunar, til vara er krafist sýknu en til þrautavara að hún verði lækkuð verulega. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa og að þau verði að fullu greidd úr ríkissjóði. I. Mál höfðað með ákæru lögreglustjórans á Akureyri, 17. ágúst 2006. [...] II. Mál höfðað með ákæru lögreglustjórans á Akureyri, 6. nóvember 2006. [...] III. Mál höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, 6. desember 2006. 1. Málavextir. Samkvæmt rannsóknargögnum var aðstoðar lögreglu óskað á slysadeild FSA laust eftir kl. 13:00, fimmtudaginn 25. maí sl. Hafði C leitað þangað og lék grunur á að hann hefði orðið fyrir alvarlegri líkamsárás. Kom fram að klippt hefði verið af öðrum litla fingri hans og auk þess væri hann hugsanlega rifbrotinn. Á slysadeildinni fékk lögregla þær upplýsingar að B væri þar einnig með alvarlega áverka. Ræddi lögregla við þá á staðnum og fór í kjölfarið á vettvang að [...] á Akureyri. Austan á húsinu er stigahús sem lögregla fór inn í og sá þá að dyr voru opnar inn í geymslu eða þvottahús og að hurð inn í íbúð A var brotin. Var stykki um handfang og læsingu brotið af og hurðin klofin þvert út frá handfanginu. Bankaði lögregla og gekk svo inn. Í eldhúsi íbúðarinnar sat A við eldhúsborðið með glóðarauga báðum megin og bólgið nef sem hann hafði troðið pappír í til að stöðva blæðingu. Vildi hann lítið ræða það sem gerst hafði. Eftir tiltal lögreglu lét hann þó tilleiðast að fara á slysadeild FSA til aðhlynningar. Vettvangur var rannsakaður og myndaður. Í kjölfar þess að lögregla hafði aflað nokkurra upplýsingar um árásirnar voru ákærðu handteknir á heimili ákærða Kristjáns Halldórs að Drekagili 28 á Akureyri. Voru ákærðu Kristján Halldór og X í mjög annarlegu ástandi og vart viðræðuhæfir. Ákærði Z var hins vegar nokkuð vel áttaður. Leit var gerð í íbúðinni og hald lagt á ýmsa muni í þágu rannsóknar málsins. Lögregla kannaði á leigubifreiðastöðinni BSO hvort leigubifreiðar hefðu verið pantaðar til eða frá [...] eða Drekagili 28 þennan morgun, án árangurs. Síðar kom þó í ljós að leigubílstjóri hafði komið með stubbinn sem klipptur hafði verið af fingri C á slysadeild. Þá gekk lögregla einnig í nærliggjandi hús í vitnaleit og kom í ljós að ákærðu X og Kristján Halldór höfðu heimsótt íbúa í [...] og [...]. 2. Framburður ákærða og vitna. Ákærði X kveðst hafa farið inn til A um klukkan níu að morgni. Aðspurður um hvort hann hafi bankað kveðst hann hafa gengið inn. Ákærði kveður þeim A hafi lent eitthvað saman og hann hafi tekið síma þarna og geymt í vasanum til að A hringdi ekki á lögreglu. Hann hafi svo farið í heimsókn til félaga síns og gleymt að hann væri með símann í vasanum. Þegar síminn hafi hringt hafi hann svarað og sá sem hringdi hafi viljað tala við eiganda símans. Ákærði kveðst hafi svarað því til að hann væri ekki þarna en viðmælandinn þá kallað hann aumingja, fífl og fleira álíka og hótað honum öllu illu. Ákærði kveðst þá hafa farið aftur til A og skilað símanum og sagt A að segja eiganda símans að koma. A hafi hringt í manninn en sér hafi þótt hann gefa viðmælandanum vísbendingu um að koma ekki. Ákærði kveðst því hafa slegið son A á kinnina til að A myndi fá manninn á staðinn. Maðurinn hafi svo komið á staðinn og kveðst ákærði hafa klippt af honum fingur. Aðspurður kveðst ákærði ekki kannast við að hafa lamið eða sparkað í C. Ákærði kveðst hafa setið inni í sófa og svo komið og séð C liggja á gólfinu. Aðspurður kveðst ákærði ekki draga í efa að hann hafi valdið þeim áverkum á C og B sem lýst er í ákæru. Aðspurður um hvaðan klippurnar hafi komið kveðst ákærði ekki vita það, hann hafi setið í sófanum og einhver hafi rétt sér klippurnar. Ákærði kveðst ekki vilja tjá sig um hverjir hafi verið með honum í umrætt sinn og ekki heldur um hvort framburður hans fyrir lögreglu varðandi það sé réttur. Aðspurður kveður ákærði ekki hafa verið um samvinnu hans og meðákærða Kristjáns Halldórs að ræða og hann kveðst ekki vita hvað Kristján Halldór hafi gert. Aðspurður kveðst ákærði hafa verið með meðákærða Z nóttina áður, þeir hafi farið saman í aðra íbúð í [...] af skemmtistaðnum Dátanum. Aðspurður kveðst ákærði hafa brotið upp hurðina að [...] í síðara skiptið sem hann fór þangað. Ákærði kveðst hafa verið undir áhrifum fíkniefna þegar þessi atvik urðu, hann hefði annars ekki gert slíka hluti. Aðspurður kveðst ákærði vera búinn að breyta afstöðu sinni til framkominna bótakrafna og fallast á þær eins og þær eru fram settar. Ákærði Z kveðst hafa verið í partíi hjá D, í gamla Tónlistarskólanum í Hafnarstræti. Hann hafi svo fengið far með E og F heim til sín í [...] og farið að sofa. Meðákærðu X og Kristján Halldór hafi síðan komið og vakið sig og beðið sig að koma niður í [...]. Ákærði kveðst hafa talið að þeir ættu við að þeir færu aftur til D og því farið með þeim. Meðákærði Kristján Halldór hafi svo sagst ætla inn til A. Ákærði kveðst áður hafa búið í húsinu og þekkt A og ekki vitað af neinum leiðindum. Meðákærðu hafi ekki rætt um hvað þeir ætluðu að gera þar. Meðákærðu X og Kristján Halldór hafi svo farið inn til A en ákærði kveðst hafa staðið fyrir utan. Svo hafi C, G og H einnig farið þar inn. Þegar hann hafi svo farið þangað á eftir þeim hafi allar þrjár hurðirnar á leið inn í íbúð A verið opnar. Hann kveðst ekki hafa tekið eftir því að ein hurðin hafði verið brotin upp. Ákærði kveður C hafa legið á gólfinu þegar hann kom inn og búið hafi verið að klippa af honum fingur. Hann kveðst ekki muna vel eftir atvikum en þar hafi verið rifist og öskrað. Ákærði kveðst ekki hafa séð nein átök, þegar hann hafi komið inn hafi G og H verið búnir að fá sér sæti, A og B hafi einnig setið en C legið á gólfinu. Ákærði kveðst ekki hafa séð C lenda á gólfinu. Aðspurður kveðst ákærði ekki muna eftir að hafa séð hafnarboltakylfu á staðnum. Ákærði Kristján Halldór Jensson kveðst hafa labbað inn í íbúð A um morguninn ásamt meðákærða X. Þar hafi verið opið, þeir hafi oft komið þangað áður og ekkert verið beðnir að fara. Ákærði kveðst hafa búið í húsinu áður og hafa átt eftir að tæma íbúðina. Þeir hafi verið í partíi rétt hjá og rölt til A og spjallað við hann. Aðspurður kveður ákærði þá ekki hafa lamið A og kveðst hann ekki hafa séð meðákærða X lemja hann. Ákærði kveður þá hafa farið aftur til A síðar um morguninn og þá hafi meðákærði X sparkað hurðinni upp. Þá hafi meðákærði Z verið með þeim en ekki verið kominn að húsinu. Ákærði kveðst hafa farið inn til A ásamt meðákærða X en meðákærði Z hafi komið inn töluvert síðar. Ákærði kveður þá X hafa talað við A og þeir hafi eitthvað verið á flandri um íbúðina og út í garð og í einhverju fyllerísrugli. Þegar C, H og G hafi komið hafi þeir verið búnir að vera hjá A töluverða stund, spjallað við hann og spilað. Ákærði kveður ekki rétt að hann hafi slegið C með hafnarboltakylfu og kveðst hvorki hafa verið með hafnarboltakylfu né garðklippur. Þá hafi hann ekki sparkað í C, ákærði hafi séð mynd af einhverri rönd á C en enginn ákærðu hafi veitt honum þann áverka. Ákærði kveðst ekki hafa séð nein átök þarna. Hann viti að fingur hafi verið klipptur en kveðst ekki hafa séð það, hann hafi þá verið uppi á þriðju hæð hússins. Aðspurður um hvort ákærði hafi séð A sleginn segir hann að hann hafi aldrei verið sleginn. Hann sé vælukjói og eigi til að ljúga upp á fólk en hann hafi þó kunnað ágætlega við hann. Aðspurður kveðst ákærði ekki kannast við að hann hafi talað um að C hefði talað illa um föður ákærða. Ákærði kveðst síðar hafa heyrt að C hefði gert það og það hafi reitt sig til reiði þó hann hafi átt erfitt með að trúa því þar sem C og faðir ákærða þekkist mjög vel. Ákærði kveðst ekki kannast við að hafa hvatt til þess að C yrði tekinn í gegn, hann þekki C mjög vel. Nánar aðspurður kveður ákærði hann og meðákærða X hafa komið saman að í síðara skiptið sem þeir fóru inn til A. Kveðst ákærði hafi séð meðákærða X sparka hurðinni upp. Í fyrra skiptið hafi verið opið. Ákærði kveður alltaf hafa verið ólæst hjá honum. Lögreglan hafi oft komið vegna fjölskylduleiðinda og fólk gengið þar inn og út að vild. Aðspurður kveðst ákærði hafa verið í mikilli vímu þegar þetta gerðist, hann hafi verið á læknalyfjum og muni atvik brotakennt. Aðspurður kveður ákærði það geta verið að C hafi hringt í þá fyrr um morguninn og hugsanlega talað við meðákærða X. Hann kveðst ekki vita hvort það hafi verið í síma sem þeir hafi tekið hjá A í fyrra skiptið sem þeir fóru til hans. Aðspurður kveðst ákærði ekki vita hvort hann hafi séð áverka á húsráðendum þegar þeir fóru úr íbúð A. Þeir séu með voðalega bauga, bólgnir og drykkjumannslegir nema B, ákærði hafi ekki séð áverka á honum. Vitnið A kveðst hafa vaknað við að bankað var harkalega á hurðina hjá honum sem þá var ólæst. Kveðst hann hafa farið fram og þar hafi ákærðu Kristján Halldór og X verið. Kveður hann ákærða X hafi ráðist á sig og lamið sig. Vitnið kveðst ekki hafa vitað af hverju hann gerði það,en þeir hafi eitthvað rætt um byssur sem hefðu horfið úr geymslu í húsinu. Vitnið kveðst ekki vita hve oft ákærði X kýldi hann en það hafi verið nokkrum sinnum, hann hafi kýlt með hnefum. Ákærðu hafi síðan farið og kveðst vitnið hafa læst á eftir þeim. Kveðst vitnið hafa þvegið sér og farið í rúmið. Kveður vitnið ákærðu hafa svo komið aftur og þá brotið upp hurðina. Þeir hafi komið inn og spurt hvar C væri. Vitnið kveðst hafa sagt þeim að hann vissi það ekki og hafi þeir þá skipað sér að hringja í hann (C). Kveður vitnið þá hafa náð í son sinn, B, sem hafi verið sofandi í herbergi sínu. Vitnið kveðst þó ekki muna hvor þeirra náði í hann. Vitnið segir að ákærðu hafi hótað að klippa af þeim fingur ef hann hringdi ekki í C og ákærði X hafi lamið B. Aðspurt kveðst vitnið minna að þeir hafi þá verið komnir með greinaklippurnar og ákærði Kristján Halldór hafi verið með hafnarboltakylfu. Vitnið kveðst ekki vita hvor ákærðu kom með hana. Vitnið kveðst ekki muna hvort ákærði Z hafi verið inni í íbúðinni þegar þetta var, hann hafi að minnsta kosti ekki tekið þátt í hótununum. Vitnið kveðst hafa hringt í C sem hafi komið ásamt H og G. Ákærði Kristján Halldór hafi lamið C með hafnarboltakylfunni einu sinni eða tvisvar og einnig ætlað að sparka í andlit C en ekki hitt. Vitnið kveður ákærða Kristján Halldór hafi talað um að C hefði kallað föður sinn aula. Aðspurt kveðst vitnið telja að ákærði Z hafi ekki verið kominn inn þegar þetta var. Vitnið kveður ákærða X svo hafa klippt fingur af C. H hafi beðið um að fá stubbinn en ákærði X hafi ekki viljað afhenda honum hann. Sonur vitnisins hafi ekið C á sjúkrahús en vitnið kveðst hafa setið áfram í íbúðinni ásamt H og G. Skömmu síðar hafi ákærði X svo komið með stubbinn í poka með ísmolum og sagst sjá eftir þessu. Þeir hafi hringt í I leigubílstjóra sem hafi farið með fingurstubbinn á sjúkrahúsið. Vitnið kveður lögreglu svo hafa komið síðar með B. Vitnið kveðst ekki muna hvenær ákærði Z kom inn, þetta hafi gerst hratt. Vitnið kveðst þó líklega ekki séð hann fyrr en eftir að C, H og G komu. Aðspurt kveðst vitnið ekki vita hvaðan klippurnar komu. Þá kveðst hann ekki hafa séð ákærða X sparka í C. Vitnið er spurt hverju það sæti að það hafi ekki komið fram í lögregluskýrslu hans að ákærði Kristján Halldór hafi lamið C með kylfunni. Kveðst vitnið hafa verið vankað er hann gaf skýrsluna og ekki í andlegu jafnvægi. Hann kveðst þó viss um að ákærði Kristján Halldór hafi lamið hann með kylfunni, líklega tvö högg á síðuna. Aðspurt kveður vitnið hurðina inn í íbúðina venjulega hafa verið ólæsta. Vitnið kveður það rétt að ákærði Kristján Halldór hafi um tíma búið í sama húsi. Þeir hafi þó ekki þekkst en ákærðu Kristján Halldór og X hafi einu sinni komið til hans og stoppað stutt. Aðspurt kveðst vitnið kannast við að ákærði X hafi hótað sér í kjölfar árásarinnar, hann hafi sagt að þeir fengju að kenna á því ef þeir kærðu. Vitnið kveðst ekki muna eftir því að ákærðu Kristján Halldór eða Z hafi hótað því. Vitnið C kveðst hafa verið hjá vini sínum í [...] þegar A hafi hringt og beðið hann að koma til sín. Hann hafi farið þangað, gengið inn og strax fengið högg á bakið. Vitnið kveðst hafa heyrt eftir á að hann hafi verið laminn með kylfu en hann hafi ekki séð það sjálfur og ekki séð hver veitti honum höggið. Hann kveðst hafa fallið við og sparkað hafi verið í sig. Honum hafi svo verið haldið niðri og fingurinn klipptur af. Hann kveðst ekki hafa séð mennina en heyrt einhvern segja: „þú klippir ekki puttann af honum“ og eitthvað um „þú talar ekki illa um pabba vinar míns“. Fingurinn hafi svo verið klipptur af. Hann hafi lítið fundið fyrir því og ekki trúað því fyrst að hann hafi verið klipptur af. Vitnið kveðst hafa verið hálf rænulítill og ekkert muna eftir ákærðu. Hann hafi verið undir miklum áfengisáhrifum. Vitnið kveðst hafa séð A þegar hann kom inn, hann hafi setið í stofunni en kveðst ekki muna eftir fleirum. Vitnið B kveðst hafa verið sofandi á heimili sínu umræddan morgun en vaknað við einhver högg á milli klukkan 10 og 11. Hann hafi í svefnrofunum talið að einhver væri að banka. Svo hafi hann heyrt skyndilega skell og skömmu síðar hafi ákærði Kristján Halldór komið inn til hans með hafnarboltakylfu og sagt honum að koma fram. Vitnið kveðst ekki hafa þekkt Kristján Halldór persónulega en hafa þekkt hann í sjón. Vitnið kveðst hafa beðið um að fá að klæða sig en ekki fengið það, hann hafi þó smeygt sér í slopp. Ákærði Kristján Halldór hafi sagt sér að setjast fram í stofu og hafi hann sest í sófa, andspænis föður sínum, A. Þegar hann hafi séð ákærðu X og Z þarna hafi hann spurt hvað gengi á en ekki fengið svör. Kveðst hann hafa setið í sófanum og beðið. Ákærðu hafi verið á ferð um íbúðina, ákærði Z hafi farið milli herbergja og að útidyrahurðinni. Vitnið kveðst hafa verið stressað og beðið um að fá að sækja sígarettur í herbergi sitt og fengið að gera það í fylgd ákærða Z. Vitnið kveðst hafa sest aftur fram í stofu og kveikt sér í sígarettu. Hann hafi ekki verið búinn að reykja mikið af henni þegar hann hafi fært sig til föður síns sem hafi virst þurfa á stuðningi að halda. Einhver ákærðu hafi komið inn með garðklippur, vitnið kveðst ekki muna hver, en ákærði X hafi tekið við þeim og setið með þær við hlið vitnisins. Hann hafi hótað að klippa fingur af þeim feðgum ef þeir fengju ekki C á staðinn. Ákærði X hafi svo sest í sófann við hlið A og vitninu hafi orðið það á að glotta eitthvað. Þá hafi ákærði X sagt að ef hann gerði þetta aftur myndi hann ganga í skrokk á vitninu. Vitninu hafi þótt þetta eitthvað hjákátlegt og brosað út í annað en þá hafi ákærði X reynt að sparka í höfuð vitnisins yfir stofuborðið. Það hafi ekki heppnast heldur hafi fótur hans lent ofan í öskubakka. Þá hafi ákærði X fært sig og sest við hlið sér og haft í hótunum við sig. Vitnið kveður ákærða Z hafa verið á ferðinni frammi en hann hafi svo komið inn í stofu og spurt ákærða Kristján Halldór hvort hann ætti að sækja hnífa eða einhver áhöld en ákærði Kristján Halldór hafi neitað því og sagt að hann hataði hnífa. Fljótlega eftir þetta kveður vitnið ákærða X hafa slegið sig á vinstri kinn nokkrum sinnum og sagt eitthvað sem vitnið kveðst ekki muna. Vitnið segir að ákærði X hafi slegið sig nokkrum sinnum til viðbótar og við síðasta höggið kveðst vitnið hafa heyrt smell og þá rétt upp hendur og sagt að þetta væri orðið gott hjá honum. Ákærði X hafi þá hætt. Vitnið segir að ákærðu Z og Kristján Halldór hafi verið búnir að biðja ákærða X um að láta hann vera. Vitnið kveður ákærða X hafa komið með spilastokk úr eldhúsinu og beðið vitnið um að spila við sig ólsen ólsen. Vitnið kveðst hafa tekið við stokknum og gefið en þá heyrt umgang frammi. Þar hafi C, G og H verið að koma. Segir vitnið að ákærði Kristján Halldór hafi barið C í bakið með hafnarboltakylfu þegar hann kom auga á hann og hafi C henst fram á stofugólfið. Ákærði Kristján Halldór hafi sparkað í síðu C og talað um að enginn kallaði pabba sinn aula eða fífl eða annað slíkt. Vitnið kveður C hafa legið hjálparlausan á gólfinu. Vitnið kveðst ekki alveg muna hvað svo gerðist en ákærði Z hafi einhvern tíman stuggað við H þannig að hann rakst utan í skáp. Ákærði Z hafi einnig tekið myndir með farsíma, líklega að minnsta kosti af G og H. Hann hafi einnig beðið um að fá að sjá persónuskilríki G. Segir vitnið að síðan hafi ákærði X staðið upp með garðklippurnar og gengið að C, þar sem hann lá á gólfinu. Hann hafi fálmað eftir litla fingri hans, verið smá stund að koma fingrinum í klippurnar en loks tekist það og klippt. C hafi svo verið látinn liggja á gólfinu en ákærðu X og Kristján Halldór hafi hótað þeim frekari barsmíðum og limlestingum ef þeir myndu kæra. Vitnið segir að ákærðu hafi svo farið og haft fingurstubbinn með sér. Vitnið kveðst þá hafa flýtt sér að gera lítillega að hönd C og klæða sig og hafi því næst ekið honum í skyndi á sjúkrahús. Aðspurt kveðst vitnið hafa verið allsgáð þegar þetta var, hann hafi kannski drukkið einn eða tvo bjóra kvöldið áður. Hann kveðst muni þetta nokkuð vel því hann hafi stuttu eftir þetta skrifað niður ítarlega lýsingu fyrir sjálfan sig. Aðspurt kveður vitnið alla ákærðu tvímælalaust hafa verið undir áhrifum fíkniefna. Ákærði Z hafi verið taugaóstyrkur og ákærði X hafi einnig verið það um tíma, komið hafi augnablik þar sem hann virtist aðeins hika. Vitnið kveður sér hafa virst ákærði Kristján Halldór einna styrkastur fyrir þessu. Aðspurt kveðir vitnið sig minna að ákærði Z hafi staðið í stofunni þegar hann kom fyrst fram úr herbergi sínu. Aðspurt kveður vitnið ákærða Kristján Halldór hafa slegið C með sömu kylfu og hann hafði þegar hann kom inn í herbergi vitnisins. Vitnið kveðst aðeins muna eftir einu höggi með kylfunni en hann hafi í kjölfarið sparkaði í C oftar en einu sinni. Aðspurt kveður vitnið hafa orðið smá hlé frá því að ákærði Kristján Halldór sparkaði í C þar til ákærði X klippti af honum fingurinn. Aðspurt kveðst vitnið ekki muna hvað fór ákærðu X og Kristjáni Halldóri á milli. Vitnið H kveður C og G hafa verið í heimsókn hjá sér umræddan morgun. A hafi hringt í C og beðið hann að koma, þeir hafi haldið að hann vildi fá þá í heimsókn og farið þangað. C hafi gengið inn fyrstur og vitnið næst. Segir vitnið að þegar hann hafi komið inn hafi C legið í gólfinu og kveður vitnið einhvern hafa kýlt sig en vitnið kveðst ekki vita hver gerði það. Vitnið kveðst hafa staðið fyrir framan ákærðu X og Kristján Halldór. Ákærði Kristján Halldór hafi verið tilbúinn að lemja sig með hafnarboltakylfu en ekkert hafi orðið úr því. Vitnið kveðst hafa kynnt sig og heilsað með handabandi. Þeir hafi beðið sig að setjast og hafi hann gert það, þó ekki alveg strax. Eftir nokkra stund kveður vitnið ákærða Z hafa beðið sig um skilríki sem vitnið kveðst ekki hafa haft. Þá hafi ákærði Z tekið mynd af sér með síma sínum. Vitnið segir að eftir nokkra stund hafi ákærði X tekið í hendi C. Kveðst vitnið hafi talið að þeir væru að grínast en ákærði X hafi svo klippt fingurinn af C. Ákærði Kristján Halldór hafi staðið yfir C á meðan. Þeir hafi svo farið út. Aðspurt kveðst vitnið ekki muna eftir að ákærðu hafi haft uppi hótanir áður en þeir fóru. Vitnið kveður ákærða X svo hafa komið aftur með fingurstubbinn. Vitnið kveðst fyrst hafa séð ákærða Z eftir að hann var laminn. Aðspurt kveðst vitnið ekki hafa séð C laminn með kylfu og ekki að sparkað hafi verið í hann. Vitnið kveðst hafa séð áverka á A og B. Aðspurt kveðst vitnið ekki geta sagt til um hvort ákærði X hafi verið undir áhrifum fíkniefna því þeir þekkist ekkert. Hann hafi þó í það minnsta verið eitthvað spenntur. Aðspurt kveður vitnið einhverja stund hafa liðið frá því að hann kom inn og sá C á gólfinu þar til fingurinn var klipptur af honum, kannski tíu mínútur. Vitnið kveðst þekkja vel til heima hjá A. Hann kveðst vita að hurðin hafi yfirleitt verið ólæst þegar A var heima. Ekki hafi þó tíðkast að ganga beint inn til hans heldur banka fyrst. Aðspurt kveðst vitnið ekki hafa hlotið áverka af því höggi sem hann fékk og ómögulega geta sagt til um hver veitti honum það. Aðspurt kveðst vitnið hafa verið undir áhrifum áfengis í umrætt sinn en muna atvik ágætlega. Vitnið G kveðst hafa verið í heimsókn hjá H ásamt C. Þeir hafi fyrr um nóttina verið á heimili vitnisins. Hringt hafi verið í C og hann beðinn að koma til A og þeir hafi tekið leigubíl þangað. C og H hafi farið inn en vitnið kveðst hafa orðið eftir til að gera upp við bílstjórann og hafi eitthvað spjallað við hann. Hann hafi farið inn líklega 2-5 mínútum síðar en C og H og þá hafi allt verið afstaðið, búið hafi verið að klippa fingur af C. Inni hafi verið hár maður, A, B, H og C. Vitnið kveðst ekki hafa séð ákærða X en hann hafi mætt tveimur mönnum sem voru á leið út þegar hann var á leið inn. Hann hafi þó ekki þekkt þá og kveðst ekki geta borið um hvort það voru ákærðu í þessu máli X og Kristján Halldór, enda hafi hann ekki þekkt til þeirra. Vitnið kveðst ekki hafa séð háa manninn fyrir utan húsið áður en hann fór inn. Aðspurt um hótanir kveður vitnið hávaxna manninn hafa ýjað eitthvað að því að hann skildi ekki vera með vandræði. Vitnið kveðst ekki muna eftir því að ákærði X hafi komið aftur með fingurinn. Aðspurt kveðst vitnið ekki hafa tekið eftir því hvort hurðin hafi verið brotin upp, hún hafi staðið opin. Vitnið Daníel Snorrason rannsóknarlögreglumaður ber að um hádegisleytið þann 25. maí 2006 hafi borist tilkynning um að á slysadeild FSA væri mikið slasaður maður vegna líkamsárásar. Vitnið kveðst hafa farið þangað ásamt Guðmundi Svanlaugssyni rannsóknarlögreglumanni. Þar hafi þeir hitt B og C. B hafi verið mjög tregur til að segja frá því hvað gerst hefði og hverjir hefðu verið þar að verki, hann hafi virst hræddur við það. C hafi verið nýkominn úr aðgerð, honum hafi liðið mjög illa, verið æstur og drukkinn. Vitnið kveðst hafa verið búið að heyra eitthvað um ferðir ákærðu nóttina á undan og hafi helst talið þá hafa verið að verki. Þegar B hafi verið spurður hvort ákærðu hafi valdið áverkunum hafi hann játað því. Í framhaldi af því hafi þeir farið að [...] til að tryggja vettvang. Þar hafi mátt sjá að hurð hafði verið sparkað upp og nokkuð áberandi skóför á henni. A hafi setið þar inni og augljóslega verið mjög brugðið. Hann hafi ekki viljað upplýsa hverjir hefðu verið þarna að verki en þegar vitnið hafi tjáð honum að þeir teldu sig vita að það hefðu verið ákærðu í máli þessu hafi hann staðfest það. Þá hafi hann einnig náð í töng sem hann hafði falið í þvottahúsi íbúðarinnar að beiðni ákærða X. Vitnið kveður J hafa farið með A á slysadeild vegna áverka en vitnið hafi orðið eftir í íbúðinni til að tryggja vettvang. Vitnið kveður brotaþola hafa verið mjög trega til að skýra frá atvikum af ótta við hefndir, sérstaklega hafi A verið mjög hræddur við ákærðu. Vitnið kveður sérsveitina hafa handtekið ákærðu í íbúð ákærða Kristjáns Halldórs í Drekagili. Aðspurt um lokaskýrslu af ákærða X kveðst vitnið það eftir honum haft að hann sæi mjög eftir háttsemi sinni. Vitnið Þórarinn Viðar Hjaltason, sálfræðingur, kveðst hafa gert sálfræðimat á ákærða X að beiðni sýslumannsins á Akureyri. Vitnið kveður það ekki sitt mat að ákærði hafa verið í ákafri geðshræringu eða skammvinnu ójafnvægi á geðsmunum þegar hann framdi verknaðinn.. Fram hafi komið að ákærði hafi fyrst sett töngina efst upp á fingurinn en hugsað sig aðeins um og svo fært hana framar. Telur vitnið það benda til þess að ákærði hafi haft nokkra stjórn á sér, hann hafi takmarkað skaðann með því að klippa minna af fingrinum. 3. Niðurstaða. Ákæruliður A.1. Ákærði X hefur játað brot sitt. Er játning hans og lýsing á atvikum í samræmi við framburði meðákærða Kristjáns Halldórs og vitnisins A. Þykir brot hans því nægjanlega sannað og varðar við tilgreind lagaákvæði í ákæruskjali. Ákærði Kristján Halldór hefur hins vegar neitað sök. Ákærði X sagði aðspurður um það hvort hann hefði bankað hjá A í fyrra skiptið sem hann fór til hans að hann hefði gengið inn. Ákærði Kristján Halldór kvaðst hafa gengið inn með ákærða X. Hann kvaðst nokkrum sinnum hafa komið til A enda hafi hann áður búið í sama húsi. Þar hafi fólk gengið út og inn að vild. Vitnið A kvaðst hins vegar ekki þekkja ákærða Kristján Halldór en sagði að hann og ákærði X hafi einu sinni komið til sín áður en stoppað stutt. Hann kvað það ekki vana að fólk gæti gengið inn til hans að vild þó hurðin væri ólæst. Vitnið B, sonur vitnisins A, sem bjó einnig á heimilinu, kvaðst ekki þekkja ákærðu, hann hafi aðeins þekkt ákærða Kristján Halldór í sjón. Verður samkvæmt framangreindu ekki talið að ákærði Kristján Halldór hafi mátt telja sér heimilt að ganga óboðinn inn til A og B og verður hann því sakfelldur fyrir brot það sem honum er gefið að sök í ákærulið A.1. Ákæruliður A.2. Ákærði X hefur viðurkennt brot sitt samkvæmt þessum ákærulið og er játning hans og lýsing á atvikum í samræmi við framburð vitnisins A og gögn málsins. Þykir brot hans því nægjanlega sannað og varðar við tilgreind lagaákvæði í ákæruskjali. Ákæruliður B.3. Ákærði X hefur viðurkennt brot sitt samkvæmt þessum ákærulið og er játning hans og lýsing á atvikum í samræmi við framburði meðákærða Kristjáns Halldórs og vitnisins A og gögn málsins. Þykir brot hans því nægjanlega sannað og varðar við tilgreind lagaákvæði. Ákærði Kristján Halldór neitaði sök. Hann kvaðst þó hafa farið heim til A með ákærða X. Ákærði X hafi sparkað upp hurðinni að íbúðinni og þeir gengið inn. Með vísan til þessa framburðar ákærða sjálfs, sem studdur er framburði ákærða X og vitnisins A auk ummerkja á vettvangi, verður talið sannað að ákærði Kristján Halldór hafi með háttsemi sinni gerst sekur um húsbrot sem varðar við tilgreind lagaákvæði í ákæru. Ákærði Z kveðst hafa farið ásamt meðákærðu í [...] í þeirri trú að þeir ætluðu aftur til D, þar sem þeir höfðu verið fyrr um morguninn. Meðákærðu hafi hins vegar farið til A en ákærði hafi beðið úti. Hann hafi ekki vitað hvað meðákærðu ætluðu að gera þar. Þegar C, G og H hafi einnig farið þarna inn hafi hann farið á eftir þeim. Hurðirnar þrjár, á leið inn til A, hafi allar staðið opnar og hann hafi ekki tekið eftir því að ein þeirra hefði verið brotin upp. Þegar hann hafi komið inn hafi þegar verið búið að klippa fingur af C. Var framburður hans í lögregluskýrslu frá 30. júní 2006 á sama veg. Í lögregluskýrslu ákærða X, sem hann staðfesti fyrir dómi þann 12. júní 2006, segir hann að hann og meðákærði Kristján Halldór hafi ákveðið að lokka C heim til A og meðákærði Z hafi ákveðið að fara með þeim. Þá bar hann að „þeir“ hefðu ruðst inn. Einnig talaði hann um að ákærði Z hafi staðið í stofunni þegar A hringdi í C. Þá minntist hann á að ákærði Z hefði tekið á móti C ásamt ákærða Kristjáni Halldóri. Ákærði Kristján Halldór bar að ákærði Z hefði komið inn nokkru á eftir honum og ákærða X. Vitnið A kvaðst aðspurt ekki muna hvenær ákærði Z kom inn, líklega hefði það ekki verið fyrr en á eftir C, H og G. Vitnið B bar að ákærði Z hefði verið inni í stofu þegar hann kom út úr herbergi sínu í fylgd ákærða Kristjáns Halldórs. Einnig hefði hann fengið að ná í sígarettur í fylgd ákærða Z sem hefði verið á stöðugri ferð um íbúðina og út að dyrum. Þá hefðu ákærðu Z og Kristján Halldór beðið ákærða X að hætta að lemja vitnið. Einnig bar vitnið að ákærði Z hefði á einhverjum tímapunkti stuggað við H. Hann hefði einnig fengið persónuskilríki G og tekið myndir með farsíma. Vitnið lýsti því að ákærði Z hefði verið taugaóstyrkur. Eins og að framan greinir verður ekki af framburðum meðákærðu og vitna ráðið með vissu hvenær ákærði Z kom inn í íbúðina og hefur framburði hans um þetta atriði ekki verið hnekkt. Verður því við það að miða að greiður aðgangur hafi verið inn í íbúðina er ákærði fór þar inn á eftir félögum sínum. Er ósannað gegn neitun ákærða Z að honum hafi verið ljóst að koma hans í íbúðina hafi verið í óþökk húsráðenda fyrr en eftir að inn í íbúðina kom. Eins og ákæru er háttað þykir ekki unnt að refsa ákærða fyrir að hafa ekki farið út úr íbúðinni eftir að honum var ljóst að vera hans og félaga hans þar var í óþökk húsráðenda. Verður ákærði Z sýknaður með vísan til þess sem að framan er rakið. Ákæruliður B.4. Ákærði X hefur viðurkennt brot sitt samkvæmt þessum ákærulið og er játning hans og lýsing á atvikum í samræmi við framburði vitnanna A og B og gögn málsins. Þykir brot hans því nægjanlega sannað og varðar við tilgreind lagaákvæði. Ákæruliður B.5. Ákærði X hefur viðurkennt brot sitt samkvæmt þessum ákærulið og er játning hans og lýsing á atvikum í samræmi við framburði vitnanna A og B og gögn málsins. Hann hefur hins vegar neitað því að um samverknað hans og meðákærða Kristjáns Halldórs hafi verið að ræða. Kvaðst hann ekkert vita um þátt meðákærða Kristjáns Halldórs, hann hafi aðeins séð C liggjandi á gólfinu. Aðspurður um hvaðan klippurnar komu kvaðst hann ekki vita það, hann hafi setið í sófanum og einhver hafi rétt honum þær. Ákærði Kristján Halldór neitar sök, kvaðst hann hvorki hafa lamið C með hafnarboltakylfu né sparkað í hann. Kvaðst hann ekki hafa orðið var við nein átök á vettvangi. Hann hafi þó vitað að fingur hafi verið klipptur af C en ekki verið viðstaddur er það gerðist. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með hafnarboltakylfu á vettvangi og hvorki séð hafnarboltakylfu né garðklippur þar. Er framburður ákærða mjög á skjön við framburð vitna og ótrúverðugur. Samkvæmt framburði vitnisins B, sem dómari metur trúverðugan, var ákærði Kristján Halldór með hafnarboltakylfu þegar hann vakti hann þennan morgun. Þá bar vitnið að ákærði Kristján Halldór hefði barið C í bakið með hafnarboltakylfunni þegar hann kom inn og í kjölfarið sparkað í síðu hans þar sem hann lá. Vitnið A bar að ákærði Kristján Halldór hefði verið með hafnarboltakylfu og lamið C með henni, líklega tvö högg á síðuna. Hann hefði einnig ætlað að sparka í C en ekki hitt. Vitnið C kvaðst hafa fengið högg á bakið þegar hann kom inn í íbúð A en kvaðst ekki hafa séð hver veitti honum það eða með hverju. Hann hafi fallið við og sparkað hafi verið í hann. Vitnið H kvað C hafa legið á gólfinu þegar hann kom inn og bar hann jafnframt að ákærði Kristján Halldór hafi verið með hafnarboltakylfu. Þá bar vitnið að ákærði Kristján Halldór hefði staðið yfir C á meðan ákærði X klippti af honum fingurinn. Í ákæru er ákærða Kristjáni Halldóri gefið að sök að hafa slegið C með hafnarboltakylfu í hnakkann og sparka ítrekað í hann liggjandi með þeim afleiðingum að hann hafi hlotið mar á brjóstkassa og framhandlegg. Af framburði vitna og áverkum C má ráða að ákærði Kristján Halldór hafi barið C í bakið með hafnarboltakylfu og sparkað í hann liggjandi á gólfinu og með því veitt honum þá áverka er í ákæru er lýst. Ónákvæmni í ákæru um hvar höggin með hafnarboltakylfunni lentu á C stendur því ekki í vegi að ákærði Kristján Halldór verði sakfelldur fyrir framangreindan verknað. Ákærði X bar fyrir lögreglu að meðákærði Kristján Halldór hefði rétt honum töng þá er hann notaði til að klippa fingurinn af C. Framburð þennan staðfesti hann fyrir dómi þann 12. júní 2006. Að öllu því virtu sem að framan er rakið þ.á.m. framburðum ákærða X og vitnanna B og A þykir ekki leika vafi á að ákærðu X og Kristján Halldór hafi í sameiningu tekið ákvörðun um að ganga í skrokk C og unnið saman að því að fá hann heim til A í því skyni og síðan í sameiningu unnið að þeirri atburðarás sem lýst er í ákæru. Varða brot ákærðu samkvæmt þessum lið ákærunnar við þau lagaákvæði er í ákæru greinir. IV. Mál höfðað með ákæru lögreglustjórans á Akureyri, 2. janúar 2007. [...] V. Ákvörðun refsingar. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði Z, frá því á árinu 1999 þegar hann var 17 ára gamall, þrettán sinnum verið dæmdur til refsingar fyrir brot á hegningarlögum, umferðarlögum, fíkniefnalöggjöfinni og vopnalögum. Hér verða raktir þeir fangelsisdómar sem hann hefur hlotið. Ákærði var fyrst dæmdur til fangelsisrefsingar þann 29. október 1999, en þá var hann dæmdur í 2 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir líkamsárás, fölsun, þjófnað og eignaspjöll. Þann 22. nóvember 2001 var hann dæmdur í 5 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir þjófnað og nytjastuld og var þá dómurinn frá 29. október 1999 tekinn upp og dæmdur með. Þann 5. júní 2002 var hann dæmdur í 6 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir þjófnað og umferðarlagabrot og var þá dómurinn frá 22. nóvember 2001 tekinn upp og dæmdur með. Þann 29. október 2003 var ákærði dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir ölvunarakstur og þann 1. júlí 2004 var ákærði dæmdur í 4 mánaða fangelsi fyrir tvær líkamsárásir. Þá var ákærði dæmdur í 18 mánaða fangelsi þann 2. mars 2006 fyrir tvær líkamsárásir, hótanir, fíkniefnalagabrot, umferðarlagabrot og brot á vopnalögum. Brot samkvæmt ákæru lögreglustjórans á Akureyri, útgefinni 6. nóvember 2006 framdi ákærði þann 18. febrúar 2006, áður en síðastgreindur dómur var upp kveðinn, og ber vegna þess brots að líta til ákvæða 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Önnur brot sem ákærði er nú sakfelldur fyrir framdi hann eftir uppkvaðningu síðasta dómsins og hafa fyrri dómar frá 1. júlí 2004 og 2. mars 2006, vegna ofbeldisbrota, ítrekunaráhrif nú, sbr. 71. gr. og 1. mgr. 218. gr. a. hegningarlaganna. Í máli þessu er ákærði fundinn sekur um ofbeldisbrot gegn fimm manneskjum. Varða tvö brotanna við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, tvö við 1. mgr. 218. gr. laganna og eitt þeirra við 2. mgr. 218. gr. Við ákvörðun refsingar má líta til þess að ákærði viðurkenndi alvarlegustu brot sín, samkvæmt ákæru ríkissaksóknara, og við aðalmeðferð málsins samþykkti hann framkomnar bótakröfur. Óljóst er um aðdraganda að árás ákærða að [...] en að minnsta kosti er ljóst að önnur brot hans framdi hann algerlega að tilefnislausu. Brot ákærða sem lýst er í ákæru ríkissaksóknara voru alvarleg og hrottafengin og ber aðdragandi og framkvæmd þeirra vott um einbeittan brotavilja. Þá verður litið til þess að brot gegn C frömdu ákærðu X og Kristján Halldór í sameiningu, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Að framangreindu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald ákærða frá 27. maí til 12. júní 2006. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði Kristján Halldór níu sinnum verið dæmdur til refsingar fyrir brot á almennum hegningarlögum, fíkniefnalöggjöfinni, vopnalögum og áfengislögum. Hann var fyrst dæmdur í fangelsi 17. mars 1998 þegar hann var 17 ára gamall. Var hann þá dæmdur í 15 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir þjófnað, gripdeild og rán. Þann 29. desember 1998 var hann dæmdur í 16 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir þjófnað og var þá dómurinn frá 17. mars 1998 tekinn upp og dæmdur með. Þann 24. nóvember 2003 var ákærði dæmdur til greiðslu sektar fyrir líkamsárás og þann 20. janúar 2005 var hann dæmdur í 3 mánaða fangelsi fyrir líkamsárás og brot gegn valdstjórninni. Þá var ákærði dæmdur í 45 daga fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, og til greiðslu sektar fyrir þjófnað og hylmingu þann 25. febrúar 2005. Síðast var ákærði dæmdur til greiðslu sektar fyrir fíkniefnalagabrot þann 26. apríl 2006. Þau brot sem ákærði er nú dæmdur fyrir framdi hann þann 25. maí 2006 og hafa dómar vegna ofbeldisbrota frá 24. nóvember 2003 og 20. janúar 2005 ítrekunaráhrif nú, sbr. 71. gr. og 1. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði og meðákærði X stóðu saman að árás á C og verður því litið til 2. mgr. 70. gr. hegningarlaganna við ákvörðun refsingar. Var atlaga þeirra að honum alvarleg og hrottafengin og ber aðdragandi að henni vott um einbeittan brotavilja. Að framangreindu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald ákærða frá 27. maí til 2. júní 2006. [...] VI. Bótakröfur. Í málinu gerir C kröfu um skaðabætur að fjárhæð kr. 1.090.316,- auk dráttarvaxta frá 4. ágúst 2006 til greiðsludags. Krafan sundurliðast þannig: Miskabætur kr. 1.000.000,- Útlagður kostnaður kr. 40.316,- Lögmannskostnaður kr. 50.000,- Alls kr. 1.090.316,- Samkvæmt ofangreindri niðurstöðu um sekt ákærðu X og Kristjáns Halldórs bera þeir, in solidum, skaðabótaábyrgð á því tjóni C sem rekja má til hinnar refsiverðu háttsemi. Við aðalmeðferð málsins samþykkti ákærði X framkomnar bótakröfur en ákærði Kristján Halldór krafðist hins vegar sýknu eða lækkunar. Samkvæmt 45. gr. laga nr. 91/1991 er yfirlýsing aðila, sem er gefin fyrir dómi og felur í sér ráðstöfun á sakarefni, bindandi fyrir hann eftir reglum um gildi loforða ef hann hefur forræði á því. Samkvæmt 4. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 skulu samaðilar bundnir við þá kröfu eða yfirlýsingu sem er gagnaðila hagkvæmust séu kröfur þeirra eða yfirlýsingar ósamrýmanlegar. Samkvæmt því eru kröfur C á hendur ákærðu X og Kristjáni Halldóri teknar til greina að fullu. B krefst skaðabóta að fjárhæð kr. 463.114,- ásamt dráttarvöxtum frá 4. ágúst 2006 til greiðsludags. Sundurliðast krafa hans þannig: Miskabætur kr. 400.000,- Útlagður kostnaður kr. 13.114,- Lögmannskostnaður kr. 50.000,- Alls kr. 436.114,- Við aðalmeðferð málsins samþykkti ákærði X bótakröfuna og ber samkvæmt því að dæma hann til greiðslu hennar að fullu. A gerir kröfu um greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 474.964,- ásamt dráttarvöxtum frá 4. ágúst 2006 til greiðsludags og sundurliðast krafa hans þannig: Miskabætur kr. 400.000,- Útlagður kostnaður kr. 24.964,- Lögmannskostnaður kr. 50.000,- Alls kr. 474.964,- Við aðalmeðferð málsins samþykkti ákærði X bótakröfuna og ber samkvæmt því að dæma hann til greiðslu hennar að fullu. VII. Sakarkostnaður Dæma ber ákærða X til að greiða skipuðum verjanda sínum, Sigmundi Guðmundssyni hdl., kr. 780.000,- í málsvarnarlaun, þ.m.t. kr. 363.602,- fyrir verjandastörf á rannsóknarstigi sem hann hefur þegar fengið greiddar. Dæma ber ákærða Kristján Halldór til að greiða skipuðum verjanda sínum, Arnari Sigfússyni hdl., kr. 450.000,- í málsvarnarlaun, þ.m.t. kr. 134.460,- fyrir verjandastörf á rannsóknarstigi sem hann hefur þegar fengið greiddar. [...] Sakarkostnaður ákærða Z greiðist úr ríkissjóði þá.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Bjarna Lárussonar hdl., kr. 450.000-. Er þar með taldar kr. 140.063,- vegna verjandastarfa á rannsóknarstigi sem hann hefur þegar fengið greiddar. Virðisaukaskattur er innifalinn í tildæmdum málsvarnarlaunum. Annar sakarkostnaður samkvæmt sakarkostnaðaryfirlitum er vegna læknisvottorðs Sigríðar Maríu Bragadóttur, kr. 7.500,- sem ákærði X verður dæmdur til að greiða. Verður hann einnig dæmdur til greiðslu kostnaðar vegna læknisvottorða B, kr. 12.500,- og A, kr. 10.000,-. Að auki verður ákærði X dæmdur til greiðslu kostnaðar vegna geðskoðunar, kr. 243.428,-. Ákærðu X og [...] verða dæmdir til greiðslu kostnaðar af læknisvottorði [...], kr. 15.000,- in solidum. Ákærðu X og Kristján Halldór ber að dæma til að greiða in solidum kr. 17.500,- vegna læknisvottorðs C. Að auki ber að dæma ákærða Kristján Halldór til að greiða kr. 33.615,- vegna þóknunar verjanda á rannsóknarstigi sem þegar hefur verið greidd. Þá ber að dæma ákærða [...] til að greiða kr. 33.615,- vegna þóknunar verjanda við upphaf dómsmeðferðar sem þegar hefur verið greidd. Sakarkostnaður vegna máls samkvæmt ákæru lögreglustjórans á Akureyri, útgefinni 2. janúar 2007, kr. 25.887,-, greiðist úr ríkissjóði. Í yfirliti um sakarkostnað vegna máls samkvæmt ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 6. desember 2006, er talinn til kostnaður vegna töku blóðsýna o.fl. að fjárhæð kr. 37.500,- og vegna matsgerða að fjárhæð kr. 390.972,-. Er þessi kostnaður til kominn vegna rannsóknar á magni áfengis og fíkniefna í blóði ákærðu. Ekki verður séð að þessi kostnaður hafi verið óhjákvæmilegur vegna rannsóknar málsins, sbr. 1. mgr. 164. gr. laga nr. 19/1991 og verða ákærðu því ekki dæmdir til greiðslu þess kostnaðar. Nánari samantekt sakarkostnaðar greinir í dómsorði. Töf á uppkvaðningu dóms þessa stafar af önnum dómarans. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð Ákærði X sæti fangelsi í fjögur ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 27. maí til 12. júní 2006 kemur til frádráttar refsingunni. Ákærði Kristján Halldór Jensson sæti fangelsi í tvö ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 27. maí til 2. júní 2006 kemur til frádráttar refsingunni. [...] Ákærði Gunnar Freyr Þormóðsson er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Ákærðu X og Kristján Halldór greiði C kr. 1.090.316,- ásamt dráttarvöxtum frá 4. ágúst 2006 til greiðsludags, in solidum. Ákærði X greiði B kr. 463.114,- ásamt dráttarvöxtum frá 4. ágúst 2006 til greiðsludags. Ákærði X greiði A kr. 474.964,- ásamt dráttarvöxtum frá 4. ágúst 2006 til greiðsludags. Ákærði X greiði kr. 1.053.428,- í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Guðmundssonar hdl., kr. 780.000,-. Ákærði Kristján Halldór greiði kr. 483.615,- í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnars Sigfússonar hdl., kr. 450.000,-. [...] Ákærðu X og Kristján Halldór greiði sakarkostnað kr. 17.500,- in solidum. [...] Sakarkostnaður ákærða Z greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Bjarna Lárussonar hdl., kr. 450.000,-. Annar sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 459/2009
|
Fasteign Galli Skaðabætur Afsláttur
|
JB byggði fjöleignarhús að Bakkastöðum í Reykjavík. Byggingarstjóri hússins var B. Árið 2000 festi I kaup á íbúð í húsinu, sem þá var enn í byggingu. Taldi hún síðar fasteignina vera gallaða og krafðist meðal annars skaðabóta með vísan í matsgerð dómkvaddra manna sem lagt höfðu mat á annmarka í fasteigninni. Fallist var á með I að fasteignin hefði verið haldin tilgreindum ágöllum og henni dæmdar skaðabætur í samræmi við matsgerð. Þá var jafnframt fallist á að B hefði með saknæmri vanrækslu sinni sem byggingarstjóri fellt á sig skaðabótaábyrgð með JB á tjóni I.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. júní 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 29. júlí 2009. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hún héraðsdómi öðru sinni 13. ágúst 2009. Hún krefst þess að gagnáfrýjandi og stefndi verði dæmdir óskipt til að greiða sér 3.057.815 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2005 til 18. ágúst 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 27. október 2009 og krafðist sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Félagið hefur ekki látið málið til sín taka. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2010 var bú JB Byggingafélags ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og hefur þrotabúið tekið við aðild málsins. I Aðaláfrýjandi keypti íbúð í öðru af tveimur fjöleignarhúsum sem gagnáfrýjandi reisti að Bakkastöðum 159-161 í Reykjavík. Málavextir, málsástæður og lagarök aðila eru rakin í héraðsdómi. Aðaláfrýjandi krefst aðallega skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda og stefnda vegna galla á íbúðinni, auk þess sem hún krefst endurgreiðslu á dráttarvöxtum og lögmannskostnaði vegna afborgunar kaupverðs sem innt var af hendi eftir gjalddaga og greiðslu á útlögðum kostnaði við að staðreyna galla. Til vara krefst hún afsláttar að sömu fjárhæð og krafa hennar um skaðabætur hljóðar á um. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi setur aðaláfrýjandi fram í 11 liðum kröfu um skaðabætur eða afslátt vegna galla á fasteigninni, en í liðum 12 til 15 kröfu vegna endurgreiðslu á greiddum vöxtum og útlögðum kostnaði. Fyrstu 10 kröfuliðirnir eru reistir á matsgerð en sá 11. að hluta. Með hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, voru stefndi og gagnáfrýjandi sýknaðir af kröfu aðaláfrýjanda um skaðabætur og af kröfu samkvæmt liðum 12 til 15, en gagnáfrýjandi dæmdur til greiðslu afsláttar eins og krafist var samkvæmt liðum 2, 4, 5, 6, 7, 9 og 10, að hluta vegna kröfuliða 1 og 11, en kröfu samkvæmt liðum 3 og 8 var hafnað. Í matinu, sem matsmenn staðfestu fyrir dómi, er umfangi galla lýst og hefur því hvorki verið hnekkt með yfirmati né öðrum gögnum. Því verður ekki fallist á með gagnáfrýjanda og stefnda að miða verði við að þeir gallar sem kunna að verða staðreyndir hafi komið til vegna atvika eftir að fasteignin var afhent. Af því sem fram er komið í málinu verður ekki séð að gagnáfrýjandi og stefndi hafi í héraði borið fyrir sig að aðaláfrýjandi hafi sýnt af sér tómlæti við að setja fram kröfu sína nema hvað varðar 8. lið hennar. Kemur þessi málsástæða því aðeins til skoðunar vegna þessa liðar. Þá verður hvorki séð að boð gagnáfrýjanda um úrbætur hafi lotið að öðru en minniháttar lagfæringum á flísum í baðherbergi né að það hafi komið til fyrr en eftir afhendingu íbúðarinnar. Að þessu gættu en með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að fasteign aðaláfrýjanda hafi við afhendingu verið haldin þeim ágöllum sem þar er kveðið á um varðandi liði 1, 2, 4, 5, 6, 7, 10 og 11 í kröfu hennar. Í yfirskrift ódagsettrar sölulýsingar, sem lá til grundvallar kaupum aðaláfrýjanda á fasteigninni, kemur fram að um sé að ræða „Nýjar 140 fm lúxusíbúðir.“ Þá segir: „Vorum að fá í sölu í þessum glæsilegu 2ja hæða húsum 8 splunkunýjar 5 herbergja 140 fm lúxusíbúðir. Íbúðirnar hafa allar sérinngang og afhendast í júní-júlí árið 2000 fullfrágengnar með vönduðum innréttingum frá AXIS í Kópavogi með einhverju vali á viðartegund, fullflísalögðu glæsilegu baðherbergi, flísalögðu gólfi bæði í þvottahúsi og gestasalerni. Húsið að utan verður með vönduðum frágangi ...“. Þá fylgdi skilalýsing kaupsamningi aðila og að því er virðist uppdráttur af umræddri fasteign. Þegar litið er til framanritaðs og þess að um nýja fasteign var að ræða er gagnáfrýjandi, sem er byggingarfróður, byggði sjálfur með það fyrir augum að selja á almennum markaði, verður talið að gallar þeir sem um ræðir feli í sér slík frávik frá yfirlýsingum gagnáfrýjanda um búnað og eiginleika fasteignarinnar að saknæmt sé og að hann beri skaðabótaábyrgð á göllum sem lýst er í framangreindum liðum 1, 2, 4, 5, 6, 7, 10 og 11 í kröfu aðaláfrýjanda. II Eins og rakið er í héraðsdómi og í matsgerð vegna kröfuliðar 3 munu í útvegg geymslu er snýr að gafli hússins vera rakaútfellingar er ná allt að 10-15 cm frá gólfi. Héraðsdómur hafnaði þessum kröfulið aðaláfrýjanda á þeim grunni að ekki væri nákvæmlega ljóst um orsök rakans. Á hinn bóginn er til þess að líta að aðaláfrýjandi hefur staðreynt lekann með matsgerð og töldu matsmenn því nauðsynlegt að sílanbera gaflvegginn. Verður að miða við niðurstöðu matsgerðar um þetta en henni hefur eins og áður segir ekki verið hnekkt. Ber gagnáfrýjandi samkvæmt framansögðu skaðabótaábyrgð á þessum galla að fjárhæð 22.918 krónur. Með liðum 8 og 9 krefst aðaláfrýjandi skaðabóta vegna skorts á aðgengi fyrir hreyfihamlaða. Á teikningum stimpluðum af byggingarfulltrúanum í Reykjavík eru áritanir um að íbúð aðaláfrýjanda sé „hönnuð“ og „skipulögð“ fyrir fatlaða og að tilgreint bifreiðastæði sé ætlað fötluðum. Í héraðsdómi eru nægilega rakin þau atriði úr matsgerð sem sýna fram á að íbúð aðaláfrýjanda og aðgengi að henni samræmist ekki lögbundnum kröfum um aðgengi fyrir fatlaða. Eins og mál þetta er vaxið hafði íbúðin ekki þá kosti sem aðaláfrýjandi mátti vænta við kaupin. Gögn málsins bera með sér að aðaláfrýjandi hafi þegar frá 31. júlí 2000 kvartað yfir ýmsum göllum á íbúðinni þótt ekki verði séð að kvartanir vegna atriða varðandi kröfulið 8 hafi formlega verið gerðar fyrr en með beiðni um matsgerð 2. febrúar 2005. Þegar litið er til þess að lokaúttekt hefur ekki enn farið fram verður ekki fallist á að aðaláfrýjandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að valda eigi henni réttarspjöllum. Samkvæmt framansögðu ber gagnáfrýjandi skaðabótaábyrgð á þeim göllum sem greinir í liðum 8 og 9. Niðurstaða matsgerðar vegna þessara kröfuliða kveður á um afslátt til handa aðaláfrýjanda en ekki skaðabætur. Af henni má ráða að viðgerðarkostnaður vegna þessara galla muni nema hærri fjárhæð en metnum afsætti. Verður fjárhæð skaðabóta því ákveðin að álitum miðað við niðurstöðu matsgerðar. Samkvæmt þessu verða dæmdar skaðabætur vegna þessara liða samtals að höfuðstól 1.250.000 krónur (500.000 + 750.000). III Hæstiréttur hefur í nokkrum dómum fjallað um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra, sbr. dóma réttarins 20. desember 2005 í máli nr. 267/2005, 13. mars 2008 í máli nr. 318/2007, 5. nóvember 2009 í máli nr. 37/2009 og 4. mars 2010 í máli nr. 369/2009. Með hliðsjón af þessum dómum verður dregin sú ályktun að ábyrgð stefnda hafi ekki einvörðungu legið í því að sjá til þess að byggt yrði í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur hafi honum einnig borið skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrði, þar á meðal að iðnmeistarar, sem komu að verkinu fyrir hans atbeina, sinntu skyldum sínum og að framkvæmdin væri tæknilega og faglega fullnægjandi, sbr. og 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Fellir stefndi á sig skaðabótaábyrgð með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum. Þegar bótaskylda hans verður metin í ljósi þessa, varðandi hvern einstakan lið í matsgerðinni, ber einnig að líta til þess að lokaúttekt hefur ekki farið fram þrátt fyrir fullyrðingar stefnda um að smíði hússins sé lokið og aðaláfrýjandi hafi sent áskorun þar um. Áskorun þessari var að vísu beint til gagnáfrýjanda, en þegar litið er til þess að stefndi var ekki einvörðungu byggingarstjóri hússins heldur einnig fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda verður talið að áskoruninni hafi einnig verið beint að honum. Samkvæmt þessu braut stefndi í bága við skyldur sínar sem byggingarstjóri, sbr. 53. gr. reglugerðar nr. 441/1998, sbr. 3. mgr. 37. gr. skipulags- og byggingarlaga. Ber stefndi því til samræmis við framanritað einnig skaðabótaábyrgð með gagnáfrýjanda á tjóni aðaláfrýjanda vegna nefndra galla. IV Niðurstaða héraðsdóms um að matskostnaður teljist til málskostnaðar verður staðfest með vísan til forsendna. Krafa aðaláfrýjanda um að stefndi skuli bera ábyrgð á deilu annarra málsaðila um uppgjör vaxta og lögmannskostnaðar sem greiddur var gagnáfrýjanda í kjölfar kröfubréfs hans er ekki studd fullgildum rökum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsenda héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um kröfuliði 12 til 15. Þegar litið er til réttrar niðurstöðu héraðsdóms um endurgreiðslu virðisaukaskatts auk alls framanritaðs verða gagnáfrýjandi og stefndi dæmdir til að greiða óskipt aðaláfrýjanda 1.959.424 krónur ( 177.600 + 72.760 + 49.500 + 22.918 + 112.000 + 32.446 + 107.200 + 50.000 + 750.000 + 500.000 + 85.000) með vöxtum eins og greinir í dómorði. Eftir þessum úrslitum verða gagnáfrýjandi og stefndi dæmdir til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans verður tekið tillit til kostnaðar hennar við að afla mats dómkvaddra manna. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, þrotabú JB Byggingafélags ehf., og stefndi, Bjarni Már Bjarnason, greiði óskipt aðaláfrýjanda, Ingunni Jónu Gísladóttur, 1.959.424 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2005 til 18. ágúst 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi og stefndi greiði óskipt aðaláfrýjanda samtals 1.800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur27. maí 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var 7. maí 2009 var höfðað 19. mars 2007. Stefnandi er Ingunn Jóna Gísladóttir, Bakkastöðum 161, Reykjavík en stefndu eru JB Byggingafélag ehf., Bæjarlind 4, Kópavogi og Bjarni Már Bjarnason, Fífulind 1. Kópavogi. Réttargæslustefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 3.057.815 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2005 til 18. ágúst 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún þess að stefndu verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar auk matskostnaðar að fjárhæð 737.040 krónur. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða þeim málskostnað. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og gerir hann engar kröfur í málinu. II Málavextir eru þeir að með kaupsamningi 28. mars 2000 keyptu stefnandi og þáverandi eiginmaður hennar, Dan Sommer, af stefnda, JB Byggingafélagi ehf., sem þá hét Járnbending ehf., íbúð á 1. hæð í húsinu nr. 161 við Bakkastaði í Reykjavík, en íbúðin er hluti fjöleignarhússins Bakkastaðir 159-161. Stefndi Bjarni Már var byggingarstjóri hússins og seldi réttargæslustefndi honum ábyrgðartryggingu vegna starfans. Við skilnað stefnanda og Dans kom umdeild fasteign í hennar hlut. Á kaupsamningsdegi var fasteignin í byggingu og var kaupverðið 14.300.000 krónur. Var íbúðin afhent kaupendum í júní 2000. Samkvæmt kaupsamningi skyldi hún afhent fullbúin að innan en án gólfefna. Þá skyldi baðherbergi vera flísalagt og sameign fullfrágengin með malbikuðum bílastæðum. Nánari skilalýsing var á fylgiblaði sem var hluti kaupsamnings. Þá var kaupendum afhent handbók eigenda fjöleignarhússins Bakkastaða 159-161 við kaupin en þar eru meðal annars upplýsingar um frágang fasteignarinnar, viðhald og umhirðu. Stefnandi kveður að hún og Dan hafi strax orðið vör við ýmsa vankanta á eigninni eftir að þau fengu hana afhenta. Sendu þau seljanda tölvupóst 31. júlí 2000 þar sem þau komu athugasemdum sínum á framfæri. Kom fram hjá þeim að yrði ekki brugðist skjótt við erindinu myndu þau óska eftir mati og í framhaldinu fá iðnaðarmenn til að laga og klára íbúðina. Myndi sá kostnaður dreginn frá lokagreiðslunni. Meðal þeirra atriða sem þau gerðu athugasemdir við vörðuðu halla á baðgólfi, eldhúsinnréttingu, skápahurðir, svalahurð og útidyrahurð. Hinn 10. febrúar 2001 sendi stjórn húsfélagsins Bakkastaða 159-161 seljanda bréf með lista yfir atriði sem íbúar teldu ófrágengin og óskaði eftir fundi með seljanda til að ræða umbætur. Eru þar talin upp að hluta til sömu atriði varðandi íbúð stefnanda og gert var með fyrrgreindum tölvupósti, meðal annars athugasemdir varðandi halla á baðgólfi, eldhúsinnréttingu, útidyrahurð, svalahurð og skápahurðir. Þá komu fram athugasemdir í þessu bréfi varðandi opnanlegt fag í eldhúsi og sprungu í millivegg í barnaherbergi. Í svarbréfi seljanda 1. mars 2001 kom fram að tveir starfsmenn hans hefðu mætt á staðinn og farið yfir athugasemdir íbúðaeigenda og teljist allmargar þeirra réttmætar. Hafi eftir fundinn verið hafist handa við lagfæringar meðal annars pantaðar nýjar skápahurðir, svalahurðir lagfærðar, skipt verði um lamir á opnanlegum fögum og fengnir þéttikantar á útihurðir. Þá kom fram í bréfinu að nokkur hluti athugasemda væri þess eðlis að bíða verði vorsins til að hægt verði að vinna í þeim. Stefnandi greiddi ekki að fullu síðustu afborgun samkvæmt kaupsamningi heldur hélt eftir greiðslu að höfuðstól 300.000 krónur. Sendi þáverandi lögmaður stefndu stefnanda innheimtubréf af þeim sökum hinn 14. júní 2002. Húsfélagið Bakkastaðir 159-161 fór þess á leit að Línuhönnun hf. skoðaði athugasemdir íbúa fjöleignarhússins vegna frágangs seljanda. Voru meðal annars gerðar athugasemdir við sprungumyndun, óþéttleika með opnanlegum fögum og hurðum, hálku í tröppum og á bílastæði. Fór úttekt Línuhönnunar hf. fram 22. júní 2002. Í kjölfarið sendi Línuhönnun hf. stefndu úttekt sína með bréfi 25. september 2002 og óskaði afstöðu seljanda um hvort hann myndi lagfæra það sem félagið taldi ábótavant. Stefndi JB Byggingafélag ehf. gaf út stefnu á hendur stefnanda og Dan Sommer 1. ágúst 2002 til heimtu eftirstöðva kaupverðsins. Var málið fellt niður eftir að kaupendur greiddu kröfuna hinn 20. nóvember 2002. Greiddu þau kröfuna með fyrirvara og áskildu sér rétt til gagnkröfu vegna leyndra og ljósra galla á ástandi hinnar seldu eignar. Að ósk Dans Sommer skoðaði Hans Kristinsson múrarameistari flísar á baðherbergi íbúðarinnar og sprungur í veggjum og lagði mat á áætlaðan kostnað við lagfæringu. Þá liggur fyrir að Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins skoðaði sprungur í milliveggjum og loftaplötu í íbúðinni, sbr. bréf 27. nóvember 2002. Með bréfi þáverandi lögmanns stefnanda til stefnda JB Byggingafélags ehf. 28. nóvember 2002 var farið fram á afslátt og/eða skaðabætur vegna leyndra galla á íbúðinni jafnframt því sem tilkynnt var um fyrirhugaða beiðni um dómkvaðningu matsmanna og málshöfðun í kjölfarið. Í nóvember 2002 buðu stefndu stefnanda og eiginmanni hennar að lagfærðar yrðu flísar á baðherbergi en að ráðleggingu lögmanns stefnanda hafnaði hún því. Kemur fram í bréfi lögmanns stefnanda 16. desember 2002 að framkvæmdum hafi ekki verið hafnað heldur einungis óskað eftir að þeim framkvæmdum væri frestað vegna þess að málið væri í skoðun af hálfu fagaðila. Þá var það tekið fram að ekki væri nóg að gera við flísarnar sjálfar heldur væri nauðsynlegt að gera jafnframt við sprungur undir flísalögninni. Hinn 30. september 2004 ritaði þáverandi lögmaður stefnanda, réttargæslustefnda bréf og gerði kröfu í starfsábyrgðartryggingu stefnda Bjarna Más hjá réttargæslustefnda. Hinn 20. október 2004 sendi lögmaðurinn byggingafulltrúanum í Reykjavík bréf og krafðist þess að hann annaðist eftirlit og lokaúttekt á fasteigninni og sama dag ritaði hún réttargæslustefnda bréf og óskaði liðsinnis hans við að krefja byggingarfulltrúa um lokaúttekt. Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu matsmanna 2. febrúar 2005. Hinn 4. mars 2005 voru þeir Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur og Níels Indriðason byggingaverkfræðingur dómkvaddir matsmenn í málinu. Er matsgerð þeirra dagsett í júlí 2005. Stefnandi taldi að hinir dómkvöddu matsmenn hefðu ekki tekið tillit til mikils galla á skáphurðum í eldhúsi en á þær hefðu verið settar of stórar höldur og væri forhlið skápanna ónýt vegna skrúfganga á röngum stað. Óskaði hún því eftir tilboði frá Axis húsgögnum ehf. vegna þessa og er tilboð þess félags dagsett 7. júlí 2006. Með bréfi til stefndu 18. júlí 2006 voru settar fram kröfur af hálfu lögmanns stefnanda á grundvelli matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna og framangreinds tilboðs Axis húsgagna ehf. auk útlagðs kostnaðar stefnanda. Var öllum kröfum stefnanda hafnað af hálfu stefndu með bréfi lögmanns þeirra 18. október 2006. Við meðferð máls þessa fyrir dómi sagði lögmaður stefndu sig frá málinu vegna hagsmunaárekstra. Tók nýr lögmaður við málinu hinn 9. nóvember 2007. Hinn 7. febrúar 2008 fór fram aðalmeðferð málsins og var dómur kveðinn upp 27. febrúar 2008. Með dómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 19. mars 2009, var sá dómur ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný þar sem dómurinn færi í bága við e- og f-liði 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í máli þessu krefur stefnandi stefndu um bætur og/eða afslátt af kaupverði umdeildrar fasteignar vegna meintra galla á henni. III Stefnandi kveðst aðallega byggja kröfur sínar á reglum kauparéttar um skaðabætur vegna galla á fasteign. Vísist til dómvenju um vanefndir í fasteignakaupum og sérstaklega til 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem gjarnan hafi verið beitt með lögjöfnun eða höfð til hliðsjónar þegar dæmt hafi verið um bótaskyldu áður en lög nr. 40/2002 um fasteignakaup hafi tekið gildi. Þannig geri stefnandi kröfu um skaðabætur vegna vanefnda á kaupsamningi þar sem hin selda eign hafi verið haldin göllum er afhending hafi farið fram. Hafi eignin hvorki verið í því ástandi sem greini í sölulýsingu, kaupsamningi og skilalýsingu með honum né hafi hún uppfyllt almennar kröfur til slíkrar eignar. Þá hafi fasteignin ekki uppfyllt almennar kröfur um áskilda kosti. Hafi fasteignin ekki verið í samræmi við það sem seljendur hafi skuldbundið sig til að afhenda samkvæmt kaupsamningi og lögum. Hún hafi því ekki uppfyllt þá kosti sem ætla mátti að stefnandi áskildi sér í kaupunum. Hafi stefnandi og eiginmaður hennar strax kvartað yfir göllum og vanefndum og gert kröfur um úrbætur. Þar sem íbúðin hafi verið í byggingu er hún hafi verið seld verði að gera sérstaklega strangar kröfur til stefndu varðandi réttan frágang og efndir. Á sama hátt sé ekki hægt að gera strangar kröfur til kaupanda um aðgæslu- eða varúðarskyldu þar sem hann hafi mátt vænta þess að íbúðin væri ekki haldin göllum. Megi segja að réttarstaða kaupanda hefði átt að vera sú sama og hún sé nú við neytendakaup og tilgreind sé í 2. mgr. 19. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 40/2002. Telur stefnandi að efndum sé í raun ekki lokið þar sem byggingaraðili hafi ekki gert gangskör að því að láta fara fram lokaúttekt á eigninni þrátt fyrir áskoranir. Sé af hálfu stefnanda gerður fyrirvari um frekari kröfur ef í ljós komi við lokaúttekt að enn sé nokkru ábótavant. Stefnandi telji það til áskilinna kosta að gólf og veggir séu ekki sprungnir umfram það sem eðlilegt sé í nýjum húsum og að gluggar og hurðir séu þannig að þær haldi vatni og vindi. Það sama eigi við um ástand og útlit eldhúsinnréttingar. Þá hafi íbúðin ekki uppfyllt sérstakar gæðakröfur í því tilfelli að hún hafi átt að vera fyrir fatlaða en það hafi verið ein ástæða fyrir því að stefnandi hafi valið þessa íbúð. Hafi íbúðin verið kynnt þannig fyrir stefnanda og þannig teiknuð af arkitekt. Hafi teikningin verið samþykkt þannig og árituð af byggingafulltrúanum í Reykjavík og samkvæmt 104.5 grein byggingarreglugerðar nr. 441/1998 skuli að minnsta kosti ein íbúð vera hönnuð fyrir fatlaða í fjölbýlishúsum með sex íbúðir eða fleiri. Í fjölbýlishúsinu Bakkastöðum nr. 159-161 séu átta íbúðir. Kveður stefnandi að skaðabótakrafa sín sé efndabótakrafa og miðist hún við að stefnandi fái bætt fjártjón sitt af völdum hinna leyndu galla. Verði ekki fallist á að skilyrði skaðabóta séu uppfyllt í öllum atriðum sé til vara byggt á reglum um afslátt af kaupverði hússins að tiltölu. Vísi stefnandi til dómvenju og 1. mgr. 42. gr. kaupalaga nr. 39/1922 sem jafnan hafi verið beitt með lögjöfnun eða höfð til hliðsjónar þegar dæmt hafi verið um afslátt vegna galla áður en lög nr. 40/2002 um fasteignakaup tóku gildi. Sé þá á því byggt að vegna umræddra galla hafi verðmæti hússins verið minna en gert hafi verið ráð fyrir í kaupsamningi. Verðmunurinn sé óhjákvæmilegur kostnaður við úrbætur á göllum og sé afsláttarkrafan því jafnhá bótakröfu vegna gallanna og sundurliðist hún á sama hátt. Stefnandi kveðst telja byggingarstjórann samábyrgan seljanda þar sem hann beri ábyrgð á því samkvæmt 2. mgr. 32. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Sérstaklega skuli tekið fram að ábyrgð byggingarstjóra sé rík gagnvart kaupendum þar sem stærstu matsliðirnir varði brot á byggingarreglugerð nr. 441/1998. Þá verði að telja að umsjón hans á verkinu í heild leiði til sömu niðurstöðu. Einnig hljóti að vekja ákveðið traust hjá kaupendum að á verkinu sé ábyggilegur byggingarstjóri sem gæti þess að byggt sé í samræmi við skilalýsingu. Réttargæslustefndi hafi selt stefnda Bjarna Má ábyrgðartryggingu byggingarstjóra samkvæmt 1. mgr. 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og bótakrafa stefnanda sé innan vátryggingafjárhæðar. Skuli vátryggingin gilda að minnsta kosti í 5 ár frá lokum framkvæmda, sem miðist við dagsetningu lokaúttektar. Hún hafi ekki farið fram og sé greiðsluskylda réttargæslustefnda því yfirvofandi nái kröfur stefnanda fram að ganga. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar svo: Kröfur samkvæmt liðum 1-10 kveður stefnandi byggðar á matsgerð hinna dómkvöddu matsamanna og liður 11 byggi á tilboði Axis húsagagnaverslunar ehf., en frá því fyrirtæki hafi innréttingin í eldhúsinu verið. Liðir 12-15 séu útlagður kostnaður vegna álitsgerða og dómsmáls vegna eftirstöðva kaupverðs. Þá sé krafist kostnaðar vegna mats dómkvaddra matsmanna að fjárhæð 737.040 krónur sem samkvæmt hefðbundnum hætti teljist til málskostnaðar. Krafa um dráttarvexti byggist á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 og sé þeirra krafist frá 18. ágúst 2006 þegar mánuður hafi verið liðinn frá kröfubréfi lögmanns stefnanda, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. IV Stefndi JB Byggingarfélag ehf. byggir á því að íbúðin hafi verið afhent í samræmi við kaupsamning aðila og skilalýsingu. Ýmist sé búið að bæta úr þeim ágöllum sem kaupendur hafi bent á í upphafi eða hafi kaupendur hafnað úrbótum af hálfu seljanda. Þá sé íbúðin að öllu leyti í samræmi við sambærilegar íbúðir og uppfylli þær kröfur sem gerðar verði til slíkra íbúða. Þá hafna stefndu því að stefnandi hafi sambærilega stöðu og við neytendakaup, sbr. ákvæði 19. gr. núgildandi laga um fasteignakaup. Stefndu kveðast gera verulegar athugasemdir við einstaka liði í framlagðri matsgerð. Hafni þeir alfarið að sprungur í hinni seldu eign séu umfram það sem eðlilegt geti talist í sambærilegum eignum. Þá fallist þeir ekki á að kostnaður við viðgerðir samkvæmt matsgerð sé á þeirra ábyrgð. Þá andmæli stefndu að um leyndan galla sé að ræða að þessu leyti. Í handbók sem kaupendur hafi fengið afhenta við kaupin standi að mála þurfi eftir 2 ár. Séu niðurstöður matsgerðar í samræmi við þessar ábendingar sem gerðar hafi verið við kaupsamningsgerð. Hafi því ekki stofnast bótaréttur vegna þessa. Þá mótmæli stefndu niðurstöðum matsgerðar er varði milliveggi sem órökstuddum en í matsgerð segi að matsmenn geti ekki fullyrt að járn séu ekki til staðar. Leit með málmleitartæki hafi sýnt að málmur væri í veggnum. Verði því ekki byggt á þeirri niðurstöðu matsmanna að ekki séu steypujárn í veggnum. Sé matsgerðin því marklaus hvað þetta atriði varði. Varðandi matslið 3, sem snúist um flísar á baðherbergi, byggi stefndu á að úrbætur hafi verið boðnar af þeirra hálfu í nóvember 2002. Hafi þeirri umleitan verið hafnað af hálfu stefnanda og þáverandi eiginmanni hennar. Samkvæmt framlagðri matsgerð hefðu þær úrbætur sem þá voru boðnar verið fullnægjandi lausn á vandanum. Verði stefnandi að bera hallann af því að hafa neitað stefnda JB Byggingafélagi ehf. að beita úrbótarétti sínum. Um það vísist til 49. gr. lausafjárkaupalaga nr. 39/1922 með lögjöfnun. Varðandi matslið 4 um rakaskemmdir byggi stefndu á niðurstöðum framlagðrar matsgerðar þar sem fram komi að ástæður rakans séu ókunnar. Sé því ósannað að um sé að ræða galla sem sé á ábyrgð seljanda og sé bótaskyldu vegna þess því hafnað. Varðandi matsliði 5 og 8, er snúi að svalahurð og útidyrahurð, telji stefndu að ekki séu leiddar líkur að því að um sé að ræða galla í skilningi meginreglna um fasteignakaup. Stefndu bendi á að hurðirnar hafi verið skoðaðar um fimm árum eftir afhendingu. Hafi verið gerðar úrbætur árið 2001 sem hafi verið fullnægjandi. Á ástandi hurðanna árið 2005 beri seljandi ekki ábyrgð. Um matslið 7 byggi stefndu á niðurstöðu matsgerðar, um að hinn meinti galli rýri ekki verðgildi fasteignarinnar, og sé því ekki um að ræða tjón í skilningi þágildandi reglna um fasteignakaup. Um matslið 9 sé byggt á að kaupendur hafi sýnt af sér tómlæti við gerð gallakröfu. Athugasemdir við að íbúðin hafi ekki fyllt umræddar kröfur hafi fyrst verið bornar upp við framlagningu matsgerðar í mars 2005, rétt um fimm árum eftir gerð kaupsamnings. Þá sé því hafnað að íbúðin hafi verið kynnt fyrir stefnanda sem íbúð fyrir fatlaða. Því sé hafnað að kaupendur hafi gert slíkt að forsendu fyrir kaupum sínum enda slíks ekki getið í samningi aðila eða fylgiskjölum. Þá sé byggt á að fullyrðing um að íbúðin uppfylli ekki sérstakar gæðakröfur þar sem hún hafi átt að vera fyrir fatlaða sé ósönnuð og eigi sér enga stoð í gögnum málsins. Samkvæmt byggingarreglugerð nr. 441/1998 skuli ein íbúð hönnuð þannig að mögulegt sé að útbúa hana fyrir fatlaða. Hins vegar hafi hvergi í kaupsamningi eða fylgigögnum verið tekið fram að slíkar breytingar væru gerðar á íbúðinni. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að ekki megi innrétta íbúðina samkvæmt þörfum hreyfihamlaðra. Sé ekki fallist á ofangreint byggi stefndu á að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að verðgildi íbúðarinnar hafi rýrnað vegna þessara meintu galla. Verði ekki séð að verðgildi íbúðarinnar sé minna en ella og hafi stefnandi því ekki orðið fyrir tjóni vegna þessa. Varðandi meinta galla á eldhúsinnréttingu byggi stefndu á að ósannað sé að gallar á eldhúsinnréttingu verði raktir til atvika sem þeir beri ábyrgð á. Stefndu byggi á að ósannað sé að plata undir ísskáp hafi brostið vegna galla í innréttingu eða uppsetningu hennar. Þá byggi stefndu á að atvik sem séu tilkomin eftir afhendingu íbúðar séu á ábyrgð kaupanda. Að mati stefndu sé ósannað að litabrigði í innréttingu séu meiri en ætla megi í innréttingu af þessari gerð. Krafa stefnanda er varði eldhúsinnréttingu sé ósundurliðuð og verði því að hafna henni í heild með vísan til framangreinds. Hvað varði fjárhæð skaðabótakröfu vegna þessa liðs sé rökstuðningi stefnanda hafnað enda liggi ekkert fyrir um að tilboð feli í sér sambærilega innréttingu. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að innrétting sé með öðrum hætti en um hafi verið samið. Þá sé niðurstöðum og forsendum mats að öðru leyti mótmælt og byggt á að ósannað sé að gallar verði raktir til atvika sem seljandi beri ábyrgð á. Verði stefnandi að bera hallann af því að afla ekki mats dómkvaddra matsmanna fyrr en um mitt ár 2005 og sé óútskýrt hvers vegna ekki hafi verið aflað mats fyrr. Stefndu byggi á að ósannað sé hvort gallar séu tilkomnir vegna atvika eftir að íbúð var afhent. Hallann af þeim sönnunarskorti verði stefnandi að bera. Hvað varði ábyrgð stefnda Bjarna Más sé hafnað að frávik hafi verið meiri en eðlilegt eða venjulegt geti talist og því fari fjarri að við framkvæmdina hafi ekki verið gætt fullnægjandi faglegra vinnubragða. Sé byggt á því að ekki hafi verið sýnt fram á að ekki hafi verið byggt í samræmi við samþykktar teikningar. Hvað varði stærstu matsliði sé meginumkvörtunum stefnanda vegna sprungumyndana hafnað. Þá hafi ekki verið færð rök fyrir því að stefndi hafi með saknæmum hætti vanrækt eftirlitsskyldu sína. Þá sé því alfarið hafnað að stefnandi geti átt afsláttarkröfu á hendur stefnda Bjarna Má. Þeim liðum er byggist á afslætti sé sérstaklega hafnað varðandi hann. Þá sé því hafnað að kröfur stefnanda að öðru leyti verði felldar undir ábyrgð byggingarstjóra. Stefndu hafna því að byggt verði á framlögðum álitsgerðum Línuhönnunar hf., Hans Kristinssonar og Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins. Þá sé andmælt sérstaklega kostnaði vegna úttektar Línuhönnunar hf. á húsinu, kostnaði við skoðun múrarameistara og kostnaði vegna teikninga hjá byggingafulltrúa. Í engu sé rökstutt hvers vegna sá kostnaður eigi að leggjast á stefndu í málinu enda um að ræða kostnað við öflun gagna sem ekki hafi sönnunargildi í málinu. Þá sé því mótmælt að stefndu verði gert að endurgreiða útlagða dráttarvexti og lögmannskostnað. Sú krafa stefnanda sé órökstudd. Hafi verið búið að bæta úr þeim göllum sem kvartað hafi verið um og hafi greiðsluskylda kaupenda því verið til staðar. Stefndu mótmæli því að kostnaður vegna matsgerðar verði lagður á þá. Stærstum hluta matsgerðar, þeim er sneri að meintum göllum á burðarvirki og sprungum í veggjum, hafi að mestu verið hafnað í matsgerðinni. Sé því ekki eðlilegt að sá kostnaður verði felldur á stefndu. Stefndu byggja kröfur sínar á meginreglum laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 með lögjöfnun er varði skilyrði galla. Þá sé byggt á meginreglu um áhættuskipti við fasteignakaup. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á 1. mgr. 130. gr. , sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V Eins og að framan er rakið var kveðinn upp dómur í máli þessu hinn 27. febrúar 2008. Með dómi Hæstaréttar hinn 19. mars 2009 í máli nr. 416/2008 var sá dómur ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Taldi dómurinn að niðurstaða þessi fæli í sér að málið skyldi flutt munnlega að nýju og dómur síðan lagður á það. Fór hinn munnlegi málflutningur fram hinn 7. maí 2009. Þegar málið var flutt munnlega að nýju í héraði hinn 7. maí 2009 kom fram hjá lögmanni stefnanda að hann mótmælti því að málsástæður stefndu byggðar á tómlæti varðandi aðra liði en þann sem byggt var á í greinargerð þeirra komist að í málinu enda væru þær allt of seint fram komnar. Lögmaður stefndu kvað stefndu byggja sýknukröfur varðandi alla kröfuliði stefnanda á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti. Taldi hann að mótmæli stefnanda við þessum málsástæðum væru allt of seint fram komin. Í ljósi þess að nýr munnlegur málflutningur fór fram í héraði vegna fyrrgreinds dóms Hæstaréttar verður eingöngu litið til þess sem þar kom fram en ekki til þess hvað kom fram eða kom ekki fram þegar málið var flutt munnlega í fyrsta sinn enda kemur síðari málflutningurinn í stað þess fyrri. Af hálfu stefndu voru við munnlegan málflutning hinn 7. maí 2009 settar fram nýjar málsástæður fyrir sýknukröfum að því leyti að þeir telja að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti hvað snertir alla kröfuliði sína. Þessum nýju málsástæðum mótmælti stefnandi sem of seint fram komnum. Var ekki tilefni fyrir stefnanda að mótmæla hinum nýju málsástæðum fyrr en málið var flutt að nýju og voru þau mótmæli því ekki of seint fram komin. Í 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 segir að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Ekki verður annað séð en að tilefni hafi verið til þess þegar eftir þingfestingu málsins að koma fram með málsástæður sem þessar og gegn andmælum stefnanda komast málsástæður þessar því ekki að í málinu. Í greinargerð stefndu í héraði er einstaka matsliðum í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, Freys Jóhannessonar byggingatæknifræðings og Níelsar Indriðasonar byggingaverkfræðings andmælt. Í matsgerð er matsliður nr. 2 sem varðar hönnun metinn verðlaus og sleppir stefnandi þeim lið í kröfugerð sinni. Eru númer kröfuliða í stefnu að undanskyldum kröfulið nr. 1 því ekki í samræmi við númer matsliða í matsgerð, þannig er kröfuliður 2 í stefnu sambærilegur við matslið 3 og svo framvegis. Af málatilbúnaði stefndu verður ekki annað ráðið en að tilvísun þeirra til einstakra númeraðra matsliða sé í samræmi við hvernig þeir eru merktir í matsgerð, sbr. það sem kemur fram hjá þeim í greinargerð um að þeir geri verulegar athugasemdir varðandi einstaka liði í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Segir meðal annars í greinargerð að matsliður 3 snúist um flísar á baðherbergi, matsliður 4 varði rakaskemmdir og matsliðir 5 og 8 snúi að svalahurð og útidyrahurð. Þetta er allt í samræmi við matsliðina í matsgerðinni. Þannig blasir við að tilvísun stefndu til matsliðar 9 í greinargerð varðar ætlaðan skort á aðgengi fyrir hreyfihamlaða innanhúss en ekki utanhúss enda segir í greinargerðinni varðandi þennan lið að athugasemdir um að íbúðin hafi ekki uppfyllt kröfur hafi ekki komið fram fyrr en um fimm árum eftir kaupsamning. Af þessu þykir ljóst að málsástæða stefndu um tómlæti var aðeins höfð uppi í greinargerð þeirra varðandi meintan skort á aðgengi fyrir hreyfihamlaða innanhúss, eða kröfulið 8 í stefnu. Verður ekki séð að í greinargerð stefndu sé sérstaklega fjallað um þann meinta galla sem snýr að aðgengi hreyfihamlaðra utanhúss. Eins og fram er komið byggir stefnandi kröfur sínar á því fyrst og fremst að umrædd fasteign hafi verið haldin göllum því hún hafi ekki uppfyllt þá kosti sem ætla mátti að stefnandi áskildi í kaupunum. Krefst hún fyrst og fremst skaðabóta úr hendi stefndu með hliðsjón af 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Verði ekki fallist á að skilyrði skaðabóta séu uppfyllt í öllum atriðum sé til vara byggt á reglum um afslátt af kaupverði hússins að tiltölu og vísar stefnandi í því sambandi til 1. mgr. 42. gr. fyrrgreindra laga. Byggir stefnandi þá kröfu á því að vegna umræddra galla hafi verðmæti fasteignarinnar verið minna en gert hafi verið ráð fyrir í kaupsamningi. Hér á eftir verður fjallað um einstaka liði í kröfugerð stefnanda eins og þeir eru settir fram í stefnu en fyrstu tíu liðina í kröfugerð sinni byggir stefnandi á matsgerð dómkvaddra matsmanna. 1. Sprungumyndun. Þessi kröfuliður stefnanda vegna sprungumyndunar í veggjum, lofti og gólfi er samtals að fjárhæð 509.380 krónur, sem sundurliðast svo í matsgerð: Í matsbeiðni voru matsmenn beðnir um mat á ástæðum sprungumyndunar í veggjum, lofti og gólfi í allri íbúðinni. Kemur fram í áliti matsmanna að styrkleiki steypu teljist fullnægjandi auk þess sem undirstaða hennar sé fullnægjandi. Þá sannreyndu matsmenn að stærð byggingarhluta og staðsetning væri í samræmi við burðarþolsteikningar. Þá var það niðurstaða matsmanna að ekkert sig væri merkjanlegt í gólfplötu og engra úrbóta væri þörf þar. Í niðurstöðum matsmanna kemur fram að þótt athugun þeirra væri ekki óyggjandi teldu þeir víst að engir festiteinar væru upp í loftið úr hlöðum milliveggjum og leggja þeir til að slíkt verði gert. Meta þeir kostnaðinn við þetta að fjárhæð 54.000 krónur. Af matsgerð verður ekkert ráðið á hverju þessi tillaga matsmanna um úrbætur byggist en skilja mátti matsmanninn Frey Jóhannesson þannig er hann gaf skýrslu fyrir dómi að þessi frágangur væri til fyrirmyndar og til aukins öryggis en slíks væri ekki krafist í byggingareglugerð. Þá kemur fram í matsgerðinni að ekki verði fullyrt með óyggjandi hætti að ekki hafi verið gengið frá hinum hlöðnu milliveggjum á þann hátt sem þeir leggja til. Hefur stefnandi ekki lagt fram haldbær gögn um að ekki hafi verið gengið frá tengingu milliveggja við loft á forsvaranlegan hátt og verður hún að bera hallann af því og því ósannað að íbúðin hafi verið haldin göllum að þessu leyti. Af matsgerð verður ráðið að matsmenn geri ráð fyrir að mála þurfi loft og steypta veggi vegna óhreininda sem verði við viðgerð hlöðnu veggjanna og tengingu þeirra við loftið. Gera þeir ráð fyrir kostnaði við að mála loft að fjárhæð 127.500 krónur og við að mála steypta veggi að fjárhæð 77.520 krónur. Þegar af þeirri ástæðu að ekki hefur verið sýnt fram á að frágangur hlaðinna milliveggja við loft sé óforsvaranlegur og úrbóta sé þörf verða stefndu ekki látnir bera ábyrgð á kostnaði sem hlýst af þeim framkvæmdum sem matsmenn leggja til. Þá er þess að geta að í handbók eiganda sem fylgdi með til stefnanda þegar hún keypti fasteignina kemur fram að kaupendur fái íbúðirnar afhentar með hvítri málningu. Eftir að búið hafi verið í íbúðunum í um tvö ár sé eðlilegt að mála þær aftur og megi þá gera ráð fyrir að allir veggir séu að mestu innþornaðir og að sprungumyndun verði ekki meiri. Þá er það niðurstaða matsmanna að sprungur í hlöðnum veggjum séu mun stærri og viðameiri en ásættanlegt sé og gera þeir ráð fyrir úrbótum samtals að fjárhæð 177.600 krónum (170.400+7.200), þar af vinnuliður 125.800 krónur. Hvað snertir flísalagt gólf í baðherbergi þá kemur fram í matsgerð að rétt sé að flísaleggja gólf í baðherbergi upp á nýtt þar sem hallinn á niðurfallinu sé ekki viðunandi. Leggja matsmenn mat á kostnað við lagfæringu þessa og kveða hann 72.760 krónur, þar af vinnuliður 53.040 krónur. Hefur þessu mati matsmanna ekki verið hnekkt og er það niðurstaða dómsins að frágangur hafi verið óviðunandi að því er varðar sprungur í hlöðnum veggjum og halla á baðgólfi. 2. Veggflísar á baðherbergi. Af matsgerð má ráða að sprungumyndun á flísalögðum vegg á baðherbergi sé óviðunandi og gera matsmenn ráð fyrir kostnaði að fjárhæð 49.500 krónur vegna endurnýjunar á veggflísum, þar af vinnuliður 42.000 krónur. Er það niðurstaða dómsins að hér sé um að ræða galla sem stefnandi á ekki að þurfa að sætta sig við. Þykir ekki breyta neinu um ábyrgð seljanda þótt stefndu hafi boðist til að lagfæra flísalögn á baði á árinu 2002 þegar ágreiningur var kominn upp milli aðila vegna meintra galla á fasteigninni og aðilar komnir með lögfræðinga í málið. 3. Sílanhúðun gaflveggjar. Í kröfugerð sinni gerir stefnandi kröfu vegna kostnaðar við sílanhúðun gaflveggjar sem matsmenn meta að fjárhæð 22.918 krónur. Í matsgerð segir að rakaúrfellingar séu í útvegg geymslu er snúi að gafli hússins og nái þar allt að 10-15 cm frá gólfi. Geti hér verið um að ræða leka frá efri hæð hússins, jafnvel þaki. Einnig geti verið um að ræða leka á steypuskilum. Þrátt fyrir ítarlega skoðun hafi matsmenn ekki fundið neinn augljósan lekastað en líklegast sé að leki komi frá fínum sprungum í gaflveggjum þótt ekki væru þær sýnilegar berum augum. Telja þeir nauðsynlegt að sílanbera gaflvegginn. Af matsgerð verður ekki með vissu ráðið af hvaða sökum umræddur leki stafi og þykir allsendis ósannað að hann stafi frá meintum sprungum á gaflvegg. Verður því ekki fallist á að fasteigninni sé áfátt að þessu leyti. 4. og 7. Hurðablöð Kröfur stefnanda varðandi kostnað við hurðablöð á svalahurð að fjárhæð 112.000 krónur, þar af vinnuliður 39.000 krónur og útidyrahurð að fjárhæð 32.446 krónur, þar af vinnuliður 11.307 krónur, byggjast jafnframt á mati hinna dómkvöddu matsmanna. Kemur fram hjá matsmönnum að svalahurð sé sigin og skökk í falsi og að útidyrahurð sé skökk í falsi. Séu rifur milli hurðar og karms beggja þessara hurða allt að 11 mm þar sem mest sé. Miðast úrbætur sem matsmenn leggja til við að endursmíða hurðarblað beggja hurðanna. Með mati hinna dómkvöddu matsmanna þykir sýnt að ekki hafi verið um að ræða fullnægjandi viðgerð á hurðunum á árinu 2001, svo sem stefndu halda fram og þykir ljóst að ástand hurðanna var óviðunandi þegar matið fór fram. Verður að gera þær kröfur að útidyrahurðir og svalahurðir fasteigna séu þannig útbúnar að þær haldi vatni og vindum í meira en fimm ár frá því að þær eru teknar í notkun. Verður því að fallast á það með stefnanda að fasteigninni hafi verið áfátt að þessu leyti. 5. Lamir og opin fög. Þá gerir stefnandi kröfur vegna kostnaðar við að skipta um lamir og stilla opin fög sem matsmenn meta að fjárhæð 107.200 krónur, þar af vinnuliður 73.600 krónur. Kemur fram hjá matsmönnum að bil milli opinna faga og gluggakarma og gluggapósta séu það stór að ekkert megi út af bera til þess að óþéttleiki myndist og þau fari að leka og vindþéttleiki verði óviðunandi. Þá hafi mæld bil einnig verið mjög mismunandi, allt frá 1-11 mm auk þess sem dæmi væru um að opið fag mislandaði um allt að 4 mm út fyrir gluggakarma og gluggapósta. Hafi verið notaðar svokallaðar viðnámslamir og sé mikilvægt að setja þær rétt upp þannig að opnanlega fagið falli þétt að á öllum hliðum. Telja matsmenn að taka verði niður öll opin fög, skipta um þéttilista og lamir sem ekki sé hægt að endurnýta. Síðan verði opnu fögin sett upp aftur á faglegan hátt. Af þessu verður ráðið að ekki hafi verið gengið frá opnanlegum fögum á forsvaranlegan hátt og er fasteigninni því áfátt að þessu leyti. 6. Gluggalistar. Í matsgerð kemur fram að stórt bil sé milli lóðréttra gluggalista og lista við neðanvert gluggafals. Sé það fyllt með kítti og sé útlitslega lýti á gluggunum enda þótt þetta sé ekki brot á byggingareglugerð eða komi að sök. Er það niðurstaða matsmanna að hæfilegur afsláttur vegna þessa útlitsgalla sé að fjárhæð 50.000 krónur. Er það niðurstaða dómsins að sýnt hafi verið fram á það með mati hinna dómkvöddu matsmanna að frágangur gluggalista hafi verið óviðunandi. 8. Aðgengi fyrir hreyfihamlaða innanhúss. Stefnandi gerir kröfur á hendur stefndu vegna skorts á aðgengi fyrir hreyfihamlaða innanhúss og byggir þá kröfu á mati hinna dómkvöddu matsmanna en þeir meta kostnað vegna hefts aðgengis vegna hurðabreidda að fjárhæð 250.000 krónur og afsláttar vegna endurgerðar á baðherbergi að fjárhæð 500.000 krónur. Niðurstaða matsgerðar byggist á beiðni um mat á því hvort frágangur á íbúð og hurðarstærðum sé eðlilegur og forsvaranlegur fyrir hreyfihamlaða. Er niðurstaðan því miðuð við hvað þurfi að gera til að íbúðin uppfylli kröfur fyrir hreyfihamlaða en matsmenn taka sérstaklega fram að þeir hafi hvergi séð í matsgögnum öðrum en teikningu arkitekts að íbúðin skuli uppfylla kröfur fyrir hreyfihamlaða. 9. Aðgengi fyrir hreyfihamlaða utanhúss. Stefnandi byggir á því að skortur sé á aðgengi fyrir hreyfihamlaða utanhúss og byggir á mati hinna dómkvöddu matsmanna um það en þeir meta hæfilegan afslátt af verði íbúðarinnar vegna þessa að fjárhæð 500.000 krónur. Samkvæmt byggingarreglugerð grein 203.1 skulu skábrautir fyrir umferð í hjólastól að jafnaði ekki vera brattari en 1:20. Matsmenn fundu út að kafli á bílastæði næst inngangi íbúðarinnar væri 1:8,7 og halli á gangstétt frá efri brún á kantsteini við götu og á móts við húshorn væri 1:9,8 en halli þaðan og á móts við útidyr íbúðar 1:27 eða minna. Samkvæmt því er halli á bílastæðum og gangstétt að húsi mun meiri en kröfur byggingarreglugerðar segja til um og er það mat matsmanna að vandséð sé hvernig bæta megi úr þeim ágalla nema með mjög kostnaðarsömum og óæskilegum aðgerðum. Þá sé óvíst að samþykki meðeigenda fengist vegna þessa. Að þessu virtu er það niðurstaða dómsins að við gerð bílastæðis og gangstétt að húsi hafi verið gengið á svig við fyrrgreint ákvæði byggingarreglugerðar og því sé fasteigninni ábótavant að þessu leyti. 10. og 11. Eldhúsinnrétting. Stefnandi gerir kröfur um 60.000 krónur vegna útlitsgalla á eldhúsinnréttingu en það er sú fjárhæð sem matsmenn meta hæfilegan afslátt vegna útlitsgalla hennar. Í matsbeiðni stefnanda varðandi þennan lið er þess farið á leit að matsmenn meti ástand eldhúsinnréttingar þar sem hún uppfylli ekki kröfur um sentimetrastærð í eldhúsi, úrbætur og kostnað við þær. Þá er þess farið á leit að metið verði hvort þessi meinti galli muni rýra verðmæti fasteignarinnar þar sem venjuleg eldhústæki passi ekki og það takmarki nýtingarmöguleika. Hinir dómkvöddu matsmenn komast að þeirri niðurstöðu að stærðir á skápum og borðplötu séu alvanalegar. Þá hafi botnplata undir ísskáp gefið sig undan þunga hans að framan og því þurfi að skipta um hana. Þá séu nokkrir útlitsgallar á spæni og kantlíming ekki alls staðar vönduð. Matsmenn meta kostnað viðgerðar vegna þessa að fjárhæð 25.000 krónur, þar af vinnuliður 14.000 krónur og telja hæfilegan afslátt vegna þessa að fjárhæð 60.000 krónur eins og áður segir. Lið nr. 11 í kröfugerð stefnanda, sem varðar nýjar skáphurðir og höldur í eldhúsinnréttingu samtals að fjárhæð 453.513 krónur, byggir stefnandi á tilboði frá Axis húsgögnum ehf. Framlagt tilboð sem stefnandi byggir ofangreindan kröfulið sinn á ber ekki með sér svo óyggjandi sé hvað nákvæmlega er verið að gera tilboð í en stefnandi kveður það vera tilboð í nýjar skápahurðir og höldur í eldhúsinnréttingu en af tilboðinu má ráða að það varði enn fremur skúffur. Þá verður ekki séð hvernig tilboð þetta snertir það álitaefni sem uppi er um meintan galla á eldhúsinnréttingunni. Hefur matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna ekki verið hnekkt að þessu leyti og er það niðurstaða dómsins að galli vegna eldhúsinnréttingar sé hæfilega metinn til verðs í mati hinna dómkvöddu matsmanna samtals að fjárhæð 85.000 krónur, þar af vinnuliður 14.000 krónur. Í matsbeiðni stefnanda var óskað mats á skemmdum á fataskápahurðum, úrbótum og kostnaði við þær og var niðurstaða matsmanna sú að hæfilegur afsláttur vegna útlitslýta væri að fjárhæð 50.000 krónur. Eins og málatilbúnaði stefnanda er háttað verður hins vegar ekki séð að gerð sé krafa á þeim grundvelli að skápahurðum hafi verið ábótavant. Stefnandi hefur ekki rökstutt með tilhlýðilegum hætti á hverju hún byggir kröfur sínar á hendur stefndu um greiðslu á útlögðum kostnaði við að afla gagna sem hún gerði einhliða og án samráðs við stefndu og ekki verður séð að hún byggi kröfur sínar á þeim gögnum. Þá telst kostnaður sem stafar beinlínis af máli sem og þóknun matsmanna til málskostnaðar, sbr. 1 mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því ekki fallist á að stefnandi geti átt kröfu til að fá útlagðan kostnað vegna matsgerða og teikninga endurgreiddan nema að því leyti sem tekið kann að verða tillit til slíks kostnaðar í ákvörðun um málskostnað. Krafa stefnanda um endurgreiðslu vegna dráttarvaxta og kostnaðar sem hún þurfti að greiða vegna innheimtu eftirstöðva kaupverðs er að fjárhæð 329.297 krónur. Fyrir liggur að stefnandi greiddi ekki eftirstöðvar kaupverðs á gjalddaga og ekki fyrr en seljandi hafði höfðað mál til innheimtu skuldarinnar, en greiðsluna innti hún af hendi 20. nóvember 2002. Matsgerð sú sem stefnandi byggir meginþorra krafna sinna á lá ekki fyrir fyrr en í júlí 2005. Á þeim tíma sem stefnandi greiddi vanskil vegna eftirstöðva kaupverðsins hafði hún ekki aflað viðhlítandi sönnunargagna um meintar gagnkröfur sínar og því verður ekki fallist á að hún geti krafið stefndu um endurgreiðslu þess kostnaðar sem af vanskilum hennar hlaust. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að íbúð sú sem um er fjallað í máli þessu hafi verið gölluð og hafa matsmenn metið þá galla sem fallist er á að hafi verið á fasteigninni samkvæmt framansögðu samtals að fjárhæð 1.186.506 krónur. Umrædd fasteignakaup fóru fram í mars 2000 eða fyrir gildistöku laga nr. 40/2002 um fasteignakaup sem gilda um samninga sem gerðir hafa verið eftir 1. júní 2002. Á þeim tíma sem umrædd fasteignakaup áttu sér stað voru ekki í gildi sérstök lög um fasteignakaup og fyrir gildistöku fasteignakaupalaganna var ákvæðum laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup jafnan beitt um fasteignakaup með lögjöfnum. Í 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 sagði að væri ákveðinn hlutur seldur og honum væri áfátt eða galli á honum mætti kaupandi rifta kaupunum eða heimta afslátt af kaupverði að tiltölu. Ef gallinn taldist óverulegur gat kaupandi ekki rift kaupunum nema seljandi hefði haft svik í frammi. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins gat kaupandi krafist skaðabóta ef keyptan hlut skorti einhverja þá kosti sem ætla mátti að áskildir væru eða það sem hlut væri áfátt hefði gerst fyrir vanrækslu seljanda eftir að kaup voru gerð eða seljandi hefði haft svik í frammi. Þegar allt framangreint er virt þykir umfang galla á íbúð stefnanda slíkt að áhrif hefði haft á kaupverð, ef vitneskja um þá hefði legið fyrir við samningsgerð. Verður að gera þá kröfu að ný íbúð sem auglýst er sem lúxusíbúð sé ekki haldin þeim annmörkum sem staðreynt hefur verið að hafi verið á henni. Þykir stefnandi því eiga rétt á afslætti samkvæmt meginreglu 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 vegna þessara galla. Við mat á fjárhæð afsláttarins þykir rétt að leggja til grundvallar mat hinna dómkvöddu matsmanna sem meta gallana ýmist miðað við kostnað við gera að við þá eða hæfilegan afslátt vegna þeirra. Eins og fram er komið hafa þeir gallar sem slegið hefur verið föstu að hafi verið á eigninni verið metnir samtals að fjárhæð 1.186.506 krónur. Í matsgerð er gerð grein fyrir því að í kostnaðartölum sé innifalinn virðisaukaskattur. Samkvæmt lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. bráðabirgðaákvæði sem sett var í lögin með 2. gr. laga nr. 10/2009 fæst 100% endurgreitt af virðisaukaskatti af vinnu við endurbætur eða viðhald íbúðarhúsnæðis á tímabilinu 1. mars 2009 til 1. janúar 2011. Inn í matsfjárhæðum sem varða kostnað við úrbætur eru vinnuliðir samtals að fjárhæð 358.747 krónur. Þykir rétt við mat á fjárhæð afsláttar að taka tillit til þessa og er það því niðurstaða málsins að stefnandi eigi rétt á afslætti af kaupverði eignarinnar sem nemur 1.115.909 krónum (1.186.506 - 70.597) með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en rétt þykir með vísan til 5. gr. laga nr. 38/2001 að upphafsdagur dráttarvaxta miðist við mánuð eftir að stefnandi setti fram kröfur sínar á grundvelli matsgerðarinnar. Óumdeilt er að stefnandi hefur staðið skil á kaupverði fasteignarinnar og á hún því rétt á að fá ofangreinda fjárhæð greidda úr hendi seljanda, stefnda JB Byggingafélags ehf. Kröfur stefnanda á hendur stefnda Bjarna Má, sem var byggingarstjóri fasteignarinnar, byggir hún á þeim rökum að hann sé samábyrgur seljanda á grundvelli 2. mgr. 32. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Að mati stefnanda sé ábyrgð hans rík þar sem stærstu matsliðirnir varði brot á byggingarreglugerð auk þess sem telja verði að umsjón hans á verkinu í heild leiði til sömu niðurstöðu. Stefndi Bjarni Már var ekki aðili að kaupsamningi stefnanda og stefnda JB Byggingarfélagi ehf. og verður hann þegar af þeirri ástæðu ekki dæmdur til að veita stefnanda afslátt af kaupverði fasteignarinnar. Stefndi Bjarni Már ber hins vegar sem byggingarstjóri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið þykir ekki annað komið fram en að umrædd fasteign hafi verið byggð í samræmi við þessi ákvæði að því undanskyldu að því hefur verið slegið föstu að fasteigninni hafi verið áfátt að því leyti að halli á bílastæði og lóð hafi verið mun meiri en kröfur byggingarreglugerðar segja til um. Í málinu liggja hins vegar ekki fyrir haldbær gögn um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni af þessum völdum þótt metinn hafi verið hæfilegur afsláttur af kaupverðinu vegna þessa. Verður hún að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Verður stefndi Bjarni Már því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi, JB Byggingafélag ehf., dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur, þar með talinn útlagður kostnaður vegna öflunar matsgerðar dómkvaddra matsmanna, en hlutdeild stefnda í þeim kostnaði þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Þá verður stefnandi dæmd til að greiða stefnda Bjarna Má Bjarnasyni 600.000 krónur í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti málið Páll Arnór Pálsson hrl. en af hálfu stefndu flutti málið Magnús Guðlaugsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni verkfræðingi og Gústaf Vífilssyni verkfræðingi. D Ó M S O R Ð Stefndi, JB byggingafélag ehf., greiði stefnanda, Ingunni Jónu Gísladóttur, 1.115.909 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 18. ágúst 2006 til greiðsludags. Stefndi, Bjarni Már Bjarnason, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndi, JB byggingafélag ehf., greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda, Bjarna Má Bjarnasyni, 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 1/2009
|
Brot gegn valdstjórninni
|
X var gefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að slá í tvígang með rörtöng til tveggja lögreglumanna sem höfðu afskipti af honum. Hæstiréttur hafnaði kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms, þar sem ekkert væri fram komið í málinu sem gæfi tilefni til þess að ómerkja héraðsdóminn. Var talið að í verknaði ákærða hefði falist hótun um líkamlegt ofbeldi gagnvart lögreglumönnum við skyldustörf. Framkoma hans yrði ekki afsökuð með því að afskipti lögreglumannanna af honum hefðu verið ólögmæt. Var X dæmdur í 4 mánaða skilorðsbundið fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. desember 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Til vara krefst hann sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Ákærða er gefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að slá í tvígang með rörtöng til tveggja lögreglumanna sem höfðu afskipti af honum. Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms byggir ákærði á því að mat héraðsdóms á vætti lögreglumannanna hafi verið rangt. Ljóst hafi verið í upphafi að niðurstaða málsins myndi ráðast af mati á sönnunargildi framburðar ákærða, sem neiti sök, og munnlegs framburðar lögreglumannanna, því hafi borið að hafa dóminn fjölskipaðan. Lýsing lögreglumannanna á háttsemi hans fái ekki staðist þegar aðstæður séu skoðaðar. Vísar hann þar til þess að aðgangur að kjallaraíbúð hans, þar sem hann var handtekinn, sé niður þröngar tröppur og útidyrnar séu lágar og mjóar og sýn takmörkuð úr tröppunum. Standist því ekki að hann hafi náð í rörtöngina og síðan slegið frá sér eins og hann er sakaður um. Dómarinn hafi ekki farið á vettvang til þess að kynna sér aðstæður. Loks telur hann að það að lögreglurannsóknin hafi í upphafi beinst að öðru sakarefni en broti því sem ákært var fyrir, bendi til þess að háttsemi hans hafi upphaflega ekki verið talin alvarleg. Allt þetta eigi að leiða til þess að dómurinn verði ómerktur. Í fjölmörgum málum ræðst niðurstaða af mati á sönnunargildi framburðar vitna án þess að ástæða sé talin vera til þess að hafa dóm fjölskipaðan. Það er meginregla að einn dómari fari með mál í héraði. Þágildandi ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1994, var heimildarákvæði, einkum til að gera það mögulegt að styrkja dóm ef mál er mjög umfangsmikið eða vandasamt. Slíkar aðstæður þykja ekki hafa verið fyrir hendi í þessu máli né aðrar ástæður er leiða kynnu til þess að dómur yrði fjölskipaður. Ekkert bendir til þess að líkur séu til að mat héraðsdóms á framburði ákærða og vitna hafi verið rangt. Enga mótsögn er að sjá í endurriti af skýrslum lögreglumannanna og lýsa þeir aðstæðum glögglega. Við mat á framburði vitna lítur dómari meðal annars til þess tíma er líður frá atburði til skýrslutöku hjá lögreglu. Lögreglurannsókn ber að hraða enda skiptir það af augljósum ástæðum máli að skýrslur séu teknar sem fyrst eftir að atburður á sér stað. Það varðar hins vegar ekki ómerkingu sakamáls þó að taka skýrslu dragist. Í því tilviki sem hér um ræðir liggur fyrir ítarleg frumskýrsla lögreglu og ákærði var yfirheyrður strax daginn eftir um atvikið en hann vildi ekki tjá sig. Ekki verður séð að ákærði hafi krafist þess í héraði að gengið yrði á vettvang og var ekki talið tilefni til þess. Þá hefur ákærði ekki lagt fram gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að aðstæður útiloki að hann hafi ógnað lögreglumönnunum. Lögreglumennirnir fóru á vettvang vegna beiðni um aðstoð þar sem ákærði var sagður ógna foreldrum sínum og ganga berserksgang, en barn var á heimili foreldra hans. Hafði lögregla því fullt tilefni til afskipta af ákærða. Það er þá sem hann fremur það brot sem hann er ákærður fyrir. Rök hans sem lúta að því að um tilefnislaus eða ólögleg afskipti lögreglu af honum hafi verið að ræða standast ekki og eðli málsins samkvæmt var annað tilefni til aðkomu lögreglu en sú háttsemi sem ákært er vegna. Er ekkert það fram komið í máli þessu sem gefur tilefni til þess að ómerkja héraðsdóminn og er þeirri kröfu ákærða hafnað. Svo sem að framan greinir voru lögreglumenn kvaddir á vettvang að gefnu tilefni. Í verknaðarlýsingu ákæru, að ákærði hafi hótað lögreglumönnum við skyldustörf með því að slá í tvígang til þeirra með rörtöng, felst eins og dómari umorðar það „hótun um líkamlegt ofbeldi gagnvart lögreglumönnunum við skyldustörf.“ Þessi framkoma ákærða verður ekki afsökuð með því að afskipti þeirra af honum hafi verið ólögmæt. Sakarferli ákærða er nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stóðst hann skilorð það sem honum var sett með dómi 27. febrúar 2003 vegna brots gegn valdstjórninni. Verður héraðsdómur því staðfestur um sakarmat, refsingu og sakarkostnað með vísan til forsendna hans og framangreindra raka. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Baldur Þór Egilsson, skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins 198.199 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 21. október sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 24. júlí 2008 á hendur Baldri Þór Egilssyni, kt. ...., Melgerði 1, Reykjavík, fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa laugardaginn 30. júní 2007, í anddyri kjallaraíbúðar á heimili sínu, hótað lögreglumönnunum Eiríki Stefáni Einarssyni og Magnúsi Ragnarssyni, sem þar voru að sinna skyldustörfum, en ákærði sló í tvígang til lögreglumannanna með rörtöng. Var háttsemin til þess fallin að vekja með lögreglumönnunum ótta um líf sitt og heilbrigði. Þetta er talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 82/1998 og lög nr. 101/1976. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði lagður á ríkissjóð. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá laugardeginum 30. júní 2007 kl. 23.17 var lögregla á þeim tíma kvödd að Melgerði 1 í Reykjavík, en borist hafði tilkynning þess efnis að ungur maður gengi berseksgang á heimili móður sinnar. Fóru lögreglumennirnir Eiríkur Stefán Einarsson og Magnús Ragnarsson á vettvang. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst tilkynning er lögreglumenn voru á leið á vettvang þess efnis að maðurinn væri vopnaður rörbút eða rörtöng og að hann væri að ógna heimilisfólki með vopninu. Fram kemur að móðir mannsins hafi tekið á móti lögreglu og tjáð lögreglumönnum að Baldur Þór Egilsson, ákærði í máli þessu, hafi ógnað sér, föður sínum og barnabarni með rörtöng og gengið berseksgang í íbúð hennar og valdið þar skemmdum á hurð og innanstokksmunum. Væri ákærði í annarlegu ástandi, ölvaður og mjög æstur. Væri ekki útilokað að hann væri undir áhrifum fíkniefna. Samkvæmt lögregluskýrslu fóru lögreglumenn að dyrum kjallaraíbúðar og knúðu dyra. Fram kemur að ekki hafi neitt svar borist en mikill hávaði borist innan úr íbúðinni. Reynt hafi verið að kalla í gegnum útidyr til ákærða en hann engu svarað. Dyr að íbúðinni hafi verið læstar. Lögreglumenn hafi ákveðið að bíða eftir aðstoð fleiri lögreglumanna í ljósi þess að ákærði væri hugsanlega vopnaður. Í því hafi ákærði svipt upp útidyrahurð að íbúðinni og staðið í dyragættinni. Hafi hann öskrað á lögreglumenn að hafa sig á brott og verið mjög ógnandi í framkomu. Hafi hann virst vera í annarlegu ástandi. Hafi lögreglumenn tekið eftir því að rörtöng hafi legið á borði fyrir innan dyrnar. Hafi ákærði verið beðinn um að róa sig niður og ræða við lögreglumenn. Hafi ákærði orðið æstari við það og stigið eitt skref inn í íbúðina og tekið upp rörtöngina. Hafi hann því næst snúið sér að lögreglumönnum. Eiríkur Stefán hafi þá tekið upp úðavopn sitt og kylfu og Magnús gert það sama. Hafi ákærða verið skipað að leggja frá sér töngina. Hafi ákærði ekki sinnt því heldur stigið skrefi nær Eiríki og reitt töngina til höggs. Hafi Eiríkur þá beitt úðavopni sínu og úðað tvisvar sinnum í andlit ákærða. Hafi úðinn virkað í síðara skiptið og virst sem ákærði hafi blindast af úðanum. Hafi hann lokað augunum og hneigt höfuð sitt niður. Við það hafi hann hörfað inn í íbúðina en ekki sleppt tönginni. Hafi hann slegið með henni í kringum sig. Hafi lögreglumenn náð að víkja sér undan höggunum en sætt lagi og náð að afvopna ákærða. Erfiðlega hafi gengið að taka ákærða lögreglutökum þar sem ákærði hafi veitt kröftuga mótspyrnu. Hafi átökin borist inn í íbúðina þar sem ákærði hafi loks verið yfirbugaður og settur í handjárn. Skömmu síðar hafi áhafnir annarra lögreglubifreiða komið á vettvang. Hafi ákærði verið fluttur á slysadeild þar sem piparúði hafi verið skolaður úr andliti hans. Að því loknu hafi hann verið fluttur á lögreglustöð þar sem varðstjóri hafi tekið ákvörðun um að vista hann sökum ölvunar. Rörtöngin hafi verið haldlögð, en hún hafi verið 43 cm að lengd og 2,5 til 3 kg að þyngd. Er ljósmynd af tönginni á meðal rannsóknargagna málsins. Tekin var skýrsla af ákærða næsta dag eftir vist í fangageymslu. Kvaðst ákærði kjósa að tjá sig ekki um atburði. Fyrir dómi við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið á heimili sínu er lögregla hafi knúið dyra. Hafi hann verið með rörtöng í hendi en hann hafi verið að gera við vegna leka frá garðslöngu. Um leið og hann hafi opnað útidyrnar hafi hann fengið piparúða í andlitið og verið handtekinn í framhaldinu. Hafi lögreglumenn ekkert sagt við ákærða áður en þeir hafi úðað í andlit hans. Foreldrar ákærða byggju á hæðinni fyrir ofan ákærða. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn. Ekki kvaðst ákærði hafa ögrað lögreglu á neinn hátt. Þá hafi hann ekki sveiflað rörtönginni í kringum sig. Rangt væri sem fram kæmi í frumskýrslu lögreglu að ákærði hafi gengið berseksgang og valdið skemmtum á eignum foreldra sinna. Þá hafi hann ekki notað töngina til að ógna foreldrum sínum. Fyrir dóminn komu lögreglumennirnir Eiríkur Stefán Einarsson og Magnús Ragnarsson. Var framburður þeirra samhljóða því sem fram kemur í frumskýrslu lögreglu og áður var rakið. Eiríkur Stefán bar að lögreglumennirnir hafi ákveðið að bíða eftir aðstoð annarra lögreglumanna þar sem borist hafi upplýsingar þess efnis að ákærði væri með rörtöng sér við hlið. Er ákærði hafi opnað útidyrnar hafi hann verið viti sínu fjær af bræði. Rörtöngin hafi verið á borði fyrir aftan ákærða. Hafi lögreglumenn reynt að róa ákærða niður. Það hafi ekki tekist og ákærði stigið skref inn í íbúðina og náð í töngina. Hafi hann hafið töngina á loft og í axlarhæð. Þá hafi Eiríkur gefið ákærða fyrirmæli um að leggja töngina frá sér. Í beinu framhaldi hafi ákærði lyft tönginni ofar. Hafi Eiríkur þá sprautað með úða í andlit ákærða og ákærði þá sveiflað tönginni í kringum sig. Ragnar hafi staðið fyrir aftan Eirík þegar þetta hafi verið. Hafi Eiríkur úðað aftur og úðinn í það sinnið virkað. Hafi ákærði verið afvopnaður í kjölfarið eftir mikil átök. Lögreglumenn hafi verið í lögreglubúningi umrætt sinn. Kvaðst Eiríkur hafa upplifað mikla ógn af ákærða með rörtöngina og högg með slíkri töng getað reynst lögreglumönnunum banvænt. Hafi enginn vafi verið í huga Eiríks að ákærði hafi ætlað að nota töngina gegn lögreglumönnunum. Framburður Magnúsar Ragnarssonar var nokkuð á sama veg. Kvaðst Magnús hafa verið fyrir aftan Eirík og ofar í stiga sem hafi legið niður að kjallaraíbúðinni. Hafi hann ekki séð inn í íbúðina með sama hætti og Eiríkur. Samt sem áður hafi hann haft góða yfirsýn yfir útidyrnar. Eftir að lögreglumenn hafi bankað hafi ákærði skyndilega opnað hurðina. Hafi ákærði litast um í kringum sig. Hafi hann þá ekki verið með rörtöng í hendi. Hafi Magnús séð ákærða stökkva aftur inn í íbúðina og í framhaldi af því séð Eirík grípa til varnarúðans. Hafi Magnús þá grunað ákærði ætlaði að grípa til einhvers. Eiríkur hafi sprautað einu sinni á ákærða. Hafi Eiríkur þá séð að ákærði var með rörtöng í hendi reidda til höggs. Hafi hann reynt að sveifla henni. Hafi Eiríkur síðan sprautað aftur og ákærði þá sveiflað rörtöng í kringum sig. Hafi lögreglumennirnir verið búnir að skipa ákærða að sleppa tönginni og leggjast niður. Hafi hann ekki brugðist við því. Eftir síðari úðann hafi tekist að yfirbuga ákærða. Hafi það tekið talsverðan tíma þar sem ákærði hafi veitt mikla mótspyrnu. Magnús kvaðst þess fullviss að ákærði hafi ekki verið með rörtöng í hendi þegar hann hafi opnað útidyrnar. Hafi lögreglumenn fundist sér ógnað með tönginni. Hefði ástandið getað orðið alvarlegt ef lögreglumenn hefðu ekki verið með varnarúðann. Allt hafi gerst mjög hratt. Niðurstaða: Ákærði neitar sök. Er frásögn hans af atvikum á þann veg að lögreglumenn hafi sprautað úða framan í ákærða um leið og ákærði hafi opnað dyr að íbúð sinni. Í framhaldi hafi lögreglumennirnir umsvifalaust ráðist á ákærða og handtekið hann. Ákærði hafi verið með rörtöng í hendi er hann hafi opnað dyrnar þar sem hann hafi verið að gera við í íbúðinni. Hafi hann ekki ógnað lögreglumönnunum með tönginni eða gefið þeim tilefni til athafna sinna. Framburður lögreglumannanna Eiríks Stefáns Einarssonar og Magnúsar Ragnarssonar er á einn veg um að ákærði hafi ekki verið með rörtöngina í hendi er hann hafi opnað dyrnar. Eiríkur Stefán hefur borið að ákærði hafi fyrst er hann hafi orðið þess áskynja hverjir væru þar komnir náð í töngina og reitt hana til höggs. Magnús hefur fullyrt að ákærði hafi ekki verið með rörtöngina í hendi er hann hafi opnað dyrnar en bakkað inn og verið kominn með hana í hendi í framhaldinu. Lögreglumennirnir fullyrða að ákærði hafi ekki sinnt fyrirmælum lögreglu um að leggja frá sér töngina og gert sig reiðubúinn til að slá lögreglumennina. Hafi varnarúða verið sprautað framan í ákærða til að yfirbuga hann. Mikil raunveruleg ógn hafi stafað af ákærða. Þegar samhljóða framburður lögreglumannanna tveggja er virtur er að mati dómsins komin fram lögfull sönnun um að ákærði hafi umrætt sinn gagngert náð í rörtöng til að ógna lögreglumönnunum með. Hafi hann lyft henni upp og gert sig líklegan til að slá lögreglumenn með henni. Í því framferði ákærða fólst hótun um líkamlegt ofbeldi gagnvart lögreglumönnunum við skyldustörf, en þá hótun tóku þeir alvarlega. Er hér um að ræða brot gegn valdstjórninni og verður ákærði því sakfelldur samkvæmt ákæru. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði er fæddur í apríl 1982. Hann á að baki sakaferil allt frá árinu 1999. Hefur hann fjórum sinnum verið dæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Þá hefur hann þrisvar sinnum gengist undir sáttir fyrir brot gegn umferðarlögum. Einn framangreindra dóma er vegna brota ákærða gegn 1. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940 en sá dómur var kveðinn upp 27. febrúar 2003. Var ákærði þá dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi. Framganga ákærða greint sinn var stórhættuleg, en hann hefði getað valdið lögreglumönnunum miklum skaða hefði hann náð að slá þá með rörtönginni. Stóð þeim mikil ógn af ákærða. Með hliðsjón af þessu verður ákærði dæmdur í 4 mánaða fangelsi, sem heimilt þykir að skilorðsbinda með þeim hætti er í dómsorði greinir. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns með þeim hætti er í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Kolbrúnu Benediktsdóttur fulltrúa ríkissaksóknara. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Baldur Þór Egilsson, sæti fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 97.608 krónur.
|
Mál nr. 227/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. júní 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að beitt verði vægari úrræðum en gæsluvarðhaldi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að rannsókn málsins sé ekki lokið. Auglýst hafi verið eftir vitnum sem kunni að hafa séð til ferða ætlaðs brotaþola, enn sé verið að vinna að tæknirannsóknum og meðal annars hafi verið tekin sýni til DNA rannsókna. Þá segir í greinargerð sóknaraðila: „Kærði er undir rökstuddum grun um að hafa notfært sér aðstöðu sína þar sem hann er dyravörður á veitingastað til þess að leiða ósjálfbjarga gest staðarins sakir ölvunar í bifreið sína þar sem hann nauðgaði henni og er grunur um að hann hafi kallað bróður sinn til sem einnig hafi nauðgað stúlkunni.“ Varnaraðili og bróðir hans hafa báðir sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Bróðir varnaraðila mun nú ekki lengur sitja í gæsluvarðhaldi. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 má setja mann í gæsluvarðhald ef fram er kominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og að ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins. Krafa sóknaraðila nú um áframhaldandi gæsluvarðhald er hinn bóginn reist á 2. mgr. 95. gr. laganna, en þar eru þau skilyrði sett að fram sé kominn „sterkur grunur“ um að maður hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Rannsókn málsins stendur ennþá yfir og verður ekki fallist á að nú sé fyrir hendi annað og meira en „rökstuddur grunur“ um að varnaraðili hafi gerst sekur um það afbrot sem til rannsóknar er, sbr. tilgreind orð sóknaraðila í greinargerð til Hæstaréttar. Telst varnaraðili ekki hafa fært fyrir því viðhlítandi rök og uppfyllt sé það skilyrði 2. mgr. 95. gr. um að fram sé kominn „sterkur grunur“ um að varnaraðili hafi framið umrætt afbrot. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki efni til að verða við kröfu hans og ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 429/2016
|
Kærumál Sakarefni Gerðardómur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M gegn LS ehf. og A hf. var að hluta vísað frá dómi. Í málinu krafðist M þess að LS ehf. yrði gert að greiða honum nánar tilgreinda fjárhæð á grundvelli kaupréttarsamnings sem hann hafði gert við félagið og kvað á um hlutdeild hans í söluandvirði dótturfélags LS ehf. Sala dótturfélagsins hafði verið samþykkt á hluthafafundi LS ehf. með atkvæðum A hf., sem átti meirihluta í LS ehf. Þá hafði hann jafnframt uppi skaðabótakröfu á hendur LS ehf. og A hf. í sameiningu á þeim grundvelli að söluverð dótturfélagsins hefði verið langt undir markaðsvirði. LS ehf. og A hf. kröfðust frávísunar málsins á þeirri forsendu að M hefði með samhljóða ákvæðum í kaupréttar- og hluthafasamningi samið um að ágreiningurinn ætti undir gerðardóm. Talið var að gerðardómsákvæði framangreindra samninga uppfylltu áskilnað laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Þá fælu ákvæðin ekki aðeins í sér heimild, heldur skyldu til þess að leita úrlausnar gerðardóms um ágreining sem samningarnir tækju til. M hefði skuldbundið sig gagnvart A hf. til að leysa úr ágreiningnum fyrir gerðardómi með kaupréttarsamningnum og yfirlýsingu í þeim samningi um að virða ákvæði hluthafasamkomulagsins. Var talið að ágreiningur málsins félli samkvæmt efni sínu undir gerðarsamningana og var ekki tekið undir sjónarmið M um að samningsforsendur aðila hefðu brostið eða víkja bæri gerðardómsákvæðum til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Loks var ekki talið að gerðardómsmeðferðin kæmi í veg fyrir að M gæti aflað sönnunargagna í málinu. Samkvæmt þessu, svo og dómum Hæstaréttar í málum nr. 246 og 247/2016, átti ágreiningur aðila undir lögsögu gerðardóms og var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að vísa kröfum M frá dómi.
|
DómarHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 3. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2016, þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðilum var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðlagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefsthann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í málinu liggur fyrir afritkaupréttarsamnings sem sóknaraðili mun hafa gert við varnaraðilann LS RetailHolding ehf. 21. október 2010. Í grein 1.6. samningsins sagði að í viðauka með honum fylgdihluthafasamningur og hafi sóknaraðili kynnt sér vandlega efni samningsins ogfallist á skilmála hans. Af kaupréttarsamningnum má ráða að varnaraðilinn ALMChf. var aðili að greinum 4.1.1., 4.2. og 4.3. og er samningurinn undirritaðiraf hálfu varnaraðilans því til staðfestingar. Sóknaraðili fékk útgefna réttarstefnuí máli þessu 14. september 2015. Um skaðabótakröfu þá, er sóknaraðili hefuruppi á hendur varnaraðilum sameiginlega, segir í stefnunni að hún sé meðalannars á því byggð að við sölu á LS Retail ehf. hafi varnaraðilar verið bundniraf orðalaginu velheppnuð sala (e. successful) í áðurnefndri grein 4.2. í kaupréttarsamningnumog að verð félagsins skyldi ávallt endurspegla það verð sem félagið yrði selt átil þriðja aðila á raunverulegu markaðsverði (e. arms length basis). Vísarsóknaraðili í því sambandi nánar til greinar 4 og 5 í hluthafasamningnum. Tilfrekari skýringar á skaðabótakröfu sinni vísar sóknaraðili til þess að bæði íkaupréttarsamningnum og hluthafasamningnum komi skýrt fram að öll viðskiptiskyldu miðast við samninga við óskylda aðila. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðilihagað málatilbúnaði sínum á þann veg að við úrlausn skaðabótakröfu hans áhendur varnaraðilanum ALMC hf. reynir bæði á túlkun greinar 4.2. í kaupréttarsamningnum,sem sá varnaraðili er aðili að eins og áður greinir, og túlkunhluthafasamningsins, sem óumdeilt er að fyrrgreindur varnaraðili er aðili að. Svosem rakið er í dómum Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2016 í málum nr.E-2785/2015 og E-3170/2015, sem staðfestir voru með dómum Hæstaréttar 6. maí2016 í málum nr. 246 og 247/2016, á ágreiningur sem rekja má til réttinda ogskyldna aðila samkvæmt kaupréttarsamningnum og hluthafasamningnum undir lögsögugerðardóms samkvæmt nánari ákvæðum samninganna þar um. Að þessu gættu, en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Magnús S. Norðdahl,greiði varnaraðilum, ALMC hf. og LS Retail Holding ehf., hvorum um sig,150.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20.maí 2016. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar 11. maí sl., er höfðað með réttarstefnu áritaðri um birtingu 17.september 2015 og þingfest 29. september sama ár. Stefnandi er Magnús Norðdahl,kt. [...], Bröttutungu 2, Kópavogi. Stefndu eru LS Retail Holding ehf., kt. [...],Borgartúni 25, Reykjavík og stjórnarformaður þess félags, Brynjar ÞórHreinsson, kt. [...], ALMC hf. kt. [...], Borgartúni 25, Reykjavík ogstjórnarformaður þess félags, Christopher M. Perrin, kt. [...]. I Stefnandi krefst þess aðstaðfest verði með dómi kyrrsetningargerð Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinunr. K-16/2005 sem fór fram þann 7. september 2015 í innstæðu á bankareikningistefnda LS Retail Holding ehf., kt. [...] í Íslandsbanka nr. 0515-38-711909fyrir allt að fjárhæð 2.085.422 evra og 19.100 kr. til tryggingar eftirfarandikröfum: 430.580 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 11. júní 2015 til greiðsludags, 1.654.842 evrurmeð vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 27. apríl 2015til 14. september 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 14. september 2015 til greiðsludags, og kr. 19.100með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001frá 14. september 2015 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi LSRetail Holding ehf. verði dæmt til að greiða stefnanda 430.158 evrur meðdráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá11. júní 2015 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefnduverði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 1.654.842 evrur með vöxtumsamkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015til 14. september 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 14. september 2015 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefnduverði in solidum dæmd til að greiða stefnanda allan málskostnað samkvæmtmálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins aukvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndukrefjast þess að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi og stefndu verðidæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að skaðlausu. Stefndu hafa skilað greinargerðum þar semeinvörðungu er höfð uppi krafa um frávísun málsins frá dómi svo sem heimilt ersamkvæmt lokamálslið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 7. gr. laga nr.78/2015. Málið var tekið til úrskurðar að loknum málflutningi um þær kröfurþann 8. febrúar sl. Vegna forfalla dómara reyndist ekki unnt að kveða uppúrskurð innan lögbundins frests og var málið því endurflutt þann 11. maí sl. ogtekið til úrskurðar að nýju að því loknu. II Stefnandi var ráðinn framkvæmdastjórifélagsins LS Retail ehf., dótturfélags stefnda LS Retail Holding ehf., síðlaárs 2010. Við ráðninguna gerði hann samning við LS Retail Holding um kauprétt ímóðurfélaginu. Á svipuðum tíma var 16 öðrum stjórnendum hjá LS Retail veriðveittur kaupréttur, þar á meðal Aðalsteini Valdimarssyni, stjórnarformanni LSRetail. Um ári áður en stefnandi kom til starfa hjá LS Retail hafði stefndiALMC, áður Straumur-Burðarás Fjárfestingarbanki, tekið við eignarhaldifélagsins og stofnaði sérstakt félag, LS Retail Holding ehf., utan umeignarhaldið. Í samþykktum eignarhaldsfélagsins er kveðið á um að tilgangurþess sé eignarhald, meðferð og sala hluta í LS Retail ehf. sem sé eina eignþess. Stefndi ALMC hf. átti allt hlutafé í stefnda LS Retail Holding fram til lokaárs 2013 þegar Aðalsteinn Valdimarsson innleyst 6,9% af 7,5% kauprétti sínum áhlutum í félaginu samkvæmt kaupréttarsamningi sínum, sem hann framseldi samadag til Vita ehf., sem er einkahlutfélag að fullu í eigu Aðalsteins. Kaupréttarsamningur stefnanda ergerður 21. október 2010. Samkvæmt 3. kafla samningsins átti stefnandi rétt á aðkaupa hluti í LS Retail Holding að nafnverði 10.000 kr., sem samsvari 1% afhlutafé félagsins. Í kaflanum er nánar gerð grein fyrir skilyrðum og kjörumkaupréttarins og mögulegum rétti til frekari kaupréttar að uppfylltum tilteknumskilyrðum. Kaupréttartímabilið var frá 1. mars til 30. apríl 2015. Í 1. kafla samningsins,inngangskafla, segir m.a. að markmið allra samningsaðila sé að seljadótturfélagið innan fimm ára og jafnframt að það sé vilji til að umbunastefnanda ef virði félagsins aukist á þeim tíma. Þá skuldbindur stefnandi sigskv. grein 5.3 til að aðstoða við sölu dótturfélagsins og er því nánar lýsthvað í þeirri skyldu felst. Þá er í inngangskaflanum vísað til viðauka 1 við samninginn, sem erhluthafasamningur milli stefnda ALMC og lykilstarfsmanna dótturfélagsins, þ.e.LS Retail, sem nýtt hafa sér kauprétt í félaginu. Segir í grein 1.6 aðkaupréttarhafi hafi kynnt sér og fallist á skilmála hans. Jafnframt er tekiðfram í grein grein 1.7 að við skýringar á kaupréttarsamningnum sé nauðsynlegtað líta til þess sem fram komi í inngangskaflanum, m.a. framangreindshluthafasamnings. Samningurinn er gerður á ensku.Í 11. gr. samningsins er svohljóðandi ákvæði um úrlausn ágreiningsmála: „Thisagreement shall be governed by the laws of Iceland. If a dispute arisesrelating to this agreement, its interpretation, individual articles or othermatters which relate to the interaction between the parties to this agreement relatingto their holding of shares or call options in the Company, the parties agree toattempt to settle such disputes in good faith. If such settlement cannot bereached, each party can submit such a dispute to arbitration. If a party wishesto submit a dispute to arbitration, he shall notify the disputing party inwriting. The matter shall be decided by one (1) arbitrator who shall fulfil theconditions to be appointed as a Supreme Court judge. If the disputing partiescannot agree on an arbitrator, he shall be appointed by the chairman of theReykjavik district court. The arbitration shall otherwise be in accordance withAct no. 53/1989 on contractual arbitrations. The parties to this agreementirrevocably accept the sole jurisdiction of the arbitration and wave theirrights to access to general courts.“ Í þýðingu löggilts skjalaþýðandaer ákvæðið svohljóðandi: „Samningur þessi lýtur íslenskum lögum. Komi upp deila er tengist samningnum, túlkunhans eða einstakra ákvæða hans eða samskiptum aðilanna varðandi eignarhald áhlutum eða kauprétt í félaginu, eru aðilar sammála um að leitast við að leysaþann ágreining í góðri trú. Takist það ekki getur hvor aðili lagt deiluna ígerð. Vilji aðili gera svo skal hann tilkynna það deiluaðilanum skriflega. Úrdeilunni skal skorið af einum (1) gerðarmanni sem fullnægja skal skilyrðum tilað vera skipaður Hæstaréttardómari. Getideiluaðilar ekki komið sér saman um gerðarmann skal hann skipaður af dómstjóraHéraðsdóms Reykjavíkur. Að öðru leyti skal gerð fara fram samkvæmt lögum nr.53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Aðilar að samningi þessum fallast hér meðóafturkallanlega á að gerðardómur eigi einn dómsvald, og afsala sér rétti sínumtil að leita til almennra dómstóla.“ Samningurinn var undirritaður afstefnanda og stefnda LSRH auk þess sem stefndi ALMC hf. undirritar samninginn„með tilliti til ákvæða 4.1.1, 4.2 og 4.3“ eins og segir í samningnum. Kaupréttarsamningnum var breyttmeð samningi 21. desember 2012 og 22. desember 2014. Í fyrri samningnum erukaupréttur stefnanda hækkaður í 30.000 kr. nafnverð hluta, eða sem svarar til3% af hlutum í seljanda og felld niður heimild til kaupa á viðabótarhluta semkveðið var á um í upphaflegum samningi. Með síðari samningnum varkaupréttartímabilinu lengt til 30. apríl 2016. Stefnandi kveðst hafa unniðötullega að því að reyna að selja dótturfélagið á sem hæstu verði. Segir hanngengi fyrirtækisins hafi vaxið mikið á liðnum árum og fleiri en einn aðiliverulegan áhuga á að kaupa félagið. Síðari hluta árs 2014 og í byrjun árs 2015hafi borist þrjú tilboð í félagið, þar sem kaupverð hafi verið á bilinu 25 til37,5 milljónir evra, og verðmat stjórnarmanns í dótturfélaginu hafi sýnt aðvermæti þess gæti verið allt að 89,5 milljónir evra. Í málinu liggja fyrir gögnfrá samningaviðræðum við ýmsa aðila sem sýnt höfðu áhuga á kaupum. Þrátt fyrirmikinn áhuga kaupenda á félaginu segir stefnandi að svo hafi farið að stjórndótturfélagsins hafi slitið viðræðum við félagið Vector Capital, í lok febrúar2015, með því að neita því um tveggja vikna frest til að ljúka skoðun áfélaginu. Að sögn stefnanda hafi samningaviðræður við það félag verið álokastigi en það sé félagið sem hæst verð hafði boðið. Stefnandi kveðst síðanhafa fengið upplýsingar um það í byrjun apríl að LS Retail hefði verið selt tilAnchorage Capital fyrir 17,6 milljónir evra. Hann sjálfur hafi ekki komið aðþeirri sölu, ef frá sé talin kynning sem hann hélt fyrir kaupandann og annanmögulegan tilboðsgjafa í London þann 30. mars sama ár. Á hluthafafundi LS Retail Holdingþann 27. apríl sl. var samþykkt tilboð um kaup á LS Retail fyrir 17.638.600evrur til Anchorage Capital Group eða heimilaðs framsalshafa. Kaupin vorusamþykkt með atkvæðum ALMC hf., sem átti 93,1% hlut í félaginu gegn hörðummótmælum Vita ehf. sem átti 6,9% hlut í félaginu, en hann taldi kaupverðið veramun lægra en það sem hægt hefði verið að fá fyrir félagið. Í hlutaskrá LSRetail ehf., hefur Hoxton (Lux) S.à r.l. nú verið skráður eigandi allra hluta ífélaginu og dagsetning eigendaskipta er sögð vera 5. júní 2015. Í grein 4.2 í framangreindumkaupréttarsamningi er kveðið á um það að ef stefndi LS Retail Holding seljihlut sinn í dótturfélagi sínu, eða ef ALMC selji hluti hluti sína í meðstefndaskuli greiða kaupréttarhafa hlutfallslega fyrir gildan kauprétt sem þegar séfallin til miðað við mismun á söluverði og áætluðu verðmæti hlutanna skv. grein3.4 samningsins, svo sem nánar er gerð grein fyrir nefndum ákvæðum samningsins.Þann 11. júní sl. sendi stefndi LSRH stefnanda drög að samningi um uppgjör ákaupréttargreiðslum. Bauðst hann til að greiða stefnanda eingreiðslu að fjárhæð426.422 evrur, í stað þess að kaupréttarhafi innleysti kauprétt sinn.Uppgjörsfjárhæðin tók mið af söluverði dótturfélagsins til Anchorage aðfrádregnum kostnaði við söluna og var í samningsdrögunum kveðið á um það aðgreiðslan væri heildar- og lokagreiðsla á skuldbindingum LSRH til stefnandavegna kaupréttarsamningsins. Stefnandi kveðst ekki hafa getað fallist á að takavið greiðslunni sem fullnaðargreiðslu, svo sem stefndi hafi gert ófrávíkjanlegakröfu um og því hafi greiðsla ekki enn farið fram. Krafa stefnandi í máli þessuum greiðslu 430.158 evra úr hendi stefnda LS Retail Holding er byggð á þessumákvæðum kaupréttarsamningsins. Auk þess krefst stefnandi greiðslu 1.654.842evra óskipt úr hendi stefndu. Byggir hann þá kröfu á því að hann eigi rétti tilskaðabóta úr hendi stefndu þar sem dótturfélagið hafi verið selt á verði semhafi verið langt undir markaðsverði og vísar í því efni til þess að legið hafifyrir tilboð í félagið upp á 37,5 milljónir evra og allar líkur hafi verið á aðverðið færi hækkandi, í ljósi uppgangs fyrirtækisins á árinu 2015. Stefnandikveðst byggja fjárhæð skaðabótakröfu sinnar á væntu markaðsverðmæti LS Retailþann 27. apríl 2015 sem hafi verið 72.800.000 evrur, samkvæmt mati óháðslöggilts endurskoðanda, sem lögð hafi verið fram í málinu. Í stefnu áskilurstefnandi sér rétt til að óska eftir dómkvöddu mati verði það verðmat véfengt. Stefndumótmæla málsástæðum og lagarökum stefnanda, sérstaklega þeim sem lúta aðstaðhæfingum um að dótturfélagið hafi verið selt á verði sem hafi verið undirmarkaðsverði og staðhæfa m.a. að tilboð kaupenda hafi verið eina óskilyrtakauptilboðið sem borist hafi í félagið. Þann7. september sl. féllst sýslumaðurinn í Reykjavík á kröfu stefnanda umkyrrsetningu eigna stefnda LS Retail Holding ehf. sbr. kyrrsetningargerð nr.K-16/2015. Kyrrsett var innistæða á reikningi félagsins nr. 0515-38-711909 aðfjárhæð 2.088.000 evrur og 19.100 krónur. Í máli þessu er krafist staðfestingarkyrrsetningarinnar auk þess sem stefndu eru krafðir um greiðslu krafna semkyrrsetningunni er ætlað að tryggja og að framan hefur verið lýst. III Svosem áður greinir krefjast stefndu frávísunar málsins frá dómi. Byggja stefndufrávísunarkröfu sína í fyrsta lagi á því á að mál þetta eigi ekki undir almennadómstóla þar sem stefnandi hafi með bindandi hætti skuldbundið sig til að leysaúr ágreiningi málsins fyrir gerðardómi. Vísa þeir í því efni til ákvæða 11. gr.kaupréttarsamningsins frá 21. október 2010, en efni greinarinnar er rakið aðframan. Ágreiningsefni þessa máls lúti að kauprétti stefnanda á hlutum ístefnda LS Retail Holding og túlkun ákvæði kaupréttarsamningsins og taki 11.gr. kaupréttarsamningsins einmitt til slíks ágreinings. Þá vísar stefndi ALMChf. einnig til samhljóða ákvæðis í 9. gr. hluthafasamkomulagsins, sem erfylgiskjal með kaupréttarsamningnum. Stefnandi sé bundin af ákvæðum þessarasamninga og beri því með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 1. gr. sömu laga, og 1. og2. gr. og 1. mgr. 3. gr. laga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma, aðvísa máli þessu frá dómi í heild sinni. Mótmæla stefndu því sem stefnandi hefurhaldið fram, að einungis sé um heimild en ekki skyldu, til að bera ágreininginnundir gerðardóm. Engu breyti í þessu sambandi þó að málshöfðun stefnanda séöðrum þræði til staðfestingar á kyrrsetningu sýslumannsins í Reykjavík. Máliðheyrir allt að einu undir lögsögu gerðardóms en ekki almennra dómstóla. Aðilarað kyrrsetningarmálum hafi forræði á því hvort höfða þurfi mál tilstaðfestingar kyrrsetningu samkvæmt ákvæðum laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu,lögbann o.fl. Þeim er því einnig, eðli máls samkvæmt, heimilt fela gerðardómiákvörðunarvald um staðfestingu kyrrsetningar, svo sem þeir hafi gert meðframangreindu ákvæði 11. gr. kaupréttarsamningsins. Önnur niðurstaða biði upp áaugljósa möguleika á misnotkun heimildar til að krefjast kyrrsetningar í þvískyni aðkoma úrlausn máls undan lögsögu gerðardóms yfir til almennra dómstóla.Slík niðurstaða bryti gengi gegn samningsfrelsi aðila við val á úrræðum tillausnar á ágreiningi, sbr. og ákvæði 1. gr. og 1. og 2. mgr. 24. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála og 1. og 2. gr. og 1. mgr. 3. gr. laga nr. 53/1989um samningsbundna gerðardóma. Stefndu mótmæla því að hagræði sé fyrir allaaðila að reka mál fyrir almennum dómstólum í stað gerðardóms og hafna þvíjafnframt að unnt sé að komast undan samningsbundinni gerðardómsmeðferð með þvíað auka við hóp stefndu í málinu. Hvað sem öðru líði verði að vísa frá dómiþeim dómkröfum sem ekki lúta að staðfestingu fyrirliggjandikyrrsetningargerðar. Í öðru lagi er frávísunarkrafanstudd þeim rökum að málatilbúnaður stefnanda sé óljós og vanreifaður. Hvaðvanreifun og aðra annmarka á málatilbúnaði stefnanda varðar vísa stefndu tilþess að stefnandi byggi kröfur sínar á skýrslu um verðmæti umdeilds félags semunnin hafi verið einhliða fyrir Vita ehf., sem ekki sé aðili þessa máls.Skýrslan geti aldrei orðið grundvöllur kröfugerðar stefnanda eða dóms í málinuenda hafi hún ekkert sönnunargildi. Málatilbúnaðurinn sé því í andstöðu við í95. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 1. mgr. 80. gr. laganna, sem ekki sé unnt aðbæta úr á síðari stigum. Íþriðja lagi séu hvorki skilyrði fyrir samlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 néskilyrði um kröfusamlag samkvæmt 1. mgr. 27. gr. sömu laga fyrir hendi. Kröfurstefnanda á hendur LS Retail Holding annars vegar og ALMC hf. hins vegar byggjaá ólíkum atvikum, aðstöðu og löggerningum. Þannig hefur stefnandi uppi kröfur áhendur LS Retail Holding um „nettun“ á grundvelli kaupréttarsamnings enskaðabótakröfu á hendur báðum stefndu. Þá byggi kröfur stefnanda á ólíkumatvikum, aðstöðu og löggerningum og engin heimild er til að hafa kröfurnar uppií einu og sama málinu. Sönnunarbyrði um að skilyrði Stefnandi beri hins vegarsönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða.IV Stefnandi mótmælir því aðfrávísunarkrafan nái fram að ganga og krefst þess að málið verði tekið tilefnismeðferðar. Engin heimild sé fyrir því að reka mál tilstaðfestingar á kyrrsetningu fyrir gerðardómi. Samkvæmt 36. gr. laga nr.31/1990, beri að höfða slík mál fyrir héraðsdómi og lögbundin skylda sé til aðhafa uppi í einu máli kröfu um staðfestingu kyrrsetningarinnar og þær efnislegukröfur sem kyrrsetningunni sé ætlað að tryggja, auk þess sem augljóst hagræðisé af því að reka málin í einu lagi. Hvað gerðardómsákvæðikaupréttarsamningsins og hluthafasamkomulagsins varðar þá feli þau í sérheimild en ekki skyldu til að leita úrslausnar ágreinings fyrir gerðardómi. Þávísar hann jafnframt til málsástæðna og lagaraka sem stefnendur í máliE-3171/2015 hafa uppi gegn frávísunarkröfu þess mál. Mál þessi varða sömuágreiningsefni og er rekin samhliða. Í fyrrgreindu máli er þeim málsástæðumteflt fram, auk þeirra sem rakin eru að framan að túlka beri umdeiltgerðardómsákvæði þröng með hliðsjón af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sem leiða eigi til þeirrar niðurstöðu að þaðtakmarki ekki rétt stefnenda til að bera málið upp fyrir héraðsdómi. Þá er áþví byggt, verði ekki á fallist á framangreint, að víkja beri ákvæðinu tilhliðar á grundvelli reglna um brostnar forsendur eða með vísan til 36. gr. laganr. 7/1936. V Í máli þessu er höfð uppi krafaum staðfestingu kyrrsetningar í kyrrsetningarmáli K-16/2015, þar sem kyrrsettarvoru 2.088.000 evrur og 19.100. krónur á reikningi í eigu stefnda LS RetailHolding og jafnframt hafðar uppi efnislegar kröfur sem kyrrsetningunni er ætlaðað tryggja. Annars vegar er það krafa stefnanda um að stefndi LS Retail Holdinggreiði honum 430.158 evrur sem greiðslu samkvæmt kaupréttarsamningi vegna söluLS Retail, dótturfélags stefnda, en sala félagsins var samþykkt á hluthafafundistefnda LS Retail Holding þann 25. apríl sl. Hins vegar gerir stefnandi kröfuum greiðslu skaðabóta óskipt úr hendi stefndu að fjárhæð 1.645.842 evrur, vegnaþess tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir þegar dótturfélagið var selt.Stefndi ALMC, sem er eigandi 93,1% hlutafjár í meðstefnda, samþykkti söluna áframangreindum hluthafafundi en hinn hluthafinn, Viti ehf. greiddi atkvæði gegnhenni. Staðhæfir stefnandi að söluverðið hafi verið langt undir markaðsvirðidótturfélagsins. Stefndu byggja frávísunarkröfusína m.a. á því að ágreiningur málsins eigi ekki undir almenna dómstóla þar semaðilar máls hafi með bindandi hætti afsalað sér rétti til að fara með ágreiningaf þessu tagi fyrir dómstóla. Vísa þeir til ákvæða í 11. gr. kaupréttarsamningsvið stefnanda frá 21. október 2010 og ákvæði í 9. gr. hluthafasamkomulags semer fylgiskjal með kaupréttarsamningnum. Beri því að vísa málinu frá dómi íheild sinni með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og 1. og 2.gr. laganr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma. Gerðardómsákvæðið í 11. gr.kaupréttarsamningsins er rakið í heild í atvikalýsingu. Samhljóða ákvæði er í9. gr. hluthafasamkomulagins. Að mati dómsins uppfylla þessi ákvæði áskilnaðlaga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma, enda er um skriflegan samningað ræða þar sem fram kemur hverjir séu aðilar að samningunum og úr hvaðaréttarágreiningi skuli leyst, sbr. 1. mgr. 3. gr. sömu laga. Þá veldur það ekkiógildi ákvæðanna þótt gert sé ráð fyrir að einungis einn gerðardómsmaður sitjií dóminum. Er því hafnað málsástæðum stefnanda sem lúta að því að ákvæðiframangreindra samninga jafngildi ekki gerðarsamningi í skilningi laga nr.53/1989 eða uppfylli ekki kröfur til slíkra samninga samkvæmt sömu lögum. Kaupréttarsamningurinn erbindandi fyrir aðila hans. Ekki er álitamál að stefnandi og stefni LS RetailHolding eru aðilar að samningnum. Þá er stefndi ALMC einnig aðili aðsamningnum, að því er varðar málsgreinar 4.1.1, 4.2 og 4.3. Grein 4.1 fjallarum rétt stefnanda sem kaupréttarhafa til greiðslna við sölu dótturfélagsins ogmælir nánar fyrir um hvernig fjárhæðin skuli reiknuð. Ágreiningur málsins lýturað þessum rétti stefnanda og ætluðum brotum beggja stefnda á rétti hanssamkvæmt ákvæðinu. Stefnandi var ekki hluthafi í stefnda LS Retail Holding.Hins vegar er hluthafasamkomulagið viðauki við kaupréttarsamning hans, sbr.grein 1.6, og þar segir m.a. að stefnandi fallist á skilmála hans. Svo sem áðurgreinir er í gerðardómsákvæði í 9. gr. hluthafasamkomulagsins, samhljóða ákvæði11. gr. kaupréttarsamningsins. Stefnandi byggir bótakröfu sína m.a. á því að ALMChafi brotið gegn ákvæðum hluthafasamkomulagsins með því að selja dótturfélagmeðstefnda á verði sem var langt undir markaðsverði. Vísar hann í því sambanditil skyldna ALMC til að gæta svokallaðra armslengdarsjónarmiða við ákvörðun umsöluna. Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða dómsins að stefnandihafi einnig með áðurnefndum kaupréttarsamningi og með því að fallast á skilmálahluthafasamkomulagsins, sbr. grein 1.6 í kaupréttarsamningnum, afsalað sér meðbindandi hætti rétti til að bera ágreining málsins, að því er snýr að stefndaALMC, undir almenna dómstóla og fallist á að úrlausn hans eigi undir gerðardóm. Þá er að mati dómsins vafalaustað gerðardómsákvæðin fela í sér skyldu en ekki einungis heimild til að leitaúrlausnar gerðardóms um ágreining sem ákvæðin taka til. Í lokamálslið þeirrastendur: „The parties to this agreement irrevocably accept the solejurisdiction to the arbitration and wave their rights to access to generalcourts“. Samkvæmt orðanna hljóðan og í samræmi við þýðingu löggiltsskjalaþýðanda felst í þessu ákvæði óafturkallanleg skuldbinding samningsaðilaum að hlíta lögsögu gerðardóms og jafnframt afsal á rétti til að bera ágreiningundir almenna dómstóla, enda falli ágreiningurinn undir gerðardómsákvæðisamninganna. Um afmörkun þeirraágreiningsefna, sem gerðardómi er ætlað að leysa úr, segir ígerðardómsákvæðunum að honum sé falið að leysa úr deilu sem „tengistsamningnum, túlkun hans eða einstakra ákvæða hans eða samskiptum aðilannavarðandi eignarhald á hlutum eða kauprétt í félaginu“. Sá ágreiningur sem hérer til úrlausnar lýtur annar vegar að rétti stefnanda til greiðslu 430.580 evraúr hendi stefnda LS Retail Holding. Þá kröfu byggir stefnandi á grein 4.2 íkaupréttarsamningnum. Er vafalaust að sú krafa fellur undir gerðardómsákvæðikaupréttarsamningsins sbr. framangreinda tilvitnun. Hin vegar lýturágreiningurinn að ætluðu tjóni stefnanda og greiðslu skaðabóta vegna sölu ádótturfélaginu. Stefnandi styður þá kröfu sína bæði við áðurnefnda samninga ogvið almennar reglur skaðabótaréttar. Sú deila tengist einnig samningum aðila,túlkun þeirra og eignarhald á hlutum í félaginu . Fjalla bæðikaupréttarsamningurinn og hluthafasamkomulagið um sölu áðurnefnds dótturfélagsog réttindi og skyldur aðila tengdum þeirri sölu. Fellur því ágreiningur þessiundir gerðardóm samkvæmt tilvitnuðum ákvæði í 11. gr. kaupréttarsamningsins ogeftir atvikum undir 9. gr. hluthafasamkomulagsins. Þá er hafnað þeirri málsástæðustefnanda að forsendur gerðardómsákvæðisins séu brostnar. Vísast um það efnitil niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með dómi Hæstaréttar þann 6. maísl., í máli nr. 247/2016, en þar var sömu málsástæðu teflt fram og varða sömuatvik. Svo sem þar er rakið verður að telja ósannað að samningsforsendur aðilasem stefnandi vísa til séu brostnar. Þá er heldur ekki fallist á það meðstefnendum að víkja beri gerðardómsákvæðunum hliðar með vísan til 36. gr. laganr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að mati dómsins hefurekki verið sýnt fram á að atvik, aðstæður eða staða samningsaðila þegarsamningarnir voru gerðir, eða komu síðar til, hafi verið með þeim hætti aðskilyrði fyrir því að ógilda gerðardómsákvæði samninganna séu fyrir hendi.Fyrir liggur að kostnaður af úrlausn ágreinings fyrir gerðardómi fellur ádeiluaðila. Hins vegar getur það út af fyrir sig ekki verið ógildingarástæða ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 149/2010. Loks er ekki heldur fallist áþað með stefnanda að gerðardómsmeðferð ágreinings aðila komi í veg fyrir aðstefnandi geti aflað sönnunargagna í málinu en í því efni vísar stefnandi tilþess að ekki verði mögulegt að afla vitnaskýrslna fyrir dómi verði leyst úrmálinu fyrir gerðardómi. Svo sem rakið er í úrlausn dómsins, sem staðfest varmeð framangreindum dómi Hæstaréttar, er að mati dómsins mögulegt að afla gagnaog taka skýrslu fyrir héraðsdómi jafnvel þótt mál sé rekið fyrir gerðardómi ogvísast í þessu sambandi til m.a. 77. gr. laga nr. 91/1991 og athugasemdum við7. gr. frumvarps til laga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma, þar semvakin er athygli á heimild í 103. gr. A þágildandi réttarfarslaga sem hafði aðgeyma sambærilegt úrræði og nú er í 77. gr. gildandi laga um meðferð einkamála. Með vísan til framangreinds erfallist á það með stefndu að ágreiningur máls þessa eigi undir gerðardóm, aðþví er varðar þær efniskröfur sem stefnandi hefur uppi í málinu, og verður þvíað vísa þeim kröfum frá dómi. Málatilbúnaður stefnanda, eftirþessa niðurstöðu dómsins er því sú að þær kröfur sem kyrrsetningunni er ætlaðað tryggja, hefur verið vísað frá dómi þar sem niðurstaða dómsins er sú aðúrlausn ágreinings um þær heyrir undir gerðardóm. Kemur þá til úrlausnar hvorteinnig beri vísa frá kröfu um staðfestingu kyrrsetningarinnar. Stefndi LS RetailHolding, sem er gerðarþoli í kyrrsetningarmálinu, krefst frávísunarstaðfestingarkröfunnar jafnt og annarra krafna með vísan til gerðardómsákvæðisí kaupréttarsamningsins. Í VI. kafla laga nr. 31/1990, umkyrrsetningu, lögbann o.fl. er fjallað um mál til staðfestingar kyrrsetningu.Svo sem segir 1. mgr. 36. gr. skal, innan tiltekinna tímamarka, höfða mál meðútgáfu réttarstefnu til héraðsdóms til staðfestingar kyrrsetningar nemagerðarþoli hafi lýst yfir við gerðina að hann uni við hana án málshöfðunar.Hafi mál ekki áður verið höfðað um kröfu gerðarbeiðanda skal í einu lagi höfðamál um hana og til staðfestingar gerðinni, sbr. 2. mgr. 36. gr. Kröfugerðstefnanda, að fenginni úrlausn dómsins um frávísun efnislegra krafna hans, erekki í samræmi við þessar reglu, þar sem einvörðungu stendur eftir krafa umstaðfestingu á kyrrsetningargerðinni. Sá annarmarki veldur þó, einn og sér,ekki frávísun frá dómi, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 541/2005 frá 1. júní2006. Stefndu byggja kröfu um frávísunþessa kröfuliðar á því að aðilar máls hafi forræði yfir því hvort höfða þurfimál til staðfestingar á kyrrsetningu samkvæmt lögum nr. 31/1990 og þeim sé þvíheimilt að fela gerðardómi ákvörðunarvald um það atriði og það hafi þeir gertmeð áðurnefndum gerðardómssamningi. Á þetta er ekki fallist. Í lögum nr.31/1990 er að finna lögbundna leið til að viðhalda kyrrsetningargerð. Öfugt viðþað sem almennt gildir í einkamálaréttarfari hafa aðilar máls ekki fulltforræði á því hvenær mál er höfðað og með hvaða hætti það er gert. Af ákvæðum39. gr. má ráða að afleiðingar þess að höfða ekki staðfestingarmál fyrirhéraðsdómi eru þær að kyrrsetningagerð fellur úr gildi. Málsmeðferð fyrirgerðardómi um gildi kyrrsetningar eða staðfestingu gerðardóms á kyrrsetninguverður ekki jafnað til staðfestingar dómstóls um gildi gerðarinnar. Verðurkrafa um staðfestingu á kyrrsetningu því ekki hafnað á framangreindumgrundvelli. Af þessum sökum er ekki tilefnitil að vísa frá dómi þeim kröfuliðum í stefndu sem lúta að staðfestingu kyrrsetningar,jafnvel þótt niðurstaða dómsins sé sú að ágreining um úrlausn þeirra réttinda,sem kyrrsetningarkrafan beinist að, verði að leysa úr fyrir gerðardómi. Eftiratvikum kann endanleg úrlausn þessa máls að bíða niðurstöðu þessúrlausnaraðila. Með sömu rökum verður kröfu um staðfestingu kyrrsetningar vegnamálskostnaðar heldur ekki vísað frá dómi. Samkvæmt því sem að framan hefurverið rakið er öllum kröfum stefnanda vísað frá dómi, að undanskilinni þeirrisem lýtur að staðfestingu á kyrrsetningu samkvæmt kyrrsetningargerð K-16/2015.Sú krafa sætir úrlausn héraðsdóm sem kann eftir atvikum að verða frestað þartil ágreiningur um efnislegan ágreinings málsins hefur verið til lykta leidduraf umsömdum úrlausnaraðila. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu stefndu umfrávísun frá dómi á kröfu um staðfestingu kyrrsetningargerðar Sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu nr. K-16/2005 sem fór fram þann 7. september 2015. Öðrumkröfum stefnanda er vísað frá dómi. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms ímálinu.
|
Mál nr. 750/2014
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Með kröfu, dagsettri 14. nóvember sl., sem barst dóminum sama dag, hefur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 13. nóvember sl. þess efnis að X skuli sæta nálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A kt. [...] og sonar þeirra B kt. [...], að [...] í [...] á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus. Jafnframt sé lagt bann við því að X veiti A og B eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. nóvember 2014 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 13. sama mánaðar um að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sbr. 1. gr. laga nr. 39/2012. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að nálgunarbannið taki ekki til sonar hans, en að því frágengnu að nálgunarbanninu verði markaður skemmri tími. Í öllum tilvikum krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 219/2014
|
Kröfugerð Frávísun frá Hæstarétti
|
Í málinu krafðist K skilnaðar að borði og sæng frá M. Á dómþingi íhéraði lýsti lögmaður M því yfir að hann féllist á kröfu K og myndi því ekkiskila greinargerð. Var málið því tekið til dóms og K veittur skilnaður að borðiog sæng. Fyrir Hæstarétti krafðist M aðallega ómerkingar héraðsdóms en til varaað ákvörðun héraðsdóms um að M greiddi K málskostnað yrði breytt þannig að Kyrði gert að greiða M málskostnað í héraði að fjárhæð 150.600 krónur. Viðmunnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll M hins vegar frá aðalkröfusinni og stóð því eftir krafa hans um að K greiddi M málskostnað í héraði. Ídómi Hæstaréttar sagði að M hefði ekki gert kröfu um málskostnað úr hendi K íhéraði. Krafa þar um gæti því ekki komið til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Varmálinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá aðalkröfusinni. Áfrýjandi sótti þing í héraði 8. janúar 2014 og samþykkti kröfu stefnduum skilnað að borði og sæng, sbr. 1. mgr. 98. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, en mótmælti kröfu hennar um málskostnað. Hann gerði á hinn bóginnekki kröfu um málskostnað úr hendi stefndu. Af þeim sökum getur krafa þar umekki komið til úrlausnar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr.91/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrirHæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu ervísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, M,greiði stefndu, A, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2014. Þetta mál, sem vardómtekið í dag 8. janúar 2014, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af K, kt.[...],[...],[...], á hendur M, kt. [...],[...],[...], með stefnu, áritaðri umbirtingu 21. október sl. Þess er krafist aðstefnanda verði veittur skilnaður að borði og sæng frá stefnda. Þá er krafistmálskostnaðar samkvæmt mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti. I Stefnandi kveður aðila hafa gengið í hjúskap 20. júní 2008.Þau eigi saman börnin A, kt. [...], og B, kt. [...]. Þriðja barn stefnanda sé C,kt. [...]. Hann hafi búið á heimili aðila og með móður sinni og systrum eftirsamvistarslit. Aðilar hafi slitið endanlega sambúð í janúar 2012 og hafisíðasta sameiginlega lögheimili þeirra verið að [...],[...]. Við sambúðarslithafi stefnandi flutt út af heimili aðila ásamt börnunum og hafi verið íleiguhúsnæði síðan. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir af hálfu stefnanda til aðná samningum hafi ekki tekist að ganga frá skiptum. Sú töf sem hafi orðið á að ganga frá skilnaði hafi og sé aðvalda stefnanda verulegu fjárhagslegu tjóni. Forsjá barna sé sameiginleg oglögheimili barna sé hjá móður, en deilt hafi verið um umgengni. Fyrir liggiúrskurður sýslumannsins í Reykjavík frá 10. maí 2013 um einfalt meðlag. Ágreiningur sé um fjárskipti aðila og hafi stefnandi nú óskaðeftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að bú aðila verði tekið til opinberraskipta. Stefnandi kveðst hafa flutt út af heimili aðila og hafi veriðá leigumarkaði síðan með börnin þrjú, en stefndi hafi neitað stefnanda um aðbúa í íbúð þeirra á [...]. Stefndi hafi hins vegar búið í íbúðinni á [...] ánþess að um það sé samkomulag. Stefnandi hafi farið fram á skilnað að borði ogsæng á grundvelli 34. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hjá Sýslumanninum íReykjavík 18. febrúar 2013. Sýslumaður hafi vísað til þess að ekki væri hægt aðveita aðilum skilnað þar sem samkomulag um fjárskipti lægi ekki fyrir og málinuhefði ekki verið vísað í opinber skipti. Ekki hafi farið fram skipti á innbúi. II Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á því að hún eigi rétt áþví að fá skilnað að borði og sæng og eigi rétt á því að fá dóm þar um ágrundvelli 34. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Hún telji fráleitt að ekki séhægt að fá skilnað frá manninum einungis vegna þess að samkomulag náist ekki umskiptingu eigna og skulda. Meðal eigna búsins sé, auk íbúðarinnar að [...],fyrirtæki mannsins, [...] á [...] sem hann reki sem einkahlutafélag. Ekki séhægt að hafna henni um skilnað frá manninum og halda henni þannig áfram íhjúskap sem hún vilji alls ekki vera í. Slíkt stríði gegn þeim sjónarmiðum aðeinstaklingar eigi að hafa frelsi til að ganga í hjúskap og frelsi til að ljúkahjónabandi sem þeir ekki vilja vera í. Þar sem sýslumaður hafi ekki treyst sér til að ganga fráskilnaði aðila sé sú ein leið fær að leita til dómstóla, en það sé stefnandaheimilt samkvæmt 2. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga. Jafnframt því að máli þessu sé stefnt fyrir dóm sé sett framkrafa um opinber skipti í Héraðsdóm Reykjavíkur. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 en krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði styðjist við lög nr.50/1988. Þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur beri honum þvínauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Um réttarfar aðöðru leyti vísist til laga nr. 91/1991. III Á reglulegu dómþingi 5. nóvember sl. upplýsti lögmaður stefndaað stefndi fallist á dómkröfur stefnanda og muni því ekki skila greinargerð. Líkt og fram kemur í stefnu hefur stefnandi sett fram kröfu umopinber skipti fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Sú krafa var sett fram 13.desember sl. Lögmaður stefnda mótmælti kröfu um opinber skipti og var strax íkjölfarið þingfest sérstakt ágreiningsmál. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr.hjúskaparlaga er ekki unnt að veita skilnað nema samkomulag milli hjóna umfjárskipti liggi fyrir eða opinber skipti hafi verið hafin vegna fjárslita. Meðkröfu um opinber skipti, sem stefnandi lagði fram 13. desember sl., er seinnaskilyrðið uppfyllt. Þar af leiðandi erekkert sem stendur í vegi fyrir því að aðilum sé veittur skilnaður að borði ogsæng, sbr. 34. gr. laganna. Málskostnaður ákveðst 150.600 kr., þar með talinnvirðisaukaskattur. Kolbrún Birna Árdal, aðstoðarmaður dómara, kveður upp þennandóm. D Ó M S O R Ð : Stefnanda, K, er veittur skilnaður að borði og sæng frá stefnda, M. Stefndigreiði stefnanda 150.600 kr. í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskatt.
|
Mál nr. 161/1999
|
Fjársvik Merkjabrot Myndverk Bókhaldsbrot Vitni Aðfinnslur Sératkvæði
|
P var ákærður fyrir fjársvik og merkjabrot, sbr. 248. og 3. mgr. 159. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því hafa sem framkvæmdarstjóri fyrirtækisins G blekkt þrjá viðskiptavini til að kaupa málverk, sem P bauð til sölu með röngum upplýsingum um að þau væru eftir Jón Stefánsson og falsaðri höfundarmerkingu þar um. Einnig var P ákærður fyrir brot á lögum um bókhald og lögum um sölu notaðra lausafjármuna. Ekki var á það fallist að tafir á aðalmeðferð málsins í héraði eða dráttur á uppsögu héraðsdóms leiddu til ómerkingar héraðsdómsins. Þá var ekki á það fallist, að annmarkar á málsmeðferð við yfirheyrslu vitna í héraðsdómi leiddu til ómerkingar eða, að aðfinnslur, sem verjandi P gerði við lögreglurannsókn málsins og hæfi meðdómanda í héraði, leiddu til slíkrar niðurstöðu. Að virtum þeim rannsóknum sem fyrir lágu í málinu og framburði þeirra sem þær höfðu annast þótti ljóst að Jón Stefánsson hefði ekki merkt sér málverkin þrjú, heldur hefði einhver annar merkt þau honum eftir lát hans. Þótt fallist væri á þá niðurstöðu héraðsdóms, að ósannað væri að ákærði hefði sjálfur merkt málverkin þótti ákærða ekki geta hafa dulist, að verkin voru með rangri höfundarmerkingu og hann væri með sölu þeirra að notfæra sér villu kaupenda um endurmerkingu verkanna og hafa þannig fé af þeim með blekkingum. Var P því sakfelldur fyrir fjársvik og merkjabrot. Þá var P sakfelldur fyrir brot gegn lögum nr. 145/1994 um bókhald fyrir að hafa ekki fært eða látið færa í bókhald G kaup og móttöku málverkanna, hafa ekkert fært í bókhald um kaup og sölu listmuna á uppboði G 21. maí 1995, og hafa látið undir höfuð leggjast að halda tekjuskráningargögnum til haga árið 1996 og færa bókhald það rekstrarár, en þessi brot voru einnig talin varða við 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 39/1995. Héraðsdómur hafði sýknað P af ákæru vegna brots á lögum um sölu notaðra lausafjármuna og kom sú úrlausn ekki til endurskoðunar Hæstaréttar. Við ákvörðun refsingar P var meðal annars til þess litið, að brotin voru framin í atvinnurekstri og voru skaðleg fyrir viðskiptaöryggi á listaverkamarkaði. Var P dæmdur til þess að sæta sex mánaða fangelsi og jafnframt dæmdur til þess að greiða 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason og Jónatan Þórmundsson prófessor. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. mars 1999 að ósk ákærða. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á sakfellingu og greiðslu skaðabóta en jafnframt þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins, en til vara sýknu eða refsilækkunar og frávísunar skaðabótakröfu. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Verjandi ákærða gerði þá athugasemd í greinargerð fyrir Hæstarétti að í ágrip vantaði mörg skjöl. Úr þessu hefur verið bætt af hálfu ríkissaksóknara með framlagningu viðbótarágrips. Þá hélt verjandi því fram að ýmsu hefði verið sleppt við endurritun yfirheyrslna. Þessu hefur formaður héraðsdóms andmælt bréflega. Við munnlegan flutning málsins hélt verjandi fast við þessar athugasemdir sínar en taldi þó að þetta ætti ekki að koma að sök við úrlausn málsins. I. Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms að því er varðar I. kafla ákæru er í fyrsta lagi á því byggð að aðalmeðferð málsins hafi ekki verið haldin í samfellu og að uppkvaðning héraðsdóms hafi dregist úr hömlu. Aðalmeðferð málsins hófst 7. janúar 1999 og var fram haldið 8. og 11. sama mánaðar. Málinu var þá frestað þar sem ekki náðist í alla þá sem vitni áttu að bera fyrir dóminum. Var aðalmeðferð fram haldið 22. janúar og lauk með munnlegum flutningi 27. sama mánaðar. Samkvæmt 1. mgr. 129. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skulu skýrslutökur og munnlegur málflutningur að jafnaði fara fram í einni lotu í fyrirfram boðuðu þinghaldi. Hér stóð hins vegar svo á að ákærði hafði nefnt nýtt vitni til sögunnar með skömmum fyrirvara og varð því þessum hætti ekki við komið. Sætir þessi meðferð málsins ekki aðfinnslum. Fimm vikur og tveir dagar liðu frá dómtöku til dómsuppsögu. Er það í andstöðu við fyrirmæli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991. Við þessar aðstæður hefði héraðsdómurum verið rétt að gefa sakflytjendum kost á að flytja málið að nýju. Verður ekki hjá því komist að finna að þessari málsmeðferð. Héraðsdómarar hafa hins vegar gert grein fyrir þessum töfum sem stöfuðu frá umfangi málsins og veikindum dómsformanns. Þá gerðu málflytjendur, sem voru viðstaddir dómsuppsögu, engar athugasemdir. Mál þetta er umfangsmikið og dómur héraðsdóms er ítarlegur. Þar eru skýrslur ákærða og vitna fyrir dómi vandlega raktar, en héraðsdómarar höfðu endurrit þeirra við samningu dómsins. Verður dómur héraðsdóms ekki ómerktur af þessum sökum. Í öðru lagi telur ákærði að ómerkja beri héraðsdóm þar sem við skýrslutökur fyrir dómi hafi ekki verið gætt lögbundinna reglna. Vitnar verjandi ákærða til d-liðar 3. mgr. 6. gr. laga nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu þar sem mælt er fyrir um þau lágmarksréttindi að vitni, sem bera sakborningi í vil, komi fyrir dóm og séu spurð á sama hátt og þau vitni sem leidd séu gegn honum. Heldur verjandinn því fram að ekki hafi verið eftir þessu farið þegar vitnið Patricia Toby Mikkelsen var yfirheyrð fyrir dómi. Ákærði nefndi vitnið seint til sögunnar þótt brýnt hefði verið að vitneskju um þetta vitni væri komið á framfæri við rannsókn málsins. Við boðun kvaðst vitnið ekki geta komið til skýrslugjafar frá Danmörku til Íslands með svo stuttum fyrirvara og varð það til þess að aðalmeðferð málsins tafðist. Verður ekki undan því kvartað að vitnið hafi verið nákvæmlega spurt um tilefni vitnisburðar síns. Verjandi málsins bendir hins vegar réttilega á það að við yfirheyrslu yfir vitninu Hans Jensen hóf saksóknari í héraði skýrslutökuna á því að lesa fyrir vitnið úr skýrslu þess fyrir lögreglu í stað þess að spyrja sjálfstætt um sakaratriði. Brýtur þessi yfirheyrsluaðferð gegn 3. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991. Bar dómara að koma í veg fyrir að yfirheyrslan færi þannig fram. Verður þetta að sæta aðfinnslum þótt það leiði ekki til ómerkingar málsins, en til þessa verður litið þegar sönnunargildi framburðarins verður metið. Í þriðja lagi er því haldið fram að vitnið Ólafur Ingi Jónsson hafi hlustað á skýrslur annarra vitna áður en hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Ekki liggur fyrir að þannig hafi staðið á. Vitnið Ólafur Ingi stóð að kæru vegna eins af málverkunum sem til skoðunar eru í málinu. Af forsendum héraðsdóms verður ekki séð að vitnisburður hans sé hluti af röksemdum dómsins fyrir niðurstöðu. Í fjórða lagi er því haldið fram að Viktor Smári Sæmundsson forvörður, sem lögregla fékk til að rannsaka málverkin, hafi verið til þess vanhæfur vegna fyrri afskipta sinna af málinu, en hann aðstoðaði Ólaf Inga við ljósmyndun undir útfjólubláu ljósi í tæki Listasafns Íslands áður en Ólafur Ingi kærði fölsun nokkurra málverka. Ekki liggur fyrir að grunsemdir hafi beinst að ákærða á þessum tíma og aðstoð Viktors Smára við þessa ljósmyndun á ekki að leiða til þess að miklu nákvæmari rannsókn hans síðar sé ómarktæk. Þessi aðfinnsla verjanda ákærða kemur þó til athugunar ásamt öðru við mat á sönnunargildi rannsókna vitnisins og framburðar þess fyrir dómi þegar fjallað verður um efnishlið málsins en leiðir hins vegar ekki til ómerkingar þess. Í fimmta lagi gerir ákærði athugasemdir við að Þorgeir Ólafsson listfræðingur hafi verið kvaddur sem meðdómandi. Ekki verður séð að þær athugasemdir hafi við rök að styðjast. Í sjötta lagi heldur ákærði því fram að rannsókn málsins sé ófullnægjandi og nefnir ýmis atriði sem hann telur því til styrktar. Rannsókn málsins í heild mun koma til athugunar þegar metið verður hvort gögn málsins nægi til sakfellingar, en athugasemdir ákærða eiga ekki að leiða til ómerkingar dómsins. Þegar allt framanritað er virt þykir ekki ástæða til að ómerkja héraðsdóm að því er varðar I. kafla ákæru. Ákærði styður frávísunarkröfu sína að því er varðar II. kafla ákæru við það að rannsókn sé ábótavant og gögn vanti til þess að unnt sé að halda uppi vörnum gegn þessum ákæruatriðum. Verður ekki á það fallist en athugasemdir verjanda koma til skoðunar þegar metið verður hvort gögn málsins nægi til áfellis. II. Í fyrri kafla ákæru er ákærði sakaður um fjársvik og skjalafals með því að hafa sem framkvæmdastjóri og eigandi Gallerís Borgar blekkt þrjá viðskiptavini fyrirtækisins til að kaupa hver eitt málverk, en tvö verkanna hafi verið boðin til sölu á uppboði 1. september 1994 í Reykjavík og eitt á uppboði á Akureyri 21. maí 1995, og í uppboðsskrám hafi þess verið ranglega getið að þau væru eftir Jón Stefánsson listmálara. Í raun hafi þau öll verið eftir danska listmálarann Wilhelm Wils. Hafi undirritun hans verið hulin og verkin ranglega merkt Jóni Stefánssyni. Dómarar Hæstaréttar hafa átt þess kost að skoða þessar merkingar verkanna undir útfjólubláu ljósi í VCS (Video Spectral Comparator) tæki lögreglunnar og virtust á þeim öllum merki um höfundarnafnið Wils. Ákæru og málavöxtum eru gerð ítarleg skil í héraðsdómi. Þar er gerð grein fyrir rannsóknum Haralds Árnasonar lögreglufulltrúa og Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar á málverkunum þremur og framburði þeirra. Af þessum rannsóknum öllum og framburði þeirra sem þær önnuðust þykir fyllilega ljóst að Jón Stefánsson listmálari hefur ekki merkt sér myndirnar, heldur hefur einhver annar merkt þær honum eftir lát hans. Styðst þetta einnig við rannsóknir dr. Sigurðar Jakobssonar á litum þeim sem notaðir voru í merkinguna, en þeirri rannsókn er lýst í héraðsdómi. Þá styðst þessi niðurstaða við vitnisburð Ólafs Kvaran forstöðumanns Listasafns Íslands og Júlíönu Gottskálksdóttur listfræðings á sömu stofnun. Þau hafa bæði borið að verkin beri ekki með sér einkennandi þætti í list Jóns Stefánssonar. Að því er varðar verkin í ákæruliðum 1 og 3 kemur framanritað allt heim og saman við gögn og vætti annarra vitna sem renna styrkum stoðum undir það að þessi verk hafi ákærði bæði keypt á uppboði Bruun Rasmussen nr. 33 í Vejle í ágúst 1994 og hafi þau þá verið merkt nafninu Wils, en svo mun Wilhelm Wils hafa auðkennt myndir sínar. Hafi þau þar verið merkt í uppboðsskrá og með krít á blindramma númerunum 1125 og 1126. Ber verkið í ákærulið 1 enn merkið á blindrammanum. Fyrri eigandi þessara verka tók ljósmynd af hinu síðarnefnda áður en hann setti það á uppboðið og má þar greina að það er merkt Wils. Ákærði hefur kannast við að hafa verið á þessu uppboði í Vejle og keypt m.a. myndir eftir þennan málara. Kveðst hann hafa skilið þær eftir í Kaupmannahöfn hjá vitninu Jónasi Freydal Þorsteinssyni en flutt rammana með sér heim og sett þá þar utan um önnur verk. Héraðsdómur mat þennan framburð ótrúverðugan. Fyrir Hæstarétti hefur ekkert fram komið sem hnekkir því mati. Héraðsdómur taldi ósannað að ákærði hefði sjálfur merkt myndirnar Jóni Stefánssyni. Hefur ákæruvaldið fallist á það álit og er það ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Ákærði stóð hins vegar að sölu verkanna. Var annað selt á uppboði 1. september 1994, rétt eftir að hann keypti það á uppboðinu í Vejle, og fyrir verulega hærra verð en fengist hefði fyrir það væri það merkt danska málaranum. Hitt var selt vorið eftir fyrir nokkru hærra verð en líklegt er að fengist hefði fyrir það þannig merkt. Kaupendur verka þessara hafa báðir borið að það hafi verið ákvörðunarástæða þeirra fyrir kaupunum að þau voru merkt Jóni Stefánssyni. Ákærða gat ekki dulist að verkin voru með rangri höfundarmerkingu og að hann var með sölunni að notfæra sér villu kaupenda um endurmerkingu verkanna og hafa þannig fé af þeim með blekkingum. Málverk samkvæmt ákærulið 2 er merkt á blindrammann um að það hafi verið selt á uppboði nr. 601 hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn 7. júní 1994 og merkt nr. 32. Tvö verk voru undir þessari merkingu í uppboðsskrá og er þess getið að þau séu merkt danska listmálaranum Wilhelm Wils með miða á blindrammann. Bæði voru keypt símleiðis af vitninu Jónasi Freydal Þorsteinssyni. Hann fékk síðar reikning vegna verkanna endurútgefinn á nafn ákærða. Hann sótti þau svo til uppboðsfyrirtækisins í ágúst 1994 skömmu fyrir uppboð Gallerís Borgar 1. september sama árs, þar sem verk samkvæmt þessum ákærulið var boðið upp nr. 89 á uppboðskrá merkt Jóni Stefánssyni og selt fyrir verulega hærri fjárhæð en fengist hefði fyrir það hefði það verið merkt Wils. Vitnið Claus Poulsen forstjóri danska uppboðsfyrirtækisins taldi sig þekkja verkið af ljósmynd, sem lögregla sýndi honum, sem annað af þessum tveimur verkum en hann kvaðst hafa verið á uppboðinu. Ákærði bendir á að hann hafi ekki keypt þetta verk og vitnið Jónas Freydal Þorsteinsson bar fyrir dómi að það væri enn hjá sér. Héraðsdómur taldi þennan framburð vitnisins ótrúverðugan. Ekkert hefur komið fram fyrir Hæstarétti sem hnekkir því mati, enda kemur lýsing verksins og merking á blindrammann heim og saman við uppboðsskrá danska fyrirtækisins. Verður að telja fram komið að hér sé um sama verkið að ræða. Héraðsdómur hefur talið ósannað að ákærði hafi merkt verkið Jóni Stefánssyni og er það ekki hér til endurskoðunar. Verkið er hins vegar selt á sama uppboði og verk samkvæmt ákærulið 1 sem einnig er ranglega merkt þessum listamanni og telja verður réttilega eftir danska listmálarann Wils. Verður að fallast á það með héraðsdómi að ákærða hafi ekki getað dulist hvernig atvikum var háttað. Hafi honum hlotið að vera ljóst að verið var að nota ranga höfundarmerkingu verksins í auðgunarskyni og hann hafi með sölu þess tekið fullan þátt í þeim verknaði. Samkvæmt framansögðu ber að sakfella ákæra fyrir alla ákæruþætti fyrri hluta ákæru. Jafnframt ber að staðfesta heimfærslu héraðsdóms til ákvæða 3. mgr. 159. gr., sbr. nú 75. gr. laga nr. 82/1998, og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er staðfest úrlausn dómsins um að sök ákærða sé ófyrnd, sbr. 3. mgr. 81. gr. sömu laga. III. Í síðari hluta ákæru, liðum A og C, er ákærði sakaður um brot á bókhaldslögum. Í lið B var honum gefið að sök brot á lögum um sölu notaðra lausafjármuna. Héraðsdómur sýknaði hann af þeim ákærulið. Hefur ríkissaksóknari fallist á rök héraðsdóms fyrir þeirri úrlausn og er hún ekki til endurskoðunar. Í A-lið þessa hluta ákæru er ákærði sakaður um að hafa ekki fært eða látið færa í bókhaldi Gallerís Borgar kaup og móttöku listaverka þeirra, sem getið er um í fyrri hluta ákæru. Þá er hann einnig sakaður um að hafa ekkert fært í bókhald um kaup og sölu á uppboði fyrirtækisins nr. 6, sem haldið var á Akureyri 21. maí 1995. Fram er komið að viðskiptaferli fyrrnefndra verka verður ekki rakið í bókhaldi Gallerís Borgar. Helst má skilja ákærða svo að hann hafi sjálfur átt verkin samkvæmt ákæruliðum 1 og 3, en Jónas Freydal Þorsteinsson verkið samkvæmt ákærulið 2. Hafi þetta verið svo átti það að sjást af bókhaldi fyrirtækisins, og að öðrum kosti hvernig hagaði til um þessi verk í raun, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 51/1968 um bókhald, sem í gildi voru þegar þessar færslur áttu að eiga sér stað. Þá átti að skrá viðskipti jafnskjótt og þau fóru fram, sbr. 10. gr. sömu laga. Ber ákærði sem framkvæmdastjóri fyrirtækisins ábyrgð á þessari vanrækslu. Með skírskotun til raka héraðsdóms þykir hann hafa gerst sekur um þau brot sem sem hann er ákærður fyrir í þessum lið. Samkvæmt 2. gr. hegningarlaga nr. 19/1940 verður honum dæmd refsing eftir 1. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. núgildandi laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. lög nr. 37/1995, en þó verður honum ekki dæmd þyngri refsing en heimiluð var samkvæmt eldri bókhaldslögum. Samkvæmt C-lið síðari kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa á rekstrarárunum 1995 og 1996 látið undir höfuð leggjast að skrá viðskipti fyrirtækisins þegar keyptir voru listmunir erlendis og halda til haga tekjuskráningargögnum árið 1996 og færa bókhald það rekstrarár. Héraðsdómur hefur sýknað ákærða af sök samkvæmt fyrri hluta þessa ákæruliðar vegna fyrningar. Hefur ríkissaksóknari fallist á þá úrlausn. Stendur því það eftir af þessum ákærulið sem varðar tekjuskráningargögn og bókhald ársins 1996. Fram er komið að áfrýjandi viðurkennir að reikninga hafi vantað í bókhald félagsins þetta ár og að færslu þess hafi ekki verið lokið þegar hald var á það lagt í október 1997. Svo stóð enn þegar ákæra var útgefin. Ber að staðfesta þá úrlausn dómsins að sú háttsemi ákærða að halda ekki til haga tekjuskráningargögnum varði við 2. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994 og sú háttsemi að láta undir höfuð leggjast að færa bókhaldið varði við 1. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laganna, enda bar ákærða samkvæmt 3. mgr. 22. gr. laganna að fullgera ársreikning eigi síðar en í lok júní 1997. Brot ákærða í A- og C-liðum varða einnig við 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 39/1995, sem gildi tóku 1. júlí 1995. Samkvæmt 2. gr. sömu laga verður þó að líta til þess við ákvörðun refsingar að brot samkvæmt A-lið voru framin fyrir gildistöku breytingarlaganna. IV. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til þess að brotin eru framin í atvinnurekstri og voru skaðleg fyrir viðskiptaöryggi á listaverkamarkaði. Brot hans á ákvæðum laga um bókhald eru stórfelld. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, sem hér skiptir máli. Refsingu hans ber að meta með vísan til þessa og ákvæða 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hún hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Samkvæmt 2. mgr. 49. gr. sömu laga er rétt að dæma ákærða til greiðslu 500.000 króna fésektar jafnframt refsivist. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem nánar er ákveðið í dómsorði, að 4/5 hlutum, en 1/5 hluti greiðist úr ríkisjóði þar sem upphaflegri gerð ágrips var ábótavant. Dómsorð: Ákærði, Pétur Þór Gunnarsson, sæti fangelsi í sex mánuði. Ákærði greiði 500.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi 60 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd að liðnum fjórum vikum frá uppkvaðningu dóms þessa. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, þar á meðal málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur, að 4/5 hlutum, en 1/5 hluti áfrýjunarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað til héraðsdóms til löglegrar meðferðar. Í I. kafla atkvæðis meiri hluta dómenda eru talin upp þau atriði, sem krafa þessi er reist á. Er tekið undir afgreiðslu meiri hluta dómenda á málsástæðum þessum um annað en það, sem að neðan greinir. Vitnið Ólafur Ingi Jónsson forvörður kærði til rannsóknarlögreglu ríkisins 18. júní 1997 málverk það, sem ber rannsóknarnúmer 23. Ólafur Ingi fékk sér til aðstoðar við skoðun á verkinu Viktor Smára Sæmundsson forvörð hjá Listasafni Íslands. Í skýrslu Arnars Jenssonar aðstoðaryfirlögregluþjóns 3. nóvember 1997 er eftirfarandi haft eftir Viktori Smára: „Viktor Smári sagði Ólaf Inga Jónsson hafa komið til sín þegar hann var að undirbúa kærur þeirra verka sem nú hafa verið kærð og borið undir sig grunsemdirnar. Hann hafi aðstoðað Ólaf Inga við ljósmyndun undir útfjólubláu ljósi en Listasafn Íslands eigi tæki til þess. Viktor Smári sagðist ekki hafa gert athugasemdir við þær grunsemdir um fölsun sem Ólafur Ingi hafi kynnt honum og hafa verið sammála Ólafi Inga í stórum dráttum“. Viktor Smári var síðan fenginn til að vinna að rannsókn málsins. Héraðsdómur byggir niðurstöðu sína um fölsun höfundarmerkingarinnar „Jón Stefánsson“ meðal annars á rannsóknum og niðurstöðum Viktors Smára. Með vísan til fyrri afskipta Viktors Smára af málinu verður ekki talið, að hann hafi verið hæfur til að vinna sem sérfræðingur að rannsókn verkanna. Rannsókn málsins var að mörgu leyti ábótavant. Samkvæmt framburði Arnars Jenssonar fyrir dómi er ekki enn lokið rannsókn á litum, sem hald var lagt á í starfsstöð ákærða. Þá er heldur ekki lokið rannsókn á bankareikningum ákærða og eiginkonu hans og fyrirtækja þeirra. Jónas Freydal Þorsteinsson fullyrti fyrir dómi, að hann hefði í fórum sínum málverk það, sem hann hefði keypt á uppboði nr. 601 hjá Bruun Rasmussen og merkt var nr. 32. Bauðst hann til að afhenda málverkið, en því hefur ekki verið sinnt af hálfu lögreglu. Þá er upplýst, að kaupandi málverks, sem ber rannsóknarnúmer 27, á uppboðinu 1. september 1994 hafi tekið málverkið úr rammanum og látið í annan ramma. Engin könnun hefur farið fram á því hvort upphaflegur rammi sé enn fyrir hendi, þannig að unnt sé að rannsaka hann. Með vísan til þess, sem að framan er rakið, tel ég það mikla vankanta á rannsókn málsins að ómerkja beri héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Þar sem þessi niðurstaða hefur ekki hlotið samþykki meiri hluta dómenda mun ég samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 163. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, greiða atkvæði um efni málsins og er samþykk dómsatkvæði þeirra. fyrir fjársvik og skjalafals, með því að hafa sem framkvæmdastjóri og eigandi Gallerí Borgar blekkt þrjá viðskiptavini gallerísins til að kaupa hver eitt málverk sem hann bauð til sölu með röngum upplýsingum í uppboðsskrám um að þau væru eftir Jón Stefánsson og með falsaðri höfundarmerkingu þar um á málverkin, á tveimur listmunauppboðum á vegum Gallerís Borgar eins og hér segir: 1) Á uppboði nr. 12, fimmtudaginn 1. september 1994 í Reykjavík, selt málverk eftir danska málarann Wilhelm Wils, sem ákærði hafði sjálfur keypt á listmunauppboði Bruun Rasmussen númer 33, í Vejle á Jótlandi, í Danmörku 18. ágúst 1994 á danskar krónur 2.600, auk kostnaðar og virðisaukaskatts, eftir að hafa afmáð höfundarmerkingu danska listmálarans og blekkt X til að kaupa málverkið sem málverk eftir Jón Stefánsson á krónur 396.000. 2) Á uppboði nr. 12, fimmtudaginn 1. september 1994 í Reykjavík, selt málverk eftir danska málarann Wilhelm Wils, sem ákærði keypti sjálfur á listmunauppboði Bruun Rasmussen númer 601, í Kaupmannahöfn, Danmörku, 7. júní 1994 og greiddi fyrir það ásamt öðru verki á uppboðinu danskar krónur 4.500, auk kostnaðar og virðisaukaskatts, eftir að hafa afmáð höfundarmerkinguna og blekkt Y til að kaupa málverkið sem málverk eftir Jón Stefánsson á krónur 473.000. 3) Á uppboði fyrirtækisins nr. 6, sunnudaginn 21. maí 1995 á Akureyri, selt málverk eftir danska málarann Wilhelm Wils, sem ákærði keypti sjálfur á listmunauppboði Bruun Rasmussen númer 33, í Vejle á Jótlandi, í Danmörku 18. ágúst 1994 á danskar krónur 1.600, auk kostnaðar og virðisaukaskatts, eftir að hafa afmáð höfundarmerkinguna og blekkt Z til að kaupa málverkið sem málverk eftir Jón Stefánsson á krónur 50.000. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 3. mgr 159. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Fyrir brot á lögum um bókhald og lögum um sölu notaðra lausafjármuna, A. með því að hafa vegna kaupa í júní og ágúst 1994 á listaverkum sem fjallað er um í I. kafla ákæru ekkert fært í bókhaldi fyrirtækisins um kaup þeirra eða móttöku og ekkert fært um kaup eða sölu þeirra listmuna sem seldir voru á uppboði á vegum fyrirtækisins nr. 6 sem haldið var á Akureyri sunnudaginn 21. maí 1995, B. með því að hafa rekstrarár fyrirtækisins 1994, 1995 og 1996 rekið sölu notaðra lausafjármuna án tilskilins leyfis og láta undir höfuð leggjast við móttöku og sölu listmuna að halda skipulagða skrá þeirra listmuna sem bárust fyrirtækinu og að færa uppgjör í samræmi við það, C. Telst háttsemi ákærða samkvæmt a.og b. liðum varða við 9. sbr., 2.gr., og 3. ml. 5.gr. laga nr. 61. 1979 um sölu notaðra lausafjármuna og samkvæmt a.,b. og c. liðum ákæru við 36. gr. sbr. 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145, 1994 um bókhald, sbr. a- og b-liði 1. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, sbr. 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 35, 1995 um breytingu á þeim lögum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot. Gunnar Snorri Gunnarsson, kt. 130753-2809, krefst að ákærði greiði skaðabætur að fjárhæð kr. 370.000. Dómsformanni var falið mál þetta til meðferðar í nóvember sl. vegna leyfis fyrrum dómsformanns. Jafnframt tók þá sæti í hennar, stað sem meðdómari, Helgi I. Jónsson héraðsdómari. I. Þann 18. júní 1997 lagði Jóhannes Albert Sævarsson héraðsdómslögmaður fram kæru hjá rannsóknarlögreglu ríkisins vegna ætlaðrar fölsunar á málverki merktu Jóni Stefánssyni, sem selt var á uppboði Gallerí Borgar nr. 6 á Akureyri 21. maí 1995 á 50.000 krónur, sbr. 3. liður ákæru. Kaupandinn var Jón Ó. Ragnarsson. Fram kemur í kærunni að Ólafur Ingi Jónsson forvörður hafi leitað til lögmannsins vegna þess að grunur hefði vaknað með honum um að verkið væri falsað, en eigandinn hafði komið með verkið til Ólafs Inga til hreinsunar. Forvörðurinn hafi skoðað verkið undir útfjólubláu ljósi og við það hafi grunur hans um fölsun verksins styrkst. Þá hafi tölustafirnir 422 og 489 verið á upprunalegum ramma myndarinnar, og hafi þetta reynst vera verk-og uppboðsnúmer uppboðshaldarans Bruuns Rasmussen í Kaupmannahöfn sem haldið var 10. desember 1986. Við skoðun á uppboðsskránni hafi verk 422 reynst vera eftir danska listmálarann Vilh. Wils, fæddur 1880. Verkið hafi verið 57x45 cm og heitið á uppboðinu „Pelargonie på et bord“ með árituninni Wils 12. Matsverð verksins hafi verið Dkr. 3.000. Segir í kærunni að við hreinsun af yfirmálingu verksins, sem væri 78,5 x 57,5 cm, hafi komið í ljós 12, sem staðfesti það sem lesa megi í uppboðsskrá Rasmussen. Þennan sama dag bárust rannsóknarlögreglu ríkisins sex aðrar kærur frá sama kæranda á hendur ákærða varðandi ætlaða föslun fjölda annarra málverka en hann hafði einnig lagt fram þrjár kærur 24. mars sama ár vegna gruns um falsanir þriggja málverka. Mál þessi eru enn í rannsókn. Þann 1. júlí 1997 var rannsóknarlögregla ríkisins lögð niður og færðist þá rannsókn málsins til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, sem tók til starfa sama dag. Rannsóknarlögreglumennirnir Arnar Jenson, Haraldur Árnason og Birgir Sigmundsson hafa komið fyrir dóminn og staðfest rannsóknargögn. Fram kom í yfirheyrslu Arnars Jensen fyrir dóminum að niðurstaða rannsóknar á litum þeim, sem hald var lagt á við rannsókn málsins og síðar verður vikið að, lægi ekki fyrir. A) 3. liður I. kafla. Samkvæmt staðfestum upplýsingaskýrslum Arnars Jenssonar aðstoðar- yfirlögregluþjóns 17. mars 1998 og 16. júlí sama ár fór hann ásamt Birgi Sigmundssyni rannsóknarlögreglumanni á fund ákærða og eiginkonu hans 16. júlí 1997 í húsnæði Gallerí Borgar að Aðalstræti 6, og voru þeim kynntar framkomnar kærur og jafnframt afhent bréf rannsóknara til kærða síðargreindan dag. Í bréfinu segir meðal annars að fyrir liggi kærur um 22 málverk, sem öll séu talin hafa verið seld af Gallerí Borg á árunum 1991-1997, og kunni að vera fölsuð og er þess farið á leit að Galleri Borg veiti upplýsingar í þágu rannsóknar málsins. Meðal þessara verka er framangreint málverk sem merkt er Jóni Stefánssyni, rannsóknartilvik nr. 23. Sérstaklega var óskað upplýsinga um þessi atriði: 1. Hvar og hvenær málverkið var selt í Gallerí Borg. 2. Hver var kaupandi verksins. 3. Hver kom með verkið til sölumeðferðar hjá Gallerí Borg. 4. Hver var eigandi verksins er það var boðið til sölu. 5. Hvert rann söluandvirðið. 6. Hverjir voru fyrri eigendur verksins. 7. Aðrar upplýsingar sem að gagni mætti koma, þ.m.t. gögn til stuðnings eigendaferli umrædds verks. Í framangreindum upplýsingaskýrslum kemur fram að ákærða og eiginkonu hans hafi verið tjáð að þau væri ekki sökuð um brot heldur væri farið fram á upplýsingar af þeirra hálfu vegna framkominnar kæru og hafi þau lýst sig fús til samstarfs. Í skýrslunum kemur fram að fram hafi komið í samtalinu að almennt lægi hvorki fyrir hjá fyrirtækinu eigendasaga verka né athuganir á uppruna þeirra. Er haft eftir ákærða að þegar verk kæmu inn væri útbúið sérstakt skráningarspjald með ýmsum upplýsingum er vörðuðu seljanda, en þegar verkin seldust væru yfirleitt ekki færðar inn upplýsingar um kaupanda. Kvaðst ákærði mundu í samráði við lögmann sinn, Sigurmar Albertsson hæstaréttarlögmann, svara fyrirspurnum rannsóknara bréflega. Ákærða var ítrekað gefinn frestur til að leggja fram umbeðnar upplýsingar, svo sem fram kemur í bréfi ríkislögreglustjóra 22. október 1997, en hann sinnti því ekki. Í svarbréfi ofangreinds lögmanns hans 29. október við fyrirspurnum ríkislögreglustjóra kemur fram að ekki hafi verið til sérstök skrá eða samfelldar upplýsingar um fyrri eigendur mynda, sem seldar voru á vegum gallerísins. Um rannsóknartilvik 23 segir í bréfinu, sem lögmaðurinn hefur staðfest fyrir dómi, að myndin hafi verið „keypt af Gallerí Borg í Kaupmannahöfn. Ekki frekari gögn. Málað er báðum megin á myndina og dóttir Jóns Stefánssonar mun hafa þekkt „módelið“.“ Í upphafi þessa bréfs segir að ákærði hafi falið lögmanninum að svara fyrirspurnum og byggist svörin á gögnum ákærða og upplýsingum er ákærði hafi aflað. Í uppboðsskrá af uppboði Gallerí Borgar á Akureyri 21. maí 1995 kemur fram að myndin „Uppstilling“, sem er númer 69, Olía, 77x57,er sögð vera eftir Jón Stefánsson og var hún slegin á uppoðinu á 50.000 krónur. Kaupandinn var Jón Ó. Ragnarsson, svo sem að ofan greinir og síðar verður nánar rakið. Þá var og aflað ljósrits úr uppboðsskrá Bruun Rasmussen í Vejle af uppboði nr. 33, sem fram fór dagana 16.-18. ágúst. Þessa uppboðsskrá afhenti vitnið Sven Juhl Jörgensen, starfsmaður fyrirtækisins einnig er hann kom fyrir dóm. Við mynd nr. 1125 í skránni stendur: Wilhelm Wils (1880-1960), Opstilling med potteplante samt liggende nøgen model. Dobbeltmaleri. Sign Wils 12, 79 x 58. Verð myndarinnar er skráð 2.500. Samkvæmt skýrslu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjórans í Kaupmannahöfn 9. október 1997 var haft samband við Claus Poulsen, forstjóra Bruuns Rasmussen í Kaupnmannahöfn, og upplýsti hann að samkvæmt upplýsingum sem hann hefði úr skjalasafni/skrám fyrirtækisins hafi myndin „Pelargonie på et bord“ verið seld á uppboði 10. desember 1986 og hafi myndin verið slegin Helge Krex á 2.700 krónur við hamarshögg. Kaupandinn hafi verið Hans Jensen, Kærsangervej 55, Holbæk. Jafnframt segir í skýrslunni að Claus Poulsen hafi upplýst að hann myndi ekki eftir verkinu. Í skýrslu sama rannsóknarlögreglumanns 22. sama mánaðar kemur fram að haft hafi verið símsamband við Hans Jensen, sem hafi sagt að hann myndi ekki eftir málverkinu, en samkvæmt skrám fyrirtækis síns hafi hann komist að því að umrætt verk hafi verið nr. 1125 samkvæmt uppboðsskrá Bruun Rasmussen og hafi verið selt á uppboði nr. 33 í Vejle fyrir 1600 krónur. Hann upplýsti enn fremur að á bakhlið myndarinnar hafi verið mynd af nakinni fyrirsætu. Einnig segir í skýrslunni að Svend Juul Jörgensen, starfsmaður Bruuns Rasmussen í Vejle hafi upplýst í símtali að verkið hafi verið selt ákærða 18. ágúst 1994. Í framhaldi þessara upplýsinga hafði Arnars Jensson símsamband við ofangreindan Svend Juul 12. nóvember 1997, svo sem fram kemur í upplýsingaskýrslu hans dagsettri þann dag, varðandi kaup ákærða á myndinni „Pelargonie på et bord“. Kemur þar fram að Svend hafi staðfest að ákærði hafi keypt nokkrar myndir á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994. Engin mynd á uppboðinu hafi borið þetta nafn, en Svend hafi sagt að hann myndi eftir þeirri mynd sem hann var inntur eftir í símtali við rannsóknarlögreglumann í Kaupmannahöfn 22. október og lýst var fyrir honum í því símtali sem mynd af rauðri pelargóníu á rauðum undirfleti en gulum bakgrunni. Myndin hafi verið nr. 1125 á uppboðsskránni og borið heitið „Oppstilling på potteplante samt liggende nögen model“. Kvaðst Svend minnast þess að á bakhlið þessarar myndar hafi verið málverk af nakinni konu. Stærð myndarinnar hafi verið 79x58 og höfundurinn Wilhelm Wils, svo sem fram kæmi í uppboðsskránni, en þar kæmi einnig fram að verkið hafi verið undirritað „Wils 12“. Er haft eftir Svend að hann gæti borið kennsl á myndina. Í þessari skýrslu er einnig frá því greint að Hans Jensen hafi afhent Arnari Jensen 5 polaroidmyndir af myndum í eigu fyrirtækis hans, allar eftir Wilhelm Wils. Myndirnar eru uppstillingar af ávöxtum, blómum o.þ.h. og tvær þeirra eru með græna könnu ámóta þeirri og sjá má á mynd þeirri sem fjallað er um í 1. lið ákæru, svo sem rakið verður síðar, þegar fjallað verður um það verk. Þessar myndir voru litljósritaðar og stækkaðar við rannsókn málsins. Haraldur Árnaon rannsóknarlögreglumaður lét litljósrita eina þeirra, eins og síðar verður greint frá í þessum lið, en fyrirtækið Myndhönnun- Nón ehf. hinar. Á þremur þeirra má sjá undirskrift í hægra horni að neðanverðu og var sá hluti skannaður inn í tölvu og síðan prentaður út í litmynd, 20x 40. Á þeim stækkunum má greinilega sjá áritunina „Wils“ með rauðum lit. Við meðferð málsins lagði vitnið Sven Juhl Jörgensen fram afrit handritaðra skilagreina vegna móttöku mynda og úr móttökubók vegna verka á uppboði nr. 33 í Vejle. Gögn þessi sýna að seljandi mynda nr. 1125 og 1126 er fyrirtækið A.P. Holding, fyrirtæki Hans Hinriks Jensen. Þar kemur einnig fram að myndirnar voru seldar, sú fyrri á 1.600 krónur, en sú síðari á 2.600 krónur. Í skýrslu Haraldar Árnasonar lögreglufulltrúa 18. sama mánaðar, en hann annaðist rannsóknina, segir svo um rannsóknina og niðurstöðu hennar: Málverk í gylltum ramma stærð myndflatar um það bil 78,5x57,5 sm. Myndin er máluð á þykkpappír eða pappa og er af blómstrandi blómi í gulleitum blomapotti sem stendur á dökkrauðum fleti. Mynd þessi er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni. Á bakhlið málverksins er annað málverk af konu sem liggur í sófa og er sú mynd án höfundarmerkingar. Föstudaginn 14. nóvember, um kl. 13:30, skimaði undirritaður litarflöt málverksins í VSC (Video Spectral Comparator) tæki, með útfjólubláu ljósi. Tækið er búið breytilegum ljóssíum og er ætlað til að fá fram sjáanlegan mismun þegar ýmis efni, sem annars kunna að vera eins að sjá, gefa frá sér mismunandi ljómageislun. Með skjásíu stillta á 780 nm og ljósgjafasíu á 750 nm ljósbylgjulengdir, kom fram skýr áletrun í neðra, vinstra horn myndarinnar. Ekki er annað að sjá en að áletrunin sé „Wils 12“ en það mun koma heim og saman við höfundarmerkingu danska málarans Vilhelms Wils, þar sem tölustafirnir munu vísa til ártalsins 1912. Á hinn bóginn hefur undirritaður ekki samanburðargögn til að staðfesta að form þessarar áritunar sé í samræmi við þekktar höfundarmerkingar Vilhelms Wils. Þar sem áletrun þessi kom fram var yfirborðslitur myndarinnar dökkrauður og má þar sjá örla fyrir tölustafnum „2“ með berum augum. Áletrunin kemur fram vegna þess að litarefni í henni gefur sterka ljómageislun við útfjólublátt ljós en yfirborðsliturinn ekki og kemur áletrunin fram sem ljósir, eða lýsandi stafir. Eru þessir þættir sýndir á ljósmynd nr. 3 í viðfestri myndamöppu þar sem áletrunin er sýnd í um það bil x2 stækkun. Áletrunin er um það bil 1,3 sm á hæð, 6 sm á lengd og er gerð með um það bil 4 mm breiðum strikum og með skriffæri sem gæti auðveldlega verið pensill listmálara. Ekki sjást pensilför í áletruninni, enda er annar litur yfir henni að sjá, en í þessari rannsókn ekki hægt að ákvarða hvort ljómageislunin stafi frá efnisleyfum eftir áletrun sem búið er að má út, eða áletrun sem hulin er þunnu lagi af öðru litarefni. Að sögn Ólafs Inga Jónssonar, forvarðar, mun hann hafa haft mynd þessa til meðhöndlunar og þá hreinsað ofan af því svæði þar sem áletrunin kom í ljós, en hætt þeirri vinnu er hann uppgötvaði að þar var áletrun undir. Á bakhlið umræddrar myndar er annað málverk af sömu stærð, málað á bakflöt þykkpappans. Sú mynd er af nakinni konu í rauðum sófa og er myndin án höfundarmerkingar. Þessi mynd var ekki tekin til sérstakrar rannsóknar. Á þeirri mynd, svo og á bakhlið rammans voru merkingar sem gætu komið til álita við að rekja uppruna verksins. Þessar merkingar voru sem hér greinir: 1.Í efra hægra horni er talan „422“ skrifuð með svörtu tússi. 2.Við vinstri jaðar á handlegg stúlkunnar er talan „27“ skrifuð með rauðum lit. 3.Í efra horni vinstra megin eru tölurnar „422“ og „489“ skrifaðar með blýanti. Í viðfestri myndamöppu eru ljósmyndir í tengslum við rannsókn þessa og á þeim viðeigandi merkingar. Það er niðurstaða undirritaðs, að niðurstöður VSC skimunar gefi til kynna, að höfundarnafnið „Wils 12“ hafi annað hvort verið máð út eða að málað hafi verið yfir það, á framangreindu málverki sem sýnilega er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni og lýst er hér að framan.“ Ríkislögreglustjóri fór þess á leit með bréfi 5. febrúar 1998 við Ólaf Kvaran forstöðumann Listasafns Íslands, að fram færi á vegum safnsins sérfræðirannsókn á málverkinu. Var þess meðal annars beiðst að teknar yrðu ljósmyndir af verkinu við venjulegar aðstæður og undir útfjólubláu ljósi, svo og hvort hluti verksins væri yfirmálaður og hvort undir yfirmálningu væri að finna eldri undirritun. Þá væru teknar ljósmyndir af vefengdum undirritunum og teknar til samanburðar ljósmyndir 10-15 óvefengdra málverka með undirritunum Jóns Stefánssonar sem til eru í eigu Listasafns Íslands. Þá var þess óskað að aflað yrði upplýsinga hjá erlendum sérfræðingum um efnagreiningu sýna af málningu verksins, en síðan færu fram, í samvinnu við rannsóknara og tæknirannsóknardeild ríkislögreglustjóra, sýnatökur og sendingar sýna, auk greiningar niðurstaðna efnagreininganna. Forstöðumaðurinn fól verkið Viktori Smára Sæmundssyni forverði og starfsmanni safnsins. Efnagreining sýnanna var hins vegar framkvæmd hér á landi, sbr. það sem rakið verður hér síðar. Í skýrslu Viktors Smára segir svo um verkefnið, sem hann merkir RLS-3, framkvæmd rannsóknar, samantekt hennar og niðurstöðu: Áritun:„Jón Stefánsson“ ( málað með pensli og svörtum lit í h. horn að neðan.) Ártal: Tækni:Olíulitir. Burðarlag:Þykkpappi. Stærð:78 x 57.6 cm... Rannsóknarþættir Óskað er eftir að teknar verði ljósmyndir af verkinu við venjulegar aðstæður og undir útfjólubláu ljósi. Einnig að rannsakað verði hvort hluti verksins sé yfirmálaður og hvort undir yfirmálningu sé eldri undirritun finnanleg. Framhlið verksins var ljósmynduð á 35 mm myndavél í rafljósi (tungsten, 3200 °K) og undir útfjólubláu ljósi á litskyggnur og á „negatíva“ litfilmu. Ljósgjafar við ljósmyndun í útfjólubláu ljósi voru fjögur flúrrör (litur 73) sem gefa frá sér ljósbylgjulengdir við u.þ.b. 360 nm. Þar sem rörin gefa einnig frá sér sýnilegt ljós (þ.e. ljós sem mannsaugað nemur) var notuð ljóssía á myndavél nr. 420E (B+W) til að koma í veg fyrir að sýnilegt ljós næði inn á filmuna og minnkaði litaandstæður (kontrast) á filmunni. Einnig var notuð litaleiðréttingarsía nr. 85B (Kodak) til að vega á móti breytingum í litum vegna langs lýsingartíma filmunnar. Við ljósmyndun í útfjólubláu ljósi kom fram sterk ljómageislun (gul) í fernislagi (-lögum?) sem liggur yfir málningaryfirborði verksins. Bendir það til að fernislagið sé gamalt. Einnig komu fram vísbendingar um yfirmálanir sem sjást sem fjólubláir flekkir víðs vegar um yfirborð myndarinnar mest í vinstra horni að neðan og meðfram vinstri hlið og brún að ofan. *1). (Sjá ljósmyndir nr. 3 og 3a). Við skoðun í smásjá kom í ljós að um yfirmálanir er að ræða sem liggja ofan á „gamla“ fernislaginu og er yfirmálunarliturinn nokkuð ljósari en sá upprunalegi. Á það sérstaklega við um þær yfirmálanir sem eru yfir rauða lit verksins og er ekki að sjá að málverkið hafi þarfnast viðgerða í þeim lit. (Sjá ljósmyndir nr. 5 og 5a). Á svæði þar sem fram kom, undir útfjólubláu ljósi, mjög dökkur fjólublár flekkur var yfirborð málningarlags slípað og rispað. Miðja þessa svæðis er u.þ.b. 9 cm frá neðri brún og 9 cm frá vinstri hlið og um 70 fersentímetrar á stærð. Svæðið er yfirmálað með rauðbrúnum litum í tveimur blæbrigðum, dekkri og ljósari gerð. Greina má í smásjá að undir yfirmáluninni er rauðgulur (orange) litur sem búið er að slípa og má brott að mestu. (Sjá ljósmyndir nr. 6, 6a, 7, 7a, 8 og 8a). Lengst til hægri á því svæði sem rauðguli liturinn er má greina, jafnvel með berum augum, töluna „12“. (Sjá ljósmyndir nr. 6 og 6a). Framan við hana (til vinstri) má sjá samskonar litaleifar sem virðast eiga að forma orð. Gerð var tilraun til að hreinsa brott yfirmálunarlitinn á þessu svæði. Það reyndist ekki gerlegt nema að litlu leyti því hætta var á að gulbrúni undirliturinn leystist upp. Með því að leggja þunna glæru (Melinex) yfir niðurslípaða litasvæðið og merkja rauðgulu litaleifarnar inn á glæruna með aðstoð smásjár (stækkun 10-40x) og glærupenna kom fram höfundarmerkingin „Wils“. *2) og *3). (Sjá glæru nr. 1). Við skoðun í smásjá á árituninni „Jón Stefánsson“ í hægra horni að neðan virðist sem yfirmálunarlitur liggi undir árituninni að hluta. Þetta sést þar sem neðsti hluti fyrra „s“ -ins í „...sson“ liggur yfir yfirmálunarlit og e.t.v. seinna „s“ -ið einnig. Ennfremur virðist „o“ -ið í sama orðhluta liggja ofaná yfirmálun. (Sjá ljósmyndir nr. 9, 9a, 10 og 10a). Áritunin virðist því vera gerð eftir að málað var í myndina. Samkvæmt flúrljómun fernislagsins lítur það út fyrir að vera gamalt en yfirmáluðu fletirnir á málverkinu geta ekki verið ýkja gamlir ef mið er tekið af fjólubláum lit þeirra í útfjólubláu ljósi. Hversu langt er síðan yfirmálunin átti sér stað, er ekki hægt að fullyrða en samkvæmt reynslu rannsakanda af skoðun viðgerðra málverka og rannsóknum á hegðun litarefnis og bindiefna við lýsingu í útfjólubláu ljósi *4) má ætla að yfirmálunin hafi verið framkvæmd innan síðasta áratugar. Ofan á „gamalt“ fernislag, sem lykur yfirborð litalags, er víða búið að mála í verkið án sýnilegs tilgangs nema e.t.v. til að dreifa athygli frá yfirmálun á höfundarmerkingu. Reynt hefur verið að eyða höfundarmerkingunni „Wils 12“ af yfirborði málverksins. Höfundarmerkingin „Jón Stefánsson“ virðist að hluta hafa verið máluð ofan á yfirmálunarlit, sem samkvæmt flúrljómun í útfjólubláu ljósi, er ekki ýkja gamall. Af því sem hér hefur verið rakið og stutt meðfylgjandi gögnum eru yfirgnæfandi líkur á að málverk þetta, sem sýnilega er höfundarmerkt „Jón Stefánsson“, sé ekki eftir hann. Höfundur verksins er að öllum líkindum Vilhelm Wils, sem var danskur málari fæddur í Danmörku árið 1880.“ Ríkislögreglustjóri fór þess einnig á leit við forstöðumann Listasafns Íslands með bréfum 5. og 13. febrúar sl. að fram færi á vegum safnsins listfræðileg greining og listfræðilegt mat á málverkinu. Var Júlíönu Gottskálsdóttur, forstöðumanni safnssviðs safnsins, falið verkið. Í áliti hennar segir þetta um málverkið: „Myndin sýnir pelargóníu í potti á borði, ögn til hægri við miðju, ásamt dimmblárri krús fyrir framan. Á borðinu til vinstri sést ferhyrnt spjald með handfangi sem hallast upp á við til hægri. Flöturinn í bakgrunni er brotinn upp af ferhyrndum litaflötum ofan til. Horft er frá sama sjónarhorni niður á borðplötuna og hlutina sem þar eru. Birtan kemur frá vinstri og leggur daufan skugga frá hlutunum á borðið. Borðplatan er máluð rauðum lit og flöturinn ýfður upp með dökkum strokum. Skuggar eru sömuleiðis dökkir, en til vinstri eru strokur blandaðar hvítum lit, m.a. í skugganum frá spjaldinu. Flöturinn í bakgrunni er mógulur og hafa gleið og breið lóðrétt strik verið dregin á flötinn, ýmist með grænum eða rauðleitum lit. Litafletirnir í bakgrunni eru sömuleiðis dregnir breiðum lóðréttum pensilstrokum, en formmótun þeirra er óskýr. Mynd blómsins og blómapottsins er ekki heldur mótuð með litnum. Renna blöðin saman í óljósa eintóna litafleti og rúmtaki pottsins eru gerð lítil skil. Myndefnið, þ.e. uppstilling með blómi og hversdagslegum hlutum, ber með sér að höfundur verksins hefur haft kynni af franskri málaralist frá ofanverðri 19. öld. Einn róttækasti fulltrúi hennar og helsti áhrifavaldur í norrænni myndlist á fyrstu áratugum 20. aldar var málarinn Paul Cézanne. Meðal þess sem norrænir listamenn tóku sér til fyrirmyndar í list hans var framsetning sem braut í bága við hefðbundna miðjufjarvídd með því að sýna hluti á sama fleti frá mismunandi sjónarhornum. Annað atriði var óakademísk litameðferð þar sem leitast var við að móta form og rými eða dýpt með litnum og samspili andstæðulita. Jón Stefánsson tilheyrir þeim hópi norrænna listmálara sem varð fyrir áhrifum af list Cézannes og tamdi sér vinnubrögð hans í framsetningu og litameðferð. Frávik frá miðjufjarvídd og mótun forma og rýmis með mörgum litatónum, þar sem neðri litalög rifa í gegnum þau efri, ásamt stuttum og þéttum pensilstrikum, eru helstu einkenni málverka Jóns og meðul hans til persónulegrar túlkunar. Áhrif þeirrar litameðferðar eru m.a. þau að blæbrigðaríkir fletir virðast virkir, formin mótuð með litnum og þétt í sér og ljósstyrkur litarins efldur. Umrætt málverk ber ekki þau einkenni sem hér hafa verið nefnd sem höfuðeinkenni verka Jóns Stefánssonar. Framsetning og túlkun er með öðrum hætti en gerist í verkum hans, bæði í myndskipan og litameðferð. Sú aðferð Jóns að mála lagskift og móta form með samspili lita, er heldur ekki viðhöfð í þessu verki. Þar eru litafletirnir eintóna sem reynt hefur verið að lífga með pensildráttum án þess að tekist hafi að skapa samspil litanna. Því verður ekki séð að höfundur verksins hafi ásett sér eða honum hafi tekist að nota litina á þann veg sem lýst hefur verið og telja má til höfuðeinkenna listar Jóns Stefánssonar. Er fátt í þessu verki sem ber höfundareinkenni Jóns Stefánssonar.“ Dr. Sigurði Jakobssyni, sérfræðingi á jarðfræðistofu Háskólans, var falið verkið. Í áliti hans 8. júní sl. kemur fram að í ljós hafi komið með litrófsgreiningu með FTIR aðferð (Transform inform infrared) að efnin í sýnunum úr þessu málverki voru þessi: A) Alkýð, B) Olía C) Bæði olía og fernis, sl. Dammar og D) Alkýð. Sérfræðingnum var einnig falið með sama hætti með bréfi 14. maí sl. að rannsaka 37 litasýni úr málverkum, þar með talin litasýni úr 10 málverkum í eigu Listasafns Íslands sem talin eru óvefengd verk Jóns Stefánssonar. Sýnin, sem öll eru merkt með mismunandi tölum, voru tekin og afhent á sama veg og framangreind 24 sýni. Samkvæmt niðurstöðu sams konar litrófsgreiningar dr. Sigurðar sýndu þau öll að í þeim var hreinn olíulitur. Ljósrit skrásetningarspjalda sjö málverkanna sýna, að þrjú eru merkt með ártali, 1921, 1923 og 1944 og samkvæmt upplýsingum listasafnsins eru önnur fjögur málverkanna frá árunum 1918, 1924 og tvö frá 1929. Ákærði var yfirheyrður hjá rannsóknarlögreglu um málverk það sem hér er fjallað um, rannsóknartilvik 23, í yfirheyrslu 11. desember 1997 í kjölfar handtöku og jafnframt voru honum kynnt rannsóknargögn þá og í síðari yfirheyrslum. Í fyrstu yfirheyrslu 11. nóvember kvaðst hann ráma í það að hann hefði keypt myndina í Kaupmannahöfn en ekki í Vejle. Hann kvaðst engar skýringar hafa á því að myndin virðist hafa verið merkt öðrum höfundi. Vísaði hann í því efni til skýringa og svara, sem fram koma í ofangreindu bréfi lögmanns hans 29. október 1997, við fyrirspurnum um eigendasögu ýmissa málverka, meðal annars þessa verks. Er jafnframt eftir honum haft að honum detti helst í hug að hann hafi keypt ódýra mynd í stórum góðum ramma á uppboðinu í Vejle árið 1994, en síðan sett mynd eftir Jón Stefánsson í rammann. Við skýrlsugjöf 24. sama mánaðarvar ákærða kynnt niðurstaða tæknirannsóknastofu ríkislögreglustjóra og jafnframt að rannsókn hafi leitt í ljós að myndin „Uppstilling“, sem seld var á uppboðinu í Sjallanum á Akureyri árið 1995, væri sú sama og keypt hafi verið á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994. Skýrði hann þá svo frá að hann hafi hvorki vitað að undirskriftin væri fölsuð né hefði hann falsað hana sjáflur. Kvaðst hann minnast þess að hafa keypt nokkrar myndir í Vejle á uppboði 1994, en mundi ekki sérstaklega eftir mynd nr. 1125 eða hvernig sú mynd leit út. Hann hafi hins vegar keypt þrjár myndir á þessu uppboði eftir Júlíönu Sveinsdóttur, ómerktar landslagsmyndir, sem síðar voru seldar á á uppboði í Gallerí Borg. Síðar í yfirheyrlsunni er haft eftir ákærða að hann hafi tekið myndina eftir Wilhelm Wils nr. 1125 úr rammanum, ásamt annarri mynd eftir sama höfund (sjá síðar um 1.lið ákæru), en skilið sjálf málverkin eftir hjá Jónasi Freydal Þorsteinssyni í Kaupmannahöfn. Hann kvaðst ekki muna hvar þeir hittust, en minnti að hann hafi látið hann hafa myndirnar tvær á hótelherbergi sínu í Kaupmannahöfn. Síðan hafi hann farið með rammana heim til Íslands í þeim tilgangi að nota þá utan um aðrar myndir hér heima og taldi að rammarnir hafi verið notaðir utan um einhverjar myndir sem Gallerí Borg eða hann sjálfur átti. Kvaðst ákærði einnig hafa keypt myndir í Kaupmannahöfn í september 1994 og fundið í gærkvöldi ljósrit af kvittunum, sem hann hafi gefið seljendum fimm mynda, sem hann keypti í þeirri ferð. Meðal þeirra greiðslukvittana væri kvittun fyrir sölu myndar eftir Jón Stefánsson, sem hann taldi vera mynd þá sem rannsóknartilvik 23 snýst um. Ákærði kvaðst engar skýringar geta gefið á árituninni 422, sem væri á ramma myndarinnar. Hann kvaðst hafa keypt myndina af óþekktum kaupanda, einhverjum S. Hansen á 4.500 danskar krónur, eins og ljósrit framangreindrar kvittunar, sem hann lagði fram, bæri með sér. Framangreind kvittun, er handrituð og dagsett í sept. Í henni segir: „I dag har betalt for maleri af: Jón Stefánsson Blomster og model 4-500. modtt. S. Hansen.“ Ákærði kvaðst ekki vilja tjá sig um þá fullyrðingu í kæru að grunur léki á því að myndin væri eftir Vilhelm Wils, meðal annars á þeim forsendum að sjá megi það af áritun hennar svo og því að númerið á rammanum 422 sé frá uppboði Bruun Rasmussen eða geti verið frá uppboði Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn 10. desember 1986. Kvaðst ákærði minna að það væri rétt að myndin hafi verið nr. 69 samkvæmt uppboðsskrá Gallerí Borgar fyrir uppboð á Akureyri 21. maí 1995. Ákærði kvaðst vefengja rannsóknarniðurstöðu Haraldar Árnasonar rannsóknarlögreglumanns í ljósi þess að hann hafi fundið við skimunina merkingu á ómerktri mynd, en ákærði kvaðst hins vegar ekki þekkja tæknina sem notuð væri við þessa skimun. Er ákærða var bent á að efst í rammanum til hægri á myndinni standi 422 og efst í rammanum til vinstri stendur 422/489, sem er samkvæmt lýsingu Hans Jensen uppboðsnúmer og númer myndarinnar þegar hann keypti hana í Kaupmannahöfn 1986 og samkvæmt upplýsingum hans væri þetta myndin sem seld var fyrir hann á uppboði í Vejle 18. ágúst 1994, benti ákærði á það að venja væri að merkja myndirnar líka með númeri því sem þær hefðu á viðkomandi uppboði. Svo væri hér ekki, því númerið 1125 væri ekki að finna á þessari mynd. Er ákærða var sýndur ofangreindur reikningur stílaður á hann frá Bruun Rasmussen um kaup á mynd 1125 benti hann á að þetta væri vegna kaupanna á myndinni sem hann keypti á uppboðinu í Vejle og hefði afhent Jónasi Freydal í Kaupmannahöfn og skilið þar eftir. Litljósmyndir þær sem hann hefði afhent við rannsókn málsins og fengið hjá Jónasi af þeirri mynd sem hann keypti í Vejle væri greinilega ekki sama myndin og myndin sem fjallað er um í 3. lið ákæru, rannsóknartilvik 23. Ákærði sagði, er honum var á það bent að rannsóknartilvik 23 væri einnig með mynd á bakhliðinni af nakinni konu, að hann kannaðist við það. Báðar þessar myndir hafi farið um hans hendur, og ítrekaði hann að aðra hafi hann keypt í Kaupmannahöfn af S. Hansen, en hina á umræddu uppboði 18. ágúst í Vejle. Er ákærði var nánar að þessu spurður af verjanda sínum sagði hann að hann myndi ekki eftir þessari mynd á bakhliðinni. Hann myndi ekki eftir þessum myndum, sem hann keypti þarna í Vejle, enda hafi hann aðallega verið að horfa í rammana. Ákærði kvaðst hafa greitt virðisaukaskatt af myndinni, svo sem reikningur frá Bruun Rasmussen bæri með sér, enda hafi hann ekki ætlað að flytja þá mynd inn í landið og skilið hana eftir hjá Jónasi Freydal. Í rauninni hafi hann verið að sækjast eftir og kaupa rammann af mynd nr. 1125 á uppboðinu í Vejle, en ekki myndina. Hann hafi aldrei ætlað að flytja myndina sjálfa til Íslands. Aðrir reikningar sem liggi frammi í málinu frá sama uppboði, vegna kaupa hans á myndunum þremur eftir Júlíönu Sveinsdóttur, sýni hins vegar að hann hafi ekki greitt virðisaukaskatt af þeim, enda ekki þurft þess þar sem hann hafi tekið þær með sér til Íslands. Taldi ákærði að andvirði rammans, sem hann kvað vera með blaðgyllingu, væri um 30-40.000 krónur. Ákærði taldi að ef myndin, sem fjallað er um í 3. lið ákæru væri óumdeilanlega eftir Jón Stefánsson væri andvirði hennar e.t.v. um 250.000 krónur, enda væri hún ekki „týpisk“mynd eftir Jón Stefánsson og ekki eins góð og þær sem um er fjallað í hinum liðum ákæru. Ákærði kvaðst hafa kynnst Jónasi Freydal er þeir voru í samkeppni um kaup listaverka í Danmörku. Þeir hafi boðið í upphafi á móti hvor öðrum á uppboðum og Jónas selt þau verk sem hann keypti fyrir milligöngu Gallerís Borgar. Síðar hafi hann kynnst honum betur og þeir þá farið að vinna saman og hætt að bjóða á móti hvor öðrum. Þeir hafi þá keypt sameiginlega verk eða ákveðið að Jónas keypti þetta verk eða ákærði hittt. Að öðru leyti hafi hann haft lítil afskipti af Jónasi. Viktor Smári gerði í dóminum nánari grein fyrir rannsóknum sínum og þeim rannsóknaraðferðum, sem lýst er í þremur skýrslum hans, með sýningu litskyggna í dóminum. Alkýð væri í tveimur sýnanna og mjög sterk fylgni hafi verið á milli þess, sem útfjólubláu ljósin gáfu til kynna og þeirra niðurstaðna sem komu frá greiningunni á bindiefnin. Flúrljómunin hafi fyrst og fremst ráðið því hvar sýnin voru tekin úr myndinni og hinum tveimur myndanna. Sagði vitnið að það væri viðurkennt að því eldra sem efni væri því meiri yrði flúrljómun þess ef það flúrljómaði á annað borð. Tiltölulega fá ný efni flúrljómuðu hins vegar. Í útfljólubláu ljósunum sæist hins vegar mikið misræmi í aldri á olíunni eða á litnum. Það sem væri fjólublátt, dökkblátt, væri yfirleitt ungt. Það væri ekki gamalt. Til dæmis skæri 200 ára gömul viðgerð sig úr á 300 ára málverki og viðgerðarefnið þá farið að flúrljóma. Ljómunin yrði að hans mati aldrei eins á verkinu og viðgerðinni. Vitnið kvaðst erfitt að segja til um það hversu gömul yfirmálunin í verkinu gæti verið Hann taldi ekki að hún gæti verið frá árunum 1930-40, þar sem svo gömul málning ætti að vera ljósari á litinn og meiri flúrljómi að koma fram, en hér hafi við flúrljómun komið fram dökkfjólublár litur. Hann kvað mjög erfitt að segja hve gamlir yfirmálunarlitir í verkinu gætu verið, en hann hafi skoðað þau verk sem hann hafi gert við undanfarin 10 ár undir útfjólubláu ljósi og samanborið við þær gætu þeir verið innan við 20 ára, en ekki sé hægt að aldursgreina verk með þessum hætti. Vitnið sagði að eftir því sem hann kæmist næst væru elstu dæmi þess að alkýð fyndist í listmálaravörum, hvort sem það væru litir, litbindiefni eða þurrkefni, frá því um 1968. Alkýðlitir hafi fyrst verið settir á markað sem litir í túpum í kringum 1978. Litbindir til þess að setja út í olíuliti hafi verið til á Íslandi frá 1973. Alkýð væri hins vegar þekkt sem efni í málningu og hafi það komið fyrst á markað um 1930 sem iðnaðarmálning á vinnuvélar, tæki og þess háttar. Vitnið kvað alkýðefni einnig hafa verið í svokölluðum hobbílitum, sem notaðir hafi verið við að mála, t.d. í litum við að mála „módel.“ Þessir litir væru aftur á móti afskaplega þunnir, þeir væru eins og húsamálning og lökk. Taldi vitnið það afar ólíklegt að Jón Stefánsson hefði notað slíka iðnaðarliti í undirritun málverks Byggði vitnið þá skoðun sína á því að gamlir málarar, sem voru uppi á sama tíma og Jón, hefðu sagt að hann hafi haft mikinn áhuga á olíu og alltaf verið að breyta til að þróa nýjar aðferðir, sérstaklega með tilliti til olíunnar. Þetta hafi verið hans sérstaka áhugamál. Aðspurður hvort hann teldi að einhver samkenni megi sjá á málun Jóns Stefánssonar, annað hvort með efni eða aðferð, sagði vitnið að það gæti ekki farið út í listfræðilegar greiningar í þessu sambandi, en í sínu starfi fengi hann mjög nákvæma tilfinningu fyrir efni. Hann hafi gert við mörg verka Jóns, en efnið í þessum myndum og efnismeðferðin minnti hann ekki á verk Jóns. Vitnið sagði að þornunartími olíu og alkíðs með alkíðbindiefni væri mjög ólíkur. Þornunartími olíu væri mjög langur og benti vitnið því til áréttingar á það að hann hefði til meðferðar málverk frá 1960 sem nánast væri blautt ennþá. Alkýð eða alkýðblandaður litur þornaði aftur á móti á einum degi eða innan við einum degi. Um það álitaefni hvort forvörður hefði getað farið, við viðgerð á myndinni og myndunum í 1. og 2. lið, yfir áritunina með slíkum alkíð efnum, t.d. til þess að skerpa hana, sagði vitnið að svo gæti ekki verið. Hann hefði séð það í smásjánni ef um fleiri en eitt lag hefði verið að ræða. Hann hefði farið ofan í þessar áritanir með hníf til þess að taka sýni og það væri eitt af einkennum alkýðlita, að þegar farið sé með beittan hníf í þau rúllist sýnið upp. Þetta væri áþekkt því þegar nær frosið smjör er skrapað. Þegar aftur á móti sé um gamlan olíulit að ræða sé sýnið yfirleitt stökkt. Vitnið sagði að þessa vinnu væri verið að endurtaka, m.a. kannað hvort undirritanir lægju undir málningu. Þá sagði vitnið að mörg atriði gætu haft áhrif á flúrljómageislun, einkum efnið sjálft, bindiefni og svo lýsing á hlutinn. Vegna margra óvissuþátta við flúrljómun hafi þótt rétt að fá frekari greiningu með litrófsgreiningu. Vitnið benti á það að fylgnin á milli þess hluta málverkanna, í 1.-3. lið ákæru, sem flúrljómaði ekki og þess sem reyndist vera alkíðefni og plastefni væri ótrúlega mikil. Sagði vitnið að það krefist þjálfaðs auga að geta séð hvað svona flúrljómun þýddi. Ljósmyndir þær sem sýndar hafi verið í málinu gefi um það góða vísbendingum en ekki komi allt fram á ljósmyndum, sem sjáist með berum augum. Vitnið sagði að ef farið væri með hreinsiefni yfir hluta málverks hefði það hverfandi áhrif á flúrljómun, sem fram kæmi fyrir og eftir hreinsunina. Vitnið Júlíana Guðrún Gottskálksdóttir, forstöðumaður safnsviðs Listasafns Íslands, kvaðst hafa lokið phil.cand prófi frá Lundarháskóla í listfræði, bókmenntum, leikhús- og kvikmyndafræðum árið 1973 og prófi frá Arkitektaskóla Listakademíunnar í Kaupmannahöfn árið 1986. Hún kvaðst hafa stunda doktorsnám í listfræði við Lundarháskóla og tæki það nám meðal annars til verka frumherjanna í íslenskri byggingalist. Hún kvaðst hafa unnið við safnið undanfarin 11 ár sem deildarstjóri og haft þar umsjón með safni Ásgríms Jónssonar og eldri deild listasafnsins, þ.e.a.s verkum manna sem voru starfandi á fyrri hluta þessarar aldar. Starf hennar felist í yfirumsjón og stjórnun fimm fagdeilda og mótun sýninga í samvinnu við forstöðumann, fjármálaábyrgð og áætlunargerð. Hún sagðist hafa kynnt sér verk Jóns Stefánssonar sem myndlistarmanns í starfi, þar sem hann væri frumherji íslenskrar myndlistar. Hún hafi komið að yfirlitssýningu á verkum hans í Listasafni Íslands 1989 og skrifaði þar stuttar greinar um valin verk sem birt voru í sýningarskrá. Auk þess hafi hún skrifað stutta grein um Jón í danskt listamannatal, sem verið sé að gefa út nú í nýrri útgáfu. Þá hafi hún skrifað um listamanninn í stærra samhengi í greinum, sérstaklega í ritum Listasafns Íslands. Hún sagði að kynni sín af listaverkum Jóns í eigu Listasafnsin Íslands væru grundvöllurinn að kynnum hennar af verkum Jóns en safnið ætti um 110-115 verk eftir hann. Hún hafi auk þess komið beint og óbeint að yfirlitssýningunni að verkum hans sem haldin hafi verið fyrir tæpum 10 árum. Á þeirri sýningu hafi verið 118 verk úr Listasafni Íslands, en einnig mikið úr einkaeign og bæði frá Íslandi og annars staðar að. Hún sagðist hins vegar ekki hafa kynnt sér verk hans í stærri söfnum einkaaðila. Vitnið sagði um feril og starf Jóns Stefánssonar að hann væri fæddur á Sauðárkróki 1881. Hann hafi lokið stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík aldamótaárið og þá haldið til Kaupmannahafnar í verkfræðinám og stundaði það nám um tveggja ára skeið. Hann hafi horfið frá því námi og hafið nám í myndlist, fyrst árið 1903, sótt undirbúningsnámskeið í Teknisk Selskabs Skole. Hann hafi sótt einkaskóla danska málarans Christians Zartmanns frá 1905 til 1908. Haustið 1908 hafi hann farið til Parísar og verið þar í þrjú ár fram til 1911 og sótti þar skóla franska málarans Matisse. Vitnið sagði að sér væri ekki kunnugt um það að til væru myndir eftir Jón frá námsárum hans og benti á það að í bók Poul Uttenreitter, sem út var gefin árið 1936 og unnin í samvinnu við Jón Stefánsson, kæmi fram að ekki sé kunnugt um verk hans sem eru eldri en frá 1916. Hann hafi fyrst tekið þátt í sýningu árið 1919, sem var samsýning myndlistarmanna, á haustsýningu listamanna í Kaupmannahöfn, sem haldin var á Den Frie Udstillingsbygning í Kaupmannahöfn. En fyrstu einkasýningu sína hafi hann haldið í Reykjavík árið 1920 í húsi KFUM. Með eftirfarandi lýsingu í mati sínu um rannsóknartilvik 23 kvaðst vitnið vera að lýsa stíl Jóns Stefánssonar sem málara: „Frávik miðju, fjarvídd og mótun forma og rýmis með mörgum litatónum þar sem neðri litalög rifa í gegn um þau efri ásamt stuttum og þéttum pensilstrikum eru helstu einkenni málverka Jóns og meðul hans til persónulegrar túlkunar. Áhrif þeirrar litameðferðar eru meðal annars þau að blæbrigðaríkir fletir virðast virkir, formin mótuð litunum og þéttir í sér og ljóstyrkur litarins efldur.“ Í umræddri mynd í 3. tl. ákæru komi ekki fram þessi einkenni. Sagði vitnið að heildaráhrif við áhorf myndarinnar væru þau að myndin væri ákaflega flöt. Efri hluti myndarinnar, sem væri mógulur flötur, og neðri hlutinn, sá rauði, virtust vera „í sama plani“. Ekki væri hægt að átta sig á því hvort ljósið félli frekar á þann flöt sem er í lóðréttri stöðu eða þann flöt sem hugsanlega á að vera í láréttri stöðu. Mótunina, birtu litarins, þar sem birtan er hluti af formmótuninni, vantaði. Hún taldi einnig að blómið á myndinni væri mjög ólíkt því sem Jón hafi málað. Þarna vanti líf, safa og ákveðna munaðartilfinningu í blómið. Það ætti samkvæmt hans stíl að virðast angandi af lífi og hreyfanlegt. Þá vanti alla formmótun í blómið. Liturinn á því væri eintóna, útlínurnar væru mjög óljósar og þetta væri litaflötur sem hafi mjög óljóst form, sem að mati vitnisins væri mjög frábrugðið aðferð Jóns við að mála liti. Jafnvel í síðari myndum hans, þar sem liturinn fái meira tjáningagildi, sé alltaf fyrir hendi þessi litstyrkur. Það sé liturinn sem mótar formið, en ekki einhverjar útlínur. Vitnið sagði að sú lýsing í mati þess að ekki sé fyrir hendi í myndinni að málað sé lagskipt og form mótuð með samspili, heldur séu litafletirnir eintóna sem reynt hafi verið að lífga með pensildráttum, án þess að takist, eigi t.d. við um forgrunninn. Þar sé þessi dimmrauði litur. Það rofi aðeins í ljósari fleti en það sé ekki samspil lita. Svo komi dökk strik og að mati vitnisins gráir tónar, sem blandaðir hafi verið hvítu. Svo virðist sem það hafi verið sett nokkuð jafnt yfir allan flötinn en ekki einstök atriði til þess að draga fram tiltekið rúmtak. Þetta sé ekki málað lagskipt þótt málað sé yfir ákveðið lag. Meðvitaða lagskipta málningu, þar sem hvert atriði sé svona mótað þannig að það rifi á milli laganna, skorti. Vitnið sagði að myndirnar þrjár væru mjög á skjön við það sem sé rauður þráður í allri myndlist Jóns Stefánssonar og taldi að þegar litið væri til þeirra sterku höfundareinkenna gæti Jón ekki hafa ekki hafa málað þessar myndir eða tekist illa upp með eigin stíl. Þetta væri augljóst þegar litið væri á myndirnar. Vitnið staðfesti að þær 10 myndir sem Listasafnið sendi í tilefni rannsóknar þessa máls til sýnatöku til Dr. Sigurðar Jakobssonar væru óvefengdar myndir eftir Jón Stefánsson, enda væri hér um meginverk hans að ræða. Vitnið kvaðst hafa kynnt sér elstu myndir Jóns, sem málaðar voru skömmu fyrir 1920. Framangreind höfuðeikenni í myndlist hans komi strax fram í fyrstu verkum hans. Vitnið benti á, að fram kæmi mjög skýrt í framangreindri bók um Jón Stefánsson, sem Poul Uttenreitter gaf út 1936, að elstu myndir hans séu frá árunum 1916 til 1917. Bókin hafi verið skrifuð í mjög nánu samstarfi við Jón og fullyrða megi að Jón hafi lesið texta bókarinnar yfir fyrir útgáfuna, enda hafi þeir Uttenreitter verið nánir vinir. Vísaði vitnið í því efni til bréfaskifta á milli þeirra. Vitnið sagði að ekkert benti til þess að Jón hafi málað umdeild þrjú verk á einhverju byrjunarskeiði í hans málaralist og kvaðst ekki vita hvort hann málaði eitthvað á námsárunum fyrir 1916. Vitnið kvaðst ekki þekkja dæmi þess að frumkvöðlarnir, eldri listmálararnir, t.d. faðir hans, Karl Kvaran, hafi málað yfir léreft annarra málara. Jón Ó. Ragnarsson kom fyrir dóm við rannsókn og meðferð málsins og staðfesti að hann hafi keypt málverkið á uppboðinu á Akureyri. Kvaðst hann hafa keypt myndina í þeim ramma sem hún nú er í. Hann hafi ekki skoðað hana áður, en slegið fram boði og orðið hissa á því að myndin hafi verið slegin á svo lágu verði, bjóst við að mynd eftir Jón Stefánsson yrði ekki slegin svo lágt. Honum hafi litist vel á myndina en forsenda kaupanna hafi þó verið að hún var sögð eftir Jón Stefánsson. Eigendasaga hafi ekki fylgt myndinni, hún hafi verið illa farin og hann farið með hana í Morkinskinnu. Myndin hafi litið illa út, m.a umgerðin. Hann hafi átt mikil viðskipti við Morkinskinnu og fari reglulega með myndir þangað til viðgerðar, eftirlits og viðhalds. Minnti vitnið að eitthvað smávægilegt hafi verið brotið upp úr því eða rispur verið á því sem hann vildi láta lagfæra. Í viðtali við Ólaf Inga og Hilmar í Morkinskinnu hafi komið fram að ólíklegt væri að myndin væri eftir Jón Stefánsson. Ólafur hafi sagt sér nokkru síðar að dóttir Jóns hafi komið þangað og litið á myndina og þá sagt að myndin væri líklega eftir föður sinn, hún hafi jafnvel talið sig þekkja módelið á bakhlið hennar. Síðar hafi Ólafur Ingi sagt honum að myndin væri fölsuð og kvaðst vitnið þá hafa snúið sér til lögmanns sem lagði fram kæru fyrir hans hönd. Vitnið sagði að það hafi viljað koma því á framfæri við lögregluna að grunur léki á því að myndin væri fölsuð, en þar sem hún hafi verið seld honum svo ódýrt hafi hann ekki talið sig hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og því ekki krafist refsingar eða skaðabóta. Hans staðfesti að rétt væri eftir honum haft í framangreindum upplýsingaskýrslum dönsku og íslensku lögreglunnar og kannaðist við að hafa afhent lögreglu ýmis gögn, sem lýst er hér að framan, m.a uppboðsskrár. Kvaðst vitnið varðveita allar sínar uppboðsskrár.Hans benti á myndina í 3. lið ákæru í dóminum og sagði að þetta væri sama myndin og hann hafi selt á listmunauppboði nr. 33 í Vejle 1994 og merkt væri nr. 1125 í skrá þess uppboðs. Vitnið kvaðst þekkja myndina meðal annars af því að þetta væri eina myndin sem hann hafi átt sem Wils hafi málað á masonít eða krossviðarplötu og sú eina sem hann hefði átt eftir Wils þar sem mynd væri af nöktum einstaklingi á bakhliðinni. Vitnið kvaðst hafa keypt þessa mynd hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn árið 1986, en þar sé myndin á uppboðsskránni nr. 422 og sögð sig. Wils 12. Talan 12 merki ártalið sem málverkið var áritað. Vitnið kvaðst telja að myndin hafi verið höfundarmerkt, enda hafi það komið fram í báðum uppboðsskránum, en kvaðst ekki muna nánar hvar né hvernig, en rámaði í að myndin hafi verið merkt í horni. Er vitninu var kynnt niðurstaða skimunar tæknirannsóknarstofu ríkislögreglusjóra á myndinni og sýnd ljósmynd skimunar kvaðst vitnið ekki muna hvort áritunin hefði verið á þessum stað. Er honum voru sýnd númerin á horninu aftan á myndinni, 422/489, sagði Hans að þetta væru númer frá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn. Claus Poulsen, forstjóri hjá Listmunauppboði Brunn Rasmussen í Kaupmannahöfn, kom einnig fyrir dóminn. Hann sagði að í sínum höndum væri öll umsýsla og verkstjórn og framkvæmd uppboða. Kvaðst vitnið þekkja ákærða í sjón, hann væri einn viðskiptavina fyrirtæksins. Vitnið skoðaði bakhlið myndarinnar í 3. lið ákæru, rannsóknartilvik 23. Hann sagði að númerin í horni myndarinnar 422/489, sem eru með hring utan um, þýddu að málverkið hafi verið nr. 422 í uppboðsskrá á uppboði 489. Sagði vitnið að út frá þessu númeri gæti hann séð að þetta hafi líklega verið selt í lok níunda áratugarins, ´89, ´90. Vitnið sagði að við komu mynda á uppboð væru myndir skráðar á bakhlið. Efra númerið, 422, væri raðnúmer, þ.e. númer málverksins í uppboðsskránni og hitt númerið fyrir neðan, 489, væri númerið á uppboðinu sjálfu. Mynd þessi hafi því verið seld á uppboði nr. 489 og verið nr. 422 á því uppboði. Vitnið sagði að fyrirtæki hans merkti allar innkomnar myndir með þessum hætti, þ.e. hring utan um númer myndar fyrir ofan strik og og númer uppboðs fyrir neðan það strik. Hann sagði að önnur uppboðsfyrirtæki merki innkomnar myndir annað hvort með límbandi á blindrammann eða með sams konar áritun talna með hring í kring. Þeir noti einnig þá merkingu að setja sjálflímandi hvíta límmiða, 3 x 5 cm, á rammana. Vitnið sagði að fyrirtæki hans reyndi að afla eigendasögu málverks ef það væri mögulegt, en gat ekki um það borið í hve mörgum prósentum tilvika það væri gert. Vitnið bar að þegar kaupandi á uppboði hjá fyrirtæki hans vildi fá slíka eigendasögu, en seljandinn vildi ekki koma fram, gæfi fyrirtækið ekki upp hver væri seljandinn. Hins vegar héldi fyrirtækið sýnar skrár um þetta. Vitnið sagði að verk danska málarans Wils væru ódýr verk, hann hafi málað mikið af svipuðum uppstillingum og fram koma á myndunum sem mál þetta snýst um. Staðfesti vitnið fyrir dóminum þau gögn er hann lagði þar fram, þ.e. afrit handritaðra skilagreina vegna móttöku mynda á uppboði nr. 33 í Vejle. Kvaðst vitnið minnast þess að Hans Jenssen hafi afhent myndirnar nr. 1125 og 1126 fyrir hönd fyrirtækisins sem seldi þær og myndirnar hafi selst á uppboðið á 2.600 og 1.600 krónur. Vitninu var sýnt ofangreint símbréf kvittunar vegna móttöku verka á uppboðinu 18. ágúst í Vejle, þar sem meðal annars er skráð nafnið Pétur Gunnarsson og aðrar persónuupplýsingar, svo og númerið 249, og kvittað fyrir móttöku: „Peter G“. Staðfesti vitnið að númerið 249 væri viðskiptanúmer á nafn Péturs Gunnarssonar á þessu uppboði, og að móttakandi væri samkvæmt þessum gögnum Peter G. Upplýsingar þessar væru færðar inn annað hvort af starfsmanni eða móttakanda, en undirskriftin væri þess sem hefði veitt verkunum móttöku. Við meðferð málsins sagði Jónas að hann væri málarameistari að mennt, en eftir að hann kom til Kaupmannahafnar hafi hann síðan stundað nám við Frederiksberg Tekniske Skole, meðal annars í tækniteiknun og samskiptum iðnaðarmanna og arkitekta. Vitnið kvaðst reka eignarhaldsfélag sem reki fasteignir og fjárfesti í hinum ýmsu hlutum, fyrirtækjum og fasteignum. Hann kvaðst hafa töluverð umsvif í sölu og kaupum málverka. Þetta væri hans áhugamál og hann safnaði mörgum myndum. Þessi umsvif hans væru ekki eins mikil og hjá Gallerí Borg, en þar kvaðst hann kaupa um 5 eða 10 myndir á ári. Hann kvaðst kaupa erlendis um 10- 15 myndir á ári, stundum færri. Hann kvaðst hafa kynnst ákærða sem forsvarsmanni Gallerís Borgar og sem samkeppnisaðila í listaverkakaupum. Hann hafi ekki átt nein bein viðskipti við ákærða, en hins vegar hafi hann átt viðskipti við Gallerí Borg, bæði áður og eftir að ákærði var í forsvari fyrir fyrirtækið. Ekki væri um að ræða samstarf eða samvinnu. Hann hafi selt eða látið selja nokkra tugi málverka fyrir sig hjá Gallerí Borg og einnig keypt töluvert af myndum hjá fyrirtækinu. Sumum myndanna hafi hann skipt á og notað sumar upp í greiðslur. Þá sagðist vitnið hafa keypt myndir í Danmörku og selt þær hjá Gallerí Borg. Þær myndir hafi hann ýmist flutt með Flugleiðum, flutt sjálfur í farangri eða látið aðra flytja fyrir sig í farangri. Þannig hafi ákærði tekið myndir fyrir sig og vitnið fyrir Gallerí Borg. Vitnið kvaðst ekki hafa verið á uppboði Bruun Rasmussen í Vejle 18. ágúst 1994, en hann hafi hins vegar boðið í myndir á því uppboði í gegnum síma. Vitnið Þórhallur Arnórsson kom fyrir dóminn, en hann var ekki yfirheyrður við rannsókn málsins, enda var rannsóknurum ekki kunnugt um þetta vitið fyrr en við undirbúning aðalmeðferðar. Er vitninu var bent á myndirnar þrjár í dómsalnum, sem fjallað er um í málinu, kvaðst það kannast við myndina í 3. tl., rannsóknartilvik 26. Taldi vitnið að hann hafi séð mynd þessa hanga á vegg í Gallerí Borg í Pósthússtræti. Er vitnið var fyrst spurt um það hvenær þetta var, svaraði vitnið að það hafi trúlega verið sumarið 1994. Ákærði hafi þá verið starfsmaður í galleríinu. Hann hafi boðið ákærða litla Kjarvalsmynd í skiptum fyrir umrædda mynd, en ekkert hafi orðið af þeim skiptum. Verðhugmyndin hafi verið um 4-500.000 krónur. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa verið á uppboðinu þegar myndin var seld, taldi að hann hafi ekki komið til Reykjavíkur í ágúst og byrjun september þetta ár. Síðar í yfirheyrslunni kvaðst vitnið mjög líklegt að hann hafi verið á þessu uppboði þar sem hann sækti flest uppboð. Nánar spurður um það hvenær sumars hann hafi séð myndina sagði vitnið að það hafi „frekast verið svona í júlí ´94“. Er vitninu var bent á að grunur léki á því að þessi mynd hafi verið í Danmörku á uppboði 18. ágúst þetta ár sagði vitnið að það mundi halda að það hafi verið fyrr sem hann sá málverkið hanga uppi í Gallerí Borg. Nánar spurður hvort hann væri viss um þetta sagðist vitnið halda að það væri „pottþétt“ að þetta hafi verið í júlí. Hann hafi flutt bíla milli Akureyrar og Reykjavík og í júlímánuði hafi hann flutt bíl á milli. Sagði vitnið nú að þetta væri örugglega sama myndin. Hann kvaðst hafa átt viðskipti við Gallerí Borg frá því að það opnaði, en nefndi ekki frekar á þessu stigi yfirheyrslunnar í hverju þau viðskipti fólust. Vitnið kvaðst telja að þetta væri sami ramminn og var á myndinni sem hann sá sumarið 1994 í Gallerí Borg. Hann kvaðst ekkert hafa vitað um þessa mynd fyrr en hann sá hana í dóminum og því ekki hafa vitað um hvað hann yrði spurður. Sagði vitnið ítrekað aðspurt, að ef þetta væri ekki sama myndin, væri hún a.m.k. mjög lík. Vitnið kvaðst hvorki hafa rætt við ákærða um tilboð sitt í myndina sumarið 1994 né myndina eftir að hann gerði í hana tilboð. Vitnið kvaðst kannast við myndina í 3. lið ákæru, rannsóknartilvik 23, sennilega hafi hann séð hana á uppboði á Akureyri eða í Reykjavík. Vitninu var bent á það að fram kæmi að uppboðið, þar sem þessi mynd var seld, hafi verið á Akureyri og haldið með fyrirtækinu Listhúsið Þing. Kvaðst vitnið þá aðspurt vera eigandi þessa fyrirtækis og hafa verið í samstarfi við ákærða um uppboð. Hann hafi útvegað ákærða húsnæði til að halda uppboð á Akureyri. Síðasta uppboðið sem þeir stóðu að saman hafi verið 21. maí 1995. Hann kvaðst ekki hafa keypt eða selt myndir á þeim uppboðum, en keypt af ákærða nokkur verk utan uppboða. Hann sagðist síðast hafa komið á uppboð Gallerís Borgar síðastliðið haust, en engin viðskipti átt við ákærða á því uppboði og engin viðskipti væru nú milli fyrirtækja ákærða og vitnisins. Bryndís kvaðst eiga tvær myndir eftir föður sinn málaðar á masónít, en enga á pappa. Hún hafi aldrei heyrt að hann málaði á pappa. Hún kvaðst ekki hafa séð áður hinar tvær myndirnar í dómsalnum og kvaðst ekki treysta sér til að bera um það hvort þær væru eftir föður sinn. Þegar verk voru keypt af einstaklingum hafi verið gefnar út staðgreiðslunótur. Hann kvaðst hafa selt allmargar myndir eftir Jón Stefánsson og séð enn fleiri. Hann sagði að þar sem myndir þær sem mál þetta snýst um hafi verið merktar hefði galleríið á sínum tíma sjálfsagt tekið við þeim sem myndum eftir Jón Stefánsson hvert svo sem framhaldið hefði orðið, en það hefði þó verið undir því komið hver hefði átt myndirnar, hvernig þær væru keyptar og hvernig fengnar. Vitnið sagði að einhvern tíma á árunum 1986 til 1989 eða 1970 til 1990 hafi verið í vörslu Gallerí Borgar allmargar myndir úr dánarbúi Jóns Stefánssonar, hálfunnar og misjafnlega mikið unnar, flestar að því er hann minnti ómerktar. Þær hafi verið frá þeim tíma sem Jón Stefánsson hafi verið að æfa sig að mála í frönskum anda. Vitnið Bárður Halldórsson, kvaðst hafa stundað listaverkasölu af og til frá árinu 1980 bæði á Akureyri og í Reykjavík. Hann kvaðst hafa haft leyfi til listmunauppboðshalds og almennt verslunarleyfi. Sagði Bárður að hann hafi keypt verk í Danmörku, aðallega á árunum 1981 til 1989 og þá venjulega auglýst í dagblöðum. Menn á hans snærum í Danmörku hafi tekið við símanúmeri og lýsingu á verkum og öðrum slíkum upplýsingum. Síðan hafi hann boðað fólk til sín þegar hann kom til Kaupmannahafnar og látið það koma með verkin til sín. Venjulega hafi hann ekki gefið út reikninga er hann keypti málverkin. Vitnið sagði að hann myndi ekki segja að höfundareinkenni Jóns Stefánssonar væru á umdeildum þremur málverkum, en kvaðst hafa séð svo margt eftir málara, sem ekki væru dæmigerðar myndir fyrir þá málara og tæki því öllu með fyrirvara. Þessi verk komi honum ekkert sérstaklega fyrir sjónir sem verk Jóns Stefánssonar. Þau gætu eins verið eftir hann eins og eftir einhvern annan. Hann kvaðst reyna að rekja sögu þeirra málverka sem hann annast sölu á. Hann sagði að verk Jóns væru misjöfn að gæðum en 90% af höfundarverki Jóns hafi mjög skýr einkenni hans, en alltaf væru einhverjar myndir málara sem ekki teldust dæmigerðar fyrir þá. Hann kvaðst þekkja tvö dæmi þess að málari málaði yfir verk annars málara. Í báðum tilvikum hafi verið um að ræða ódýrar myndir, og listamaðurinn verið að ásælast strigann og rammann. Hann kvaðst einnig þekkja dæmi þess að tveir listamenn hafi málað eins eða nauðalíkar myndir, aðallega verk máluð á skólaárum, uppstillingar og annað slíkt. Vitnið sagði að hann hafi rekið gallerí og verkin hafi verið skráð sérstaklega, höfundar getið og málverks og úr hvaða efni verkin voru. Þó hafi getað orðið misbrestur á þessu. Þessa skráningu hafi hann varðveitt. Vitnið kvaðst hafa reynt að afla traustra heimilda um verk og eigendasögu, sértaklega ef myndir voru ómerktar eða grunsemdir voru um verk. Haraldur Blöndal hæstaréttarlögmaður, kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa verið uppboðshaldari hjá Gallerí Borg frá stofnun uppboðsfyrirtækisins til áramóta 1995/1996. Hann kvaðst ekki minnast þess sértaklega að hann hafi verið uppboðshaldari er umdeildar þrjár myndir voru seldar og minntist þeirra ekki sérstaklega. Síðari árin hafi hann eingöngu komið að uppboðunum sem uppboðshaldari, en ekkert séð um undirbúning þess. Hann og ákærði hafi ekki rætt sérstaklega um myndirnar eða verð þeirra, nema einstaka myndir sem voru sérstaklega áhugaverðar. Hann hafi ekki vitað hverjir sóttu uppboðin af hálfu eigenda verkanna. Þegar Haraldi voru sýndar umdeildar þrjár myndir í dóminum sagði hann að myndirnar gætu að hans mati „út af fyrir sig“ verið eftir Jón Stefánsson, þó síst myndin, sem lýst er í 2. lið ákæru, en hún gæti einnig hafa verið léleg mynd eftir hann. Sumar myndir, sem hafi verið seldar hingað frá Danmörku væru myndir málaðar á skólaárum og margir málarar því málað sömu fyrirmyndina og ekki víst að málararnir væru þá komnir með full höfundareinkenni. Lögmaðurinn kvaðst ekki hafa kynnt sér feril Jóns Stefánssonar. Niðurstaða. Ákærða er gefið að sök að hafa keypt málverkið „Opstilling med potteplante samt liggende nögen model“ eftir danska málarann Wilhelm Wils á uppboði nr. 33 í Vejle 18. ágúst 1994, afmáð höfundarmerkingu listamannsins og selt það með blekkingum sem verk Jóns Stefánssonar listmálara á uppboði nr. 6 á Akureyri 21. maí 1995, eins og nánar er lýst í ákæru. Verkið var slegið Jóni Ó. Ragnarssyni á uppboðinu á 50.000 krónur. Þegar hann fór með verkið til viðgerðar í Morkinskinnu vöknuðu grunsemdir um að verkið væri ekki eftir Jón Stefánsson og í framhaldi kæru hófst rannsókn málsins, eins og fram er komið. Hér að framan hefur verið lýst hvaða sérfræðingar komu að rannsókn málverksins að beiðni ríkislögreglustjóra og niðurstöðu þeirra rækilega lýst. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar Árnasonar lögreglufulltrúa, sem skimaði litarflöt málverksins í VSC (Video Spectral Comparator) tæki, með útfjólubláu ljósi, gáfu þær rannsóknir til kynna, „að höfundarnafnið „Wils 12“ hafi annað hvort verið máð út eða að málað hafi verið yfir það, á framangreindu málverki sem sýnilega er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni og nánar er lýst hér að framan.“ Að sambærilegri niðurstöðu komst Viktor Smári Sæmundsson, forvörður hjá Listasafni Íslands, er hann rannsakaði og tók ljósmyndir af verkinu við venjulegar aðstæður og undir útfjólubláu ljósi á litskyggnur og kannaði einnig hvort hluti verksins væri yfirmálaður og hvort undir yfirmálingu væri eldri undirritun finnanleg. Kemur þar fram að ofan á „gamalt“ fernislag, sem lykur yfirborð litalags, sé víða búið að mála í verkið án sýnilegs tilgangs nema e.t.v. til að dreifa athygli frá yfirmálun á höfundarmerkingu. Reynt hafi verið að eyða höfundarmerkingunni „Wils 12“ af yfirborði málverksins, en höfundarmerkingin „Jón Stefánsson“ virtist að hluta hafa verið máluð ofan á yfirmálunarlit, sem samkvæmt flúrljómun í útfjólubláu ljósi, sé ekki ýkja gamall. Yfirgnæfandi líkur séu á því að málverk þetta, sem sýnilega er höfundamerkt „Jón Stefánsson“, sé ekki eftir hann. Höfundur verksins sé að öllum líkindum Wilhelm Wils, sem var danskur málari fæddur í Danmörku árið 1880.“ Haraldur og Viktor Smári hafa báðir komið fyrir dóminn og staðfest verk sín og útskýrt nánar rannsóknir sínar og niðurstöður þeirra, meðal annars með VSC tækinu og myndskyggnum. Gafst dómendum og sakflytjendum færi á því að sjá með berum augum í VSC tækinu framhlið myndarinnar, einkum svæðin þar sem undirritunin „Jón Stefánsson“ er á verkunum og á önnur svæði, sem sérstaklega er vikið að í rannsóknum Haraldar og Viktors Smára. Dómendur eru sammála um það að ljóslega mátti greina með berum augum áletrunina Wils 12. Þá var framburður þeirra beggja trúverðugur og þeir sjálfum sér samkvæmir. Þeir tóku sýnishorn úr málverkinu og sendu dr. Sigurði Jakobssyni til litrófsrannsóknar, eins og lýst er hér að framan. Staðhæfði dr. Sigurður fyri dóminum að sú aðferð, sem hann notaði við rannsókn sína á bindiefnum þeim sem fundust í sýnunum, litrófsgreining með innfrarauðum geisla, væri mjög áreiðanleg og niðurstaða hennar ótvíræð. Eins og fram er komið greindi dr. Sigurður alkýð í svörtum lit sem tekinn var úr áritun neðst til hægri á myndinni og einnig neðarlega á vinstri jaðri, þar sem grunur lék á yfirmálun. Fram kom í vætti hans fyrir dóminum að olíulitir sem listamenn noti, væri lengi að þorna, jafnvel ár. Alkýð þornaði hins vegar mjög fljótt og væri það sett út í olíuna til þess að hún þorni fyrr. Við prófun vitnisins hafi komið í ljós að yfirborð, málað með alkýð, væri orðið hart á sólarhring. Viktor Smári bar á sama veg um þetta atriði, en hann sagði einnig að alkýðlitir, sem notaðir hafi verið af listamönnum, hafi fyrst komið á markað í túbum um 1978, en efnið hafi verið þekkt áður í iðnaðarmálningu og komið sem slíkt hingað lands í kringum 1930. Litabindir til að setja í olíu hafi verið til hér á landi frá árinu 1973. Alkýð hafi einni verið notað í afar þunna liti, „tómstundaliti“. Taldi vitnið ólíklegt að Jón Stefánsson hafi notað iðnaðarmálningu eða slíka liti til að undirita málverk sín, sérstaklega að svo hafi hann gert í mörgum mynda sinna. Skimun málverksins, sem lýst hefur verið hér að framan og dómendur sáu sjálfir í dóminum, er í samræmi við rannsóknir og niðurstöður sérfræðinganna Viktors Smára Sæmundssonar og dr. Sigurðar Jakobssonar, sem lýst hefur verið rækilega í I. kafla A. Rannsóknir þeirra sýna að mjög sterk fylgni var milli ljómageislunar sem fram kom við ljósmyndun af málverkinu undir útfjólubláu ljósi og niðurstöðu litrófsrannsókna á bindiefninu. Stærð málverksins og lýsing á fram- og bakhlið málverksins „Opstilling med potteplante samt liggende nögen model. Dobbeltmaleri“, sem merkt er nr. 1125 á uppboðsskránni á uppboði nr. 33 í Vejle eftir Wilhelm Wils, kemur kemur heim og saman við málverkið „Uppstilling“, sem merkt var nr. 69 á uppboðsskrá uppboðs Gallerís Borgar nr. 6 á Akureyri 21. maí 1995. Aftan á málverkinu, sem málað er á þykkpappa, er mynd af nakinni konu, en það kemur einnig fram í lýsingu á verkinu í uppboðsskrá uppboðsins í Vejle. Svo sem lýst er hér að faman hefur vitnið Hans Jensen komið fyrir dóminn og staðfest að hann hafi selt þessa mynd á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994. Er sá framburður í samræmi við vitnisburð Sven Juhl Jörgensen, starfsmanns Bruun Rasmussen í Vejle, sem staðfesti og lagði fram gögn um að Hans hefði afhent mynd nr. 1125 og aðra mynd (1126, sbr. síðar) til sölu á uppboði nr. 33. Hans Jensen sýndi lögreglumönnum við rannsókn málsins uppboðsská þessa uppboðs og kvað myndina þar vera nr. 1125. Lýsti hann einnig myndinni og kom lýsingin heim og saman við málverkið „Uppstilling“. Við skoðun þessarar skrár, er engin önnur mynd, sem hér getur átt við. Hans Jensen hefur fullyrt, að myndina, sem hann sá í dómsalnum, sé eftir Wilhelm Wils, og hana hafi hann keypt fyrir fyrirtæki sitt á uppboði hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn nr. 489 árið 1986. Þessu til staðfestingar hefur hann lagt fram fylgiskjal úr skrám fyrirtækisins. Sagðist Hans meðal annars bera kennsl á myndina, þar sem þetta væri eina myndin sem hann hafi átt, er Wils hafi málað á svona plötu, og sú eina sem hann hefði átt eftir Wils þar sem mynd væri af nakinni konu á bakhliðinni. Afhenti hann auk ljósrita úr báðum uppboðsskránum, nokkrar polaroidmyndir, sem hann kvaðst eiga af málverkunum eftir Wils. Bersýnilegt er af stækkuðum litljósritunum þessara mynda að þær eru merktar „Wils“ í hæra horni að neðanverðu með rauðu. Þessar myndir eru mjög áþekkar að allri gerð myndunum sem mál þetta snýst um og ein þeirra er nauðalík myndinni í 1. lið ákæru, svo sem síðar verður vikið að. Stærð málverksins kemur einnig heim og saman við lýsingu og stærð á málvekinu nr. 422, er selt var á uppboðinu hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn nr. 489, sem fram fór dagana 9. og 10. desember 1986, en þar er myndin sögð vera eftir Vilh. Wils, og heita „Pelargonie på et bord“. Kemur fram í uppboðsskránni að myndin sé árituð „Wils“. Þar að auki hefur vitnið Claus Poulsen forstjóri hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn staðfest við meðferð málsins að númerin í horni aftan á ytri ramma myndarinnar, sem hann skoðaði í dóminum, 422/489 með hring utan um, þýddu að þetta málverk hafi verið nr. 422 í uppboðsskrá á uppboði fyrirtækisins síns nr. 489 og staðhæfði að fyrirtæki hans merkti allar innkomnar myndir með þessum hætti, þ.e. hring utan um númer myndar fyrir ofan strik og númer uppboðsin fyrir neðan það strik. Annað þeirra ljósrita, sem Hans Jensen afhenti við rannsókn málsins, var úr uppboðsskrá þessa uppboðs og benti hann jafnframt á, að myndin sem hann keypti á uppboði nr. 489 væri merkt nr. 422 á uppboðsskránni. Vitnið sagði jafnframt að litljósmyndirnar tvær af áþekku málverki á heimili Jónasar Freydal, sem ákærði afhenti við rannsókn málsins, væru ekki af málverkinu, sem hann keypti á uppboði nr. 489 hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn og seldi á uppboðinu í Vejle. Verður nú vikið að framburði ákærða um málverkið og þeirri staðhæfingu hans að það sé allt annað en málverkið, sem selt var nr. 1125 á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994. Eins og rakið hefur verið var ákærða ítrekað gefinn frestur á því að svara fyrirspurnum lögreglu um þetta verk. Í svarbréfí lögmanns hans 29. október 1997 um verkið kemur fram að myndin hafi verið keypt í Kaupmannahöfn, en engin frekari gögn væru því til staðfestingar. Í fyrstu lögregluyfirheyrslu 11. nóvember sama ár kvaðst ákærða ráma í að hafa keypt myndina í Kaupmannahöfn, en ekki í Vejle. Er honum var bent á að grunur léki á því að myndin væri höfundararmerkt öðrum listmálara sagði hann, að honum dytti helst í hug að hann hafi keypt ódýra mynd í stórum góðum ramma á uppboðinu í Vejle árið 1994, en síðan sett mynd eftir Jón Stefánsson í rammann. Við skýrlsugjöf um hálfum mánuði síðar var honum kynnt niðurstaða Haraldar Árnasonar á höfundarmerkingu málsverksins. Kvaðst hann þá minnast þess að hafa keypt nokkrar myndir eftir Júlíönu Sveinsdóttur í Vejle á uppboði 1994, en mundi ekki sérstaklega eftir mynd nr. 1125 eða hvernig sú mynd leit út. Síðar í sömu yfirheyrslu er haft eftir ákærða, að hann hafi tekið myndina eftir Wilhelm Wils, nr. 1125 á uppboðinu, úr rammanum ásamt annarri mynd eftir sama höfund (sjá síðar í kafla B, um 1. lið ákæru), en skilið sjálf málverkin eftir hjá Jónasi Freydal í Kaupmannahöfn og farið síðar með rammana heim til Íslands í þeim tilgangi að nota þá utan um aðrar myndir hér heima og taldi að rammarnir hafi verið notaðir utan um einhverjar myndir sem Gallerí Borg eða hann sjálfur átti. Það var fyrst í þessu þinghaldi sem ákærði sýndi ljósrit af greiðslukvittun, sem lýst var hér að framan, sem hann taldi vera vegan sölu myndarinnar, sem hér er fjallað um. Sagðist hann hafa keypt myndina af einhverjum manni, S. Hansen, eins og kvittunin bæri með sér, sem hann ekki þekkti. Nokkrum dögum síðar fullyrti ákærða í yfirheyrslu lögreglu að verjanda sínum viðstöddum, að hann hafi keypt myndina sem númeruð er nr. 1125 á uppboðinu í Vejle og skilið hana efir hjá Jónasi Freydal, en hann sagðist ekki vera viss um hvort hann tók rammana af myndinni og tók með sér heim eða skildi myndina eftir í rammanum hjá Jónasi. Eins og lýst er hér að framan sagði ákærði í þessari yfirheyrslu að hann væri nú með undir höndum litljósmyndir af ljósmyndum sem hann kvað teknar í íbúð Jónasar í Kaupmannahöfn. Þessar ljósmyndir afhenti hann tveimur dögum síðar og ítrekaði í yfirheyrslu þann dag að hann hafi látið Jónas fá málverkið nr. 1125 sem hann keypti í Vejle. Hann vildi ekki segja hvar eða hvenær hannn fékk þessar myndir. Enn ítrekaði ákærði þennan framburð í yfirheyrslu 11. desember sama ár og hér fyrir dómi og staðfesti að famangreind kvittun Bruun Rasmussen, frá 18. ágúst 1994 stíluð á hann, væri vegna kaupa sinna á myndinni nr. 1125, sem hann afhenti Jónasi Freydal. Eins og að framan er lýst ber sú kvittun með sér að mynd nr. 1125 sé eftir Wilhelm Wils og seld á 1.600 D. kr. Ofangreindur framburður ákærða er bæði óstöðugur og afar ótrúverðugur. Hann er einnig í andstöðu við annað, sem fram er komið í málinu um þetta málverk, sem lýst hefur verið hér að framan. Gögn þau sem hann hefur lagt fram máli sínu til stuðnings, ofangeind kvittun og litljósmyndir, eru heldur ekki traustvekjandi eða trúverðug. Tvær þeirra litljósmynda sem ákærði afhenti og sagði vera af mynd nr. 1125 á uppboðinu í Vejle, teknar á heimili Jónasar Freydal, eru í fljótu bragði eins og málverkið sem hér er fjallað um og selt var á uppboðinu á Akureyri. Við nánari skoðun sést hins vegar að svo er alls ekki. Þannig er eitt blóm á pottablóminu á málverkinu, en tvö á ljósmyndinni og blá krús er ekki á sama stað á verkunum. Ákærði framvísaði kvittunina frá einhverjum S. Hansen, sem hann vissi engin deili á, seint og síðar meir. Þessi kvittun fannst ekki í bókhaldi Gallerís Borgar eða öðrum gögnum þess, en á kvittunina er stimplað heiti gallerísins. Eins og hér er í pottinn búið og litið til annars sem fam er komið verður ekki annað séð en að þessi kvittun sé tilbúningur einn. Framburður vitnisins Jónasar Freydal um litljósmyndirnar tvær af því verki, sem hann og ákærði segja að sé af myndinni, sem keypt var á uppboðinu í Vejle í ágúst 1994, er einnig mjög ótrúverðugur og stenst ekki þegar litið er til þess, sem lýst hefur verið hér að framan. Vætti hans um sakarefnið í máli þessu var með miklum ólíkindum og frásögn hans lítt trúverðug, svo ekki sé fastara að orði kveðið. Þótt ákærði hafi greitt virðisaukaskatt af myndinni samkvæmt ofangreindri kvittun breytir það engu um þessa niðurstöðu, enda er ekki ólíklegt að það hafi hann einmitt gert til þess að svo liti út sem myndin nr. 1125, og einnig mynd nr. 1126 eins og síðar verður rakið, sem hann keypti á uppboðinu í Vejle hafi ekki farið frá Danmörku og hingað til Íslands. Þegar allt framangreint er virt þykir fram komin lögfull sönnun þess að mynd sú sem seld var nr. 69 á uppboði Gallerí Borgar nr. 6 á Akureyri, 21. maí 1995, var sama verk og selt var nr. 1125, eftir Wilhelm Wils, á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994, svo og að myndina keypti ákærði sjálfur á sínum vegum eða vegum fyrirtækis síns, Gallerís Borgar. Ákærði keypti myndina á 1.600 danskar krónur á uppboðinu í Vejle, en fram er komið að verk Wils eru ódýr verk, og seldi hana síðar á uppboðinu á Akureyri, höfundarmerkt Jóni Stefánssyni, á 50.000 íslenskar krónur. Kaupandi myndarinnar, Jón Ó. Ragnarsson, hefur borið að þótt honum hafi litist vel á myndina hafi forsenda kaupanna verið sú að myndin var merkt Jóni Stefánssyni. Jón Ó. Ragnarsson hefur ekki lagt fram skaðabótakröfu í málinu. Ekki hafa verið lögð fram gögn um það af hálfu ákæruvalds sem sýna fram það, að ákærði hafi sjáflur afmáð höfundarmerkinguna af málverkinu og sett á það höfundarmerkingu Jóns Stefánssonar, eins og honum er að sök gefið í ákæru. Verður hann því ekki sakfelldur fyrir þá háttsemi. Þó má telja víst að það hafi hann getað gert, þar sem ákærði er lærður myndlistarmaður. Hins vegar þykir fullsannað af því sem rakið hefur verið hér að framan, að ákærði seldi málverkið með blekkingum og í auðgunarskyni, eftir að hann eða einhver annar sem hann fékk til þess, breytti málverkinu með ofangreindum hætti. Ónákvæmni í ákæru að því er þetta varðar kemur ekki að sök, enda var vörn ekki áfátt um þetta atriði, sbr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þótt fallast megi á það að ágóði ákærða af sölu þessarar myndar hafi ekki verið ýkja mikill, þegar tekið er tillit til greiðslu uppboðskostnaðar og virðisaukaskatts, sem greiddur var í Vejle og ýmiss kostnaðar við uppboðið hér á landi, þykir allt að einu ljóst að málverkið var selt í auðgunar- og blekkingarskyni, þar sem verkið var ranglega höfundarmerkt Jóni Stefánssyni, sem er einn virtasti málari okkar Íslendinga og frumkvöðull á sínu sviði. Myndir þessa látna málara hafa verið margfalt dýrari en verk Wilhelms Wils og hlaut það að vaka fyrir ákærða að fá hærra verð fyrir myndina af þeim sökum svo sen raunin varð. Sú háttsemi, sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir, varðar við 3. mgr. 159. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. nú 75. gr. laga nr. 82/1998, og 248. fyrrgreindra laga. Af hálfu verjanda hefur því verið haldið fram að sök sé fyrnd á broti gegn 3. mgr. 159. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. tl. 1. mgr. 81. gr. laganna, sbr. nú 1. gr. laga nr. 63/1998. Verður ekki fallist á að svo sé, þar sem háttsemi ákærða er jafnframt færð undir 248. gr. laganna og ber því að miða fyrningarfrest brotanna við það ákvæði, sbr. 3. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 5. gr. laga nr. 20/1981. Refsimörk fjársvikaákvæðis 248. gr. eru 6 ára fangelsi og fyrnast brot gegn þeirri grein á 10 árum, sbr. 3. tl. 1. mgr. 81. gr. laganna. Í uppboðsskrá af uppboði Gallerí Borgar nr. 12, sem haldið var 1. september 1994 í Reykjavík, kemur fram að myndin „Uppstilling“, sem er númer 82, olía, stærð 50 x 66, er sögð vera eftir Jón Stefánsson, merkt, og var hún slegin á uppoðinu á 360.000 krónur. Kaupandinn var Gunnar Snorri Gunnarsson, svo sem síðar verður nánar rakið. Rannsóknari sýndi Hans Jensen ljósrit þeirra ljósmynda, sem ákærði afhenti við rannsókn málsins, og kvaðst hafa keypt sem myndir nr. 1125 og 1126 á margnefndu uppboði í Vejle. Er haft eftir Hans í upplýsingaskýrslu, eftir að hann hafði skoðað ljósmyndirnar með stækkunargleri, að hvorug þessara mynda á ljósmyndunum væru þær myndir sem hann hefði selt á uppboðinu í Vejle. Á greiðslukvittun Bruun Rasmussen, dags. 18. ágúst 1994, sem stíluð er á Pétur Gunnarsson og lýst er í 1. lið hér að framan, var einnig skráð fyrir neðan númerið 1125 númerið 1126. Í texta kvittunarinnar er einnig vísað til „W. Wils“ og við krónudálkinn er fjárhæðin 2600. Einnig sést á henni að uppboðskostnaður og skattur (moms) er greiddur af þessari mynd, eins og af mynd nr. 1125. Eins og lýst hefur verið hér að framan kemur fram í upplýsingaskýrslu lögreglu 27. mars 1998 að starfsmaður Bruun Rasmussen í Vejle hafi upplýst að ákærði hafi sjálfur verið á staðnum er uppboðið fór þar fram 18. ágúst 1994, boðið í verkið ásamt öðru verkinu í 1. lið hér að framan (rannsóknartilvik 23, sbr. 3. liður ákæru) og keypt þau. Hann hafi sjálfur útfyllt eyðublað er hann kom inn á uppboðið og fengið um leið úthlutað boðsnúmeri nr. 249. Þar sem grunur lék á því að málverkið „Opstilling med vin, krus samt frugter“, sem selt var á uppboðinu í Vejle í ágúst 1994 undir númerinu 1126 væri það sama og málverkið „Uppstilling“ sem selt var á uppboðinu í Reykjavík 1. september undir númerinu 82 fóru fram sams konar rannsóknir á málverkinu og málverkinu í 1. lið hér að framan.“ Haraldi Árnasyni lögreglufulltrúa var sem fyrr falið að rannsaka höfundarmerkingu á málverkinu. Eigandinn, sem er búsettur erlendis, sendi það hingað til lands með hraðsendingarþjónustu. Segir um þá rannsókn í skýrslu hans 3. desember 1997: Rannsóknarefni Til rannsóknar í tæknirannsóknastofu RLS er málverk sem nánar er lýst eftirfarandi: Málverk í gylltum ramma stærð myndflatar um það bil 49x65 sm. Myndin er máluð á striga og er af fjórum ávöxtum á diski, þremur sítrónum þar við, ölkönnu, bolla og vínflösku, á borði. Mynd þessi er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni. Grunur mun leika á að málverkið sé ekki verk Jóns Stefánssonar, en lýsing þess mun koma heim við mynd eftir danska málarann Vilhelm Wils. Er óskað tæknirannsóknar á myndinni með það í huga að sú rannsókn leiði fram einhver þau ummerki sem styðji þá kenningu eða séu vísbendingar um annað. Rannsókn Föstudaginn 5. desember, um kl. 13:00, skimaði undirritaður litarflöt málverksins í VSC (Video Spectral Comparator) tæki, með útfjólubláu ljósi. Tækið er búið breytilegum ljóssíum og er ætlað til að fá fram sjáanlegan mismun þegar ýmis efni, sem annars kunna að vera eins að sjá, gefa frá sér mismunandi ljómageislun. Með skjásíu stillta á 780 nm og ljósgjafasíu á 750 nm ljósbylgjulengdir, kom fram skýr áletrun í neðra, hægra horni myndarinnar, rétt ofan við höfunarmerkingu með nafni Jóns. Ekki er annað að sjá en að áletrunin sé „Wils“ en það mun koma heim og saman við höfundarmerkingu danska málarans Vilhelms Wils. Á hinn bóginn hefur undirritaður ekki samanburðargögn til að staðfesta að form þessarar áritunar sé í samræmi við þekktar höfundarmerkingar Vilhelms Wils. Þar sem áletrun þessi kom fram var yfirborðslitur myndarinnar grænleitur. Áletrunin kemur fram vegna þess að litarefni í henni gefur sterka ljómageislun við útfjólublátt ljós en yfirborðsliturinn ekki og kemur áletrunin fram sem ljósir, eða lýsandi stafir. Eru þessir þættir sýndir á ljósmynd nr. 3 í viðfestri myndamöppu þar sem áletrunin er sýnd í um það bil x2 stækkun. Áletrunin er um það bil 1,3 sm á hæð, 3,5 sm á lengd og virðist gerð með skriffæri sem gæti auðveldlega verið pensill listmálara. Ekki sjást pensilför á áletruninni, enda er annar litur yfir henni að sjá, en í þessari rannsókn ekki hægt að ákvarða hvort ljómageislunin stafi frá efnisleifum eftir áletrun sem búið er að má út, eða áletrun sem hulin er þunnu lagi af öðru litarefni. Á bakhlið ramma umræddrar myndar voru merkingar sem gætu komið til álita við að rekja uppruna verksins. Þessar merkingar voru sem hér greinir: 1.Á miðja vinstri skammhlið rammans er talan „223“ skrifuð með svörum lit. 2.Á miðja vinstri skammhlið blindrammans er talan „1126“ skrifuð með hvítum lit. 3.Í efra vinstra horni blindrammans er talan „158“ skrifuð með bláum lit. Í viðfestri myndamöppu eru ljósmyndir í tengslum við rannsókn þessa og á þeim viðeigandi merkingar. Það er niðurstaða undirritaðs, að niðurstöður VSC skimunar gefi til kynna, að höfundarnafnið „Wils“ hafi annað hvort verið máð út eða að málað hafi verið yfir það, á framangreindu málverki sem sýnilega er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni og lýst er hér að framan.“ Þá var Haraldi einnig falið að rannsaka höfundarmerkingu málverks á ofangreindri Polaroidmynd, sem Arnar Jensson kveðst hafa fengið hjá Hans Jensen . Í skýrslu hans 23. desember 1997 segir: „Til rannsóknar í tæknirannsóknastofu RLS er „Polaroid“ ljósmynd af málverki. Málverkið er af fjórum ávöxtum á diski, þremur sítrónum þar við, ölkönnu, bolla og vínflösku, á borði. Ljósmyndina mun Arnar Jensson, aðstoðaryfirlögregluþjónn, hafa fengið hjá fyrrum eiganda málverksins, Hans Jensen. Á ljósmyndinni má sjá móta fyrir höfundamerkingu málverksins og er óskað álits á því, hvort greina megi hvort höfundarmerkingin sé „Wils“ eða eitthvert annað höfundarnafn. Ekki er hægt að greina höfundarmerkingu málverksins skýrlega með berum augum á ljósmyndinni. Ljósmyndin var því stækkuð fjórfalt á gæðapappír og með aukinni áherslu á rauðan lit og kom þá höfundarmerkingin greinilega fram. Telur undirritaður ekki leika vafa á að áletrunin sé „Wils“ enda mun form áletrunarinnar koma heim og saman við höfundarmerkingu danska málarans Vilhelms Wils. Það er álit undirritaðs að höfundarnafnið „Wils“ sé í hægra neðra horni málverks þess sem er á framangreindri „Polaroid“ ljósmynd.“ Viktori Smára Sæmundssyni var falið að annast sams konar rannsókn á myndinni í þessum lið, rannsóknartilviki 26, og á myndinni sem fjallað var um í 1. lið hér að framan. Verkefnið merkir hann sem RLS-1. Áritun:„Jón Stefánsson“ (gerð með pensli og svörtum lit í hægra horn að neðan) Ártal:Ekkert Tækni:Olíulitir. Burðarlag:Hörléreft, vefur 1:1. Stærð:(h. x b.) 49,5 x 65.5 cm... Málverkið er að mestu leyti málað þunnum litum, sem bundnir eru með olíu og það strengt á blindramma, er virðist upprunalegur og fest með blásaum. Yfirborð málningarlags er fernisborið með möttum fernis. Á bakhlið blindrammans eru skrifaðar eftirfarandi tölur: 1126 (skrifað með hvítum stöfum á vinstri skammhlið) og 158 (skrifað með grænbláum lit á langhlið að ofan). Þrír límmiðar hafa verið á þeirri langhlið rammans en búið er að fjarlægja þá. Á ytri rammanum (skrautrammanum) eru þessar áritanir á bakhlið: 223 (skrifað með svörtum tússpenna á vinstri skammhlið) og undir henni er torlæsileg áritun gerð með blekpenna, sem gæti verið Tisch eða Fisch. Í hægra horni að ofan eru leifar af pappírsmiða sem festur hefur verið með tveimur heftum. Á hverja einingu á bakhlið ytri rammans koma fyrir tölurnar 62 x 49 eða 49 x 64 sem virðast vera ljósmálstölur ytri rammans. (Sjá þessum atriðum til staðfestingar ljósmyndir nr.: 2, 2a, 5, 5a, 6, 6a, 7, 7a, 10 og 10a ásamt skýringartexta við ljósmyndir). Óskað var eftir að kannaðir væru með tæknilegum rannsóknum þeir þættir er gætu gefið vísbendingar um hvort málverkið væri falsað eða ófalsað. Ekki er farið fram á yfirgripsmiklar rannsóknir en óskað eftir að bent yrði á leiðir í því efni ef í ljós kæmi að þörf væri á efnagreiningum lita eða flókinni greiningarljósmyndun. Verkið var ljósmyndað með 35 mm myndavél í rafljósi (tungsten, 3200 °K) og í útfjólubláu ljósi á litskyggnur og á „negatíva“ litfilmu. Ljósgjafar við ljósmyndun í útfjólubláu ljósi voru fjögur flúrrör (litur 73) sem gefa frá sér ljósbylgjulengdir við u.þ.b. 360 nm. Þar sem rörin gefa einnig frá sér sýnilegt ljós (þ.e. sem mannsaugað nemur) var notuð ljósgul sía á myndavél nr. 420E (B+W) til að koma í veg fyrir að sýnilegt ljós næði inn á filmuna og minnkaði litaandstæður (kontrast) á filmunni. Einnig var notuð litaleiðréttingarsía nr. 85B (Kodak) til að vega upp á móti breytingum í litum vegna langs lýsingartíma filmunnar. Á ljósmyndum sem teknar voru af málverkinu í útfjólubláu ljósi kom fram dökkblá ljómageislun *1) á svæðum sem bundin eru við neðri hluta myndarinnar, aðallega í hægra horni að neðan, undir og umhverfis áritunina Jón Stefánsson. (Sjá ljósmyndir nr.: 8. 8a, 9 og 9a). Þar sem slík ljómageislun er vísbending um yfirmálun eða viðgerð í málningarlagi vakti hún upp efasemdir um að áritunin væri gerð af listmálaranum Jóni Stefánssyni en hann lést árið 1962. *2) Skoðun yfirborðs þessara svæða í smásjá renndi stoðum undir þann grun að um síðari tíma yfirmálanir væri að ræða og voru gerðar á þeim hreinsiprufur með blöndu af touluen og ísediki og/eða læknahníf (d. skalpel). Ofan við áritunina Jón Stefánsson þar sem stærsta yfirmálunin er að flatarmáli, gerð í tveimur lögum með grábláum og ljósgrænum litum, kom í ljós ógreinileg áritun máluð með rauðum lit. Er hún 14 mm á hæð og 35 mm að breidd. Lesa má höfundarheitið Wils af leifum þessarar áritunar. (Sjá ljósmyndir nr. 11, 11a, 12, 12a, 13 og 13a). Í og umhverfis þessa áritun má sjá í smásjá að búið er að skrapa og slípa svæðið með einhvers konar verkfæri eða sandpappír því rispur, sem liggja frá SV til NA-s, eru í grunnlagi og því sem eftir er af upprunalega litalaginu, sem er rauðbrúnt. Rispur þessar eru fylltar blágráum lit, sem eins og að framan greinir er meintur yfirmálunarlitur. Einnig eru skemmdir í sjálfu burðarlagi verksins (lérefti) þar sem ummerki eru um að slípað hafi verið í gegn um grunnlag málverksins niður í sjálft léreftið á þeim stað þar sem áletrunin er. (Sjá ljósmyndir nr. 13 og 13a). Ummerki þessi bera vott um að reynt hafi verið að afmá höfundarheitið Wils af yfirborði málverksins og þau síðan hulin með því að mála í tveimur litalögum yfir leifar áritunarinnar og umhverfis hana. Ennfremur hefur verið málað með sömu litum víðar í neðri hluta verksins, e.t.v. til að dreifa athyglinni frá umræddri yfirmálun sem ekki hefur sömu blæbrigði og upprunalegi litur málverksins undir og umhverfis Wils áritunina. (Sjá ljósmynd nr. 8 og skýringartexta við hana). Ekki er því til að dreifa að málverkið hafi þarfnast viðgerðar á þessum yfirmáluðu svæðum. Höfundarnafnið Wils má finna í Weilbachs kunstnerleksikon *3) undir Wils, Julien Wilhelm, fæddur 05.08.1880 og í Signaturbogen *4) er að finna sýnishorn af áritun eftir Vilhelm Wils *5), sem er mjög áþekk því sem kom fram undan yfirmáluninni í málverki því sem hér er til umfjöllunar *6). Við skoðun í smásjá á árituninni Jón Stefánsson má sjá að litaleifar í svörtum lit eru undir og vinstra megin við fyrri hluta hennar, þ.e. Jón St. (Sjá ljósmynd nr. 4 og 4a). Álykta má sem svo að við gerð áritunarinnar hafi fyrsta gerð hennar mistekist og hún þurrkuð brott að mestu á meðan liturinn var enn blautur. Áritunin síðan endurtekin og misfellur lagaðar til með oddhvössu verkfæri sem sjá má í rispum vinstra megin við neðri hluta S-ins og ofan við e-ið í fyrri hluta eftirnafnsins. (Sjá ljósmyndir nr. 14 og 14a). Þess ber að geta að þótt ljómageislun komi venjulegast ekki fram í þéttum svörtum lit við lýsingu í útfjólubláu ljósi kemur fram blá ljómageislun í hinu áðurnefnda hálf „afmáða“ svarta litalagi. (Sjá ljósmynd nr. 9 og 9a). Er slík ljómageislun vísbending um að áritunin er ekki mjög gömul. Ekki er hægt að segja nákvæmlega til um hversu gömul hún er með skoðun í útfjólubláu ljósi. Til þess að fá niðurstöðu um slíkt þarf að efnagreina svarta lit áritunarinnar og e.t.v. bera saman við efnagreiningu áritana sem sannanlega eru eftir listmálarann Jón Stefánsson. Málverkið er að hluta yfirmálað og kemur yfirmálunin glögglega fram í útfjólubláu ljósi. Svo virðist sem reynt hafi verið að má brott eldri áritun verksins og reynt að hylja ummerki um þann verknað. Málverkið er nú sýnilega merkt höfundi sem að öllum líkindum hefur ekki málað það. Búið er að fjarlægja þrjá miða af bakhlið verksins sem e.t.v. höfðu að geyma einhverjar upplýsingar um sögu þess. Af því sem hér hefur verið rakið og stutt meðfylgjandi gögnum eru yfirgnæfandi líkur á að málverk þetta, sem sýnilega er höfundarmerkt Jón Stefánsson, er ekki eftir hann. Höfundur verksins er að öllum líkindum Vilhelm Wils, sem var samtímamaður Jóns búsettur í Danmörku.“ Um sýnatöku úr þessu málverki, sem send voru dr. Sigurði Jakobssyni á jarðfræðistofu Háskólans, segir svo í ofangreindri skýrslu Viktors Smára og Haraldar 28. maí sl.: A) Svartur litur úr áritun. Grunur um að í litnum væri alkýd efni. B) Gráblár litur ofan við áritun. Grunur um yfirmálun. C) Gulur litur úr sítrónu. Útfj.bl.ljós gefur vísbendingu um olíulit. D) Gráblár litur. Grunur um yfirmálun. Í áliti dr. Sigurðar 8. júní sl. kemur fram að í ljós hafi komið með litrófsgreiningu með FTIR aðferð (Transform inform infrared) að efnin úr sýnunum úr þessu málverki voru þessi: A) Alkýd, B) Olía og glært alkýd C) Olía og D) Olía og glært alkýd. Ríkislögreglustjóri fór þess einnig á leit við forstöðumann Listasafns Íslands með bréfum 5. og 13. febrúar sl. að fram færi á vegum safnsins listfræðileg greining og listfræðilegt mat á þessu málverkinu. Sem fyrr var Júlíönu Gottskálksdóttur, forstöðumanni safnssviðs safnsins, falið verkið . „Myndin sýnir borðplötu sem nær þvert yfir myndflötinn. Á borðinu stendur vínflaska fyrir miðju myndar og græn kanna fyrir framan hana til hægri, en þar fyrir framan eru þrjár sítrónur. Fyrir framan flöskuna til vinstri er blámynstraður diskur með fjórum eplum, en hvítur bolli lengra til vinstri og innar í myndrýminu. Bakgrunnurinn er hlutlaus nema hvað honum er deilt niður með lóðréttri línu lengst til hægri og er hægri flöturinn dekkri á lit. Í myndbyggingu er fylgt klassískum reglum um að samræma andstæð form og stefnur. Þannig má draga uppvísandi, en jafnframt skáhallandi, þríhyrning utan um flöskuna, könnuna, diskinn með eplunum og sítrónurnar, sem þannig skapar mótvægi við láréttar og lóðréttar línur borðsins og flatanna í bakgrunni. Horft er á hlutina frá sama sjónarhorni, enda þótt borðbrúnin sé dregin ögn lægra hægra megin við flöskuna en vinstra megin. Þau atriði, er varða myndefnið og reglur um myndskipan sem telja má sameiginleg með umræddu málverki og verkum Jóns Stefánssonar, eru almenns eðlis og geta átt við um verk ýmissa listamanna af hans kynslóð. Það, sem greinir á milli þessa verks og verka Jóns, eru hins vegar sértæk atriði er varða túlkun listamannsins á efninu, listrænan ásetning hans og gæði verksins.“ Eins og fram kom er rakinn var framburður ákærða hér að ofan um myndina í 3. tl. ákæru, afhenti ákærði í desember 1997 litljósrit fjögurra ljósmynda af málverkum, sem hann kvað hafa verið teknar í íbúð Jónasar Freydal Þorsteinssonar í Kaupmannahöfn. Sýna tvær þeirra, mynd nr. 1 og 3 málverk, sem líkjast mjög málverkinu sem hér er til umfjöllunar. Við yfirheyrslu 10. desember kvaðst ákærði, að viðstöddum þáverandi verjanda sínum, ekki vera viss af hverjum hann keypti myndina, en það hafi verið eftir svari við auglýsingu frá honum sjálfum í dönsku blaði. Hann hafi keypt tvær myndir af þessum sama manni. Er ákærða var bent á mynd nr. 82 á uppboðsskrá Gallerí Borgar. Kvað hann þetta sömu myndina og sæist á tveimur ljósmyndum. sem teknar eru í íbúð Jónasar Freydal. Hann kvaðst ekkert muna eftir sölu myndarinnar á uppboðinu hjá Gallerí Borg, en er honum voru sýnd greiðslugögn kaupanda, þ.e reikningur og ljósrit tékka frá uppboðinu, kannaðist hann við að þetta væru gögn úr fyrirtæki hans. Hann gat engar upplýsingar gefið um eigendasögu verksins, enda kvaðst hann hafa keypt verkið af ókunnugum manni í Kaupmannahöfn. Er honum var sýndur ofangreindur reikningur frá Bruun Rasmussen vegna uppboðsins í Vejle, þar sem tilgreindar eru tvær myndir nr. 1125 og 1126, stílaður á ákærða kvaðst hann ekki muna eftir kaupum þessara tilteknu mynda. Er honum var sýnd uppboðsskráin frá Vejle kvaðst hann heldur ekki muna eftir þessum myndum. Hann sagðist hins vegar hafa skilið eftir tvær myndir eftir WilhelmWils, sem hann keypti á uppboðinu, hjá Jónasi Freydal, svo sem lýst hefur verið áður. Er ákærða var kynnt að samkvæmt framangreindum reikningi hafi hann keypt tvær myndir, aðra merkta nr. 1126 á umræddu upboði í Vejle og lýsing hennar og að myndin, sem Gallerí Borg seldi nr. 82 á umræddu uppboði, bæri þetta sama númer á blindramma svo og niðurstaða rannsóknar Haraldar Árnasonar, sagði ákærði að hann hafi keypt mynd nr. 82 í Kaupmannahöfn. Hann kvaðst minnast þess að hafa skilið þessa mynd efir hjá Jónasi Freydal, en hann hafi skilið eftir hjá honum tvær myndir, sem hann keypti á uppboði í Vejle. Í yfirheyrslu 11. desember sagði ákærði, er honum hafði verið kynnt fram komin rannsóknargögn um þessa mynd, að hann hafi keypt myndina nr. 1126 í Vejle og látið Jónas Freydal hafa hana. Hann hafi hins vegar keypt myndina nr. 82, sem hann seldi á uppboði Gallerí Borgar, af einhverjum öðrum. Hann kvaðst ekki hafa upplýsingar um seljandann og kvaðst ekki muna hvort hann keypti myndina eða hvort hún kom í umboðssölu fyrir uppboðið. Ákærði sagði að það væri mjög þekkt að þeir sem stunduðu málverkakaup og sölu keyptu ekta blaðgullsramma í Danmörku á uppboðum, fyrir D. kr. 1.600 - 2.000, en ámóta rammar myndu kosta hér á landi milli 60.000- 80.000 krónur. Viktor Smári staðfesti fyrir dóminum framangreinda rannsókn. Hann sýndi í dóminum ofangreinda polaroidmynd, sem Hans Jensen lagði fram í málinu af mynd 1126, með því að varpa henni á vegg með myndvarpa. Taldi Viktor að ljósmyndin sýndi rannsóknartilvik 26. Hann hafi séð við stækkun ljósmyndarinnar áritunina „Wils“. Hann kvaðst hafa borið saman hvort áritunin var á sama stað eða svipuðum stað og hann greindi hana með framangreindum rannsóknaraðferðum sínum á málverkinu og áritunin hafi verið á nákvæmlega sama stað. Vitnið sagði að í áritununum, sem hann hafi greint á myndunum í 1. og 2. lið ákæru, hafi rauði liturinn virst vera eins. Hann hafi verið mjúkur viðkomu og grófkornaður, með holrúm á milli sem sjá mátti í smásjá og hann hafi ekki virst hafa haft mikið bindiefni í sér. Vitnið sagði að ytri ramminn væri tiltölulega vandaður rammi. Vönduðustu rammar af þessu tagi væru unnir samkvæmt miðalda hefð og sjá mætti á þessum ramma mörg lög af krít á viðnum. Fannst vitninu ramminn of mattur og lítið gljáandi til þess að hann gæti verið úr ekta blaðgulli. Benti vitnið á það að næst viðnum væri húðlím og ofan á hvíta grunninum væri í slíkum römmun rauðleit skil undir gull. Sýndist vitninu að sjá mætti slík skil eftir blaðgull á rammanum, en vildi ekki fullyrða það. Taldi vitnið að rammar úr blaðgulli með slíku mynstri væru tiltölulega fágætir hér á landi. Vitnið gat ekki borið um verðmæti rammans, en taldi að nýr rammi með ekta blaðgyllingu með sams konar mynstri gæti kostað um 6-8 þúsund danskar krónur. Um þann þátt álits síns sem fjallar um litameðferð í verkinu sagði vitnið að eitt aðaleinkenni Jóns væri litameðferð hans og það sem einkenndi meðal annars formmótun hans væri að hann mótaði formin. Þau hafi yfir sér ákveðinn þéttleika, ákveðna festu og væru mótuð með litnum, með penslinum og með litasamspili, afar næmu samspili. Hvíti liturinn væri í mörgum myndum, en hvítur flötur væri aldrei einlita. Hann byggi litinn upp á mörgum litatónum og þessi þéttleiki formanna sem næst fram með ákveðinni litameðferð megi telja höfuðeinkenni Jóns. Í umræddri mynd kvaðst vitnið sakna blæbrigðaríku flatanna, sem Jón vinni með. Litirnir væru fremur eintóna, formin ekki mótuð með litnum. Litbrigði eða blæbrigði litanna sem móta formin skorti.Þetta megi t.d. sjá í könnunni á myndinni. Vitnið sagði nánar um sértæk atriði er varða túlkun listamannsins á þessari mynd á efninu, listrænan ásetningur og gæði að sjá megi að málarinn hafi kynnst ákveðinni hefð og virði hana að vissu marki. Í myndum Jóns komi fram að hann leyfi sér að víkja frá hefðbundnu sjónarhorni og sýni oft hluti á borði frá mismunandi sjónarhornum í þeim ásetningi að draga fram rúmtök hlutanna og leyfi sér þá að víkja frá því að sýna heildina frá einu sjónarhorni. Í myndum hans sé bakgrunnurinn mjög virkur. Ekki sé tilviljunarkennt hvernig hann vinni bakgrunninn vegna þess að hann sé að skapa heild. Það sé þessi heildræna hugsun sem hann ásetji sér að túlka og vinnubrögð hans séu að mati vitnisins þaulhugsuð. Með upstillingu skoði Jón heildrænt málverk, sem lýsi vitsmunalegri hugsun, andstæð frásagnarkenndri. Vintið dr. Sigurður Jakobsson staðfesti niðurstöðu sína á litrófsgreiningu þeirri sem að framan getur og sagði að sýnið 26-D, sýndi auk olíu glært alkýð, þetta væri aukasýni, en eitthvað hvítt eða glært efni hafi hangið utan á sjálfu sýninu. Vitnið Hans Hinrik Jensen benti á myndina í 1. lið ákæru í dóminum og sagði að þetta væri sama myndin og merkt er nr. 1126 á uppboði Bruun Rasmussen í Vejle nr. 33. Þá mynd hafi hann selt á þessu uppboði, en myndina hafi hann keypt á uppboði í Kunsthallen nr. 371 í Kaupmannahöfn árið1988. Myndin sé merkt nr. 233 á þeirri uppboðsskrá. Hans sá í dóminum númerið 1126 merkt með krít aftan á blindrammanum á myndinni og sagði að Kunsthallen merkti myndir sínar á þennan veg. Hann kvaðst einnig þekkja rammann á myndinni, en sagðist ekki vita hvort hann væri með ekta blaðgyllingu. Þá staðfesti hann að hafa tekið umrædda polaroidmynd af þessu málverki þegar það var í hans eigu, uppstillingu eftir málarann Wilhelm Wils og afhenti hann lögreglu polaroidmyndina. Hann kvaðst taka myndir af meginhluta málverka fyrirtækisins þar sem það skrái myndirnar, stundum hafi það þó gleymst. Hans ítrekaði að hann væri viss um að litljósmyndir þær, sem ákærði kvað sýna mynd nr. 1126 er hann keypti á uppboðinu í Vejle, sýndu ekki mynd þá er hann seldi þar. Benti vitnið á það að t.d. væru tvær sítrónur á litljósritinu, en þrjár á hinu raunverulega málverki, enda sæist það glöggt af polaroidmynd vitnisins. Er vitninu voru sýnd litljósrit Haraldar Árnasonar af polaroidmynd vitnisins af verkinu, en þar virðist koma fram áritun í hægra horn hennar, sagði vitnið að verkið hafi litið svona út þegar vitnið átti verkið. Hans sagði að hann hafi skilað þessari mynd á uppboðið nr. 33 í Vejle á árinu 1994, en hann hafi ekki verið á uppboðinu sjálfu, en sent myndina á uppboðið og fengið fyrir hana kvittun og upplýsingar um mynd sína sem komi fullkomlega heim og saman við mynd þá sem merkt er nr. 1126 í uppboðsskránni. Á þessu uppboði hafi hann selt tvær myndir, hin sé nr. 1125 í skránni. Hans kvaðst vera sannfærður um að þetta væri sama mynd og seld var nr. 1126 á uppboðinu í Vejle. Hann sagði að skýringin á því að verkið hafi ekki borið sama nafn á uppboðinu í Kunsthallen og í Vejle væri sú, að uppboðsfyrirtæki gæfu oft myndum önnur nöfn eða önnur heiti. Ef ekki væru heiti á myndinni heiti sem þeir geta „afritað“ þá fari þeir eftir því sem þeir sjá á myndinni. Vitnið Sven Juhl Jörgensen staðfesti, eins og að framan greinir, að hann hefði sent lögreglu ljósrit framangreinds reiknings fyrirtækisins, sem bæri með sér að ákærði hafi greitt fyrir. Um framburð Sven vísast að öðru leyti til framburðar hans, sem reifaður var í 1. lið hér að framan, er fjallað var um 3. lið ákæru. Hann kvaðst hafa séð myndina til sýnis í Gallerí Borg og sýnst hún snotur, en forsenda kaupanna hafi verið sú að myndin var merkt Jóni Stefánssyni. Hann kvaðst ekki hafa óskað eftir eigandasögu hennar, hún hafi ekki legið fyrir. Vintið Jónas Freydal var yfirheyrður við rannsókn málsins um málverkið í sömu skýrslu og um getur í kafla A hér að framan. Honum var sýnd litljósmynd af málverkinu, en kvaðst ekki þekkja málverkið og ekki muna eftir að hafa séð það. Þá var honum sýnt litljósritið sem ákærði lagði fram við rannsóknina og líkist myndinni „Uppstillingu“, „Opstilling med vin og krus“ og sagðist hann ekki muna eftir því að hafa tekið við þessu málverki, og benti jafnframt á það að ekki væri um sömu myndir að ræða á litljósmyndum lögreglu og þeirri sem frá ákærða er komin. Nánar aðspurður um þetta verk og rannsóknartilvik 23, verkið „Uppstillingu“, „Pelargonie på et bord“, sagði ákærði að hann vildi ekki blanda sér í málið of mikið, en hann geti sagt að hann hafi móttekið fjórar myndir eftir að ákærði keypti nokkrar myndir á uppboðinu í Vejle í ágúst 1994. Hvaða myndir það væru gæti hann ekki nákvæmlega sagt en hann fullyrti að myndirnar sjáist upp á vegg á ljósmyndum þeim sem hann afhenti ákærða nú fyrir nokkru síðan. Er hér var komið sögu í yfirheyrslunni tilkynnti vitnið og lögmaður hans að þeir hefðu ekki tíma til að ræða lengur við yfirheyrendur og hefði ekkert fleira að segja að svo stöddu. Kvaðst hann hvorki vilja lesa skýrsluna yfir né undirrita hana og gekk út . Vitnið Patricia Toby Mikaelsen (áður Aagreen) kom fyrir dóminn. Hún kvaðst vera ritari á lögmannaskrifstofu. Hún kvaðst ekki hafa stundað kaup og sölu á listaverkum. Hún kvaðst hafa starfað sem lagerstjóri hjá fyrirtæki á árunum 1993 til 1995. Hún kvaðst hafa selt ákærða málverkið vorið1994, einhvern tíma á tímabilinu apríl til júní. Hún hafi hitt hann á flóamarkaði í Lyngby þar sem hún var að selja ýmsa hluti sem hún átti. Þau hafi farið að spjalla saman og borist hafi í tal að hann var Íslendingur. Hún hafi átt íslenskt málverk, merkt Jóni Stefánssyni, sem hún hafi fengið frá föður sínum og lengstum geymt það inni í skáp. Hún kvaðst muna eftir höfundarmerkingunni, en ekki hvar hún var á myndinni. Hún sagði að hún þekkti ekki önnur verk Jóns Stefánssonar. Faðir hennar heitinn hafi stofnað fornmunaverslanir í Kaupmannahöfn. Hann hafi átt verkið í 10 ár áður en hún fékk það. Hann hafi sagt að þetta málverk væri nokkuð verðmætt. Hún hafi því spurt ákærða hvort hann hefði áhuga á að sjá málverkið. Hann hafi gjarna viljað það og nokkrum dögum seinna hafi hún sýnt honum málverkið og hann tjáð henni að hún gæti fengið 18.000 danskar krónur fyrir verkið. Hún kvaðst engin greiðslugögn eiga um sölu sína á þessu málverki til ákærða. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða í þriðja sinn um 10 dögum áður en vitnið kom í dóminn, en vitnið var yfirheyrt 22. janúar sl. Það hafi verið eftir að vitnið fékk kvaðningu um að mæta fyrir dómnum. Þau hafi hist í kjölfar þess að hún gerði lögfræðingi sínum grein fyrir því að hún hefði ekki „sérstakan áhuga á því að fara til Íslands „því hún hafi ekki séð „til hvers ætti að nýta mig hér“. Ákærði hafi spurt hana hvort hún vildi ekki vera svo væn og koma til Íslands og bera vitni hér vegna þess að framburður hennar væri mjög mikilvægur í hans máli. Hann hafi beðið hana að skýra frá því málverki sem hún seldi honum og það hafi hún að sjálfsögðu viljað gera. Hún kvaðst ekki muna hvar hún hafi hitt ákærða, en hann hafi komið til Danmerkur og haft samband við sig og síðan hafi þau hist í kjölfar þess. Þau hafi verið tvö á þessum fundi. Vitnið sagði að hún myndi ekki hvort höfundarnafnið hafi borið á góma á þessum fundi þeirra. Hann eða aðrir hafi ekki reynt að hafa áhrif á framburð hennar. Er henni var á það bent að flugfarmiðar sýni að hann hafi hann farið til Kaumannahafnar 12. janúar og komið heim næsta dag og hún ítrekað spurð hvar nánar hún hafi hitt ákærða sagði hún að þau hafi hist í húsi móður sinnar. Hún hafi ekki séð ástæðu til að lögmaður sinn yrði viðstaddur þennan fund. Vitninu voru sýndar litljósmyndir og polaroidmyndir nokkurra málverka eftir Wils sem Hans Hinrik Jensen afhenti lögreglu, meðal annars mynd sem Hans kveðst hafa tekið af rannsóknartilviki 26. Vitnið benti fyrst á síðastgreinda mynd en síðar á mynd með grænnni krús, hvítum bolla og fimm eplum sem hún taldi líkust umræddri mynd. Hún kvaðst ekki vilja fullyrða hvort myndir þessar væru af umræddu málverki. Er vitninu var sýnt málverkið í dóminum sagði hún að stærð þess væri svipuð og málverksins sem hún seldi ákærða. Vitnið sagðist ekki geta um það sagt hvort þetta væri myndin sem hún seldi ákærða, en sagði að þessi mynd líktist því málverki. Á því hefði verið umrædd græn krús, einhverjir ávextir og vínflaska og hvítur bolli. Hún kvaðst ekki muna eftir rammanum á myndinni Vitnið sagðist ekki þekkja Jónas Freydal Þorsteinsson. Vitnið sagði aðspurð að enginn hafi reynt að hafa áhrif á framburð hennar í málinu, hvorki lögregla, ákærði né aðrir. Hún kvaðst ekki hafa treyst sér til að mæta með svo stuttum fyrirvara fyrir dóminum 11. janúar sl., þar sem hún hafi þurft að gæta húss móður sinnar. Vitninu var bent á það að meðal annars kæmi fram í upplýsingaskýrslu frá ríkislögreglunni í Kaupmannahöfn, 8. janúar 1999, að vitnið hafi sagt við lögmann sinn, sem var birt vitnafyrirkallið 6. janúar sl., að hún þekkti ekki til þessa máls gegn Gunnarssyni og hefði þess vegna ekki vitað um hvað hún yrði spurð af verjandanum. Vitnið kannaðist við þetta en sagðist ekki hafa geta mætt af framangreindum orsökum. Hún hafi þekkt ákærða með nafni og gert sér grein fyrir að málið var gegn honum er hún fékk birta fyrstu vitnastefnuna. Í lok yfirheyrslunnar var vitninu sýnt stækkað litljósrit, sem bersýnilega er af rannsóknartilviki 26, sem verjandi lagði þá fram í þinghaldinu. Staðfesti vitnið að hér væri komið það ljósrit, sem ákærði hafi sýnt sér. Vitnið kvaðst hafa skrifað það sem handritað er á þessari mynd: „ 31.8. 1998. Jeg Patricia Aagreen skal hermed bekræfte, at jeg har i enten maj eller juni 1994 har solgt det affotograferede maleri til Peter Gunnarsson. Med Venlig Hilsen. P.A,“ Þetta kvaðst vitnið hafa skrifað á litljósritið er hún hitti ákærða á flóamarkaðnum greint sinn. Hún kvaðst ekki vita hvers vegna hún skrifaði á myndina „Med venlig hilsen“ þótt hún hafi hitt ákærða augliti til auglitis. Hún kvaðst ekki vita hvort dagsetningin væri rétt. Um breyttan framburð sinn um kaup á þessari mynd frá yfirheyrslum 10. og 11. desember 1997 sagði ákærði, að hann hafi ekki munað nákvæmlega hvernig kaupin gerðust í Kaupmannahöfn. Flestar sínar myndir hafi hann keypt eftir auglýsingu og því hafi hann talið við fyrri yfirheyrslur að svo hafi verið í þessu tilviki. Þetta hafi verið misminni. Hann kvaðst meðal annars hafa farið á flóamarkaðinn síðastliðið sumar eða haust, til þess að leita að konunni í þeim tilgangi að fá staðfesta eigendasögu málverksins, ekki að hún myndi eftir myndinni heldur að hún hefði selt honum þessa mynd. Hann kvaðst engin gögn hafa haft um sölu myndarinnar, en við nánari upprifjun hafi hann munað eftir því að hann keypti myndina af þessari konu. Ákærði sagði að hann hafi verið samferða Jónasi Freydal til Danmerkur 12, janúar sl., en hann hafi ekki tekið þátt í fundi þeirra Patriciu. Niðurstaða. Ákærða er gefið að sök að hafa keypt málverkið „Opstilling med vin, krus samt frugter“ eftir danska málarann Wilhelm Wils á sama uppboði og málverkið sem getið er um í A kafla hér að framan, í Vejle 18. ágúst 1994, afmáð höfundarmerkingu listamannsins og selt það með blekkingum sem verk Jóns Stefánssonar listmálara á uppboði nr. 12 í Reykjavík 1. september 1994, eins og nánar er lýst í ákæru. Verkið var slegið Gunnari Snorra Gunnarssyni á uppboðinu á 360.000 krónur. Hér að framan hefur verið lýst hvaða sérfræðingar komu að rannsókn málverksins að beiðni ríkislögreglustjóra og niðurstöðu þeirra rækilega lýst. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar Árnasonar lögreglufulltrúa, sem skimaði litarflöt málverksins í VSC (Video Spectral Comparator) tæki, með útfjólubláu ljósi, gáfu þær til kynna, „að höfundarnafnið „Wils“ hafi annað hvort verið máð út eða að málað hafi verið yfir það á framangreindu málverki, sem sýnilega er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni og lýst er hér að framan.“ Að sömu niðurstöðu komst Viktor Smári Sæmundsson forvörður hjá Listasafni Íslands, er hann rannsakaði og tók ljósmyndir af verkinu við venjulegar aðstæður og undir útfjólubláu ljósi á litskyggnur og kannaði einnig hvort hluti verksins væri yfirmálaður og hvort undir yfirmálingu væri eldri undirritun finnanleg. Í samantekt rannsóknar hans segir að málverkið sé að hluta yfirmálað og komi yfirmálunin glögglega fram í útfjólubláu ljósi. Svo virðist sem reynt hafi verið að má brott eldri áritun verksins og hylja ummerki um þann verknað. Málverkið sé nú sýnilega merkt höfundi sem að öllum líkindum hafi ekki málað það. Búið sé að fjarlægja þrjá miða af bakhlið verksins sem e.t.v. höfðu að geyma einhverjar upplýsingar um sögu þess. Þá segir í niðurstöðukafla rannsókna hans að af rannsókninni og gögnum sem hún styðst við séu yfirgnæfandi líkur á að málverk þetta, sem sýnilega er höfundarmerkt Jón Stefánsson, sé ekki eftir hann. Höfundur verksins sé að öllum líkindum Wilhelm Wils, sem var samtímamaður Jóns búsettur í Danmörku. Haraldur og Viktor Smári staðfestu einnig fyrir dóminum verk sín og rannsóknir á þessu málverki og útskýrðu nánar rannsóknir sýnar og niðurstöður þeirra, meðal annars með með VSC tækinu og myndskyggnum. Sáu dómendur og sakflytjendur einnig með berum augum í VSC tækinu framhlið myndarinnar, einkum svæðin þar sem undirritunin „Jón Stefánsson“ er á verkinu og á önnur svæði, sem sérstaklega er vikið að í rannsóknum Haraldar og Viktors Smára. Dómendur eru sammála um það að ljóslega mátti greina með berum augum áletrunina Wils. Framburður þeirra beggja var sem fyrr trúverðugur og þeir sjálfum sér samkvæmir. Þeir tóku einnig sýnishorn úr málverkinu, eins og lýst hefur verið, og sendu dr. Sigurði Jakobssyni til litrófsrannsóknar. Er vísað til framburðar hans hér að framan um áreiðanleika þessarar rannsóknar. Eins og fram er komið greindi dr. Sigurður alkýð í svörtum lit sem tekinn var úr áritun neðst til hægri á myndinni og einnig svæði ofan við áritun og loks á bletti neðan við disk á málverkinu. Við ljósmyndum Viktors Smára í útfjólubláu ljósi vöknuðu einmitt grunsemdir um að á þessum stöðum væri yfirmálum og að alkýð væri í áritun. Vísast hér til fyrrgreinds vættis dr. Sigurðar um þornunartíma olíulita sem listamenn nota og alkýðs og vitnisburðar Viktors Smára um þessa liti. Fram er komið í málinu að alkýð var ekki notað í listamannaliti fyrr en mörgum árum eftir lát Jóns Stefánssonar. Skimun málverksins, sem lýst hefur verið hér að framan og dómendur sáu sjálfir í dóminum, er í samræmi við rannsóknir og niðurstöður sérfræðinganna Viktors Smára Sæmundssonar og dr. Sigurðar Jakobssonar, sem lýst hefur verið rækilega í I. kafla B. Rannsóknir þeirra sýna að einnig í þessu tilviki var mjög sterk fylgni milli ljómageislunar sem fram kom við ljósmyndun af málverkinu undir útfjólubláu ljósi og niðurstöðu litrófsrannsókna á bindiefninu. Af þessum rannsóknum og trúverðugum framburði þeirra sem þær önnuðust þykir fyllilega í ljós leitt að höfundarmerkingin „Jón Stefánsson“ sem var á málverkinu þegar það var selt 1. september 1994 á uppboði nr. 12 í Reykjavík var ekki máluð af Jóni Stefánssyni. Sú niðurstaða styðst einnig við vætti Ólafs Kvaran forstöðumanns Listasafns Íslands og greinargott álit og vitnisburð Júlíönu Gottskálksdóttur listfræðings. Ólafur hefur borið að hann telji að ekki verði séð að tekist sé á við grundvallareinkenni í list Jóns í þessari mynd sem og hinum tveimur, sem mál þetta snýst um, bæði að því er varðar litræna endurtekningar eða tengingar og formmótun, sem tengist andstæðuríkri litanotkun Jóns. Hann sagði einnig að myndirnar þrjár væru mjög á skjön við það sem væri rauður þráður í allri myndlist Jóns Stefánssonar og taldi að þegar litið væri til þeirra sterku höfundareinkenna gæti Jón ekki hafa málað þessar myndir eða tekist svona illa upp með eigin stíl. Þetta væri augljóst þegar litið væri á myndirnar. Í áliti Júlíönu kom meðal annars fram að ýmis atriði mætti finna í myndinni sem kæmi fram í verkum Jóns, en það, sem greindi á milli þessa verks og verka Jóns, væru hins vegar sértæk atriði er varða túlkun listamannsins á efninu, listrænan ásetning hans og gæði verksins. Framburður hennar fyrir dóminum um þetta verk var trúverðugur og greinargóður. Eins og fram er komi í umfjöllun verksins í kafla A útskýrði hún með sýningu litskyggna verk höfundarins til samanburðar þessu verki. Lýsing og stærð málverksins „Opstilling med vin, krus samt frugter“ sem merkt er nr. 1126, eftir Wilhelm Wils, á skrá uppboðsins nr. 33 í Vejle, kemur kemur heim og saman við málverkið „Uppstilling“, sem merkt var nr. 82 á uppboðsskrá uppboðs Gallerís Borgar í Reykjavík 1. september 1994. Vitnið Hans Jensen staðfesti einnig fyrir dóminum, að hann hafi selt þessa mynd á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994. Er sá framburður í samræmi við vætti Sven Juhl Jörgensen, starfsmanns Bruun Rasmussen í Vejle, sem staðfesti og lagði fram gögn um að Hans hefði afhent myndina ásamt myndinni nr. 1125, sem fjallað var um í I. kafla A, til sölu á uppboði nr. 33. Fram er komið að Hans afhenti lögreglu einnig ljósrit úr uppboðsská þessa uppboðs og kvað myndina þar vera nr. 1126. Lýsti hann einnig myndinni og kom lýsingin heim og saman við málverkið „Uppstilling“. Hans Jensen fullyrti að þessa mynd hafi hann keypt á uppboði nr. 371 hjá Kunsthallen í Kaupmannahöfn árið 1988, þar hafi hún verið skráð á uppboðskránni nr. 223. Við það númer á skránni stendur: „Nature morte. Sign. Wils. 50x 65. 5.000.“ Því var lýst hér að framan, að Hans hafi afhent lögreglu nokkrar polaroidmyndir, sem hann kvað vera teknar af nokkrum málverkum Wils í eigu fyrirtækis síns. Hann hefur fullyrt að ein þessar polaroidmynda sé af myndinni sem hann keypti nr. 223 í Kunsthallen árið 1988 og seldi á uppboðinu í Vejle, þar mynd nr. 1126. Jafnframt hefur hann staðhæft að þetta væri sama mynd og væri í dóminum. Hann kvaðst einnig bera kennsl á ramma hennar. Vitnið sagði jafnframt að litljósmyndirnar tvær af áþekku málverki í íbúð Jónasar Freydal, sem ákærði afhenti við rannsókn málsins, væru ekki af þessu málverki. Þegar litið er á ofangreinda polaroidmynd og litljósrit af stækkun hennar verður ekki betur séð en hér sé um sömu mynd að ræða og myndin „Uppstilling“, enda má glöggt sjá á stækkaða litljósritinu áritunina „Wils“ með rauðum lit, þótt það sé ekki eins greinilegt að sjá á polaroidmyndinni sjálfri. Á henni má hins vegar glöggt sjá móta fyrir á sama stað rauðum flekk, en hvergi er þar áritunin „Jón Stefánsson“ Þetta er í samræmi við rannsókn Haraldar Árnasonar á höfundarmerkingu málverksins á polaroidmyndinni, en samkvæmt niðurstöðu hans er höfundarnafnið „Wils“ í hægra neðra horni málverksins, sem ljósmyndin er af. Á ytri ramma málverksins „Uppstilling“ er talan 223 skrifuð með svörtum tússpenna og á bakhlið blindramma hennar er talan 1126, skrifað með hvítum stöfum Kemur það heim og saman við þann framburð Hans Jensen að hér sé komin myndin sem hann keypti nr. 223 á uppboðinu í Kunsthallen en seldi í Vejle, þar merkt nr. 1126. Það er einnig í samræmi við framburð vitnisins Svend Juul Jörgensen, að áritunin 1126 væri skrifuð með krít, eins og tíðkist hjá Bruun Rasmussen í Vejle, en annar háttur væri hafður á hjá fyrirtækinu í Kaupmannahöfn, en þar væru myndir merktar með blýanti. Sagði hann að þessi krítaráritun á blindrammanum væri einnig í samræmi við lýsingu myndarinnar og númerið á uppboðsskránni á uppboði nr. 33 í Vejle. Verður nú vikið að framburði ákærða um málverkið og þeirri staðhæfingu hans að það sé allt annað en málverkið, sem selt var nr. 1126 á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994. Ákærði var fyrst yfirheyrður um þessa mynd hjá lögreglu 10. desember 1997, en hér að framan er lýst aðdraganda þess að grunur lék á að mynd þessi væri fölsuð. Hann sagðist þá ekki vera viss um hver seldi honum myndina, en hann hafi keypt hana ásamt annarri mynd af ókunnugum manni í Kaupmannahöfn eftir svari við auglýsingu frá honum sjálfum í dönsku blaði. Mynd þessa mætti sjá af tveimur ljósmyndanna, sem teknar voru í íbúð Jónasar Freydal. Hann kvaðst ekkert muna eftir sölu myndarinnar á uppboðinu hjá Gallerí Borg og gat engar upplýsingar gefið um eigendasögu verksins, þar sem hann þekkti ekki seljandann. Er honum var sýndur ofangreindur reikningur frá Bruun Rasmussen í Vejle kvaðst hann ekki muna eftir kaupum þessarar tilteknu myndar. Hann sagðist hins vegar hafa skilið eftir tvær myndir eftir Wilhelm Wils, sem hann keypti á uppboðinu hjá Jónasi Freydal, svo sem lýst hefur verið áður, en ekki muna hvort önnur þeirra væri þessi tiltekna mynd. Daginn eftir fullyrti ákærði hins vegar í yfirheyrslu að myndina nr. 1126 í uppboðsskrá uppboðsins í Vejle hafi hann keypt og látið Jónas Freydal hafa, en myndina „Uppstilling“ nr. 82, sem hann seldi á uppboði Gallerí Borgar, hafi hann keypt af einhverjum, sem hann hafði engar upplýsingar um og sagðist hann heldur ekki muna hvort hann keypti myndina eða hvort hún kom í umboðssölu fyrir uppboðið. Fyrir dóminum sagðist ákærði muna að hann hafi keypt myndina af danskri konu, Patriciu Aagreen í maí eða júní ´94 í Kaupmannahöfn. Kvaðst hann hafa hitt hana á flóamarkaði, eins og nánar var lýst hér að framan. Hans kvaðst hins vegar hafa keypt myndina nr. 1126 á uppboðinu í Vejle og nú brá svo við að ákærði mundi eftir því að þetta var önnur þeirra mynda, sem hann tók rammana af, en skyldi svo eftir hjá Jónasi Freydal. Bætti ákærði um betur og sagðist hafa sagt þetta strax í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu. Ramma þessarar myndar hafi hann svo sett á myndina „Uppstillingu“og selt hana á uppboði Gallerí Borgar 1. sepember 1994, merkta á uppboðsskránni nr. 82. Benti hann á að sjá mætti myndina sem hann keypti í Vejle nr. 1126 og skildi eftir hjá Jónasi á margnefndum litljósritunum af myndunum, sem hann fékk hjá Jónasi. Þessi framburður ákærða þykir, eins og framburður hans um myndina sem fjallað er um kafla A, bæði óstöðugur og mjög ótrúverðugur og í andstöðu við annað, sem fram er komið í málinu um þetta málverk, eins og lýst hefur verið. Gögn þau sem hann hefur lagt fram máli sínu til stuðnings, margnefndar litljósmyndir eru heldur ekki traustvekjandi eða trúverðug. Tvær þeirra litljósmynda sem ákærði afhenti og sagði vera af mynd nr. 1126 á uppboðinu í Vejle, teknar á heimili Jónasar Freydal, eru líkt og myndirnar sem hann kveður vera af myndinni nr. 1125 frá sama uppboði í Vejle, í fljótu bragði eins og málverkið, sem hér er fjallað um og selt var á uppboðinu í Reykjavík. Við nánari skoðun sést hins vegar að svo er alls ekki. Á málverkinu „Uppstilling“ eru fjórir ávextir á diski á myndinni og hvítur bolli með haldi á miðri mynd við vinstri kant, en á litljósmyndinni eru þrír ávextir og enginn bolli, en í stað bollans eru tveir óljósir hlutir annars staðar á málverkinu. Ákærði framvísaði við meðferð málsins stækkaðri litljósmynd af málverkinu sem hann sagðist hafa keypt af Patriciu Aagreen með áritun þeirri sem gert var grein fyrir hér að framan. Þessi áritun og framburður hans um kaup myndarinnar og fundi hans og Patriciu Aagreen er skáldsögu líkastur. Þá er því við að bæta að ákærði fór utan án samráðs við verjanda sinn og hitti Patriciu á heimili móður hennar efir að henni hafði verið birt fyrirkall í máli þessu öðru sinni. Hún hafði leitað til lögmanns er henni var birt kvaðningin, en hafði ekkert samráð við hann um fund sinn og ákærða. Vitnið kom fyrir dóminn og var frásögn hennar á sama veg og ákærða um kaup þessarar myndar. Þó gat hún ekki fullyrt að hér væri um sama verk að ræða, en litljósritið er augljóslega af málverkinu „Uppstilling“. Frásögn ákærða um það að hann hafi hitt Patriciu til að leggja að henni að mæta fyrir réttinum er að engu hafandi, enda var ákærða ljóst að ráðstafanir höfðu verið gerðar af hálfu dómara, svo og lögreglu hérlendis og í Kaupmannahöfn, til að fá vitnið fyrir dóminn og var aðalmeðferð frestað í viku eingöngu í því skyni að yfirheyra þetta vitni. Framburður nefndrar Patriciu fyrir dóminum var ekki trúverðugur og verður ekki á honum byggt, enda þykir sýnt að ákærði hafi eða hafi reynt að hafa áhrif á framburð þessa vitnis með ferð sinni til Kaupmannahafnar. Ákærði hefur heldur engin greiðslugögn getað sýnt um kaup þessarar myndar og það gat vitnið Patricia ekki heldur. Framburður vitnisins Jónasar Freydal um litljósmyndirnar tvær af því verki, sem hann og ákærði segja að sé af myndinni, sem keypt var á uppboðinu í Vejle í ágúst 1994, er einnig mjög ótrúverðugur og stenst ekki þegar litið er til þess, sem lýst hefur verið hér að framan. Hefur áður verið fjallað um sannleiksgildi framburðar þessa vitnis og er vísað til þess. Eins og fjallað er um í kafla A breytir það engu um þessa niðurstöðu, þótt ákærði hafi greitt virðisaukaskatt af myndinni samkvæmt ofangreindri kvittun. Vísast til þess sem þar er fjallað um í þessu efni. Tekið skal fram að famburður vitnisins Þórhalls Arnórssonar um það að hann hafi séð myndina í húsakynnum Gallerí Borgar í júlí1994 er að engu hafandi, enda var vætti hans ekki trúlegt og fór hann undan í flæmingi er á hann var gengið. Hann kvaðst ekki hafa vitað um það um hvað hann yrði spurður í yfirheyrslunni, en gat samt um það borið á örfáum andartökum, að einmitt þetta verk hafi hann séð í júlímánuði rúmum fjórum árum áður. Vitnið þetta kom ekki fram við rannsókn málsins en var kallað fyrir við aðalmeðferðina af hálfu ákærða. Þá upplýsti vitnið ekki fyrr en á hann var gengið að hann og ákærði hafi staðið saman að uppboðum á Akureyri, meðal annars að uppboðinu 21. maí 1995, en vitnið er eigandi fyrirtækisins Listhúsið Þings, sem útvegaði Gallerí Borg húsnæði til að halda uppboðin. Ekki getur því heldur talist að vitni þetta hafi verið óvilhallt. Þegar allt framangreint er virt þykir fram komin lögfull sönnun þess að mynd sú sem seld var nr. 82 á uppboði Gallerí Borgar nr. 12 í Reykjavík 1. september 1994, var sama verk og selt var nr. 1126, eftir Wilhelm Wils, á uppboðinu í Vejle 18. ágúst 1994, svo og að myndina keypti ákærði sjálfur á sínum vegum eða vegum fyrirtækis síns, Gallerís Borgar. Ákærði keypti myndina á 2.600 danskar krónur á uppboðinu í Vejle og seldi hana tæpum hálfum mánuði síðar á uppboðinu í Reykjavík, höfundarmerkt Jóni Stefánssyni, á 360.000 íslenskar krónur, en auk þess greiddi kaupandi myndarinnar, Gunnar Snorri Gunnarsson 36.000 krónur, sem renna skyldu í starfslaunasjóð myndlistarmanna. Gunnar Snorri hefur borið að forsenda kaupa málverksins hafi verið sú, að hún var merkt Jóni Stefánssyni og seld sem mynd hans. Ekki er vafi á því að málverkið var selt í auðgunar- og blekkingarskyni, þar sem verkið var selt á margföldu því verði, sem hægt var að fá fyrir myndir Wilhelms Wils, og ranglega höfundarmerkt Jóni Stefánssyni. Það sama gildir um málverk þetta og málerkið, sem fjallað er um í kafla A, að ekki hafa verið lögð fram gögn því til sönnunar af hálfu ákæruvalds að ákærði hafi sjálfur afmáð höfundarmerkinguna af málverkinu og sett á það höfundarmerkingu Jóns Stefánssonar, eins og honum er að sök gefið. Hins vegar þykir fullsannað af því sem rakið hefur verið hér að framan, að ákærða seldi málverkið með blekkingum og í auðgunarskyni, eftir að hann eða einhver annar sem hann fékk til þess, hafði breytti því með ofangreindum hætti. Ónákvæmni í ákæru að því er þetta varðar kemur ekki að sök, enda var vörn ekki áfátt um þetta atriði, sbr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Sú háttsemi, sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir varðar við 3. mgr. 159. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. nú 75. gr. laga nr. 82/1998 og 248. fyrrgreindra laga. C) 2. liður I. kafla. Í famangreindri uppboðsskrá af uppboði nr. 601 hjá Bruun Rasmussen í Kaupamannahöfn, sem haldið var dagana 7.-8. júní 1994, kemur fram, að við uppboðsnúmerið 32 eru tvær myndir taldar upp: „Nature morte með frugter og Nature morte með blomster“, 50 x 64 og 51 x 66, sagðar eftir Wilhelm Wils. Segir við myndirnar að báðar séu merktar á miða á blindramma („Begge sign. på udst. etiket på blændrammen“). Verð myndanna á skránni er 4.000. Þar kemur einnig fram að mynd nr. 178 á sama uppboði er eftir Jóhannes S. Kjarval: „Portræt, 1919. Rødkridt. 33x 27. Udstillet Islandsk Kunst, Kunstforeningen 1941, kat. nr. 48. Ásett verð 6.000-8.000 krónur.“ Samkvæmt reikningi frá 31. júlí 1994, sem rannsakari aflaði úr bókhaldi Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn keypti viðskiptavinur nr. 29631, Peter Gunnarsson, Posthusstræti 9, Reykjavík, myndirnar nr. 32 á uppboði nr. 601 svo og mynd nr. 178. Heiti mynda nr. 32 kemur heim og saman við heiti þeirra í uppboðsskránni. Fram kemur á reikningnum að mynd nr. 178 er rauðkrítarmynd eftir Jóhannes Kjarval. 1919. í reikningum kemur fram að myndir nr. 32 voru seldar við hamarshögg á 4.500 krónur. Umboðslaun eru 765 krónur og kostnaður vegna gerð nýs reiknings 500 krónur. Þá kemur fram að myndirnar séu seldar til útflutnings. Mynd 178 var seld á 5. 000 krónur auk umboðslauna, 765 krónur. Rannsakari aflaði einnig ljósrit afhendingarseðils þessara mynda, dagsettur 18. ágúst 1994, en hann er stílaður á ákærða og þar kemur fram að um sé að ræða afhendingu ofangreindra mynda nr. 32 og 178 eftir höfundana Wilhelm Wils og Jóhannes Kjarval. Seðillinn er merktur viðskiptamannsnúmerinu 29631. Við móttökuna er dagsetningin 20. ágúst, en undirskriftin er ólæsileg handskrift. Jónas Freydal hefur borið að þetta sé hans skrift, svo sem síðar verður rakið. Í svarbréfi fyrirtækisins segir að myndirnar hafi líklega ekki verið merktar á strigann, heldur á miða á blindrammann. Enginn starfsmannanna muni hvort myndin var merkt á striga og engar ljósmyndir hafi verið teknar af málverkinu. Þá segir að oftast merki Wilhelm Wils myndir sínar með „Wils“ í hægra horni, neðst. Einnig kemur fram að seljandi myndanna nr. 32 hafi verið fyrirtækið De Soto Corporation, félag sem selji myndir bæði frá Danmörku og Svíþjóð, en að því standi mjög heiðvirt fólk. Kaupandinn á uppboði 601 hafi verið Jónas Thorsteinsson, svo sem sjá megi af meðfylgjandi fylgiskjali. Eftir uppboðið hafi fyrirtækið hins vegar verið beðið um að gefa út og senda reikninginn beint til kaupandans, Peter Gunnarsson, svo sem meðfylgjandi reikningur beri með sér. Þessi háttur sé mjög algengur í viðskiptum fyrirtækisins, þ.e. þegar einhver aðili kaupi verk fyrir annan. Fram kemur í upplýsingaskýrslu Arnar Jenssonar 30. júní sl. að Claus Poulsen hafi upplýst hann um það símleiðis að samkvæmt gögnum fyrirtækisins væri Pétur Gunnarsson kaupandi málverkanna tveggja nr. 32. Málverkið hefði samkvæmt reikningi verið selt til útflutnings og þar með hafi virðisuaukaskattur ekki verið settur á reikninginn verið. Reikningurinn hafi verið staðgreiddur og hver sem er gæti hafa kvittað undir móttöku verksins. Hann kvaðst ekki kannast við undirritunina á seðlinum. Í greinargerð Ragnars Björnssonar viðskiptafræðings 30. desember sl., sem nánar verður um fjallað í II. kafla, og fylgiskjölum með henni, kemur meðal annars fram, að hann hafi að beiðni ríkislögreglustjóra kannað í bókhaldsgögnum Gallerí Borgar með hverjum hætti færslum væri háttað um sölu og kaup á listaverki nr. 46 eftir Jóhannes S. Kjarval, sem nánar er lýst í ofangreindri uppboðsskrá félagsins frá uppboði nr. 12 1. september 1994, og hvort málverkið hafi verið selt í umboðssölu eða selt félaginu sjálfu. Fram kemur í greinargerðinni að sala verksins sé færð í bókhaldið á grundvelli fylgiskjals nr. 765, sem er sölureikningur. Á honum komi fram uppboðsverðið 86.000 krónur og gjald í starfslaunasjóð myndlistarmanna, 8.600 krónur. Ekki komi fram á reikningnum, sem fylgdi greinargerðinni, hver kaupandinn er. Fram komi af fylgiskjölum að kaupandi greiðir fyrir verkið og sé kaupverðið, að frádreginni ofangreindri greiðslu í starfssjóð myndlistarmanna, fært til lækkunar á viðskiptakröfum, sem innlegg á bankareikning félagsins, daginn eftir uppboðið, 2. september. Heildargreiðslan fyrir verkið, 94.600 krónur, hafi verið lögð inn á banka ásamt fleiri greiðslum. Er þess jafnframt getið í greinargerðinni að hvorki hafi verið unnt að rekja til fylgiskjala bókhalds uppgjör við seljanda myndarinnar né hver seljandi væri. Haraldi Árnasyni lögreglufulltrúa var sem fyrr falið að rannsaka höfundarmerkingu á málverkinu. Segir um þá rannsókn í skýrslu hans 3. desember 1997: Til rannsóknar í tæknirannsóknastofu RLS er málverk sem nánar er lýst eftirfarandi: Málverk án ramma stærð myndflatar um það bil 52,0x65,1 sm. Myndin er máluð á striga og er af gulum túlípönum í brúnleitum vasa á borði, þar við eru þrír ávextir á diski og tveir ávextir eru á borðinu. Ávextirnir gætu verið epli og appelsína. Mynd þessi er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni. Grunur mun leika á að málverkið sé ekki verk Jóns Stefánssonar og tiltekin einkenni komið fram sem gefa vísbendingar um að verkið sé eftir danska málarann Vilhelm Wils. Er óskað tæknirannsóknar á myndinni með það í huga að sú rannsókn leiði fram einhver þau ummerki sem styðji þá kenningu eða séu vísbendingar um annað. Miðvikudaginn 14. janúar, um kl. 13:00, skimaði undirritaður afmarkaðan litarflöt málverksins í VSC (Video Spectral Comparator) tæki, með útfjólubláu ljósi. Þessi flötur er rétt ofan við höfundarmerkingu verksins, en Viktor Smári Sæmundsson, forvörður hjá Listasafni Íslands, hafði þá þegar fjarlægt litarlagið sem efst lá. VSC tækið er búið breytilegum ljóssíum og er ætlað til að fá fram sjáanlegan mismun þegar ýmis efni, sem annars kunna að vera eins að sjá, gefa frá sér mismunandi ljómageislun. Með skjásíu stillta á 780 nm og ljósgjafasíu á 750 nm ljósbylgjulengdir, kom fram óljós áletrun í neðra, hægra horni myndarinnar, rétt ofan við höfundarmerkingu með nafni Jóns Stefánssonar en áletrunin kemur fram sem lýsandi flötur. Nokkuð greinilega mátti sjá bókstafinn „W“ og síðan lýsandi fleti þar á eftir sem gætu komið heim og saman við það að aftan við „W“ hafi staðið „ils“, án þess að um það verði fullyrt. Þar sem áletrun þessi kom fram var yfirborðslitur myndarinnar rauðleitur. Áletrunin kemur fram vegna þess að litarefni í henni gefur ljómageislun við útfjólublátt ljós en yfirborðsliturinn ekki og kemur áletrunin fram sem ljósir, eða lýsandi stafir. Eru þessir þættir sýndir á ljósmynd nr. 3 í viðfestri myndamöppu þar sem áletrunin er sýnd í um það bil x2 stækkun. Það er áréttað, að framangreind ummerki sáust skýrar með berum augum á skjá VSC tækisins en kemur fram á ljósmyndinni en það á rætur að rekja til tæknilegra þátta. Það er niðurstaða undirritaðs, að niðurstöður VSC skimunar gefi til kynna, að bókstafurinn „W“ hafi annað hvort verið máður út að hluta eða að málað hafi verið yfir hann, á framangreindu málverki sem sýnilega er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni og lýst er hér að framan. Það er jafnframt niðurstaða undirritaðs að vísbendingar séu um, að aftan við „W“ hafi mögulega staðið „ils“ þannig að málverkið hafi upphaflega verið merkt „Wils“.“ Áritun:„Jón Stefánsson“ (gerð með pensli og svörtum lit í hægra horn að neðan) Ártal:Ekkert Tækni:Olíulitir. Burðarlag:Hörléreft, vefur 1:1. Stærð:(h. x b.) 52 cm x 65.1 cm... Málverk það sem hér um ræðir er málað með olíubundnum litum, sem bornir eru á grunnað hörléreft. Litarefnin eru frekar þunn en þétt þ.e.a.s. magn litarefnis er hlutfallslega mikið miðað við magn bindiefnis. Yfirborð málningarlags er varið með möttum fernis. Málverkið er strekkt á blindramma, sem er sérsmíðaður að danskri fyrirmynd, fyrir þetta tiltekna verk og fest með blásaum á blindrammann. Á jaðra burðarlagsins (léreftsins) eru álímdir kantar úr fínofnu hörlérefti. (Að mati undirritaðs er málverk þetta forvarið og viðgert af forverði (fagmanni í málverkaviðgerðum), líklega í Danmörku ef marka má gerð blindrammans sem undirritaður þekkir sem danska gerð. Á bakhlið blindrammans eru skráðar með blýanti eftirfarandi tölur: 3235 í vinstra horn að ofan, líklega „92000“ hægra megin á efri langhlið og 32/601 á vinstri skammhlið. Í hægra og vinstra horni að ofan eru leifar af hvítum límmiðum. Á fleyg í efra horni til vinstri er skrifað nafnið Bente. Hugsanlega nafn forvarðarins *1) sem gerði við verkið. (Ágiskun undirritaðs). (Sjá ljósmyndir nr.: 2, 2a, 5, 5a, 6, 6a, 7 og 7a). Rannsóknarþættir Óskað var eftir að kannaðir væru með tæknilegum rannsóknum þeir þættir er gætu gefið vísbendingar um hvort málverk þetta væri falsað eða ófalsað. Ekki er farið fram á yfirgripsmiklar rannsóknir en óskað eftir að bent yrði á leiðir í því efni ef í ljós kæmi að þörf væri á efnagreiningum lita eða flókinni greiningarljósmyndun. Verkið var ljósmyndað með 35 mm myndavél í rafljósi (tungsten, 3200 °K) og í útfjólubláu ljósi á litskyggnur og á „negatíva“ litfilmu. Ljósgjafar við ljósmyndun í útfjólubláu ljósi voru fjögur flúrrör (litur 73) sem gefa frá sér ljósbylgjulengdir við u.þ.b. 360 nm. Þar sem rörin gefa einnig frá sér sýnilegt ljós (þ.e. sem mannsaugað nemur) var notuð ljósgul sía á myndavél nr. 420E (B+W) til að koma í veg fyrir að sýnilegt ljós næði inn á filmuna og minnkaði litaandstæður (kontrast) á filmunni. Einnig var notuð litaleiðréttingarsía nr. 85B (Kodak) til að vega upp á móti breytingum í litum vegna langs lýsingartíma filmunnar. Við skoðun á framhlið verksins vakti sérstaka athygli undirritaðs rauður flekkur yfir áritun í hægra horni að neðan og skemmdir í lita- og grunnlagi innan þess flekks. Minna þessar skemmdir óneitanlega á það sem kom fram við skoðun á hulinni áritun á verki númerað af undirrituðum RLS-1. (Sjá ljósmyndir nr. 4 og 4a). Á ljósmyndum sem teknar voru í útfjólubláu ljósi kom fram umfangsmikil dökkblá og fjólublá ljómageislun *2) í hægra horni að neðan. Einnig komu fram minni svæði með áþekktri ljómageislun um allan neðri hluta myndarinnar. (Sjá ljósmyndir nr.: 8, 8a, 10 og 10a). Við skoðun á yfirborði málverksins í smásjá mátti sjá að þessir „flekkir“ lágu ofan á öðrum málningalögum. (Sjá smásjárljósmyndir nr. 15 og 15a). Ennfremur að allt yfirmálaða svæðið í hægra horni myndarinnar er slípað og rispað. Liggja rispurnar frá SA til NV-s. (Sjá smásjármyndir nr. 16 og 16a). Þetta má jafnvel greina án nokkurra hjálpartækja þar sem gljái svæðisins er annar en yfirborðsins í heild. Ekki er að merkja að málverkið hafi þarfnast viðgerðar á þessum svæðum. Verður því að telja fullvíst að hér sé um seinni tíma yfirmálanir að ræða. Áritun myndarinnar, sem merkt er Jóni Stefánssyni, er gerð ofan á meinta yfirmálun að hluta til (sjá ljósmyndir nr. 17 og 17a) sem verður að teljast óeðlileg þar sem yfirmálunin virðist ekki ýkja gömul skv. lit ljómageislunarinnar. (Sjá ljósmyndir nr. 10 og 10a). Þessi atriði og niðurstaða fyrri rannsóknar á verki númeruðu RLS-1 þar sem mjög áþekk vinnubrögð virtust viðhöfð leiddu til að gerð var hreinsiprufa á áðurnefndum rauðum flekk ofan við áritunina Jón Stefánsson. Með aðstoð smásjár og blöndu af touluen og ísediki var efsta litalag svæðisins leyst upp að hluta (rauður litur) og skrapað ofan af því næsta (rauðbrúnn litur) með læknahníf (d. skalpel). Kom í ljós undir þessum tveimur litalögum samskonar rauður litur eins og greindist í smásjá í hulinni áritun á málverki númeruðu RLS-1, nema í mun minna mæli. Nokkuð greinilegt er þó að sjá má W sem upphafsstaf í áritun. Aðrar rauðar litaleifar fundust til hægri við þennan upphafsstaf en ekki er hægt að lesa út úr þeim. Svæðið er mjög niðurslípað jafnvel í gegnum grunnlag málverksins og nokkuð ljóst að sú áritun sem þarna virðist hafa verið er nánast horfin. Þær litaleifar sem fundust til hliðar við tvöfalda vaffið eru afar rýrar en leiða má þó líkum að því að þarna hafi staðið fjögurra stafa orð. (Sjá ljósmyndir nr.: 14 og 14a). (Taka skal fram að þrír síðustu stafirnir á glærunni yfir ljósmynd nr. 14 og á gler skyggnumyndaramma nr. 14a eru tilbúningur undirritaðs og eru teiknaðir upp til að sýna fram á að það er mögulegt að þarna hafi staðið höfundarnafnið Wils). Hér er vert að geta þess að rauði yfirmálunarliturinn er mjög áþekkur litnum í tvöfalda vaffinu. Hann er þó ekki eins. (Sjá ljósmynd nr. 13). Til samanburðar við W-ið sem kom fram við skröpun á yfirmáluninni skal hér vísað til sýnishorns af áritun Vilhelm Wils í Signaturbogen *3) og þess sem sagt var um þann höfund í skýrslu undirritaðs nr. RLS-1. Áritunin með nafni Jóns Stefánssonar er áþekk árituninni í málverki númeruðu RLS-1. Hún virðist hafa verið gerð í tveimur atrennum þar sem sjá má í smásjá að þunnur svartur litur er undir henni sem getur bent til þess að fyrsta gerð árituninnar hafi mistekist og svarti liturinn þurrkaður af meðan hann var enn blautur og áritunin endurtekin. Greinilegar rispur eru einnig umhverfis og undir fyrri hluta áritunarinnar sem sýna að umrætt svæði hefur verið slípað með einhvers konar verkfæri eða sandpappír. Svartur litur er ofan í rispunum. (Sjá smásjármyndir nr. 17 og 17a). Af ummerkjum þeim sem hér hafa verið rakin má leiða að því sterkum rökum að rauðmáluð áritun hvers upphafsstafur var W hefur að mestu verið slípuð eða máð brott og hið slípaða svæði endurmálað í tveimur til þremur litalögum. Neðri hluti málverksins er mikið yfirmálaður án sýnilegs tilgangs nema e.t.v. til að dreifa athyglinni frá yfirmáluninni í hægra horni verksins og/eða til að breyta útliti myndarinnar. Áritunin Jón Stefánsson er máluð yfir rispað (slípað) svæði, líklega í tveimur atrennum og að hluta til yfir endurmálað svæði, sem samkvæmt lit ljómageislunnar er ekki ýkja gamalt. Tveir límmiðar á bakhlið blindrammans hafa verið fjarlægðir en þeir gætu hafa geymt heimildir um sögu verksins. Mörg þeirra atriða sem hér hafa verið skoðuð eru afar lík þeim sem fram komu við rannsókn á málverki númeruðu af undirrituðum með nr. RLS-1. Frekari rannsókn á málverki þessu getur falist í efnagreiningu litaagna úr árituninni Jón Stefánsson og greiningu litarins í W-inu sem kom fram við að meint yfirmálun var fjarlægð. Einnig má gera listfræðilegan samanburð á verkinu við önnur málverk, sem sannanlega eru eftir Vilhelm Wils. Af því sem hér hefur verið rakið og stutt meðfylgjandi gögnum eru miklar líkur til þess að málverk þetta, sem sýnilega er höfundarmerkt Jón Stefánsson, er ekki eftir hann. Höfundur verksins er líklega Vilhelm Wils, sem var samtímamaður Jóns Stefánssonar búsettur í Danmörku.“ Um sýnatöku úr þessu málverki, sem send voru dr. Sigurði Jakobssyni á jarðfræðistofu Háskólans, segir svo í ofangreindri skýrslu Viktors Smára og Haraldar 28. maí sl.: A) Svartur litur úr áritun. Grunur um að í litnum væri alkýð efni. B) Rauðbrúnn litur ofan við áritun. Grunur um yfirmálun. C: Blár litur. Útfj.bl. ljós gefur vísbendingu um olíulit. D: Gulur litur. Útfj.bl. ljós gefur vísbendingu um olíulit. Í áliti dr. Sigurðar 8. júní sl. kemur fram að í ljós hafi komið með litrófsgreiningu með FTIR aðferð (Transform inform infrared) að í efnin úr sýnunum úr þessu málverki voru þessi: A) Alkýd, B) Alkýd C) Olía og D) Olía og glært alkyd. Ríkislögreglustjóri fór þess einnig á leit við forstöðumann Listasafns Íslands með bréfum 5. og 13. febrúar sl. að fram færi á vegum safnsins listfræðileg greining og listfræðilegt mat á þessu málverkinu. Júlíana Gottskálksdóttir, forstöðumaður safnssviðs s annaðist verkið sem fyrr. Í áliti hennar segir þetta um málverkið. Myndin sýnir gula túlípana í vasa á borði ásamt diski með eplum til annarrar handar og tveim eplum til hinnar. Borðsendinn sést lengst til hægri í myndinni og er borðbrúnin dregin skáhallt niður að hægra horni. Vasinn, sem er mógulur að lit, stendur ögn til hægri við miðju myndar, en túlípanarnir teygja sig yfir í vinstri myndhelminginn. Diskurinn, sem er blámynstraður, er til vinstri í forgrunni, en eplin tvö á borðinu til hægri. Horft er niður á borðið og hlutina sem þar eru frá sama sjónarhorni. Myndin er klassísk í uppbyggingu þar sem byggt er á andstæðum. Þannig mynda blómið, diskurinn og eplin á borðinu þrenningu sem draga má uppvísandi þríhyrning um til mótvægis við lárétta línu borðsins. Lífræn form ávaxtanna og blómsins mynda einnig andstæðu við fletina. Litameðferð er um margt lík þeirri sem viðhöfð er í málverkinu sem auðkennt er RLS nr. 26. Bakgrunnurinn er himinblár og dreginn snöggum dráttur, en liturinn er einsleitur sem gerir það að verkum að flöturinn verður blæbrigðalaus. Borðplatan er hins vegar máluð ýmsum litum sem þó hefur verið blandað þannig að dregið hefur úr litstyrk þeirra og ferskleika. Svipað gildir um blómin, ávextina og vasann. Litirnir eru eintóna þar sem þeir hafa ekki þá fyllingu sem næst fram með samspili hreinna andstöðulita. Málunin er fremur gróf, svo sem í mynd blaðanna og blómanna þar sem ekki virðist hafa verið unnið með litinn til að ná fram blæbrigðum og fínleik jurtarinnar ásamt ferskleika hennar. Svipað er að segja um litameðferðina í mynd ávaxtanna þar sem litablandan virðist draga úr litstyrknum fremur en efla hann. Líkt og í verki, auðkenndu RLS nr. 26, er hér að finna ýmis atriði sem þekkt eru í kyrralífsmyndum Jóns Stefánssonar og eru almenns eðlis. Á það við um grundvallarreglur um klassíska myndskipan, sem bent hefur verið á, sem og val á myndefni. Það sem greinir að umrætt verk og verk Jóns er að hér er ekki vikið frá reglum um hefðbundna fjarvídd og hlutirnir sýndir frá sama sjónarhorni. Glíma Jóns við að sætta rými eða dýpt og flöt virðist ekki hafa vakað fyrir höfundi umrædds verks. Meðferð lita er einnig mjög ólík þeirri sem einkennir verk Jóns Stefánssonar. Litirnir eru eintóna og án þeirrar fyllingar sem næst fram með lagskiptri málun og samspili hreinna andstæðulita sem telja má til helstu einkenna verka Jóns. Fyrir dómi sagði ákærði að hann gæti mjög lítið sagt um kaup og sölu á þessarar mynd, enda kvað hann skjöl sýna að hann væri ekki kaupandi að myndinni á uppboðinu hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn, heldur hafi Jónas Freydal Þorsteinsson keypt hana ásamt annarri mynd í gegnum síma og hann sjálfur kvittað fyrir móttöku á myndinni. Ákærði sagði að ofangreindur reikningur, sem stílaður er á hann vegna tveggja mynda eftir Vilhelm Wils og einnar myndar eftir Jóhannes Kjarval, rauðkrít nr. 33 á uppboðinu, sýndi meðal annars kostnað við gerð nýs reiknings að fjárhæð 500 krónur. Þegar leitað hafi verið skýringa á þessu hafi komið í ljós að fyrri reikningur hafði verið gefinn út á Jónas Þorsteinsson, sem síðan hafi breytt nafninu í Pétur Gunnarsson. Skjölin sýni að hann sé kaupandi verksins nr. 32. Hann kvaðst ekki hafa gögn um kaup Gallerí Borgar á mynd nr. 89 sem síðar var seld Kjartani Gunnarssyni á uppboði félagsins nr. 12. Hann hafi ekki getað fundið þetta í gögnum fyrirtækisins. Sagði ákærði að hann kynni sjálfur að hafa keypt mynd þessa í Kaupmannahöfn og hugsanlegt væri að Jónas Freydal Þorsteinsson hafi verið eigandi hennar. Ákærði sagði að viðskiptavinur á uppboði hjá Bruun Rasmussen fái móttökuseðil, þegar verk sem keypt er á uppboði hafi verið greitt. Undir þennan seðil sé kvittað fyrir móttökunni og verkið svo sótt annars staðar í fyrirtækinu eða í húsinu. Ákærði kvaðst heldur ekki kannast við mynd nr. 178 sem getið er á sama móttökuseðli og verk nr. 32, rauðkrít frá 1919 eftir Jóhannes Kjarval, portrett. Ákærði sagði aðspurður að þetta gæti varla verið sama mynd og seld var á uppboðinu nr. 12 þann 1. september 1994, sem merkt er á uppboðsskrá nr. 46, þar sem ekkert kæmi fram á uppboðsskrá Gallerís Borgar að myndin sé frá árinu 1919 og hún hafi verið á sýningunni Íslensk list, Kunstforeningen 1941 Hafi hann keypt myndina á uppboðinu í Kaupmannahöfn hefði hann sett þessar viðbótarupplýsingar sem þar fylgdu í uppboðsskrá gallerísins á uppboði nr. 12, sérstaklega þær upplýsingar að myndin væri höfundarmerkt. Fram kæmi hins vegar í síðargreindri uppboðsskrá að myndin væri ómerkt. Það atriði skipti miklu máli fyrir verð myndarinnar. Ákærði kvaðst ekki hafa skýringar á því að ekki hafi verið unnt að upplýsa í bókhaldi Gallerís Borgar hver var seljandi og hver var kaupandi þessarar Kjarvalsmyndar á uppboði nr. 12 og kvað líklegt að myndin hafi ekki selst á uppboðinu. Skráningarspjaldið fyrir þessa mynd hafi getað týnst, enda væri ekki litið á þau sem bókhaldsgögn. Vitnið taldi að fagmaður hafi strekkt málverkið á blindramma. Frágangur á kantinum benti til þessa og svo virtist sem notað hafi verið uppleysanlegt efni án þess að skemma verkið. Hins vegar fyndi hann ekki merki þess að myndin hafi verið viðgerð. Eitt af grundvallarreglum í þessu fagi væri að allt sem gert væri við málverkið, hvort sem það væri viðgerð eða rannsókn, ætti að vera hægt að rekja til baka og endurtaka án þess að skemma. Vitnið kvaðst ekkert benda til að ramminn hafi verið notaður utan um aðra mynd, þar sem hann passaði mjög nákvæmlega á málaða hluta verksins, það stæði nánast ekkert út fyrir og eyður væru nánast hvergi meðfram köntunum. Þetta bæri með sér að fagmaður hefði gert þetta, en ramma af þessu tagi þurfi að sérsmíða og ekki sé hægt að kaupa þá í verslunum. Dr. Sigurður Jakobsson, staðfesti niðurstöðu sína á litrófsgreiningu þeirri sem að framan getur. Hann sagði að tvö sýnanna hafi verið alkýð, tvö olía og í einu þeirra væri eitthvað glært, sennilega einhvers konar fernis. Vitnið kvaðst hafa móttekið málverkin 20. ágúst 1994, eins og móttökuseðillinn ber merki um, en hann hafi ekki hitt ákærða, en vel megi vera að svo hafi verið. Vitnið neitaði því að myndin „Páskaliljur“, sem honum var sýnd í dóminum, væri önnur myndanna tveggja sem hann fullyrti að hann hefði keypt handa sér. Bar vitnið að það kannaðist við þessa mynd úr úr blöðunum „eða úr gögnum“. Hann hafi séð ljósmyndir af þessari mynd. Hann neitaði því alfarið að hafa látið ákærða fá aðra myndanna, sem hann keypti á uppboðinu eftir Wils. Hann sagði að báðar myndirnar sem hann hafi keypt nr. 32 á uppboðinu nr. 60 í júní 1994 hafi verið mjög ólíkar þessari mynd. Hann kvaðst hafa tjáð Arnari Jenssyni rannsóknarlögreglumanni að þetta væri blómamynd, en hann yrði að fara í gegnum fleiri gögn til að kanna hvaða mynd hér væri um að ræða. Vitninu var sýnt að á bakhlið myndarinnar væri skrifað með blýanti 32-601 og hringur dreginn um, og talið væri að þetta væru merkingar og númer myndar nr. 32 frá uppboðsfyrirtæki Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn frá uppboðinu nr. 601, sagði vitnið að það væru ekki „Kaupmannahafnar númer á þessari mynd“. Fyrirtækið noti iðulega þessa merkingu í Vejle, það hafi hann séð á myndum sem vitnið fór yfir heima hjá sér. Merkingar sem hann hafi séð frá fyrirtækinu í Kaupmannahöfn væru hins vegar aðallega með límmiða. Myndirnar sem hann keypti nr. 32 hafi verið merktar á sýningarmiða aftan á myndunum. Vitnið, Claus Poulsen, sagði að merkingin á blindramma málverksins, sem honum var sýnd í dóminum, 32/601 og hringur utan um þær tölur, væri skráningarmerking fyrirtækisins síns. Efra númerið, 32, væri raðnúmer, þ.e. númer málverksins í uppboðsskránni og hitt númerið fyrir neðan, 601, væri númerið á uppboðinu sjálfu. Bruun Rasmussen merkti allar innkomnar myndir með þessum hætti. Mynd þessi hafi því verið seld á uppboði nr. 601 og verið nr. 32 á því uppboði. Vitnið sagði að við rannsókn málsins hafi rannsóknarlögregla sýnt honum ljósrit af þessu málverki og hafi hann einnig þekkt myndina af því ljósriti. Vitninu var sýnd uppboðsskrá þessa uppboðs og kvað þessi númer koma heim og saman við það uppboð. Hann kvaðst ekki muna hvort málverkinu er þar lýst sem „Nature morte med frugter“ eða „Nature morte med blomster“. Claus kvaðst sjálfur hafa verið í uppboðssalnum á þessu uppboði. Ákærða er gefið að sök að hafa keypt eitt tveggja málverka nr. 32, eftir danska málarann Wilhelm Wils á uppboði nr. 601 hjá Bruun Rasmussen í Kaupmannhöfn 7. júní 1994, afmáð höfundarmerkingu listamannsins og selt það með blekkingum sem verk Jóns Stefánssonar listmálara, á uppboði nr. 12 í Reykjavík 1. september 1994, eins og nánar er lýst í ákæru. Verkið var slegið Kjartani Gunnarsyni á uppboðinu á 430.000 krónur. Hér að framan hefur verið lýst hvaða sérfræðingar komu að rannsókn málverksins að beiðni ríkislögreglustjóra og niðurstöðu þeirra rækilega lýst. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar Árnasonar lögreglufulltrúa, sem skimaði litarflöt málverksins í VSC (Video Spectral Comparator) tæki, með útfjólubláu ljósi, gáfu þær til kynna, „að bókstafurinn „W“ hafi annað hvort verið máður út að hluta eða að málað hafi verið yfir hann, á framangreindu málverki sem sýnilega er höfundarmerkt Jóni Stefánssyni og lýst er hér að framan. Það er jafnframt niðurstaða hans að vísbendingar séu um, að aftan við „W“ hafi mögulega staðið „ils“ þannig að málverkið hafi upphaflega verið merkt „Wils“.“ Að sömu niðurstöðu komst Viktor Smári Sæmundsson forvörður hjá Listasafni Íslands, er hann rannsakaði og tók ljósmyndir af verkinu við venjulegar aðstæður og undir útfjólubláu ljósi á litskyggnur og kannaði einnig hvort hluti verksins væri yfirmálaður og hvort undir yfirmálingu væri eldri undirritun finnanleg. Í samantekt rannsóknar hans kemur fram að leiða megi að því sterk rök að rauðmáluð áritun hvers upphafsstafur var „W“ hefur að mestu verið slípuð eða máð brott og hið slípaða svæði endurmálað í tveimur til þremur litalögum. Fram kemur einnig að neðri hluti málverksins sé mikið yfirmálaður án sýnilegs tilgangs nema e.t.v. til að dreifa athyglinni frá yfirmáluninni í hægra horni verksins og/eða til að breyta útliti myndarinnar. Áritunin „Jón Stefánsson“ sé máluð yfir rispað (slípað) svæði, líklega í tveimur atrennum og að hluta til yfir endurmálað svæði, sem samkvæmt lit ljómageislunnar er ekki ýkja gamalt. Tveir límmiðar á bakhlið blindrammans hafa verið fjarlægðir en þeir gætu hafa geymt heimildir um sögu verksins. Er það niðurstaða rannsókna Viktors Smára að miklar líkur séu til þess að málverkið, sem sýnilega er höfundarmerkt „Jón Stefánsson“, sé ekki eftir hann. Höfundur verksins sé líklega Wilhelm Wils. Þá kom fram í rannsókn Viktors Smára og vætti hans, að mörg atriði sem skoðuð voru hafi verið afar lík með mynd þessari og myndinni „Uppstilling“ í B kafla, t.d. væri rauði liturinn, sem vitnið lýsti nánar, eins í áritunun beggja myndanna. Það hafi einnig verið sammerkt myndunum að á svæðum í og umhverfis áritun, hafi mátt sjá í smjásjá að búið var að rispa og skrapa þar með einhvers konar oddhvössu verkfæri og hugsanlega eitthvað verið slípað líka með sandpappír. Haraldur og Viktor Smári staðfestu einnig fyrir dóminum verk sín og rannsóknir á þessu málverki og útskýrðu nánar rannsóknir sýnar og niðurstöður þeirra, meðal annars með VSC tækinu og myndskyggnum. Sáu dómendur og sakflytjendur einnig með berum augum í VSC tækinu framhlið myndarinnar, einkum svæðin þar sem undirritunin „Jón Stefánsson“ er á verkinu og á önnur svæði, sem sérstaklea er vikið að í rannsóknum Haraldar og Viktors Smára. Dómendur eru sammála um það að ljóslega mátti greina með berum augum áletrunina W. Framburður þeirra beggja var sem fyrr trúverðugur og þeir sjálfum sér samkvæmir. Þeir tóku einnig sýnishorn úr málverkinu, eins og lýst hefur verið, og sendu dr. Sigurði Jakobssyni til litrófsrannsóknar. Sem fyrr vísast til framburðar hans hér að framan um áreiðanleika þessarar rannsóknar. Dr. Sigurður greindi alkýð í lit í áritun neðst til hægri á myndinni og einnig á svæði ofan við áritun og loks á blómakrónu eins túlípanans á málverkinu. Við ljósmyndum Viktors Smára í útfjólubláu ljósi vöknuðu einmitt grunsemdir um að á þessum stöðum væri grunur um yfirmálum og að alkýð væri í áritun. Vísast hér til fyrrgreinds vættis dr. Sigurðar um þornunartíma olíulita sem listamenn nota og alkýðs og vitnisburðar Viktors Smára um þessa liti. Skimun málverksins, sem lýst hefur verið hér að framan og dómendur sáu sjálfir í dóminum, er í samræmi við rannsóknir og niðurstöður sérfræðinganna Viktors Smára Sæmundssonar og dr. Sigurðar Jakobssonar, sem lýst hefur verið rækilega í þessum kafla. Rannsóknir þeirra sýna að einnig í þessu tilviki var mjög sterk fylgni milli ljómageislunar sem fram kom við ljósmyndun af málverkinu undir útfjólubláu ljósi og niðurstöðu litrófsrannsókna á bindiefninu. Af þessum rannsóknum og trúverðugum framburði þeirra sem þær önnuðust þykir fyllilega í ljós leitt að höfundarmerkingin „Jón Stefánsson“ sem var á málverkinu þegar það var selt 1. september 1994 á uppboði nr. 12 í Reykjavík var ekki máluð af Jóni Stefánssyni. Þessi niðurstaða styðst einnig við vitnisburð Ólafs Kvaran forstöðumanns Listasafns Íslands og greinargott álit og framburð Júlíönu Gottskálksdóttur listfræðings. Ólafur hefur borið, eins og áður er getið, að hann telji að ekki verði séð að tekist sé á við grundvallareinkenni í list Jóns í þessari mynd sem og hinum tveimur, sem mál þetta snýst um, bæði að því er varðar litræna endurtekningar eða tengingar og formmótun, sem tengist andstæðuríkri litanotkun Jóns. Allar væru myndirnar mjög á skjön við það sem væri rauður þráður í allri myndlist Jóns Stefánssonar og taldi vitnið að þegar litið væri til þeirra sterku höfundareinkenna gæti Jón ekki hafa málað þessar myndir eða tekist illa upp með eigin stíl. Þetta væri augljóst þegar litið væri á myndirnar. Í áliti Júlíönu kom meðal annars fram, að litameðferð sé um margt lík þeirri sem viðhöfð er í málverkinu „Uppstilling“ í kafla B. Viss sértæk einkenni tengdu einnig þessar myndir, til dæmis væri sami diskurinn augljóslega á báðum myndunum. Frávikin frá höfundareinkennum Jóns, sem hún lýsti nánar, væru hins vegar augljós og gerði það að verkum að málverkið standist engan veginn listrænan samanburð við verk hans. Framburður hennar fyrir dóminum um þetta verk var sem fyrr trúverðugur og greinargóður. Eins og fram er komið í umfjöllun verkanna í A og B kafla, útskýrði hún með sýningu litskyggna verk höfundarins til samanburðar þessu verki. Lýsing og stærð málverkanna tveggja sem merktar eru nr. 32: „Nature morte með frugter og Nature morte með blomster“, eftir Wilhelm Wils, á skrá uppboðsins nr. 601 í Kaupmannahöfn, kemur heim og saman við málverkið „Páskaliljur“, sem merkt var nr. 89 á uppboðsskrá uppboðs Gallerís Borgar í Reykjavík 1. september 1994. Á málverkinu „Páskaliljur“, koma bæði fram blóm og ávextir. Vitnið Claus Poulsen, forstjóri hjá Bruun Rasmussen í Kaupamannahöfn, sagði að lýsingin í uppboðsskránni gæti átt við bæði málverkin, en hann myndi ekki hvor myndanna væri sú, sem hann staðhæfði að væri myndin „Páskaliljur“. Hann sagðist einnig hafa borið kennsl á verkið þegar hann sá ljósmynd af því hjá lögreglu, enda hafi hann verið á uppboðinu þegar það var selt. Í gögnum fyrirtækis síns hafi hann séð að seljandinn var erlent fyrirtæki. Á uppboðsskránni á þessu uppboði kemur fram að báðar myndirnar voru merktar með miða á blindramma. Sagði Claus að þótt ekki hafi staðið í skránni að málverkin væru árituð, kynni svo samt að hafa verið, þar sem myndirnar hafi verið mjög ódýrar, og ekki sé leitað svo grannt eftir því í þeim tilvikum. Þetta vitni staðfesti einnig að merkingin 32/601 með hring utan um, sem er á blindramma málverksins, væri áritun fyrirtækisins í Kaupmannahöfn. Þessi áritun sýndi að málverkið hafi verið selt á uppboði nr. 601 og hafi þar verið nr. 32. Fram er komið að á þessu sama uppboði í Kaupmannahöfn var seld mynd nr. 178 eftir Jóhannes S. Kjarval: „Portræt“ árituð 1919, rauðkrít. Lýsing þeirrar myndar kemur heim og saman við mynd nr. 46, sögð eftir Jóhannes S. Kjarval, á uppboði Gallerí Borgar nr. 12, sem haldið var 1. september 1994. Eins og að framan getur var mynd nr. 178 á sama reikningi og sama afhendingarseðli og mynd nr. 32, sem stílaður var á ákærða. Verður nú vikið að framburði ákærða um málverkið og þeirri staðhæfingu hans að honum hafi ekki verið um það kunnugt að málverkinu „Páskaliljur“ sé sama málverk og selt var var á uppboðinu í Kaupmannahöfn 7. júní 1994 og því hafi verið breytt með þeim hætti sem lýst er í ákæru. Við yfirheyrslu hjá lögreglu um málverk þetta 17. mars sl. kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftir því, en minnti þó að hann hafi keypt verkið um leið og myndina nr. 82 á uppboði nr. 12 „af einhverjum Dana“ sem svaraði auglýsingu hans í Kaupmannahöfn. Hann gat ekki lagt fram gögn þessu til staðfestingar. Við meðferð málsins sagði hann að fram kæmi í málsgögnum að Jónas Freydal hafi keypt myndina. Hann kvaðst engin gögn hafa um myndina „Páskaliljur “, sem seld var á fyrrnefndu uppboði Gallerís Borgar og kvaðst muna lítið eftir myndinni. Sagði ákærði er á hann var gengið að hann kynni sjálfur að hafa keypt myndina í Kaupmannahöfn en einnig væri hugsanlegt að Jónas Freydal hafi átt þessa mynd. Ákærði kvaðst heldur ekki kannast við rauðkrítarmyndina eftir Jóhannes S. Kjarval. Er honum var bent á það, að líkur væri á því að þetta væri sama myndin og seld var nr. 46 á sama uppboði Gallerís Borgar og myndin „Páskaliljur“, sagði hann að þetta gæti varla verið sama mynd, þar sem upplýsingar um ártal og hvar hún var sýnd áður vanti um verkið á uppboðsskrá gallerísins. Hins vegar væru þessar upplýsingar á uppboðsskránni frá uppboði nr. 601 í Kaupmannahöfn. Hann gat ekki lagt fram gögn um þessa mynd og taldi að hún hefði ekki selst. Í greinargerð Ragnars Björnssonar viðskiptafræðings, sem hann hefur staðfest fyrir dóminum, kemur hins vegar fram að sala þessa verks var færð í bókhaldið á grundvelli sölureiknings. Sýna gögn, sem Ragnar lagði fram og staðfesti, að myndin var slegin á 86.000 krónur á þesu uppboði. Verkið var staðgreitt og sú greiðsla færð á bankareikning Gallerí Borgar daginn eftir uppboðið. Hins vegar var hvorki hægt að rekja til fylgiskjala bókhalds uppgjör við seljanda myndarinnar né hver hann var. Ofangreindur framburður ákærða er sem fyrr óstöðugur og ótrúverðugur. Hann hefur borið úr og í um það hvort hann hafi sjálfur keypt myndina „Páskaliljur“ eða Jónas Freydal. Ekki er heldur traustvekjandi frásögn hans um ofangreinda krítarmynd eftir Kjarval, en gögn um þessa mynd, sem rakin hafa verið, leiða sterkar líkur að því, að mynd nr. 178, sem seld var á framangreindu uppboði nr. 601 og mynd nr. 46, sem seld var á sama uppboði og myndin „Páskaliljur“ sé ein og hin sama. Hann hefur ekki þvertekið fyrir að hann hafi keypt myndirnar nr. 32 sjálfur. Jónas Freydal hefur staðhæft að myndirnar nr. 32 og 178 hafi hann keypt á uppboðinu nr. 601 vegna rammanna, haldið annarri eftir, sem sé enn í hans fórum, en selt hina á uppboði hjá Köbenhavns Auktioner 25. september 1996. Lagði hann fram fylgiskjal við meðferð málsins, sem hann kvað staðfesta þennan framburð sinn. Á því stendur að hann hafi selt „1 parti billeder“. Þessi framburður hans stenst ekki í ljósi þess að fram er komið að myndin „Páskaliljur“ er sú sama og önnur myndanna sem seld var nr. 32 á margnefndu uppboði í Kaumannahöfn nr. 601. Gögn um sölu myndarinnar á uppboðinu nr. 601 í Kaupmannahöfn gefa vísbendingu um að að Jónas Freydal hafi boðið símleiðis í myndina, enda hefur hann staðfest það. Hins vegar var myndin sett á reikning ákærða og nýr reikningur gefinn út, svo sem lýst er hér að framan. Framburður Jónasar Freydal um það hvers vegna hann hafi látið færa myndirnar á reikning ákærða er út í hött, enda er það skilyrði fyrir tollfrjálsum innflutningi og undanþágu frá greiðslu virðisaukaskatts samkvæmt ákvæðum D. 4.2.1. í dönskum reglum EU nr. 918/1983, að innflutningurinn hafi átt sér stað í síðasta lagi 12 mánuðum eftir búsetuflutninginn. Vitnið Claus Poulsen hefur einnig staðfest að enginn virðisaukaskattur hafi verið greiddur við söluna. Jónas Freydal kvaðst ekki muna hvort hann var á uppboðinu 1. september 1994, en samkvæmt bókhaldsgögnum Gallerís Borgar fékk hann greiddar í tilefni þess uppboðs 300.000 krónur. Engin gögn hafa verið lög fram af hálfu ákærða eða Jónasar Freydal um það fyrir hvað þessi greiðsla er, enda hefur Jónas borið að hann selji nokkrar myndir á ári í Gallerí Borg. Afhendingarseðill sá sem getið er um hér að framan, sýnir að Jónas Freydal veitti málverkunum nr. 32 og 178 viðtöku 20. ágúst 1994, eða tveimur dögum eftir að ákærði var á uppboðinu í Vejle og degi áður en hann flaug heim heim til Íslands frá Kaupmannahöfn. Hann kvaðst hafa hitt ákærða eftir þetta uppboð í tilefni kaupa ákærða á þremur málverkum eftir Júlínu Sveinsdóttur, sem ákærði keypti á uppboðinu. Ákærði lagði fram gögn um það að hann hafi keypt þrjú málverk eftir þessa listakonu á uppboðinu í Vejle og hann hefur og staðfest að hann hafi farið heim til Íslands eftir uppboðið í Vejle frá Kaupmannahöfn 21. ágúst 1994, rúmri viku fyrir uppboðið. Bendir samkvæmt þessu margt til þess að ákærði og Jónas hafi hist í Kaupmannahöfn á þessum dögum. Ákærði hefur í A og B kafla hér að framan verið sakfelldur fyrir að hafa keypt tvö málverk Wilhelm Wils, sem jafnframt málaði verkið „Páskaliljur“, og selt þau í auðgunar- og blekkingarskyni, eins og nánar er þar getið. Annað þessara málverka, myndin í B kafla, var seld á sama uppboði og myndin „Páskaliljur“. Því hefur verið lýst hér að framan að margt sé sameiginlegt í yfirmáluninni og árituninni „Jón Stefánsson“ í þessum tveimur málverkum, sem fjallað er um hér og í B kafla. Ekki verður fullyrt hvort ákærði eða Jónas Freydal keypti umræddar myndir, þar á meðal myndina „Páskaliljur“, en þegar litið er til þess sem að framan er rakið, ekki síst ótrúverðugs framburðar þeirra og tengsla þeirra, sem eru meiri en þeir vilja vera láta, þykir sannað að ákærði hafi tekið þátt í kaupum þesssarar myndar. Það sama gildir um málverk þetta og málverkin, sem fjallað er um í kafla A og B, að ekki hafa verið lögð fram gögn því til sönnunar af hálfu ákæruvalds að ákærði hafi sjálfur afmáð höfundarmerkinguna af málverkinu og sett á það höfundarmerkingu Jóns Stefánssonar, eins og honum er að sök gefið. Þegar allt framangreint er virt þykir hins vegar fyllilega sannað að ákærða var ljóst að myndinni hafði verið breytt með framangreindum hætti og tók fullan þátt í sölu hennar í blekkingarskyni á umræddu uppboði, eins og nánar er lýst í ákæru. Ónákvæmni í málavaxtalýsingu í ákæru að því er þetta varðar kemur ekki að sök, enda var vörn ekki áfátt um þetta atriði, sbr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Ekki er vafi á því að málverkið var selt í auðgunarskyni, þar sem verkið var selt á margföldu því verði, sem hægt var að fá fyrir myndir Wilhelms Wils, og ranglega höfundarmerkt Jóni Stefánssyni. Sú háttsemi, sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir varðar við 3. mgr. 159. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. nú 75. gr. laga nr. 82/1998 og 248. fyrrgreindra laga. II. Í upplýsingaskýrslu ríkislögreglustjóra 7. febrúar 1998 er sagt, að ákærði hafi komið 30. október 1997 ásamt lögmanni sínum á skrifstofu efnahagsbrotadeildar til að leggja fram svör við fyrirspurnum rannsóknara um bókhald Gallerís Borgar. Farið var fram á ýmis bókhaldsgögn fyrirtækisins, meðal annars gögn er snertu sölu og kaup tiltekinna 22 málverka, sem voru í rannsókn. Þar er haft eftir ákærða að hann gæti ekki lagt fram bókhaldsgögn um kaup og sölu þessara verka. Færslu bókhalds hafi verið mjög áfátt og kaupin oft ekki skráð. Því gæti hann ekki lagt fram bókhaldsgögn um kaup og móttöku verkanna, hvort sem Gallerí Borg hefði keypt þau, selt beinni sölu á uppboðum eða tekið þau í umboðssölu. Húsleit var gerð 11. nóvember 1997 í starfsstöð gallerísins og á heimili ákærða, svo sem lýst er í upphafi I. kafla, og hald var lagt á bókhald fyrirtækisins allt frá árinu 1993. Viðstaddur leitina var fulltrúi skattrannsóknarstjóra ríkisins. Kannaði Júlíana Gísladóttir, sem færði bókhald Gallerís Borgar fyrir árin 1994, 1995 og 1996, ýmis bókhaldsgögn, er vörðuðu 17 málverk, sem til rannsókar voru, svo sem áður er lýst í I. kafla. Engin fylgiskjöl hafa fundist í bókhaldinu um kaup eða sölu myndarinnar í 2. lið ákæru. Vísað er til umfjöllunar hennar um reikninga í bókhaldi félagsins, að því er myndina í 1. lið ákæru varðar, til B kafla I. hér að framan, þar sem fjallað er um það málverk. Í upplýsingaskýrslu lögreglu 26. nóvember 1997, sem varðar athugun Arnars Jenssonar og Jens Þórs Svanssonar yfirviðskiptafræðings skattrannsóknarstjóra ríkisins, á keyptum verkum frá öðrum löndum, kemur fram að Júlíana hafi bent á tvo reikningslykla í bókhaldinu sem til greina kæmu vegna kaupa á listaverkum erlendis, annars vegar nr. 411000 -vörukaup erlendis- og hins vegar nr. 411600 -keypt listaverk. Á þeim komi fram að gerðar hafi verið 3 færslur á síðari reikningslykilinn árið 1994, þrjár myndir keyptar af íslendingum hérlendis, en engin á þann fyrri. Fimm færslur hafi verið færðar á fyrri lykilinn árið 1995 vegna verka sögð keypt erlendis, en engin á þann síðari. Átta færslur hafi svo verið færðar árið 1996 á fyrri lykilinn vegna verka sem sögð voru keypt erlendis. Fylgiskjölin á bak við ofangreindar færslur eru sagðar vera yfirfærslu- og kaupanótur vegna erlends gjaldeyris, og ógjörningur væri að átta sig á fjölda málverka sem keypt voru, seljanda þeirra eða verði og ekki unnt að staðreyna af þessum fylgiskjölum að um raunveruleg kaup hafi verið að ræða. Enginn möguleiki hafi verið að sjá út úr bókhaldinu hversu mörg verk voru keypt, verð þeirra eða seljanda. Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra fól Löggiltum Endurskoðendum hf. að fara yfir lýsingu á bókhaldskerfi Gallerí Borgar með aðstoð Júlíönu Gísladóttur. Í skýrlunni er svo lýst bókhaldskerfinu og í framhaldi af því álit Löggiltra Endurskoðenda hf. á helstu annmörkum bókhaldsins, sem hér segir: „1. Sala: Sala var einkum með þrennum hætti; sala málverka í umboðssölu, sala málverka á uppboðum og sala málverk á sýningum. 1.1. Umboðssala. Þegar málverk var selt í umboðssölu voru útbúnir sérstakir umboðssölureikningar og bókuðust þeir kredit til skulda rog debet á eignalið í samræmi við það andvirði sem fékkst vegna sölunnar. Umboðssölureikningarnir voru yfirleitt skráðir á nafn viðkomandi kaupanda. Í framhaldi af þessu voru gerðir umboðslaunareikningar og færðir kredit til tekna og debet á upphaflega skuldareikninginn. Þegar uppgjör fór fram til þess aðila sem komið hafði með myndina í umboðssölu var síðan bókað kredit á bankareikning og debet á upphaflega skuldareikninginn, sem við það jafnaðist út í bókhaldi. Greiðslurnar báru yfirleitt með sér nafn þess sem greiðsluna fékk, eða að vísað var til seldrar myndar. Að sögn bókara var númeraröð umboðslaunareikninga nær óslitin 1994 og 1995 en ekki árið 1996. Við gerum ekki athugasemdir við bókhaldsfyrirkomulag umboðssöluviðskiptanna, sem eru með hefðbundnum hætti. Athugasemdir okkar varða annars vegar númeraröð sölureikninga og hins vegar hvernig staðið var að skráningu, þegar komið var með myndir í umboðssölu, sjá síðar. 1.2. Sala málverka á uppboðum. Í tengslum við hvert uppboð var útbúin sérstök uppboðsskrá, sem innihélt yfirlit um þær myndir sem boðnar voru til sölu á uppboðinu. Uppboðshaldari færði inn á uppboðsskrána upplýsingar um hvaða myndir seldust, við hvaða verði og hver var kaupandi. Fulltrúi frá myndlistasjóði var viðstaddur uppboðin og staðfesti uppboðsskrána, sem var grundvöllur útreiknings á myndlistarsjóðsgjaldi. Eftir að uppboði lauk voru gerðir sölureikningar á grundvelli uppboðsskrárinnar, en afrit hennar var ekki látið fylgja með reikningum í bókhaldið. Reikningarnir voru færðir til tekna að frádregnu myndlistarsjóðsgjaldi sem var skuldfært og á móti var fært debet á viðkomandi eignalið. Innheimta fjármuna gekk yfirleitt fljótt fyrir sig og var þá gert upp við fyrrverandi eigendur myndanna og voru þessar greiðslur færðar á vörukaup. Að sögn bókara voru greiðslurnar ávallt stílaðar á nafn eða að uppboðsnúmer viðkomandi myndar kom fram. Ekki reyndist unnt að rekja saman uppboðsskrá og tekjufærslu vegna sölu á uppboðum. Munaði þar mismiklu og versnaði ástandið að mun á árinu 1996. Að sögn bókara var númeraröð uppboðsreikninga nær óslitin 1994 og 1995 en ekki árið 1996. Við gerum ekki athugasemdir við uppbyggingu bókhalds eða færslutilhögun. Að okkar áliti er uppboðsskráin eða afrit hennar bókhaldsgagn og hefði átt að fylgja bókhaldsgögnum. Frávik í tekjuskráningu eða færslu á umboðssölureikning frá uppboðsskránni hefðu átt að kalla á sérstakar skýringar, t.d. ef kaupandi gat ekki staðið við tilboð sitt. Teljum við þetta alvarlegan misbrest í innra eftirlitskerfi félagsins. Aðrar athugasemdir varða númeraröð þeirra reikninga sem gerðir voru og bókun vörukaupa, sjá síðar. Sala málverka á sýningum. Vörukaup og móttaka mynda í umboðssölu. Vörukaup og móttaka mynda voru með eftirfarandi hætti hjá félaginu; kaup á myndum erlendis frá, kaup á myndum innanlands, kaup á myndum í tengslum við uppboð og móttaka á myndum í umboðssölu og í tengslum við sýningar. Kaup erlendis frá. Kaup á myndum erlendis frá voru byggð á gjaldeyrisyfirfærslum, oftast án skýringa, og kveðst bókari ekki minnast þess að reikningur hafi nokkru sinni fylgt gjaldeyriskaupunum í umrædd þrjú ár. Vart þarf að taka fram að fyrrgreind tilhögun er ekki í samræmi við bókhaldslög. Geti forsvarsmenn félagsins ekki gert grein fyrri umræddum gjaldeyrisyfirfærslum með því að leggja fram reikninga, verður að telja að um alvarlegt brot sé að ræða. 2.2. Kaup innanlands. Kaup á myndum innanlands voru yfirleitt án nafns og kaup á myndum sem seldust á uppboði voru bókuð eftir uppboðið, þegar andvirði var skilað til fyrrverandi eigenda. Hafi verið gerður fullgildur reikningur vegna kaupa á málverkum innanlands á að koma þar fram nafn seljanda og hvaða myndir voru seldar til Gallerí Borgar. Virðist hafa verið misbrestur á þessu. Reynslan sýnir að oft vill verða misbrestur á formsatriðum, þegar í hlut eiga einstaklingar sem eru að selja persónulega lausafjármuni og teljum við að ef skipulega hefði verið haldið utan um skráningu á mótteknum myndum af hálfu Gallerí Borgar, með tilvísun í viðkomandi fylgiskjöl, hefði ekki verið ástæða til að gera athugasemdir við þennan þátt starfseminnar. Vísum við í þessu sambandi til laga nr. 61/1979 um sölu notaðra lausafjármuna, en þegar segir í 5. gr. að skrá skuli og verðmerkja allan varning þegar honum er veitt móttaka. Athugasemd okkar beinist að því að þessa skráningu skorti. Þó að ekki sé hefðbundið að skrá vörukaup eftir að sölu líkur, verður í þessu tilviki að horfa til eðli starfseminnar, t.d. þess að ekki liggur ljóst fyrir hvert kaupverðið er fyrr en að afloknu uppboði. Athugasemd okkar beinist annars vegar að því að ekki er hægt að tengja uppgjör við fyrrverandi eigendur (og þar með vörukaup) við uppboðsskrána og hins vegar að ekki var haldið með kerfisbundnum hætti utan um þau málverk sem bárust félaginu til sölu á uppboðum. Teljum við þetta annars vegar brjóta í bága við meginákvæði bókhaldslaga að rekja megi viðskipti og notkun fjármuna félagsins og hins vegar að þetta brjóti í bága við lög nr. 61/1979 um sölu notaðra lausafjármuna. 2.3. Myndir teknar í umboðssölu og á sýningar. Engin kerfisbundin skráning fór fram hjá félaginu að því er þennan þátt varðaði, a.m.k. var umrædd gögn ekki að finna í bókhaldi félagsins. Eins og áður hefur komið fram verður í hverju tilviki að horfa til eðlis þeirrar starfsemi sem í hlut á. Verulegur þáttur í starfsemi félagsins var umsýsla með myndir sem ýmist voru í eigu félagsins eða í eigu annarra. Í lögum nr. 61/1979 sem tekur til allra þeirra er reka vilja verslun eða umboðssölu með notaða eða gamla lausafjármuni, kemur skýrt fram skylda til að skrá og verðmerkja allan varning sem rekstraraðili tekur á móti. Eitt af grundvallaratriðum bókhalds er að rekja megi viðskiptin og á forsvarsmönnum hvílir m.a. sú skylda að til staðar sé nauðsynlegt innra eftirlit til að tryggja áreiðanleika bókhaldsins. Að halda ekki skipulega skrá um þær myndir sem bárust félaginu til umsýslu verður að telja verulega brotalöm í þessu tilviki, með vísan til framangreindra laga, sem gerir það að verkum að ekki er unnt að rekja einstök viðskipti eða ráðstöfun fjármuna. Hér að framan hafa verið raktar helstu athugasemdir okkar sem tengjast sölu og kaupum á málverkum. Þrennt er að okkar áliti alvarlegast; ófullkomið tekjuskráningarkerfi og vantalin sala, bókun á erlendum málverkakaupum án haldbærra fylgiskjala og skortur á skráningu þeirra mynda sem teknar voru í sölumeðferð hjá félaginu. Að öðrum atriðum hefur komið fram hjá forsvarsmanni félagsins að hann getur ekki gefið upplýsingar um kaup og sölu tiltekinna málverka. Fram kemur að hann hafi umrædd ár trassað að færa bókhaldið og að óreiða hafi verið á bókhaldsmálum félagsins. Kemur þetta fram í skorti á fylgiskjölum og færslum á viðskiptum, bókhald er ekki unnt að færa og stemma af samkvæmt viðurkenndum bókhaldsvenjum og ekki er unnt að gera ársreikning og skattframtal fyrir félagið með lögboðnum hætti. Nægir að vísa í IV. kafla laga nr. 145/1994 um bókhald að því er varðar viðurlög við framangreindum atriðum.“ Ragnar Björnsson viðskiptafræðingur, gerði sérstaka athugun á bókhaldinu með tilliti til uppgjörs á sölu uppboðs nr. 6 á Akureyri 21. maí 1995. Fram kemur í minnisblaði hans, sem hann hefur staðfest fyrir dóminum, ásamt öðrum gögnum sem hann hefur unnið að í málinu, að engin tekjufærsla hafi verið í bókhaldi vegna þessa uppboðs. Hins vegar segir í athugun hans að bókuð hafi verið greiðsla á þremur málverkum, seldum á uppboði nr. 6, málverk nr. 40, 41 og 44. Fylgiskjal þessarar greiðslu, sem fylgir minnisblaðinu er meðal ganga málsins. Þetta er eina fylgskjalið sem viðskiptafræðingurinn segist hafa fundið í bókhaldi fyrirtækisins um þetta uppboð. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 11. nóvember 1997 er haft eftir ákærða að bókhald fyrirtækisins hafi í raun verið í molum, en endurskoðandi Gallerís Borgar væri að færa bókhald ársins 1996. Nýlokið væri að færa bókhald 1995.“ Ákærði sagði við meðferð málsins að á árunum 1994-1996 hafi starfsemi Gallerís Borgar falist í listaverkasölu, aðallega sölu verka, sölu listmuna á uppboðum, og uppboðshald. Aðspurður um það hvers vegna ekkert bókhald hafi verið fært fyrir uppboðið á Akureyri sagði ákærði í fyrstu, að sennilega hafi það verið fært á kennitölu annars fyrirtækis síns, en leiðrétti það síðar í yfirheyrslunni og sagði að þetta hafi láðst vegna misskilnings milli Listhússins Þings á Akureyri og Gallerí Borgar, sem haldið hafi þessi uppboð saman. Skýring þess að ekki hafi fundist reikningur fyrir verkið í 3. lið ákærðu, sem keypt var á uppboði þar 21. maí sl., sagði ákærði þá að hann hafi sjálfur verið eigandi myndarinnar og því hafi ekki verið fært neitt uppgjör vegna hennar í bókhaldi félagsins. Ákærði taldi einnig að Gallerí Borg hafi skráð öll listaverk sem bárust á sama hátt og hafði tíðkast frá stofnun þess 1984. Hann kvað það rétt, sem eftir honum er haft í upplýsingaskýrslu lögreglu 7. febrúar sl., að þegar verk seldust hafi yfirleitt ekki verið færðar upplýsingar um kaupandann í skrár félagsins eða önnur gögn. Hins vegar hafi skráning ekki verið nákvæm og skráningargögnum ekki haldið til haga þannig að í flestum tilvikum væri því ekki hægt að svara því hver væri seljanda og hver kaupanda listaverka sem fóru „í gegnum“ Gallerí Borg. Almennt lægi eigendasaga ekki fyrir og upprunalegar athuganir hafi almennt ekki verið framkvæmdar. Hins vegar hafi hvert verk, sem kom inn í fyrirtækið, verið fært á skráningarblað sem sett var í sérstaka möppu, en þessu hafi ekki verið haldið til haga eftir að uppboði var lokið eða uppgjör farið fram við eiganda myndar og blöðin þá oft tekin úr möppunni. Samfelld skráning hafi því ekki farið fram eftir að verk komst úr vörslu félagsins. Ákærði neitaði ennfremur sakargiftum í C-lið í II. kafla ákæru. Hann sagði að viðskipti fyrirtækisins hafi verið skráð þegar keyptir voru listmunir erlendis árin 1995 og 1996, en þetta hafi ekki verið fært þegar hann var að kaupa verk persónulega. Vitnið áréttaði aðspurt þá skoðun sína að uppboðsskráin hefði átt að vera hluti bókhaldsgagna og benti á það að ekki hafi veið unnt að fá nema slitróttar upplýsingar um uppboðin. Uppboðsskráin væri frumgagn upplýsinga um uppboðin og grundvöllur að tekjuskráningu og uppgjöri til opinberra aðila, t.d. greiðslu gjalds í starfslaunasjóð myndlistarmanna. Vitnið áréttaði einnig að ekki væri nægilegt að nota yfirlit um gjaldeyriskaup sem bókhaldsgagn, enda kæmi ekki fram á þessum gjaldeyriskaupanótum annað en kaup gjaldeyris, sem unnt hefði verið að ráðstafa með hvaða hætti sem var. Það væri skylda að reikningur, sem sýndi hvað verið er að kaupa, fylgdi vegna færslu bókhalds á vörukaupum eða aðföngum. Vitnið sagði nánar um athugasemdir sínar um kaup verka innanlands að þegar komið væri með mynd í umboðssölu yrði forsvarsmaður rekstrarins og sá sem bæri ábyrgð á innra eftirliti þar, að hafa kerfi sem gæti tryggt að ljóst væri hverjir hafi komið með myndir og gefa þyrfti einhvers konar móttökukvittun og halda skipulega utan um þennan þátt. Ella væru skuldbindingar fyrirtækisins óljósar. Markmið bókhaldslaga væri meðal annars að unnt væri að rekja viðskiptin og haga innra eftirliti þannig að það væri visst skipulag á þessum þáttum. Vitnið sagði að bókarinn hafi sagt að ekki hafi verið unnt að færa bókhald og ársreikning á réttum tíma, þar sem ekki hafi verið fyrir hendi nægileg mikil og skýr bókhaldsgögn til að ljúka verkinu. Meðal annars hafi vantað reikninga inn í reikningaröðina. Bókarinn hafi einnig skýrt svo frá að hún hafi reynt að fá skýringar hjá ákærða, en það hafi gengið misjafnlega og því hafi hún ekki getað lokið gerð bókhaldsins. Vitnið sagði að greiðslur til starfslaunasjóðs myndlistarmanna, sem ákærði segist hafa skilað til sjóðsins, hafi ekki verið færðar í bókhaldið, enda hafi þessi fylgiskjöl verið að berast. Hún kannaðist ekki við viðskipti fyrirtækisins við Listhússið Þing og sagðist ekki hafa séð nein gögn um þau viðskipti í bókhaldinu. Vitnið sagði að hún hafi ekki séð skráningargögn verka sem fóru á uppboð hjá fyrirtækinu, enda talið að fyrirtækið seldi þau í umboðssölu og því hafi þau ekki komið bókhaldinu við. Við sölu verkanna hafi hins vegar þurft að vera fyrir hendi viðeigandi bókhaldsgögn. Hún kvaðst geta staðfest það sem fram kæmi í áliti Árna Tómassonar um annmarka á bókhaldi félagsins. Hún sagði að tafir við að ljúka bókhaldi fyrir rekstrarárið 1995 hafi verið af völdum ákærða, en ekki af sínum völdum. Staðfesti hún áritun sína 19. október 1998 á skattframtal félagsins árið 1997 fyrir rekstrarárið 1996. Hún kvaðst ekki hafa getað lokið við færslu bókhalds og gerð ársreiknings fyrir 1996 fyrr en þennan dag, þar sem hald hafi verið lagt á bókhaldið í nóvember 1997, en þá hafi hún, eins og fyrr er getið, átt eftir að færa tvo mánuði ársins og ekki verið búin að fá öll gögn í hendur frá félaginu. Hún hafi ekki fengið bókhaldið frá rannsóknaraðilum fyrr en á miðju síðasta ári. Ragnar Björnsson viðskiptafræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti framangreinda greinargerð sína og önnur gögn í málinu er hana vörðuðu. Fram kom í vætti hans að ekki hafi verið unnt að rekja af þeim gögnum sem hann kannaði hvort málverk voru í beinni sölu eða umboðssölu. Hann kvaðst hafa unnið að könnun sinni á bókhaldinu í lok september á síðasta ári, en síðan hafi ríkislögreglustjóri falið honum að gera athugun sína um miðjan desember 1998. Við þá athugun hafi hann stuðst við bókhaldsgögn þau sem voru í vörslu lögreglu, en ekki haft samband við bókara félagsins. Þegar hann kom að þessari vinnu hafi ekki verið búið að gera bókhaldið upp fyrir árið 1996 og honum hafi verið tjáð að ástæða þess hafi verið sú að ekki hafi verið hægt að koma bókhaldinu saman þar sem gögn skorti. Niðurstaða. Með vísan til þess sem að framan greinir þykir fyllilega sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gerð að sök í þessum lið ákæru. Í I. kafla laga nr. 51/1968 eru almenn ákvæði um bókhaldsskyldu. Kemur þar meðal annars fram í 4. gr. að bókhaldsskyldir aðilar skuli haga bókhaldi sínu í samræmi við reglur laganna og góða bókhalds- og reiknigsskilavenju. Í 2. mgr. 5. gr. segir að bókhaldinu skuli hagað svo að rekja megi viðskiptin og notkun fjármunanna, og 1. mgr. sömu greinar fjallar um það grundvallaratriði bókhalds að það skuli veita svo sundurliðaðar upplýsingar um rekstur og efnahag eins og þarfir eiganda, lánardrottna og hins opinbera krefjast. Í 10. gr. eru ákvæði um skyldu til að skrá viðskipti jafnskjótt og þau fara fram, enda sé það í samræmi við góða bókhaldsvenju. Þá er í 16. gr. laganna fjallað um skyldu til vörslu ýmissa bókhaldsgagna. Með núgildandi bókhaldslögunum var skipan og uppbyggingu fyrirmæla laganna gjörbreytt. Ákvæði 1. og 2. tl. 37. gr. núgildandi bókhaldslaga nr. 145/ 1994 hafa þó að geyma sömu efnisreglur og og sömu meginreglur og fram koma í ofangreindum ákvæðum eldri bókhaldslaga. Í báðum lögunum er því fyrir hendi skýlaus skylda til færslu bókhalds, varðveislu tekjuskráningargagna og færslu þeirra gagna til þess að unnt sé meðal annars að rekja færslur og bókhaldsgögn til viðskipta og byggja bókhald á þeim gögnum. Vanræksla á þessum skyldum er refsiverð bæði eftir bókhaldslögum nr. 51/1968, með áorðnum breytingum, og núgildandi bókhaldslögum. Þykja ákvæði 2. gr. almennra hegningarlaga samkvæmt þessu ekki standa því í vegi að ákærða verði dæmd refsing eftir bókhaldslögum nr. 145/1994, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, fyrir þau brot sem hann hefur framið fyrir gildistöku laganna, sem síðar verður vikið að. Brot ákærða, sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í A kafla hér að framan þykja varða við 10. gr. þágildandi bókhaldslaga nr. 51/1968, sbr. nú 1. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. nr. 145/1994 um bókhald. Þótt dæma skuli ákærða refsingu eftir síðargreindum lögum verður honum ekki dæmd þyngri refsing en heimilt var samkvæmt þeim lögum, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði laga nr. 61/1979 eiga hér ekki við eins og málavaxtalýsingu er háttað. Háttsemi ákærða, sem lýst er í B kafla telst ekki varða við tilgreind ákvæði bókhaldslaga í ákæru, eins og henni er þar lýst. Ákærði er því alfarið sýknaður af þeirri háttsemi, sem honum er að sök gefin í þessum kafla ákæru. Sú háttsemi ákærða, sem lýst er í C kafla, að halda ekki til haga tekjuskráningargögnum árið 1996 varðar við 2. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, og sú háttsemi hans að láta undir höfuð leggjast að færa bókhald rekstrarárið 1996 varðar við 1. tl 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laganna, enda bar ákærða samkvæmt 3. mgr. 22. gr. laganna að fullgera ársreikning eigi síðar en í lok júní 1997. Hald var lagt á bókhaldið í nóvember 1997. Sú viðbára ákærða að ekki hafi tekist að ljúka þessu verki þar sem lögregla hafi lagt hald á bókhaldið stenst því ekki. Sakarkostnaður. D ó m s o r ð:
|
Mál nr. 453/2000
|
Skaðabætur Bifreið Búfé Tilkynning Aðild Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
GJ ók bifreið á hrút í eigu GE með þeim afleiðingum að bifreiðin skemmdist og hrúturinn drapst. GJ og H, eigandi bifreiðarinnar, kröfðu GE og vátryggingafélagið V, sem GE hafði keypt ábyrgðartryggingu hjá, um bætur vegna fjártjóns sem þau hefðu orðið fyrir. Kröfum GJ á hendur GE og V var vísað frá dómi, enda var ekki talið að skýrt hefði verið af hvaða sökum hann gæti átt aðild að málinu. Vegna aðstæðna á slysstað leiddi af vegalögum að lausaganga búfjár var þar bönnuð. GE var eigi að síður sýknaður af kröfum H þar sem ekki þótti hafa verið færðar fyrir því sönnur að hann hefði sýnt af sér gáleysi. Málinu hafði áður verið vísað til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem hafði komist að þeirri niðurstöðu að bæta ætti tjón á bifreiðinni úr ábyrgðartryggingu GE. Kvaðst V hafa sent nefndinni bréf og tilkynnt að félagið myndi ekki una niðurstöðu hennar. Sagðist V jafnframt hafa sent H afrit þess bréfs. Gegn mótmælum H þótti það hins vegar ekki sannað og var því talið að V hefði orðið bundið af niðurstöðu nefndarinnar. Kröfu hennar á hendur V var hins vegar vísað frá dómi vegna vanreifunar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. desember 2000 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjast þess að stefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér 283.253 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. desember 1999 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og greinir í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að áfrýjendur voru á ferð í fólksbifreið af gerðinni Toyota laust eftir kl. 22 að kvöldi 25. ágúst 1995 sem leið lá austur þjóðveg nr. 1 í Vestur-Eyjafjallahreppi. Áfrýjandinn Gunnar ók bifreiðinni, sem bar skráningarnúmerið G 5802. Skammt vestan við býlið Efstu-Grund varð á vegi þeirra svartur hrútur í eigu stefnda Guðlaugs, sem rekur bú að Ysta-Skála II í áðurnefndum hreppi. Áfrýjendur lýsa nánari atvikum svo að hrúturinn hafi skyndilega stokkið inn á veginn frá hægri. Ökumaðurinn hafi hemlað, en ekki komist hjá því að aka á hrútinn, sem hafi kastast við það upp á vélarhlíf bifreiðarinnar og síðan fram af henni. Bifreiðin hafi að endingu farið til hálfs yfir hrútinn, sem drapst. Hafi bifreiðin orðið fyrir talsverðum skemmdum af þessu og ekki verið ökufær. Áfrýjendur kveðast sjálf hafa unnið að viðgerð hennar, en jafnframt orðið að greiða fyrir vinnu annarra í því sambandi og kaupa varahluti. Kostnaður þeirra af þessu sé sú fjárhæð, sem þau krefji stefndu um í málinu. Fyrir liggur í málinu að þegar umferðarslys þetta varð hafði stefndi Guðlaugur ábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda vátryggingafélagi. Er óumdeilt að með henni sé hann meðal annars vátryggður gegn skaðabótaábyrgð, sem kunni að falla á hann vegna tjóns af völdum dýra úr bústofni hans. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjendur hafi árangurslaust leitast við að fá fyrrgreint tjón sitt bætt úr ábyrgðartryggingunni. Hafi ágreiningi um þetta verið skotið til tjónanefndar vátryggingafélaganna og síðan úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem ákvað í úrskurði 8. október 1999 að bæta ætti tjón á bifreiðinni úr ábyrgðartryggingunni. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, sem voru birtar í B-deild Stjórnartíðinda sem fylgiskjal með auglýsingu nr. 336/1996, tilkynnti stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. nefndinni með bréfi 14. október 1999 að hann mundi ekki una við niðurstöðu hennar. Framlagt ljósrit af bréfinu ber með sér að senda hafi átt afrit þess til áfrýjenda. II. Mál þetta er sem áður greinir höfðað til heimtu bóta fyrir tjón, sem varð á bifreiðinni G 5802 í umferðarslysinu 25. ágúst 1995. Í lögregluskýrslu, sem var gerð samdægurs vegna slyssins, var eigandi bifreiðarinnar sagður vera áfrýjandinn Hildur. Það sama er staðhæft í héraðsdómsstefnu. Í málatilbúnaði áfrýjenda er engin viðhlítandi skýring á því af hvaða sökum áfrýjandinn Gunnar geti átt aðild að máli um bótakröfu á þessum grunni. Er málið að þessu leyti svo vanreifað að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi að því er þennan áfrýjanda varðar. III. Í aðilaskýrslu stefnda Guðlaugs fyrir héraðsdómi kom meðal annars fram að Ysti-Skáli II sé norðan við þjóðveginn, þar sem umferðarslysið varð. Tveimur dögum fyrir slysið hafi hann verið að setja sauðfé upp á bifreið í fjárrétt sunnan þjóðvegarins, um þremur kílómetrum frá umræddu býli hans. Að því gerðu hafi átt að taka hrútinn, sem áður er getið, en hann sloppið frá stefnda og stokkið yfir réttarvegginn. Þaðan hafi hrúturinn haldið til vesturs inn á afgirt tún, sem heyri til annarrar jarðar. Kvaðst stefndi hafa ákveðið, svo sem alsiða væri, að láta hrútinn óáreittan á túninu fremur en að ráðast þangað „með hunda og læti“ og flæma þannig burt annað fé. Hafi hann ráðgert að bóndinn á þeirri jörð mundi á síðari stigum smala af túninu, reka hrútinn aftur í réttina og gera stefnda aðvart um það. Óumdeilt er að vegurinn, þar sem umferðarslysið varð, hafi verið girtur af báðum megin. Samkvæmt 56. gr. vegalaga nr. 45/1994 var lausaganga búfjár því bönnuð á vegsvæðinu. Af því verður á hinn bóginn ekki leitt að stefndi Guðlaugur geti án sakar borið ábyrgð á tjóni áfrýjandans Hildar. Í áðurnefndri lögregluskýrslu frá 25. ágúst 1995 var þess getið að girðingin við vegarstæðið hafi verið „heilleg að sjá.“ Fyrir dómi svaraði stefndi Guðlaugur spurningu um girðinguna utan um túnið, þar sem hann skildi við hrútinn, á þann veg að „hún var í lagi örugglega, ekki veit ég annað.“ Í málinu liggja engar frekari upplýsingar fyrir um ástand þessara girðinga á þeim tíma, sem hér um ræðir, hlið á vegum eða staðhætti að öðru leyti. Áfrýjendur hafa ekki sýnt fram á að meta megi stefnda Guðlaugi af öðrum ástæðum til gáleysis að hafa skilið við hrútinn á þeim stað, sem raun varð á, og gæta ekki frekar að honum fram að slysinu. Samkvæmt þessu verður að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefnda Guðlaugs af kröfu áfrýjandans Hildar. IV. Vegna framangreindrar niðurstöðu um kröfu áfrýjandans Hildar á hendur stefnda Guðlaugi þarf ekki að taka afstöðu til röksemda áfrýjandans fyrir kröfu hennar á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., sem lúta að ákvæði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Samkvæmt 5. mgr. 5. gr. áðurnefndra samþykkta fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, sbr. auglýsingu nr. 336/1996, eru úrskurðir nefndarinnar ekki bindandi fyrir neytendur, sem geta ávallt borið mál undir dómstóla þótt þau hafi verið lögð fyrir hana. Í 6. mgr. sömu greinar er á hinn bóginn mælt svo fyrir að úrskurður sé bindandi fyrir hlutaðeigandi vátryggingafélag nema það „tilkynni neytandanum og nefndinni sannanlega innan tveggja vikna frá því að það fékk úrskurð í hendur, að það muni ekki hlíta honum.“ Áfrýjandinn Hildur hefur eindregið mótmælt því að hafa fengið það afrit af áðurnefndu bréfi stefnda vátryggingafélagsins frá 14. október 1999, sem það kveðst hafa sent henni. Hafi henni fyrst orðið kunnugt um afstöðu félagsins til niðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálum um bótakröfuna með svarbréfi félagsins 12. nóvember 1999 við bréfi lögmanns hennar 9. sama mánaðar, þar sem óskað var eftir greiðslu til samræmis við úrskurð nefndarinnar. Félagið hefur haldið fram í málinu að umrætt afrit bréfs hafi verið sent áfrýjandanum í almennum pósti samhliða því að frumritið var sent úrskurðarnefndinni. Sá háttur á sendingu afrits bréfsins var ekki í samræmi við ótvírætt ákvæði fyrrnefndrar 6. mgr. 5. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, en sérreglan í þessu ákvæði um að vátryggingafélag sendi tilkynningu sína sannanlega gengur framar almennri reglu 1. mgr. 33. gr. laga nr. 20/1954, sem hið stefnda félag hefur vísað til í málatilbúnaði sínum. Með því að ósannað er að áfrýjandanum hafi borist afrit bréfsins varð félagið bundið af niðurstöðu nefndarinnar samkvæmt tilvitnuðu ákvæði samþykkta fyrir hana. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjandans Hildar er fjárhæð kröfu hennar fundin þannig að varahlutir hafi verið keyptir til að gera við bifreiðina G 5802 fyrir samtals 111.295 krónur, auk þess sem unnið hafi verið við réttingar á bifreiðinni fyrir 77.000 krónur og málningu hennar fyrir 61.119 krónur, en á tvo síðastnefndu liðina leggist virðisaukaskattur, alls 33.839 krónur, þannig að í heild verði krafan 283.253 krónur. Um kaupverð varahluta hefur áfrýjandinn lagt fram lista dagsettan 14. október 1999, þar sem hlutirnir eru taldir upp í sextán liðum og verð greint við hvern þeirra. Lista þennan kveðst áfrýjandinn hafa fengið frá innflytjanda bifreiða af gerðinni Toyota. Um aðra áðurnefnda kröfuliði hefur áfrýjandinn lagt fram yfirlit, þar sem kostnaði af málningu er skipt milli klefagjalds og vinnu við vélarhlíf, tvö frambretti og framstykki, en kostnaður af réttingum rakinn til vinnu í 35 klukkustundir, sem hver kosti 2.200 krónur. Ekki hafa verið lagðir fram reikningar um einstaka liði eða önnur gögn um þá en hér hefur verið getið. Hið stefnda vátryggingafélag hefur mótmælt öllum liðum í kröfu áfrýjandans Hildar sem ósönnuðum. Eins og áfrýjandinn hefur rökstutt einstaka liði samkvæmt framansögðu er kröfugerð hennar að þessu gættu svo vanreifuð að ófært er að leggja efnisdóm á málið að þessu leyti. Verður kröfu áfrýjandans á hendur félaginu því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Rétt er að allir aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Gunnars David Jones, á hendur stefndu, Guðlaugi S. Einarssyni og Vátryggingafélagi Íslands hf., er vísað frá héraðsdómi. Stefndi Guðlaugur er sýkn af kröfu áfrýjanda, Hildar Eysteinsdóttur. Kröfu áfrýjanda Hildar á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 13. september sl., er höfðað með stefnu, sem árituð er um birtingu, en áritunin er ódagsett. Málið var þingfest 21. mars sl. Stefnendur eru Gunnar David Jones, kt. 100246-4069 og Hildur Eysteinsdóttir, kt. 110158-4679, bæði til heimilis að Álfholti 10, Hafnarfirði. Stefndu eru Guðlaugur S. Einarsson, kt. 200164-2619, Ysta Skála II, Vestur-Eyjafjallahreppi og Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að stefndu verði óskipt dæmdir til að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 283.253 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. desember 1999 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara krefst stefndi, Guðlaugur, þess að bætur verði lækkaðar og honum dæmdur málskostnaður. Málavextir eru þeir að föstudagskvöldið 25. ágúst 1995 ók stefnandi, Gunnar, bifreið stefnanda, Hildar, austur Suðurlandsveg. Þegar bifreiðin var stödd skammt vestan við bæinn Efstu-Grund í VesturEyjafjallahreppi stökk skyndilega svartur hrútur fyrir bifreiðina frá hægri. Stefnanda tókst ekki að forða árekstri og lenti hrúturinn á bifreiðinni og drapst. Allnokkrar skemmdir urðu á bifreiðinni og var hún óökufær eftir óhappið. Lögregla var kölluð til og gerði hún skýrslu um málið þar sem fram kemur að í umrætt sinn var myrkur en aksturskilyrði að öðru leyti góð, veður var skýjað, yfirborð vegar olíuborið og slétt. Samkvæmt skýrslunni var haft samband við eiganda hrútsins, stefnda Guðlaug, og kom hann á staðinn. Lögreglan hefur eftir stefnda að hrúturinn hafi sloppið úr rétt tveimur dögum áður og farið út á tún og verið þar eftir því sem hann best vissi. Þá segir í skýrslu lögreglunnar að við árekstursstaðinn sé girðing beggja megin við veginn og sé hún heilleg að sjá. Stefndi, Guðlaugur, hefur ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., og leituðu stefnendur til stefnda, Vátryggingafélagsins, og spurðust fyrir um það hvort það teldi sig ábyrgt fyrir tjóni þeirra. Stefndi hafnaði ábyrgð og var þeirri ákvörðun skotið til tjónanefndar vátryggingafélaganna, sem komst að þeirri niðurstöðu að félaginu bæri að bæta stefnendum allt tjón þeirra. Stefndi skaut þessari niðurstöðu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem staðfesti úrskurð tjónanefndarinnar. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., undi ekki þessum úrskurði og höfðuðu því stefnendur mál þetta með kröfu um bætur. Krafa stefnenda á hendur stefndu byggist í fyrsta lagi á því að stefndi, Guðlaugur, hafi valdið þeim tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og beri því að bæta það að fullu. Hann hafi látið hrútinn ganga lausan við þjóðveginn þar sem lausaganga búfjár sé með öllu bönnuð og hafi hann með því brotið gegn skýru ákvæði 56. gr. vegalaga nr. 45/1994. Hrúturinn hafi sloppið úr rétt tveimur dögum fyrir slysið og hafi stefnda verið kunnugt um að hann gengi laus á þessu svæði án þess að hann gerði ráðstafanir til að koma honum aftur í helda girðingu. Þetta hirðuleysi stefnda verði að meta honum til saka. Stefndi, Guðlaugur, var ábyrgðartryggður hjá meðstefnda fyrir tjóni af völdum bústofns hans og beina stefnendur af þeim sökum kröfum sínum að meðstefnda með vísan til 95. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Stefnendur byggja kröfugerð sína á hendur stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., einnig sjálfstætt á ákvæðum samþykkta fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, sem staðfest hafi verið af ráðherra 24. maí 1996. Í 6. mgr. 5. gr. samþykktanna segi að úrskurður nefndarinnar sé bindandi fyrir hlutaðeigandi vátryggingafélag nema það tilkynni neytandanum og nefndinni sannanlega innan tveggja vikna frá því að það fékk úrskurð í hendur að það muni ekki hlíta honum. Stefnendum hafi ekki borist slíkt bréf en þar sem stefndi synji þeim enn um bætur hafi lögmaður þeirra ritað bréf til félagsins 17. nóvember 1999 þar sem hann hafi óskað eftir upplýsingum um það hvort og þá með hvaða hætti tilkynning félagsins um höfnun úrskurðarins hefði verið afhent stefnendum. Svör við þessari fyrirspurn hafi ekki borist en þess í stað hafi verið sent afrit af bréfi til nefndarinnar sem stefndi fullyrðir að hafi verið sent stefnendum. Þessari fullyrðingu hafna þeir sem rangri og benda á að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir henni. Þar sem félagið hafi ekki tilkynnt stefnendum um þessa afstöðu sína innan tilskilins frests sé stefndi með lögformlegum hætti bundinn við niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Stefnendur kveða að vegna synjunar stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., um greiðslu bóta hafi þeir sjálfir orðið að láta annast viðgerð bifreiðarinnar. Keyptir hafi verið varahlutir fyrir 111.295 krónur, málningarvinna hafi kostað 61.119 krónur og réttingarvinna 77.000 krónur. Með virðisaukaskatti hafi því heildarkostnaðurinn við viðgerð bifreiðarinnar verið 283.253 krónur, sem sé stefnufjárhæðin. Stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., hafi verið sent kröfubréf 9. nóvember 1999 og í samræmi við það sé dráttarvaxta krafist frá 9. desember sama ár. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., byggir sýknukröfu sína á því að meðstefndi hafi keypt hjá sér frjálsa ábyrgðartryggingu en sá vátryggingasamningur veiti stefnendum ekki beinan aðgang að stefnda. Það beri því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 95. gr. laga um vátryggingasamninga. Stefndi heldur því fram að krafan um að dæma stefndu óskipt til að greiða stefnendum skaðabætur sé því röng. Þá byggir stefndi á því að 14. október 1999 hafi stefndi póstlagt til stefnanda bréf þar sem fram komi að stefndi muni ekki una úrskurði úrskurðarnefndar í vátryggingamálum frá 8. október sama ár. Stefndi heldur því fram að stefnendur geti ekki byggt kröfur sínar á því að félagið hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt 6. mgr. 5. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Stefnendur beri sönnunarbyrðina fyrir því að þeim hafi ekki borist tilkynning stefnda eins og þau halda fram. Stefndi, Guðlaugur, heldur því fram að um bótaábyrgð sína fari eftir sakarreglunni og almennum reglum skaðabótaréttarins. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ósannað sé með öllu að hann beri sakarábyrgð á tjóni stefnenda. Hins vegar beri stefnendur sjálf ábyrgð á tjóninu vegna eigin sakar ökumanns bifreiðarinnar. Þá beri stefnandinn, Hildur, sem eigandi bifreiðarinnar, hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnda vegna dauða hrútsins, sbr. 88. og 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Geti stefnendur því aldrei átt víðtækari bótarétt en sem svari eigin sök stefnda á tjóni sínu, ef um einhverja sök væri að ræða. Það sé skilyrði fyrir bótaábyrgð stefnda að hann hafi gerst sekur um saknæma vanrækslu, er leitt hafi til þess að hrúturinn slapp úr hólfinu. Að því hafi stefnendur engar líkur leitt. Í málinu sé ekkert fram komið um að viðkomandi vegasvæði falli undir 56. gr. vegalaga. Verið gæti að þarna hefði einungis verið girðing á tiltölulega stuttum kafla en stefnendur bera sönnunarbyrði fyrir því að lausaganga búfjár hafi í reynd verið bönnuð vegna ákvæða nefndrar greinar vegalaganna. Stefnendur virðist byggja á að líkur bendi til að annmarkar hafi verið á girðingunni, sem liggi með fram Suðurlandsvegi. Þessir annmarkar hafi valdið því að hrúturinn slapp úr vörslu í umrætt sinn. Einu upplýsingarnar um ástand girðingarinnar, séu úr lögregluskýrslu þar sem segi að þarna sé girðing beggja vegna vegar og sé hún heilleg að sjá. Vísbendingarnar séu því í þá átt að stefndi hafi ekki vanrækt að halda girðingu umhverfis tún sitt í lagi. Stefndi, Guðlaugur, býr á jörðinni Ysta-Skála í Vestur-Eyjafjallahreppi. Svo hagar til að Suðurlandsvegur, þjóðvegur nr. 1, liggur um land jarðarinnar og klífur það. Við vettvangsgöngu og skýrslutökur var leitt í ljós, að tveimur dögum áður en stefnandi, Gunnar, ók á hrútinn hafði fé verið rekið saman í rétt, sem er fyrir neðan þjóðveginn en ekki í landi stefnda. Hrúturinn svarti var þar á meðal og er stefndi hugðist handsama hann í réttinni, stökk hann yfir réttarvegginn og út á girt tún. Stefndi gerði engan reka að því að handsama hrútinn, enda hann styggur og kvað stefndi það ekki venjulegt að atast að nauðsynjalausu í fé í tilfellum sem þessum, heldur væri þess beðið að rekið væri saman næst. Er ekki annað fram komið en þetta hafi verið eiganda túnsins að meinalausu. Við vettvangsgöngu kom í ljós að árekstursstaðurinn er allnokkurn spöl frá réttinni og taldi stefndi hann vera um einn og hálfan kílómetra. Þarna koma saman tveir skurðir, sem eru vel grónir, og var ekki annað að sjá en að girðingar væru heillegar og kemur það saman við lýsingu í lögregluskýrslu, er gerð var um áreksturinn. Þarna er á löngum kafla með fram þjóðveginum girt báðum megin. Samkvæmt 56. gr. vegalaga nr. 45/1994 er lausaganga búfjár bönnuð þar sem svo hagar til eins og hér var lýst. Engin gögn hafa hins vegar verið lögð fyrir dóminn um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps hafi ákveðið að búfé í hreppnum skuli vera í vörslu, allt árið eða tiltekinn hluta þess, sbr. 5. gr. laga nr. 46/1991 um búfjárhald, forðagæslu o.fl. Af framangreindu ákvæði vegalega leiðir að búfjáreigendum er óheimilt að beita skepnum sínum í vegkanta og í lok þess er Vegagerðinni heimilað að fjarlægja búfé af lokuðum vegsvæðum á kostnað eigenda. Í þessu máli hefur hins vegar verið leitt í ljós að hrútur stefnda slapp frá honum inn á afgirt tún og var kominn tveimur dögum síðar inn á lokað vegsvæði þar sem hann varð fyrir bifreið stefnanda, Hildar. Það var því ekki á nokkurn hátt fyrir tilverknað stefnda að hrúturinn var við veginn og verður honum því ekki gefið að sök að hrúturinn komst þangað, enda hvíla engar skyldur á honum, lögum samkvæmt, að hafa fé sitt í vörslu á þessum árstíma. Það er því niðurstaða dómsins að stefndi, Guðlaugur, eigi enga sök á því að hrúturinn varð fyrir bifreið stefnanda og ber því að sýkna hann af öllum kröfum stefnenda í málinu. Stefnendur byggja kröfur sínar á hendur stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. sjálfstætt á samþykktum fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum frá 24. maí 1996, nr. 336 í B deild stjórnartíðinda 1996. Nefndin kvað upp úrskurð í máli þessu 8. október 1999 og var það niðurstaða hennar að tjón stefnenda skyldi bætt úr ábyrgðartryggingu stefnda, Guðlaugs. Samkvæmt 6. mgr. 5. gr. samþykktanna er úrskurður nefndarinnar bindandi fyrir hlutaðeigandi vátryggingafélag nema það tilkynni neytandanum og nefndinni sannanlega innan tveggja vikna frá því að það fékk úrskurð í hendur, að það muni ekki hlíta honum. Meðal gagna málsins er bréf frá stefnda til nefndarinnar dagsett 14. október 1999 þar sem hann tilkynnir henni að hann uni ekki úrskurðinum. Samkvæmt áritun á bréfið var afrit þess sent stefnendum. Stefnendur kveðast ekki hafa fengið þetta bréf og fyrst verið upplýstir um afstöðu stefnda með bréfi hans til lögmanns þeirra 12. nóvember 1999. Stefndi hefur upplýst að bréfið til stefnenda hafi verið sent í almennum pósti og starfsmaðurinn, sem sendi það, hefur borið að hafa sett það í póstbakka, þar sem voru önnur bréf, er send voru út á vegum stefnda. Þá bar hann og að bréfið hafi ekki verið endursent stefnda sem óskilapóstur. Samkvæmt gögnum málsins er heimilisfang stefnenda hið sama nú og þegar áreksturinn varð og við munnlegan flutning málsins var upplýst að þau hafi ekki búið annars staðar í millitíðinni. Þau hafi spurst fyrir um bréfið í húsinu en enginn kannast við það. Ekki er annað fram komið í málinu en að úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hafi borist bréf stefnda. Það eru því yfirgnæfandi líkur fyrir því að stefnendum hafi verið sent afrit bréfsins um leið og þeim hafi borist það þótt þeir vilji ekki við það kannast. Á það er að líta að stefndi kveður bréfið ekki hafa verið endursent sér og ekkert liggur fyrir í málinu um að óreiða hafi verið á útburði pósts til stefnenda eða í hverfi þeirra um þetta leyti. Það er því niðurstaða dómsins að telja stefnda sannanlega hafa tilkynnt stefnendum, innan tilskilins frests, að hann yndi ekki niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar og verður stefndi því einnig sýknaður af kröfum stefnenda. Málskostnaður skal falla niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu, Guðlaugur S. Einarsson og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknaðir af kröfum stefnenda, Gunnars David Jones og Hildar Eysteinsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 367/2013
|
Einkahlutafélag Forkaupsréttur
|
Með framsalsamningi 31. mars 2009 sömdu L ehf. annars vegar og M, V, MJ og Á hins vegar um framsal allra eignarhluta í einkafélaginu D, en nafni þess var breytt í A ehf. sama dag, Samkvæmt samningnum skyldi eignarhluti V vera 94% en M, MJ og Á skyldu eiga 2% hver um sig. Gerður var sérstakur viðauki við framsalssamninginn, sem einnig var dagsettur 31. mars 2009, þar sem kom fram að með honum væri gerð sú breyting á samningnum að Á keypti 94% hlutafjár sem V hefði skráð sig fyrir og yrði V því ekki hluthafi í félaginu. Var viðaukinn undirritaður fyrir hönd L hf. sem framseljanda og af hálfu V og Á, auk þess sem MJ skrifaði undir sem vottur. Deildu aðilar um það hvort efni viðaukans hefði falið í sér framsal hlutafjár V til Á þannig að stofnast hefði til forkaupsréttar M á grundvelli tiltekins ákvæðis í samþykktum A ehf. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan til forsendna, kom m.a. fram að telja yrði að með framsalssamningnum hefðu M, V, MJ og Á keypt félagið af L ehf. og hefði þeir því við undirritun samningsins orðið hluthafar í félaginu. Vísaði héraðsdómur til þess að viðaukinn gæti ekki talist hluti af framsalssamningnum eða breyting á honum, enda hefðu allir aðilar hans þurft að standa að breytingunni til þess að svo yrði. Var því fallist á með M að með viðaukanum hefði V framselt til Á þá 470.000 hluti eða 94% hlutafjár sem hann fékk framseld frá L ehf. með framsalssamningnum. Samkvæmt samþykktum A ehf. hefði stjórn félagsins forkaupsrétt að fölum hlutum fyrir félagsins hönd, en að félaginu frágengnu öðlaðist hluthafi slíkan rétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Hvorki var fallist á með M að stjórn félagsins hefði verið kunnugt um framsal hlutanna frá V til Á og kosið að neyta ekki forkaupsréttar né að MJ hefði með vottun viðaukans fallið frá forkaupsrétti. Þá þótti ekki sýnt fram á að M hefði verið kunnugt um framsalið á árinu 2009 og lagt til grundvallar að honum hefði fyrst orðið kunnugt um að V væri ekki hluthafi í félaginu á árinu 2011. Með vísan til þessa var fallist á kröfu M um að viðurkennt yrði að hann ásamt Á og MJ ættu forkaupsrétt, að A ehf. frágengnu, að 470.000 hlutum í A ehf.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. maí 2013. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, AztiqPharma Partners ehf., Árni Harðarson, Vilhelm Róbert Wessman og Magnús Jaroslav Magnússon, greiði óskipt stefnda, Matthíasi H. Johannessen, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 7. mars sl., er höfðað 13. desember 2011. Stefnandi er Matthías H. Johannessen, Bollagörðum 49, Seltjarnarnesi. Stefndu eru Aztiq Pharma Partners ehf., kt. [...], Smáratorgi 3, Kópavogi, Árni Harðarson, Bergstaðastræti 49, Reykjavík, Vilhelm Róbert Wessman, Lálandi 10, Reykjavík og Magnús Jaroslav Magnússon, Fjallalind 137, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Aðalkrafa: Að viðurkennt verði að stefnandi sé löglegur eigandi 470.000 hluta í stefnda Aztiq sem stefndi Vilhelm Róbert framseldi stefnda Árna með skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“, enda standa 470.000 krónur til afhendingar til stefnda Árna á fjárvörslureikningi lögmanns stefnanda hjá Íslandsbanka nr. [...]-[...]-[...]07. 1. varakrafa: Að viðurkennt verði að stefnandi sé löglegur eigandi 235.000 hluta í stefnda Aztiq sem stefndi Vilhelm Róbert framseldi stefnda Árna með skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“, enda standa 235.000 krónur til afhendingar stefnda Árna á fjárvörslureikningi lögmanns stefnanda hjá Íslandsbanka nr. [...]-[...]-[...]07. 2. varakrafa: Að viðurkennt verði að stefnandi, ásamt stefnda Árna og stefnda Magnúsi, eigi forkaupsrétt að 470.000 hlutum í stefnda Aztiq samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq á verðinu ein króna á hlut vegna framsals umræddra hluta frá stefnda Vilhelm Róberti til stefnda Árna samkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“ 3. varakrafa: Að viðurkennt verði að stefnandi, ásamt stefnda Árna og stefnda Magnúsi, eigi forkaupsrétt að stefnda Aztiq frágengnu að 470.000 hlutum í stefnda Aztiq samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq á verðinu ein króna á hlut vegna framsals umræddra hluta frá stefnda Vilhelm Róberti til stefnda Árna samkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“ Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar in solidum úr hendi stefndu að skaðlausu að teknu tilliti til þess að stefnandi hefur ekki með höndum virðisaukaskattskylda starfsemi. Dómkröfur stefndu eru eftirfarandi: Aðalkrafa. Að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. 1. varakrafa. Að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. 2. varakrafa. Að stefndu verði sýknaðir að svo stöddu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefjast allir stefndu þess að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, þ.m.t. vegna kostnaðar af virðisaukaskattskyldri lögmannsþjónustu og verði þá tekið tillit til þess að stefndu Árni Harðarson, Vilhelm Róbert Wessman og Magnús Jaroslav Magnússon eru ekki virðisaukaskattskyldir. Þegar mál þetta var tekið fyrst fyrir af undirrituðum dómara, 12. júní 2012, ákvað dómari, með vísan til 2. ml. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að ekki skyldi fara fram sérstakur flutningur um frávísunarkröfu stefnda heldur yrði fjallað um hana samhliða efnismeðferð málsins. I Stefnandi er hluthafi í stefnda Aztiq PharmaPartners ehf, hér eftir nefnt Aztiq. Hann kveðst hafa eignast 10.000 hluti af 500.000 útgefnum hlutum eða sem svarar til 2% eignarhlutar í félaginu sem þá hét Dalasúla ehf. með framsalssamningi, sem er dagsettur 31. mars 2009. Samningurinn ber yfirskriftina „FRAMSAL HLUTABRÉFA Í EINKAHLUTAFÉLAGINU DALASÚLU EHF.“ og verður hér eftir kallaður framsalssamningurinn. Aðilar að framsalssamningnum eru annars vegar Lögvit ehf., sem framseljandi og hins vegar „sameiginlega nefndir framsalshafi“ stefnandi, stefndi Vilhelm Róbert, hér eftir nefndur stefndi Róbert eins og í greinargerð stefndu, stefndi Magnús og stefndi Árni. Samkvæmt 1. gr. lofar framseljandi að framselja framsalshafa 100% eignarhlut í einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf. að nafnverði 500.000 krónur. Í 2. gr. samningsins segir að við framsalið skuldbindi framsalshafi sig til að yfirtaka skuld seljanda kr. 500.000 við félagið og að greiða hana inn til félagsins. Yfirtaka skuldarinnar sé eina endurgjaldið fyrir hluti í félaginu. Innbyrðis skipting milli framsalshafa eftir framsalið muni vera sem hér segir: Í 3. gr. samningsins er kveðið á um að afhending hlutanna skuli fara fram við undirritun samningsins. Framsalshafi greiði öll gjöld og hirði allan arð af hinum framseldu hlutum eftir að afhending eignarhlutanna hafi farið fram. Þá segir m.a. að öll réttindi skuli fylgja hlutunum frá afhendingu samkvæmt samningnum, s.s. réttur til arðs, jöfnunarhlutur, áskrift að nýjum hlutum og að útborgun vegna lækkunar skuli renna óskipt til framsalshafa. Undirritun framsalssamnings skuli jafngilda tilkynningu til stjórnar félagsins um eigendaskipti. Þá er í 4. gr. kveðið á um að efni samningsins skuli vera trúnaðarmál á milli aðila. Í ótölusettri grein undir lok samningsins undir yfirskriftinni „Yfirlýsing framseljanda“ segir að Lögvit ehf. lýsi því yfir að Vilhelm Róbert Wessman, Matthías H. Johannessen, Magnús Jaroslav Magnússon og Árni Harðarson séu löglegir og réttmætir eigendur að öllum eignarhlutum í félaginu og séu bærir til að fara með öll réttindi og skyldur í tengslum við hina framseldu eignarhluti. Undir þennan samning rituðu Vala Valtýsdóttir hdl. fyrir hönd framseljanda Lögvits ehf. og f.h. framsalshafa rituðu stefnandi og stefndu Róbert, Árni og Magnús. Vottar eru Guðrún I. Torfadóttir og Guðbjörg Þorsteinsdóttir. Stefnandi segir að svo virðist sem stefndu Róbert og Árni hafi, eftir að ritað hafi verið undir þennan framsalssamning, útbúið sérstakan samning um framsal stefnda Róberts til stefnda Árna á 470.000 hlutunum sem hafi verið í eigu stefnda Róberts samkvæmt framsalsamningnum. Stefnandi er hér að vísa til yfirlýsingar sem liggur fyrir í málinu og er dagsett sama dag og fyrrgreindur samningur, þ.e. 31. mars 2009, og sem ber fyrrgreinda yfirskrift „Viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúla ehf. Yfirlýsingin er undirrituð af stefndu Róberti og Árna og enn fremur undir yfirskriftinni „Staðfesting framseljanda“ af Völu Valtýsdóttur. Vottar eru Kristín Þórðardóttur og stefndi Magnús. Í þessari yfirlýsingu, sem hér eftir verður nefnd viðaukinn, er því lýst yfir að með framsali dagsettu í dag hafi Lögvit ehf. framselt 94% af hlutafé í einkahlutafélaginu Dalasúla ehf. til Vilhelms Róberts Wessman og 2% af hlutafé Dalasúlu ehf. til Árna Harðarsonar. Aðrir hlutir í félaginu hafi verið framseldir til Magnúsar Jaroslav Magnússonar og Matthíasar H. Johannessen. Framsalið hafi verið gert gegn því að framsalshafar greiddu inn skuld framseljanda á hlutafé til félagsins. Enginn framseljanda hafi greitt inn hlutafé samkvæmt framsalssamningnum og með viðauka þessum sé gerð sú breyting að Árni Harðarson kaupi þau 94% hlutafjár sem Vilhelm Róbert Wessman skráði sig fyrir. Vilhelm Róbert Wessman verði því ekki hluthafi í félaginu. Árni Harðarson muni því samkvæmt framsalssamningnum eignast 96% af hlutafé Dalasúlu ehf. gegn því að hann greiði til félagsins 480.000 af heildarhlutafé þess. Verði hluthafaskrá félagsins skráð í samræmi við það. Viðauki þessi skuli vera hluti af framangreindum framsalssamningi um alla hluti í einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf. Samkvæmt gögnum málsins sendi stefnandi þann 22. júní 2009 tölvupóst til Önnu Lilju Pálsdóttur sem starfaði hjá Salt Investments þar sem hann spurði hvort hún hafi verið búin að fá afrit af gögnunum fyrir Aztiq Pharma partners ehf. frá Deloitte. Hún svaraði sama dag „Hér eru öll skjölin sem tilheyra félaginu. Þetta er eins og við töluðum um.“ Á því eintaki framsalssamningsins sem fylgdi þessum tölvupósti er ekki undirritun stefnda Magnúsar en á ljósriti eintaksins af framsalssamningnum sem stefndu lögðu fram í fyrrgreindu vitnamáli er að finna undirritun stefnda Magnúsar. Meðal gagnanna er tilkynning um stofnun einkahlutafélagsins Dalasúlu þar sem fram kemur að stofnandi er Lögvit ehf., hlutafé sé 500.000 krónur og það hafi verið greitt í peningum og formaður stjórnar sé Vala Valtýsdóttir. Samkvæmt stimpli á þessari tilkynningu var hún móttekin hjá RSK Fyrirtækjaskrá 4. mars 2009. Einnig stofnskrá þar sem fram kemur að hlutafé sé að fjárhæð 500.000 krónur og „Allt hlutafé er þegar greitt“. Enn fremur fylgir stofnfundargerð, dagsett 20. febrúar 2009, og samþykktir fyrir félagið. Þá fylgdi skjal sem ber yfirskriftina „Fundargerð Dalasúla ehf.“ og er stimplað móttekið hjá Fyrirtækjaskrá 1. apríl 2009. Samkvæmt þessari fundargerð fór fram hluthafafundur 31. mars 2009 vegna breyttrar eignaraðildar að félaginu eins og þar segir. Í fundargerðinni segir að viðstaddir hafi verið allir hluthafar félagsins en þeir eru ekki nánar tilgreindir. Fram kemur m.a. að samþykkt hafi verið með öllum atkvæðum að félagið skyldi heita AZTIQ Pharma Partners ehf. og að félagið skyldi hafa þann tilgang að fara með eignarhald og rekstur lyfjafyrirtækja. Í stjórn félagsins voru kosnir stefndi Róbert, sem formaður stjórnar, en meðstjórnendur stefnandi og stefndi Árni. Undir þessa fundargerð rituðu, f.h. fráfarandi stjórnar, Vala Valtýsdóttir og Guðrún Inga Torfadóttir en f.h. nýkjörinnar stjórnar stefndi Vilhelm Róbert, stefnandi og stefndi Árni. Loks fylgdu þessum gögnum frá Önnu til stefnanda nýjar samþykktir fyrir Aztiq Pharma Partner ehf., undirritaðar af stefnanda og stefndu Róberti og Árna undir yfirskriftinni „Þannig samþykkt þann 31. mars 2009“. Stefnandi heldur því fram að honum hafi verið ókunnugt um tilvist viðaukans þar til árið 2011 þegar hann hafi kynnt sér stöðu stefnda Aztiq hjá Lánstrausti. Þar hafi m.a. verið að finna ársreikning félagsins fyrir árið 2009, sem hafi reyndar aldrei verið kynntur stefnanda sem hluthafa. Hann hafi séð í ársreikningnum að til viðbótar upprunalega 2% hlutnum væri stefndi Árni orðinn eigandi þeirra 94% sem stefndi Róbert hafi upphaflega átt. Þar segir í skýrslu stjórnar að í lok ársins hafi verið þrír hluthafar í félaginu, Árni Harðarson með 96%, Magnús Jaroslav Magnússonar með 2% og Matthías Johannessen með 2%. Stefnandi kveðst þegar hafa hafist handa við að gæta réttar síns vegna þessa framsals sem þarna hafi mátt greina að hefði átt sér stað á milli stefnda Árna og stefnda Róberts. Í því skyni höfðaði hann vitnamál fyrir héraðsdómi með beiðni, dagsettri 27. júní 2011, þar sem hann krafðist þess að kvaddir yrðu fyrir dóminn til að gefa skýrslu stefndu, Róbert, Árni og Magnús, og enn fremur Lúðvík Þráinsson, endurskoðandi stefnda Aztiq, Vala Valtýsdóttir og Anna Lilja Pálsdóttir. Stefndu Árni og Róbert mótmæltu kröfu stefnanda um vitnaleiðslur fyrir dómi með greinargerð sem lögð var fram í héraðsdómi 15. ágúst 2011. Þeir héldu því fram að engin viðskipti hefðu átt sér stað milli stefndu Róberts og Árna. Það hefði stefnanda verið fullkunnugt um. Af þeirra hálfu var m.a. fyrrgreindur viðauki lagður fram. Þeir gerðu grein fyrir því að í upphaflegum framsalssamningi um hluti í stefnda Aztiq, útbúnum af Lögviti ehf. og dagsettum 31. mars 2009, hefði verið gert ráð fyrir að eignarhaldið yrði með þeim hætti að stefndi Róbert ætti 94% í félaginu, stefndi Árni 2%, stefnandi 2% og stefndi Magnús 2%. Hins vegar, áður en stofnandi félagsins, Lögvit ehf., hefði afhent hluti í félaginu, hefði verið fallið frá því að hafa eignarhald á félaginu með þessum hætti og gerður viðauki við framsalssamninginn, dagsettur sama dag, þar sem fram kæmi að stefndi Róbert myndi ekki verða hluthafi í félaginu og stefndi Árni keypt þau 94% í félaginu sem stefndi Róbert hefði skráð sig fyrir samkvæmt upphaflegum framsalssamningi. Inngreitt hlutafé til félagsins hefði síðan verið greitt til samræmis við framangreind eignarhlutföll en stefndi Róbert hafi hins vegar ekkert greitt til félagsins þar sem hann hafi aldrei verið hluthafi í félaginu. Ljóst væri að engin viðskipti hefðu átt sér stað með hluti í félaginu á milli stefndu Róberts og Árna sem kynnu að hafa áhrif á forkaupsrétt stefnanda til hluta í félaginu. Á grundvelli þessara gagna kveðst stefnandi hafa lýst því yfir með bréfi, dagsettu 18. ágúst 2011, að hann hefði í hyggju að nýta sér forkaupsrétt samkvæmt 7. gr. samþykkta félagsins að þeim hlutum sem stefndi Róbert hefði framselt stefnda Árna. Í bréfi stefnanda frá 18. ágúst segir m.a. að með hliðsjón af forsögu málsins og aðdraganda líti hann svo á að aðrir hluthafar félagsins hafi afsalað sér forkaupsrétti vegna viðskiptanna. Stefndu Róbert og Árni mótmæltu þessu með bréfi, dagsettu 30. ágúst 2011. Í fyrsta lagi á þeim grundvelli að engin viðskipti hefðu átt sér stað milli stefndu Róberts og Árna. Viðskipti um hlutina hefðu átt sér stað milli Lögvits ehf. og stefnda Árna sem hefði keypt og greitt fyrir hlutina í félaginu og tekið þannig yfir skuld Lögvits ehf. við félagið samkvæmt viðaukanum, sem dagsettur væri sama dag og framsalssamningurinn og teldist hluti hans. Í öðru lagi á þeim grundvelli að ef viðskipti teldust hafa átt sér stað hefði stefnandi fallið frá forkaupsrétti vegna tómlætis og þriðja lagi að ef stefnandi teldist ekki hafa fallið frá forkaupsrétti gæti hann ekki neytt hans m.a. vegna forkaupsréttar félagsins sjálfs. Stefnandi svaraði með bréfi með bréfi, dagsettu 16. sept. 2011, og tilkynnti að hann teldi ljóst að framsal hlutanna hefði átt sér stað milli stefndu Róberts og Árna. Því færi fjarri að stefnandi hefði sýnt af sér tómlæti enda hefði honum verið ókunnugt um framsalið, aldrei verið tilkynnt um það, og því ekki fengið tilefni til að tjá sig um hvort hann hygðist neyta forkaupsréttar. Stefnandi teldi að þar sem framsal hlutanna hefði átt sér stað á milli manna, sem teldust ályktunarbær meirihluti stjórnarmanna félagsins, með skjali sem væri vottað af þriðja stjórnarmanninum væri tæpast unnt að líta svo á að aðrir gætu gert tilkall til forkaupsréttar samkvæmt samþykktum félagsins eins og málum væri háttað. Með hliðsjón af því gæti stefnandi vænst þess að ganga einn inn í kaupin. Með bréfinu frá 18. ágúst s.á. vísaði stefnandi til fortakslausrar ákvörðunar sinnar um að ganga inn í kaupin og bauð fram greiðslu fyrir hlutina. Í því skyni lagði hann 470.000 krónur inn á fjárvörslureikning lögmanns síns. Í stefnu segir að þar hafi þessir fjármunir staðið síðan þá, stefnda Árna til reiðu. Á grundvelli úrskurðar héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp 4. nóvember 2011, fóru fram vitnaleiðslur fyrir dómi 24. nóvember 2011. Þar voru teknar skýrslur af stefnda Magnúsi og vitnunum Völu Valtýsdóttur og Önnu Lilju Pálsdóttur í því skyni að leita sönnunar um atvik sem tengdust viðskiptum með 470.000 hluti stefnda Aztiq. Með þeim úrskurði var hafnað kröfu stefnanda að stefndu Árni og Róbert yrðu kvaddir fyrir dóm til að gefa skýrslu. Vikið verður að framburði stefnda Magnúsar og vitnanna tveggja í niðurstöðukafla dómsins en við meðferð máls þessa voru hvorki aðilar né vitni leidd til skýrslugjafar fyrir dóminum. II Kröfur stefnanda eru byggðar á því að með framsalssamningnum frá 31. mars 2009 hafi stefndi Róbert eignast 470.000 hluti eða 94% í stefnda Aztiq. Seljandi hlutafjárins hafi verið Lögvit ehf. Stefnandi vísar til 3. gr. framsalssamningsins þar sem segi að afhending hlutanna teljist fara fram við undirritun samnings þessa. Jafnframt segi að öll réttindi skuli fylgja hlutunum frá afhendingunni. Í ótölusettri grein undir lok samningsins komi svo fram í sérstakri yfirlýsingu seljanda að stefnandi og stefndu Róbert, Árni og Magnús séu löglegir eigendur að öllum eignarhlutum í stefnda Aztiq og bærir til að fara með öll réttindi og skyldur í tengslum við hina framseldu eignarhluti. Stefnandi telur fyrirliggjandi gögn taka af tvímæli um það að hann eigi forkaupsrétt samkvæmt 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq vegna framsals stefnda Róberts á þeim 470.000 hlutum, sem hafi verið í hans eigu samkvæmt framsalssamningnum, til stefnda Árna. Fyrir gerð viðaukans hafði stefndi Róbert verið lýstur eigandi umræddra hluta og því felist óhjákvæmilega í viðaukanum framsal á hlutunum frá stefnda Róberti til stefnda Árna. Breytingarnar á eignarhaldi stefnda Róberts hefðu því kallað á annað hvort samþykki allra sem áttu aðild að upprunalega framsalssamningnum eða að fylgt væri ákvæðum 7. gr. samþykkta félagsins um forkaupsrétt og eigendaskipti að hlutunum. Stefnandi hafi ekki samþykkt neinar breytingar á framsalssamningnum og kannist ekki við að hafa fengið vitneskju um gerð hans fyrr hann hafi verið lagður fram í tengslum við rekstur vitnamálsins. Af því leiði að stefnda Róberti og stefnda Árna hafi verið skylt að fylgja ákvæðum 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins um forkaupsrétt annarra hluthafa vegna framsalsins sem óhjákvæmilega fólst í viðaukanum. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq hafi stjórn félagsins forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginu frágengnu hafi hluthafi forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Af þessum ákvæðum leiði að kjósi einstakir hluthafar að nýta ekki forkaupsrétt sinn njóti aðrir hluthafar aukins réttar en beri jafnframt auknar skyldur, því þeir geti ekki gengið inn í kaupin að hluta. Þessu til frekari stuðnings má vísa til 2. mgr. 14. gr. laga nr. 138/2004 um einkahlutafélög. Enda þótt samningurinn sé dagsettur 31. mars 2009 telur stefnandi óvíst hvenær viðaukinn hafi verið undirritaður. Fullyrða megi þó að hann sé undirritaður eftir að upphaflegi framsalssamningurinn hafi verið gerður. Um það séu að vísu misvísandi frásagnir en framburður vitna bendi til þess að viðaukinn hafi ekki verið gerður fyrr en í júlí 2009. Þá liggi jafnframt fyrir skjöl sem bendi til að hann hafi jafnvel verið gerður enn síðar. Hvenær sem viðaukinn hafi verið undirritaður segir stefnandi í öllu falli ljóst að honum hafi verið ókunnugt um tilvist hans. Stefnanda hafi reyndar verið kunnugt um að bollaleggingar væru uppi um að stefndi Róbert kynni að framselja hluti sína í félaginu. Stefnanda hafi hins vegar verið með öllu ókunnugt um að þær bollaleggingar hefðu nokkru sinni komist á framkvæmdarstig. Aðalkrafa stefnanda er byggð á eftirfarandi sjónarmiðum: Í fyrsta lagi hafi meirihluti stjórnar stefnda Aztiq, stefndi Róbert og stefndi Árni, átt beina aðild að gerð viðaukans. Af því leiði að líta verði svo á að félaginu hafi verið kunnugt um framsalið og kosið að neyta ekki forkaupsréttar síns vegna þess. Í öðru lagi hafi öðrum hluthöfum, að undanskildum stefnanda, verið kunnugt um gerð viðaukans. Þannig hafi hluthafarnir, stefndu Róbert og stefndi Árni, átt beina aðild að gerð viðaukans. Þá hafi hluthafanum, stefnda Magnúsi, einnig verið kunnugt um viðaukann enda sé hann annar votta að gerð hans. Þrátt fyrir þetta hafi enginn þessara aðila kosið að nýta forkaupsrétt að þeim hlutum sem voru framseldir. Af þessu leiði að stefnandi eigi rétt til þess samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins að neyta forkaupsréttar að öllum hinum framseldu hlutum, 470.000 talsins, á því verði sem miðað hafi verið við í viðskiptunum eða 470.000 krónur í heild sinni. Stefnandi hafi nýtt þennan rétt sinn með bréfum, dagsettum 18. ágúst 2011 og 16. september 2011. Þá hafi stefnandi boðið fram greiðslu til Árna vegna þessa en líta verði svo á að Árni hafi þegar greitt Róberti kaupverðið samkvæmt viðaukanum. Framboðin greiðsla standi stefnda Árna til reiðu á fjárvörslureikningi lögmanns stefnanda. 1. varakrafa stefnanda er byggð á sömu sjónarmiðum og aðalkrafa hans að því undanskildu að hér byggir stefnandi á því að Árni teljist hafa nýtt sér forkaupsrétt sinn með aðild sinni að viðaukanum og greiðslu kaupverðsins. Stefnandi tekur fram að stefnandi telji ekki ástæðu til að orða varakröfu vegna þess möguleika að stefndi Magnús teljist enn njóta forkaupsréttar. Það sé vegna þess að stefndi Magnús hafi ekki ráðist í neinar aðgerðir þrátt fyrir vitneskju um gerð viðaukans til að nýta sér forkaupsrétt sinn og engar greiðslur boðið vegna þess. 2. varakrafa stefnanda er byggð á sömu sjónarmiðum og aðalkrafa og 1. varakrafa að því undanskildu að 2. varakrafa miðast við að bjóða verði forkaupsrétt til stefnanda og stefndu Árna og Magnúsar í samræmi við ákvæði 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins. Ekki sé unnt að gera beina kröfu um eignarrétt ákveðins fjölda hluta kjósi dómurinn að líta málið þessum augum vegna óvissu sem væri um afstöðu stefnda Árna og stefnda Magnúsar til nýtingar forkaupsréttarins ef þeir teldust ekki þegar hafa tekið afstöðu til hans eins og aðalkrafan og 1. varakrafan miðist við. Önnur varakrafa sé því orðuð sem viðurkenningarkrafa. 3. varakrafa stefnanda er byggð á sömu sjónarmiðum og aðalkrafa, 1. varakrafa og 2. varakrafa, að því undanskildu að þessi krafa miðast við að bjóða verði forkaupsrétt til félagsins og að því frágengnu til stefnanda og stefndu Árna og Magnúsar í samræmi við ákvæði 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins. Ekki sé unnt að gera beina kröfu um eignarrétt ákveðins fjölda hluta kjósi dómurinn að líta málið þessum augum vegna óvissu sem væri um afstöðu félagsins ef það teldist ekki þegar hafa tekið afstöðu til hans. Þessi 3. varakrafa sé því orðuð sem viðurkenningarkrafa. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög auk meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafa hans um málskostnað er reist á XXI. kafla laganna, einkum 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Stefndu segja að sú forsenda dómkrafna stefnanda, að stefndi Róbert hafi framselt stefnda Árna 470.000 hluti í stefnda Aztiq, fái ekki staðist. Líkt og gögn málsins beri með sér hafa engin viðskipti átt sér stað á milli stefnda Árna og stefnda Róberts með hluti í Aztiq og því beri að sýkna stefndu af dómkröfum stefnanda. Stefndu halda því fram að atvik málsins megi rekja til þess að í mars 2009 hafi stefndi Árni óskað eftir því við Lögvit ehf., dótturfélag endurskoðendafyrirtækisins Deloitte, að framselt yrði félag til starfsmanna Salt Investments ehf. Starfsmenn Lögvits ehf. hafi útbúið fyrrgreindan framsalssamning um hluti í Dalasúlu ehf. (nú stefndi Aztiq), dags. 31. mars 2009. Gert hafi verið ráð fyrir að eignarhlutföll væru þau sömu og hjá Salt Investments ehf., þ.e. að stefndi Róbert ætti 94% hlut, stefnandi 2% hlut, stefndi Magnús 2% hlut og stefndi Árni 2% hlut. Þar sem þessi tilgreining á hluthöfum og eignarhlutföllum hafi ekki verið rétt hafi stefndi Árni þegar gert athugasemd við 2. gr. framsalssamningsins. Í framhaldinu hafi verið útbúinn viðauki, dagsettur 31. mars 2009, þar sem gerð hafi verið sú breyting á framsalssamningnum að stefndi Árni kaupi þá 470.000 hluti (94% hlutafjár) sem gert hafði verið ráð fyrir að stefndi Róbert keypti samkvæmt framsalssamningnum. Jafnframt komi fram í viðaukanum að stefndi Róbert verði ekki hluthafi í félaginu og að stefndi Árni muni samkvæmt framsalssamningnum eignast 96% af hlutafé Dalasúlu ehf. gegn því að hann greiði til félagsins 480.000 krónur af heildarhlutafé félagsins, sem og að hlutaskrá félagsins verði skráð í samræmi við það. Stefndu halda því fram að af vitnaskýrslum og öðrum gögnum málsins verði ekki annað ráðið en að framsalssamningurinn og viðauki við hann hafi verið undirritaðir þann 31. mars 2009. Stefnandi beri í öllu falli sönnunarbyrði fyrir því að þeir hafi verið undirritaðir annan dag en samningarnir bera með sér. Sú staðhæfing stefnanda að fullyrða megi að viðaukinn sé „undirritaður eftir að upphaflegi framsalssamningurinn var gerður“ sé með öllu ósönnuð. Einnig sé rangt sem fram komi í stefnu að framburður vitna bendi til þess að það hafi ekki verið fyrr en í júlí 2009 sem viðaukinn hafi verið gerður. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem staðreyni að framsalssamningurinn og viðaukinn hafi ekki verið gerðir sama dag, þrátt fyrir að hafa lagt fram fjölda skjala sem hann komst yfir með því að taka með ólögmætum hætti afrit af öllum tölvupósti sem tilheyrði fyrrum vinnuveitanda hans, Salt Investments ehf., við starfslok sín þann 1. mars 2010. Stefndu segja að staðreyndin sé sú að stefndi Róbert og stefndi Árni hafi samtímis ritað undir framsalssamninginn og viðauka við hann. Því sé ljóst að engin viðskipti eða framsal átti sér stað á milli þeirra, heldur hafi stefndi Árni, með samningnum, öðlast réttindi og og tekið á sig skyldur gagnvart framseljanda, Lögviti ehf., en ekki stefndi Róbert. Í framangreindu hafi falist að stefndi Árni hafi eignast 96% af hlutafé Aztiq gegn því að hann greiddi 480.000 krónur af heildarhlutafé félagsins. Stefndi Róbert hafi heldur aldrei orðið hluthafi í félaginu og aldrei verið skráður sem eigandi í hlutaskrá félagsins, heldur eingöngu stefndi Árni, með 96% hlut, ásamt stefnda Magnúsi og stefnanda, sem skráðir eru fyrir 2% hlut hvor og allir fengu þeir hluti sína framselda frá Lögviti ehf. Eðli máls samkvæmt hafi stefndi Róbert því ekki framselt til stefnda Árna neina hluti í félaginu. Þetta komi m.a. fram í tölvupósti hans 24. júlí 2009 til Önnu Lilju Pálsdóttur, fyrrum starfsmanns Salt Investments ehf., þar sem skýrt kemur fram að hann „fjárfesti ekki í Aztiq ...“. Fyrir liggi að stefndi Róbert hafi aldrei greitt fyrir hluti í félaginu heldur hafi stefndi Árni greitt fyrir hlut sinn í stefnda Aztiq beint til félagsins 7. september 2009, 480.000 krónur, og stefnandi og stefndi Magnús hvor um sig 10.000 krónur, stefnandi 23. júlí 2009 og stefndi Magnúsar 13. ágúst 2009. Í stefnu sé vísað til 3. greinar framsalssamningsins þar sem segi að afhending hinna framseldu hluta skuli fara fram þegar við undirritun framsalssamningsins og ótölusetts ákvæðis hans með yfirlýsingu framseljanda. Tilgreind ákvæði verði hins vegar að skýra með hliðsjón af efni viðaukans, sem undirritaður hafi verið samhliða framsalssamningnum og teljist því hluti hans. Þar komi skilmerkilega fram að stefndi Árni kaupi þá hluti sem starfsmenn Lögvits ehf. höfðu við gerð framsalssamningsins gert ráð fyrir að stefndi Róbert skráði sig fyrir. Stefndi Róbert hafi því aldrei fengið framselda hluti í stefnda Aztiq og þeir aldrei verið færðir á hans nafn í hlutaskrá félagsins. Í því tilliti skipti engu þótt stefnandi hafi ekki undirritað viðaukann þar sem undirritun viðaukans hafi lotið að viðskiptum á milli stefnda Árna og Lögvits ehf., en ekki innbyrðis viðskiptum hluthafa stefnda Aztiq, auk þess sem stefnanda hafi verið fullkunnugt um þá staðreynd að stefndi Árni skyldi vera eigandi samtals 96% hluta í Aztiq. Þá vísa stefndu til framlagðrar hlutaskrár félagsins, sem er dagsett 1. október 2011 og undirrituð af stjórn stefnda Aztiq, stefndu Róberti, Árna og Magnúsi, sem tilgreini eingöngu sem hluthafa frá 31. mars 2009 stefnda Árna, sem skráður sé fyrir 96% eignarhlut, stefnanda fyrir 2% eignarhlut og stefnda Magnús fyrir 2% eignarhlut. Stefndu halda því enn fremur fram að sú staðhæfing stefnanda að honum hafi verið ókunnugt um tilvist viðaukans eða þá staðreynd að stefndi Árni keypti beint af Lögviti ehf. 96% eignarhlut í Aztiq sé alröng og í hróplegu ósamræmi við gögn málsins. Í því samhengi er bent á að stefnandi hafi sem stjórnarmaður í stefnda Aztiq frá 31. mars 2009 til 2. mars 2010 mátt vera kunnugt um eignarhald í félaginu. Auk þess sem gögn málsins beri það glögglega með sér að stefnandi hafði eigi síðar en 31. ágúst 2009 fengið skýra vitneskju um kaup og greiðslu stefnda Árna fyrir 96% hlut sinn til félagsins. Það komi fram í endurriti vegna skýrslutöku yfir stefnda Magnúsi fyrir dómi 24. nóvember 2011. Auk þess komi það skýrlega fram í tölvupósti sem stefnandi hafi fengið sendan frá Önnu Lilju Pálsdóttur þann 31. ágúst 2009. Þar sé stefndi Árni beðinn um að ganga frá greiðslu 480.000 króna fyrir 96% eignarhlut hans til stefnda Aztiq, en stefnandi spyrji í tölvupósti til stefnda Árna, sem hann sendi í framhaldinu, hvort hann eigi að sjá um greiðsluna. Það fari því ekki á milli mála að stefnanda hafi um langt skeið verið fullkunnugt um kaup stefnda Árna á samtals 96% hlut í stefnda Aztiq. Réttur stefnanda til að krefjast nýtingar forkaupsréttar samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins sé því hvað sem öðru líði löngu liðinn. Þar sem stefnandi geri ekki kröfu um nýtingu forkaupsréttar fyrr en með bréfi, dagsettu 18. ágúst 2011, eða u.þ.b. tveimur árum eftir að honum var í síðasta lagi kunnugt um að stefndi Árni væri eigandi samtals 96% hlutar í stefnda Aztiq, hafi stefnandi í öllu falli afsalað sér meintum forkaupsrétti sínum. Nú verður gerð grein fyrir umfjöllun stefndu í greinargerð um einstaka liði í kröfugerð stefnanda. Stefndu krefjast þess aðallega að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Frávísunarkrafan er á því byggð, að stjórn stefnda Aztiq eigi í öllu falli forkaupsrétt að hlutum í félaginu fyrir þess hönd og að því frágengnu hafi hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína, sbr. 7. gr. samþykkta félagsins. Stjórn Aztiq hafi ekki verið boðinn forkaupsréttur að hlutum í félaginu og ekki geti reynt á forkaupsrétt stefnanda fyrr en að honum frágengnum. Mótmælt er þeirri staðhæfingu í stefnu að líta verði svo á að félaginu hafi verið kunnugt um framsalið og kosið að neyta ekki forkaupsréttar síns. Félagið, hluthafar þess og stjórnarmenn hafa þvert á móti litið svo á engin eigendaskipti hafi átt sér stað á milli stefnda Árna og stefnda Róberts í skilningi 7. gr. samþykkta félagsins, við það að stefndi Árni keypti samtals 480.000 hluti í félaginu af Lögviti ehf. og greiddi fyrir til félagsins, til samræmis við ákvæði framsalssamningsins og viðauka við hann. Jafnframt sé rangt sem fram komi í stefnu þar sem segir „líta verður svo á að stefndi Árni hafi þegar greitt stefnda Róberti kaupverðið samkvæmt viðaukanum“. Það liggi fyrir í málinu að stefndi Árni hafi greitt fyrir hluti sína í stefnda Aztiq beint til félagsins, sbr. framlagða staðfestingu á greiðslu stefnda Árna á 480.000 krónum til félagsins, en ekki til stefnda Róberts. Ef fallist yrði á aðalkröfu stefnanda yrðu aðstæður með þeim hætti að ekki hefði enn verið greitt áskilið lágmarkshlutafé samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þá hafi stefnanda einnig verið fullkunnugt um kaup stefnda Árna á umræddum hlutum og greiðslu fyrir þá til félagsins, líkt og berlega komi fram í tölvupósti frá stefnanda, dags. 31. ágúst 2009. Þar sem félagið hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að ekkert framsal hefði átt sér stað á milli stefnda Árna og stefnda Róberts og að öllum hluthöfum væri jafnframt kunnugt um kaup Árna á samtals 96% hlut af Lögviti ehf. verði ekki með nokkru móti fallist á að félagið hafi kosið að neyta ekki forkaupsréttar síns vegna meintra eigendaskipta með hluti í félaginu. Það sama eigi við um stefnda Magnús. Því er sérstaklega mótmælt að ekki skuli í aðalkröfu stefnanda tekið tillit til þess að stefndi Magnús skuli njóta forkaupsréttar, fyrir þær sakir að hafa vottað viðaukann. Með undirritun á framsalssamninginn og samhliða vottun viðaukans, að beiðni stefnanda, hafi stefndi Magnús þvert á móti haft réttmæta ástæðu til að ætla að ekki væru skilyrði til nýtingar forkaupsréttar, þar sem framsalssamningurinn og viðaukinn við hann bera það með sér að ekki sé um framsal að ræða á milli stefnda Árna og stefnda Róberts. Þar sem réttur stefnanda til að krefjast þess að vera löglegur eigandi 470.000 hluta í stefnda Aztiq geti ekki orðið til fyrr en reynt sé hvort félagið eða að því frágengnu aðrir hluthafar kjósa að neyta forkaupsréttar fyrir sitt leyti verði að vísa aðalkröfu stefnanda frá dómi samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um frávísun er af hálfu allra stefndu krafist sýknu af aðalkröfu stefnanda með vísan til þeirra málsástæðna sem fram koma hér að framan. Sýknukrafa stefndu byggist jafnframt á því að stefnandi geti ekki talist löglegur eigandi hluta sem hann hafi aldrei fest kaup á og skipti engu máli þótt hann hafi lagt tilgreinda fjárhæð, með afturkræfum hætti, inn á vörslureikning hjá lögmanni sínum. Stefnandi geti því heldur ekki með nokkru móti talist löglegur eigandi að öllum þeim hlutum sem stefndi Árni keypti af Lögviti ehf. Með vísan til framangreinds beri að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda, en jafnframt er gerð krafa um sýknu að svo stöddu, með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991, þar til stjórn Aztiq hefur tekið afstöðu til forkaupsréttar, verði ekki fallist á aðalkröfu (um frávísun) eða 1. varakröfu stefndu (um sýknu). 1. varakröfu stefnanda er mótmælt með vísan til sömu sjónarmiða og fram koma hér að framan, þar sem ekki séu skilyrði til að fallast á kröfu um að viðurkennt verði að stefnandi sé löglegur eigandi 235.000 hluta í Aztiq. Því séu gerðar sömu kröfur af hálfu allra stefndu gagnvart 1. varakröfu stefnanda og gerðar séu gagnvart aðalkröfu stefnanda. Því er sérstaklega mótmælt að líta megi svo á að stefndi Árni teljist hafa nýtt sér forkaupsrétt sinn með undirritun viðaukans, þar sem staðreyndin sé sú að stefndi Árni hafi greitt 480.000 krónur beint til stefnda Aztiq og eignast með því 96% hlut í félaginu, líkt og stefnanda sé fullkunnugt um. Sú staðhæfing að hann hafi „nýtt sér forkaupsrétt sinn með aðild sinni að viðaukanum og greiðslu kaupverðsins“ sé því algerlega úr lausi lofti gripin. 2. varakröfu stefnanda er einnig mótmælt með vísan til sömu sjónarmiða og fram koma hér að framan. Þar sem réttur stefnanda til að krefjast þess, ásamt stefnda Árna og stefnda Magnúsi, að stefnandi eigi forkaupsrétt að 470.000 hlutum í Aztiq, geti ekki orðið til fyrr en reynt sé hvort félagið og að því frágengnu aðrir hluthafar kjósi að neyta forkaupsréttar fyrir sitt leyti, verði að vísa 2. varakröfu stefnanda frá dómi, með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Verði fallist á 2. varakröfu stefnanda muni það einnig leiða til þeirra mótsagnarkenndu niðurstöðu að stefnandi eigi, án þess að stefnda Aztiq og öðrum hluthöfum félagsins hafi verið gefinn kostur á að nýta forkaupsrétt sinn, rétt til að kaupa hluti af stefnda Róberti, sem aldrei hafi átt eða greitt fyrir hluti í stefnda Aztiq. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um frávísun 2. varakröfu stefnanda er af hálfu allra stefndu krafist sýknu af aðalkröfu stefnanda með vísan til þeirra málsástæðna sem fram koma hér að framan. Til vara er jafnframt gerð krafa um sýknu að svo stöddu, með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar til stjórn stefnda Aztiq hafi tekið afstöðu til forkaupsréttar, verði ekki fallist á aðalkröfu eða 1. varakröfu stefnanda. Kröfugerð stefndu gegn 3. varakröfu stefnanda byggist á sömu málsástæðum og sjónarmiðum og fram koma hér að framan. Stefndu árétta að afstaða stjórnar stefnda Aztiq til meints forkaupsréttar stefnanda liggi ekki fyrir, sbr. 7. gr. samþykkta félagsins. Réttur stefnanda til að krefjast þess, ásamt stefnda Árna og stefnda Magnúsi, að stefnandi eigi forkaupsrétt að 470.000 hlutum í stefnda, geti því ekki orðið til fyrr en reynt er hvort félagið eða, að því frágengnu, aðrir hluthafar, kjósa að neyta forkaupsréttar fyrir sitt leyti. Því verði að vísa 3. varakröfu stefnanda frá dómi með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem ekki liggi fyrir hvort félagið muni nýta sér að fullu forkaupsrétt til allra þeirra 470.000 hluta sem haldið sé fram af hálfu stefnanda að hafi verið framseldir frá stefnda Róberti til stefnda Árna, gildi einu þótt krafist sé viðurkenningar á forkaupsrétti að stefnda Aztiq frágengnu, þar sem félagið kunni að nýta sér forkaupsrétt sinn til allra umræddra hluta. Helgist það af því að ef stefndi Aztiq ákveður að nýta forkaupsrétt sinn til allra hluta í félaginu, samkvæmt 7. gr. samþykkta félagsins, hafi stefnandi ekki hagsmuni af því að fá dóm fyrir 3. varakröfu sinni. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um frávísun 3. varakröfu stefnanda er af hálfu allra stefndu krafist sýknu af aðalkröfu stefnanda með vísan til þeirra málsástæðna sem fram koma hér að framan. Til vara er jafnframt gerð krafa um sýknu að svo stöddu, með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar til stjórn stefnda Aztiq hafi tekið afstöðu til forkaupsréttar, verði ekki fallist á aðalkröfu eða 1. varakröfu stefndu. Loks er af hálfu stefndu Róberts, Magnúsar og Aztiq krafist sýknu vegna aðildarskorts. Krafan byggir á því að stefndi Róbert sé ekki hluthafi í stefnda Aztiq og hafi aldrei verið. Hann hafi því enga hagsmuni af úrlausn málsins enda geti hann enga hagsmuni látið af hendi. Hann verði því ekki dæmdur til að þola umkrafinn rétt stefnanda. Í raun séu engar kröfur gerðar á hendur stefnda Róberti í málinu. Hann eigi því augljóslega ekki samaðild með öðrum stefndu og enga aðild að málinu. Þegar af þeirri ástæðu verði að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda, samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi Magnús sé eigandi 2% hlutar í Aztiq og ekki sé gerð krafa um eignarrétt að hlutum hans í félaginu. Hann eigi því ekki heldur samaðild með stefnda Árna, vegna aðalkröfu og 1. varakröfu stefnanda, þar sem stefnda Árna sé stefnt til að þola meintan eignarrétt stefnanda til hluta hans í Aztiq. Önnur og þriðja varakrafa stefnanda lúti hins vegar að því m.a. að viðurkennt verði með dómi að stefndi Magnús eigi forkaupsrétt að hlutum í stefnda án þess þó að í raun séu gerðar kröfur á hendur honum þar sem ekki sé gerð krafa um viðurkenningu forkaupsréttar til hluta hans í félaginu. Þar sem úrslit málsins geti hins vegar skipt stefnda Magnús máli að lögum hefði stefnandi með réttu átt að stefna honum til réttargæslu og skora á hann að veita sér styrk í málinu eða gæta þar annars réttar síns, sbr. 21. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem stefnu sé hins vegar ranglega og að ósekju beint að stefnda Magnúsi, án þess að hann sé krafinn um að láta hagsmuni af hendi eða þola umkrafinn rétt stefnanda, verði að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sömu sjónarmið eigi við um stefnda Aztiq þar sem engar kröfur séu gerðar á hendur félaginu. Því beri jafnframt að sýkna hið stefnda félag af öllum kröfum stefnanda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu byggja kröfur sínar og málsástæður m.a. á lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög, ásamt almennum reglum samninga- og kröfuréttar, þ.m.t. almennum reglum um tómlætisáhrif. Þá byggja stefndu kröfur sínar jafnframt á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega 1. mgr. 26. gr. vegna frávísunarkröfu, 2. mgr. 16. gr. vegna sýknukröfu stefndu Róberts, Magnúsar og Aztiq á grundvelli aðildarskorts og 2. mgr. 26. gr. vegna kröfu um sýknu að svo stöddu. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er sérstaklega mótmælt kröfu stefnanda um málskostnað á hendur stefndu sameiginlega (in solidum) með vísan til framangreindra málsástæðna þar sem ekki séu skilyrði til dómkrafna á hendur stefndu Róberti, Magnúsi og Aztiq og þar með samaðild allra stefndu. IV Í máli þessu er aðallega deilt um það hvort forkaupsréttur að hlutum í stefnda Aztiq hafi orðið virkur með gerð hins svonefnda viðauka við framsalssamninginn, sem er dagsettur 31. mars 2009. Kröfur stefnanda eru byggðar á því að fyrir gerð viðaukans, þ.e. með framsalssamningnum hafi stefndi Róbert verið lýstur eigandi umræddra hluta. Í viðaukanum felist síðara tíma framsal á hlutum stefnda Róberts til stefnda Árna þrátt fyrir að hann sé dagsettur sama dag og framsalið. Krafa stefnanda er byggð á 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq sem hljóðar svo: Eigendaskipti að hlutum í félaginu öðlast ekki gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hefur verið tilkynnt um það skriflega eða þau hafa verið færð í gerðabók einkahlutafélags eins aðila. Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginu frágengnu hefur hluthafi forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Verði ágreiningur um verð hluta, skal það ákveðið með mati tveggja óvilhallra manna sem dómkvaddir skulu til þess starfa. Forkaupsréttarhafi hefur tveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð. Þá megi eigi líða fleiri en þrír mánuðir frá því að kaup voru ákveðin þar til kaupverð er greitt. Eigendaskipti vegna erfða eða búskipta lúta ekki framangreindum forkaupsréttarreglum. Stefndu halda því á hinn bóginn fram að engin viðskipti með hluti í stefnda Aztiq hafi átt sér stað á milli stefndu Árna og Róberts. Þeir hafi samtímis ritað undir framsalssamninginn og viðauka við hann. Ekkert framsal hafi átt sér stað á milli þeirra heldur hafi stefndi Árni með samningnum fengið réttindi og tekið á sig skyldur gagnvart framseljanda Lögviti ehf. en ekki stefndi Róbert. Hann hafi aldrei orðið hluthafi í félaginu enda aldrei greitt fyrir hluti í því, heldur stefndi Árni sem hafi greitt 480.000 krónur beint til félagsins þann 7. september 2009, sbr. framlagða staðfestingu frá banka. Einnig liggja fyrir staðfestingar frá bönkum um að stefnandi greiddi 10.000 krónur inn á reiknings stefnda 23. júlí 2009 og stefndi Magnús 10.000 krónur 13. ágúst s.á. Anna Lilja Pálsdóttir, sem annaðist skjalaumsýslu fyrir stefnda Aztiq, sendi stefnanda og stefndu Árna, Róberti og Magnúsi skeyti 23. júlí 2009, ásamt upplýsingum um bankareiknings félagsins, þar sem m.a. segir: „Sælir félagar, Smá reminder. Það þarf að ganga frá innborgun á hlutafé og kostnað við stofnun félagsins samtals kr. 788.840 í þessum hlutföllum: RW = 741.509 ÁH = 15.777 MHJ = 15.777 MJM = 15.777 ...“ Stefndi Árni svaraði sömu aðilum sama dag með skeyti er hljóðar svo: „borgar ekki félagið stofnkostnað af 500 þús kallinum?“ Stefnandi svaraði þá stefnda Árna og Önnu Lilju: „Þú segir til Árni en við hugsuðum þetta þannig að halda inni „hreinu“ hlutafé upp á 500þ. Ef þú vilt breyta því þá sendir Anna nýjan póst.“ Stefndi Árni svaraði þeim: „Það er hreint hlutafé uppá 500. Innborgaða hlutaféð er yfirleitt alltaf notað til að greiða stofnkostnaðinn þannig að ég tel rétt að greiða hlutaféð inn og nota það svo í tilfallandi kostnað. Eigið fé verður eitthvað minna í staðinn en það skiptir í raun ekki máli.“ Þá liggur fyrir að á eftir þessum skeytum sendi Anna Lilja sama dag nýjan tölvupóst til stefnanda, stefndu Árna, Róberts og Magnúsar sem hljóðar svo : „Leiðrétting: Einungis þarf að greiða hlutafé í félagið kr. 500.000 í þessum hlutföllum: RW = 470.000 ÁH = 10.000 MHJ = 10.000 MJM = 10.000“ Þessu skeyti svaraði stefndi Róbert 24. júlí 2009 (í greinargerð stefndu sagt frá 13. ágúst 2009) til Önnu og stefnda Árna: „Sæl Anna MJM líklega ekki fjárfesta beint í Aztiq. Ég fjárfesti ekki í Aztiq, heldur skiptast hlutföllin á milli Árna og Matta. Heyrðu í Árna með hvernig þetta skiptist.“ Með skeyti þann 31. ágúst 2009 sendi Anna Lilja stefnda Árna og stefnanda skeyti þar sem segir: „Árni, það er orðið svolítið aðkallandi að klára greiðslu á stofnkostnaði. ... Ath. Matti og Jaró hafa greitt inn sinn hluta af stofnhlutafé, þ.e. 10.000 kr. hvor. Vantar greiðslu á restinni þ.e. 480.000 kr.“ Stefnandi sendi þá stefnda Árna skeyti sama dag og spurði: „viltu að ég sjái um þetta?“ Með viðaukanum, sem er dagsettur 31. mars 2009, lýstu stefndu Árni og Róbert því yfir að með framsali dagsettu í dag hafi Lögvit ehf. framselt 94% hlutafjár í Dalasúlu ehf. til stefnda Róberts. Framsalið hafi verið gert gegn því að framsalshafar greiddu skuld framseljanda á hlutafé til félagsins. Þá segir einnig að enginn framseljanda hafi greitt inn hlutafé samkvæmt framsalssamningnum og með viðauka þessum sé gerð sú breyting að stefndi Árni kaupi þau 94% hlutafjár sem stefndi Róbert „skráði sig fyrir“ og hann verði því ekki hluthafi í félaginu. Vala Valtýsdóttir undirritaði viðaukann undir yfirskriftinni „Staðfesting framseljanda“. Undir rekstri fyrrgreinds vitnamáls þann 24. nóvember 2011 gaf stefndi Magnús skýrslu fyrir dóminum. Spurður um samband sitt við stefndu Árna og Róbert kvaðst hann vinna með þeim. Hann og stefndi Róbert væru góðir vinir. Hann sagði að ákveðið hefði verið að stofna stefnda Aztiq og kaupa fyrirtækið af Deloitte eða Lögviti. Honum hefðu verið boðin 2% í félaginu og þegið það. Hann hefði skrifað undir framsalssamninginn 31. mars 2009. Hann svaraði því játandi að viðaukinn hefði verið gerður samtímis og að hann vissi ekki betur en hann hefði verið gerður 31. mars Spurður um ástæðu þess að þetta hefði verið gert í tveimur skjölum bar stefndi Magnús að honum dytti í hug að það hefði verið þannig að Salt Investment hefði verið með sama strúktúr, en það hefði kannski verið misskilningurinn. Það væri þó alveg klárt að stefnandi hefði komið og sagt honum frá því, að Róbert myndi falla frá þessu og Árni tæki 96%, það væri alveg á kristaltæru. Spurður hvort það hefði gerst 31. mars svaraði stefndi Magnús að hann myndi ekki nákvæmlega dagsetninguna á því. Það hefði verið gerður viðauki og hvort það hefði verið seinna þann dag, hann bara myndi það ekki. Stefndi Magnús sagði að aldrei hefði átt að selja neina hluti á milli, þetta hefði bara staðið til í byrjun. Vitnið Anna Lilja Pálsdóttir bar fyrir dómi undir rekstri vitnamálsins að hennar hlutverk í „utanumhaldi“ um málefni stefnda Aztiq hefði verið gjaldkeralegs eðlis, svona eins og fjárreiðustjórn. Hún hefði séð um skjalaumsýslu en ekki skjalagerð. Upphaflegur skilningur hennar hefði verið að hlutföllin á eignarhaldi félagsins ættu að vera með sama hætti og í Salt Investments. Hún hefði gengið út frá því þar til hún hefði kallað eftir því að menn greiddu inn hlutaféð. En þá hefði komið fram í tölvupóstsamskiptum milli hennar og stefnda Róberts, einhvern tímann í júlí, að hann hefði ekki ætlað sér að vera hluthafi í félaginu. Stefnandi hefði ekki verið í „cc“ á þessum tölvupósti sem hún hefði fengið frá stefnda Róberti en hins vegar stefndi Árni. Hún hefði fengið skýr fyrirmæli um að hann yrði ekki hluthafi í félaginu. Varðandi gögnin fyrir félagið sem hún hefði sent til stefnanda í júní kvaðst vitnið örugglega hafa kallað eftir þessum gögnum frá Deloitte og áframsent til stefnanda. Vala Valtýsdóttir var spurð að því fyrir dómi í fyrrgreindu vitnamáli hvort viðaukinn hefðir verið undirritaður sama dag. Hún kvaðst gera ráð fyrir því af því að hann væri dagsettur sama dag. „Alla vega að minnsta kosti í kjölfarið. Þetta væri viðaukasamningur, það væri ljóst.“ Hún sagði að óskað hefði verið eftir breytingum á framsalinu, og að hún gerði ráð fyrir að viðaukasamningurinn hefði verið gerður af kaupendum. A.m.k. hefði hún ekki fundið hann nema í skönnuðu formi hjá sér. Hún kvaðst hafa farið upp til stefnda Árna og skrifað undir viðaukasamninginn en gæti ekki með nokkru móti munað hverjir hafi verið á staðnum aðrir en Árni, eða hverjir hefðu vottað þetta. Með vísan til framanritaðs, þ.e. bæði orðalags viðaukans sjálfs, framburðar vitnisins Völu Valtýsdóttur, en ekki síður fyrrgreinds tölvuskeytis stefnda Róberts til stefnda Árna og Önnu Lilju Pálsdóttur, dags. 24. júlí 2009, sem gefur til kynna að endanlegt eignarhald í stefnda Aztiq og skipting þess hafi þá enn verið óákveðið, þykir ljóst að viðaukinn hafi ekki verið undirritaður samtímis eða í beinu framhaldi af undirritun framsalssamningsins. Því verður að líta á framsalssamninginn og viðaukann sem tvo aðskilda samninga. Kemur þá til skoðunar ágreiningur aðila um það hvort stefndi Róbert hafi eignast hluti í stefnda Aztiq ehf. með framsalssamningnum. Eins og áður hefur komið liggur fyrir í málinu tilkynning um stofnun einkahlutafélagsins Dalasúlu (síðar stefnda Aztiq) þar sem fram kemur að stofnandi er Lögvit ehf., hlutafé sé 500.000 krónur og það hafi verið greitt í peningum og formaður stjórnar sé Vala Valtýsdóttir. Tilkynningin er stimpluð um móttöku hjá RSK Fyrirtækjaskrá 4. mars 2009. Einnig liggur fyrir stofnskrá þar sem fram kemur að hlutafé sé að fjárhæð 500.000 krónur og „Allt hlutafé er þegar greitt“. Enn fremur liggur fyrir stofnfundargerð, dagsett 20. febrúar 2009, og samþykktir fyrir félagið. Samkvæmt þessu hafði félagið við gerð framsalssamningsins bæði að formi til verið stofnað og tilkynnt til skráningar, sbr. 8. og 9. gr. laga nr. 134/1994 um einkahlutafélög. Eins og segir í 1. gr. framsalssamningsins framseldi Lögvit ehf. með honum stefnanda og stefndu Árna, Róberti og Magnúsi eignarhlut sinn í Dalasúlu ehf. Um var að ræða framsal á 100% eignarhlut í félaginu að nafnvirði 500.000 krónur. Samkvæmt 2. gr. samningsins er kveðið á um það að yfirtaka skuldar seljanda við félagið að fjárhæð 500.000 krónur sé eina endurgjaldið fyrir hluti í félaginu. Þá er skilyrðislaust kveðið á um það í 3. gr. samningsins að afhending hinna framseldu hluta skuli fara fram við undirritun samningsins. Enn fremur að öll réttindi skuli fylgja hlutunum frá afhendingu samkvæmt samningnum, svo sem réttur til arðs, jöfnunarhlutar, áskrift að nýjum hlutum, útborgun vegna lækkunar og skuli renna óskipt til framsalshafa. Þá er sérstaklega kveðið á um það að „Undirritun framsalssamnings þessa skuli jafngilda tilkynningu til stjórnar félagsins um eigendaskipti“. Þá er skýrlega kveðið á um það í lok samningsins að stefnandi og stefndu Róbert, Árni og Magnús séu löglegir eigendur að öllum eignarhlutum í félaginu og bærir til að fara með öll réttindi og skyldur í tengslum við hina framseldu eignarhluti. Samkvæmt framangreindum ákvæðum framsalssamningsins er óhjákvæmilegt að draga þá ályktun að svonefndir framsalshafar, þ.e. stefnandi og stefndu Róbert, Árni og Magnús, hafi með samningnum keypt félagið af stofnanda félagsins og eina hluthafa þess, þ.e. Lögviti ehf. Framsalshafar, þar með talinn stefndi Róbert, urðu því hluthafar í félaginu við undirritun samningsins. Stefndi Róbert eignaðist þá samkvæmt samningnum 470.000 hluti eða 94% í félaginu. Samkvæmt þessari niðurstöðu hefur það ekki þýðingu við úrlausn máls þessa að skera úr um það hvort stefndi Róbert hafi á einhverju tímamarki greitt hið svokallaða endurgjald fyrir hluti í félaginu samkvæmt framsalssamningnum, þ.e. sinn hluta af hinni yfirteknu skuld framseljanda Lögvits ehf. við félagið, eða 470.000 krónur. Verður þá leyst úr því hvort forkaupsréttur að hlutum í stefnda Aztiq hafi orðið virkur við gerð hins svokallaða viðauka. Samkvæmt framsalssamningnum var eins og áður sagði skýrlega kveðið á um það að afhending hinna framseldu hluta skyldu fara fram við undirritun samningsins og undirritun hans jafngilti tilkynningu til stjórnar félagsins um eigendaskipti. Sú forsenda sem virðist lögð til grundvallar í viðaukanum, að enginn framsalshafa hafi greitt inn hlutafé samkvæmt framsalssamningnum og að stefndi Árni kaupi þá hluti sem stefndi Róbert hafi skráð fyrir sig, samræmist því ekki efni framsalssamningsins. Viðaukinn, sem eingöngu var undirritaður af stefndu Róberti og Árni ásamt Völu Valtýsdóttur f.h. framseljanda Lögvits ehf., getur því ekki talist hluti af framsalssamningnum eða breyting á honum, enda hefðu allir aðilar framsalssamningsins þurft að standa að breytingu á honum til þess að svo yrði. Er því fallist á það með stefnanda að með gerð viðaukans hafi stefndi Róbert framselt til stefnda Árna þá 470.000 hluti eða 94% hlutafjár sem hann fékk framselda frá Lögviti ehf. í Dalasúlu ehf., nú stefnda Aztiq, með framsalssamningnum. Samkvæmt öllu framanrituðu er það niðurstaða dómsins að við gerð viðaukans hafi stefndi Róbert framselt stefnanda Árna hluti í félaginu og forkaupsréttur því orðið virkur í skilningi 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq ehf. hefur stjórn félagsins forkaupsrétt að fölum hlutum fyrir félagsins hönd. Að félaginu frágengnu hefur hluthafi forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Frávísunarkrafa stefndu er á því byggð að stjórn stefnda Aztiq hafi ekki verið boðinn forkaupsréttur að hlutum í félaginu og því geti ekki reynt á forkaupsrétt stefnanda fyrr en að honum frágengnum. Stefnandi heldur því hins vegar fram að þar sem meirihluti stjórnarmanna stefnda Aztiq, þ.e. stefndi Róbert og stefndi Árni, hafi átt beina aðild að gerð viðaukans, beri að leggja til grundvallar að stjórn félagsins hafi verið kunnugt um framsalið og kosið að neyta ekki forkaupsréttar síns vegna þess. Þá hafi hluthafanum stefnda Magnúsi einnig verið kunnugt um viðaukann enda sé hann annar votta að gerð hans. Þannig sé ljóst að enginn þessara aðila hafi kosið að nýta forkaupsrétt að þeim hlutum sem hafi verið framseldir. Hér ber til þess að líta að samkvæmt lögum nr. 138/1994 er stjórn einkahlutafélags lögbundin stjórnareining sjálfstæðs lögaðila sem tekur ákvarðanir fyrir hönd félagsins á fundum í samræmi við lögin og samþykktir þess. Viðhorfum, vitneskju eða aðgerðum eins eða fleiri stjórnarmanna verður því almennt ekki samsamað við ákvarðanir eða vitneskju stjórnar einkahlutafélags. Engin gögn eru í málinu um það að stjórn hins stefnda félags Aztiq ehf. hafi borist formleg tilkynning um framsal hlutanna samkvæmt viðaukanum eða fjallað hafi verið um eigendaskipti að hlutum á grundvelli viðaukans á stjórnarfundi. Enda hefur ágreiningur aðila einmitt staðið um það hvort forkaupsréttur hafi orðið virkur með umdeildum viðauka. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að leggja beri til grundvallar að stjórn félagsins hafi verið kunnugt um framsal hlutanna frá stefnda Róberti til Árna og kosið að neyta ekki forkaupsréttar og heldur ekki að stefndi Magnús hafi með vottun viðaukans fallið frá forkaupsrétti. Með aðalkröfu og 1. varakröfu krefst stefnandi viðurkenningar á því að hann sé löglegur eigandi nánar tilgreindra hluta í stefnda Aztiq og með 2. varakröfu leitar hann viðurkenningar á því að stefnandi eigi forkaupsrétt ásamt stefndu Árna og Magnúsi að nánar tilgreindum hlutum í stefnda Aztiq. Réttur stefnanda til að krefjast viðurkenningar, annars vegar á að hann sé löglegur eigandi nánar tilgreindra hluta eins og aðalkrafan og 1. varakrafan kveður á um, og hins vegar viðurkenningar á því að hann eigi ásamt stefndu Árna og Magnúsi forkaupsrétt hlutanna eins og 2. varakrafan lýtur, að gæti ekki orðið til fyrr en reynt yrði hvort félagið kysi að neyta forkaupsréttar fyrir sitt leyti. Með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 ber að vísa þessum kröfum frá dómi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 2. september 2011 í máli nr. 380/2011. Á hinn bóginn verður ekki fallist á það með stefndu að vísa beri 3. varakröfu stefnanda frá þar sem sú dómkrafa felur í sér það skilyrði að forkaupsréttur stefnanda komi því aðeins til álita að stefnda Aztiq neytti ekki forkaupsréttar samkvæmt 7. gr. samþykkta félagsins, svo og að stefnandi yrði að þeim rétti frágengnum að sæta því að deila forkaupsrétti með öðrum hluthöfum sem hans kynnu að vilja neyta. Er þá einnig höfð hliðsjón af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 380/2011. Samkvæmt þessu verður heldur ekki fallist á það að vísa beri 3. varakröfu frá þar sem stefnandi hafi ekki hagsmuni af því að fá dóm fyrir 3. varakröfu eins og stefndu halda fram. Að sama skapi er ekki fallist á kröfu stefndu um sýknu að svo stöddu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Verður þá leyst úr þeirri málsástæðu að sýkna beri stefndu Róbert, Magnús og Aztiq vegna aðildarskorts. Eins og fram hefur komið snýst sakarefni máls þess um það hvort forkaupsréttarákvæði samþykkta félagsins hafi orðið virkt. Stefndi Aztiq er því réttur aðili mál þessa og verður ekki sýknaður vegna aðildarskorts. Vissulega eru ekki beinar kröfur gerðar á hendur stefnda Róberti í 3. varakröfu stefnanda en á hinn bóginn er ljóst að hann er bundinn af niðurstöðu máls þessa um sakarefni þess, þ. á m. um réttarlegar afleiðingar aðildar hans að umdeildum framsalssamningi og svokölluðum viðauka við hann. Hann verður því ekki sýknaður vegna aðildarskorts. Með 3. varakröfu krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði forkaupsréttur stefnanda ásamt stefndu Magnúsi og Árna. Enda þótt forkaupsréttur sé sjálfstæður réttur hvers hluthafa, sem eftir atvikum fær að njóta hans einn eða ásamt öðrum hluthöfum, og því ekki skylda til samaðildar allra hluthafa í máli þessu samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 380/2011, verður, með hliðsjón af því hvernig þessi krafa stefnanda er framsett og sakarefni málsins að öðru leyti, ekki fallist á að sýkna beri stefnda Magnús vegna aðildarskorts, sbr. enn fremur 19. gr. laga nr. 91/1991 um heimild til samlagsaðildar. Loks kemur til álita sú málsástæða stefndu að stefnanda hafi um langt skeið verið kunnugt um kaup stefnda Árna og því sé réttur hans til að krefjast forkaupsréttar löngu liðinn, sbr. almennar reglur samninga- og kröfuréttar um tómlætisáhrif. Stefnandi hafi hafi ekki gert kröfu um nýtingu forkaupsréttar fyrr en með bréfinu frá 18. ágúst 2011, eða u.þ.b. tveimur árum eftir að honum hafi í síðasta lagi verið kunnugt um að stefndi Árni væri eigandi 96% hlutar í stefnda Aztiq. Þessu til stuðnings vísa stefndu til framangreinds tölvuskeytis frá Önnu Lilju Pálsdóttur til stefnanda og Árna þar sem stefndi Árni var beðinn um að ganga frá „greiðslu á restinni þ.e. 480.000 kr.“, hluthafaskrár, dagsettrar 1. október 2011, og ársreiknings vegna ársins 2009, sem er undirritaður af endurskoðanda 29. september 2010. Þarna komi alls staðar fram að stefndi Róbert sé ekki hluthafi heldur aðeins stefnandi og stefndu Magnús og Árni. Fyrrgreindur tölvupóstur tilgreinir ekki hver skuldar 480.000 krónur og ekkert í honum bendir til þess að stefnanda hafi verið kunnugt um að stefndi Róbert væri eða yrði ekki hluthafi. Þá er hluthafaskráin staðfest af stjórn stefnda Aztiq, stefndu Róberti, Árna og Magnúsi, þann 1. október 2011, þ.e. eftir að ágreiningur aðila reis. Loks er ársreikningurinn undirritaður af endurskoðanda 29. september 2010 eða rúmum sex mánuðum eftir að stefnandi gekk úr stjórn stefnda Aztiq 2. mars 2010, sbr. tilkynningu þess efnis sem móttekin var hjá Fyrirtækjaskrá 5. mars 2010. Framangreind gögn geta því með engu móti talist sýna fram á vitneskju stefnanda um gerð hins umdeilda viðauka þegar árið 2009 og að stefndi Róbert væri þá ekki hluthafi í félaginu. Þá eru engin gögn í málinu um að stjórn stefnda Aztiq hafi á meðan stefnandi sat í stjórn félagsins eða síðar verið tilkynnt skriflega um eigendaskiptin á hlutum sem urðu við gerð viðaukans milli stefnda Róberts og Árna í samræmi við 7. gr. samþykkta félagsins. Með hliðsjón af framanrituðu og því að telja verður að stefnda Róberti hafi borið að tilkynna stjórn félagsins um gerð viðaukans og framsal hlutanna til stefnda Árna, til að gefa félaginu, og mögulega hluthöfum að því frágengnu, kost á að neyta forkaupsréttar, verða stefndu að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á að stefnandi hafi verið búinn að fá vitneskju um framsal hlutanna árið 2009. Það verður því að teljast ósannað þrátt fyrir áðurgreindan framburð stefnda Magnúsar um að stefnandi hafi komið og sagt honum að stefndi Róbert myndi falla frá kaupum hlutanna og stefndi Árni tæki 96%, sbr. 59. gr. laga nr. 91/1991. Verður því að leggja til grundvallar þá staðhæfingu stefnanda að honum hafi fyrst árið 2011 orðið kunnugt um að stefndi Róbert væri ekki hluthafi og fyrst fengið áreiðanlega vitneskju um viðaukann þegar hann var lagður fram ásamt greinargerð stefndu Róberts og Árna í Héraðsdómi Reykjavíkur 15. ágúst 2011 undir rekstri vitnamálsins. Með vísan til þess verður ekki fallist á það með stefndu að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til að neyta forkaupsréttar vegna tómlætis. Samkvæmt öllu framanrituðu verður 3. varakrafa stefnanda tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði en aðilar deila ekki um verð hlutanna sem stefnandi leggur til grundvallar í kröfunni. Í samræmi við niðurstöðu málsins, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ber að dæma stefndu Aztiq, Árna og Róbert til að greiða stefnanda óskipt málskostnað sem þykir eftir atvikum og umfangi málsins hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna. Samkvæmt meginreglu 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 eru ekki efni til að fallast á mótmæli stefndu Aztiq og Róberts gegn því að þeim verði gert að greiða málskostnað óskipt. Eftir atvikum þykir hins vegar rétt að málskostnaður milli stefnanda og stefnda Magnúsar falli niður. Vegna anna dómara dróst uppkvaðning dómsins fram yfir lögbundinn frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 en hvorki dómari né aðilar töldu þörf á að flytja það að nýju. Af hálfu stefnanda flutti málið Reimar Péturssonar hrl. og af hálfu stefndu flutti málið Bjarki H. Diego hrl. Áslaug Björgvinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ Aðalkröfu, 1. varakröfu og 2. varakröfu stefnanda, Matthíasar H. Johannessen, er vísað frá dómi. Viðurkennt er að stefnandi, ásamt stefnda Árna Harðarsyni og stefnda Magnúsi Jaroslav Magnússyni, eigi forkaupsrétt, að stefnda Aztiq PharmaPartners ehf. frágengnu, að 470.000 hlutum í stefnda Aztiq Pharma Partners ehf. samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta stefnda Aztiq Pharma Partners ehf. á verðinu ein króna á hlut vegna framsals umræddra hluta frá stefnda Vilhelm Róberti Wessman til stefnda Árna Harðarsonar samkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.‟. Stefndu Aztiq PharmaPartners ehf., Árni Harðarson og Vilhelm Róbert Wessman greiði sameiginlega stefnanda Matthíasi H. Johannessen 1.000.000 króna samtals í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda Matthíasar H. Johannessen og stefnda Magnúsar Jaroslav Magnússonar fellur niður.
|
Mál nr. 747/2017
|
Vátryggingarsamningur Kröfugerð Málsástæða Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Aðilar deildu um hvort P ehf. hefði fengið tjón sem það varð fyrir við bruna fasteignar að fullu bætt úr rekstrarstöðvunartryggingu sem félagið hafði hjá V hf. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að tiltekna skilmála vátryggingarinnar bæri að skýra þannig að til lækkunar reiknuðum bótum kæmi rekstrarkostnaður eins og húsaleigukostnaður sem fallið hefði niður við vátryggingaratburðinn og sparaðist samkvæmt því við tjónið. Því næst var rakið að í héraðsdómi hefði komið fram að lögmenn málsaðila hefðu ítrekað lýst því yfir að ekki væri tölulegur ágreiningur um endanlegan höfuðstól dómkröfu P ehf. Hefði héraðsdómur ályktað út frá því að höfuðstólskrafa P ehf. samsvaraði áætluðum leigukostnaði og öðrum húsnæðistengdum kostnaði á tilteknu tímabili. P ehf. lagði fyrir Hæstarétt gögn sem félagið taldi sýna að kostnaður vegna húsnæðis hefði numið lægri fjárhæð en dómkrafan var í málinu og bar því við að ekki hefði verið bent á annan kostnað sem draga ætti frá bótum. Hefði héraðsdómur því að minnsta kosti átt að fallast á lægri dómkröfu P ehf. Hæstiréttur vísaði til þess að reyndust þau gögn sem P ehf. hefði lagt fyrir dóminn rétt fengist ekki staðist framangreind ályktun héraðsdóms um höfuðstólsfjárhæð kröfu P ehf. Af öðrum gögnum málsins yrði ekki ráðið hvernig sú fjárhæð væri fundinn samkvæmt vátryggingarskilmálunum. P ehf. hefði ekki lagt fram viðhlítandi gögn svo unnt yrði að ákveða raunverulegt tjón félagsins og væri málið vanreifað að því leyti. Yrði ekki úr þeim annmarka bætt með því að dómstólar mætu honum skaðabætur að álitum. Með vísan til e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var málinu því vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. nóvember 2017. Hann krefstþess að stefndi greiði sér 61.783.228 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júlí 2015 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en tilvara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IÞegar bruni sá varð í fasteigninniSkeifunni 11 í Reykjavík 6. júlí 2014 sem um ræðir í málinu var áfrýjandi með gildarekstrarstöðvunartryggingu hjá stefnda. Um hana giltu vátryggingarskilmálarstefnda nr. ER20 og auk þeirra sameiginlegir skilmálar félagsins, yfirlit yfirútreikning vátryggingarfjárhæðar og lög um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Ímálinu er um það deilt hvort áfrýjandi hafi fengið tjón sitt í brunanum aðfullu bætt úr rekstrarstöðvunartryggingunni. Snýst ágreiningurinn fyrst ogfremst um það hvort vátryggingin eigi að bæta framlegðartap áfrýjanda eða hvortstefnda sé heimilt að draga frá bótum kostnaðarliði í rekstrinum sem félluniður við brunann. Um bótasviðið sagði í 3. greinskilmála rekstrarstöðvunartryggingarinnar að hún bætti rekstrartap sem vátryggðuryrði fyrir við stöðvun rekstrar á vátryggingartímabilinu og leiddi tilsamdráttar í sölu vöru eða þjónustu vátryggðs af völdum bruna, vatns oginnbrotsþjófnaðar. Um vátryggingarfjárhæðina sagði í grein 11.1 að hún skyldinema áætlaðri framlegð vátryggðs á vátryggingartímabilinu. Í grein 11.2 varframlegð skilgreind sem rekstrartekjur vátryggingartímabilsins að frádreginnivörunotkun, breytilegum launakostnaði, öðrum breytilegum kostnaði ogbirgðabreytingu fullunninna vara ef við ætti. Yfirlit yfir útreikningframlegðar skyldi gert af vátryggðum og samþykkt af báðum aðilum. Umbreytilegan kostnað sagði í grein 11.4 að það væru þeir kostnaðarliðir sembreyttust í réttu hlutfalli við rekstrartekjur og þyrfti því ekki að vátryggja,til dæmis hráefniskaup, pökkun og flutningskostnað. Reglur um ákvörðun bóta voru í 13.grein vátryggingarskilmálanna. Þar sagði í grein 13.1. að félagið greiddi bæturþann tíma sem kæmi fram í vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun en þóaldrei fyrir lengra tímabil en fyrirtækið væri stöðvað að meira eða minna leyti.Um útreikning tjóns sagði í grein 13.2 að það næmi mismun á reiknaðri framlegðeins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðan rekstur annars vegar og hins vegar raunverulegri framlegð ábótatímabilinu. Þá sagði í grein 13.3 að bætur yrðu aðeins greiddar fyrir það raunverulegatjón sem orðið hefði á bótatímabilinu að svo miklu leyti sem vátryggingin næðitil og aðeins fyrir þann hluta af tjóninu sem eingöngu orsakaðist af stöðvunþeirri eða samdrætti á rekstrinum sem átt hefði sér stað. IIMálsástæðum og lagarökum aðila erítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur telur áfrýjandi að rekstrarstöðvunartryggingineigi að bæta tapaða framlegð í hefðbundnum skilningi. Samkvæmt grein 13.2 í skilmálumtryggingarinnar eigi að ákvarða bætur vegna rekstrarstöðvunar sem mismun áannars vegar reiknaðri framlegð eins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðanrekstur og hins vegar raunverulegri framlegð á bótatímabilinu. Áætluð framlegðfrá júlí 2014 til júní 2015 hafi numið samtals 128.640.125 krónum. Raunframlegðí ágúst til september 2014 hafi verið 43.354.439 krónur og mismunurinn því85.285.686 krónur. Af þeirri fjárhæð hafi stefndi greitt áfrýjanda 23.502.457krónur en eftir standi 61.783.228 krónur sem sé sú fjárhæð sem áfrýjandi krefjistefnda um. Stefndi andmælir því ekki að bætur til handa áfrýjanda eigi aðreikna út samkvæmt grein 13.2 í vátryggingarskilmálunum sem mismun á reiknaðriog raunverulegri framlegð. Hins vegar verði bætur samkvæmt grein 13.3 í skilmálunumaðeins greiddar fyrir það raunverulega tjón sem orðið hafi á bótatímabilinu aðsvo miklu leyti sem vátryggingin nái til og aðeins fyrir þann hluta af tjóninusem eingöngu orsakist af stöðvun þeirri eða samdrætti á rekstrinum sem orðiðhafi. Af því leiði að draga eigi frá bótum kostnað í rekstri áfrýjanda sem hafisparast við tjónið eins og húsaleigu sem fallið hafi niður. IIIVátryggingarfjárhæð rekstrarstöðvunartryggingarþeirrar sem áfrýjandi tók hjá stefnda var samkvæmt skilmálum hennar hvorki fyrirfram ákveðin sem föst krónutala né samkvæmt föstu viðmiði óháð frádrætti. Var þvíekki um að ræða fyrir fram umsamdar meðalhófsbætur fyrir það tjón semvátryggður yrði fyrir við það að rekstur hans stöðvaðist vegna þeirra atvikasem féllu undir bótasvið vátryggingarinnar. Er fallist á með héraðsdómi að grein13.2 í vátryggingarskilmálunum beri að skýra til samræmis við grein 13.3 og þáþannig að til lækkunar reiknuðum bótum samkvæmt grein 13.2 komi rekstrarkostnaðureins og húsaleigukostnaður sem féll niður við vátryggingaratburðinn og sparaðistsamkvæmt því við tjónið. Leiðir þetta og af ákvæðum 35. gr. laga nr. 30/2004. Áþessum grunni bar áfrýjanda að haga kröfugerð sinni í málinu.Í forsendum hins áfrýjaða dóms kemurfram að lögmenn málsaðila hafi ítrekað lýst því yfir og þar á meðal viðaðalmeðferð málsins að ekki væri tölulegur ágreiningur um endanlegan höfuðstóldómkröfu áfrýjanda, 61.783.228 krónur. Ályktaði héraðsdómur út frá því og meðvísan til málsástæðna aðila að höfuðstólskrafa áfrýjanda samsvaraði áætluðumleigukostnaði og öðrum húsnæðistengdum kostnaði á tímabilinu 6. júlí 2014 tilog með 5. júlí 2015. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstaréttgögn sem hann telur sýna að kostnaður vegna húsnæðis á bótatímabilinu hafinumið um það bil 2.600.000 krónum á mánuði eða samtals um 31.000.000 krónum alltbótatímabilið og sé það helmingi lægri fjárhæð en dómkrafan í málinu. Stefndihafi ekki bent á neinn annan kostnað sem hann telji að hafi sparast viðvátryggingaratburðinn og eigi að draga frá bótum. Því blasi við að tjónáfrýjanda vegna tapaðrar framlegðar sé að stórum hluta óbætt ef fallist yrði ásjónarmið stefnda um skýringu vátryggingarskilmálanna. Af því leiði aðhéraðsdómur hefði að minnsta kosti átt að fallast á helming dómkröfu áfrýjanda.Áður er gerð grein fyrir því hvernigáfrýjandi reiknar höfuðstól dómkröfu sinnar. Ef rétt reynast þau gögn semáfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt samkvæmt framansögðu fengi ekki staðist súályktun héraðsdóms að dómkrafa áfrýjanda samsvaraði áætluðum leigukostnaði ogöðrum húsnæðistengdum kostnaði hans á bótatímabilinu. Af öðrum gögnum málsins verðurekki ráðið hvernig höfuðstólsfjárhæð kröfu hans er fundin samkvæmt greinum 13.2og 13.3 í vátryggingarskilmálunum. Áfrýjanda var í lófa lagið að leggja fram viðhlítandigögn um þetta efni svo unnt yrði að ákveða raunverulegt tjón hans en gerði ekkiog er málið vanreifað að því leyti til. Verður ekki úr þeim annmarka bætt meðþví að dómstólar meti honum skaðabætur að álitum. Að þessu gættu þykir slíktósamræmi vera milli kröfugerðar áfrýjanda, málsástæðna hans ogmálflutningsyfirlýsinga að óhjákvæmilegt er með vísan til e. liðar 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa málinu frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinnkostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.október 2017.Málþetta sem dómtekið var 21. september 2017 var höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur 23. febrúar 2016 af Pennanum ehf., Skeifunni 10, Reykjavík, áhendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Kröfur aðilaStefnandi gerir þá kröfu að stefndigreiði honum 61.783.228 krónur með dráttarvöxtum frá 23. júlí 2015 og tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlaususamkvæmt að mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu aföllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins.Atvik málsÞann 6. júlí 2014 kviknaði mikill eldur ífatahreinsun, sem starfrækt var í Skeifunni 11 í Reykjavík. Olli hann verulegutjóni á eigninni og nálægum fasteignum. Stefnandi starfrækti á þessum tímaritfanga- og bókaverslun þ.m.t. svonefndan skiptibókamarkað í leiguhúsnæði íSkeifunni 11. Var starfsemin rekin undir auðkenninu Griffill. Var öllyfirbygging þess húsnæðis dæmd ónýt eftir brunann og eignin felld og fjarlægð. Þegar bruninn varð var stefnandi meðlausafjár- og rekstarstöðvunartryggingar hjá stefnda m.a. vegna framangreindrarstarfsemi sinnar í Skeifunni 11. Óumdeilt er að um rekstrarstöðvunartryggingunagiltu vátryggingarskilmálar stefnda nr. ER20 (hér eftir skilmálar nr. ER20).Fyrir liggur að rekstri Griffils lauk viðbrunann að því undanskildu að stefnandi rak skiptibókamarkað í Laugardalshöll íágúst og september 2014 undir nafni Griffils.Í gögnum málsins er að finna bréfaskipti aðilaí framhaldi brunans vegna uppgjörs á bótum samkvæmt framangreindum lausafjár-og rekstrarstöðvunartryggingum. Ekki náðist fullt samkomulag um fjárhæð bótannaog höfðaði stefnandi mál þetta 16. febrúar 2016 til greiðslu meintravangreiddra bóta úr lausafjár- og rekstrarstöðvunartryggingunum. Nam höfuðstóllstefnufjárhæðarinnar 103.746.622 krónum. Undir rekstri málsins náðu aðilarsamkomulagi um fjárhæð og greiðslu bótasamkvæmt lausafjártryggingunni þ.m.t. vegna svonefnds viðbótarkostnaðaren eftir stendur ágreiningur þeirra um uppgjör á grundvelli rekstarstöðvunartryggingarinnar.Hefur stefnandi lækkað stefnukröfur sínar samsvarandi. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandibyggir kröfur sínar í máli þessu á rekstrarstöðvunartryggingu þeirri sem hannvar með hjá stefnda, þegar umræddur eldsvoði varð í Skeifunni, 6. júlí 2014, oghúsnæði það sem hann hafði á leigu í Skeifunni 11, undir starfsemiGriffils, eyðilagðist og starfsemi hansþar stöðvaðist. Af hálfu stefnanda er á því byggt að umrekstarstöðvunartrygginguna hafi gilt skilmálar stefnda nr. ER20. Í endanlegrikröfugerð stefnanda sé stefndi krafinn um bætur umfram það sem hann hafi þegargreitt á grundvelli rekstarstöðvunartryggingarinnar enda sé tjón stefnanda ekkienn að fullu bætt samkvæmt skilmálum hennar. Stefnandi byggi kröfu sína umfrekari bætur úr rekstrarstöðvunartryggingunni á því að í skilmálum hennar komiskýrt fram í gr. 11.1 að vátryggingarfjárhæð skuli nema áætlaðri framlegðvátryggðs á vátryggingartímabilinu. Með vátryggingarfjárhæð sé átt við fjárhæð,sem tilgreind sé í vátryggingarsamningi og hagsmunir séu að hámarki vátryggðirfyrir, sbr. h-lið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Ígr. 11.2 í skilmálum nr. ER20 sé hugtakið framlegð skilgreint þannig, að hún sérekstrartekjur vátryggingartímabilsins að frádreginni vörunotkun, breytilegumlaunakostnaði, öðrum breytilegum kostnaði og birgðabreytingu fullunninna vara,ef við eigi. Þessi skilgreining sé í fullu samræmi við hefðbundnarskilgreiningar á hugtakinu framlegð. Í gr. 13 sé fjallað um ákvörðun bóta. Ígr. 13.1 segi að vátryggingarfélagið greiði bætur í þann tíma sem fram komi ívátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun, en þó aldrei fyrir lengratímabil en fyrirtækið sé stöðvað að meira eða minna leyti. Ekki sé ágreiningurum að vátryggingartímabilið hafi verið 12 mánuðir, frá tjónsatburði, 6. júlí2014 að telja, og að bótatímabilið eigi að miðast við það. Rekstur Griffilshafi stöðvast við tjónsatburðinn og ekki hafist enn, að undanskildu stuttutímabili, þegar stefnandi hafi rekið skólamarkað í Laugardalshöll undir merkjumGriffils. Samkvæmt gr. 11.1 skuli vátryggingarfjárhæð nema áætlaðri framlegðvátryggðs á vátryggingartímabilinu. Í gr. 11.5 sé tekið fram að við áætlun áframlegð, rekstrartekjum og breytilegum kostnaði sé byggt á ársreikningisíðasta rekstrarárs hins vátryggða eða árshlutauppgjöri og áætlun um breytingará vátryggingartímabilinu. Við ákvörðun vátryggingarfjárhæðar beri því að miðavið framlegð eins og hún hefði orðið, ef ekki hefði komið til tjónsatburðar.Þótt stefndi haldi því fram að fastur kostnaður stefnanda verði að breytilegumkostnaði, þegar hann hverfi eða minnki, verði framlegð rekstursins ekki reiknuðút frá þeirri forsendu. Samkvæmt gr. 13.2skuli bótafjárhæð nema mismun á reiknaðri framlegð eins og hún hefðiorðið miðað við ótruflaðan rekstur og hins vegar raunverulegri framlegð. Semfyrr segi hafi rekstur stefnanda í Skeifunni 11 stöðvast algerlega að undanskildum tímabundnum rekstrií Laugardalshöll og ekki hafist aftur. Krafa stefnanda sé byggð annars vegar ááætlaðri framlegð eins og hún hefðiorðið ef reksturinn hefði ekki stöðvast og hins vegar raunverulegri framlegð ávátryggingartímabilinu. Enginn vafi leiki á því að „raunverulegt tjón“, semberi að bæta samkvæmt skilmálum rekstrarstöðvunartryggingarinnar, sé töpuðframlegð af rekstri Griffils. Stefndi hafi hafnað slíku uppgjöri á grundvelli„meginreglna vátryggingaréttarins“. Með því hafi stefndi litið framhjá þeirristaðreynd að í gildi hafi verið samningur milli aðila. Skipti „meginreglurvátryggingaréttarins“ því ekki máli, enda geti þær ekki breytt því hvernigaðilar hafi samið um uppgjör tjóns, sem falli undir trygginguna. Skilmálarvátryggingarinnar verði ekki, með vísan til meginreglna vátryggingaréttarins,túlkaðir í andstöðu við skýrt orðalag þeirra, en skilmálana beri að túlka ísamræmi við meginreglursamningaréttarins m.a. andskýringarregluna um að sá sem samið hafi skilmálaeinhliða beri hallann af óskýrleika þeirra. Í bréfum stefnda til stefnanda hafibirst sú afstaða, að ákvæði laga um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, séu aðmeginstefnu ófrávíkjanleg. Það sé hins vegar ekki rétt. Í lögunum segi aðóheimilt sé að víkja frá I. og II. hluta þeirra, ef það leiði til lakari stöðuþess sem öðlist kröfu á hendur félaginu samkvæmt vátryggingarsamningi. Þannigsé heimilt að víkja frá ákvæðum laganna, vátryggingartaka til hagsbóta. Ígreinargerð með frumvarpi til laganna segi enda, að það skuli undirstrikað aðeinungis sé óheimilt að víkja frá ákvæðum laganna, ef það leiði til lakaristöðu þess sem öðlist kröfu á hendur félaginu. Af hálfu stefnanda sé litið svoá að það veiti vátryggingartaka betri rétt að tryggja framlegð fremur en beinanhagnað af rekstri. Samningur um slíka vátryggingarskilmála sé því fyllilegalögmætur. Tjón á rekstri stefnanda hafi verið altjón. Hafi stefnandi talið aðmeð umræddri rekstarstöðvunartryggingu yrði honum tryggð framlegð rekstursGriffils, ef reksturinn stöðvaðist, enda hafi það verið markmið hans. Því kæmisér verulega illa fyrir stefnanda ef bæta ætti tjónið með öðrum hætti.Stefnandi vísi til og byggi á 4. gr. laga nr. 30/2004, hvað varði upplýsingarvið töku vátryggingar. Í ákvæðinu segi, að við töku vátryggingar skulivátryggingarfélagið, eða sá sem komi fram fyrir þess hönd, veita nauðsynlegarupplýsingar til þess að vátryggingartaki geti metið tilboð þess. Sérstaklegaskuli gera grein fyrir því hvort verulegar takmarkanir séu á gildissviðivátryggingarinnar eða þeirri vernd er hún veiti. Væri það svo, að gera ætti upptjónið á grundvelli vátryggingarinnar með allt öðrum hætti heldur en skilmálarhennar mæli skýrt fyrir um, þannig að munurinn hlaupi á tugum milljóna króna,hljóti að hafa verið nauðsynlegt við töku vátryggingarinnar aðvátryggingarfélagið veitti upplýsingar um það, þannig að vátryggingartakinn,stefnandi í þessu tilviki, hefði getað metið tilboð tryggingarfélagsins.Stefndi hafi hins vegar engar upplýsingar veitt um að uppgjör tjóns myndi farafram með öðrum hætti en skilmálarnir segðu til um. Stefndi beri hallann af þvíað hafa brotið gegn þessu ákvæði, fyrst hann haldi því fram nú að gera eigitjónið upp með öðrum hætti en skilmálar tryggingarinnar segi til um. Stefnandivísi til þess að fyrir liggi fordæmi um sambærilegt mál hjá úrskurðarnefnd ívátryggingarmálum, sbr. mál nr. 207/2014. Í málinu hafi verið ágreiningur umþað hvað félli undir hugtakið „hráefnisbirgðir á geymslustöðum“ og hvortdekkjalager, sem hafði brunnið, félli undir rekstrarstöðvunartryggingu. Íúrskurði nefndarinnar komi fram að þegar litið væri til efnisvátryggingarsamningsins um rekstrarstöðvunartryggingu, væri verulegur vafi uppium túlkun hugtaksins „hráefnisbirgðir á geymslustöðum“. Einnig yrði að teljatilvísun til hráefnisbirgðanna í vátryggingarskírteininu verulega óskýra.Nefndin hafi áréttað, að mikilvægi þess að skýrt kæmi fram ívátryggingarsamningi um hvað væri samið, væri ótvírætt þegar litið væri tilanda laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Því til viðbótar yrði að benda áað vátryggingarfélaginu hefði verið í lófa lagið að tilgreina með nákvæmarihætti hvaða hráefni væru hluti af hráefnisbirgðum og þá undanskilja sérstaklegadekkjalagerinn, ef ætlunin hafi verið að semja með þeim hætti. Hallann afóljósu orðalagi vátryggingarinnar yrði vátryggingarfélagið að bera. Væri það ísamræmi við anda laganna um vátryggingarsamninga, sem og andskýringarregluna,sem úrskurðarnefndin hafi tekið fram að væri vel þekkt ívátryggingasamningarétti. Stefnandi telji sjónarmiðin í framangreindum úrskurðieiga við, þ.e.a.s. að stefnda hafi verið í lófa lagið að taka fram, ef markmiðtryggingarinnar væri að gera upp tjón með öðrum hætti en skilmálarvátryggingarinnar segðu skýrt til um. Stefnandi bendi í þessu sambandi á aðstefndi hafi gert það í öðrum skilmálum fyrir rekstrar-stöðvunartryggingar, sbr.skilmála vátryggingar nr. ER25, rekstrarstöðvunartryggingar kúabúa, en ekki ískilmálum nr. ER20, sem gildi í þessu máli. Í samræmi við andskýringarregluna,sem hafi mikið vægi í vátryggingarréttinum, beri stefndi hallann af því efskilmálar hans séu ekki skýrir. Raunar sé ekki hægt að tala um óskýra skilmála,þar sem afstaða stefnda sé beinlínis í andstöðu við orðalag skilmálanna. Súniðurstaða að gera tjón upp með allt öðrum hætti en skilmálar segi til um séótæk fyrir vátryggingartaka. Stefnandi bendi á að vátryggingarfjárhæðvátryggingarskírteinisins hafi numið um 130 milljónum króna, en sú fjárhæð sé íengu samræmi við hagnað af starfseminni á einu ári. Fjárhæðin ívátryggingarskírteininu sé vísbending þess að hún hafi átt að tryggja framlegðrekstursins en ekki hagnað af honum. Í bréfi stefnda til stefnanda, 12. janúar2015, sé vitnað til frumvarps til laga um vátryggingarsamninga, þar sem framkomi að sú meginregla gildi „eftir sem áður“ að skaðatryggingar eigi ekki aðbæta meira en raunverulegt tjón hins vátryggða. Rétt sé að taka fram aðhugtakið „raunverulegt tjón“ sé ekki skilgreint í lögum, en stefnandi líti svoá að krafa hans sé ekki um annað en raunverulegt tjón hans. Raunverulegt tjónsé töpuð framlegð af rekstrareiningunni Griffill. Það sé tjón stefnanda. Þávísi stefnandi til þess, að í eldri lögum um vátryggingarsamninga, nr. 20/1954,hafi verið ákvæði í 39. gr. laganna sem kveðið hafi á um að þótt samið hafiverið á annan veg, væri vátryggingarfélagi óskylt að greiða hærri bætur en meðþyrfti til þess að bæta tjón það sem orðið hefði. Þetta ákvæði hafi hins vegarekki verið tekið upp í gildandi lög um vátryggingarsamninga. Í greinargerð meðfrumvarpi til laganna, í umfjöllun um þetta atriði, sé skýringin sögð sú, aðþví væri ekki að neita að í framkvæmd hefðu vátryggingafélög í skilmálum sínumsamið um að bæta tjón á tilteknum munum umfram raunverulegt verðmæti þeirra.Þætti því ekki rétt að halda sem sérstakri grein hinni fortakslausu reglu 39.gr. Því megi vera alveg ljóst að vátryggingarfélögum sé heimilt að semjahvernig sem sé, vátryggingartaka til hagsbóta. Hvað sem því líði teljistefnandi ekki að krafa hans sé umfram raunverulegt tjón hans. Gild rök séufyrir því að bæta fremur framlegð en beinan hagnað, þegar rekstur stöðvist. Hiðvátryggða séu fyrst og fremst tekjumöguleikar reksturs að frádregnumbreytilegum kostnaði við að skapa tekjurnar. Ein meginröksemd stefnda fyrirhöfnun frekari bóta sé sú að stefndi hafi sparað sér húsaleigu og að húsaleigaverði að breytilegum kostnaði við tjón. Stefnandi hafni því alfarið að fasturkostnaður hans, s.s. húsaleiga o.fl., verði skyndilega að breytilegum kostnaðivið bruna fasteignar. Fyrir þessu hafi engin rök verið færð af hálfu stefnda,enda vandséð hvernig þetta geti átt við rök að styðjast. Skýrt sé tekið fram ískilmálum vátryggingarinnar, að horfa eigi til framlegðarinnar eins og húnhefði orðið ef vátryggingaratburður hefði ekki orðið. Húsaleiga hefði veriðfastur kostnaður án tjónsatburðar og hún ekki haft nein áhrif á framlegðina. Meðþví að líta á húsaleigu sem breytilegan kostnað þannig að hún hafi áhrif áframlegð í rekstrinum sé vikið frá fyrirmælum skilmála vátryggingarinnar um aðbæta tjón á þeim forsendum að leggja til grundvallar það sem hefði orðið ántjónsatburðar, svo ekki sé minnst á að þessi túlkun stefnda sé í andstöðu viðalmennan og viðurkenndan skilning um hugtökin framlegð og fastur kostnaður. Þáárétti stefnandi að í 35. gr. laga nr. 30/2004, sem fjalli um útreikning bótaog vátryggingarverðmæti, segi að sé ekki um annað samið í vátryggingarsamningieigi vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt. Ekki þurfi að fjölyrðaum að stefnandi hafi orðið fyrir altjóni á rekstri sínum, sem ekki verðiendurreistur. Rekstrarstöðvunartrygging bætir framlegðartap, sem vátryggðurverði fyrir. Hann fái ekki fullar bætur nema hann fái að fullu bætta tapaðaframlegð sína af rekstri Griffils. Uppgjör með öðrum hætti feli í sér aðstefnandi fái ekki fullar bætur fyrir fjártjón sitt. Aðeins sé deilt umbótaskyldu í málinu en ekki tölulegur ágreiningur. Endanleg fjárhæð stefnukröfunnar nemiútreiknaðri og áætlaðri framlegð stefnanda vegna reksturs Griffils ábótatímabilinu samkvæmt fyrirliggjandi útreikningi endurskoðanda, 104.840.962krónum að frádreginni greiðslu stefnda í lok vátryggingartímabilsins 23. júlí2015 að fjárhæð 23.502.457 krónur og lækkun upphaflegrar kröfu vegnarekstrarstöðvunartryggingarinnar um 19.555.277 krónur vegna viðbótarkostnaðursem fallið hafi undir lausafjártryggingu stefnanda hjá stefnda en fyrir mistök hafiverið reiknuð inn í kröfu vegna rekstarstöðvunartryggingarinnar. Mismunurinn61.783.228 krónur samsvari höfuðstól endanlegar kröfugerðar stefnanda í málinu.Stefnandi krefjist þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honumdráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. júlí 2015 og sé þámiðað við það tímamark, þegar uppgjör stefnda hafi borist stefnanda.Tilstuðnings kröfum sínum vísi stefnandi til laga um vátryggingarsamninga ogalmennra reglna vátryggingaréttarins. Um dráttarvaxtakröfu vísi stefnandi til5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 og III.kafla laganna almennt. Um varnarþing sé vísað til 1. mgr. 33. gr. laga nr.91/1991. Um málskostnað sé vísað til 129., sbr. 130. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991.Málsástæður stefnda og tilvísun tilréttarheimildaAf hálfu stefnda er á því byggt að hann hafigreitt stefnanda fullar bætur á grundvelli þeirrar rekstrarstöðvunartryggingarsem stefnandi hafi verið með hjá honum, þegar vátryggingaratburðurinn hafi áttsér stað. Hvað varði lausafjártryggingu stefnanda hjá stefnda hafi stefndiþegar greitt stefnanda 10.531.876 krónur umfram skyldu vegna þeirrar tryggingarog sé krafist skuldajafnaðar hvað þá fjárhæð varði, komi til þess að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda bætur umfram það sem hann hafi þegargreitt honum skv. rekstrarstöðvunartryggingunni. Stefndi byggi á því að geraverði skýran greinarmun á 11. gr. í skilmálumnr. ER20, sem fjalli um ákvörðun vátryggingarfjárhæðar, og 13 gr., semfjalli um ákvörðun bóta. Samkvæmt ákvæðum 11. gr. skuli vátryggingarfjárhæðintaka mið af áætlaðri framlegð á vátryggingartímabilinu. Framlegð sé síðan ígrófum dráttum skilgreind sem rekstrartekjur að frádregnum breytilegumkostnaði. Vissulega sé það svo að í gr. 13.2 sé mælt fyrir um að tjón nemimismuni á reiknaðri framlegð eins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðanrekstur annars vegar og hins vegar raunverulegri framlegð á bótatímabilinu. Aðöllu öðru óbreyttu reiknist bætur til vátryggðs á þeim grundvelli. Í ákveðnumtilvikum komi þó fyrir að tjónsatburður leiði til þess að ýmsir kostnaðarliðirí rekstri sparist vegna vátryggingaratburðarins. Í slíkum tilvikum sé mikilvægtað hafa í huga þá meginreglu vátryggingarréttar að tjónþoli skuli ekki hagnastá vátryggingaratburði en sú regla sé meðal annars sett fram í 35. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga þar sem fram komi að hafi ekki verið um annaðsamið eigi vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt. Í skýringumgreinargerðar frumvarps þess sem orðið hafi að lögum nr. 30/2004 komi meðalannars fram að skýra verði regluna svo að vátryggður verði að sætta sig viðeðlilegar bætur, verði t.d. að sætta sig við enduröflunarverð vátryggðs hlutaren geti ekki krafist viðgerðarkostnaðar, ef sá kostnaður fari langt umframenduröflunarverðið. Í reglunni felist því með öðrum orðum lögfesting þeirrarmeginreglu að tjónþoli megi ekki hagnast á vátryggingaratburði. Þá sé einnigvert að benda á að fram komi í skýringunum að ekki sé ætlunin að breyta gildandirétti hvað þessi atriði varði en í eldri lögum hafi sérstaklega verið mæltfyrir um að vátryggingarfélagi væri óskylt að greiða hærri bætur en með þyrftitil að bæta það tjón sem orðið hefði. Í samræmi við þessa meginreglu og til aðunnt sé að taka á þeim ólíku tilvikum sem upp geti komið sé í gr. 13.3 ískilmálum nr. ER20 sérstaklega mæltfyrir um að bætur séu aðeins greiddar fyrir það raunverulega tjón sem orðiðhafi á bótatímabilinu. Í því sambandi skipti engu máli hvernigvátryggingarfjárhæðin sé reiknuð eða hvort kostnaður, sem falli niður viðvátryggingaratburð, teljist fastur kostnaður eða breytilegur. Það sé eingönguhið raunverulega tjón sem sé bætt. Vátryggður skuli ekki hagnast ávátryggingaratburði. Fjárhæð sem jafngildi kostnaði, sem fallið hafi niður viðvátryggingaratburð, sé ekki tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir. Stefnandiþurfti ekki að greiða húsaleigu eftir brunann og hafi því ekki orðið fyrirtjóni vegna húsaleigukostnaðar. Húsaleigukostnaður stefnanda hafi vissulegaverið talinn fastur kostnaður fyrir brunann þar sem ekki hafi verið fyrirséð aðfjárhæð húsaleigunnar tæki breytingum ítakt við breytingar á framleiðslu eða sölu Griffils. Þetta hafi þó ekki veriðán undantekninga. Ákvæði húsaleigusamningsins hafi verið þess eðlis að ef salaGriffils hætti að fullu sökum bruna á húsnæðinu þá félli húsaleigan niður. Íþeim skilningi hafi kostnaðurinn verið breytilegur. Á sama tíma og reksturinnhafi stöðvast vegna brunans hafi skylda stefnanda til greiðslu húsaleigu falliðniður. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir tjóni sem jafngildi fjárhæðhúsaleigunnar og hafi því í raun verið um breytilegan kostnað að ræða í þessutilviki. Í stefnu sé lagt út frá því að vátryggingarfjárhæðin hafi tekið mið afframlegð sem sé hærri fjárhæð en hagnaður af starfseminni og af því dregin súályktun að vátryggingarfjárhæðin, sem sé grundvöllur iðgjalda, hafi ekki veriðí samræmi við áhættu af tryggingunni. Þetta sé ekki rétt. Það séu ekki allirmögulegir vátryggingaratburðir sem undir trygginguna geti fallið þess eðlis aðhúsaleiga eða annar fastur kostnaður falli niður. Það hafi hinsvegar gerst íþessu tilviki sem valdi því að tjón stefnanda nemi í þessu tilviki ekki allriframlegð rekstrarins. Þessi niðurstaða sé í fullu samræmi við ákvæði skilmála tryggingarinnarenda sé þar sérstaklega tekið fram að einungis raunverulegt tjón ábótatímabilinu sé greitt. Að lokum bendi stefnda á að málatilbúnaður stefnanda,til að mynda varðandi kaup á tölvu og kassakerfi fyrir skiptibókamarkað ogtímasetning framsetningu kröfu um greiðslu allrar vátryggingarfjárhæðarrekstrarstöðvunartryggingarinnar, beri þess merki að stefnandi hafi verið búinnað ákveða löngu áður en vátryggingartímabilinu lauk að hann myndi ekki hefjarekstur Griffils að nýju eftirbrunann. Samkvæmt gr. 13.4 í skilmálum nr. ER20 takmarkist bætur til aðila semekki hyggist hefja vátryggða starfsemi að nýju við óhjákvæmilegan, sannanlegankostnað vátryggðs. Stefndi hafi í öllu falli greitt stefnanda bætur sem nemahærri fjárhæð en nemi slíkum kostnaði. Stefndi byggi á að það sé stefnanda aðsanna að hann hafi í raun haft hug á því að hefja reksturinn að nýju eftirbrunann, enda standi slík sönnun honum mun nær en stefnda. Takist stefnandaekki sú sönnun sé ljóst að stefndi hafi greitt fullar bætur á grundvelli gr.13.4 í skilmálum nr. ER20 og vel það. Að öllu framangreindu athuguðu teljistefndi ljóst að hann hafi þegar greitt stefnanda fullar bætur úrrekstrarstöðvunartryggingu aðila. Beri því að sýkna hann af öllum kröfumstefnanda og dæma stefnanda til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Stefndivísi til almennra reglna vátrygginga- og skaðabótaréttar, einkum laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga, meginreglu skaðabótaréttar ogvátryggingaréttar um að einungis raunverulegt fjártjón verði bætt,meginreglunnar um að tjónþoli eða vátryggingartaki skuli ekki hagnast átjónsatburði eða vátryggingaratburði. Þá vísi stefndi til þeirra skilmála nr.ER20. Krafa stefnda um málskostnað byggiá 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Forsendur og niðurstaðaÍ máliþessu greinir aðila á um túlkun skilmála rekstrarstöðvunartryggingar, semstefnandi var með hjá stefnda, þegar sú starfsemi hans, sem rekin var undirauðkenninu Griffill, stöðvaðist við eldsvoða í Skeifunni í Reykjavík, 6. júlí2014. Óumdeilt er að um trygginguna giltu skilmálar stefnda nr. ER20. Ekki ertölulegur ágreiningur í málinu. Afhálfu stefnanda er á því byggt að bætur samkvæmt tryggingunni beri að greiða ágrundvelli gr. 11.1 í skilmálum nr. ER20 þar sem mælt sé svo fyrir aðvátryggingarfjárhæð skuli nema áætlaðri framlegð vátryggðs ávátryggingar-tímabilinu. Í gr.11.2 sé að finna skilgreiningu á hugtakinuframlegð þ.e. að hún sé rekstrartekjur vátryggingartímabilsins að frádreginnivörunotkun, breytilegum launakostnaði, öðrum breytilegum kostnaði ogbirgðabreytingu fullunninna vara ef við eigi. Þessi skilgreining sé í fullusamræmi við hefðbundnar skilgreiningar á hugtakinu framlegð. Í 13. gr.skilmálanna sé mælt fyrir um ákvörðun bóta. Í ákvæði 13.1 segi að vátryggingarfélagiðgreiði bætur í þann tíma sem fram komi í vátryggingarskírteini eðaendurnýjunarkvittun, en þó aldrei fyrir lengra tímabil en fyrirtækið sé stöðvaðað meira eða minna leyti. Ekki sé ágreiningur um að vátryggingartímabilið hafiverið 12 mánuðir, frá tjónsatburði, hinn 6. júlí 2014 að telja. ReksturGriffils hafi stöðvast við tjónsatburðinn og ekki hafist að nýju, aðundanskildu stuttu tímabili í ágúst og september 2014, þegar stefnandi hafirekið skólamarkað í Laugardalshöll undir merkjum Griffils. Í gr. 11.5 ískilmálunum sé tekið fram að við áætlun á framlegð, rekstrartekjum ogbreytilegum kostnaði sé byggt á ársreikningi síðasta rekstrarárs hins vátryggðaeða árshlutauppgjöri og áætlun um breytingar á vátryggingartímabilinu. Viðákvörðun vátryggingarfjárhæðar beri því að miða við framlegð eins og hún hefðiorðið ef ekki hefði komið til tjónsatburðar. Samkvæmt ákvæði 13.2 skulibótafjárhæð tryggingarinnar nema mismun á reiknaðri framlegð eins og hún hefðiorðið miðað við ótruflaðan rekstur og hins vegar raunverulegri framlegð. Sékröfugerð stefnanda í fullu samræmi við þetta ákvæði. Við endanlegt uppgjöraðila á grundvelli umræddrar rekstrarstöðvunartryggingar beri að leggjaframangreinda skilmála stefnda nr. ER20 til grundvallar enda feli þeir í sérbindandi samning milli aðila. Sé því sjónarmiði stefnda að „meginreglurvátryggingaréttar“ eigi að skerða rétt stefnanda í þessum efnum með öllu hafnaðenda fari það gegn skýru orðalagi skilmálanna og krafa stefnanda ekki byggð áöðru en raunverulegu tjóni hans þ.e. tapaðri framlegð vegna rekstrareiningarinnar Griffils. Af hálfu stefnanda sé á því byggtað vátryggingarfélögum sé heimilt að semja hvernig sem er, vátryggingartaka tilhagsbóta. Hvað sem því líði telur stefnandi ekki að krafa hans sé umfram raunverulegttjón hans. Gild rök séu fyrir því að bæta fremur framlegð en beinan hagnað,þegar rekstur stöðvist. Hið vátryggða séu fyrst og fremst tekjumöguleikarreksturs að frádregnum þeim breytilega kostnaði sem til falli við að skapatekjurnar. Stefnandi hafni því alfarið að fastur kostnaður hans, s.s. húsaleigao.fl., verði skyndilega að breytilegum kostnaði við bruna fasteignar enda séþað með öllu órökstutt. Skýrt er tekið fram í skilmálumrekstarstöðvunartryggingarinnar, að horfa eigi til framlegðarinnar eins og húnhefði orðið ef vátryggingaratburður hefði ekki orðið. Húsaleiga hefði veriðfastur kostnaður án tjónsatburðar og hún ekki haft nein áhrif á framlegðina.Með því að líta á húsaleigu sem breytilegan kostnað þannig að hún hafi áhrif áframlegð í rekstrinum sé vikið frá skýrum ákvæðum skilmála nr. ER20 um að bætatjón á þeim forsendum að leggja til grundvallar það sem hefði orðið ántjónsatburðar, svo ekki sé minnst á að þessi túlkun stefnda sé í andstöðu viðalmennan og viðurkenndan skilning um hugtökin framlegð og fastur kostnaður. Þábyggir stefnandi á því að í 35. gr. laga nr. 30/2004, sem fjalli um útreikningbóta og vátryggingarverðmæti, segi að sé ekki um annað samið ívátryggingarsamningi eigi vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt.Ljóst sé að stefnandi fá ekki fullar bætur nema hann fái að fullu bætta tapaðaframlegð sína af rekstrareiningu Griffils. Uppgjör með öðrum hætti feli í sérað stefnandi fái ekki fullar bætur fyrir fjártjón sitt. Afhálfu stefnda er á því byggt að hann hafi greitt stefnanda fullar bætur ágrundvelli þeirrar rekstrarstöðvunartryggingar sem stefnandi hafi verið með hjáhonum við vátryggingaratburðinn, 6. júlí 2014. Stefndi byggi á því að geraverði skýran greinarmun á ákvæðum 11. gr. skilmála nr. ER20, sem fjalli umákvörðun vátryggingarfjárhæðar og ákvæðum 13. gr. Samkvæmt 11. gr. skulivátryggingarfjárhæðin taka mið af áætlaðri framlegð á vátryggingartímabilinu.Framlegð sé síðan í grófum dráttum skilgreind sem rekstrartekjur að frádregnumbreytilegum kostnaði. Vissulega sé það svo að í gr. 13, ákvæði 13.2, sé mæltfyrir um að tjón nemi mismuni á reiknaðri framlegð eins og hún hefði orðiðmiðað við ótruflaðan rekstur annars vegar og hins vegar raunverulegri framlegðá bótatímabilinu. Að öllu öðru óbreyttu reiknist bætur til vátryggðs á þeimgrundvelli. Í ákveðnum tilvikum komi þó fyrir að tjónsatburður leiði til þessað ýmsir kostnaðarliðir í rekstri sparist vegna vátryggingaratburðarins. Íslíkum tilvikum sé mikilvægt að hafa í huga þá meginreglu vátryggingarréttar aðtjónþoli skuli ekki hagnast á vátryggingaratburði en sú regla sé meðal annarssett fram í 35. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga þar sem fram komiað hafi ekki verið um annað samið eigi vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjónsitt. Jafnframt feli reglan í sér lögfestingu þeirrar meginreglu að tjónþolieigi ekki að hagnast á vátryggingaratburði. Í samræmi við þessa meginreglu ogtil að unnt sé að taka á þeim ólíku tilvikum sem upp geti komið sé í ákvæði13.3 sérstaklega mælt fyrir um að bæturséu aðeins greiddar fyrir það raunverulega tjón sem orðið hafi ábótatímabilinu. Í því sambandi skipti engu máli hvernig vátryggingarfjárhæðinsé reiknuð eða hvort kostnaður sem falli niður við vátryggingaratburð teljistfastur kostnaður eða breytilegur. Það sé eingöngu hið raunverulega tjón sem sébætt. Fjárhæð sem jafngildi kostnaði sem fallið hafi niður við umræddantjónsatburð, 6. júlí 2014, sé ekki tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir. Fyrirliggi að stefnandi hafi ekki þurft að greiða húsaleigu vegna húsnæðisins íSkeifunni 11 eftir brunann og hafi því ekki orðið fyrir tjóni vegna leigu eðaannars húsnæðistengds kostnaðar sem nemi fjárhæð þessa kostnaðar. Þessikostnaður hafi því orðið breytilegur við tjónsatburðinn og sé sú niðurstaða ífullu samræmi við ákvæði skilmála nr. ER20. Samkvæmt ákvæði 13.4 í umræddumskilmálum takmarkist bætur til tryggingartaka, sem ekki hyggist hefja vátryggðastarfsemi að nýju, við óhjákvæmilegan, sannanlegan kostnað vátryggðs. Fyrirliggi og sé óumdeilt að stefnandi hyggist ekki hefja starfsemi Griffils aðnýju. Stefndi hafi í öllu falli greitt stefnanda bætur sem nema hærri fjárhæðen slíkum kostnaði.Meginágreininguraðila snýst um það hvort leiguna, sem stefnandi greiddi vegna húsnæðisins íSkeifunni 11 fram til 6. júlí 2014 og annan húsnæðistengdan kostnað, beri aðskilgreina sem fastan kostnað eða breytilegan kostnað eftir brunann 6. júlí enfyrir liggur og er óumdeilt að leigan féll niður frá og með 6. júlí samkvæmtákvæðum í leigusamningi stefnanda og leigusala. Þá liggur fyrir að annarhúsnæðistengdur kostnaður vegna leiguhúsnæðisins í Skeifunni 11 svo sem hiti,rafmagn, ræsting og annað þess háttar féll niður frá og með tjónsatburðinum. Einsog áður er rakið var mælt svo fyrir í vátryggingarskilmálum stefnda vegna rekstrarstöðvunartryggingarnr. ER20, sem í gildi voru þegar tjónið varð, sbr. ákvæði 13.2, að tjón vegnarekstrarstöðvunar í merkingu skilmálanna næmi mismun annars vegar á áætlaðriframlegð eins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðan rekstur og hins vegarraunverulegri framlegð á bótatímabilinu. Óumdeilt er að bótatímabilið í þessutilviki var frá 6. júlí 2014 til og með 5. júlí 2015. Þetta ákvæði skilmálannaverður að skýra í samræmi við ákvæði 13.3 þar sem segir að bætur séu aðeinsgreiddar fyrir það raunverulega tjón sem orðið hafi á tímabilinu að svo mikilleyti sem vátryggingin nái til og aðeins fyrir þann hluta af tjóninu sem eingöngu orsakist af stöðvun þeirri eðasamdrætti í rekstrinum sem átt hafi sér stað.Í35. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga er mælt svo fyrir að sé ekki áannan veg samið í vátryggingarsamningi eigi vátryggður rétt á fullum bótumfyrir fjártjón sitt. Þótt ákvæðið mæli ekki fyrir um bann við auðgun, svo semleitt varð af 1. mgr. 39. gr. eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954,þykir rétt að skýra ákvæðið svo að gagnálykta eigi út frá því á þann veg aðvátryggður eigi að fá fullar bætur fyrir tjón sitt en ekki meira. Hugtakiðframlegð vísar til þeirra fjármuna sem fyrirtæki fær í afgang til að mætaföstum kostnaði, þegar breytilegur kostnaður fyrirtækisins, þ.e. sá kostnaðursem breytist með breyttu framleiðslumagni, hefur verið dreginn frá sölutekjum. Þaðer mat dómsins að yrði fallist á þá skoðum stefnanda að húsaleigu og annan húsnæðistengdan kostnað, sem féll niður viðbrunann í Skeifunni 11, 6. júlí 2014, beri að skilgreina sem fastan kostnað enekki breytilegan við uppgjör á umræddri rekstrarstöðvunartryggingu myndi það leiðatil auðgunar stefnanda, sem fjárhæð þessa kostnaðar næmi. Þykir því rétt aðfallast á þá málsástæðu stefnda að skilgreina beri umræddan kostnað sembreytilegan kostnað í framhaldi brunans og að rétt sé að hann komi til til lækkunar á áætlaðri framlegðskv. ákvæði 13.2 í skilmálum nr. ER20. Endanlegur höfuðstól dómkröfu stefnanda ímáli þessu er 61.783.228 krónur. Hafa lögmenn aðila ítrekað lýst því yfir undirrekstri málsins þ.á.m. við aðalmeðferð þess að ekki sé tölulegur ágreiningur ímálinu. Verður því að álykta með vísan til þeirra málsástæðna sem aðilar byggjaá og að framan hafa verið raktar að höfuðstólskrafa stefnanda samsvari áætluðumleigukostnaði og öðrum húsnæðistengdum kostnaði, á tímabilinu 6. júlí 2014 tilog með 5. júlí 2015.Meðvísan til alls framangreinds ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máliþessu. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður uppdóm þennan.Dómsorð:Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Pennans ehf.,í máli þessu. Málskostnaður milli aðila falli niður.
|
Mál nr. 152/2005
|
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
|
AH var sakfelldur fyrir að hafa framið kynferðisbrot gegn tveimur ungum stúlkum með því að hafa viðhaft kynferðislegt og klámfengið tal í fjölmörgum smáskilaboðum, sem hann sendi í GSM síma þeirra. Varðaði þessi háttsemi við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki þótti hins vegar sannað að AH hefði gerst sekur um að hafa sært blygðunarsemi annarrar stúlkunnar með nánar tilgreindum hætti í sundlaug í desember 2003 og á heimili hans vorið 2004. Var hæfileg refsing fyrir ofangreind brot ákveðin fangelsi í 5 mánuði en fullnustu 3ja mánaða af refsitímanum var frestað skilorðsbundið. Þá var AH dæmdur til að greiða hvorri stúlknanna 400.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. apríl 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu en þyngingar á refsingu og að ákærða verði gert að greiða 500.000 krónur í miskabætur til brotaþola hvorrar um sig auk dráttarvaxta eins og í héraðsdómi greinir. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum ákæruliðum en til vara að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess að bótakröfum verði vísað frá dómi. Ákærða er í málinu gefið að sök að hafa á árunum 2003 og 2004 framið kynferðisbrot gegn tveimur ungum stúlkum, eins og nánar er lýst í fjórum liðum ákæru. Er háttsemi hans þar talin varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var ákærði sakfelldur í héraðsdómi fyrir sakargiftir, sem greinir í 1., 2. og 4. lið ákærunnar, en sýknaður af 3. lið þar eð sök hafði ekki sannast. Er sú niðurstaða ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Að því er varðar 2. lið ákæru byggðist niðurstaða héraðsdóms aðallega á framburði kæranda og því að hún greindi tveimur mönnum frá ætluðu atviki rúmlega hálfu ári síðar. Gegn eindreginni neitun ákærða er ekki fram komin næg sönnun og verður hann einnig sýknaður af sakargiftum samkvæmt þeim lið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður á hinn bóginn staðfest niðurstaða hans um sök ákærða vegna háttsemi, sem greinir í 1. og 4. lið ákæru. Sú refsing, sem hann var dæmdur til að sæta í héraðsdómi, telst hæfileg. Verður einnig fallist á þá niðurstöðu að skilorðsbinda hana að hluta. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að miskabætur til beggja brotaþola í málinu verði hækkaðar. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar nýjar skýrslur um svonefnd meðferðarviðtöl við stúlkurnar í Barnahúsi. Er leitt í ljós að ákærði hefur með háttsemi sinni valdið þeim verulegum miska og verður hann dæmdur til að greiða hvorri þeirra 400.000 krónur í bætur með dráttarvöxtum, eins og í héraðsdómi. Í áfrýjunarstefnu var þess ekki krafist að upphafstíma vaxta yrði breytt og kemst því ekki að í málinu sú krafa brotaþolanna að vextir verði miðaðir við fyrra tímamark en gert var í héraðsdómi. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt endanlegu yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, að frádregnum kostnaðarlið vegna ritvinnslu, og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanna, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Andrésar Más Heiðarssonar. Ákærði greiði A og B hvorri fyrir sig 400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. janúar 2005 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 1.360.697 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 522.900 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola í héraði, Hjördísar Harðardóttur héraðsdómslögmanns, 224.100 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 28. febrúar 2005. Ár 2005, mánudaginn 28. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Vesturlands, sem háð er í dómhúsinu við Lækjartorg í Reykjavík af Símoni Sigvaldasyni héraðsdómara sem dómsformanni, ásamt meðdómendunum Benedikt Bogasyni dómstjóra og Kristni Halldórssyni settum héraðsdómara, kveðinn upp svohljóðandi dómur í sakamálinu nr. 525/2004: Ákæruvaldið (Sigríður Jósefsdóttir saksóknari) gegn Andrési Má Heiðarssyni (Sveinn Andri Sveinsson hrl.) Mál þetta, sem dómtekið var 18. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 10. desember 2004 á hendur Andrési Má Heiðarssyni, [...], fyrir kynferðisbrot gegn eftirgreindum nemendum sínum í Grunnskólanum í X, á árunum 2003 og 2004: I. A, [...]: 1. Fyrir að hafa á tímabilinu september 2003 til júní 2004, sært blygðunarsemi hennar með því að viðhafa kynferðislegt og klámfengið tal í fjölmörgum af þeim 1276 smáskilaboðum sem hann sendi úr GSM síma sínum 693-8942 í GSM síma hennar [...] og [...]. 2. Fyrir að hafa í desember 2003, á heimili sínu að [...], beðið hana um að sýna sér brjóstin, kyssa hana og spurt hvort hún vildi eiga við hann munnmök. 3. Fyrir að hafa vorið 2004 í heitum potti við sundlaugina í X strokið læri hennar og nára. Er þessi háttsemi talin varða við 209. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992. II. B, [...]: 4. Fyrir að hafa á tímabilinu frá október 2003 til júní 2004, sært blygðunarsemi hennar, með því að viðhafa kynferðislegt og klámfengið tal í fjölmörgum af 2444 smáskilaboðum sem hann sendi úr GSM síma sínum 693-8942 í GSM síma hennar [...]. Er þessi háttsemi einnig talin varða við 209. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. C, [...] krefst þess fh. ólögráða dóttur sinnar, A, að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 500.000 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. júlí 2004 til greiðsludags auk málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti. D, [...] krefst þess fh. ólögráða dóttur sinnar, B, að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur. Við munnlegan flutning málsins var fjárhæð umkrafinna miskabóta færð úr 1.000.000 króna, í 500.000 krónur, og þeirrar fjárhæðar krafist með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. júlí 2004 til greiðsludags, auk málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti. Ákærði neitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlauna að mati dómsins. Forstöðumaður Félags- og skólaþjónustu Y beindi bréfi til lögreglu 5. júlí 2004 vegna gruns um ósæmilega hegðun ákærða gagnvart A og B. Í bréfinu er rakið að grunur leiki á um að ákærði hafi sært blygðunarkennd stúlknanna með ítrekuðum GSM smáskilaboðasendingum en í þeim hafi hann m.a. óskað eftir ,,sms kynlífi”. Einnig væru uppi grunsemdir um að ákærði hafi snert A á ósæmilega hátt, en hún hafi greint frá því að ákærði hafi strokið hendi upp eftir lærum hennar í heitum potti í sundlaug X veturinn 2003 til 2004. Í viðtölum við stúlkurnar hafi komið fram að þær telji ákærða hafa verið í smáskilaboðasambandi við fleiri stúlkur á þeirra aldri. Að beiðni sýslumannsins í X fór fram yfirheyrsla yfir A og B í Barnahúsi þriðjudaginn 13. júlí 2004. Greindi A frá því að ákærði hafi stjórnað undirbúningi fyrir heimaleiki körfuknattleiksliðs Z í X. Hafi hún, ásamt fleiri ungmennum, tekið þátt í þeim undirbúningi. Í tengslum við hann hafi ákærði tekið til við að senda henni skilaboð um GSM síma sinn. Skilaboðin hafi í upphafi verið á almennum nótum og varðað heimaleikina, en síðar orðið tíðari og á persónulegri nótum. Hafi þau þróast í að verða sífellt grófari og varðað kynferðisleg atriði. Hafi ákærði óskað eftir því að A tæki þátt í ,,sms kynlífi” með sér. Skilaboðin hafi færst frá umræðu um klæðnað út í lýsingar á kynlífsathöfnum. Ákærði hafi jafnan krafist þess að A eyddi öllum skilaboðum jafnóðum úr símanum. Þá greindi A frá því að hún hafi eitt sinn farið í sundlaugina í X. Hafi hún verið í heita pottinum ásamt ákærða og bróður hans. Hafi ákærði þá sett nudd í pottinum af stað, en það hafi orsakað mikið af loftbólum í vatninu. Hafi ákærði strokið læri hennar upp að nára og farið með fingur inn fyrir það svæði er sundbolur hennar hafi hulið. Kvaðst A hafa staðið á fætur og yfirgefið sundlaugina. Loks greindi A frá því að ákærði hafi farið þess á leit við nokkra kvenkynsnemendur í Grunnskólanum í X þær myndu annast almenn þrif á heimili hans. Hafi ákærði boðið greiðslu fyrir þá vinnu. Einhverju sinni hafi A verið ein við þrif heima hjá ákærða [...]. Er hún hafi verið við það að yfirgefa íbúðina hafi ákærði komið heim. Hafi þau tekið tal saman og ákærði m.a nefnt klæðnað A. Hafi hann síðan beðið hana um að sýna sér brjóstin og í framhaldi af því kysst hana. Að auki hafi ákærði spurt hana að því hvort hún vildi hafa við hann munnmök. A kvaðst hafa orðið hrædd og að sér hafi liðið illa við þetta. Hafi hún yfirgefið íbúðina og haldið grátandi heim á leið. A kvað sér hafa liðið illa í samskiptum sínum við ákærða. Hafi hún litið upp til hans sem kennara við grunnskólann, auk þess sem hann hafi verið í körfuknattleiksliði Y. Hafi E sagt A frá því að ákærði hafi einnig sent henni skilaboð um kynferðisleg atriði. Hafi E brotnað saman við að lýsa þessari reynslu sinni. Hafi það leitt til þess að A, ásamt E og B, hafi farið til fundar við skólastjóra Grunnskólans í X og sagt honum frá þessum skilaboðum. B kvaðst hafa tekið þátt í að undirbúa heimaleiki körfuknattleiksliðs Z, en ákærði hafi stjórnað þeim undirbúningi. Í tengslum við það hafi ákærði farið að senda henni smáskilaboð um GSM farsíma. Í upphafi hafi skilaboðin verið á almennum nótum og tengst undirbúningi leikjanna. Síðar hafi þau þróast úti í að ákærði hafi farið að senda sífellt persónulegri skilaboð. Ákærði hafi spurt B hvort hún vildi ,,dirty talk” og hafi B ávallt svarað því neitandi. Hafi skilaboðin að lokum orðið kynferðisleg, en ákærði hafi m.a. spurt hana að því hvort hún vildi koma í heimsókn og að hann langaði að hafa við hana samfarir og hvort hún vildi hafa við sig munnmök. Í skilaboðunum hafi ákærði lýst því að hann væri að fróa sér heima hjá sér og að hann væri ,,ógeðslegur”. B kvað ákærða að auki hafa hringt í sig við slíkar aðstæður en hún hafi aldrei svarað símhringingum hans. B hafi fundist öll þessi skilaboð ógeðsleg, en hún hafi litið upp til ákærða sem kennara og íþróttamanns, en hann hafi verið í körfubolta. B kvaðst síðast hafa átt í samskiptum við ákærða í upphafi sumars 2004 en þá hafi hún verið hætt að svara skilaboðum frá honum. Borist hafi út að fleiri en B hafi fengið kynferðisleg skilaboð frá ákærða. Hafi B verið heima hjá E er E og A hafi fært í tal við hana hvort þær ættu ekki að tilkynna skólastjóra Grunnskólans í X um framferði ákærða. Hafi það orðið og þær þrjár hitt skólastjórann á fundi. Í kjölfarið hafi B upplýst foreldra sína um atburðina. Hafi það leitt til þess að hún hafi brotnað saman. Ólöf Ásta Farestveit uppeldis- og afbrotafræðingur í Barnahúsi, hefur ritað greinargerðir, dagsettar 7. og 8. febrúar 2005, um viðtalsmeðferðir við A og B. Í greinargerð um A kemur fram að A hafi liðið mjög illa fyrir viðtalsmeðferðina og einnig meðan á henni hafi staðið, þó hún hafi reynt að bera sig vel. Hafi hún einangrað sig undanfarið hálft ár og haldið sig að mestu heima hjá sér og væri hún út af fyrir sig í skólanum. Hafi hún orðið fyrir miklu aðkasti frá ýmsum bæjarbúum vegna málsins og hafi það orsakað einangrun hennar. A hafi gert tilraun til sjálfsvígs vorið 2004 en hún hafi tekið inn of stóran skammt af svefnlyfjum. Hafi hún haft stöðugar sjálfsvígshugsanir. Í viðtali 27. október 2004 hafi hún svarað sjálfsmatskvarða um geðlægð. Þar hafi m.a. komið fram að hún væri oft leið, einmanna, að hana langaði til að gráta og að sjálfsvíg væru ofarlega í huga hennar. Sama niðurstaða hafi fengist er annar spurningalisti hafi verið lagður fyrir hana 14. janúar 2005 og hafi niðurstöður þeirrar könnunar verið þær að hún bæri merki alvarlegrar geðlægðar. Móðir A hafi fært sjálfsmatslista á atferli barna og unglinga. Þar hafi A mælst á mörkum klínísks kvarða hvað varði félagslega stöðu og áhugamál. Komi fram hjá móður að stúlkan hafi grátið mikið, væri einmanna, nokkuð óttaslegin og leið. Er það niðurstaða viðtalsmeðferðarinnar að A þjáist mikið af þunglyndi sem hún þarfnist meðhöndlunar við hið fyrsta. Vanlíðan hennar sé mikil og þurfi miklar breytingar að verða á hennar högum til að líðan hennar geti farið að taka breytingum til batnaðar. Í greinargerð um B kemur fram að B hafi komið í 6 viðtöl, hið fyrsta 13. september 2004. Hafi henni í viðtalsmeðferðinni liðið mjög misjafnlega. Er tekið fram að nálægðin við ákærða, ásamt viðbrögðum bæjarbúa, hafi haft slæm áhrif á B og valdið henni mikilli vanlíðan. Lagður hafi verið fyrir B spurningalisti 13. september 2004 um þunglyndi og hafi það reynst innan eðlilegra marka. Sama dag hafi verið lagður fyrir hana spurningalisti um áfallastreitu. Hafi hún ekki uppfyllt greiningarviðmið, en engu að síður hafi hún borið ýmis einkenni barna sem greinist með áfallastreitu. Þar bæri helst að geta truflandi minninga um atburðina. Hafi hún lýst því að hún upplifði kvíða og hræðslu vegna ytri og innri áreita sem minni hana á atvikin. Lagður hafi verið fyrir hana spurningalisti 8. október 2004 um geðlægð. Niðurstöður þeirrar rannsóknar hafi verið þær að hún hafi borið merki vægrar geðlægðar, eins og algengt væri hjá börnum er orðið hafi fyrir áfalli. Þar hafi komið fram depurð, áhugaleysi, skortur á sjálfstrausti, sjálfsgagnrýni og aukinn grátur. Væru þau svör hennar í samræmi við svör á sjálfsmatslista um atferli unglinga. Þar hafi hún greinst á mörkum klínísks kvarða hvað varði þunglyndiseinkenni og angist. Er það niðurstaða Ólafar Ástu að B finni fyrir stöðugu óöryggi. Marki það líf hennar sem einkennist af stöðugri skimun eftir meintum geranda, óöryggi í daglegu lífi og miklum kvíða. Hafi hún þegar ákveðið að fara í annað bæjarfélag í áframhaldandi skólagöngu eftir að grunnskóla ljúki. Geti hún ekki hugsað sér að vera áfram í bænum vegna vitneskju bæjarbúa og þeirrar togstreitu sem myndast hafi eftir að málið hafi komist upp. Ákærði var fyrst boðaður til lögreglu þriðjudaginn 6. júlí 2004. Um atvik bar hann að honum hafi verið greint frá því við komu til X að venja stæði til þess að ungir kvenkynsnemendur við Grunnskólann í X tækju að sér gegn gjaldi að þrífa á heimilum einstæðra karlkynsíþróttakennara. Ákærði hafi nýtt sér það, en nemendur hafi ekki komið á heimili hans til þrifa nema ákærði væri á keppnisferðalögum með körfuknattleiksliði Z. Í tengslum við þessi þrif hafi ákærði verið í GSM smáskilaboðasambandi við A, en þau samskipti hafi byrjað í september 2003. Skilaboðin hafi fljótlega þróast út í spjall um kynlíf. Tvö þessara skilaboða, sem sennilega hafi farið á milli þeirra í september 2003, hafi gengið of langt, en þau hafi falið í sér lýsingar á samræði. Við skýrslugjöf hjá lögreglu kvaðst ákærði ekki geta lýst þeim skilaboðum nánar, enda hafi þau ekki rist djúpt og hafi hann umsvifalaust eytt þeim úr símanum. Ákærði hafi verið í smáskilaboðasambandi við A af og til allan veturinn 2003 til 2004 og þá ýmist að hans frumkvæði eða hennar. Skilaboðin hafi verið á almennum nótum en ekki varðað kynlíf og samræði eins og þau tvö er farið hafi á milli í september 2003. Síðast hafi ákærði verið í smáskilaboðasambandi við A um miðjan maí 2004, en þá hafi A hringt í ákærða til Akureyrar til að segja honum frá því að B hafi farið inn á heimili ákærða [...] í X til að horfa á söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Ákærði kvaðst einnig hafa verið í smáskilaboðasambandi við B og hafi það einnig ýmist verið að hans frumkvæði eða hennar. Í þeim skilaboðum hafi kynlíf eitthvað borið á góma en ekkert í líkingu við þau tvö tilvik er hafi beinst að A í september 2003. Skilaboðin hafi verið á almennum nótum, en þó hafi B sagt ákærða frá því að hún hafi fyrst ,,sofið hjá stelpu” og hafi hún lýst þeim athöfnum nokkuð nákvæmlega. Þessi skilaboð hafi farið á milli þeirra á seinni hluta maí mánaðar 2004. Síðast hafi ákærði verið í smáskilaboðasambandi við B 25. til 27. maí 2004. Ákærði kvaðst hafa sent E örfá smáskilaboð í tengslum við dreng er E hafi verið hrifin af og ákærði hafi umgengist. Skilaboðin hafi snúist um það hve hrifin E hafi verið af drengnum og hafi ákærði verið nokkurs konar milliliður í því sambandi. Ákærði hafi ekki verið í smáskilaboðasambandi við aðrar stúlkur en þessar þrjár þar sem kynlíf hafi borið á góma. Væri það af og frá að hann hafi óskað eftir ,,sms kynlífi” með stúlkunum en í samskiptunum hafi oft verið fjallað ,,opinskátt um kynlíf”. Ákærði var á ný boðaður í skýrslutöku hjá lögreglu 14. september 2004. Við þá skýrslugjöf greindi hann frá því að hann hafi tekið að sér undirbúning fyrir heimaleiki körfuknattleiksliðs Zeftir að hafa gengið í stjórn félagsins. Hafi hann í upphafi verið einn við undirbúning leikja en síðar fengið þá hugmynd að kalla til nemendur sér til aðstoðar. Hafi hópur nemenda, bæði strákar og stúlkur, tekið þátt í að aðstoða ákærða og hafi A, B og E verið þeirra á meðal. Upp frá því hafi B tekið til við að þrífa á heimili ákærða. Hafi hún óskað eftir því að fá að hafa einhverjar stúlkur með sér við þrifin og hafi ákærði samþykkt það. Upp frá því hafi B tekið til við að senda ákærða smáskilaboð um GSM síma. Í upphafi hafi þau lotið að upplýsingum um leiki Z. Síðar hafi skilaboðin þróast í umræðu um önnur og mjög persónulegri málefni, m.a. út í almennar lýsingar á kynlífi, en það hafi tengst sambandi B við tiltekinn dreng. Samskiptin hafi verið eins og ,,verið væri að lýsa athöfnum í klámmynd”. Ákærði hafi verið á Akureyri er söngvakeppni sjónvarpsstöðva hafi verið haldin. B hafi ítrekað sent ákærða skilaboð og spurt að því hvort hún mætti horfa á keppnina heima hjá ákærða. Hafi hann neitað henni um það. Síðar sama kvöld hafi A sagt honum frá því að B hafi farið inn á heimili ákærða ásamt fleiri ungmennum. Er ákærði hafi komið til baka frá Akureyri hafi B forðast hann og ekkert viljað við hann ræða. Ekki hafi hann fengið skilboð frá henni í talsverðan tíma eftir það. Í byrjun júní 2004 hafi hann aftur fengið skilaboð frá henni þar sem hún hafi lýst því að hún hafi sofið hjá stúlku. Hafi hún lýst athöfnum sínum og því að henni hafi þótt ,,þetta spennandi”. Ákærði kvaðst telja að símasamskipti sín við A hafi í upphafi tengst undirbúningi fyrir heimaleiki körfuknattleiksliðs Z og þrifum A á heimili ákærða. Samskipti ákærða við A hafi verið af allt öðrum toga en samskipti ákærða við B. A hafi verið í sambandi við dreng og hafi hún sent ákærða skilaboð sem hafi tengst áhuga drengsins á kynlífi með henni. Oft hafi liðið langur tími á milli samskipta. Á tilteknum tíma hafi komið skilaboð frá A um að hún væri búin að sofa hjá drengnum. Einhverju síðar hafi skilaboðin borist að tali um kynlíf. Dag einn er ákærði hafi rekist á A hafi hún borið því við að hún hefði ekkert að gera og að henni leiddist. Hafi ákærði þá í gamni stungið upp á því að hún kæmi heim til ákærða til að þrífa. Er ákærði hafi komið heim til sín hafi A sent skilaboð með fyrirspurn um hvort hún ætti ekki að koma heim til hans til að taka til. Hafi ákærði svarað henni játandi. Hafi þau hjálpast að við að taka til heima hjá ákærða. Ekki hafi þau rætt mikið saman á meðan á því hafi staðið. Er tiltektinni hafi lokið hafi A sótt yfirhöfn sína inn í herbergi. Er hún hafi komið út úr herberginu og fram á gang hafi ákærði ætlað að opna fyrir henni útidyrahurðina. Í því hafi A snúið sér að ákærða og kysst hann ,,mömmukoss” á munninn. Hafi ákærði þá ýtt A frá sér og vandræðalegt ástand myndast. A hafi þá yfirgefið íbúðina. Skömmu síðar hafi hún sent ákærða skilaboð með boðum um að henni liði illa yfir þessu og vissi ekki hvort hún gæti rætt við ákærða aftur. Þrem til fjórum vikum síðar hafi A sent ákærða skilaboð á ný og beðist afsökunar á því að hafa ekki verið í skilaboðasambandi við ákærða. Eftir það hafi ákærði og A tekið til við að senda hvort öðru skilaboð á nýjan leik. Er undir ákærða var borið að A hafi staðhæft að ákærði hafi strokið læri hennar í heitum potti í sundlauginni í X kvaðst ákærði alfarið synja fyrir það. Ákærði staðfesti að hann hafi jafnan farið þess á leit við A og B að þær myndu ekki segja öðrum frá þeim samskiptum er þær hefðu við ákærða. Bar ákærði því við að það ,,kæmi illa út fyrir ákærða” ef fólk kæmist að þeim samskiptum. Fyrir dómi kvaðst ákærði kannast við að hafa sent A 1276 GSM smáskilaboð á tímabilinu september 2003 til júní 2004. Kvaðst hann viðurkenna að í 1 eða 2 tilvikum hafi klámfengið tal verið viðhaft og hafi það tengst dreng er A hafi verið með á þeim tíma. Að öðru leyti hafi klámfengið tal ekki verið viðhaft í þeim skilaboðum er hafi gengið á milli þeirra. Ákærði kvaðst kannast við að skilaboð hafi gengið á milli þeirra um persónuleg málefni og hafi þau gjarnan tengst því hversu óánægð A hafi verið með útlit sitt, klæðaburð eða önnur atriði er ungt fólk væri gjarnan með hugann við. Skilaboðin hafi gengið á milli á ýmsum tímum dags, m.a. á síðkvöldum. Umræðuefnið hafi verið allt milli himins og jarðar og væri það mat ákærða að fjöldi skilaboða hafi ekki verið óeðlilega mikill. Ákærði kvaðst neita því að hafa beðið A um að sýna á sér brjóstin, að hafa kysst hana eða spurt hvort hún vildi eiga við hann munnmök, svo sem 2. tl. ákæru byggði á. Um atvik er A og ákærði voru saman á heimili ákærða bar hann að öðru leyti með sama hætti og hjá lögreglu. Kvað hann umrætt tilvik vera það eina þar sem hann hafi verið einn á heimili sínu ásamt A. Að öðrum kosti hafi þrif á heimilinu farið fram er ákærði hafi verið á keppnisferðalögum. Þá kvaðst ákærði neita því að hafa strokið læri A í potti við sundlaugina í X, svo sem 3. tl. ákæru gerði ráð fyrir. Kvað hann bróður sinn hafa komið til X í desember 2003. Hafi A þá sent ákærða skilaboð og spurt ákærða að því hvort hann væri ekki til í að fara í sund með bróður sínum. Ákærði hafi oft farið í sundlaugina þann vetur. Hafi ákærði ákveðið að sýna A bróður sinn og þeir því farið í sundlaugina. Í heita pottinum hafi A setið gegnt ákærða og bróður hans. Þá hafi F frá Tálknafirði einnig verið í pottinum og hafi ákærði rætt við hana um stund. Kvað hann rétt hjá A að ákærði hafi sett nuddið í heita pottinum af stað. Hins vegar hafi engin líkamleg snerting átt sér stað á milli ákærða og A. Hafi A ekki farið úr pottinum fyrr en eftir að ákærði og bróðir hans hafi farið upp úr honum. Ákærði kvaðst kannast við að hafa sent B 2444 GSM smáskilaboð frá í október 2003 til í júní 2004. Í einhverju skilaboðum hafi umræða spunnist um kynlíf, en ákærði kvaðst synja fyrir að hafa viðhaft kynferðislegt og klámfengið tal sem hafi sært blygðunarsemi B. Hafi hann ekki beðið hana um að sofa hjá sér, eða beðið hana um að hafa við sig munnmök eða lýst því að hann langaði að kyssa hana, svo sem hún hafi haldið fram að hann hefði sent skilaboð um. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa sent B skilaboð um að ákærði væri að fróa sér. Ákærði kvaðst hafa farið til Tálknafjarðar í jólafrí 18. desember 2003. Hafi nokkur fjöldi skilaboða farið á milli hans og B um það leyti. Ekki kvaðst hann muna efni skilaboðanna. Ekki kvaðst ákærði eiga skýringar á því af hvaða ástæðu A eða B eða aðrar stúlkur í X væru að bera upp á hann sakir um kynferðisleg og klámfengin skilaboð. Kvaðst hann þó þekkja til þess að B bæri vísvitandi rangar sakir upp á fólk. M skólastjóri Grunnskólans í X kvað A, B og E hafa haft samband við sig og óskað eftir fundi með sér mánudaginn 28. júní 2004. Hafi stúlkurnar sagt málið alvarlegt og hann ákveðið að hitta þær þrjár það sama kvöld. Á þeim fundi hafi þær skýrt frá því að ákærði hafi í einhverja mánuði sent þeim misjafnlega gróf GSM smáskilaboð á öllum tímum sólarhrings. Hafi þær leitað til M með að fá hjálp í stöðunni. Sama kvöld hafi M boðað ákærða til fundar við sig. Á þeim fundi hafi ákærði viðurkennt að hafa ,,farið yfir strikið” í skilaboðum sínum gagnvart stúlkunum, án þess að útskýra það nánar. Næsta dag hafi M tilkynnt fulltrúa í Félags- og skólaþjónustu Y um atvikið og daginn þar á eftir hafi hann haft samband við forstöðumann Félags- og skólaþjónustunnar og gert henni grein fyrir málinu. Ekki kvaðst M sjálfur hafa séð skilaboð er ákærði hafi sent stúlkunum. Með bréfi 30. júlí 2004 hafi ákærði tilkynnt um uppsögn sína sem íþróttafræðingur og kennari við grunnskólann. G kvað dóttur sína, H, hafa sagt henni frá því, eftir að kæra hafi verið komin fram á hendur ákærða, að veturinn 2002 til 2003 hafi dóttirin fengið GSM smáskilaboð frá ákærða sem dótturinni hafi líkað illa. Ekki kvaðst G vita um fjölda skilaboðanna og ekki annað um efni þeirra en að dóttirin hafi orðið reið vegna þeirra og sagt skilaboðin vera ,,pervert skilaboð”. I kvaðst hafa verið kærasti A frá því í ágúst 2003, allt þar til í júlí 2004. A hafi sagt honum frá því í upphafi árs 2004 að ákærði hafi sent henni skilaboð um GSM síma. Hafi ákærði verið að bjóða henni í heimsókn að [...] í X. A hafi sagt honum frá því að hún hafi svarað ákærða með því að biðja hann um að láta sig í friði. Í endaðan júní 2004 hafi A sagt honum frá því að ákærði hafi kysst hana á heimili sínu [...]. Að sögn A hafi aðdragandinn verið sá að hún hafi verið að þrífa á heimili hans og verið við að klára uppvask, er ákærði hafi komið heim. Í framhaldi af því hafi ákærði kysst hana. Auk þess hafi hún greint honum frá því að ákærði hafi káfað á henni í heitum potti í sundlauginni í X. Hafi hún strax rokið upp úr pottinum. Frásögn A hafi komið í kjölfar þess að I hafi merkt hjá henni breytingar á líðan og hafi hann gengið á hana hverju það sætti. A hafi ekki liðið vel á þeim tíma. Hafi hún t.a.m ekki viljað fara í sund með sér lengur. I kvaðst sjálfur ekki hafa séð þau skilaboð er ákærði hafi sent A, en kvað A hafa sagt honum innihald þeirra jafnframt því sem hann hafi einhverju sinni verið með A er henni hafi borist slík skilaboð og hún þá lesið efni þeirra af símanum. Hafi A ekki sagt I frá alvarleika þessara skilaboða fyrr en I hafi gengið á hana og hafi hún sagt honum að hún hafi ekki haft kjark til að segja honum frá þeim fyrr. Ákærði hafi sagt A að eyða öllum skilaboðum þar sem ákærði væri íþróttakennari og að hann gæti misst starfsréttindi sín ef skilaboðin kæmust upp á yfirborðið. J kvaðst hafa kynnst B tveim vikum fyrir skólaslit Grunnskólans í X vorið 2004 og hafi þær orðið góðar vinkonur upp frá því. Þá strax hafi B sagt J frá skilaboðum er B væri að fá frá ákærða. Hafi J séð nokkur þeirra skilaboða hjá B, sem jafnan hafi eytt þeim eftir að þau hafi borist henni. Að kvöldi 16. júní 2004 hafi J og B verið á gangi á leið að heimili J. Hafi ákærði þá sent B skilaboð og spurt að því á hvaða leið þær væru. Hafi B sent ákærða skilaboð um að þær væru á leið heim til J þar sem þær ætluðu að sofa þá nóttina. Eftir það hafi ákærði ítrekað sent B skilaboð og beðið þær um að koma í heimsókn til sín [...] Það hafi þær ekki viljað, en skilaboð frá ákærða hafi borist fram yfir miðnættið. Í skilaboðum sínum hafi ákærði vikið að kynferðislegum athöfnum er hann hafi gefið í skyn að þær myndu viðhafa eftir að heim væri komið. B hafi liðið illa eftir að hafa móttekið þessi skilaboð. Hafi hún rætt efni þeirra og lýst því hvaða áhrif þau hefðu á sig. Kvaðst J hafa greint mun á B eftir þessi ítrekuðu skilaboð frá ákærða. K kvaðst hafa verið vinkona B um margra ára skeið. Í desember 2003 hafi B fyrst greint K frá símaskilaboðum er hún væri að fá frá ákærða. Ekki hafi K séð þessi skilaboð en B hafi lesið sum þeirra upp fyrir K og borið um að önnur hafi að hluta verið kynferðisleg og hafi hann t.a.m. spurt B hversu langt hún væri til í að ganga með honum í kynlífsathöfnum. L, bróðir ákærða, kvaðst hafa heimsótt bróður sinn til X rétt undir jól 2003. Hafi þeir bræður farið í sundlaugina í X. Í heita pottinum hafi þeir rekist á A. Hafi þau rætt saman en engar líkamlegar snertingar hafi átt sér stað á milli ákærða og A. Kvaðst L hafa setið við hlið ákærða í pottinum og geta fullyrt að ákærði hafi ekki snert A, sem setið hafi á móti þeim. Hafi F frá Tálknafirði verið í pottinum. L og ákærði hafi rætt talsvert við hana, en F síðan yfirgefið pottinn og A skömmu síðar. Eftir það hafi L og ákærði farið upp úr pottinn. Ólöf Ásta Farestveit, uppeldis- og afbrotafræðingur í Barnahúsi, staðfesti greinargerðir um viðtalsmeðferðir við A og B. Tók hún fram að þær hefðu báðar komið í viðtal einu sinni eftir að hún hafi ritað greinargerðirnar en þau viðtöl hefðu ekki áhrif á fyrri niðurstöður. Kvaðst hún hafa starfað sem sérfræðingur með börn og ungmenni allt frá árinu 1994. Ólöf kvað það skoðun sína að A hafi greinilega upplifað neikvæða atburði tengda símaskilaboðum er hún hafi fengið frá ákærða, þó sleppt væri þeirri neikvæðu umræðu er átt hafi sér stað í X eftir kæru stúlknanna á hendur ákærða. Niðurstaða: Ákærði hefur viðurkennt að hafa sent A 1276 GSM smáskilaboð á tímabilinu september 2003 til júní 2004 og að hafa sent B 2444 GSM smáskilaboð á tímabilinu október 2003 til júní 2004. Þá hefur hann viðurkennt að kynferðislegt tal hafi verið viðhaft í einu eða mesta lagi tveim skilaboðum er hann hafi sent A. Að öðru leyti hefur hann hér fyrir dómi synjað fyrir að kynferðislegt eða klámfengið tal hafi verið viðhaft í þessum skilaboðum sem hafi sært blygðunarsemi stúlknanna. Við lögreglurannsókn málsins 6. júlí 2004, daginn eftir að A og B sögðu skólastjóra Grunnskólans í X frá skilaboðum ákærða, viðurkenndi hann að skilaboð til A hafi fljótlega eftir september 2003 ,,þróast út í spjall um kynlíf” og að tvö af skilaboðunum ,,hafi gengið of langt þau hafi þróast út í lýsingar á samförum”. Þá hafi ,,kynlíf eitthvað borið á góma” í símasamskiptum sínum við B. Síðar í sömu yfirheyrslu bar ákærði að ,,þau sms samskipti sem hann hafi átt við fyrrgreindar stúlkur hafi oft fjallað opinskátt um kynlíf”. Með hliðsjón af þessu verður ekki við annað miðað en að ákærði sé nú að fegra hlut sinn með því að gera minna úr honum en áður. A og B hafa lýst efni þeirra skilaboða er ákærði hefur sent þeim um síma sinn. Ber þeim saman um að hluti þeirra hafi bæði varðað kynferðisleg og klámfengin efni. Þá hafa þær borið að þeim hafi liðið ákaflega illa í þessum samskiptum við ákærða, en hann hafi verið kennari við Grunnskólann í X og tengst körfuknattleiksliði Z sem hafi átt velgengni að fagna á þeim tíma. Vinkonur A og B hafa borið um að ákærði hafi verið að senda stúlkunum skilaboð, en J og K sögðust hafa orðið vitni að slíkum kynferðislegum skilaboðum. Þá hefur I greint frá því að hann hafi orðið vitni að því er slík skilaboð hafi borist A og að A hafi sagt honum frá því að henni hafi borist fjöldi slíkra skilaboða frá ákærða. Samkvæmt niðurstöðum viðtalsmeðferða Ólafar Ástu Farestveit, uppeldis- og afbrotafræðings í Barnahúsi, býr A við mikla vanlíðan í kjölfar þeirra atburða er átt hafi sér stað í samskiptum hennar og ákærða. Muni miklar breytingar þurfa að verða á hennar högum til að líðan hennar geti farið að taka breytingum til batnaðar. Þá finni B fyrir stöðugt óöryggi, sem marki líf hennar sem einkennist af miklum kvíða og stöðugri skimun eftir ákærða. Ekkert hefur komið fram í málinu er dregur úr trúverðugleika framburða A og B. Þá bera viðtalsmeðferðir glöggt vitni um að stúlkurnar hafi orðið fyrir óþægilegri lífsreynslu sem eigi upptök sín í samskiptum við ákærða. Ákærði var rétt innan við þrítugur að aldri þegar hann sendi stúlkunum þessi skilaboð, kennari við Grunnskólann í X og fyrirmynd ungmenna í íþróttastarfi. Var með öllu ósæmilegt af hans hálfu að senda þessum stúlkum, sem þá voru einungis á fimmtánda aldursári og á viðkvæmu þroskaskeiði, skilaboð um kynferðisleg efni og athafnir. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að ákærði átti margsinnis frumkvæði að tjáskiptum og sendi stúlkunum skilaboð seint á kvöldin og fram eftir nóttum. Með vísan til framburða A og B, framburðar vitnanna J, K og I, niðurstöðu úr viðtalsmeðferðum og þess misræmis er gætir í framburði ákærða fyrir dómi og hjá lögreglu verður slegið föstu, að ákærði hafi í þeim skilaboðum er hann sendi stúlkunum á síðari hluta árs 2003 og fram á mitt ár 2004, sært blygðunarsemi þeirra með kynferðislegu og klámfengnu tali. Fellur sú háttsemi undir 209. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992. Í 2. tl. er ákærða gefið að sök að hafa beðið A um að sýna sér brjóstin, að hafa kysst hana og spurt hana hvort hún vildi hafa við sig munnmök. Um þessi sakarefni nýtur að mestu frásagnar A og ákærða. Við mat á þessum sakargiftum er til þess að líta að ákærði hafði á þeirri stundu ítrekað sent A ósæmileg skilaboð um kynlífsathafnir og áhuga sinn á henni í því sambandi. Einnig liggur fyrir að ákærði átti frumkvæði að því að A kom á heimili hans, ein síns liðs og að kvöldi til. Þá er fram komið að ákærði og A kysstust, þó svo þau beri með misjöfnum hætti um hver hafi átt frumkvæðið að þeim kossi. Engum vafa er undirorpið að ákærði hefur reynt að gera minna úr sínum þætti tengdum heimsókninni en efni standa til. A greindi I frá þessu atviki í lok júní 2004, um svipað leyti og hún sagði skólastjóra grunnskólans frá því, en viðtalið við skólastjórann leiddi til opinberrar rannsóknar á hendur ákærða. Þá hefur hún skýrt frá þessu atviki við meðferð málsins á greinargóðan og mótsagnalausan hátt. Loks er til þess að líta að A á við alvarlega sálræna erfiðleika að stríða í kjölfar samskipta við ákærða, sem virðast rista dýpra en þeir erfiðleikar er B á við að stríða eftir samskipti við ákærða. Að öllu þessu virtu verður trúverðug frásögn A lögð til grundvallar niðurstöðu og miðað við að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi er tilgreind er í 2. tl. ákæru og fellur þar með undir 209. gr. laga nr. 19/1940. Í 3. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa strokið læri og nára A í heitum potti í sundlaug X vorið 2004. Ákærði hefur bæði við lögreglurannsókn málsins og fyrir dómi viðurkennt að hafa farið í sundlaugina í X með bróður sínum L og að þeir bræður hafi verið í heita pottinum ásamt A. Ákærði hefur hins vegar ávallt synjað fyrir að hafa snert A í pottinum. L kom fyrir dóminn og bar að ákærði hafi ekki komið við A. Að öðru leyti var frásögn A tengd þessari sundferð ekki til samræmis við framburð ákærða og veikir það trúverðugleika framburðar hans. Til þess er að líta að L var ekki yfirheyrður af lögreglu, þrátt fyrir að tilefni hafi verið til þess. Bera hann og ákærði fyrir dómi að í pottinum hafi einnig verið F frá Tálknafirði, sem þeir bræður hafi tekið tali. Verður að telja einsýnt að unnt hafi verið að rannsaka betur þennan þátt málsins, t.a.m. með hliðsjón af því hvort aðrir sundlaugargestir hafi verið í pottinum á sama tíma er veitt hafi athygli samskiptum ákærða og A eða upplýsinga um hvort starfsfólk við sundlaugina hafi orðið einhvers áskynja. Sakargiftir samkvæmt þessum tölulið byggja því á ófullburða rannsókn, þótt A hafi frá upphafi verið einlæg og sjálfri sér samkvæm í frásögn sinni af sundferðinni. Með hliðsjón af 45. gr. laga nr. 19/1991, verður ekki við annað komið en að sýkna ákærða af þessari háttsemi. Samkvæmt sakavottorði er ríkissaksóknari hefur lagt fyrir dóminn hefur ákærði verið dæmdur í sekt 8. febrúar 2002 fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að brot ákærða eru alvarleg trúnaðarbrot, en hann hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn tveim nemendum við Grunnskólann í X á sama tíma og ákærði var kennari við skólann. Samkvæmt því og með vísan til 1. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940, sbr. og 77. gr. sömu laga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði. Rétt þykir að skilorðsbinda 3 mánuði af refsivistinni, svo sem í dómsorði er kveðið á um. C hefur krafist miskabóta fyrir hönd dóttur sinnar, A, að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta. Þá hefur D krafist miskabóta fyrir hönd dóttur sinnar, B, að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta Um rökstuðning fyrir báðum þessum kröfum er vísað til þess að atvik þau sem um er dæmt hafi fengið mjög á A og B. Ákærði hafi verið umsjónarkennari þeirra og hafi þær litið upp til hans og átt að geta treyst honum sem leiðbeinanda og kennara. Að auki hafi hann verið tæplega þrítugur þegar atvik hafi átt sér stað og aldursmunur því mikill á honum og A og B. Hafi stúlkunum stafað mikil ógn af ákærða, en hann hafi m.a. hótað þeim ef málið kæmist upp. Hafi þær báðar upplifað félagslega útskúfun og tortryggni af hálfu bæjarbúa. Brot ákærða hafi verið alvarleg, en hann hafi gróflega brotið allar skyldur sínar gegn stúlkunum. Hafi þær báðar orðið fyrir miskatjóni sem ákærði beri skaðabótaábyrgð á samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áður hefur verið gerð grein fyrir viðtalsmeðferðum er A og B hafa verið í. Af þeim verður ályktað að þær hafa báðar orðið fyrir miska af völdum háttsemi er ákærði ber ábyrgð á. Sálrænar afleiðingar háttseminnar rista dýpra hjá A, enda hefur ákærði verið sakfelldur fyrir alvarlegra brot gagnvart henni en B. Á hún rétt á skaðabótum sem þykja hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Verður fjárhæðin bundin vöxtum, svo sem í dómsorði greinir, en ákærða var fyrst birt skaðabótakrafan við þingfestingu málsins fyrir dómi. B á einnig rétt á skaðabótum og þykja þær hæfilega ákveðnar 200.000 krónur, auk vaxta svo sem í dómsorði er kveðið á um. Ákærði hefur verið sýknaður af óverulegum hluta háttsemi samkvæmt ákæru. Þykir rétt að hann greiði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, sem og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Hjördísar Harðardóttur héraðsdómslögmanns, sem ákveðin verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Jósefsdóttir saksóknari. D ó m s o r ð: Ákærði, Andrés Már Heiðarsson, sæti fangelsi í 5 mánuði, en frestað skal fullnustu 3ja mánaða af refsivistinni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði C, [...], fh. ólögráða dóttur sinnar A 250.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. janúar 2005 til greiðsludags. Ákærði greiði D [...], fh. ólögráða dóttur sinnar B 200.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. janúar 2005 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 220.000 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Hjördísar Harðardóttur héraðsdómslögmanns, 180.000 krónur. Símon Sigvaldason Benedikt Bogason Kristinn Halldórsson
|
Mál nr. 203/2008
|
Líkamsárás Skilorð
|
X var sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa slegið A einu hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að A hlaut mar yfir nefbeini og blóðnasir. Brotið taldist varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1991. Refsing hans var ákveðin tveggja mánaða fangelsi en frestað var fullnustu refsingarinnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 25. mars 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða, en að refsing verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Ekkert er fram komið í málinu sem leiða á til þess að draga beri í efa mat héraðsdóms á framburði vitna fyrir dómi af atvikum. Verður héraðsdómur staðfestur um sakfellingu ákærða. Héraðsdómur tíundar nægilega þau sjónarmið sem skulu liggja til grundvallar refsingu ákærða. Að þeim virtum verður refsing hans ákveðin fangelsi í tvo mánuði, sem skal bundin almennu skilorði eins og greinir í dómsorði. Héraðsdómur verður staðfestur um sakarkostnað. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 238.767 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Mál þetta, sem þingfest var þann 13. desember sl. og dómtekið 29. janúar sl., var höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 19. nóvember 2007, á hendur X, kt. xxxxxx-xxxx, „fyrir líkamsárás Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Ákærði mætti við þingfestingu málsins og neitaði sök. Við upphaf aðalmeðferðar lagði Cristiane L. Bahner hdl. fram bótakröfu fyrir hönd brotaþola. Mótmælti verjandi ákærða kröfunni sem of seint fram kominni og var henni vísað frá dómi. Skýrslutökur fóru fram fyrir dóminum þann dag en skýrslutaka yfir brotaþola, sem er 11 ára gamall, var flutt í Barnahús og var hún tekin þar samdægurs. Þann 29. janúar fór síðan munnlegur málflutningur fram. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður en til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann málsvarnarlauna og að þau verði greidd úr ríkissjóði. Þá gerði móðir drengsins, sem forsjáraðili brotaþola, þá kröfu fyrir dómi að drengnum, sem er sonur hennar og stjúpsonur ákærða, yrði ekki heimilað að gefa skýrslu fyrir dómi með vísan til c-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 19/1991. Tók dómarinn þá ákvörðun að c-liður 1. mgr. 50. gr. oml. ætti ekki við í tilviki sem þessu. Var þeirri ákvörðun unað af hálfu móður. Málsatvik: Í frumskýrslu lögreglunnar kemur fram að lögreglan hafi fengið tilkynningu um að maður hefði lagt hendur á fósturson sinn á tjaldsvæði við Þrastarlund. Hitti lögreglan þar fyrir B, móður A sem hafði verið sleginn af X. Voru B og X bæði töluvert ölvuð. A var inni í nærliggjandi tjaldi þegar lögreglan kom á vettvang og mátti sjá á honum bólgu vinstra megin við nef. Aðspurður kvaðst X ekki vita neitt um málið og hefði verið erfitt að skilja hann sökum ölvunar. Þá er haft eftir B að X hafi lamið A þar sem hann hefði reiðst skyndilega og lamið hann með krepptum hnefa. Inni í lögreglubifreiðinni hefði A síðan fengið blóðnasir. Var drengnum komið í framhaldi í umsjá föður síns, C, sem kærði atburðinn til lögreglu. Þá kom málið til kasta Barnaverndar Reykjavíkur sem óskaði eftir rannsókn lögreglunnar á atburðinum. Fyrir liggur vottorð Einars Hjaltasonar, læknis við Landspítala-Háskólasjúkrahús. Kemur þar fram að A hafi komið með föður sínum á slysadeild þann 23. júní 2007 og sagt svo frá að A hafi verið í tjaldútilegu með móður sinni og stjúpa nóttina áður og hefði stjúpinn verið drukkinn og slegið hann í andlitið. Hefði höggið komið á efri hluta nefs og hann fengið blóðnasir. Þá sé yfirborðsáverki á nefi. Við skoðun hafi hann verið bólginn yfir nefi en ekki var grunur um brot. Á nefi sé mar efst yfir nefinu, yfir nefbeini bæði hægra og vinstra megin. Í bakvaktaskýrslu D, félagsráðgjafa hjá Reykjavíkurborg, kemur fram að starfsmaður hafi haft samband við föður A þann 23. júní 2007 og í framhaldi farið á heimili hans og rætt við drenginn. Sagði hann svo frá að hann hefði verið í útilegu í Þrastarlundi og stjúpi hans og móðir verið drukkin. Hefði stjúpi hans síðan komið inn í tjaldið, þar sem hann og móðir hans voru, tekið utan um andlit hans og síðan kýlt hann í nefið þannig að hann fékk blóðnasir. Hefði drengurinn verið bólginn á nefinu. Skýrslur fyrir lögreglu dómi. Fyrir lögreglu kvaðst ákærði ekki muna eftir því að hafa slegið A en hann hafi verið mjög ölvaður og mundi því ekki vel það sem gerðist. Þá kvað hann A vera ofvirkan og mjög erfitt barn og saki ákærða oft um að meiða sig. Samband þeirra A hafi aldrei verið gott. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa slegið A og neitaði sök. Kvaðst hann hafa verið í Þrastarlundi umrætt kvöld en A hefði verið að leika sér með öðrum strák í næsta tjaldi. Hefðu þau verið á ferðinni, kíkt inn í næstu tjöld og spjallað við fólk um daginn og kvöldið. Kvaðst ákærði hafa verið undir áhrifum áfengis en muna eftir kvöldinu. Ákærði kvaðst ekki hafa séð neina áverka á A þetta kvöld. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna til þess að hann hafi reiðst um kvöldið. Kvaðst hann hafa verið í sambúð með móður A í fjögur ár en samband hans við drenginn hafi verið stirt. Drengurinn sé ofvirkur og erfitt sé að eiga við hann. Hann eigi það til að ráðast að móður sinni og þá hafi það lent á ákærða að tjónka við drenginn þar sem móðir hans sé ófær um að ráða við hann undir þeim kringumstæðum. Kvaðst hann stundum þurfa að bera drenginn inn í herbergi sitt þegar hann taki köst og þá hafi drengurinn oft sakað hann um að klípa sig. Ákærði kvaðst muna til þess að lögreglan hafi komið umrætt kvöld en hann man ekki til að áverkar hafi þá verið á drengnum. B, kt. xxxxxx-xxxx, móðir A, kom fyrir dóminn. Kvaðst hún vera sambýliskona ákærða. Aðspurð um atburðinn kvaðst hún lítið vita, hún hafi verið fyrir utan tjaldið í umrætt sinn þegar hún heyrði öskur innan úr tjaldinu. Inni í tjaldinu hefðu A og ákærði verið en A hefði komið hlaupandi út úr tjaldinu og farið inn í nærliggjandi tjald. Meira viti hún ekki en hún hafi ekki séð neina áverka á drengnum þegar hann fór inn í lögreglubifreiðina sem kom á vettvang en hún kvað sig ráma í það að lögreglan hafi komið á vettvang. Kvað hún vín hafa verið haft um hönd umrætt sinn og hún hafi verið undir áhrifum áfengis. Kvað hún samband ákærða og drengsins oft hafa verið stormasamt. A sé greindur ofvirkur og oft þurfi að taka drenginn úr aðstæðum vegna öryggis hans og hafi það lent á ákærða að gera það sökum fötlunar hennar. Frá því að atburðurinn átti sér stað hafi A verið hjá föður sínum en drengurinn hafi komið í umgengni aðra hverja helgi frá þeim tíma. Það hafi alltaf gengið vel utan eitt skipti. E lögreglumaður kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa farið í útkall að Þrastarlundi umrætt kvöld en tilkynning hefði komið um að ungur drengur hefði verið sleginn í andlitið. Kvað hann móður drengsins og stjúpföður hafa verið mjög ölvuð þegar hann kom á vettvang. Þegar lögreglan kom hefði maður haldið ákærða niðri og hefði verið ómögulegt að skilja ákærða vegna ölvunar. Hefði A sagt strax að stjúpi sinn hefði slegið sig og staðfesti móðir drengsins það á staðnum. Kvað hann mar hafa verið á nefi drengsins og hefði hann fengið blóðnasir inni í lögreglubifreiðinni skömmu síðar. Kvað hann hafa liðið um fimm til tíu mínútur frá því að tilkynningin kom og þar til að lögreglan var komin á staðinn. F lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið í útkall vegna tilkynningar um ofbeldi. Þegar lögreglan kom á staðinn hefði drengurinn verið inni í tjaldi hjá öðru fólki en foreldrar verið mjög drukknir fyrir utan. Áverkar hafi verið greinilegir á drengnum. Kvað hún móðurina hafa sagt þeim á vettvangi að ákærði hefði farið inn í tjald, verið eitthvað pirraður og slegið drenginn. A hefði einnig sagt frá því að fósturfaðir hans hefði slegið hann inni í tjaldinu. G, kt. xxxxxx-xxxx, Reykjavík, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í útilegu í umrætt sinn. Kvað hann lítinn dreng hafa verið á svæðinu og verið að leika við dreng sem var með þeim í för. Þegar átti að fara að sofa hefði drengurinn verið tregur til að fara frá þeim og inn í sitt tjald. Þegar hann var að fara að sofa hefði hann heyrt öskur og litið út. Hefði hann séð A koma út úr tjaldinu sínu, hágrátandi kallandi á hjálp. Hefði G gengið að honum og spurt hvað hefði komið fyrir og sagði A þá að stjúpi sinn hefði slegið sig og það hafi ekki verið í fyrsta sinn. Hefði A verið bólginn í andliti. G kvaðst þá hafa farið að tjaldi A og spurt foreldrana hvað hefði gerst og hefði móðir A þá sagt þeim að ákærði hefði slegið drenginn. Í framhaldi hefði ákærði brugðist illa við, reynt að henda stólum í nærstadda og slá viðstadda. Hefði tengdafaðir vitnisins lagt ákærða í jörðina en ákærði hafi verið ofurölvi. Aðspurður hvort hann hafi séð A koma út úr tjaldinu kvað hann svo ekki vera en hann hefði séð drenginn koma hlaupandi frá tjaldinu en inni í því hefðu foreldrar hans verið. H, kt. xxxxxx-xxxx, Reykjavík, kom fyrir dóminn. Kvaðst hún hafa verið í útilegu og hefði lítill drengur verið með þeim að leik um daginn og fram eftir kvöldi. Mikil drykkja hefði verið á foreldrum þess drengs. Um kvöldið hefði drengurinn verið sendur í sitt tjald en drengurinn verið tregur til. Stuttu seinna hefði hún heyrt drenginn koma æpandi út úr tjaldinu kallandi á hjálp. Hefði hún hlaupið út úr tjaldinu til drengsins og spurt hann hvað hefði komið fyrir og drengurinn þá sagt fósturföður sinn hafa slegið sig. Hefðu áverkar verið á drengnum. Inni í tjaldinu sem drengurinn kom hlaupandi frá hefði móðir drengsins og stjúpfaðir verið. A gaf skýrslu í Barnahúsi. Lýsti hann atvikum svo að hann hafi verið í útilegu með móður sinni og stjúpföður. Um kvöldið hefði hann farið að sofa inni í tjaldi og lagst við hliðina á móður sinni en hinum megin við móður sína hefði ákærði legið. Rétt eftir að A var lagstur niður hefði ákærði risið upp og beygt sig yfir móður hans og slegið hann í andlitið. Hefði hann gert þetta að tilefnislausu. Niðurstöður: Ákærði hefur neitað sök í máli þessu en að öðru leyti borið við minnisleysi. Vitni sem komu fyrir dóminn báru öll að ákærði hafi verið mjög ölvaður og styður háttsemi hans, eins og vitnin G og H bera, eftir að A var kominn út úr tjaldinu, að svo hafi verið. Móðir A kvaðst ekki muna til þess að A hafi verið sleginn, hún kvaðst hafa verið fyrir utan tjaldið þegar hún heyrði óp en ákærði og A inni í tjaldinu. Þá kvaðst hún ekki hafa séð neina áverka á A þegar hann kom út úr tjaldinu né eftir að lögreglan kom. Bæði lögreglumennirnir sem komu fyrir dóminn og tvö vitni bera öll að áverkar hafi verið á nefi A strax þegar hann kom út úr tjaldinu og einnig inni í lögreglubifreiðinni stuttu síðar. Verður ekki byggt á vitnisburði móður drengsins, enda er hún sú eina sem segir að hún hafi ekki verið inni í tjaldinu og að engir áverkar hafi verið á drengnum. A hefur verið staðfastur í frásögn sinni. Hann sagði vitnum á vettvangi, svo og lögreglumönnum sem komu á vettvang, strax að stjúpfaðir sinn hefði slegið sig. Þá sagði hann starfsmanni barnaverndaryfirvalda eins frá tveim dögum síðar. Við yfirheyrslu í Barnahúsi lýsti hann því svo að hann hafi verið lagstur inn í tjald en móðir hans hefði legið á milli sín og stjúpföður. Þá hafi stjúpfaðir hans reist sig upp á hnén, teygt sig yfir móður hans og slegið hann í andlitið. A er einn til frásagnar um það sem gerðist inni í tjaldinu en af frásögn vitna voru þau öll farin inn í tjald um kvöldið áður en atburðurinn átti sér stað. Fyrir dómi kvað ákærði A vera mjög erfitt barn og að samband þeirra væri ekki gott. Móðirin bar eins og kvað ákærða þurfa að kljást við drenginn ef hegðunarvandamál kæmu upp þar sem hún væri ekki fær um það vegna fötlunar sinnar. A mundi vel eftir atburðinum í Barnahúsi þótt nokkur tími væri liðinn frá atburðinum. Verður frásögn hans, sem fær stoð í öðrum vitnisburði, lögð til grundvallar við mat á sönnun. Þegar málið er virt heildstætt telur dómurinn að lögfull sönnun sé fram komin um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæru og verður hann sakfelldur fyrir hana. Kröfu sína um vægustu refsingu hefur verjandi ákærða byggt á því að A sé mjög erfitt barn og hafi stjúpfaðir hans oft þurft að kljást við drenginn vegna hegðunarvandamála. Þrátt fyrir að samband ákærða og drengsins sé ekki gott, verður það ekki metið ákærða til refsilækkunar eins og krafist er. Árásin virðist með öllu tilefnislaus en drengurinn var tíu ára gamall þegar hún átti sér stað og drengurinn í umsjá og á ábyrgð móður sinnar og stjúpföður. Hefur ákærði því unnið sér til refsingar og er háttsemin réttilega færð til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði sem liggur frammi í málinu sætti ákærði síðast viðurlagaákvörðun þann 15. október 2003 og var gert að greiða 40.000 króna sekt fyrir húsbrot. Þá hefur ákærða áður verið gerð refsing fyrir ölvunarakstur. Að öllu ofansögðu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð en rétt þykir að skilorðsbinda refsinguna og að hún falli niður að tveimur árum liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Með vísan til 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað sem er vegna læknisvottorðs, 13.200 krónur, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 209.160 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar, 8.520 krónur. Þá ber ákærða að greiða kostnað réttargæslumanns A, Cristiane L. Bahner héraðsdómslögmanns, 80.000 krónur. Gunnar Örn Jónsson flutti mál þetta af hálfu ákæruvaldsins. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í einn mánuð en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.
|
Mál nr. 322/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, ágrundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, varstaðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón SteinarGunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 9. maí 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. júní 2012 klukkan 16. Kæruheimild erí l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 343/2017
|
Verksamningur Fjöleignarhús Umboð Aðilaskýrsla Málsástæða
|
HK ehf. krafði þb. H ehf. um greiðslu verklauna vegna endurnýjunar og viðgerða á húseign sem var að hluta í eigu H ehf. Hafði H ehf. gert verksamning við L slf. um að það félag skyldi breyta skrifstofuhúsnæði H ehf. á annarri hæð hússins í íbúðarhúsnæði. Í aðilaskýrslu HF, annars eiganda L slf., fyrir héraðsdómi skýrði hann svo frá að L slf. eða hann sjálfur hefði átt að ráða verktaka að verkinu ásamt því að kaupa efni og sjá til þess að verkið væri framkvæmt. Reisti HK ehf. kröfu sína á þeirri málsástæðu að L slf. eða HF persónulega hefði haft umboð H ehf. til að óska eftir því við HK ehf. að verkið, sem krafist var greiðslu fyrir, yrði unnið á kostnað H ehf. þannig að komist hefði á bindandi samningur þess efnis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að HK ehf. bæri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni að L slf. eða HF hefði haft slíkt umboð. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi hefði HF fullyrt að verkið hefði fallið utan verksamningsins. Væri sá framburður honum óhagstæður sem aðila máls og yrði því að leggja hann til grundvallar við úrlausn málsins, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með gagnályktun frá því ákvæði var hins vegar litið framhjá þeim framburði HF að eigandi H ehf. hefði falið honum að fá HK ehf. til verksins þar sem sá framburður hefði verið HF í hag. Sökum þessa var talið ósannað að H hf. hefði veitt HF eða L slf. umboð til að óska eftir því við HK ehf. að hann ynni umrætt verk að öllu leyti á kostnað félagsins. Var þb. H ehf. því sýknað af kröfu HK ehf., sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Karl Axelsson hæstaréttardómari, Eiríkur Tómassonfyrrverandi hæstaréttardómari og Valtýr Sigurðsson fyrrverandi ríkissaksóknari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2017. Hann krefst sýknu afkröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dómsvar bú Hugleiða ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Áfrýjandi hefur tekið viðaðild að málinu fyrir Hæstarétti.IStefndi hefur höfðað mál þetta tilgreiðslu verklauna vegna endurnýjunar og viðgerða á húsinu nr. 96 við Laugaveg,hér í borg. Í héraði beindi stefndi kröfunni aðallega að Hugleiðum ehf., en tilvara að Lofti 33 slf. og Hallgrími Friðgeirssyni, öðrum eiganda þess félags. Meðhinum áfrýjaða dómi var Hugleiðum ehf. gert að greiða stefnda kröfuna, envarastefndu í héraði voru sýknaðir af henni. Þar sem stefndi hefur ekki áfrýjaðdóminum fyrir sitt leyti unir hann þeirri niðurstöðu.IITildrög málsins eru þau að meðsamningi 6. nóvember 2013 festu Hugleiðir ehf. kaup á 2. hæð hússins nr. 96 viðLaugaveg og var um að ræða 21,94% eignarhlut í húsinu og meðfylgjandi lóð. Samkvæmtsamningnum skyldi húsnæðið afhent við undirritun hans. Um er að ræða þriggjahæða fjöleignarhús og voru aðrir eigendur á þeim tíma, sem hér skiptir máli,Arion banki hf., sem eignaðist 1. hæð hússins auk kjallara 12. mars 2014 enseldi eignina Neva ehf. 27. nóvember sama ár, og Ásta V. Roth sem var eigandiþriðju hæðarinnar ásamt risi. Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu fyrir húsið, semgilti til 28. nóvember 2014, taldist eignarhlutur 1. hæðar með kjallara vera47,8%, hlutur 2. hæðar 21,94% og hlutur 3. hæðar ásamt risi 30,26%. Eftir eignaskiptayfirlýsingu,sem tók gildi áðurnefndan dag, breyttust eignarhlutföllin þannig að hlutur 1.hæðar með kjallara taldist vera 47,2%, hlutur 2. hæðar 23,12% og hlutur 3.hæðar ásamt risi 29,68%.Hinn 17. september 2013 höfðuHugleiðir ehf. gert verksamning við Loft 33 slf. um að félagið skilaðiteikningum að hinu keypta húsnæði til Reykjavíkurborgar og sæi um að fá „fyrrumskrifstofuhúsnæði samþykkt sem íbúðarhúsnæði.“ Kom Hallgrímur Friðgeirsson aðgerð samningsins fyrir hönd síðarnefnda félagsins. Samkvæmt honum skylduHugleiðir ehf. greiða Lofti 33 slf. tiltekna fjárhæð „fyrir framangreint verk“og að auki inna af hendi til félagsins nánar tilgreindar greiðslur án þess aðfram kæmi um hvers konar greiðslur væri að ræða. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómiskýrði Hallgrímur svo frá að Loft 33 slf. eða hann sjálfur hafi samkvæmtsamningnum átt að hafa milligöngu um að ráða verktaka að verkinu ásamt því aðkaupa efni og sjá til þess að verkið væri framkvæmt. Hafi þetta því veriðgreiðslur til að standa straum af kostnaði við framkvæmd verksins, meðal annarstil einstakra verktaka.Meðal skjala málsins er reikningur frástefnda til Hugleiða ehf., útgefinn 31. desember 2014, að fjárhæð 5.929.545krónur. Reikningnum fylgdu þrjú fylgiskjöl þar sem fjárhæðin var sundurliðuðeftir verkþáttum. Samkvæmt því fyrsta var um að ræða „aukaverk Laugavegi 96“frá 17. september til og með 10. október 2014, nánar tiltekið vinnu „við rif ogendurklæðningu þaka ... við framhlið og glugga“ svo og „efni v. þaka“, alls859.675 krónur. Efst á öðru fylgiskjalinu stóð „tilboð Laugaveg banki“ og þar áeftir var talin upp vinna „við klæðningu (fúa) ... verkfæragjald ... efni vegnaþak endurbyggingar ... pappalögn þak og krossv (tilboð) ... rennur og niðurföll(tilboð) ... rif förgun á járni (tilboð) ... pallar (tilboð) ... akstur“, alls1.071.833 krónur. Á þriðja fylgiskjalinu var vísað til reiknings „Laugaveg 96“og síðan talin upp „vinna við aukaverk frá 10. okt. ... efni vegna aukaverkafrá 10. okt. ... pappalögn þak og krossv (tilboð) ... standandi bandsöguðklæðning gafl og glugga hlið ... rif förgun á járni (tilboð) ... renna bogaþakog flasningar ... pallar (tilboð) ... sendibíll flutningur á svölum ... byggingastjórntryggingar ... umsýsla og úttekt“, alls 3.998.037 krónur. Eftir að stefndihafði krafið Hugleiðir ehf. um greiðslu reikningsins greiddi Loft 33 slf.stefnda 1.000.000 krónur inn á hann 23. febrúar 2015.Engin skjöl hafa verið lögð fram ímálinu um hvernig það atvikaðist að stefndi tók að sér að vinna umrætt verk eðahver skyldi greiða fyrir það. Þá liggur fyrir að ekki var gerður skriflegursamningur um verkið og ekki koma fram í málsskjölum frekari upplýsingar um íhverju það var fólgið.Kristinn Már Þorkelsson, sem á sæti ístjórn stefnda og er annar eigandi hans, skýrði svo frá í aðilaskýrslu sinnifyrir héraðsdómi að Hallgrímur Friðgeirsson hefði óskað eftir að stefndi tækiverkið að sér. Kvaðst skýrslugjafi hafa litið svo á að Hugleiðir ehf. væriverkkaupi og Hallgrímur umboðsmaður þess félags, þar á meðal hefði hann samþykkttímaskýrslur og reikninga í umboði þess. Aðspurður sagði skýrslugjafi aðstefndi hefði samhliða verkinu unnið að einhverjum framkvæmdum við húsið aðLaugavegi 96 fyrir Arion banka hf. Í aðilaskýrslunni kom fram að þakið á húsinu„míglak“ og hefði stefnda verið falið að gera við það. Það verk, sem stefndihefði unnið við húsið, væri „þakvinna, gluggalagfæringar, klæðning að utan, svalir.“Spurður hvort eitthvað af verkinu hefði verið unnið innan dyra sagðistskýrslugjafi ekki minnast þess. Þá hefði hann eða aðrir starfsmenn stefnda ekkiverið í neinum samskiptum við fyrirsvarsmenn Hugleiða ehf., heldur hefði Hallgrímurséð um verkið og sagt að reikninginn fyrir það ætti að stíla á Hugleiðir ehf.Í áðurgreindri aðilaskýrslu sinni fyrirdómi kvaðst Hallgrímur hafa tekið að sér að breyta eignarhluta Hugleiða ehf. íhúsinu að Laugavegi 96 úr skrifstofuhúsnæði í íbúð að beiðni Björgvins NarfaÁsgeirssonar sem var einn af eigendum þess félags. Sagðist skýrslugjafiupphaflega hafa fengið stefnda til að koma að vinnu við svalir á hinnifyrirhuguðu íbúð, en jafnframt hefði hann fengið Kristin Má Þorkelsson til geraáætlun um kostnað við viðgerð á þaki hússins. Hugleiðir ehf. hafi greitt sér1.000.000 krónur vegna vinnu við svalirnar, sem hafi tilheyrt íbúðinni, og súfjárhæð verið innt af hendi til stefnda. Umrædd vinna hafi tengst verksamningisínum eða Lofts 33 slf. við Hugleiðir ehf., en það, sem eftir stæði afreikningi stefnda, væri vegna annarra viðgerða á húsinu. Um væri að ræða„algjört viðbótarverk“ utan áðurnefnds verksamnings. Kvaðst skýrslugjafi hafa ásínum tíma bent fyrirsvarsmönnum Hugleiða ehf. á að þetta „væri í rauninnisameignarmál hússins“ þannig að þessi kostnaður ætti að greiðast úr hússjóði,en það hafi ekki verið gert. Aðspurður hver hafi beðið um að verkið yrði unniðsvaraði hann að það hefðu verið Hugleiðir ehf., nánar tiltekið Björgvin Narfi,sem hefði hringt til sín vegna þess að þak hússins læki og falið sér að látalagfæra það. Í framhaldinu hefði hann hringt í Kristin Má og sagt að lagaþyrfti þakið „akút.“Í héraðsdómi eru rakintölvupóstsamskipti milli Brynjólfs Þórs Gylfasonar, fyrir hönd Hugleiða ehf., ogHallgríms Friðgeirssonar 24. mars 2015 þar sem fjallað var um greiðslu áfyrrgreindum reikningi stefnda frá 31. desember 2014. Í umræddum samskiptumlagði Brynjólfur Þór til að reikningurinn, sem stefndi hafði sem fyrr segirkrafið Hugleiðir ehf. um greiðslu á, yrði bakfærður og sá hlutireikningsfjárhæðarinnar, sem ekki sneri að húsnæði félagsins sérstaklega,greiddur af Lofti 33 slf. sem síðan myndi innheimta kostnaðinn hjá eigendumhússins að Laugavegi 96 í samræmi við eignarhlutdeild þeirra.IIISkýra verður málatilbúnað stefnda áþann hátt að hann reisi kröfu sína á þeirri málsástæðu að Loft 33 slf. eðaHallgrímur Friðgeirsson persónulega hafi haft umboð Hugleiða ehf. til að óskaefir því við stefnda að hann ynni það verk, sem hann krefst greiðslu fyrir, ákostnað félagsins þannig að skuldbindandi hafi verið fyrir það og þar meðáfrýjanda. Enn fremur hefur hann teflt fram fyrir Hæstarétti þeirri málsástæðutil stuðnings kröfu sinni á hendur áfrýjanda að Hugleiðir ehf. hafi boriðábyrgð á greiðslu fyrir umrætt verk sem einn af eigendum hússins nr. 96 viðLaugaveg samkvæmt 54. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þessi síðarnefndamálsástæða var ekki höfð uppi af hálfu stefnda við meðferð málsins í héraðiþótt þær varnir, sem fram voru færðar af Hugleiðum ehf. þar fyrir dómi, gæfutilefni til. Af þeirri ástæðu kemur hún ekki til álita hér fyrir dómi, sbr. 2.mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 29. gr. laga nr.49/2016.Til stuðnings kröfu sinni um sýknuvísar áfrýjandi fyrst og fremst til þess að ekkert samningssamband hafi komistá milli Hugleiða ehf. og stefnda um verkið og greiðslu fyrir það. Þannig séósannað að Loft 33 slf. eða Hallgrímur hafi haft umboð Hugleiða ehf. til aðskuldbinda félagið gagnvart stefnda á þann hátt, sem hann haldi fram, og þvíberi að sýkna áfrýjanda af kröfu hans vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991.IVSamkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr.91/1991 er aðila máls jafnan heimilt að gefa skýrslu um atvik þess og á þaðsama við um fyrirsvarsmann hans, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Af upphafi 2. mgr. 50. gr. laganna verðurráðið að aðila er óskylt að mæta fyrir dóm, en verði hann ekki við kvaðningudómara þess efnis, svo sem eftir kröfu gagnaðila samkvæmt 2. mgr. 48. gr.,getur sú vanræksla verið skýrð á þann hátt sem er gagnaðilanum hagfelldast,sbr. 2. mgr. 50. gr. Í 1. mgr. þeirrar greinar er svo fyrir mælt að hafi aðiliforræði á sakarefni og viðurkenni hann fyrir dómi tiltekið atvik, sem er honumóhagstætt, skuli slík viðurkenning að jafnaði lögð til grundvallar við úrlausnmáls, enda þyki dómara hún hafa verið gefin af nægilegri þekkingu og skilningiog ekkert komi fram sem hnekkir henni eða veikir hana verulega.Sé litið til fylgiskjala með reikningistefnda frá 31. desember 2014 og aðilaskýrslu Kristins Más Þorkelssonar fyrirdómi fer ekki milli mála að verkið, sem stefndi krefur áfrýjanda um greiðslu á,var fólgið í endurbótum og viðgerðum á þaki fjöleignarhússins nr. 96 viðLaugaveg, veggjum þess og gluggum að utanverðu. Samkvæmt 8. gr. laga nr.26/1994, einkum 1. og 3. tölulið, telst ytra byrði hússins og ytrigluggaumbúnaður til sameignar þess og skiptist kostnaður við endurbætur ogviðgerðir á þessum hlutum hússins niður á eigendur þess í samræmi viðeignarhlutdeild þeirra, sbr. 2. mgr. 43. gr. og A. lið 45. gr. laganna. Þar semHugleiðir ehf. var aðeins eigandi hússins að hluta hafði félagið því ekki eitthag af þessum framkvæmdum.Stefndi reisir kröfu sína á henduráfrýjanda sem fyrr greinir á þeirri málsástæðu að Loft 33 slf. eða HallgrímurFriðgeirsson hafi haft umboð Hugleiða ehf. til að óska eftir því við stefnda aðhann ynni umrætt verk á kostnað félagsins þannig að komist hafi á bindandisamningur þess efnis. Eins og atvikum var háttað ber stefndi sönnunarbyrðifyrir þessari staðhæfingu sinni, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 23. apríl2008 í máli nr. 429/2007 og 8. maí 2013 í máli nr. 769/2012.Fyrir liggur að með verksamningnum 17.september 2013 fékk Loft 33 slf. eða Hallgrímur, annar eigenda þess, umboðHugleiða ehf. til að ráða verktaka á kostnað félagsins til breyta skrifstofuhúsnæði,sem það hafði keypt á 2. hæð hússins að Laugavegi 96, í íbúðarhúsnæði. Íaðilaskýrslu sinni fyrir dómi fullyrti Hallgrímur að verkið, sem mál þettafjallar um, hefði fallið utan þessa samnings. Eins og sakir stóðu var þessiframburður honum óhagstæður sem aðila máls og verður því að leggja tilgrundvallar, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991, að hvorki hann né Loft 33slf. hafi haft umboð samkvæmt umræddum samningi til að ráða stefnda tilverksins.Til stuðnings fyrrgreindri staðhæfingusinni hefur stefndi skírskotað til þeirra ummæla Hallgríms í aðilaskýrslunni aðeinn af eigendum Hugleiða ehf. hafi falið honum, fyrir hönd félagsins, að fástefnda til verksins. Þar sem þessi framburður skýrslugjafa var honumaugljóslega í hag eins og á stóð verður með gagnályktun frá síðastnefndulagaákvæði að líta framhjá honum. Sökum þess að stefndi hefur ekki vísað tilfrekari sönnunargagna en verksamningsins frá 17. september 2013, sem samkvæmtframansögðu á ekki við rök að styðjast, telst ósannað að Hugleiðir ehf. hafiveitt Hallgrími eða Lofti 33 slf. umboð til að óska eftir því við stefnda aðhann ynni umrætt verk að öllu leyti á kostnað félagsins. Samkvæmt því verðuráfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda í máli þessu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991.Eftir málsúrslitum verður stefnda gertað greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einulagi eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Áfrýjandi, þrotabú Hugleiða ehf., er sýkn af kröfu stefnda, HK verktakaehf.Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 2. mars 2017 I.Mál þetta var höfðað þann 28. janúar2016 og dómtekið 7. febrúar 2017. Stefnandier HK Verktakar ehf., Dalsgarði, Mosfellsbæ, en aðalstefndi er Hugleiðir ehf.,Hlíðarsmára 14, Kópavogi. Varastefndu eru Loft 33 slf. og HallgrímurFriðgeirsson, Kirkjustétt 22 í Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær að aðalstefndi Hugleiðir ehf. verði dæmdur til að greiðastefnanda 5.929.545 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. febrúar 2015 til greiðsludags, alltað frádreginni innborgun 1.000.000 króna þann 23. febrúar 2015. Stefnandi gerirsömu kröfur á hendur varastefndu en að þeir verði dæmdir til óskiptrargreiðslu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Aðalstefndikrefst sýknu, auk málskostnaðar. Varastefndukrefjast sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þákrefjast þeir málskostnaðar. II. Stefnandi tók að sér viðgerðir áfasteigninni Laugavegi 96 í Reykjavík. Fyrir þá vinnu gerði stefnandiaðalstefnda reikning að fjárhæð 5.929.545 krónur og var reikningur útgefinn 31.desember 2014, með gjalddaga 1. janúar 2015. Þar sem reikningur var ekkigreiddur, sendi stefnandi, aðalstefnda greiðsluáskorun 16. febrúar 2016. Vinnasú sem stefnandi krefur aðalstefnda um greiðslu á er vegna vinnu stefnanda viðfasteign aðalstefnda á tímabilinu 17. september 2014 til 10. október s.á. Kemurfram á fylgiskjölum með reikningnum að um sé m.a. að ræða rif og endurklæðninguþaks, vinnu við framhlið og glugga, efni vegna þaks, vinnu við klæðningu, efnivegna endurbyggingar þaks, pappalögn á þak og krossvið, rennur og niðurföll,rif og förgun á járni, palla auk kostnaðar vegna aksturs, tækja,byggingastjórnar, umsýslu og úttektar. Ígreinargerð varastefndu er lýst aðdraganda að verki stefnanda. Segir þar aðeinn fyrirsvarsmanna aðalstefnda, Björgvin Narfi Ásgeirsson, hafi haft sambandvið varastefnda Hallgrím og tjáð honum að leki hafi komið að þakifasteignarinnar með þeim afleiðingum að íbúð eins leigjanda fasteignarinnarværi á floti. Hafi Björgvin falið Hallgrími að hlutast til um að fá gert viðþakið og Hallgrímur komið þeim skilaboðum til stefnanda. Aðkoma stefnanda hafikomið til vegna þess að mikið hafi legið á viðgerðinni og stefnandi þegar veriðá staðnum til að sinna öðru verki. Þann23. febrúar 2015 barst stefnanda greiðsla frá varastefnda, Lofti 33 slf., aðfjárhæð 1.000.000 króna vegna verksins. Segir svo í skýringu með tilkynningu ummillifærslu: „Innáborgun vegna kröfu HK verktakar.“ Stefnandi hefur ekki fengiðaðrar greiðslur fyrir vinnu sína við umrædda fasteign. Einsog áður segir innti stefnandi af hendi umrædda vinnu við fasteign aðalstefnda átímabilinu 17. september til 10. október 2014 og hafði varastefndi, Loft 33slf., umsjón með þessum framkvæmdum með sama hætti og áður hafði verið samið umá milli aðalstefnda, Hugleiða ehf. og varastefnda, Lofts 33 slf., sbr.óundirritaðan verksamning þeirra á milli, dags. 17. september 2013. Samkvæmtsamningnum tók varastefndi, Loft 33 slf., að sér hönnunarvinnu og framkvæmd viðendurbætur á umræddri fasteign. Var í samningnum m.a. mælt fyrir um að hönnuðurskilaði teikningum samkvæmt samþykktri byggingarreglugerð Reykjavíkurborgar, ogfengi fyrrum skrifstofuhúsnæði sem verið hafði í fasteigninni samþykkt semíbúðarhúsnæði. Skyldi verkið framkvæmt samkvæmt samþykktu tilboði hönnuðar,dags. 13. september 2013. Þá var gert ráð fyrir að framkvæmd verksins værilokið þann 1. desember s.á. Í 3. gr. verksamningsins segir svo: „Fyrirframangreint verk greiðir verkkaupi hönnuði samtals kr. 700.000,- Ef verkklárast á lægri upphæð heldur en tilgreind í samningi, þá fær hönnuður greitt25% af fjárhæð mismunar.“ Þá var mælt fyrir um í samningi aðila að fjárhæðiryrðu greiddar eins og samningsgögn greindu með eftirfarandi hætti. .Viðundirritun samnings kr.1.070.0002.Greiðsla1. október 2013 kr.2.140.0003.Greiðsla15. október 2013 kr.2.140.0004.Greiðsla1. nóvember 2013 kr. 2.140.0005.Greiðsla15. nóvember 2013 kr. 2.140.0006.Viðlok framkvæmda kr.1.070.000Samtals kr.10.700.000 Fyrirkomulaginuvið framkvæmd verksamningsins á milli Hugleiða ehf. og Lofts 33 slf. var háttaðþannig að Loft 33 slf. sá um framkvæmd verksins fyrir Hugleiðir ehf. Í þvífólst m.a. fá verktaka til að vinna verkið og að hafa umsjón með vinnu þeirra.Umræddar greiðslur, 10.700.000 krónur, innti aðalstefndi, Hugleiðir ehf., afhendi til varastefnda Lofts 33 slf., og Loft 33 slf. sá síðan um að greiðaeinstökum verktökum fyrir vinnu þeirra og efniskostnað við endurbætur áfasteign aðalstefnda. Samtals námu greiðslur vegna þessa frá aðalstefnda tilvarastefnda, Lofts 33 slf., 12.690.312 krónum á árunum 2013 og 2014, samkvæmtyfirliti sem liggur fyrir í gögnum málsins. Víkurþá nánar að uppgjöri vegna kröfu stefnanda í máli þessu. Aðalstefndi, Loft 33slf., greiddi eins og fyrr segir 1.000.000 króna inn á kröfu stefnanda. Ígreinargerð varastefndu er aðdraganda greiðslu lýst þannig að forsvarsmennaðalstefnda hafi haft samband við varastefnda Hallgrím í kjölfar innheimtubréfsfrá stefnanda. Við skoðun á uppgjöri fyrrgreinds verksamnings á milliaðalstefnda og varastefnda, Lofts 33 slf., hafi komið í ljós að 1.000.000 krónaaf þeim greiðslum sem aðalstefndi hafði innt af hendi samkvæmt verksamningnumstæði eftir til greiðslu þess verks sem stefnandi innti af hendi. Ítölvupósti sem fór á milli Brynjólfs Þórs Gylfasonar f.h. aðalstefnda ogvarastefnda, Hallgríms Friðgeirssonar f.h. Lofts 33 slf., dags. 24. mars 2015,ræða aðilar um hinn umþrætta reikning sem stefnandi krefst greiðslu á. Segirsvo í tölvupósti Brynjólfs: „… reikningur frá HK verktökum upp á 5,9 mkr.ég les út úr honum að um 100 þús krónur af honum er vegna glugga sem erkostnaður sem Hugleiðir greiðir. Eftir standa þá 5,8 mkr vegna þaksins sem ættiað skiptast milli þessara 3ja íbúða/verslunar í samræmi við skráða stærð. Svonamyndi þetta þá líta út Laugavegur96 Arion 281,7 49% 2.2829.635-527.000 2.302.635 Hugleiðirehf. 150,9 26% 1.515.768 konan 145,9 25% 5.810.947 Samkvæmtþessu ætti Hugleiðir að greiða 1,5 mkr., Arion 2,8 mkr og konan 1,4 mkr. Fékk sent frá Bjögga kvittun fyrir innborgunArion til Loft slf uppá 527 þúsund þá standi úti 2,3 mkr sem Arion á eftir aðborga. Eru þeir búnir að greiða það líka? Gætirðu sent mér kvittanir fyrir innborgun.“ Ísvari varastefnda, Hallgríms sama dag til Brynjólfs, segir hann að um ranganálgun sé að ræða. Í framhaldinu kemur fyrirspurn frá Brynjólfi hvort ekki séum að ræða sameign allra eigenda í húsinu. Í svari varastefnda Hallgríms er svogerð nánari grein fyrir skiptingunni þar sem segir svo: „Jú en hluti af þess er sem ég kalla lægraþak. Það var lagað, og settar svalir. Sá reikningur er á ca milljón. Arionborgaði 527 þúsund af þeirri framkvæmd, og Hugleiðir rest. Þar sem uppsetning ásvölum var beint vegna íbúðar. Björgvin lagði það inná mig þegar greitt var1.000.000 inná HK. Restin af framkvæmd að mestu leyti er sem skiptist milliaðila í húsinu, þe. 4,9 milljónir ca.“ Þvísvarar Brynjólfur svo: „En ætti þessi 4,9 mkr þá ekki að skiptastsbr. hér að neðan: Laugavegur96. Arion 281,7 49% 2.386.050 Hugleiðirehf. 150,9 26% 1.278.150 konan 145,9 25% 1.235.799 579 4.900.000“. Samadag, 24. mars 2015, sendi áðurgreindur Brynjólfur, sem kom fram f.h.aðalstefnda Hugleiða ehf., eftirfarandi tölvupóst til varastefnda Hallgríms,sem gekk út á að kreditfæra reikninga á aðalstefnda og gefa út nýja á hendurvarastefnda Lofti 33 slf. Í tölvupóstinum segir svo: „Þúnefndir að þú gætir talað við þá um að kreditfæra reikninginn á Hugleiði ehf. Íframhaldi þyrfti að gera eftirfarandi ·Gefaút reikning vegna glugganna sem var um 99.400 minni mig·Gefaút reikning vegna neðra þaks sem þú nefndir að væri um 1 mkr (búið að borgahann)·Gefaút reikning vegna efra þaks sem væri þá rest.oÞettaþyrfti síðan að skipta niður á aðila sem eru eigendur í húsinu og rukka þá(þetta þyrfti að gerast ASAP til að koma þessu af stað). Allirreikninga hafa verið sendir á Loft 33 slf. og þessir 3 reikningar ættu að veragefnir út á Loft 33 slf. sem síðan rukkar til hlutaðeigandi aðila kostnaðinn í samræmivið hlutdeild þeirra í fermetrum. Gerum ráð fyrir að þetta gangi vel þá ætti aðvera hægt að ganga frá þessari greiðslu til þeirra að stærstu leiti fljótlega.Ef allt gengur að óskum þá er þetta mál frá. … Planið er þetta, Halli talar viðHK verktaka um reikningana sem þarf að gerast strax því það er ekki hægt aðrukka hina nema reikningur liggi fyrir. Í framhaldi þarf líka að taka saman öllsamskipti við hlutaðeigandi aðila vegna þaksins og fara yfir. Ég skal síðanstilla upp sundurliðuninni þegar reikningurinn liggur fyrir hvað varðarhlutdeild hvers og eins og senda á þig Halli. Þú síðan sendir á Arion og konunaum að greiða þeirra hlutdeild til Loft 33 slf sem síðan greiðir beint til HKverktaka.“ Síðasta greiðsla aðalstefnda,Hugleiða ehf., til Lofts 33 slf. vegna verksamningsins var innt af hendi 21.mars 2014 og námu heildargreiðslur sem fyrr segir 12.690.312 krónum. Samkvæmtgögnum málsins hafa ekki aðrar greiðslur verið inntar af hendi til Lofts 33slf. vegna vinnu við fasteignina að Laugavegi 96. Aðalstefndi,Hugleiðir ehf., var stofnaður á árinu 1988 og er tilgangur þess leiga og sala átölvubúnaði og þróun og smíði hug- og vélbúnaðar. Félagið var á þessum tímaeigandi annarrar hæðar í húsinu nr. 96 við Laugaveg í Reykjavík, fastanr. 200-5511. Varastefndi,Loft 33 slf., er samlagsfélag. Tilgangur félagsins er ráðgjöf við hönnunfasteigna. Samlagsaðilar félagsins eru tveir, varastefndi HallgrímurFriðgeirsson innanhúsarkitekt og Living hönnun ehf. Áþeim tíma sem endurbætur fóru fram á fasteigninni að Laugavegi 96 voruþinglýstir eigendur fasteignarinnar þrír vegna þriggja eignarhluta, þ.e.aðalstefndi Hugleiðir ehf., Arion banki hf. og einstaklingur, sem var skráðureigandi að þriðja eignarhlutanum. Viðaðalmeðferð málsins gáfu skýrslu Kristinn Már Þorkelsson, fyrirsvarsmaðurstefnanda, og Hallgrímur Friðgeirsson, varastefndi og fyrirsvarsmaðurvarastefnda Lofts 33 slf. KristinnMár Þorkelsson bar fyrir dóminum að reikningur væri vegna vinnu við þak hússinsog viðgerða að utan. Hann tók fram að Hallgrímur hefði óskað eftir vinnuþeirra, hann hefði verið umboðsmaður fyrir verkið og hefði samþykkttímaskýrslur. Það hafi aldrei komið fram að Loftur 33 slf. væri verkkaupi. Hanntók fram að þetta hefði verið öll vinnan sem HK verktakar ehf. hefðu unnið viðfasteignina, að undanskilinni vinnu sem hafi verið unnin fyrir Arion banka hf.sem hafði greitt þeim beint. Enginn reikningur hefði verið gefinn út á Loft 33slf. vegna þessarar fasteignar. Með aukaverki á reikningi væri átt við að gert hefðiverið tilboð, síðan hafi verið viðbót við verkið sem hafi ekki verið innifaliðí tilboðinu. Hann taldi að tilboð í verkið hefði verið munnlegt og sent tilHallgríms í síma. Um hafi verið að ræða þakviðgerðir. Hallgrímur hefði komiðreglulega og litið á verkið daglega. Tók hann fram að bætt hefði verið viðverkið frá því í upphaflega tilboðinu. Hann tók einnig fram að þeir hefðualdrei verið í samskiptum við Hugleiðir ehf. eða Arion banka hf. Hallgrímurhafi séð um allt. Þeir hafi fengið einhverjar greiðslur beint frá Arion bankahf. þar sem þeir hafi skrifað reikning beint á Arion banka hf. Þá tók hann framað þakið hefði míglekið og að legið hafi á viðgerðum vegna þess til að koma íveg fyrir tjón. Þá tók hann fram að fyrirtækið hefði tekið að sér byggingarstjórnað beiðni Hallgríms. Þá hafi hann engar athugasemdir eða mótbárur fengið fráHugleiðum ehf. vegna reikningsins. Þá taldi hann ljóst að Hallgrímur hefði ekkipersónulega verið að „framkvæma“ þar sem hann ætti ekkert í fasteigninni. HallgrímurFriðgeirsson tók fram að Björgvin, fyrirsvarsmaður Hugleiða ehf., hafi óskaðeftir því að hann kæmi að verkinu, sem fólst meðal annars í því að breytaskrifstofuhúsnæði í íbúð. Vinna hans hafi falist í því að skila inn teikningumog halda utan um verkið. Hann hafi einnig haft milligöngu um að fá verktaka ogútvega efni og sjá til þess að framkvæmdin færi fram. Á verktíma komu framgallar á fasteigninni sem þurfti að laga þannig að upphæðin varð hærri enáætlun sagði til um. Fyrir vinnuna hafi Loft 33 slf. átt að fá 700.000 krónur,en aðrar greiðslur hafi átt að renna til verktaka. Það verk sem deilt sé umhér, þ.e. reikningar frá HK verktökum, hafi að hluta verið innifaldir í áætlun,þ.e. viðgerðir á svölum klæðningum og gluggum, ein milljón króna, hafi tengstverksamningnum. Um reikninga frá HK verktökum ehf. tók hann fram að hann hefðiupphaflega fengið þá til að koma að svalavinnu en einnig fengið Kristin til aðkoma að þakviðgerðum. Þá hafi hann fengið hringingu frá Björgvin sem hafi sagtað nauðsynlega þyrfti að gera við þakið strax vegna þess að það læki inn ogeignin lægi undir skemmdum og hafi óskað eftir því við HK verktaka ehf. aðfarið væri í vinnuna á þakinu. Þannig hafi verkinu verið tvískipt, annars vegarbein vinna Lofts 33 slf. fyrir Hugleiðir ehf., þar með talin vinna við svalir,og að sérreikningur hafi verið fyrir þá vinnu. Afgangur sé viðgerðarvinna semHugleiðir ehf. biðja Loft 33 slf. að láta HK verktaka ehf. að taka að sér. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnandaUm kröfu á henduraðalstefnda, Hugleiðum ehf. Stefnandi telur óumdeilt að verktakanhafi lotið að vinnu við fasteign aðalstefnda sem hafi því haft hag afframkvæmdinni. Stefnandi hafi ekki haft ástæðu til að ætla annað en aðaðalstefndi, eigandi fasteignarinnar, kæmi fram sem verkkaupi gagnvart honum,enda ekki annað komið fram í aðdraganda verksins eða við vinnu þess, en ekkihafi verið gerður skriflegur samningum um verkið. Mátti stefnandi því ætla aðmilliganga varastefndu, Lofts 33 slf. og Hallgríms, væri eingöngu til kominvegna starfa þeirra fyrir aðalstefnda, m.a. við ráðgjöf. Í samræmi við þaðgerði stefnandi aðalstefnda reikning sem útgefinn var 31. desember 2014. Aðildaðalstefnda hvíli á framangreindum grundvelli og beri hann sönnunarbyrði fyrirhinu gagnstæða. Reikningurinn sem málið varðar sé fyrir löngu kominn ágjalddaga. Krafaum dráttarvexti miðast við það þegar mánuður var liðinn frá því aðalstefndi varsannanlega krafinn um greiðslu skuldarinnar, skv. reikningi útgefnum 31.desember 2014, með gjalddaga 1. janúar 2015. Umaðild og kröfu á hendur varastefndu Lofti 33 slf. og Hallgrími Friðgeirssyni. Þráttfyrir það sem að framan greini hafi aðalstefndi Hugleiðir ehf. þrætt fyrir aðhafa komið fram gagnvart stefnanda sem verkkaupi. Hefur því verið borið við aðvarastefndi, Loft 33 slf., hafi í raun tekið að sér alverktöku vegnafasteignarinnar Laugavegs 96. Því beri að krefja Loft 33 slf. um skuldina, enekki aðalstefnda. Í því sambandi hafi aðalstefndi þó hvorki sannað né leittlíkur að því að hann hafi greitt Lofti 33 slf. vegna umþrættra framkvæmda semþó ætti að vera auðsótt þar eð verkinu sé löngu lokið. Varastefnda, Lofti 33slf., sé stefnt á þeim grundvelli, að ef komist verður að þeirri niðurstöðu aðframangreint eigi sér einhverja stoð, og aðalstefnda skorti af þeim sökum aðildí málinu, séu varastefndu réttir aðilar málsins og beri að greiða hina umþrættuskuld. Í því sambandi bendir stefnandi á að varastefndu hafi aldrei gertsennilegt að þá skorti aðild. Slíkt hefði þó verið þeim í lófa lagið, til dæmismeð því að sýna fram á að þeir hafi ekki þegið neinar greiðslur vegna umræddrarframkvæmdar eða þá með því að upplýsa að aðalstefndi hefði hafnað slíkrigreiðslu vegna verksins í ljósi þess að stefnandi ætti kröfuna. Varðandiaðild og kröfu á hendur varastefndu byggir stefnandi að öðru leyti á því aðvarastefndi, Hallgrímur, hafi, fyrir hönd varastefnda, Lofts 33 slf., samþykktþær framkvæmdir sem málið varðar og verið sá sem kom fram gagnvart stefnanda ogm.a. samþykkt reikning vegna þeirra. Þá sé eina greiðslan sem borist hafi vegnaverksins, þ.e 1.000.000 króna, sem greidd var 23. febrúar 2015, komin frávarastefnda, Lofti 33 slf., eftir að greiðsluáskorun var send aðalstefnda. Íljósi þessa sé ekki ástæða til að ætla annað en að varastefndi, Loft 33 slf.,hafi komið fram gagnvart stefnanda sem verkkaupi og beri fulla ábyrgð ágreiðslum vegna verksins, enda beri félagið húsbóndaábyrgð á störfumstarfsmanna sinna, þ. á m. varastefnda Hallgríms. Aðildog kröfur á hendur varastefnda, Hallgrími, séu reistar á sömu málsástæðum og ítilviki varastefnda, Lofts 33 slf. Ef talið verður að varastefndi, Hallgrímur,hafi hins vegar farið út fyrir umboð sitt að einhverju leyti, eða hagað störfumsínum með þeim hætti að húsbóndaábyrgð varastefnda, Lofts 33 slf., taki ekki aðfullu til starfa hans, sé kröfum beint að honum persónulega. Um aðild vísar stefnandi til 2. mgr.19. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Varðandi kröfu um greiðslu úr hendi stefndu byggirstefnandi á reglum samninga- ogkröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga auk þess sem vísað er tilreglna verktakaréttar. 2.Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda, Hugleiða ehf. Aðalstefndi telur kröfu stefnandatilhæfulausa og aðalstefnda óviðkomandi. Hann hafi ekki verið aðili að umræddumviðskiptum. Jafnframt hafi enginn annar en forsvarsmaður aðalstefnda umboð tilað gera samninga eða óska eftir vinnu í nafni aðalstefnda eða skuldbindafélagið með öðrum hætti. Aðalstefndi byggir varnir sínar og kröfu um sýknu áaðildarskorti og því beri að sýkna hann, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 16. gr.einkamálalaga, nr. 91/1991. Telur aðalstefndi engar sannanirliggja fyrir um að stefnandi hafi tekið að sér verk fyrir aðalstefnda. Engingrein hafi verið gerð fyrir því í stefnu með hvaða hætti bindandi samningurhafi komist á milli stefnanda og aðalstefnda um það verk sem krafist ergreiðslu fyrir í málinu. Fram komi í stefnu að það hafi verið varastefndi,Hallgrímur, sem hafi óskað eftir umræddum framkvæmdum, sem stefnandi vann að,og hafi jafnframt samþykkt þá reikninga sem gefnir voru út vegna þeirrar vinnu.Varastefndi hafi hvorki haft umboð né stöðu til að samþykkja framkvæmdir fyrirhönd aðalstefnda þannig að skuldbindi aðalstefnda og honum því óskylt að greiðastefnanda fyrir vinnu. Einuröksemdirnar sem stefnandi hefur fært fram til réttlætingar kröfu sinni áhendur aðalstefnda séu þær að unnið hafi verið við hús sem aðalstefndi eigitiltekinn eignarhluta í. Bendir aðalstefndi á að nokkrir aðrir eigendur séu aðhúsinu og aðalstefndi eigi aðeins lítinn hluta í því. Ekkert liggi heldur fyrirum að stefnandi hafi gert bindandi samning við húsfélag hússins að Laugavegi96, sem gæti heimilað stefnanda að beina kröfum að hvaða eiganda fasteignar íhúsinu sem er, fyrir heildarkostnaði verksins á grundvelli laga umfjöleignarhús, nr. 26/1994. Engingrein sé gerð fyrir annarri vinnu stefnanda fyrir varastefnda, Loft 33 slf., ogöðrum greiðslum frá þeim aðila til stefnanda vegna verksins. Ljóst megi vera aðsamningssamband hafi verið á milli varastefnda, Lofts 33 slf., og stefnandavegna annarrar vinnu við húsið á þessum tíma. Jafnframt sé ljóst að ekkertsamningssamband hafi verið á milli stefnanda og aðalstefnda. Stefnandi hafiverið undirverktaki varastefnda, Lofts 33 slf., og unnið að ýmsum verkum viðhúsið á grundvelli samningssambands síns við varastefnda, Loft 33 slf. Fram komi í stefnu að varastefndu, Loft 33slf. og Hallgrímur, hafi haft milligöngu um það verk sem stefnandi vann viðhúsið en engin sönnun hefur verið færð fram um það með hvaða hætti aðalstefndieigi að vera skuldbundinn til greiðslu fyrir þau verk sem varastefndu óskuðueftir að unnin væru. Þvíer alfarið mótmælt að aðalstefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að bindandisamningssamband hafi ekki komist á milli stefnanda og aðalstefnda. Stefnandaberi að sanna hvaða samningssamband hafi komist á og um annað er viðkomi kröfuþeirri sem hann hafi uppi í málinu á hendur aðalstefnda. Ígögnum sem stefnandi hafi lagt fram til grundvallar kröfu sinni, komi fram aðverkið, sem gerð sé krafa um greiðslu á, sé „aukaverk“. Til að um aukaverk geti verið að ræða, þáþurfi að vera til staðar aðalverk sem verið sé að vinn að. Af þessum gögnummegi sjá að umrætt verk hafi verið unnið sem aukaverk fyrir varastefnda, Loft33 slf., í tengslum við aðra vinnu við húsið samkvæmt samningi varastefnda ogstefnanda. Stefnandi hafi ekki gert neina grein fyrir þessu samningssambandisem ástæða hefði þó verið til að upplýsa um. Verði því að telja að stefnandihafi viðhaft rangan og villandi málatilbúnað til að freista þess að fáaðalstefnda dæmdan til að greiða kröfuna. Þámegi sjá á reikningi sem liggi til grundvallar kröfu stefnanda að tilvísun íreikningsnúmer hafi verið breytt og ný tilvísun í reikningsnúmer handskrifaðinn á fylgiskjöl reikningsins. Handskrifað hafi verið inn reikningsnúmerið 94 áfylgiskjölin sem eru að öðru leyti ekki handskrifuð. Af þessu megi ráða aðþessi fylgiskjöl hafi upphaflega verið með tilvísun í annan reikning sem aðöllum líkindum hafi verið gefinn út á hendur varastefnda, Lofti 33 slf. Af þvímegi ráða að stefnandi hafi allan tímann talið að viðsemjandi hans værivarastefndi, Loft 33 slf., en ekki aðalstefndi. Af einhverjum ástæðum hafisíðar verið gefinn út nýr reikningur á hendur aðalstefnda á grundvellifylgiskjala sem áður hafi fylgt reikningi á hendur varastefnda. Einnig sé þaðundarlegt að reikningur stefnanda til aðalstefnda sé gefinn út tveimur oghálfum mánuði eftir að vinnu hafi verið lokið samkvæmt fylgiskjölumreikningsins. Þetta bendi jafnframt til þess að upphaflega hafi verið gefinn útreikningur til varastefnda, Lofts 33 slf., en þegar hann hafi ekki fengistgreiddur, hafi nýr reikningur verið gefinn út á hendur aðalstefnda og kröfunnibeint að honum. Þetta bendi til þess að fullyrðing stefnanda um að vinnan væriunnin fyrir aðalstefnda sé röng. Það sem enn frekar styðji málatilbúnaðaðalstefnda um að varastefndi sé verkkaupi sé sú staðreynd að varastefndi, Loft33 slf., greiddi 1.000.000 króna inn á vinnuna sem hafi svo verið ráðstafað afvarastefnda inn á reikning lögmanns stefnanda. Umgreinargerð varastefndu telur aðalstefndi að ranglega hafi verið farið meðstaðreyndir þar sem segi að varastefndi, Loft 33 slf., hafi aðeins haft meðhöndum ráðgjöf við hönnun fasteignarinnar. Þessi fullyrðing sé augljóslegaröng, sbr. samning aðila, um umfang greiðslna til varastefnda og önnur gögnmálsins, sem sýni að varastefndi hafði umsjón með verkinu í heild. Varastefndufullyrði einnig að samningur sem gerður hafi verið við Loft 33 slf. hafi aðeinssnúið að framkvæmdum innanhúss en gögn málsins sýni að framkvæmdir hafi tekiðjafnt til verka innan- og utanhúss. Einnig sé bent á að fullyrðingarvarastefndu um að reikningarnir séu aðeins vegna viðgerða á þaki vegna lekastandist ekki, þar sem fylgiskjöl reikningsins sýni að reikningur nái m.a. tilklæðningar á gafli og vinnu við glugga. Einnig er bent á að fylgiskjölin séuundirrituð af varastefnda, Hallgrími, til samþykktar. 3. Helstu málsástæður og lagarök, varstefndu. Kröfu um sýknu byggja varastefndu áaðildarskorti. Svo sem staðfest sé í stefnu málsins sé engum skriflegumsamningi til að dreifa vegna þess verks sem liggi til grundvallar eftirstöðvumreiknings stefnanda. Stefnandi hafði enga ástæðu til að ætla annað en aðaðalstefndi, eigandi fasteignarinnar, kæmi fram sem verkaupi gagnvart honum,enda komi það fram í aðdraganda verksins og við vinnu þess. Málsástæðurstefnanda til stuðnings aðildar varastefndu séu í fullkomnu ósamræmi við allarathafnir stefnanda og þann grundvöll sem hann byggi málið á í stefnu. Þá sé meðöllu ósannað að varastefndu hafi móttekið nokkrar greiðslur vegna hinnaumþrættu framkvæmda umfram þá 1.000.000 króna sem þegar hafi verið greiddstefnanda. Þvert á móti hafnaði varastefndi, Hallgrímur, því að varastefndi,Loft 33, slf. tæki við slíkum greiðslum, sbr. tölvupósta sem fóru á milliaðalstefnda og varastefndu 24. mars 2015. Það sé því augljóslega enginngrundvöllur fyrir því að beina kröfu um greiðslu, vegna viðgerðar á þakifasteignar aðalstefnda og annarra eigenda, að varastefndu. Slík krafa eigi sérhvorki stoð í samningi milli stefnanda og varastefndu né samkvæmt lögum. Íljósi alls framangreinds beri að sýkna varastefndu af kröfum stefnanda meðvísan til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Verðieinhverra hluta vegna fallist á kröfur stefnanda á hendur varastefndu er súkrafa gerð til þrautavara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega ogmálskostnaður felldur niður. Enda fælist í slíkri niðurstöðu að varastefnduværi gert að greiða sameiginlega fyrir viðgerð á fasteign í eigu aðalstefnda ogannarra. IV.Í máli þessu krefur stefnandi, HKverktakar ehf., aðalstefnda, Hugleiðir ehf., um greiðslu skuldar samkvæmtreikningi 31. desember 2014, vegna vinnu við viðgerðir á þaki o.fl. á fjöleignarhúsinuað Laugavegi 96 í Reykjavík. Fram er komið að stefnandi telur sig hafa samiðvið aðalstefnda, Hugleiðir ehf., um umrætt verk fyrir milligöngu umboðsmanns,þ.e. varastefnda, Lofts 33 slf. Aðalstefndi,Hugleiðir ehf., heldur því fram að hann hafi ekki verið aðili að umræddumviðskiptum og að enginn samningur hafi verið gerður á milli stefnanda og hansum það verk sem krafist er greiðslu fyrir. Það hafi verið varastefndi, Loft 33slf., sem hafi óskað eftir umræddum framkvæmdum á fasteign aðalstefnda og Loft33 slf. hafi hvorki haft umboð né stöðu til að samþykkja framkvæmdir fyrir höndaðalstefnda. Af þeim sökum sé aðalstefnda óskylt að greiða reikning stefnanda. Ífyrrgreindum verksamningi frá 17. september 2013 sem gerður var milliaðalstefnda, Hugleiða ehf., og Lofts 33 slf. sömdu aðilar um að Loft 33 slf.tæki að sér hönnun og framkvæmd við endurbætur á fasteigninni að Laugavegi 96,Reykjavík en sú fasteign var í eigu Arion banka hf. (49%), aðalstefnda,Hugleiða ehf., (26%) og „konunnar“ (25%). Samkvæmt samningnum var miðað við aðkostnaður við endurbætur næmi samtals 10.700.000 krónum. Óumdeilt er í máliþessu að aðalstefndi, Hugleiðir ehf., greiddi umræddar fjárhæðir tilvarastefnda, Lofts 33 slf., sem síðan sá um að greiða einstökum verktökum fyrirvinnu þeirra og efniskostnað við endurbætur á fasteigninni. Tilviðbótar við þau verk sem tilgreind voru í verksamningnum, hafði varastefndi,Loft 33 slf., milligöngu um að stefnandi tæki að sér viðgerðir á þaki, gluggumog svölum fasteignarinnar sem stefnandi krefur aðalstefnda um greiðslu á í máliþessu. Skýringin á þessu er sú að við framkvæmd verksamningsins frá 17.september 2013 kom upp vandamál vegna leka. Segir í skýrslu Kristins MásÞorkelssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, hér fyrir dómi að þakið hafi„míglekið“ og að legið hafi á viðgerðum til að koma í veg fyrir tjón. Stefnandihafi auk þess tekið að sér byggingarstjórn að beiðni varastefnda, HallgrímsFriðgeirssonar, og hafi verið ljóst að Hallgrímur hafi ekki óskað eftir þessufyrir sjálfan sig enda ætti hann ekkert í fasteigninni. Í greinargerðvarastefndu kemur fram að á meðan unnið var samkvæmt fyrrgreindum verksamningi,hafi einn fyrirsvarsmaður aðalstefnda, Björgvin Narfi Ásgeirsson, haft sambandvið varastefnda, Hallgrím, og tjáð honum að leki hafi komið fram á þakifasteignarinnar með þeim afleiðingum að íbúð eins leigjanda væri á floti.Björgvin hafi falið varastefnda, Hallgrími, að hlutast til um að gert yrði viðþakið og hafi varastefndi, Hallgrímur, komið þeim skilaboðum til fyrirsvarsmannsstefnanda, en stefnandi hafi þá verið á staðnum til að sinna öðru verki. Þáer upplýst samkvæmt tölvubréfum og skýrslu varstefnda, Hallgríms, fyrir dóminumað hluti af þeirri fjárhæð sem stefnandi gerði reikning fyrir vegnaviðbótarverksins, þ.e. ein milljón króna, hafi í raun fallið undir upphafleganverksamning. Hefur sú fjárhæð verið greidd stefnanda. Af stefnukröfunni standaþví eftir 4.929.545 krónur sem stefnandi telur vangreiddar vegna fyrrgreindsviðbótarverks. Fyrirsvarsmennaðalstefnda hafa ekki komið fyrir dóm og gefið skýrslu. Leggja verður tilgrundvallar í máli þessu að við framkvæmd verksins samkvæmt upphaflegumverksamningi hafi komið í ljós leki á þaki hússins sem vinna varð skjótan bugá. Þá verður einnig að leggja til grundvallar að fyrirsvarsmaður aðalstefndahafi falið varastefnda, Hallgrími, að óska eftir viðgerð á fyrrgreindum lekaenda hefur því ekki verið mótmælt sérstaklega. Samkvæmt þessu er lagt tilgrundvallar í máli þessu að varastefndu hafi haft umboð frá aðalstefnda til aðóska eftir því viðbótarverki sem lýst hefur verið. Ber því að takastefnukröfuna til greina á hendur aðalstefnda, en henni hefur ekki veriðmótmælt sérstaklega að því er varðar fjárhæðir. Ekki liggja fyrir nein gögn umað varastefndu hafi með beinum eða óbeinum hætti tekið að sér greiðslu vegnaþess verks. Samkvæmt því eru varastefndu, Loft 33 slf. og HallgrímurFriðgeirsson, sýknaðir af kröfum stefnanda í máli þessu. Aðalstefnda,Hugleiðum ehf., ber að greiða stefnanda 5.929.545 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 1.febrúar 2015 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 1.000.000 krónaþann 23. febrúar 2015. Stefnandaber að greiða varastefndu, sameiginlega 600.000 krónur í málskostnað og hefurþá verið tekið tillit til frávísunarþáttar málsins. Aðalstefndaber að greiða stefnanda 700.000 krónur í málskostnað RagnheiðurSnorradóttir kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Aðalstefnda, Hugleiðum ehf., ber aðgreiða stefnanda, HK verktökum ehf., 5.929.545 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 1.febrúar 2015 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 1.000.000 krónaþann 23. febrúar 2015. Aðalstefndaber að greiða stefnanda 700.000 krónur í málskostnað Varastefndu,Loft 33 slf. og Hallgrímur Friðgeirsson, eru sýknaðir af öllum kröfum stefnandaí máli þessu. Stefnandaber að greiða varastefndu sameiginlega 600.000 krónur í málskostnað og hefur þáverið tekið tillit til frávísunarþáttar málsins.
|
Mál nr. 103/2009
|
Samningur Galli Skaðabætur Gagnkrafa Matsgerð
|
Í málinu krafðist E ehf. þess að Y ehf. yrði gert að greiða félaginu eftirstöðvar verkgreiðslna samkvæmt samkomulagi aðila en félögin höfðu gert með sér samning um að hið fyrrnefnda félag tæki að sér framleiðslu og uppsetningu á forsteyptum húseiningum fyrir Y ehf. sem það félag hafði hannað. Samkvæmt matsgerð sem lá fyrir í málinu var óskað eftir rökstuddu áliti á 13 matsliðum en aðeins 5 matsliðir voru til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. E ehf. hafði unað úrlausn héraðsdóms um þá liði sem fallist var á með Y ehf. að kæmu til frádráttar kröfu E ehf., auk þess sem Y ehf. hafði borgað inn á eftirstöðvarnar. Einn af þessum 5 matsliðum var „um orsök þess að rifur væru á milli glugga og steinsteypu að utanverðu í öllum íbúðum.“ Samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna var talið að E ehf. hefði hvað þennan matslið varðaði, vikið frá því sem gert var ráð fyrir á teikningu fyrir húsin. Væru því ekki efni til að telja annmarka sem fram komu vegna þessa hafa stafað af rangri hönnun húsbygginganna. Bæri E ehf. því ábyrgð á þeim göllum sem matsmenn töldu vera á ísetningu glugganna. Með þessari niðurstöðu voru gagnkröfur Y ehf. orðnar hærri en krafa E ehf. í málinu og var Y ehf. því sýknað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. maí 2009. Hann krefst þess nú aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 16.944.087 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júní 2004 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði en að því frágengnu staðfestingar héraðsdóms. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi byggir aðalkröfu sína eingöngu á því að líta eigi með öllu framhjá matsgerð dómkvaddra matsmanna 1. nóvember 2006 vegna greinargerðar sem matsmenn skiluðu lögmanni aðaláfrýjanda 25. október 2007. Með vísan til forsendna í hinum áfrýjaða dómi verður staðfest sú niðurstaða að matsgerðin hafi sönnunargildi sem matsgerð, en að atvik sem varða gerð hennar og efni komi eftir atvikum til athugunar við mat á gildi hennar til sönnunar á þeim atriðum sem hún fjallar um. Að þessari niðurstöðu fenginni um gildi matsgerðarinnar hefur gagnáfrýjandi lýst yfir því að hann felli sig við úrlausn héraðsdóms um þá liði sem þar var fallist á að kæmu til frádráttar kröfu hans. Samkvæmt þessu og með vísan til yfirlýsinga málsaðila fyrir Hæstarétti greinir þá nú á um niðurstöður fyrrnefndrar matsgerðar um liði nr. 1, 7, 9, 10 og 13, en grein er gerð fyrir þessum matsliðum í héraðsdómi. Í 1. lið matsgerðarinnar er fjallað um „orsök þess að rifur eru á milli glugga og steinsteypu að utanverðu í öllum íbúðunum.“ Þá eru matsmenn spurðir hvað gera þurfi til að bæta úr þessu og hvað það kosti. Í matsgerðinni segir svo orðrétt til svars við þessu: „Ástæður þess að rifur hafa myndast milli trés og steins við glugga- og hurðakarma eru að áliti matsmanna þær að vatn komist inn milli trés og steins og sitji í fræstri rauf sem er í karmi og frostþenslur þrýsti karminum frá steini. Til að glöggva sig betur á þessu var sagað úr karmi yfir svalahurð á jarðhæð á Hraunbæ 109.“ Í matsgerðinni er síðan sýnd ljósmynd sem matsmenn tóku af sniðinu sem þeir söguðu. Síðan segir áfram: „Á teikningu arkitekta nr. S.01 er teiknaður annar frágangur, en þar er ekki sýnd rauf í karminn og gert ráð fyrir að steypt sé út á karminn.“ Aðila greinir ekki á um að til verks gagnáfrýjanda hafi heyrt að koma gluggum fyrir í veggeiningunum. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi sá um að kaupa gluggana sjálfa og fá gagnáfrýjanda þá til ísetningar. Gluggarnir voru af viðurkenndri gerð og verður talið að gagnáfrýjandi hafi í lögskiptum aðila borið ábyrgð á að gluggunum yrði komið á fullnægjandi hátt fyrir í veggeiningunum. Samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna vék gagnáfrýjandi beinlínis frá því sem gert var ráð fyrir á teikningu fyrir húsin um þetta með því að steypa ekki veggeininguna út á karm glugga, eins og þar var gert ráð fyrir. Engin efni eru því til að telja annmarkana sem fram komu hafa stafað af rangri hönnun húsbygginganna, svo sem talið er í hinum áfrýjaða dómi án þess að haldbær rök séu þar færð fram fyrir þeirri niðurstöðu. Ber gagnáfrýjandi samkvæmt þessu ábyrgð á þeim göllum sem matsmenn töldu vera á ísetningu glugganna. Svo sem fram kemur í héraðsdómi töldu þeir kostnað við lagfæringar á þessu nema 4.482.000 krónum og hefur þeirri niðurstöðu ekki verið hnekkt. Frá þessari fjárhæð dregst 60% af virðisaukaskatti af kostnaði við vinnu á byggingarstað en við bætist samkvæmt matsgerðinni viðeigandi hlutdeild í sameiginlegum kostnaðarliðum. Með þessari úrlausn eru gagnkröfur aðaláfrýjanda orðnar hærri en krafa gagnáfrýjanda. Ber þá ekki nauðsyn til að fjalla um réttmæti sjónarmiða málsaðila sem lúta að öðrum umdeildum liðum matsgerðarinnar, lið nr. 7 um einingar sem hafa sprungið undir útihurðum, liði nr. 9 og 10 um sig og halla á gólfum og lið nr. 13 um vatn sem lekur inn með útveggjum. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tildæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar verður tekið tillit til kostnaðar aðaláfrýjanda af matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, sem nam 1.332.150 krónum. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, YL-hús ehf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Einingaverksmiðjunnar ehf. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 2.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 25. nóvember sl., er höfðað með stefnu, birtri 20. júní 2005. Stefnandi er Einingaverksmiðjan ehf., Breiðhöfða 10, Reykjavík. Stefndi er Yl hús ehf., Tangarhöfða 6, Reykjavík og er stjórnarformanni félagsins, Ágústi Bjarnasyni, stefnt fyrir þess hönd. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 17.543.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júní 2004 til greiðsludags. Er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 12. júní 2005, en síðan árlega þann dag. Til frádráttar dómkröfunni, miðað við stöðu hennar á eftirtöldum dögum, komi innborganir 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000 krónur og 598.913 krónur 1. nóvember 2006. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Endanlegar kröfur stefnda eru þær, aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann skuldajafnaðar á kröfum stefnda á stefnanda og að tekið verði tillit til verðlagsbreytinga miðað við vísitölu byggingarkostnaðar frá 1. nóvember 2006 til dómsuppkvaðningar. Þá er krafist málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Málsatvik og ágreiningsefni Samkvæmt ódagsettu tilboði, en sagt gerðu í apríl 2003, gerði stefnandi stefnda tilboð í framleiðslu og uppsetningu á forsteyptum húseiningum fyrir 22 íbúða fjölbýlishús og 6 íbúða raðhús að Hraunbæ 109 hér í borg. Gert var ráð fyrir því að stefnandi tæki við þjöppuðum púða og góðri aðstöðu á svæðinu, með aðgangi að rafmagni og vatni, en eftir það tæki stefnandi að sér að byggja sökkla, steypa plötu, reisa einingarnar, steypa þær saman og kítta í lóðréttar fúgur að utan. Þá átti stefnandi að steypa milliplötur, svo og þakplötu, tilbúna fyrir stólað þak. Að því er fram kemur í greinargerð stefnda átti verkið að hefjast í júní 2003 og vera lokið í september sama ár. Fyrir verkið átti stefndi að greiða 80.300.000 krónur, sem skyldu greiðast eftir verkhraða. Verklok drógust nokkuð og taldi stefndi ýmsu ólokið og öðru ábótavant er aðilar gerðu með sér samkomulag 12. maí 2004 um frágang óunninna verkþátta samhliða lokauppgjöri. Samkvæmt samkomulaginu skyldi stefnandi ljúka óunnum verkþáttum fyrir 28. maí það ár, en stefndi lagði um leið fram ábyrgðaryfirlýsingu frá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., sem tryggingu fyrir lokagreiðslu að fjárhæð 17.543.000 krónur, samkvæmt tveimur reikningum stefnanda, dagsettum 14. apríl að fjárhæð 14.566.500 krónur og 28. maí að fjárhæð 2.976.500 krónur. Að mati stefnda stóð stefnandi ekki við samkomulagið nema að litlu leyti. Engu að síður greiddi Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. 12.543.000 krónur til stefnanda 24. júní 2004 og taldi nægjanlegt að halda eftir 5.000.000 króna til að mæta því sem stefnandi ætti þá óunnið. Í bréfi til stefnanda, 18. ágúst 2004, taldi stefndi að ekki hefði verið staðið við verklok í samræmi við upphaflegan samning aðila og síðara samkomulag. Með bréfinu fylgdi úttektarskýrsla Sigurðar Ingólfssonar, verkfræðings, þar sem tiltekin voru 13 atriði sem hann taldi að stefnanda bæri að lagfæra. Ekki er að sjá að stefnandi hafi sýnt nein viðbrögð við bréfi stefnda, né heldur áskorun frá lögmanni stefnda 30. nóvember sama ár. Í greinargerð stefnda kemur fram að í byrjun desember 2004 hafi farið að bera á miklum leka í nokkrum íbúðum fjölbýlishússins að Hraunbæ 109. Því hafi stefndi leitað á ný til Sigurðar Ingólfssonar, verkfræðings, og óskað álits hans á ástæðum lekans. Í bréfi Sigurðar, sem er meðal gagna málsins, kemur fram að enn hafi ekki verið gerðar þær lagfæringar sem hann lagði til í fyrri úttektarskýrslu sinni og því væri raki nú kominn fram innan á útveggjum, sem farinn væri að skemma málningu og mynda vatnspoka, t.d. við glugga. Bréfið var sent stefnanda og áttu aðilar með sér fund í framhaldi þess og gengu jafnframt á vettvang. Lögmaður stefnanda sendi lögmanni stefnda bréf, 31. janúar 2005, þar sem stefnandi féllst á að hann bæri ábyrgð á 6 liðum af þeim 13 sem taldir voru upp í úttektarskýrslu Sigurðar Ingólfssonar og væri reiðubúinn til að lagfæra sum þeirra atriða og lækka kröfu sína vegna annarra liða. Lagt var til að lagfæringum yrði lokið eigi síðar en 1. maí 2005. Fram kemur í stefnu að stefndi hafi ekki svarað bréfinu og í greinargerð stefnda er sagt að stefnandi hafi enn ekki bætt úr því sem hann hafi viðurkennt að bera ábyrgð á. Undir rekstri málsins óskaði stefndi eftir því að dómkvaddir yrðu matsmenn til að skoða og meta meinta galla á raðhúsunum og fjölbýlishúsinu að Hraunbæ 109. Matsmenn voru dómkvaddir Flosi Ólafsson múrarameistari og Freyr Jóhannesson tæknifræðingur, og skiluðu þeir matsgerð sinni í október 2006. Í matsbeiðni var þess sérstaklega óskað að matsmenn gæfu skriflegt og rökstutt álit á 13 atriðum. Fara hér á eftir spurningar matsbeiðanda og svör matsmanna: 1. Hver er orsök þess að rifur eru á milli glugga og steinsteypu að utanverðu í öllum íbúðunum? Hvað þarf að gera til þess að bæta úr þessu? Hvað kostar að bæta úr? Að áliti matsmanna er orsök sú að vatn kemst inn milli trés og steins og sitji í fræstri rauf í karmi. Frostþensla þrýsti síðan karminum frá steini. Bæta þurfi festingum í karmana og þétta, t.d. fræsa úr körmum milli trés og steins, fram úr þeirri rauf sem fyrir er, og koma fyrir kíttisþéttingu. Kostnaður er talinn nema 4.482.000 krónum og er þá miðað við að lagfæringar verði gerðar á gluggum og svalahurðum á suður-, vestur- og austurhliðum hússins, en aðeins á efri karmstykkjum og hliðum þeirra. 2. Hver er orsök þess að svala- og útihurðir eru skakkar? Hvernig á að bæta úr og hvað kostar það? Matsmenn gefa sér að hér sé átt við frágang hurða í hurðakörmum, en víða var bil milli hurðar og karms, sem þeir telja að kenna megi um óvönduðum vinnubrögðum við stillingu hurðar á lömum. Stilla þurfi hurðir, en að öðru leyti vísa matsmenn til svars við 1. spurningu. Kostnaður er áætlaður 453.600 krónur. 3. Hver er ástæða þess að rúður eru víðast hvar með taumum og hálf mattar? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Matsmenn telja það ekki galla þó slík óhreinindi komi fram og megi alltaf reikna með einhverjum taumum vegna útfellinga úr múrhúð og steypu fyrstu misserin. Hreinsun glers telja matsmenn að sé hluti reglulegs viðhalds, en meta kostnað við slíkt 387.600 krónur. 4. Hver er ástæða þess að víða er áferð steiningar á yfirborði eininga utanhúss óviðunandi? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Hér telja matsmenn að ágallar í áferð steiningar séu innan þeirra frávika sem gera megi ráð fyrir í framleiðslu og meta því engan kostnað vegna þessa matsliðar. 5. Hver er orsök skemmda á sléttum einingum á yfirborði eininganna? Hvernig á úr að bæta og hvað kostar það? Matsmenn telja að hér sé annars vegar átt við skemmdir í framleiðslu, t.d. loftbólumyndun, og hins vegar skemmdir í meðferð eininga, uppsetningu þeirra og samsteypu. Telja þeir að orsakir loftbólumyndunar geti verið margvíslegar, en benda á samspil niðurlagningar, titrunar og sigmáls steypu. Erfitt geti verið að útiloka slíka ágalla en til lagfæringa þurfi að holufylla yfirborð. Að því er varðar skemmdir í uppsetningu, frágangi og samsteypu telja matsmenn að slík óhöpp geti alltaf hent. Sumt sé auðvelt að lagfæra, annað verra. Kostnað við lagfæringar áætla þeir 688.000 krónur. 6. Hverjar eru orsakir þess að samskeyti eininga á svölum og svalagöngum eru ójöfn? Hverjar eru orsakir þess að frostskemmdir hafa myndast í þessum samskeytum og einingarnar sprungið? Hvernig er hægt að lagfæra þetta og hvað kostar það? Hér telja matsmenn að orsökin sé fyrst og fremst óvönduð vinnubrögð í uppsetningu, en einnig geti komið til missmíð í framleiðslu eininga. Slípa þurfi samskeyti og múra í eftir atvikum. Kostnað við slípun og þéttingu samskeyta telja matsmenn vera 110.400 krónur, en vísa að öðru leyti til kostnaðarmats vegna svars við 5. matslið. 7. Hverjar eru orsakir þess að einingarnar springa undir útihurðum? Hvernig er hægt að lagfæra það og hvað kosta lagfæringarnar? Matsmenn álíta að hér sé átt við vatnshalla undir hurðum, sem sé mjög efnislítill og veikur, aðeins 25 mm á þykkt, þar af skerðist þykkt hans um 10 mm af sléttu ryðfríu járni sem gangi í gegnum hann. Þessi byggingarhluti þoli vart að stigið sé á hann án þess að brotna eða springa. Telja matsmenn þetta galla og varla annað ráð en að steypa vatnshallann efnismeiri. Kostnaður er metinn 372.400 krónur. 8. Hver ástæða þess að járnabinding er svo nálægt yfirborði að hún kemur í ljós? Hvað er hægt að gera til að bæta úr þessu og hvað kostar það? Á einum stað við stigahús var járn sýnilegt í yfirborði flatar og telja matsmenn að steypuhula yfir járnum hafi verið of lítil þegar efri hluti veggjar var steyptur. Telja þeir viðgerð óframkvæmanlega, en gallann ekki svo mikinn að réttlæti að endurnýja vegginn. Leggja þeir til að staðurinn verði meðhöndlaður til að draga úr ryðmyndun, en að öðru leyti verði afsláttur veittur. Samtals meta þeir viðgerð og afslátt á 198.000 krónur. 9. Hverjar eru orsakir þess að plötur hafa sigið í íbúðunum og misfellur eru í einingum? Hvernig er hægt að lagfæra þetta? Hvað kosta lagfæringarnar? Matsmenn segja sig á gólfum íbúða mismikið og komi skekkjur mismikið fram, en þó að einhverju leyti í öllum íbúðum. Alvarlegast sé þar sem halli á gólfum sé allt að 20 mm á 2 metrum og enn meiri á afmörkuðum svæðum. Hafi innveggir þar kiknað undan sigi platna. Telja matsmenn að skekkjur í loftum og gólfum séu víða utan eðlilegra frávika og telja meiri halla en 0,5% óviðunandi í nýjum húsum. Víða sé hann þó mun meiri og benda þeir á að fyrirskrifuð vikmörk hjá hönnuðum séu almennt minni en 0,5%. Er það mat matsmanna að ástæður fyrir skekkjum í loftum og gólfum megi rekja til óvandaðrar uppsetningar filegranplatna ásamt óvönduðum vinnubrögðum við gólfílögn. Þá sé ekki ólíklegt að undirsláttur hafi verið tekinn of snemma undan loftunum. Hins vegar sé burðarþol gólfplatna reikningslega í lagi og uppfylli kröfur byggingarreglugerðar. Til þess að bæta úr þessum ágöllum þurfi að fjarlægja öll gólfefni, innréttingar o.fl., leggja afréttingarlag í gólf ásamt nýjum gólfefnum og setja upp innréttingar að nýju, ásamt því að rétta af loft, t.d. með gipspússningu. Aðgerðir þessar séu mjög kostnaðarsamar, ekki undir 1,5 milljónum króna á hverja íbúð. Álíta matsmenn að búa megi við þessar skekkjur, en veita eigi kaupendum afslátt vegna þeirra og megi telja líklegt að flestir kaupenda myndu sætta sig við 50% af þeirri fjárhæð. Samkvæmt því yrði heildarafsláttur 21.000.000 króna. 10. Hver er ástæða þess að halli er á gólfum íbúðanna og þau eru misslétt? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Þessari spurningu var svarað undir lið 9. 11. Hverjar eru orsakir þess að sprunga er í loftplötu inntaksrýmis? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Að dómi matsmanna hefur loftplata brotnað við uppsetningu eða ásteypu. Múrhúða þarf loftið og rétta það af. Telja matsmenn að kostnaður nemi 48.000 krónum. 12. Hver er orsök þess að ryðtaumar koma fram í loftum íbúða fjölbýlishússins? Hvernig er hægt að bæta úr þessu og hvað kostar það? Matsmenn álíta að ástæður fyrir ryðmyndun séu þær að járnvinklar, sem boltaðir eru á innra byrði veggeininga, hafi ekki verið yfirborðsmeðhöndlaðir á réttan hátt og verið farnir að ryðga áður en loft voru spörtluð. Hreinsa þurfi af vinklunum, ryðmenja járnið, spartla og mála að nýju. Kostnað við lagfæringar telja matsmenn nema 511.500 krónum. 13. Hver er orsök þess að vatn lekur inn í íbúðir með útveggjum? Hvernig er hægt að koma alveg í veg fyrir þennan leka? Hvað kostar að bæta úr lekanum? Matsmenn telja að hér sé átt við leka inn um kverkar við svalagólf. Að þeirra áliti er frágangur í samræmi við teikningar, þó með þeirri viðbót að búið er að setja þéttipulsu og kítti undir vatnsbretti í öllum veggkverkum svalagólfa, væntanlega til að koma í veg fyrir leka. Að dómi matsmanna er sú deililausn sem teikningar sýna um samsteypu og frágang á kverkum ófullnægjandi þar eð vatnslásinn eða brúnin í svalagólfi sé aðeins um 10 mm. Verði að telja það of lítið til að tryggja að vatn komist ekki inn í samsteypu veggeininga og svalagólfa. Þá telja matsmenn ekki útilokað að vatn geti komist inn um ytra byrði eininganna með öðrum hætti, t.d. milli trés og steins á gluggum, og þurfi það vatn að eiga greiða leið út að neðan. Aðalvandamálið við lagfæringar segja matsmenn það að engin leið sé að komast að því svæði sem þurfi að meðhöndla, þ.e. vatnslásnum og samsteypu að ofanverðu. Matsmenn taka fram að þeir sjái enga góða lausn á þessu vandamáli aðra en verulegar útlitsbreytingar á húsinu, t.d. með því að loka svölum að einhverju leyti, eða tryggja þéttingu milli gólfa og veggja, ásamt því að framræsa holrými bak við þá þéttingu með því að skábora úr svalalofti að neðan og upp í holrýmið. Velja þeir seinni valkostinn og meta kostnað við úrbætur 897.600 krónur. Í matsbeiðni er þess einnig óskað að matsmenn gefi álit sitt á því hvort matsþoli hafi efnt loforð sín um úrbætur frá 12. maí 2004 og 31. janúar 2005. Staðfesta matsmenn að ekki hafi verið bætt úr þeim atriðum sem þar voru talin upp. Samtals telja matsmenn að kostnaður við lagfæringar og vegna afsláttar til kaupenda íbúða nemi 34.038.460 krónum. Miðast verðlag við 1. nóvember 2006. Í þeirri fjárhæð er innifalinn kostnaður vegna vörslu, þrifa og aðstöðu, svo og málun, ásamt hönnun og eftirliti, en einnig frádráttur vegna 60% af virðisaukaskatti af vinnu á byggingarstað. Að fenginni matsgerð matsmanna ritaði lögmaður stefnanda lögmanni stefnda bréf 19. janúar 2007 þar sem fallist var á að stefnandi bæri ábyrgð á nokkrum matsliðum og lýsti sig reiðubúinn til að veita afslátt af kröfu sinni, samtals að fjárhæð 598.913 krónur. Aðalmeðferð í máli þessu fór upphafleg fram 8. júní 2007 og var dómur lagður á málið 2. júlí sama ár. Var dóminum áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 494/2007, sem upp var kveðinn 29. maí 2008, var hinn áfrýjaði dómur felldur úr gildi, sem og meðferð málsins í héraði frá 24. nóvember 2006, og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fram frá fyrri málsmeðferð. Aðilar voru hins vegar sammála um að ekki þætti ástæða til að kalla aðila og vitni til skýrslutöku á ný, að undanskildum Frey Jóhannessyni, tæknifræðingi og dómkvöddum matsmanni. Þess í stað var lagt fram endurrit úr þingbók héraðsdóms með yfirheyrslum yfir aðilum og vitnum frá 8. júní 2007. Fyrir dómi staðfestu matsmenn matsgerð sína og gáfu frekari upplýsingar um einstaka matsliði. Í máli þeirra kom fram að þeir hefðu skoðað gólf og loft í öllum íbúðum húsanna að Hraunbæ 109 og hafi skekkjur í gólfum verið í nánast öllum íbúðum, en mismiklar. Byggingarreglugerð mæli fyrir um að gólfhalli sé ekki meiri en 0,8%, en mjög víða hafi hann verið meiri, í sumum íbúða allt að 1 2%. Ekki voru matsmenn á einu máli um hvort minni halli hafi verið í loftum. Þá kom fram að þeir hefðu ekki skoðað sérstaklega gólfílögn íbúðanna og verði því ekki fullyrt um hvort skekkja stafi fremur af óvandaðri ílögn en sigi á gólfplötu. Hins vegar töldu þeir að gólfhalli væri samspil beggja þeirra þátta. Einnig gáfu skýrslur fyrir dóminum Sigurbjörn Óli Ágústsson, framkvæmdastjóri stefnanda, Sigurður Þórarinn Sigurðsson og Ágúst Bjarnason, eigendur stefnda, svo og vitnin Björn Davíð Þorsteinsson, tæknistjóri hjá Einingaverksmiðjunni ehf., Gunnar L. Gissurarson, framkvæmdastjóri Gluggasmiðjunnar ehf. og Jón Kristjánsson, verkfræðingur, burðarþols- og lagnahönnuður húsanna að Hraunbæ 109. Í framburði framkvæmdastjóra stefnanda kom fram að hlutverk Einingaverksmiðjunnar ehf. hefði í grófum dráttum verið að framleiða einingar eftir teikningum sem stefndi lagði til, þ.á m. sökkla, útveggi, innveggi og milliveggi, setja þær á verkstað, steypa þær saman og steypa á einingar, „hrá“ bygging húsanna eins og hann orðaði það. Endanlegur frágangur hafi hins vegar verið á ábyrgð stefnda, svo sem að setja þak á húsið, koma fyrir innréttingum, afréttingar ýmsar innan húss og koma fyrir handriðum á svalir. Spurður um ísetningu glugga sagði framkvæmdastjórinn að þeir hefðu verið steyptir í við steypu á sjálfum einingunum og hefði stefndi sjálfur lagt til gluggana. Þá kom fram í máli hans að verktaki á vegum Einingaverksmiðjunnar ehf. hefði annast ásteypulag á gólfplötur íbúðanna. Aðspurður hvers vegna ekki var lokið við þá verkþætti sem um var samið með samkomulagi aðila 12. maí 2004, kvaðst hann telja að þeim hafi verið lokið, en stefndi ekki verið því sammála. Sigurður Þórarinn Sigurðssonar, annar eigenda stefnda, lýsti aðdraganda að samningum við stefnanda um byggingu umræddra húsa og hvaða verkþætti stefnandi hefði tekið að sér. Auk þess sem fram kom í máli framkvæmdastjóra stefnanda, um verkþætti stefnanda, sagði Sigurður Þórarinn að Einingaverksmiðjan ehf. hefði átt að sjá um að flota gólf, tilbúin undir dúk. Hann kvaðst hafa verið byggingarstjóri húsanna og viðstaddur allar úttektir byggingarfulltrúa. Í vitnisburði Jóns Kristjánssonar, verkfræðings, kom fram að hann hefði gert allar burðarþolsteikningar fyrir stefnda og komið þeim í verksmiðju stefnanda. Hann tók undir þau orð dómkvaddra matsmanna að meiri halli á gólfum íbúða en 0,5% væri óviðunandi. Ef meira sig kæmi fram á gólfum taldi hann að ástæðan gæti verið sú að uppsláttur hafi of snemma verið tekinn undan gólfum. Að öðru leyti þykir ekki ástæða til að rekja munnlegar skýrslur frekar. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki hannað umrædd hús að Hraunbæ 109, það hafi starfsmenn á vegum stefnda gert. Byggingarstjóri hússins hafi verið Sigurður Sigurðsson, annar eigenda Yl-húsa ehf., og hönnuður burðarþolsteikninga hafi verið Jón Kristjánsson, verkfræðingur, sem starfaði fyrir stefnda. Ekki hafi verið gerður verksamningur um byggingu húsanna, en stefnandi hafi að öllu leyti staðið við það samkomulag er fólst í tilboði hans í byggingu húsanna. Engu að síður hafi stefnandi viðurkennt að verkið væri haldið lítilsháttar göllum og hafi hann lýst sig reiðubúinn til að koma til móts við kröfur stefnda samkvæmt nokkrum matsliðum og vísar þar til bréfa sinna til stefnda frá 31. janúar 2005 og 19. janúar 2007. Við umfjöllun um einstaka matsliði í matsgerð dómkvaddra matsmanna bendir stefnandi á að hann beri ekki ábyrgð á göllum sem kunni að vera í framleiðslu á gluggum húsanna, sbr. matsliður 1. Stefndi hafi sjálfur samið við Gluggasmiðjuna ehf. um þá tegund glugga og afhent þá stefnanda, þar sem þeir voru steyptir í framleiðslueiningarnar. Hinu sama gegni um matslið 3. Telur stefnandi að hann beri ekki ábyrgð á því að gler í gluggum sé víða með taumum eða hálf matt. Þá getur stefnandi ekki fallist á að honum beri að stilla af allar úti- og svalahurðir, sbr. 2. matsliður, en hefur lýst sig reiðubúinn til að bera kostnað af lagfæringu á 28 hurðum. Varðandi matslið 5 telur stefnandi að ekki sé nægilega greint frá því í matsgerð hvar meinta galla sé að finna og hafnar því kröfu stefnda um frádrátt vegna þess liðar. Þá mótmælir stefnandi því að nokkuð sé fram komið sem sanni handvömm hans vegna efnislítilla vatnsbretta, sbr. matsliður 7. Stefnandi kveðst ekki fullkomlega skilja niðurstöður matsmanna vegna 9. matsliðar, enda hafi þeim ekki borið saman um hvort halli á gólfum væri innan eða utan eðlilegra marka. Bendir stefnandi á að matsmenn telji sjálfir að meiri gólfhalli en 0,5% sé óviðunandi í nýjum húsum, þótt byggingarreglugerð heimili frávik að 0,8%. Þá vekur hann athygli á að stefndi hafi sjálfur fyllt upp í sökkla húsanna, en stefnandi hins vegar steypt botnplötu. Hafi botnplatan sigið vegna ónógrar þjöppunar á fyllingum sé aðeins við stefnda sjálfan að sakast. Telur stefnandi að slíkur vafi leiki á því hver orsök hallans sé að ekki verði byggt á matsgerðinni. Jafnframt bendir hann á að Jón Kristjánsson verkfræðingur hafi hannað burðarþol byggingarinnar og hafi hann fyrir dómi skýrt frá því að sig í gólfplötum gæti verið að koma fram í allt að eitt ár frá steypu. Þá mótmælir stefnandi að hann beri ábyrgð á ryðtaumum í lofti íbúða fjölbýlishússins, sbr. 12. matsliður, og bendir á að málningarvinna hafi verið á ábyrgð stefnda. Að því er lýtur að 13. matslið telur stefnandi að hann beri ekki ábyrgð á meintum leka inn í íbúðir. Matsmenn hafi staðfest að stefnandi hafi framleitt einingar hússins í samræmi við teikningar og beri því stefndi sjálfur ábyrgð á því að vatnslás við svalagólf sé of lítill. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Um gjalddaga kröfunnar vísar hann til 49. gr. laga nr. 50/2000 og krafa hans um dráttarvexti og vaxtavexti er reist á lögum nr. 38/2001. kröfu um málskostnað styður hann við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir mál sitt á því að stefnandi hafi í veigamiklum atriðum vanefnt samning aðila um byggingu umræddra húsa. Álítur hann að verkið sé gallað og því ekki lokið af hálfu stefnanda og eigi stefndi því rétt á skaðabótum, tafabótum og afslætti. Gallana megi rekja til framleiðslu stefnanda og vinnu hans við húsin að Hraunbæ 109. Stefndi hafi ítrekað reynt að fá stefnanda til að bæta úr göllum, en án árangurs. Stefndi byggir og á því að stefnandi sé sérfróður í byggingu einingahúsa, hann framleiði einingar með raflögnum, járnabindingum, gluggum og hurðum og annist sérþjálfaðir menn á hans vegum uppsetningu eininganna og aðra þætti húsbyggingarinnar. Aðkeypta þjónustu og efni til verksins hafi stefndi lagt til samkvæmt fyrirmælum og eftir leiðsögn stefnanda. Bendir stefndi á að stefnandi hafi viðurkennt ýmsa galla á verkinu og lofað að bæta úr þeim, en ekki efnt. Því eigi hann ekki rétt á fullnaðargreiðslu fyrr en við verklok. Vegna þeirra galla sem fram hafi komið og staðfestir hafi verið í samkomulagi aðila, úttektum Sigurðar Ingólfssonar, verkfræðings, og síðast matsgerð matsmanna, hafi stefnda verið rétt að beita stöðvunarrétti og halda eftir 5.000.000 króna af lokagreiðslu til stefnanda. Að áliti stefnda staðfestir matsgerð dómkvaddra matsmanna að gallar á umræddum húsum séu almennir og á ábyrgð stefnanda, enda hafi stefnandi tekið að sér að framleiða og reisa húsin. Við umfjöllun um matsgerðina bendir stefndi sérstaklega á að ekki fari milli mála að stefnandi beri ábyrgð á göllum samkvæmt matsliðum 1, 3, 9 og 12 og vísar þar til álits matsmanna. Þá hafnar hann því að svör matsmanna vegna gólfhalla séu óskýr og misvísandi og bendir á að matsmenn hafi mælt gólfhallann nákvæmlega, og megi sjá mælingar þeirra á framlögðum gögnum. Niðurstaða þeirra sé sú að skekkjur hafi víða verið langt umfram það sem heimilt sé samkvæmt ákvæðum byggingarreglugerðar. Telur hann engum vafa undirorpið að stefnandi beri ábyrgð á þeim skekkjum og hafi ekkert komið fram sem losi hann undan þeirri ábyrgð. Bendir stefndi sérstaklega á að framkvæmdastjóri stefnanda hafi í skýrslu sinni fyrir dómi viðurkennt að verktakar á vegum stefnanda hafi átt að annast gólfílögn í húsunum. Til stuðnings varakröfu sinni vísar stefndi til bréfs stefnanda frá 19. janúar 2007, þar sem stefnandi hafi viðurkennt að verkinu sé í nokkru ábótavant. Hins vegar hafi hann þar jafnframt hafnað sumum liðum sem stefndi telur augljóst að taka eigi til greina til lækkunar á kröfu stefnanda og skuldajafnaðar. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfum stefnanda og segir það grundvallarreglu í verksamningum að verkkaupi þurfi ekki að greiða lokagreiðslu fyrr en verktaki hafi lokið verki. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um drátt á verklokum og galla á verkinu, og vísar í því sambandi til samkomulags aðila frá 12. maí 2004 um frágang óunninna verkþátta. Því sé ekki hægt að miða útreikning dráttarvaxta við útgáfudag reikninga, eins og stefnandi geri. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar, reglna um verksamninga, dómafordæma og þeirra grunnreglna sem fram koma í ÍST 30 og ÍST 10, svo og ákvæða laga nr. 50/2000. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefndi aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst hann skuldajafnaðar á kröfum stefnda við kröfur stefnanda. Kröfur sínar byggir stefndi einkum á því að stefnandi hafi í veigamiklum atriðum vanefnt verksamning þann sem málsaðilar gerðu með sér. Sé verkið bæði gallað og því ólokið og eigi stefndi því rétt á skaðabótum, tafabótum og afslætti. Að mati dómsins brestur nokkuð á skýrleika við reifun stefnda á málsástæðum og virðast þær í innbyrðis ósamræmi. Í málinu liggja ekki fyrir nein gögn sem stutt geta kröfu hans um tafabætur úr hendi stefnanda og verður þeirri kröfu því hafnað. Þá færir stefndi ekki fram nein rök fyrir þeirri kröfu sinni að krefjast skaðabóta, auk afsláttar. Af málflutningi stefnda að dæma og málsástæðum hans að öðru leyti lítur dómurinn hins vegar svo á að sýknukrafa hans byggi á því að stefnandi hafi vanefnt svo samningsskyldur sínar að stefndi eigi rétt á skaðabótum úr hans hendi, er nemi a.m.k. sömu fjárhæð og stefnukrafa málsins. Varakrafan sé hins vegar á því reist að stefndi eigi rétt á afslætti af samningsverði, vegna vanefnda stefnanda, og komi dæmdur afsláttur til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda. Enginn ágreiningur er með aðilum um fjárhæðir í máli þessu, hvorki um fjárhæð stefnukröfunnar né fjárhæð einstakra matsliða í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Eins og áður getur hafa nokkur ný gögn verið lögð fram í héraðsdómi eftir að Hæstiréttur vísaði málinu heim í hérað til löglegrar málsmeðferðar. Þeirra á meðal er greinargerð frá dómkvöddum matsmönnum, sem rituð er að beiðni lögmanns stefnda 25. október 2007. Er greinargerðin sögð til frekari skýringar á nokkrum matsliðum í matsgerð matsmanna, en felur þó um leið í sér gagnrýni á niðurstöðu dómsins í hinum áfrýjaða dómi. Við munnlegan flutning málsins mótmælti stefnandi því að matsgerð dómkvaddra matsmanna frá október 2006 yrði lögð til grundvallar niðurstöðu málsins, og taldi hana ekki lengur hafa neitt sönnunargildi vegna fram kominnar greinargerðar sömu matsmanna. Umrædd greinargerð dómkvaddra matsmanna breytir í engu niðurstöðum matsgerðar þeirra frá október 2006. Þótt ítarlegri skýringar þeirra á matsniðurstöðum hefðu frekar átt að koma fram við munnlega skýrslugjöf, verður ekki á það fallist með stefnanda að sá annmarki leiði til þess að matsgerðin hafi nú ekkert sönnunargildi. Hins vegar er það hlutverk dómara að leggja mat á sönnunargildi matsgerðar þegar dómur er lagður á málið, sbr. 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og við það mat er hann hvorki bundinn af ummælum matsmanna fyrir dómi né síðari skýringum þeirra á einstökum matsliðum, sbr. 1. mgr. 44. gr. sömu laga. Að áliti dómsins, stutt gögnum málsins, þykir sannað að gallar séu á húsunum að Hraunbæ 109 og megi að nokkru leyti rekja þá til vinnubragða stefnanda við framleiðslu byggingarhlutanna, uppsetningu þeirra og frágang. Stefnandi hefur í bréfi til lögmanns stefnda 19. janúar 2007 viðurkennt að bera ábyrgð á nokkrum göllum samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð, ýmist að öllu leyti eða að hluta, og fallist á að lækka kröfu sína sem nemi kostnaði við lagfæringar, og styðst þar við kostnaðarmat dómkvaddra matsmanna. Þannig hefur stefnandi að öllu leyti fallist á að bera ábyrgð á göllum samkvæmt matsliðum nr. 6, 8 og 11, en að hluta á matslið nr. 2. Í síðasttalda matsliðnum er fjallað um frágang svala- og útihurða og hefur stefnandi viðurkennt að bera ábyrgð á óvönduðum vinnubrögðum við uppsetningu þeirra, en gerir tillögu um að bera aðeins kostnað við lagfæringu 28 hurða, í stað þeirra 72 sem eru í húsunum. Mat dómsins er að stefnandi beri að öllu leyti ábyrgð á óvönduðum vinnubrögðum við stillingu hurðanna og eigi stefndi því rétt til bóta vegna kostnaðar við úrbætur þeirra allra, samtals 453.600 krónur. Að öðru leyti en að ofan greinir telur dómurinn að stefnandi beri að auki ábyrgð á eftirtöldum göllum, sem lýst er í matsgerð dómkvaddra matsmanna: Matsliður 5. Skemmdir á sléttum einingum á yfirborði eininga. Dómkvaddir matsmenn telja að hér sé annars vegar um að ræða skemmdir í framleiðslu, t.d. loftbólumyndun og hins vegar skemmdir í meðferð eininga, uppsetningu þeirra og samsteypu. Stefnandi ber ábyrgð á þessum atriðum og er því viðurkenndur réttur stefnda til bóta vegna þeirra, samtals 688.000 krónur. Matsliður 12. Ryðtaumar í loftum íbúða. Stefnandi lagði til og annaðist uppsetningu járnvinkla undir filegranplötur og voru þeir boltaðir á innra byrði veggeininga. Að áliti dómsins bar stefnanda að ryðverja vinklana áður en þeir voru settir upp. Var slíkt ekki gert og má rekja ryðtauma til þess. Fellst dómurinn því á að stefndi eigi rétt á skaðabótum vegna þessa matsliðar, 511.500 krónur. Fram er komið að aðilar málsins gerðu ekki með sér verksamning um þær framkvæmdir sem hér er fjallað um. Hins vegar liggur fyrir ódagsett og óundirritað tilboð frá stefnanda þar sem verkinu er lýst í mjög grófum dráttum. Þar segir m.a. svo um lýsingu verksins: „Grunnverð byggist á tilboði frá okt. ´02 þar sem miðað var við að EV tæki við uppsteyptum sökklum sem búið væri að fylla í og slétta. EV sæi um að einangra undir plötu, á sökkul og steypa plötu. Síðan væru einingar reistar og steyptar saman og kíttaðar í lóðréttar fúgur að utan. Milliplötur væru steyptar. Rafdósir væru í einingum en rafvirki hússins (kaupandi) sæi um tengingar áður en steypt væri. Gluggar og hurðir ekki innifaldir.“ Þá er óumdeilt að stefndi lagði sjálfur til alla uppdrætti hússins. Í málinu hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að stefnandi hafi vikið frá uppdráttum við framleiðslu og samsetningu byggingareininganna. Af þeim sökum verður stefnandi ekki gerður ábyrgur fyrir göllum sem rekja má til hönnunar húsanna. Hinu sama gegnir um meinta galla í gluggum, en óumdeilt er að stefndi valdi sjálfur hvaða glugga skyldi nota í byggingareiningarnar. Í því ljósi verður ekki fallist á að stefnandi beri ábyrgð á göllum sem lýst er í matsliðum nr. 1, 7 og 13. Sama er að segja um matslið nr. 3, og fellst dómurinn á það álit dómkvaddra matsmanna að hreinsun glers sé hluti af reglulegu viðhaldi. Stærstu kostnaðarliðir matsgerðar dómkvaddra matsmanna eru matsliðir nr. 9 og 10, sem fjalla um sig í gólfplötum. Þykir dóminum niðurstaða matsmanna um margt óljós að því er þessa matsliði varðar. Þannig er ekki gerður greinarmunur á sigi í plötu og ónákvæmni við smíði byggingarinnar. Meðal gagna málsins eru teikningar, þar sem sjá má að matsmenn hafa fært inn mæliniðurstöður sínar á gólfum og loftum. Mælingarnar sýna frávik frá láréttu plani í millimetrum. Frávik frá láréttu plani geta annars vegar stafað af smíðaskekkju, og hins vegar af sigi á plötum, en ekki er í matsgerðinni gerð nánari grein fyrir því hvort um sé að ræða. Engu að síður sýna mæliniðurstöðurnar að heildarfrávikin eru innan þeirra marka sem krafist er í byggingarreglugerð. Þá er í matsgerð reiknaður afsláttur á allar íbúðir þótt hluti þeirra sé á jarðhæð þar sem gólfplötur eru á fyllingu, en ekki er um það deilt að stefndi annaðist fyllingu í sökkla húsanna og stefnandi steypti botnplötu. Sig á botnplötu vegna ónógrar þjöppunar á fyllingu verður því ekki rakin til óvandaðra vinnubragða stefnanda. Í vitnisburði matsmanna kom einnig fram að mælt sig á gólfplötum væri svipað og sig á samsvarandi loftplötu á neðri hæð. Þykir það benda til þess að ekki hafi verið lagt í gólfplötur á efri hæðinni heldur hafi plöturnar aðeins verið flotaðar, án þess að taka þær réttar, en við slíka aðgerð hefðu vandkvæði vegna gólfhalla verulega minnkað. Í framburði fyrir dómi sagði Sigurður Þórarinn Sigurðsson, annar eigenda stefnda, að stefnandi hefði átt að sjá um að flota gólf, tilbúin undir dúk. Fullyrðing þessi á sér ekki stoð í framburði framkvæmdastjóra stefnanda fyrir dómi, né þeirri grófu verklýsingu sem er að finna í tilboði stefnanda, en þar segir aðeins „Milliplötur væru steyptar.“ Hins vegar er það staðfest af framkvæmdastjóra stefnanda að meðal þess sem stefnandi tók að sér var að skila milligólfum með ásteypulagi. Að öllu þessu virtu telur dómurinn að ábyrgð vegna gólfhalla í íbúðum húsanna verði ekki felld á stefnanda. Samkvæmt ofanrituðu er viðurkenndur réttur stefnda til bóta úr hendi stefnanda vegna galla sem lýst er í matsgerð dómkvaddra matsmanna undir matsliðum nr. 2, 5, 6, 8, 11 og 12, samtals að fjárhæð 2.009.500 krónur (453.600 + 688.000 + 110.400 + 198.000 + 48.000 + 511.500). Að auki á stefndi rétt til hlutdeildar í sameiginlegum kostnaðarliðum samkvæmt sundurliðunarskrá matsgerðar, svo sem hér greinir: Að frátöldum afsláttarliðum nemur liðurinn Varsla, þrif og aðstaða, ásamt málun í sundurliðunarskrá matsgerðar 47,5%, en vinnuliður um 35%. Við útreikning bóta er því þessi liður tekinn til greina sem 47,5% af 2.009.500 krónum, eða 954.913 krónur, þar af eru vinnulaun 703.325 krónur. Að frátöldum afsláttarliðum, en að viðbættum liðnum Varsla, þrif og aðstaða, ásamt málun, nemur liðurinn Hönnun og eftirlit í matsgerð 18,6%. Í þeim lið er ekki talin vinna á byggingarstað. Við útreikning bóta er því þessi liður tekinn til greina sem 18,6% af 2.964.413 krónum (2.009.500 + 954.913), eða 551.306 krónur. Að viðbættum sameiginlegum kostnaðarliðum nemur bótafjárhæðin því 3.515.319 krónum. Til frádráttar þeirri fjárhæð kemur 60% af virðisaukaskatti af vinnu á byggingarstað, eða 11.81% af 2.426.226 krónum, eða 286.537 krónur. Að frádreginni þeirri fjárhæð nemur heildarfjárhæð bótakröfu stefnda því 3.228.782 krónum. Sú niðurstaða gefur ekki tilefni til þess að fallast á aðalkröfu stefnda um sýknu honum til handa. Varakrafa hans um lækkun stefnukröfunnar er hins vegar tekin til greina með afslætti er nemur viðurkenndri bótakröfu hans á hendur stefnanda. Um leið er viðurkenndur réttur stefnda til skuldajafnaðar þeirrar fjárhæðar við kröfu stefnanda. Krafa stefnda um að tekið verði tillit til verðlagsbreytinga miðað við vísitölu byggingarkostnaðar frá 1. nóvember 2006 til dómsuppkvaðningar hefur ekki verið rökstudd sérstaklega. Þykja því ekki efni til að verða við henni. Eins og fram er komið gerðu aðilar með sér samkomulag 12. maí 2004 um verklok óunninna verkþátta og greiðslu eftirstöðva kaupverðs. Í samkomulaginu var kveðið á um að óloknum verkþáttum yrði lokið 28. maí 2004 og færi þá fram lokagreiðsla kaupverðs, 17.543.000 krónur, sem var samkvæmt tveimur reikningum frá stefnanda, annars vegar útgefnum 14. apríl að fjárhæð 14.566.500 krónur, hins vegar samkvæmt reikningi að fjárhæð 2.976.500 krónur, útgefnum 28. maí. Síðari reikningurinn er með eindaga 12. júní en á fyrri reikninginn er handskrifað að eindagi sé 15. apríl. Í áðurnefndu samkomulagi aðila var ekkert kveðið á um greiðslu dráttarvaxta af hálfu stefnda og síðari reikningurinn var gefinn út eftir það samkomulag. Í ljósi þessa þykir eðlilegt að miða upphafsdag vaxta við eindaga síðari reiknings, þ.e. 12. júní 2004. Þá er óumdeilt að Frjálsi fjárfestingarbankinn greiddi 12.543.000 krónur inn á kröfu stefnanda 24. júní 2004. Með vísan til alls framanritaðs er niðurstaða málsins sú að stefnda beri að greiða stefnanda 14.314.218 krónur (17.543.000 3.228.782), ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 12. júní 2004 til greiðsludags, en allt þó að frádreginni innborgun frá Frjálsa fjárfestingarbankanum 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000 krónur. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 24. júní 2005, en síðan árlega þann dag. Eftir úrslitum málsins, sbr. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, þykir eftir atvikum rétt að aðilar málsins beri sjálfir hvor sinn kostnað af málsókninni. Dóminn kváðu upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni verkfræðingi og Vífli Oddssyni verkfræðingi. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Ylhús ehf., greiði stefnanda, Einingaverksmiðjunni ehf., 14.314.218 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 12. júní 2004 til greiðsludags, en að frádreginni innborgun 24. júní 2004 að fjárhæð 12.543.000. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 24. júní 2005, en síðan árlega þann dag. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 333/2002
|
Fasteignakaup Fjöleignarhús Söluyfirlit Skaðabætur Fasteignasala
|
Fasteignasalan V ehf. og tveir starfsmenn hennar, I og K, báru skaðabótaábyrgð á tjóni íbúðarkaupandans J sem hlaust af því að I og K vanræktu að afla upplýsinga um skuldastöðu íbúðarinnar gagnvart hússjóði. Stoðaði ekki fyrir þá að bera fyrir sig að J hafi tekið áhættuna af því að reiða af hendi greiðslu samkvæmt kaupsamningnum þrátt fyrir að upplýsingarnar lægju ekki fyrir. Var í þessu sambandi litið til þess að ekkert var komið fram um að J hafi verið varaður við því að ganga til samninga við þessar aðstæður. Brugðust V ehf., I og K þeirri starfskyldu fasteignasala að gæta þess að réttmætir hagsmunir beggja samningsaðila væru tryggðir. Þurfti J ekki að beina kröfu sinni að seljanda íbúðarinnar áður en hann sótti stefndu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2002. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 1.421.153 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 6. júní 1999 til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þeir krefjast einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til kaupa áfrýjanda 16. apríl 1999 á íbúð í fjöleignarhúsinu nr. 16 við Ljósheima í Reykjavík. Seljandi var Tracee Lea Róbertsdóttir og var kaupverðið 7.600.000 krónur. Af því skyldu 1.000.000 krónur greiddar við undirritun kaupsamnings, 2.842.744 krónur 7. júní 1999, en að öðru leyti skyldi kaupverðið greitt með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Eignarhlutfall íbúðarinnar í fjöleignarhúsinu nr. 14-18 við Ljósheima var sagt vera 1,780%. Eignin var afhent áfrýjanda 6. júní 1999 og degi síðar gaf seljandinn út afsal til hans. Innti áfrýjandi sama dag af hendi greiðslu, sem samkvæmt kaupsamningi skyldi þá koma fyrir eignina og áður var getið um. Við undirritun kaupsamningsins lágu hvorki fyrir reikningar viðkomandi húsfélags í Ljósheimum né yfirlýsing þess um hver staða umræddrar íbúðar væri gagnvart því og hússjóði þess. Í kaupsamningnum er á hinn bóginn svofellt ákvæði: „Seljandi leggur fram yfirlýsingu húsfélags í næstu viku, en sjá meðfylgjandi yfirlýsingu undirritaða af seljanda vegna húsfélags.“ Tilvitnuð yfirlýsing seljandans var á stöðluðu eyðublaði, þar sem merkt var í viðeigandi reiti að húsgjöld væru nú 10.000 13.000 krónur á mánuði vegna eignarinnar, innifalið í húsgjöldum væri almennur rekstur húsfélagsins, allur hitakostnaður, allt rafmagn í séreign, húseigendatrygging, kostnaður vegna húsvarðar og að engar framkvæmdir væru yfirstandandi eða væntanlegar á vegum húsfélagsins. Við gerð afsals lá enn ekki fyrir nein yfirlýsing húsfélagsins um stöðu íbúðarinnar gagnvart því og hússjóðnum. Var engu að síður gengið frá afsalinu og greiðslu áfrýjanda samkvæmt samningi, en afsalinu fylgdi nánast samhljóða yfirlýsing seljandans og fylgt hafði kaupsamningi. Sá munur var þó á meðal annars að merkt var við að húsgjöld væru í skilum. Áfrýjandi kveðst hafa orðið þess var skömmu síðar að veruleg skuld hvíldi á íbúðinni gagnvart húsfélaginu vegna lántöku, sem félagið hafði gengist í til að greiða kostnað af framkvæmdum við sameign í húsinu og þá var nýlega lokið. Hafi lögmaður hans af því tilefni þrívegis skrifað félaginu bréf og óskað eftir upplýsingum um stöðu málsins. Ódagsett svarbréf húsfélagsins hafi loks borist honum um mánaðamót september og október 1999. Þar komi fram að reikningar félagsins fyrir árið 1998 væru ekki tilbúnir, en neikvætt eigið fé þess í lok árs 1997 hafi numið rúmlega 57.000.000 krónum. Nokkur kostnaður hafi bæst við 1998 vegna framkvæmda húsfélagsins, sem hafi lokið á því ári. Mætti áætla að skuld, sem hvíldi á íbúðinni gagnvart húsfélaginu, væri um 1.500.000 krónur. Lögmaður áfrýjanda ritaði hinni stefndu fasteignasölu einnig tvívegis bréf vegna málsins, sem var ekki svarað. Með málsókn sinni leitar áfrýjandi eftir skaðabótum vegna tjóns, sem hann kveðst hafa orðið fyrir af þessum sökum. Beindi hann málinu upphaflega bæði að seljandanum og stefndu, en að hans sögn hafi komið í ljós að Tracee Lea Róbertsdóttir væri flutt til Bandaríkjanna og stefnubirting því ekki tekist á hendur henni. Telur áfrýjandi stefndu Ingólf og Kristin bera ábyrgð vegna mistaka sinna í starfi við gerð kaupsamnings og afsals og að hin stefnda fasteignasala sé einnig bótaskyld vegna vinnuveitandaábyrgðar á mistökum starfsmanna sinna. Stefndu krefjast sýknu og mótmæla því að hugsanlegt tjón áfrýjanda verði rakið til saknæmrar háttsemi þeirra. Bera þeir einkum fyrir sig að áfrýjanda hafi verið fullljóst að yfirlýsing húsfélagsins um skuldastöðu lá ekki fyrir og að hann hafi sjálfur tekið áhættuna af því að inna þrátt fyrir það sínar greiðslur af hendi og ljúka viðskiptunum. Stefndu hafi auk þess verið fullheimilt að fela seljanda að afla nauðsynlegra gagna frá húsfélaginu í stað þess að gera það sjálfir, en hún hafi tjáð þeim að erfitt væri að fá upplýsingar hjá félaginu. Hafi þeir enga ástæðu haft til að vefengja réttmæti yfirlýsinga hennar eða gruna hana um sviksamlega háttsemi. Málavextir og málsástæður aðila eru að öðru leyti nánar raktar í héraðsdómi. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms óskaði áfrýjandi eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddur yrði löggiltur endurskoðandi til að gefa álit á því hver hafi verið staða umræddrar íbúðar „vegna viðhaldsviðgerða og framkvæmda“ við afhendingu hennar til áfrýjanda 6. júní 1999. Var Halldór Arason, löggiltur endurskoðandi, dómkvaddur af þessu tilefni 11. október 2002. Í niðurstöðu matsgerðar hans, sem dagsett er 10. desember sama árs, kemur fram að skuld, sem hvílt hafi á umræddri íbúð 6. júní 1999 „vegna viðhaldsviðgerða og framkvæmda“ hafi verið 1.421.153 krónur. Var lýst yfir af hálfu stefndu fyrir Hæstarétti að ekki væri lengur tölulegur ágreiningur milli aðila málsins. II. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu skal fasteignasala, sem fengið hefur eign til sölumeðferðar, semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði, sem máli geta skipt við sölu eignarinnar. Skal þess vandlega gætt að fram komi öll grundvallaratriði varðandi ástand hennar, sem geta skipt kaupandann máli, þar á meðal um áhvílandi veðskuldir. Nánar er kveðið á um þetta í 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998 um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit, en samkvæmt 8. tölulið greinarinnar skal söluyfirlit meðal annars hafa að geyma upplýsingar um stöðu eiganda íbúðar í fjöleignarhúsi gagnvart hússjóði og framkvæmdasjóði húsfélags. Söluyfirlit stefnda Valhallar fasteignasölu ehf. vegna sölu íbúðarinnar fyrir Tracee Leu Róbertsdóttur hefur ekki verið lagt fram í málinu, en af hálfu stefndu var lýst yfir fyrir Hæstarétti að í því hafi ekki verið upplýsingar um það efni, sem að framan greinir. Þá er í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús ákvæði þess efnis að seljandi íbúðar, sem lögin taka til, skuli kynna kaupanda meðal annars reikninga húsfélagsins og stöðu og framlög eignahlutans gagnvart því og hússjóði þess áður en kaupsamningur er undirritaður. Í 5. mgr. sömu greinar segir að annist löggiltur fasteignasali sölu eignar í fjöleignarhúsi skuli hann sjá til þess að þau gögn og upplýsingar, sem um getur í 1.-4. mgr. greinarinnar, liggi fyrir og séu rækilega kynnt kaupanda áður en kaupsamningur er gerður og undirritaður. Hin stefnda fasteignasala sinnti ekki þeirri skyldu að taka í söluyfirlit upplýsingar um skuldastöðu íbúðarinnar gagnvart hússjóði, sem augljóslega hlutu að skipta kaupandann miklu. Hagsmunum áfrýjanda var enn stefnt í hættu þegar stefndi Kristinn, sem er löggiltur fasteignasali, gekk frá kaupsamningi án þess að upplýsinganna væri aflað, þvert gegn fyrirmælum laga svo sem áður er komið fram. Er sú viðbára haldlaus að heimilt hafi verið að fela seljandanum að afla upplýsinganna, því þótt á það yrði fallist var stefnda Kristni óheimilt að ganga frá kaupsamningi fyrr en að þeim fengnum. Hið sama átti við þegar stefndi Ingólfur, sem einnig er löggiltur fasteignasali, gekk frá afsali fyrir íbúðinni. Kom einnig fram í framburði hans fyrir dómi að starfsmaður á fasteignasölunni hafi þá vakið athygli hans á að upplýsingarnar lægju ekki fyrir og spurt hvort það væri í lagi og honum sjálfum orðið á í fljótræði að segja að svo væri. Þetta hafi verið yfirsjón, sem vinnuálag og fleira hafi valdið. Er ljóst samkvæmt framanröktu að stefndu vanræktu frá upphafi mikilvæga starfsskyldu sína, sem leiddi til þess að ekki varð uppvíst um skuld seljanda íbúðarinnar við húsfélagið fyrr en að samningsgerð lokinni. Verða allir stefndu að bera ábyrgð á tjóni, sem áfrýjandi hefur beðið af þeim sökum, en samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 26/1994 hvílir skylda til að greiða hlutdeild séreignar í sameiginlegum kostnaði á þeim, sem er eigandi hennar á hverjum tíma, sbr. einnig 3. mgr. sömu greinar. Geta stefndu ekki losnað undan ábyrgð sinni með vísan til þess að áfrýjandi hafi tekið áhættuna af því að reiða af hendi sínar greiðslur þótt yfirlýsingu húsfélagsins vantaði. Er þá litið til þess að ekkert er fram komið um að stefndu hafi varað áfrýjanda við að ganga til samninga við þessar aðstæður. Bar stefndu að gera áfrýjanda skýra grein fyrir áhættunni, sem þessu fylgdi, og ráða honum jafnframt frá því að eiga viðskipti með slíkum skilmálum í stað þess að láta staðhæfingu seljanda um stöðu skulda nægja. Með háttsemi sinni brugðust stefndu þeirri starfskyldu fasteignasala samkvæmt 10. gr. laga nr. 54/1997 að gæta þess að réttmætir hagsmunir beggja samningsaðila í slíkum viðskiptum væru tryggðir. Var sérstaklega brýnt að stefndu gættu þessarar skyldu sinnar þar sem áfrýjandi var að kaupa sér íbúð í fyrsta sinn og var reynslulaus í fasteignaviðskiptum. Stefndu bera ennfremur fyrir sig að seljandinn hljóti að bera ábyrgð gagnvart áfrýjanda á röngum upplýsingum sínum, þannig að hvað sem öðru líði geti hugsanleg ábyrgð stefndu ekki náð lengra en að vera til vara ef í ljós komi að áfrýjandi nái ekki fram rétti sínum gagnvart seljandanum. Verði áfrýjandi samkvæmt því að leita fullnustu hjá viðsemjanda sínum áður en hann geti beint kröfu sinni að stefndu. Það hafi hann ekki gert með viðhlítandi hætti og séu skilyrði því ekki uppfyllt til að hann geti krafið þá um greiðslu. Í þessu sambandi verður að líta til þess að grundvöllur fyrir skaðabótakröfu áfrýjanda gagnvart seljandanum annars vegar og stefndu hins vegar er ólíkur, en skilyrði hefðu verið til að krefja þá um bætur í sama máli, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ábyrgð seljanda er samningsábyrgð, en ábyrgð stefndu er reist á vanrækslu á því að sinna lögboðnum starfskyldum sínum. Sú regla gildir almennt þegar um er að ræða fleiri en einn, sem veldur tjóni, að tjónþolinn á val um að hvorum eða hverjum þeirra hann beinir kröfu sinni. Stefndu bera ábyrgð gagnvart áfrýjanda á grundvelli sakar, svo sem áður er komið fram, og getur þessi málsástæða ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að krafa um sýknu nái fram að ganga. Samkvæmt öllu framanröktu verður krafa áfrýjanda tekin til greina. Ber hún dráttarvexti eins og nánar greinir í dómsorði frá 13. nóvember 1999 þegar mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi lagði fyrir stefndu upplýsingar, sem þörf var á til að þeir gætu tekið afstöðu til kröfunnar, sbr. 15. gr. þágildandi vaxtalaga. Verða stefndu jafnframt dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Valhöll fasteignasala ehf., Ingólfur Geir Gissurarson og Kristinn Kolbeinsson, greiði óskipt áfrýjanda, Jakobi F. Ásgeirssyni, 1.421.153 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. nóvember 1999 til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2002. Mál þetta, sem tekið var til dóms 8. apríl s.l., er höfðað með stefnu birtri 12. október s.l. Stefnandi er Jakob F. Ásgeirsson, kt. 310161-5359, Ljósheimum 16, Reykjavík. Stefndu eru Ingólfur Geir Gissurarson, kt. 041262-5329, Vesturhúsum 18, Reykjavík, Kristinn Kolbeinsson, kt. 030457-2189, Baughúsum 50, Reykjavík og fasteignasalan Valhöll ehf., kt. 681294-3179, Síðumúla 27, Reykjavík, en fyrir hennar hönd er stefnt stjórnarmanni, Bárði Hreini Tryggvasyni,kt. 250660-2199, Skógarhæð 4, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða honum kr. 1.572.579 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 6. júní 1999 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts. Stefnandi beindi málsókn sinni upphaflega einnig gegn Tracee Leu Róbertsdóttur, kt. 070562-7589, Kleppsvegi 142, Reykjavík, en ekki tókst að birta henni stefnu í málinu. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir eru þeir að stefnandi og Tracee Lea Róbertsdóttir gerðu með sér kaupsamning 16. apríl 1999 um íbúð í húsinu nr. 16 við Ljósheima hér í borg. Umsamið kaupverð var kr. 7.600.000 og var afsal gefið út 7. júní 1999 eftir að stefnandi hafði greitt lokagreiðslu kr. 2.842.744. Húsfélagið Ljósheimum 14-18 mun á árinu 1997 hafa ráðist í framkvæmdir við sameign hússins og voru þær fjármagnaðar með útgáfu skuldabréfa til 15 ára, en íbúðareigendur hafi borið ábyrgð á greiðslu þess í samræmi við eignarhlutdeild sína í húsinu. Mun framkvæmdum hafa lokið á árinu 1998, en á því ári mun einnig hafa fallið kostnaður á húsfélagið f.h. íbúðareigenda sem einnig var fjármagnaður með lántökum. Stefnandi segir Tracee Leu ekkert hafa getið um það við gerð kauptilboðs og síðar kaupsamnings að á íbúðinni hafi hvílt skuld vegna viðgerða sem búið hafi verið að framkvæma. Hún hafi hins vegar gefið út yfirlýsingu um að enginn kostnaður væri ógreiddur vegna framkvæmda sem sé lokið. Stefnandi taldi sig geta treyst Tracee Leu og stefndu fyllilega, fasteignasölunni Valhöll, er hafi annast viðskipti stefnanda og séð um alla skjalagerð, svo og stefndu Ingólfi og Kristni, löggiltum fasteignasölum. Hafi þeir ekki aflað sjálfstætt upplýsinga um skuldastöðu íbúðarinnar, þrátt fyrir að þeim hafi verið það skylt skv. lögum. Þá sé skýrt tekið fram í 13. tölulið kaupsamnings að yfirlýsing húsfélags skuli liggja frammi og kynnt aðilum við kaupsamningsgerð. Fasteignasalan og starfsmenn hennar hafi hins vegar látið við það sitja að stefnda Tracee Lea gæfi yfirlýsingu um skuldastöðu íbúðarinnar. Í kaupsamningi er ákvæði þess efnis að seljandi leggi fram yfirlýsingu húsfélags í næstu viku og sama ákvæði er í afsali. Er upplýst að stefnandi innti af höndum lokagreiðslu samkvæmt samningi við útgáfu afsals án þess að yfirlýsing húsfélagsins lægi fyrir. Sumarið 1999 hafi stefnandi farið að kanna hvers vegna greiðslur í hússjóð voru svo háar og hafi þá komið í ljós að um helmingur fjárhæðarinnar var vegna framkvæmda sem þegar hafði verið ráðist í og hafi átt að vera inni í íbúðarverðinu. Í stefnu er lýst bréfasendingum stefnanda til stefndu og húsfélagsins vegna málsins. Þá hefur verið lögð fram yfirlýsing Kristins Gestssonar, löggilts endurskoðanda, þar sem hann staðfestir að skuld Tracee Leu vegna viðhaldsframkvæmda hafi verið kr. 1.572.579 miðað við 6. júní 1999, en þann dag var eignin afhent stefnanda til afnota. Stefnandi byggir á því að sameiginlegur kostnaður sem til verði fyrir afhendingu íbúðar falli á seljanda hennar, sbr. 43. og 47. gr. laga nr. 26/2994. Samkvæmt 25. gr. laganna skuli seljandi, áður en kaupsamningur er undirritaður, m.a. kynna kaupanda reikninga húsfélagsins og stöðuna gagnvart því. Tracee Lea hafi undirritað yfirlýsingu um að íbúðin væri skuldlaus gagnvart húsfélaginu þrátt fyrir vitneskju hennar um hið gagnstæða. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu á því að hin stefnda fasteignasala hafi séð um sölu eignarinnar og starfi fasteignasalan í skjóli starfsleyfis stefnda Ingólfs, en stefndi Kolbeinn hafi annast skjalagerð vegna kaupanna. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 54/1997 sé gerð rík krafa til fasteignasala um að þeir sýni aðgæslu í störfum sínum. Sé sakarmatið strangt þegar metin sé hugsanleg skaðabótaábyrgð fasteignasala vegna tjóns sem hann eða fólk sem hann ber ábyrgð á hefur valdið viðskiptamönnum í starfi sínu. Samkvæmt 12. gr. laganna sé fasteignasala skylt, þegar hann hefur fengið eign til sölumeðferðar, að semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði, sem máli geta skipt við sölu eignarinnar. Beri fasteignasala ótvírætt skylda til að staðreyna réttmæti upplýsinga kaupanda og hafi verið hægur vandi að afla þeirra upplýsinga hjá umræddu húsfélagi. Hafi stefndu látið undir höfuð leggjast að afla upplýsinga um skuldastöðu íbúðarinnar gagnvart húsfélaginu og látið við það sitja að treysta upplýsingum seljanda um skuldastöðuna. Hafi stefndu með þessari háttsemi sinni bakað sér skaðabótaábyrgð á grundvelli sakarreglunnar, sbr. 10. gr. laga nr. 54/1997. Stefndu byggja sýknukröfur sínar í fyrsta lagi á aðildarskorti. Um sé að ræða skuld Tracee Leu Róbertsdóttur við húsfélagið að Ljósheimum 14-18 og hafi húsfélaginu borið að innheimta hana hjá Tracee. Sé skuld ekki greidd hafi húsfélagið þau úrræði að krefjast lögveðs í eignarhluta viðkomandi skuldara, sbr. 48. gr. laga nr. 26/1994 undangengnum hefðbundnum innheimtutilraunum. Samkvæmt 4. mgr. sömu greinar falli lögveð niður sé því ekki fylgt eftir með lögsókn eða því lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun þess. Engin gögn hafi verið lögð fram í málinu sem sýni að lögveð hafi verið staðfest fyrir skuld Tracee Leu við húsfélagið. Af þessu leiði að stefnanda hafi ekki borið skylda til að greiða skuld Tracee við húsfélagið. Hafi hann greitt skuldina hafi sú greiðsla verið innt af hendi án skyldu. Hafi stefnandi því hvorki eignast kröfu á hendur stefndu sé orðið fyrir tjóni, sem stefndu gætu borið ábyrgð á. Í öðru lagi byggja stefndu á því að Tracee Lea hafi upplýst stefnanda um skuldastöðu hennar vegna íbúðarinnar við undirritun afsals. Geti hún ekki vikist undan þeirri ábyrgð þar sem um sé að ræða meginreglu um upplýsingaskyldu seljanda við sölu fasteignar. Þá hafi ítrekað verið lagt fyrir Tracee að afla undirritunar formanns eða gjaldkera húsfélagsins en hún hafi látið það hjá líða. Sé um að ræða skuldbindingu sem hún hafi tekist á hendur sem eigandi íbúðarinnar vegna framkvæmda og sé ljóst að hún hafi haft vitneskju um skuldina. Stefndu byggja á því að ábyrgð stefndu sé eingöngu nokkurs konar bakábyrgð sem eingöngu komi til ef seljandi er ekki greiðslufær. Fyrst þurfi þó að sýna fram á að starfsmenn fasteignasölunnar hafi sýnt af sér vanrækslu í starfi, en það liggi ekki fyrir í máli þessu. Verði ekki séð að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefndu beri ábyrgð á og beri því að sýkna þá. Stefndu vísa til 16. gr. laga nr. 91/1991, laga nr. 26/1994, einkum 25. gr., svo og til reglna kröfuréttar sem gilda um fasteignakaup. Stefndu byggja málskostnaðarkröfu á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu byggja varnir sínar í fyrsta lagi á aðildarskorti. Málsókn stefnanda á hendur stefndu er á því byggð að fasteignasala sé skylt, þegar hann hefur fengið eign til sölumeðferðar, að semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði, sem máli geta skipt við sölu eignarinnar. Beri fasteignasala ótvírætt skylda til að staðreyna réttmæti upplýsinga kaupanda og hafi verið hægur vandi að afla þeirra upplýsinga hjá umræddu húsfélagi. Byggir stefnandi á því að stefndu hafi látið undir höfuð leggjast að afla upplýsinga um skuldastöðu íbúðarinnar gagnvart húsfélaginu og látið við það sitja að treysta upplýsingum seljanda um skuldastöðuna. Hafi stefndu með þessari háttsemi sinni bakað sér skaðabótaábyrgð á grundvelli sakarreglunnar, sbr. 10. gr. laga nr. 54/1997. Verður því ekki á það fallist að sýkna beri stefndu á grundvelli aðildarskorts. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 54/1997 skal fasteignasali í hvívetna leysa af hendi störf sín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóða. Hann skal liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Hann skal gæta þess að aðila séu eigi settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum. Samkvæmt 12. gr. laganna skal fasteignasali, sem fengið hefur eign til sölumeðferðar eða honum verið falið að ganga frá kauptilboði og/eða kaupsamningsgerð, semja rækilegt yfirlit yfir þau atriði sem máli geta skipt við sölu eignarinnar. Skal þess vandlega gætt að fram komi öll grundvallaratriði varðandi ástand eignarinnar sem skipt geta kaupanda máli, svo sem varðandi stærð eignarinnar og ástand, byggingarlag og byggingarefni, áhvílandi veðskuldir og eftir atvikum ástand neysluveitu hins selda. Samkvæmt 25. gr. laga nr. 26/1994 skal seljandi áður en kaupsamningur er undirritaður kynna kaupanda eignaskiptayfirlýsingu, eignaskiptasamning, sérstakar samþykktir húsfélagsins ef um þær er að ræða, reikninga húsfélagsins og stöðu og framlög eignarhlutans gagnvart því og hússjóði þess. Þá skal seljandi enn fremur gefa fullnægjandi og tæmandi upplýsingar um yfirstandandi eða fyrirhugaðar framkvæmdir, viðgerðir eða endurbætur. Skal seljandi jafnan, ef því verður við komið, afla og leggja fram vottorð eða yfirlýsingu frá húsfélaginu um ofangreind atriði sem að því snúa. Annist löggiltur fasteignasali sölu eignar í fjöleignarhúsi skal hann sjá til þess að þau þessi gögn og upplýsingar liggi fyrir og séu rækilega kynnt kaupanda áður en kaupsamningur er gerður og undirritaður. Eftir atvikum þykir rétt að stefnandi greiði stefndu kr. 200.000 í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn.
|
Mál nr. 415/2017
|
Hatursorðræða Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Sératkvæði
|
C var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið tiltekin ummæli falla í athugasemd við frétt á vefmiðlinum Vísi. Í fréttinni var fjallað um ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og laut að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Taldi Hæstiréttur sýnt að C hefði beint ummælum sínum að samkynhneigðum mönnum og samkynhneigð og að af orðalagi þeirra væri ljóst að þau féllu innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. laga nr. 19/1940. Sló rétturinn því sömuleiðis föstu að ummælin hefði C látið falla opinberlega í skilningi ákvæðisins og haft til þeirra ásetning. Við mat á því hvort nauðsynlegt væri að takmarka tjáningarfrelsi C samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar með því að sakfella hann fyrir ummælin vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að þótt C hefði látið þau falla í viðamikilli almennri umræðu, þar sem orðræðan hefði ekki alltaf einkennst af yfirvegun eða hófsemd, hefðu orð hans verið komin langan veg frá upphaflegu tilefni umræðunnar og verið í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull. Til slíkra tjáningarhátta hefði honum verið alls óþarft að grípa í því skyni að koma skoðunum sínum á framfæri. Benti Hæstiréttur jafnframt á að á löggjafanum hvíldi ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi væri ekki skert umfram heimildir 73. gr. stjórnarskrárinnar heldur væri honum einnig skylt að tryggja einkalífi manna friðhelgi með lögum samkvæmt 71. gr. hennar og stuðla að vernd þeirra sem hætt er við að sæti aðkasti eða andúð vegna aðstæðna sinna eða sérkenna. Taldi rétturinn að þegar horft væri til þeirra hagsmuna, sem 233. gr. a. laga nr. 19/1940 væri meðal annars sett til að vernda, yrðu þeir að vega þyngra en óheft frelsi C til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Var C því sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að greiða 100.000 króna sekt í ríkissjóð.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 24. maí 2017 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar.Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að sér verði gerð vægasta refsing sem lög heimila.ISamkvæmt gögnum málsins var á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl 2015 lögð fram svohljóðandi tillaga: „Samfylkingin gerir það að tillögu sinni að farið verði í átak í eflingu hinseginfræðslu og –ráðgjafar í grunnskólum Hafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbær leitist við að gera samstarfssamning við Samtökin ´78 um þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, frá 1. til 10. bekkjar og sérfræðingar Samtakanna haldi námskeið fyrir alla starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar. Nemendum í unglingadeildum grunnskóla verði sömuleiðis gert kleift að sækja einstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakanna án endurgjalds.“ Tillögunni fylgdi greinargerð, þar sem lýst var röksemdum fyrir því að taka upp fræðslu af þessum toga. Þær röksemdir lutu einkum að aðstæðum barna á unglingsárum, sem teldu sig eiga í félagslegum erfiðleikum vegna kynhneigðar eða kynvitundar, en fræðslan gæti skipt sköpum í lífi þeirra og auðveldað þeim að takast á við tilfinningar sínar. Samkvæmt félagslögum Samtakanna ´78, sem vísað var til í tillögunni, er markmið þeirra að lesbíur, hommar, tvíkynhneigðir og „transgender fólk“, í einu lagi nefnt hinsegin fólk, verði sýnilegt, viðurkennt og njóti fyllstu réttinda í samfélaginu. Til að ná þeim markmiðum leitist samtökin við að skapa hinsegin fólki félagslegan og menningarlegan vettvang og styrkja þannig sjálfsvitund þess, samkennd og samstöðu um sérkenni sín, svo og að vinna að baráttumálum þess með „fræðslu um reynslu þess og sérkenni, eftir þeim leiðum sem árangursríkastar þykja hverju sinni svo sem á vettvangi löggjafarvalds, í opinberu fræðslukerfi og í fjölmiðlum“. Af fundargerð bæjarstjórnarinnar verður ráðið að talsverðar umræður urðu um framangreinda tillögu, en að þeim loknum var einróma samþykkt svofelld ályktun: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar tekur jákvætt í málið og vísar tillögunni til frekari útfærslu í fræðsluráði.“Að kvöldi 15. apríl 2015 birtust á tveimur vefmiðlum fréttir um framangreinda ályktun bæjarstjórnarinnar. Annars vegar var á vefmiðlinum dv.is birt frétt með fyrirsögninni: „Hafnarfjörður: Fyrst til að bjóða grunnskólanemum upp á hinseginfræðslu“, þar sem tillagan að baki ályktuninni var tekin upp í heild og greint frá því að hún hafi verið flutt að frumkvæði Bersans, sem væri félag ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði. Haft var eftir formanni félagins, A, að hann væri mjög ánægður með niðurstöðu bæjarstjórnarinnar og vonaðist til að henni yrði fylgt eftir og fé yrði veitt í því skyni. Hins vegar var á vefmiðlinum Vísi birt frétt undir fyrirsögninni: „Hinseginfræðsla í Hafnarfirði“, sem hófst með eftirfarandi orðum: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti í dag að efla hinseginfræðslu í grunnskólum bæjarins. Samkvæmt tillögunni sem samþykkt var munu starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar fá fræðslu frá fulltrúum Samtakanna 78. Þá verður öllum nemendum skólanna boðið að fá viðtal hjá ráðgjöfum Samtakanna 78 nemendunum að kostnaðarlausu. Sveitarfélagið mun hefja samstarf við Samtökin 78 um þróun námsefnis fyrir alla bekki grunnskóla.“ Tekið var fram að tillaga um þessa ályktun hafi verið flutt að frumkvæði Bersans og var haft eftir áðurnefndum A að flytjendur tillögunnar væru „í skýjunum“ og ánægð með þann hljómgrunn, sem hún hafi fengið, en næst væri á dagskrá „að tryggja fjármagn og eftirfylgni.“ Tillagan og greinargerðin með henni voru jafnframt birt í heild.Ráðið verður af gögnum málsins að verulegar umræður hafi sprottið meðal almennings í tilefni framangreindra frétta. Slíkar umræður fóru meðal annars fram í þætti á útvarpi Sögu 20. apríl 2015, þar sem hlustendum gafst kostur á að láta uppi í útsendingu álit sitt á ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og eiga skoðanaskipti um atriði henni tengd við stjórnanda þáttarins. Leiddi þessi útvarpsþáttur til þess að önnur frétt birtist 21. sama mánaðar á vefmiðlinum Vísi, þar sem meðal annars var haft eftir A: „Mér fannst þetta ganga allt of langt og vil fá tækifæri til að koma í þáttinn og svara fyrir þetta ... Ég hlustaði á þessa umræðu í gær. Fólk var að hringja inn og kom með allskyns yfirlýsingar, var í raun með hreint og beint fordóma og hatursorðræðu í þessum símatíma ... Þáttastjórnandinn leyfir þessu að flakka alveg gagnrýnislaust.“ Um þessar mundir var jafnframt sett á fót vefsíða með heitinu: „Barnaskjól“ og stóð efst á forsíðu hennar: „Stöðvum innrætingu Samtakanna 78 á skólabörnum“. Á forsíðunni sagði einnig: „Stöðvum innrætingu háværra en lítilla þrýstihópa í samfélaginu á börnum okkar. Enga kennslu í skólum sem ekki er samþykkt af meirihluta þjóðarinnar.“ Að auki birtust á vefmiðlunum dv.is og Vísi í stórum stíl athugasemdir frá almenningi, sem tengdar voru fyrrgreindum fréttum þar. Af fyrirliggjandi gögnum verður séð að þeir, sem létu frá sér slíkar athugasemdir, hafi margir haft eindregnar skoðanir um ágæti eða lesti ákvörðunar bæjarstjórnarinnar og var sú umræða á köflum hvöss.Ákærði var meðal þeirra, sem tók með þessum hætti þátt í almennri umræðu, en frá honum birtist 21. apríl 2015 svofelld athugasemd neðan við fyrrgreinda frétt frá sama degi á vefmiðlinum Vísi: „Við hlustendur útvarps Sögu kærum okkur ekki um neinar fjandans útskýringar A á þessari kynvillu. Þetta er ógeðslegt. Að innræta í börn hvernig kynvillingar eðla sig í rúminu. A getur þess vegna setið heima hjá sér heldur en að troða sér inn á útvarp Sögu. Þvílíkt ógeð.“Samtökin ´78 beindu 26. apríl 2015 kæru til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, þar sem fram kom að nafngreindur fyrirsvarsmaður samtakanna teldi ákærða hafa unnið sér til refsingar með framangreindum ummælum. Með bréfi 8. september sama ár tilkynnti saksóknari við embætti lögreglustjórans kærandanum að kæru hans hafi verið vísað frá, þar sem ekki þætti grundvöllur til að hefja rannsókn á ætluðu broti. Ríkissaksóknari felldi þessi málalok úr gildi með ákvörðun 6. nóvember 2015 og lagði þar fyrir að fram færi rannsókn í tilefni af kærunni. Á þessum grunni hóf lögreglustjórinn rannsókn og höfðaði að henni lokinni mál þetta á hendur ákærða með ákæru 8. nóvember 2016. Í hinum áfrýjaða dómi er ákæran tekin orðrétt upp, en í henni er ákærða gefin að sök hatursorðræða með fyrrgreindum ummælum á vefmiðlinum Vísi og að hafa brotið á þann hátt gegn 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.IIFyrrnefnd 233. gr. a. var tekin upp í almenn hegningarlög með 1. gr. laga nr. 96/1973, en þar var mælt svo fyrir að hver, sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt réðist opinberlega að hópi manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar eða trúarbragða, skyldi sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, var því meðal annars lýst að ályktun hafi verið samþykkt 12. desember 1960 á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þar sem fordæmd hafi verið hvers konar mismunun á sviðum stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menntunar- og menningarmála vegna þjóðernis, kynþáttar eða trúarbragða og hún talin ganga í berhögg við sáttmála þeirra samtaka. Á grundvelli þessarar ályktunar hafi á vettvangi þeirra verið gerður 21. desember 1965 Alþjóðasamningur um afnám alls kynþáttamisréttis. Íslenska ríkið hafi fullgilt þennan samning 13. mars 1967, sbr. auglýsingu nr. 14/1968. Með 2. gr. samningsins hafi aðildarríki hans tekið á sig skyldur til að fordæma hvers konar kynþáttamismunun og vinna gegn henni með öllum ráðum. Í þessu skyni hafi aðildarríkin skuldbundið sig til að setja löggjöf, sem bannaði þá mismunun sem samningurinn tæki til og höfð væri í frammi af einstaklingum, hópum eða samtökum. Með 4. gr. samningsins hafi aðildarríkin jafnframt skuldbundið sig til að setja lög, sem lýstu refsiverða hvers konar starfsemi sem breiddi út skoðanir um kynþáttahatur eða hvetti til mismununar eða ofbeldisverka gagnvart tilteknum hópi manna vegna litarháttar þeirra eða þjóðernis. Á Norðurlöndunum hafi sérstakar nefndir fjallað um þörf á lagasetningu vegna samningsins og hafi verið samvinna milli þeirra. Íslenska ríkið hafi ekki átt hlut að þeirri samvinnu, en við afrakstur hennar hafi verið stuðst við gerð frumvarpsins og fylgt fyrirmyndum í öðrum norrænum lagafrumvörpum um sama efni. Í skýringum við 1. gr. frumvarpsins var tekið fram að ætlast væri til að bæði orð og annars konar viljatjáning félli undir hið refsiverða svið. Slíka háttsemi yrði að hafa uppi opinberlega og hún jafnframt að beinast að hópi manna, en þar gætu þó fallið undir tilvik, sem sneru að einstökum manni, ef hann teldist tákn fyrir heild. Ljóst væri að refsiákvæði frumvarpsins myndi ekki stemma stigu við „að lýsa með fræðilegum hætti mismun kynþátta, fólki af mismunandi litarhætti o.fl., og gegnir hinu sama um málefnislegar umræður, þótt ekki séu á fræðasviði.“ Þá var áréttað að með frumvarpinu væri að norrænni fyrirmynd gengið lengra en í samningnum frá 21. desember 1965, enda væri þar ekki fjallað um atlögur vegna trúarbragða.Með 2. gr. laga nr. 135/1996 var 233. gr. a. almennra hegningarlaga að tvennu leyti breytt, en að því gerðu varðaði sömu refsingu og fyrr að ráðast með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt opinberlega að manni eða hópi manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar. Fólust breytingarnar þannig annars vegar í því að háttsemi, sem lýst var í ákvæðinu, gæti hvort heldur beinst að einstökum manni eða hópi manna og hins vegar að tilefni háttseminnar gæti auk annars verið kynhneigð þess manns eða hóps. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, var getið um að tilefni til flutnings þess mætti rekja til skýrslu nefndar, sem forsætisráðherra hafi skipað í samræmi við ályktun Alþingis 19. maí 1992 til að kanna stöðu samkynhneigðra hér á landi. Í skýrslunni hafi verið bent á að í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hafi refsiákvæðum, sem fjalli um kynþáttamisrétti, verið breytt á þann hátt að þau næðu einnig til misréttis í garð samkynhneigðra. Þar hafi einnig verið vísað til þess að slík breyting myndi fela í sér skýra yfirlýsingu löggjafans um ótvíræð réttindi samkynhneigðra til fullrar aðildar að íslensku samfélagi, sem myndi stuðla að því að þeir leituðu óhikað réttar síns.Aftur voru gerðar breytingar á 233. gr. a. almennra hegningarlaga með 2. gr. laga nr. 13/2014, en áður höfðu fyrirmæli um varðhaldsrefsingu verið felld úr ákvæðinu með lögum nr. 82/1998. Frá því að lög nr. 13/2014 tóku gildi hefur það varðað sömu viðurlögum og fyrr að hæðast opinberlega að, rógbera, smána eða ógna manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða að breiða slíkt út. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpinu sem varð að lögum nr. 13/2014, var því lýst að í tillögu um breytt orðalag 233. gr. a. almennra hegningarlaga væri einkum skilgreint nánar en í gildandi lögum með hvaða hætti ólögmæt tjáning væri sett fram. Það væri gert með hliðsjón af samningi Evrópuráðsins um tölvubrot frá 23. nóvember 2001 og breytingum, sem gerðar hafi verið á hliðstæðu ákvæði hegningarlaga annars staðar á Norðurlöndunum, en að þessu leyti yrði ekki efnisleg breyting frá gildandi ákvæði um annað en það að jafnframt yrði refsivert að breiða ummæli út. Einnig væri lagt til eftir fyrirmynd í annarri norrænni löggjöf að felld yrðu brott fyrirmæli um að refsiverða háttsemin fælist í því að ráðast með nánar tilteknum hætti að öðrum, en þess í stað gert ráð fyrir því að brot yrði framið með því að tiltekin tjáning væri „sett fram opinberlega eða hún breidd út með ógnunum, smánun, niðurlægingu, fyrirlitningu eða með hatursfullum hætti.“ Þá væri breyttu ákvæði ætlað að sporna við mismunun á grundvelli kynvitundar, sbr. meðal annars lög nr. 57/2012 um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda. Auk þessa var því lýst í athugasemdunum að í frumvarpinu væri tekið mið af tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 31. mars 2010 um aðgerðir til að berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar. Þar hafi aðildarríki Evrópuráðsins verið hvött til að taka refsilöggjöf til sérstakrar skoðunar til að tryggja mannréttindi þessara hópa, veita þeim aðgang að virkum réttarúrræðum meðal annars með refsivernd og berjast gegn hvers konar tjáningu í fjölmiðlum eða vefmiðlum, sem væri fallin til að hvetja til, dreifa eða stuðla að hatri eða annars konar mismunun í garð þessara hópa, en slíkan hatursáróður ætti að banna. Einnig var vísað til ályktunar þings Evrópuráðsins 29. apríl 2010 um mismunun vegna kynhneigðar og kynvitundar, en þar væru aðildarríki ráðsins hvött meðal annars til að fordæma hatursáróður á þessum grunni og tryggja einstaklingum vernd gegn slíku án þess þó að skerða tjáningarfrelsi.IIIÞegar mat er lagt á sakargiftir á hendur ákærða verður að taka tillit til þess að honum er tryggður með 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar réttur til að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Samkvæmt 3. mgr. 73. gr. er þó með lögum unnt að setja tjáningarfrelsi skorður meðal annars vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Þessi efnisatriði stjórnarskrárákvæðisins eiga sér hliðstæðu í 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Gagnstætt réttindum ákærða standa með tilliti til þessa máls réttindi samkynhneigðra til að njóta eins og aðrir friðhelgi einkalífs síns samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo og jafnræðis og mannréttinda á við aðra án tillits til kynhneigðar þeirra, sbr. 65. gr. hennar.Með 233. gr. a. almennra hegningarlaga, svo sem ákvæðið hljóðar nú samkvæmt 2. gr. laga nr. 13/2014, hefur Alþingi sett tjáningarfrelsi takmarkanir með því að mælt er fyrir um refsingu meðal annars við því að hæðast að einstökum manni, smána hann eða bera rógi eða ógna honum með ummælum eða annarri tjáningu vegna kynhneigðar hans eða gera slíkt við hóp manna. Þessar takmarkanir, sem gerðar eru með lögum, helgast bersýnilega einkum af tilliti til réttinda eða mannorðs þeirra, sem samkynhneigðir eru. Frá almennu sjónarhorni séð má telja þessa sérstöku lagavernd nauðsynlega með hliðsjón af misrétti, sem alkunna er að samkynhneigðir hafi löngum átt á hættu að verða beittir í skiptum sínum við aðra, svo sem einnig á við um aðra þá hópa sem getið er í 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Að þessu leyti þjóna takmarkanirnar, sem á þennan hátt eru gerðar á tjáningarfrelsi, lögmætu markmiði. Frá almennu sjónarhorni er vernd þessi einnig samrýmanleg þeirri grundvallarhefð íslensks lýðræðissamfélags að ekki verði gerður munur á mönnum vegna sérkenna þeirra eða aðstæðna í einkalífi, en sú hefð birtist meðal annars nú í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Sem slík eru ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga af þessum ástæðum þó ekki aðeins nauðsynleg og samrýmanleg lýðræðishefðum, heldur er jafnframt gætt með þeim samræmis við löggjöf skyldra ríkja og farið að samþykktum alþjóðastofnana, sem Ísland á hlut að, um að stuðla beri að jöfnuði manna í þessu tilliti og veita að auki þeim jöfnuði refsivernd. Í því sambandi er þess og að gæta að líta má svo á að með tilmælum og ályktunum Evrópuráðsins, sem áður var getið, hafi á alþjóðavettvangi verið vörðuð í þessa stefnu sú leið, sem för var hafin eftir með samningi Sameinuðu þjóðanna 21. desember 1965 um afnám alls kynþáttamisréttis. Geta að þessu virtu engin réttmæt efni staðið til að telja löggjafann hafa farið út fyrir mörk meðalhófs með setningu þessarar reglu.2Lýsingin í 233. gr. a. almennra hegningarlaga á háttseminni, sem refsing er þar lögð við, er orðuð á auðskiljanlegan hátt. Í ákvæðinu kemur ekki fram hugtakið hatursorðræða þótt það sé notað í ákæru í upphafi lýsingar sakargifta á hendur ákærða og að auki í fyrrgreindum lögskýringargögnum með frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 13/2014, og tilmælum og ályktunum alþjóðlegra stofnana, sem snúa að lagasetningu um þessi efni. Má líta á þetta hugtak sem samnefnara fyrir þá hæðni, rógburð, smánun eða ógnun, sem refsivert er að tjá eftir ákvæðinu, og þá um leið sem mælikvarða á þann grófleika tjáningarinnar, sem áskilinn er. Af því leiðir að tjáningin verður að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja megi hana til hatursorðræðu í garð þess, sem henni er beint að. Þetta inntak ákvæðisins verður að teljast bæði skýrt og fyrirsjáanlegt öllum almenningi.Hér að framan voru tekin upp þau ummæli ákærða, sem ákæruvaldið krefst að honum verði gerð refsing fyrir. Í þeim baðst ákærði undan „fjandans“ útskýringum nafngreinds manns „á þessari kynvillu“ og kvað það vera „ógeðslegt“ að „innræta í börn hvernig kynvillingar eðla sig í rúminu.“ Bætti ákærði svo við að þetta væri „þvílíkt ógeð.“ Af samhengi við umræðuna, þar sem ákærði lét þessi orð falla, orkar ekki tvímælis að þeim var beint að samkynhneigðum mönnum og samkynhneigð sem slíkri í tilefni af hugmyndum um að veita í grunnskólum fræðslu um efni tengd þessari hneigð. Þótt orðin kynvilla og kynvillingar kunni á fyrri tímum í huga einhverra að hafa þótt hæfa því að ná merkingarlega til samkynhneigðar og samkynhneigðra getur enginn vafi leikið á því að eins og aðstæðum er nú háttað fela þessi orð í sér fordómafullan rógburð og smánun í garð þeirra, sem þeim er beint að. Við þessi orð jók ákærði þá áherslu að lýsa ógeði á athæfi og hneigð af þessum toga. Háttsemi hans fellur því að þessu leyti innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. almennra hegningarlaga.Ákærði kom framangreindum ummælum á framfæri á vefsíðu fréttamiðils, sem var öllum almenningi opin, og voru þau birt þar í beinum tengslum við frétt um atriði, sem virða má sem kveikjuna að þessum viðbrögðum hans. Hann lét þessi orð þannig falla opinberlega í merkingu 233. gr. a. almennra hegningarlaga.Samkvæmt orðalagi 233. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 18. gr. þeirra, felst í ákvæðinu áskilnaður um ásetning til brots. Sá ásetningur verður að taka til þeirrar athafnar að tjá sig með orðum, táknum, myndum eða á annan hátt, en á hinn bóginn verður að vera háð hlutlægum mælikvarða hvort tjáning teljist fela í sér hæðni, rógburð, smánun eða ógnun við annan mann vegna þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar. Verður þá ekki horft til hvata, sem hlutaðeigandi kveður hafa búið að baki tjáningu sinni. Háttsemi ákærða verður að þessu athuguðu virt honum til ásetnings, enda hefur hann ekki borið því við að hann hafi látið athugasemd sína á vefmiðlinum frá sér fara af gáleysi eða fyrir slysni.3Að gættu framangreindu stendur þá eftir að leggja mat á það hvort nauðsynlegt sé og samrýmanlegt lýðræðishefðum í skilningi 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að takmarka í þessu tilviki tjáningarfrelsi ákærða samkvæmt 2. mgr. sömu greinar með því að sakfella hann fyrir þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru. Samkvæmt viðtekinni dómaframkvæmd felst í skírskotun fyrrnefnda ákvæðisins til nauðsynjar að knýjandi samfélagsleg þörf verði að standa til takmörkunar á tjáningarfrelsi. Í skírskotun til lýðræðishefða felst að auki áskilnaður um að virða beri við setningu laga og beitingu þeirra fyrir dómstólum það grundvallargildi, sem gefa verður frjálsri tjáningu skoðana í lýðræðislegu samfélagi. Með tilliti til þess verða tjáningarfrelsi ekki settar skorður fyrir þær sakir einar að þess sé neytt til að hafa uppi orð, sem storkað geti, ögrað eða misboðið öðrum eða valdið þeim særindum. Verður jafnframt að gæta að því að 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar felur í sér undantekningu frá meginreglu 2. mgr. sömu greinar og þarf vegna þessa eðlis fyrrnefnda ákvæðisins að beita því af varfærni.Ákærði lagði orð sín í belg í viðamikilli almennri umræðu, sem stóð yfir á þeim tíma um það mikilvæga og um leið umdeilda málefni hvernig haga eigi í skólum kynfræðslu barna og ungmenna með tilliti til kynhneigðar manna. Þessi umræða gat átt erindi við allan almenning, sem lét sér annt um uppeldi barna og hugmyndafræðilega mótun þeirra í skólagöngu, ekki aðeins út frá sjónarmiðum um siðferði og samfélagsleg gildi, heldur einnig um hvort eða í hvaða mæli fræðsla sem þessi ætti erindi við aðra en þá, sem kynnu að vera samkynhneigðir, og hvort hún væri fallin til að þjóna umburðarlyndi, kærleika, jafnrétti, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi, sem móta eiga meðal annarra atriða starfshætti grunnskóla samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla. Verður og að hafa í huga að orðfæri í umræðunni á þeim vettvangi, þar sem ákærði tjáði sig, hafði í undanfaranum ekki ávallt einkennst af yfirvegun eða hófsemd, heldur í nokkrum mæli af hvatvísi og stóryrðum. Að auki var vefmiðillinn, sem ákærði tjáði sig á, eins og áður segir opinn almenningi, en enginn var þó knúinn til að kynna sér fréttir, sem birtust þar, hvað þá athugasemdir sem einstakir menn létu frá sér fara í tilefni af frétt. Á hinn bóginn var vegna umfjöllunarefnis fréttarinnar, sem hér um ræðir og varðaði deilur um námsefni til kynfræðslu barna og ungmenna í skólum, allt eins viðbúið að þau myndu í einhverjum mæli kynna sér að eigin frumkvæði það sem birt var.Hér áður var lýst tilefni umræðunnar, sem ákærði tók þátt í með ummælum sínum, en í fyrstu tveimur fréttunum um ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl 2015 var hún birt orðrétt og í annarri fréttinni jafnframt greinargerðin, sem fylgdi tillögunni að þessari ályktun. Við lestur ályktunarinnar blasir við að hún laut að því að Hafnarfjarðarbær myndi leitast við að gera samning við Samtökin ´78 um samstarf við þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, námskeið fyrir starfsmenn grunnskóla, sem sérfræðingar samtakanna myndu annast, og endurgjaldslausa einstaklingsráðgjöf slíkra sérfræðinga handa nemendum í unglingadeildum. Hvorki var þar rætt um að fela samtökunum að semja námsefni, móta kennslu nemenda né taka þátt í henni. Orð ákærða voru að þessu virtu komin langan veg frá upphaflegu tilefni umræðunnar og mikilvægum kjarna hennar og vörðuðu þau í raun lítið sem ekkert ákvörðun bæjarstjórnarinnar. Ummæli ákærða voru í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull, en til slíkra tjáningarhátta var honum alls óþarft að grípa til að koma á framfæri skoðunum um andstöðu við kynfræðslu af þessum toga. Með tilliti til umræðunnar um það efni verður að auki vart fundinn málefnalegur tilgangur fyrir orðræðu ákærða.Á löggjafanum hvílir ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi sé ekki skert í ríkara mæli en svigrúm stendur til eftir kröfum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum er einnig skylt að tryggja með lögum einkalífi manna friðhelgi, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar, og stuðla jafnframt að vernd þeirra, sem hætt er við að sæti vegna aðstæðna sinna eða sérkenna útbreiddu aðkasti eða andúð, og gæta þar með allsherjarreglu. Þegar horft er til þessara hagsmuna, sem meðal annars 233. gr. a. almennra hegningarlaga er sett til að vernda, verða þeir samkvæmt lýðræðishefðum og eftir heildstæðu mati á öllum atvikum málsins að vega þyngra en óheft frelsi ákærða til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Er þá jafnframt tekið fullt tillit til þess að tjáningarfrelsi hans verði ekki skert í ríkara mæli en nauðsyn ber til svo að náð verði því lögmæta markmiði, sem 233. gr. a. almennra hegningarlaga stefnir að, en reglur þess ákvæðis verða að teljast nauðsynlegar í skilningi 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að sporna við fordómum, andúð og fyrirlitningu í garð afmarkaðra þjóðfélagshópa, sem unnt væri að stuðla að með hatursorðræðu.Samkvæmt öllu framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir það brot, sem í ákæru greinir, og er það fært þar réttilega til refsiákvæðis.4Ákærði, sem nú er á áttræðisaldri, hefur ekki áður sætt refsingu svo að kunnugt sé. Að virtum öllum atvikum verður honum gert að greiða í ríkissjóð sekt að fjárhæð 100.000 krónur að viðlagðri vararefsingu eins og í dómsorði greinir.Ákærði verður dæmdur til að greiða sakarkostnað í héraði eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi. Einnig verður honum gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem segir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, Carl Jóhann Lilliendahl, greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í átta daga.Ákærði greiði sakarkostnað í héraði, eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi, svo og áfrýjunarkostnað málsins, samtals 881.821 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Þórs Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 868.000 krónur.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómaraÉg geri hvorki athugasemdir við lýsingu meirihluta dómenda á málavöxtum né umfjöllun þeirra um aðdragandann að setningu þess refsiákvæðis sem háttsemi ákærða er færð undir í ákæru en þar segir að hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.Í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar á hver maður rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Er jafnframt kveðið á um að ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar má aðeins setja tjáningarfrelsi skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samræmast lýðræðishefðum. Sambærileg ákvæði um tjáningarfrelsi er að finna í 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.Við úrlausn málsins verður einnig að líta til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, svo og til 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Verður ennfremur að hafa í huga ákvæði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar um að engum verði gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð að lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Er sú regla jafnframt höfð sem upphafsákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til þess er að líta að orðalag framangreinds hegningarlagaákvæðis er einkar opið og veitir litla leiðbeiningu um það hvað löggjafinn telur flokkast undir slíka háttsemi, sem í ákæru er nefnd hatursorðræða, eða hversu langt borgararnir megi ganga í umræðu áður en til greina kemur að ríkisvaldið refsi fyrir hana sem afbrot með þeim áhrifum sem það hefur í för með sér í lýðræðislegu samfélagi. Með hliðsjón af því og að virtum ákvæðum 73. gr. og 69. gr. stjórnarskrárinnar, verður að túlka gildissvið ákvæðisins afar varlega og ákærðum manni mjög í hag. Er ella hætt við að varnaðaráhrif refsidóma í málum sem þessum hefti um of hina almennu umræðu sem 73. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að vernda, innan þeirra marka sem þar eru sett. Eins og nánar greinir í atkvæði meirihlutans voru ummæli ákærða viðbrögð hans við ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar um gerð samstarfssamnings við tiltekin frjáls félagasamtök um svonefnda hinsegin fræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Ummælin lét ákærði falla í athugasemdadálk við frétt um þetta efni á fréttavef og voru þau sem slík opinber. Samkvæmt áðurgreindu voru ummæli ákærða innlegg hans í samfélagsumræðu um það hvernig hagað skyldi kennslu skólaskyldra grunnskólabarna í umræddu sveitarfélagi. Voru ummælin hluti af skoðanaskiptum í athugasemdadálki á fréttavef þar sem oft er vaðið á súðum og vart til þess fallin að veita skoðun ákærða brautargengi. Á hinn bóginn má fallast á með ákærða að ekki liggi annað fyrir en að megintilgangur orða hans hafi átt að vera sá að andmæla samþykkt stjórnvaldsins og eftir atvikum fá hana dregna til baka. Hafi ummælin þannig verið viðbrögð ákærða í kjölfar þess að fjallað var opinberlega um ályktun stjórnvaldsins frekar en viðleitni hans til að ógna, smána, rógbera eða hæðast að ótilteknum hóp vegna kynhneigðar eða kynvitundar, eins og honum er gefið að sök í ákæru. Voru ummæli ákærða heldur ekki þess eðlis að kallað væri eftir ólögmætum aðgerðum eða ofbeldi og þá bar hann engan refsiverðum sökum. Má hafa í huga í þessu sambandi að ummælunum var ekki þröngvað upp á fólk með öðrum hætti en þeim að þau máttu þeir lesa sem leituðu sérstaklega eftir almennum athugasemdum í dálki við frétt á netsíðu. Samkvæmt framansögðu verður að líta á hin sannanlega niðrandi ummæli ákærða sem hluta af framlagi hans til almennrar og opinberrar umræðu um athafnir lýðræðislega kjörins stjórnvalds er vörðuðu almenning. Í ljósi þessa og alls framanritaðs, en þó einkum vegna þeirrar verndar sem veita verður umræðu um meðferð opinbers valds í lýðræðisþjóðfélagi, þó slík vernd geti ekki verið takmarkalaus, er ekki rétt að dæma ákærða sekan um refsivert brot samkvæmt 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Ber þess í stað að staðfesta héraðsdóm og fella allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 28. apríl 2017Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 8. nóvember 2016, á hendur:,,Carl Jóhanni Lilliendahl, kt. [...], Hrísrima 5, Reykjavík,fyrir hatursorðræðu, með því að hafa þriðjudaginn 21. apríl 2015 skrifað og birt eftirfarandi ummæli við frétt sem birtist á fréttavefnum visir.is og bar yfirskriftina „Vill útskýra hinsegin fræðslu fyrir hlustendum Útvarps Sögu“; „Við hlustendur útvarps Sögu kærum okkur ekki um neinar fjandans útskýringar A á þessari kynvillu. Þetta er ógeðslegt. Að innræta í börn hvernig kynvillingar eðla sig í rúminu. A getur þess vegna setið heima hjá sér heldur en að troða sér inn á útvarp Sögu. Þvílíkt ógeð.“sem fólu í sér ógnun, háð, rógburð og smánun á opinberum vettvangi í garð ótiltekins hóps manna hér á landi vegna kynhneigðar og kynvitundar þeirra.Telst þetta varða við 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu, til vara, komi til sakfellingar að ákærða verði ekki gerð refsing, og til þrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þess er krafist að málskostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði samkvæmt framlagðri tímaskýrslu. Með bréfi, dagsettu 26. apríl 2015, var lögð fram kæra fyrir hönd Samtakanna 78 - félags hinsegin fólks á Íslandi, á hendur ákærða vegna háttseminnar sem í ákæru greinir. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 8. september 2015, var kærunni vísað frá embættinu þar sem ekki þótti grundvöllur til að hefja rannsókn á hinum meintu brotum. Var í þessu sambandi vísað til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Ríkissaksóknara barst hinn 3. nóvember 2015 kæra Samtakanna 78 þar sem krafist var endurskoðunar á ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að vísa kærunni frá samanber ofangreint. Í greinargerð ríkissaksóknara segir að í skýringum lögreglustjóra fyrir ákvörðun sinni segi meðal annar svo: „Lögreglu barst kæra í málinu þann 27. apríl sl. á hendur Carli Jóhanni Lilliendahl vegna ærumeiðinga og brota gegn friðhelgi einkalífs, með því að hafa ráðist opinberlega með háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegna kynhneigðar og/eða kynvitundar þeirra, með nánar tilgreindum ummælum sem sjá má í kæru. Er það mat lögreglu að ummælin falli innan marka tjáningarfrelsis einstaklinga, sem verndað er með 73. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, og teljist því ekki refsiverð skv. 233. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var því tekin ákvörðun um að vísa málinu frá á grundvelli 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008.“Hinn 6. nóvember 2016 felldi ríkissaksóknari ákvörðun lögreglustjórans um að vísa kærunni frá úr gildi og lagði fyrir lögreglustjórann að taka málið til rannsóknar. Í kæru Samtakanna 78 til lögreglu og síðar til ríkissaksóknara var brot ákærða talið varða við 233. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglunni 10. mars 2016 og skýrði hann þá skrif sín. Nú verður framburður ákærða fyrir dómi rakinn en vitni voru ekki leiddÁkærði neitar sök. Hann kvaðst hafa skrifað og birt ummælin sem um ræðir í ákæru eins og þar greinir. Hann kvað tilefnið og aðdraganda skrifanna að rekja til samþykktar bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 15. apríl 2015. Hann hafi fylgst með umræðunni og haft áhuga á málefninu og tekið þátt í skoðanaskiptum og skrifað um þetta þar sem hann hafi verið ósáttur. Hvorki hafi vakað fyrir sér með skrifunum né hafi hann reiknað með því að þau hefðu þau áhrif sem lýst er í niðurlagi ákærunnar og í 233. gr. a almennra hegningarlaga. Skrifin hafi ekkert með þá hópa að gera sem lýst er í 233. gr. a almennra hegningarlaga. Ákærði hafi aðeins tekið þátt í umræðu um þessi málefni sem hann hafi iðulega gert og verið frjálst að gera. Ákærði kvað þennan tjáningarmáta þann eina sem honum sé fær vegna fötlunar og skýrði hann þetta nánar. NiðurstaðaÁkærði neitar sök. Sannað er með framburði ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að ákærði skrifaði og birti ummælin sem í ákæru greinir á fréttavefnum visir.is hinn 24. apríl 2015 eins og í ákæru greinir. Í 233. gr. a almennra hegningarlaga segir að hver sem opinberlega hæðist að, rógber eða smánar eða ógnar mannorði eða hópi manna með ummælum eða annarskonar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða breiðir slíkt út, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Það að birta hin tilvitnuðu skrif á á fréttavefnum visir.is, eins og ákærði gerði, er opinber umfjöllun í skilningi 233. gr. a almennra hegningarlaga og eru því uppfyllt skilyrði greinarinnar um opinbera umfjöllun. Í 73. gr. stjórnarskrárinnar segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar segir að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Sambærilegt ákvæði til verndar tjáningarfrelsinu er að finna í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans er fjallað um takmarkanir á tjáningarfrelsi. Þar segir að mæla verði fyrir um takmarkanir tjáningarfrelsis í lögum og þær þurfi að vera nauðsynlegar í lýðræðislegu þjóðfélagi eða vegna þjóðaröryggis, landvarna eða almannaheilla til að fyrra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna, mannorði eða réttindum og til þess að koma í veg fyrir uppljóstran trúnaðarmála eða til að tryggja vald og óhlutdrægni dómstóla. Ráða má af þessu að mikilsverð málefni þarf til að heimilt sé að skerða tjáningarfrelsið og þær ströngu kröfur renna ásamt öðrum lögskýringarsjónarmiðum stoðum undir það að túlka beri 233. gr. a almennra hegningarlaga þröngri lögskýringu. Í ákærunni er ekki getið um það hvert var tilefni skrifanna sem ákært er vegna en ákærði lýsti því fyrir dóminum að skrifin hefðu verið tilkomin vegna athugasemda og umræðu sem urðu í tilefni samþykktar bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl 2015. Samhengisins vegna og til að setja það sem skrifað var í samhengi er rétt að lýsa tillögunni sem var tilefni skrifanna. Í tillögunni segir meðal annars: „[...].að farið verði í átak í eflingu hinseginfræðslu og -ráðgjafar í gunnskólum Hafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbær leitist við að gera samstarfssamning við Samtökin 78 um þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, frá 1 til 10 bekkjar og sérfræðingar Samtakanna haldi námsskeið fyrir alla starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar. Nemendum í unglingadeildum grunnskóla verði sömuleiðis gert kleift að sækja einstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakanna án endurgjalds.“ Ákærði lýsti tilefni skrifanna eins og rakið var og kvaðst með þeim hafa tekið þátt í frjálsri umræðu eins og lýst var. Þó að tjáningarfrelsi megi setja skorður með lögum eins og lýst er í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar er tjáningarfrelsi opinber umræða og frjáls skoðanaskipti ein af undirstöðum lýðræðisþjóðfélags. Opinber umræða um hvað eina í lýðræðisþjóðfélagi hefur iðulega í för með sér ýmiss konar óþægindi fyrir einstaklinga og eða hópa fólks. Fólk móðgast, hneykslast, eða reiðist, telur á sig hallað, telur á sér brotið og svo framvegis. Þetta er óhjákvæmilegur fylgisfiskur opinberrar umræðu í lýðræðisþjóðfélagi. Hin tilvitnuðu ummæli samkvæmt ákæru kunna að vera þessu marki brennd og hafa þessi áhrif en grundvallarrétturinn um tjáningarfrelsi sem tryggður er í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10 gr. mannréttindasáttmála Evrópu tryggir ákærða réttinn til að tjá sig eins og hann gerði. Eins og rakið var ber að túlka 233. gr. a almennra hegningarlaga þröngt. Meta verður skrif ákærða út frá tilefninu en þau voru í raun hluti af þjóðfélagsumræðu um málefni þar sem skoðanir voru skiptar. Þegar skrifin eru virt með þessi sjónarmið sem rakin voru í huga og að túlka ber 233. gr. a almennra hegningarlaga þröngt er það mat dómsins að ekkert í skrifunum sé þannig að virða beri þau sem brot gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga. Ásetningur er saknæmisskilyrði samkvæmt 233. gr. a almennra hegningarlaga. Það er mat dómsins að gegn eindreginni neitun ákærða sé ósannað að hann hafi haft ásetning til að hafa þau áhrif með skrifum sínum sem tekin eru upp í ákæruna eða að hann hafi mátt reikna með því að þau hefðu þau áhrif sem þar er lýst og í niðurlagi ákærunnar. Samkvæmt öllu ofanrituðu er það mat dómsins að ákærði hafi ekki gerst brotlegur við 233. gr. a almennra hegningarlaga með skrifum sínum sem rakin eru í ákæru. Þá er ásetningur hans ósannaður. Ber samkvæmt þessu að sýkna ákærða og dæma að allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði þar með talin 922.250 króna málsvarnarlaun Ásgeirs Þórs Árnasonar hæstaréttarlögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti. María Káradóttir aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið.Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Ákærði, Carl Jóhann Lilliendahl, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði þar með talin 922.250 króna málsvarnarlaun Ásgeirs Þórs Árnasonar hæstaréttarlögmanns.
|
Mál nr. 584/2010
|
Kærumál Fjárnám
|
F kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A um að felld yrði úrgildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri um að hafna að gera fjárnám hjá Fsamkvæmt beiðni A. Sýslumaður hafði hafnað beiðninni á þeim grundvelli aðsundurliðun á kröfu A og verðtrygging væri gerð miðað við erlendan gjaldmiðilog að vafi væri á að um lögvarða kröfu væri að ræða. Talið var að aðfararbeiðniA hefði verið nægjanlega skýrt skilgreind, sbr. 10. og 17. gr. laga nr. 90/1989um aðför og því bæri að taka kröfu hans til greina. Um framkvæmd aðfarar síðargætu á hinn bóginn komið til skoðunar önnur þau álitaefni sem F vísaði til. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2010, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. október sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra 20. september 2010, þar sem fallist var á kröfuvarnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 18. júní2010 um að hafna að gera fjárnám hjá sóknaraðila samkvæmt beiðni varnaraðila21. maí sama ár. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði fyrrgreind ákvörðun sýslumanns ogvarnaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiðivarnaraðila kærumálskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,Friðfinnur ÍS 105 ehf., greiði varnaraðila, Arion banka hf., 200.000 krónur íkærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra 20. september 2010. Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 9. september sl., barst dóminum með ódagsettu bréfi Arion bankah.f. hinn 1. júlí s.l., en tilefnið var ákvörðunsýslumannsins á Akureyri um að endursenda aðfararbeiðni bankans á hendurFriðfinni ÍS ehf. hinn 18. júnís.á. Sóknaraðilimálsins er samkvæmt framangreindu Arion banki hf., kt. 581008-0150, Borgartúni19, 105 Reykjavík, en varnaraðili er Friðfinnur ÍS ehf.,kt. 540507-2010, Reynihólum 9, 620 Dalvík. Krafa sóknaraðila er að hrundið verði ákvörðun sýslumannsinsá Akureyri, dags. 18. júnísl. um að endursenda aðfararbeiðni sóknaraðila og þannig að synja um framgangaðfarargerðarinnar á hendur varnaraðila, og að sýslumanni verði gert aðframkvæma umbeðna beiðni. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að skaðlausu. Kröfurvarnaraðila í málinu eru að ákvörðun sýslumannsins á Akureyri um að synjafjárnámsbeiðni sóknaraðila verði staðfest og aðsóknaraðili verði dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað. I. Sóknaraðili rekur málavexti svo að 26.mars 2007 hafi fyrirsvarsmaður Gústa Bjarna ehf., kt. 421003-3350, OttóJakobsson, kt. 230542-3179, ritað f.h. Gústa Bjarna ehf., undir erlentskuldabréf (nr. 0302-35-4840) þar sem tekið hafi verið lán að jafnvirði65.000.000 íslenskra króna, lánið hafi verið í eftirfarandi myntum oghlutföllum, 70% CHF og 30% JPY. Eigandi bréfsins var Kaupþing banki hf., kt. 560882-0419. Skyldi lánið greiðast með180 afborgunum, fyrst þann 01.06.2007, síðan á mánaðarfresti. Vextir hafi verið ákveðnir breytilegir, eins og þeir hafi verið ákveðnir af Kaupþingi banka hf. á hverjumtíma, er tæki jafnt til kjörvaxta hverrar myntar og vaxtaálags. Vextir skyldugreiðast eftir á, á sama tíma og afborganir. Í 6. lið skuldabréfsins hafi komið fram að ef skuldin félli ígjalddaga mætti gera aðför til fullnustu hennar án undangengins dóms eða réttarsáttar,skv. 7. tl. 1. mgr. 1. gr. l. nr.90, 1989. Tveirvottar séu á skuldabréfinu til staðfestingar á réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði skuldara.Um málavexti segir nánar af hálfu sóknaraðilaað þann 23. maí 2007 hafi Kaupþingi banka hf., meðtryggingarbréfi nr. 0302-63-690, verið veðsett skipiðFriðfinnur ÍS-105, skipaskrárnúmer 2710, ásamt rekstrartækjum. Skyldi bréfið tryggja allar skuldir útgefandaþess, Gústa Bjarna ehf., við Kaupþing banka hf. Hámark tryggingarinnar sé að höfuðstóli CHF3.760.000, en við þá upphæð hafi bæst dráttarvextir, kostnaður við innheimtu og aðrar aukagreiðslur, sbr. liðina1-4 í umræddu bréfi. Nafnabreytinghafi verið gerð á umræddu skipi þann 10. september2007, en það heitir nú Bliki EA-12. Þann 30. apríl 2008 hafi veriðgerður viðauki við tryggingarbréfið og hafi sú breyting m.a. verið gerð aðhöfuðstólsfjárhæð varð CHF 2.200.000 auk vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar,sem af vanskilum kynni að leiða. Í málavaxtalýsingu segir sóknaraðili að fyrrnefnt skuldabréfhafi farið í vanskil þann 3. nóvember2008. Hafi greiðsluáskorun verið sendþann 9. apríl 2010 og hún verið birt fyrir makafyrrnefnds fyrirsvarsmanns Friðfinns ÍS-105 ehf. álögheimili hans þann 19. apríl 2010. Þá segir að vegnavanskilanna hafi sóknaraðili þann 21. maí 2010sent sýslumanninum á Akureyri aðfararbeiðni á hendur Friðfinni ÍS-105 ehf. Þar segir: „Hérmeð er óskað, að gert verði fjárnám hjá gerðarþola til tryggingar skuld aðfjárhæð kr. 183.520.184 ÍSK miðað við að gengi JPY gagnvart ÍSK sé 1,4315 oggengi CHF gagnvart ÍSK sé 111,83 þann 21.05.2010. Arion banki h.f. ítrekar að þessi fjárhæðgetur breyst í samræmi við breytingu á gjaldmiðlum hverju sinni.“ Í aðfararbeiðni sóknaraðila er áréttað að upphaflegurhöfuðstóll nefnds skuldabréfs hafi verið 65.000.000 króna. Um nánari sundurliðun á þeirri fjárhæð, sem krafist er fjárnáms fyrir, 183.520.184 krónum, ertilgreindur höfuðstóll í fyrrnefndum myntum miðað við gengi hinn 21. maí 2010, en til viðbótar eru til teknir vextir auk annarskostnaðar og fjárnámsgjald til ríkissjóðs að frádreginni innborgun þann 18. mars 2010. Þá segir í beiðninni að sóknaraðili styðji heimild sína til aðkrefjast aðfarar hjá varnaraðila við nefnt heimildarskjal, sbr. ákvæði 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga nr. 90, 1989, en jafnframter vísað til þess að sóknaraðili eigi 1. veðréttí skipinu Blika EA-112, fnr. 2710, Akureyri, og eróskað eftir því að gert verði fjárnám til tryggingar skuldinni í skipinu, sbr.3. mgr. 139. gr. laga nr. 90, 1989,með vísan til ákvæðis tryggingarbréfsins. Af hálfu sóknaraðila er greint fráþví að með heimild í lögum nr. 125, 2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið þáákvörðun að taka yfir vald hluthafafundar Kaupþings bankahf., víkja stjórn bankans og skipa skilanefnd yfir hann. Ákvörðunin sé dagsett 9.október 2008. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. októbers.á. hafi Fjármálaeftirlitið tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skuldaKaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. (nú Arion banka hf.) en þar umer vísað til fylgiskjala nr. 12 og 13 í máli þessu. Af hálfu sóknaraðila er til þessvísað að með fyrrnefndu bréfi sýslumannsins á Akureyri, dags. 18. júní 2010, hafi sóknaraðila verið endursend fjárnámsbeiðninmeð þeim rökum að sundurliðun fjárhæðar kröfunnar og verðtrygging væri gerðmiðað við erlendan gjaldmiðil, og segi um það nánar í bréfinu: „Með vísan til dóms Hæstaréttar frá16.06.2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 leikur vafi á að hér sé um lögvarðarkröfur að ræða eins og þeim er lýst.“ Þá segir í bréfinu að vegnaþessa sé því hafnað að fjárnámsbeiðni sóknaraðila verði tekin til meðferðar hjáembættinu. Við þingfestingu málsins 2. september sl. komu fram andmæli varnaraðila og lagði hannfram greinargerð af sinni hálfu í þinghaldi 9. septembers.á. Var málið þá flutt og síðan tekið til úrskurðar. II. Sóknaraðiliandmælir því að þær ástæður sem sýslumaður tilgreinirí bréfinu frá 18. júní 2010 réttlæti að hafna beriumbeðinni gerð hans, þ.e. að sundurliðun á fjárhæð á kröfu hans og verðtryggingsé gerð miðað við erlendan gjaldmiðil og að vafi sé á að um lögvarða kröfu séað ræða. Sóknaraðili rökstyður mál sittmeð eftirfarandi hætti: Ífyrsta lagi byggir sóknaraðili á því að hið erlenda lán semum ræðir í máli þessu sé ekki sambærilegt þeim lánum sem dómar Hæstaréttar ímálum nr. 92/2010 og 153/2010 kváðu á um, t.a.m. séusamningsform Arion banka h.f. gjörólík þeim samningsformum sem á hafi reynt ínefndum dómum. Íöðru lagi byggir sóknaraðili á því að sýslumaður hafi ekki haft heimild til aðsynja um framgang gerðarinnar af sjálfsdáðum. Bendir hann á aðlagaskilyrðum 7. tl. 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga nr. 90, 1989 sé fullnægt, en aðfararbeiðninsé byggð á skuldabréfi sem sé lögmætt að efni ogformi. Skuldabréfið mæli þannig fyrir umákveðna peningafjárhæð, það sé undirritað af skuldaraog vottað af tveimur vitundarvottum.Ennfremur sé með berum orðum tekið fram í skuldabréfinu að aðför megi gera til fullnustu skuldarinnar án undangengins dóms eðaréttarsáttar. Þá hafigreiðsluáskorun sóknaraðila farið fram með fullnægjandi hætti í samræmi við 7.gr. laganna. Sóknaraðili vísar til þess að í 10. gr.aðfararlaganna sé mælt fyrir um form aðfararbeiðna og þau lögmæltu gögn semþurfa að fylgja henni. Staðhæfir sóknaraðili að umrædd beiðni hans fullnægi öllum formskilyrðumumræddrar lagagreinar. Þá hafiöll nauðsynleg og lögmæt gögn fylgt beiðninni, en aðauki hafi hún verið lögð fram á réttu varnarþingi, sbr. 16. gr. laganna. Þá bendir sóknaraðili á aðí 17. gr. aðfararlaganna sé mælt fyrir umfrumkönnun sýslumanns á aðfararbeiðni, en þar segi skýrt að ef beiðni ogaðfararheimild sé í lögmætu formi, í réttu umdæmi, synji sýslumaður ekki afsjálfsdáðum um aðför nema aðfararheimild verði ekki fullnægt samkvæmt efnisínu. Með vísan til alls ofangreinds staðhæfir sóknaraðili aðsýslumanni hafi verið óheimilt að endursenda aðfararbeiðnina, enda eigi könnunhans að beinast að formi hennar en ekki að efnislegu réttmæti krafnavarnaraðila. Þar sem öllum skilyrðum hafi verið fullnægt sem nefnd 17. grein mælir fyrir um hafi sýslumanni borið að halda gerðinniáfram og mátti því ekki neita um að aðför yrði reynd. Bendir sóknaraðili á að það sé ekki taliðskipta máli hvort að sýslumaður hafi talið að efnislegir annmarkar hafi verið ámálstað varnaraðila eða hann litið svo á að fyrirsjáanlegt væri að aðrarhindranir kæmu upp, sem hefðu girt fyrir aðför. Hafi sýslumaður einungisgetað synjað um framgang gerðarinnar ef ómöguleiki eða önnur hliðstæð atvikfyrirbyggðu að hægt væri að fullnægja kröfu sóknaraðila eftir efni hennar. Það hafi ekki átt við í þessu máli og hafi sýslumaður heldur ekki vísað til slíks þegar hannendursendi beiðnina. Sóknaraðiliáréttar að félagið Friðfinnur ÍS-105 sé eigandi Blika EA-012, sem sett hafi verið að veði í fyrrnefndu tryggingarbréfi nr.0302-63-690. Vísaðer til þess að í aðfararlögum komi fram heimild kröfuhafa til að gera fjárnám íeign sem gerðarbeiðandi eigi tryggingarréttindi í fyrir kröfu sinni, t.d. 3. mgr. 39. gr. aðfararlaga nr. 90, 1989. Að auki séviðurkennd réttarvenja í íslenskri framkvæmd að unnt sé að leita eftirfullnustu kröfu, sem tryggð sé með veði í eign þriðjamanns, með fjárnámi sem beint sé að eiganda veðsins, sem gerðarþola, þótt hannhafi enga aðild átt að því máli sem gerðarbeiðandi styðji rétt sinn til aðfararvið. Sóknaraðilibyggir á því að óumdeilt sé að Gústi Bjarna ehf. hafi ekki greitt umrædda skuld sína á gjalddaga og séskuldin lifandi. Sóknaraðili hafi þvírétt samkvæmt aðfararlögum til að nýta ákvæði nefndra laga til fullnustukröfunnar þar sem Gústi Bjarna ehf. hafiekki staðið skil á skuldum sínum við hann og Friðfinnur ÍS-105 ehf. sannarlega veitt veð í fyrrnefndu skipi, Blika EA-012. Málsástæðurog lagarök varnaraðila eru einkum þær, aðaðfararbeiðni sóknaraðila fullnægi ekki þeim skilyrðum sem fram komi í 1. mgr. 10. gr. aðfararlaga nr. 90, 1989. Bendir varnaraðili á að með nefndri aðfararbeiðni hafi sóknaraðilikrafist fjárnáms til tryggingar skuld að fjárhæð 183.501.184 kr. Í beiðninni sé miðað við að gengi japansksjens gagnvart íslenskri krónu sé 1,4315 og gengisvissnesks franka gagnvart íslenskri krónu sé 111,83 þ.e. á viðmiðunardegi, 21.maí 2010, en síðan segi þar: „Arion banki hf. ítrekar að þessi fjárhæðgetur breyst í samræmi við breytingu á gjaldmiðlum hverju sinni.“ Staðhæfir varnaraðili að frekari sundurliðunsóknaraðila í aðfararbeiðninni sé sama marki brennd,þ.e. fjárhæðir þær sem krafist er aðfarar fyrir geti breyst í samræmi viðbreytingu á gjaldmiðlum hverjum sinni.Að auki sé ljóst að höfuðstóll umrædds láns hafi hækkað mikið, en súhækkun verði nánast eingöngu rakin til gengisbreytinga í kjölfar falls íslensku krónunnar haustið 2008. Af hálfu varnaraðilaer að þessu leyti vísað til greinargerðar með aðfararlögunum þar sem segi aðítarlegri frásagnar verði að krefjast vegna kröfu sem styðjist við skuldabréfheldur en vegna kröfu sem styðjist við dómsúrlausn. Vegna þessa sé gerð krafa um að nákvæmlega sétilgreint hvers sé krafist, hver fjárhæðin sé ogsundurliðun hennar og á hvaða grunni fjárnámsbeiðnin byggi. Vísar varnaraðili að þessuleyti sérstaklega til dóma Hæstaréttar Íslands nr. 92/2010 og 153/2010, en þar hafi verið skorið úr um lögmætigengistryggðra lána og því slegið á fast að gengistrygging sé ólögmæt. Varnaraðili staðhæfir að sá lánasamningur sem aðilar þessa máls gerðu með sér beri þess augljós merkiað vera gengistryggður að öllu leyti, en samningurinn heiti; „Erlentmyntkörfulán, gengistryggt lán með breytilegum vöxtum. Breytileg myntkarfa“. Hafi varnaraðili ogfengið greiddar út íslenskar krónur, sem hafi tekið mið af gengi þeirra erlendugjaldmiðla sem lánasamningurinn hljóðaði upp á og einnig hafi afborganir oghöfuðstóll skuldarinnar breyst í takt við sveiflur og gengi gjaldmiðlanna. Varnaraðili bendir á að í samningnum segi aðskuldarinn, þ.e. hann, viðurkenni að skulda Kaupþingi bankahf. að jafnvirði íslenskra króna nánar tilgreindan höfuðstól. Megi því ljóst veraað íslenskar krónur hafi verið teknar að láni með bindingu við erlendangjaldmiðil, líkt og nánar sé tilgreint í samningnum. Með hruni íslensku krónunnar 2008 hafi lániðsíðan stökkbreyst og afborganir þess snarhækkað. Hafi farið svo að varnaraðili hafi ekki ráðiðlengur för og hafi hann átt í erfiðleikum með aðgreiða afborganir lánsins. Vegnaalls ofangreinds er því andmælt af hálfu varnaraðilaað fyrrnefndir dómar Hæstaréttar hafi ekki fordæmisgildi varðandi þann samningsem að baki aðfararbeiðninni standi. Af hálfu varnaraðila er því og andmælt að skilyrði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 89, 1990 umaðför hafi verið uppfyllt af hálfu sóknaraðila, enhann hafi gert fyrirvara við fjárhæð í beiðni sinni og sé það ekki nákvæmtilgreining á kröfu í skilningi lagagreinarinnar. Meðvísan til ofangreinds krefst varnaraðili þess að staðfest verði sú ákvörðunsýslumanns að synja aðfararbeiðni sóknaraðila framgangs, enda sé ljóst að húnuppfylli hvorki form né efnisskilyrði laga nr. 90, 1989 umaðför. III. Ímálinu liggur fyrir skuldabréf það sem að framan ergetið og er það í samræmi við lýsingu sóknaraðila, þ. á m. að vextir séuákveðnir af Kaupþing banka hf., en yfirskrift þess er: „Erlent myntkörfulán, gengistryggt lán meðbreytilegum vöxtum. Breytileg myntkarfa.“ Ekki erágreiningur með aðilum um að vanskil séu fyrir hendi, ogað upphaflegur höfuðstóll skuldar varnaraðila hafi verið 65.000.000 krónur. Ímálinu liggur fyrir greiðsluáskorun sú sem að framaner getið ásamt birtingarvottorði. Aðfararbeiðni sóknaraðila barst embætti sýslumannsins áAkureyri þann 7. júní2010. Var þar gerðkrafa um fjárnám hjá varnaraðila til tryggingar skuld að fjárhæð 183.520.184íslenskar krónur. Nefnd fjárhæðer nánar sundurliðuð, m.a. með höfuðstól og vöxtum, enútreikningar miðast við gengi jens og svissnesks franka gagnvart íslenskrikrónu. Samkvæmt 1. mgr. 17.gr. aðfararlaga nr. 90, 1989 ber sýslumanni að framkvæmaathugun á aðfararbeiðni sem honum berst, þ. á m. hvorthún sé í lögmætu formi, hvort gætt hafi verið réttra undirbúningsathafna umhana og hvort kröfu gerðarbeiðanda verði fullnægt eftir efni sínu. Hafi aðfararbeiðni ekki áður komið til kastadómstóls skal sýslumaður auk nefndra atriða gæta að þeim atriðum sem vísað er til í 1. mgr. 10. gr. aðfararlaganna, en þar segi m.a.: „Ef krafist er aðfarar til fullnustu kröfu umpeningagreiðslu, skal sundurliða fjárhæð hennar svo sem þá er kostur.“ Það er mat dómsins að með þessu síðast nefndaatriði sé ætlast til að gerðarbeiðandi upplýsi um upphæð höfuðstóls kröfusinnar, áfallinna vaxta af kröfunni, verðbóta,málskostnaðar og annars áfallins kostnaðar, svo að unnt sé að sjá fyrir hvaðaheildarfjárhæð fjárnám eigi að fara fram. Að ofangreindu virtu fellst dómurinn á þau sjónarmiðsóknaraðila að aðfararbeiðni hans sé nægjanlega skýrt skilgreind, sbr.ákvæði 10. og 17. gr. aðfararlaganna nr. 90,1989. Um framkvæmd aðfarar síðar geta á hinn bóginnkomið til skoðunar þau álitaefni sem varnaraðili vísar til, sbr. að því leyti til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr.92/2010 og 153/2010 og nú síðast nr. 471/2010. Með vísan til ofangreindrar niðurstöðu þykir eiga að takakröfu sóknaraðila til greina. Réttþykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Úrskurð þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. Á l y k t ar o r ð : Sóknaraðila,Arion banka hf., er heimilt að láta fara fram fjárnám hjá varnaraðila,Friðfinni ÍS 105 ehf., samkvæmt fjárnámsbeiðni dagsettri21. maí 2010 og framangreindum gögnum sem hennifylgja. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 101/2016
|
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
|
L höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að L hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði L stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2016. Hann krefst þessað stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 til heimtu bóta vegnaólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni á Álftanesi, þar sem hannhafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla með friðsamlegum hætti framkvæmdum,sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags við lagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málum nr. 812/2014 til 820/2014 voruníu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með þvíað hafa 21. október 2013 neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um aðflytja sig um set, en ákærðu voru staddir á vinnusvæði, þar sem unnið var aðlagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindum dómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnarhafi átt sér viðhlítandi lagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu þvíborið, í samræmi við fyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, aðljá Vegagerðinni aðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirraaðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmtfyrirmælum í 15. gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu ávettvangi umræddan dag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi sinnti ekki ítrekuðum fyrirmælumlögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19. gr. lögreglulaga, um að víkja afvinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni og leitaðist þannig við að hindralögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu var lögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr.16. gr. lögreglulaga að handtaka áfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeimtilgangi að halda uppi lögum og reglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur ískilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, og hefur eins ogatvikum er háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.Að framansögðu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað eins og greinir ídómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu málieru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lárus Vilhjálmsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 100.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015. Mál þetta höfðaði LárusVilhjálmsson, Skúlaskeiði 12, Hafnarfirði, með stefnu birtri 26. júní 2014 áhendur innanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst hann bótavegna munatjóns að fjárhæð 132.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar eins ogmálið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn 14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verði lækkaðarog málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja umstund í fangaklefa þann 21. október 2013.Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti aðhefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unniná hrauninu. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. október sl. Samhliðaþessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinnog krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku.Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðueinungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburðurstefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maísl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum semtóku þátt í mótmælunum. Stefnandi varekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einuþessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, varsú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðsÁlftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnarvoru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu íför með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkurhópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðalannars komið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur umlögmæti framkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðuhöfðað dómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þessað lagt yrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaðiaðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir áframkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 meðþví að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefnimeð viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að.Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sérfyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlítafyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsinsverður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra aðframkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svoað lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirravoru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voruleiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa veriðaðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið viðstjórninni. Hann sagði að það hefðiverið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrirvinnusvæðið. Þau sem hefðu komið afturinn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir.Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað viðhvern einasta mann. Það hefði orðiðljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn.A sagði að mótmælin hefðu verið friðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeirhefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk aðfara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það afvinnusvæðinu. Þau sem hafi komið afturhafi verið handteknir. B sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. Hannkvaðst ekki muna hvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hannhefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekkiað fyrirmælum. Fyrst hafi fólk veriðborið af svæðinu. Þau sem hafi komiðaftur hafi verið handteknir. C sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeirhefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst veriðbeðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E,fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið ávettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfuVegagerðarinnar. Hann sagði að engarmerkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setjaupp plastkeilur. Síðan hafi lögreglanfarið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei veriðmerktur. E kvaðst aldrei hafa séðlögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna.Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr ölluhófi. F sagði að ekki hefði veriðafmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Þaðhefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri enmótmælendur. Einn stefnenda, SævarSiggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendursem hefðu betur verið ósögð. Stefnandi Lárus sagðist hafaverið kominn ásamt fleirum í Gálgahraun og verið að fá sér kaffi ogkleinur. Þá hafi jarðýta komið á staðinnog maður með gjallarhorn sem hafi sagt þeim að fara. Svo hafi lögreglan byrjað að bera mennburt. Hann sjálfur hafi verið afklæddurað hluta við þessar aðfarir. Eftir þettahafi þau farið nokkur og sest upp í hraunið.Þá hafi lögreglan komið aftur og skipað þeim að fara. Kvaðst stefnandi hafa svarað þeim og sagt aðhann ætti stjórnarskrárvarinn rétt til að mótmæla. Þá hafi þau verið handtekin. Hann hafi verið fluttur í lögreglubíl niður ástöð en sleppt nokkru síðar. Hann hafiþá farið aftur í Gálgahraun og hafi þá allt farið á sama veg. Hann hafi neitað að fara og verið borinn afstað. Lögreglumennirnir hafi svo ekkinennt að fara með hann lengra og lagt hann niður. Hann hafi ekki komist inn á hraunið í seinnaskiptið, lögreglan hafi stöðvað hann. Stefnandikveðst hafa misst trúna á stofnanir samfélagsins þarna, sérstaklegalögregluna. Lögreglan hafi hreytt í þauýmsum ókvæðisorðum, sagt að þau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandisagði að gleraugu sín hefðu horfið í þessum atgangi. Það hefði verið í fyrstu atrennu þegarlögreglan flutti hann út fyrir svæðið.Taldi stefnandi að einhver hefði rekist í gleraugun þannig að þau duttuaf honum. Lögreglan hafi fundiðgleraugun brotin og látið hann hafa þau. Stefnandihefur lagt fram staðfestingu sjóntækjafræðings um að sambærileg gleraugu og þausem brotnuðu muni kosta á milli 80 og 90 þúsund krónur. Stefnandi hefur enn ekki fengið sér nýgleraugu nema til bráðabirgða, sem kostuðu 42.000 krónur. G gaf skýrslu fyrir dómi, enhann varð vitni að handtöku stefnanda.Sagði hann að stefnandi hefði verið tekinn harkalega og blygðunarkenndhans verið særð. Buxur hans hafi fariðniður um hann og skyrtan upp um hann. Þáhafi fötin rifnað. Stefnandi hafi ekkisýnt neinn mótþróa, það hafi enginn gert. H varð einnig vitni að handtökustefnanda. Hún sagði að stefnandi hefðibara setið eftir að lögreglan hafði beðið þau að færa sig. Síðan hafi tveir lögreglumenn reynt að dröslahonum af stað. Bolurinn hafi dregist uppum hann og gleraugu hans brotnað. Þaðhafi verið átakanlegt að horfa upp á þetta.Lögreglan hafi verið í vígahug, grimm og ógnandi. Ivarðstjóri kvaðst hafa handtekið stefnanda.Hann hafi verið á svæði þar sem hann átti ekki að vera og hafi ekki hlýttfyrirmælum um að fara. Hann hafi ekkisýnt neinn mótþróa. I staðfesti aðgleraugu stefnanda hefðu brotnað og belti hans slitnað. Hann vissi ekki hvernig það hefði viljaðtil. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðaðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði lögregluhafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum oghandjárnum. Markmiðið hafi augljóslegaverið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn tilfriðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafibúið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðumog kalla vinnusvæði. Engum reglum umafmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt.Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus ogólögmæt. Stefnandi byggir á því að í 19.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs néséu því sett önnur takmörk. Engin rökhafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi enginógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika ogþess að hún valdi réttaróöryggi.Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikilskerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotiðgegn þessum rétti stefnanda með handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínumtil frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr.mannréttindasáttmálans. Handtakan ogvistun í fangaklefa hafi brotið gegn rétti hans til frelsis og mannhelgi. Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæðium bótarétt þess sem hefur verið handtekinn að ósekju og að unnt sé að komahonum fram. Þá feli ákvæðið í sérlögmætiskröfu, kröfu um að landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur. Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki þaðskilyrði. Stefnandi telur að meðhandtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægariúrræðum, eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telurstefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra semsafnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla.Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandigagnvart stefnanda. Hafi hún valdiðtilfinningalegu raski og varanlegum miska.Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Þá vísar hann til 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Um bætur fyrir munatjón vísarstefnandi til framlagðrar staðfestingar á kaupum á gleraugum til bráðabirgða ogáætlun um verð á gleraugum sem væru sambærileg og þau sem eyðilögðust. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfusína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og ísamræmi við lög. Þá hafi meðalhófs veriðgætt. Þar til bær stjórnvöld hafiákveðið að leggja veg um Gálgahraun.Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýttvegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr.lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu ogstöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr. 171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr.stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði íbráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr.lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum ogreglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkumfyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði ía-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr.lögreglulaga. Honum hafi verið gefinfyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri aðvinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafiverið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddiekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekkihlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr.Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því aðmeðalhófs hafi verið gætt. Stefnandihafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dómahéraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níueinstaklingum sem mótmæltu um leið og stefnandi. Þau hafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19.gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málumséu sambærilegar aðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því aðbótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því aðskilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hannvar handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr.67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veitiríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Varakrafa stefnda um lækkunbótafjárhæðar er byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og aðkröfufjárhæðin sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Aðmorgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi,samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði þeirra sem gáfuskýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfirhraunið. Hæstirétturhefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28.maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærumaðilum á lögmætan hátt. Verður því ekkihægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendur sem þarna voru hafi ætlaðsér að koma í veg fyrir lögleysu.Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinngæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnumeð dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnanditelur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði hennarhafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð.Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslegamikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindumstefnanda. Ósannað er að framgangalögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða þaðfólk sem þarna hafði safnast saman.Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi veriðfyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvikmálsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna aðstefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið og aðlögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnandavoru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eðaekki voru fyrirmæli lögreglu skýr og stefnandi hlaut að gera sér fulla greinfyrir því að hann væri staddur á vinnusvæðinu.Blasir við að hann ætlaði sér beinlínis að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig aðsvæðið hafi ekki verið réttilega merkt.Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli frálögreglu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann hlýddi ekki. Í19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir umskyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu.Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegn þessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eru ekki handtökuheimild, þettaeru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmt dómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessu tilviki var í 1. mgr.90. gr. laga nr. 88/2008. Var fullnægtskilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Um framkvæmd handtökunnar gildaalmennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan um nauðsyn aðgerða í 14. gr. ogsíðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga og reglur XIII. kafla laga nr.88/2008. Handtakastefnanda var nauðsynleg eins og á stóð.Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utanþess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst aðflytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri aðhefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra semhandteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus ískilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða sært stefnanda. Einnig er ósannað að lögregla hafi vísvitandiháttað stefnanda. Óumdeilter að mótmælin voru friðsöm. Eins ogfram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnaralmennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir áfriðsaman hátt. Þá veita þau hópi mannarétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegummótmælum. Þessum rétti má setja skorðurmeð lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sérviðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e-og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa tilþeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar réttimanna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og segir í greindum dómum sem vörðuðusömu mótmæli gengu aðgerðir lögreglu á vettvangi ekki lengra en þörf krafði ogmótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla á vinnusvæðinu sjálfu. Handtakastefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði ogstefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr.laga um meðferð sakamála. Þá var ekkiunnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verðaþví heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Loks er ósannað að lögreglu verði kennt um aðgleraugu stefnanda brotnuðu. Verðurstefndi sýknaður af öllum kröfum hans. Þóttniðurstaða málsins sýnist með öllu vafalaus er þó rétt að málskostnaður falliniður. Stefnandi hefur gjafsókn og erþóknun lögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekinsamhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Lárusar Vilhjálmssonar. Málskostnaðurfellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 466/2017
|
Kærumál Málskostnaðartrygging Frávísun frá héraðsdómi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu B um að C ehf. yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar vegna beiðni C ehf. um að dómkvaddur yrði matsmaður. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála gæti stefndi krafist þess við þingfestingu máls að stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Með því væri átt við að almennt einkamála hefði verið þingfest en máli því, sem matsbeiðni B laut að, hafði lokið með dómi héraðsdóms í janúar 2017. Var því talið óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, KarlAxelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 6. júlí 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar.Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrirgreiðslu málskostnaðar í „máli hans á hendur sóknaraðila.“ Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. janúar 2017 í máliréttarins nr. E-387/2012 var sóknaraðili sýknaður af kröfu varnaraðila umgreiðslu 169.568 evra og þá var varnaraðila gert að greiða sóknaraðila5.000.000 krónur í málskostnað. Með beiðni til Héraðsdóms Reykjaness 20. janúar2017 fór varnaraðili þess á leit með vísan til 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991að dómkvaddur yrði maður til þess að rannsaka frumrit reikninga sem lagðir vorufram af hálfu sóknaraðila í fyrrgreindu héraðsdómsmáli. Kom fram ímatsbeiðninni að verið væri að afla sönnunargagna fyrir Hæstarétti í málinu. Íþinghaldi 16. júní 2017 gerði sóknaraðili kröfu um að varnaraðila yrði gert aðleggja fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar með vísan til 2. mgr. 73.gr. laga nr. 91/1991 og að hún yrði ákveðin í samræmi við 2. mgr. 133. gr. sömulaga. Varnaraðili áfrýjaði málinu til Hæstaréttar og var áfrýjunarstefna gefinút 12. apríl 2017. Fyrir Hæstarétti reisir sóknaraðili kröfu sína ummálskostnaðartryggingu á b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991.Kveðið er á um í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 aðstefndi geti krafist þess við þingfestingu máls að stefnandi setji tryggingufyrir greiðslu málskostnaðar að tilteknum skilyrðum uppfylltum, sbr. a. og b.liði ákvæðisins. Með því er átt við að almennt einkamál, sbr. 1. mgr. 1. gr.laga nr. 91/1991, hafi verið þingfest. Sem fyrr greinir lauk máli því, sem matsbeiðnivarnaraðila lýtur að, í héraði með dómi 12. janúar 2017. Samkvæmt því er óhjákvæmilegt að vísa málinufrá héraðsdómi.Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 6. júlí2017Málþetta, sem barst dóminum 27. janúar 2017, með matsbeiðni dagsettri 20. samamánaðar, var tekið til úrskurðar um ágreining aðila um málskostnaðartryggingu27. júní 2017 að undangengnum munnlegum málflutningi.Matsbeiðandier C Trade ehf., Blásölum 22, Kópavogi. Matsþolier BVBA De Klipper, Salvialaan 6, Koksijde, Belgíu. Með matsbeiðni fór matsbeiðandiþess á leit við dóminn að dómkvaddur yrði hæfur, sérfróður og óvilhallurmatsmaður, starfandi á rannsóknarstofu sérhæfðri í smásjárrannsóknum á skjölum,til þess að rannsaka hvort tóner- eða blekdeplar eftir ljósritun eða aðraútprentun væri að finna ofan á eða undir handritunum á reikningum sem lagðirvoru fram af hálfu matsþola í máli E-387/2012 og þá sérstaklega á nafni J.Ingimars Hanssonar. Við fyrirtöku málsins 16. júní2017 mótmælti matsþoli því að beiðni matsbeiðanda næði fram að ganga. Þá gerðimatsþoli jafnframt kröfu um að matsbeiðanda yrði gert að setja tryggingu fyrirgreiðslu málskostnaðar vegna reksturs málsins aðallega með vísan til b. liðar1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en til vara 2. mgr. 73.gr. sömu laga. Í þessum þætti málsins er tekintil úrskurðar krafa matsþola um að matsbeiðanda verði gert að setjamálskostnaðartryggingu vegna reksturs málsins. Matsbeiðandi krefst þess aðkröfu matsþola verði hafnað og að matsþola verði gert að greiða honummálskostnað.IMatsþolikveðst byggja kröfu sína um að matsbeiðanda verði gert að setja tryggingu fyrirgreiðslu málskostnaðar á því að leiða megi líkur að því að matsbeiðandi sé ófærum greiðslu málskostnaðar. Til stuðnings kröfu sinni leggur matsþoli framársreikning matsbeiðanda fyrir árið 2015. Telur matsþoli ljóst af ársreikningnumog af ársreikningi fyrir árið 2016, sem matsbeiðandi lagði fram, að enginnrekstur sé í félaginu annar en viðkomi dómsmáli matsbeiðanda á hendur matsþola.Þá sé ljóst að skuldir matsbeiðanda við tengda aðila séu 26.641.692 krónur ogeignir engar. Matsþoli bendir á að í héraðsdómsmálinu nr. E-387/2012 hafimatsbeiðanda verið gert að greiða matsþola 5.000.000 króna í málskostnað ogfyrirséð að aukinn málskostnaður falli til við rekstur málsins fyrir HæstaréttiÍslands. Ljóst megi vera að matsbeiðandi eigi ekki eignir til að standa undirgreiðslu krafnanna verði niðurstaða Hæstaréttar hin sama og héraðsdóms. Þá beridómur héraðsdóms í máli nr. E-387/2012 með sér að málatilbúnaður matsbeiðandasé með öllu tilhæfulaus, sem endurspeglist í dæmdum málskostnaði. Matsþolibendir á að hann muni krefjast löggeymslu samkvæmt 23. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann ofl. vegna þess málskostnaðar sem matsbeiðanda hefurverið gert að greiða honum. Ljóst sé að matsbeiðandi skuldi umtalsverðarfjárhæðir vegna reksturs dómsmálsins og að félagið verði ógreiðslufært ískilningi b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 verði dómur héraðsdómsstaðfestur af Hæstarétti Íslands. IIMatsbeiðandimótmælir því að honum verði gert að leggja fram tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar. Matsbeiðandi kveður kröfu matsþola í fyrsta lagi of seint framkomna en hún hafi í síðasta lagi átt að koma fram í þinghaldi 10. febrúar 2017þegar málið hafi fyrst verið tekið fyrir. Ekki stoði að lögmaður matsþola hafiborið við umboðsskorti til að mæta við þinghaldið. Í öðru lagi byggirmatsbeiðandi á því að skilyrði b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála sé ekki uppfyllt í málinu þar sem rangt sé að matsbeiðandi séekki í rekstri og að greiðslugeta hans sé ekki fyrir hendi. Bendir matsbeiðandiá að samkvæmt rekstrareikningi félagsins fyrir árin 2015 og 2016 hafi tekjurstaðið undir kostnaði við málarekstur félagsins og rúmlega það. Kveðurmatsbeiðandi kröfu matsþola um málskostnaðartryggingu tilefnislausa og aðeinsgerða til að tefja málið. Í þriðja lagi fari því fjarri að málatilbúnaðurmatsbeiðanda í því máli sem rekið sé fyrir Hæstarétti Íslands milli aðila sétilhæfulaus. Loks kveður matsbeiðandi 73. gr. laga nr. 91/1991 ekki eigi við ímálinu enda greiði matsbeiðandi matskostnað beint til matsmanns. IIIÍmáli þessu óskar matsbeiðandi dómkvaðningar matsmanns í því skyni að sannaatvik að baki kröfu í dómsmáli sem rekið er milli málsaðila. Svo sem áður er framkomið hefur matsþoli mótmælt því að beiðni matsbeiðanda nái fram að ganga. Í ljósifyrirséðs ágreinings hefur matsþoli krafist þess að matsbeiðanda verði gert aðsetja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar vegna reksturs málsins. Samkvæmtb. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur stefndikrafist þess við þingfestingu máls að stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar ef leiða má að því líkur að stefnandi sé ófær um greiðslumálskostnaðar. Ákvæði þetta verður að skýra í því ljósi að um er að ræða reglusem felur í sér takmörkun á rétti aðila til að bera ágreiningsmál undirdómstóla og, að því mál þetta varðar, rétti aðili að máli sem rekið er fyrirdómstólum á grundvelli laga nr. 91/1991 til að afla og leggja fram þausönnunargögn sem hann telur þörf á til stuðnings málatilbúnaði sínum. Ákvæðiðáskilur að krafa um málskostnaðartryggingu komi fram við þingfestingu máls, enella svo fljótt sem tilefni er til. Beiðni matsbeiðanda um dómkvaðningumatsmanns var fyrst tekin fyrir á dómþingi 10. febrúar 2017. Þar sem ekki hafðitekist að boða matsþola til þinghaldsins með tíðkanlegum hætti var málinufrestað til 16. júní 2017. Í þinghaldi þann dag var mætt af hálfu matsþola ogkrafa gerð um málskostnaðartryggingu. Telst krafa matsþola samkvæmt framansögðuekki of seint fram komin. Leiðiraf því sem áður er rakið að sönnunarbyrði fyrir því að líkur séu á ógjaldfærni matsbeiðandahvílir á matsþola. Í því skyni að leiða ógjaldfærni matsbeiðanda í ljós hefurmatsþoli vísað til ársreikninga matsbeiðanda 2015 og 2016. Af ársreikningunum máráða að matsbeiðandi hefur haft nokkrar rekstrartekjur umrædd ár og meðalannars umtalsverðan hagnað hið síðara ár. Þrátt fyrir að eigið fé félagsins sésamkvæmt ársreikningum neikvætt verður það eitt og sér ekki talið leiða tilþess að matsbeiðandi verði talinn ófær um greiðslu málskostnaðar en matsþoli hefurað öðru leyti en framan greinir engin gögn lagt fram máli sínu til stuðnings. Auk þess verður ekki talið að önnur þau atriðisem matsþoli vísar til, sbr. kafla Ihér að framan, leiði til þessað skilyrði b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 séu uppfyllt. Þá verður krafaum að matsbeiðandi setji fram tryggingu fyrir greiðslu kostnaðar matsþola afmálinu ekki reist á 2. mgr. 73. gr. laga nr. 91/1991.Samkvæmt framansögðu hefur matsþoli ekki sýnt framá að skilyrðum til að matsbeiðanda verði gert að leggja fram tryggingu fyrirgreiðslu málskostnaðar sé fullnægt og verður kröfu matsþola því hafnað. Málskostnaðurúrskurðast ekki sérstaklega í þessum þætti málsins.Úrskurðþennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfu matsþola, BVBA De Klipper, um aðmatsbeiðanda, C Trade ehf., verði gert aðsetja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar er hafnað. Málskostnaðurúrskurðast ekki.
|
Mál nr. 470/1999
|
Verksamningur Geymslufé Fyrning
|
Félagið M, sem unnið hafði að viðgerðum á húsinu V, krafði húsfélag V um geymslufé, sem félagið hafði haldið eftir af verklaunum, sem það innti af hendi vegna verksamnings aðilanna í apríl 1993. Í verksamningnum var vísað til útboðslýsingar frá mars 1993, en samkvæmt henni átti húsfélagið að halda eftir geymslufé, 5% af hverjum reikningi sem tryggingu, sem félli í gjalddaga þegar lokaúttekt á verkinu hefði farið fram eftir verklok. Talið var að verklok hefðu verið síðla árs 1993 og að miða ætti upphaf fyrningarfrests kröfunnar við 5. október 1993. Á grundvelli 1. tl. 3. gr. og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 var fyrningartími kröfunnar talinn fjögur ár frá þeim degi sem krafan varð gjaldkræf. M hóf innheimtu kröfunnar í febrúar 1998 og var talið að krafan hefði þá verið fyrnd. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna húsfélagið V af kröfum M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. desember 1999 og krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 757.108 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. mars 1994 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Eins og kemur fram í héraðsdómi snýst mál þetta um kröfu áfrýjanda um geymslufé, sem stefndi hélt eftir af verklaunum, er hann innti af hendi vegna verksamnings aðilanna í apríl 1993 um viðgerðir, málun og endurnýjun þakklæðningar að Vesturbergi 78. Í verksamningnum var vísað til útboðslýsingar frá mars 1993, sem unnin var af verkfræðistofunni Línuhönnun hf. Samkvæmt henni átti stefndi að halda eftir geymslufé, 5% af hverjum reikningi, sem tryggingu. Félli hún í gjalddaga þegar lokaúttekt hefði farið fram og verkinu væri að fullu lokið. Í stefnu kvað áfrýjandi verklok hafa orðið 5. október 1993 og taldi hann gjalddaga kröfunnar vera þann dag. Stefndi vísar hins vegar til fundargerðar frá 21. desember 1993, þar sem segir að samkvæmt stöðuúttekt á verkinu hafi því lokið 23. nóvember það ár, að undanskilinni fínhreinsun á lóð. Ekki hefur komið fram að áfrýjandi hafi síðar beðið um úttekt. Fyrir Hæstarétti hefur hann byggt á því að lokaúttekt hafi enn ekki farið fram til fullnustu og verklok þar með ekki orðið. Stefndi hefur mótmælt þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Þegar litið er til málflutnings beggja aðila í héraði verður við það að miða að eiginleg verklok hafi orðið síðla árs 1993 og er ekki unnt að byggja á nýrri málsástæðu áfrýjanda um þetta gegn mótmælum stefnda. Er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að miða beri við 5. október 1993 sem upphaf fyrningarfrests kröfunnar. Ljóst er að stefndi taldi sér heimilt að halda eftir umræddu geymslufé þar sem ýmsum frágangi væri ólokið af hálfu áfrýjanda, verkið hafi tafist og væri hugsanlega gallað. Þrátt fyrir að áfrýjandi byggði málssókn sína í héraði á því að gjalddagi kröfunnar hafi verið 5. október 1993 hófst hann ekki handa um hana fyrr en með birtingu stefnu 28. febrúar 1998. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að krafan hafi þá verið fyrnd. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur. Rétt þykir að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, Magnús og Steingrímur ehf., greiði stefnda, húsfélaginu Vesturbergi 78, Reykjavík, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 1999. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 21. þ. m. var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, birtri 27. febrúar 1998. Málið var þingfest 5. mars 1998. Stefnandi er Magnús og Steingrímur ehf., kt. 650275-0129, Sogavegi 190, Reykjavík. Stefndi er Húsfélagið Vesturbergi 78, Reykjavík, kt. 430481-1349. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 757.108 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 5. október 1993, til greiðsludags, þannig að dráttarvextir taki breytingum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, auk málskostnaðar að mati réttarins Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að húsfélagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar, ásamt virðisaukaskatti, að mati dómsins. Dómarinn fór á vettvang að Vesturbergi 78 í kjölfar skýrslugjafa fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og með honum lögmenn málsaðila. II Óumdeild málsatvik Með verksamningi sem gerður var í apríl 1993 tók stefnandi að sér fyrir stefnda viðgerðir og málun utanhúss, ásamt endurnýjun á þakklæðningu á fjölbýlishúsinu að Vesturbergi 78. Verkið var unnið undir eftirliti verkfræðistofunnar Línuhönnunar hf. og greiddi stefndi kostnað við það. Áður hafði stefndi falið öðrum aðila að hreinsa málningu af húsinu með háþrýstiþvotti. Samkvæmt verksamningi aðila var stefnda heimilt að halda eftir af fjárhæð hvers reiknings stefnanda vegna verksins svokölluðu geymslufé sem nam 5% af farmvísaðri reikningsfjárhæð. Geymslufé þetta var trygging stefnda vegna hugsanlegra vanefnda stefnanda. Geymsluféð skyldi afhent stefnanda eftir að lokaúttekt hefði farið fram á verkinu. Samkvæmt upphaflegum verksamningi skyldi verkinu lokið fyrir 15. ágúst 1993 og dagsektir ákveðnar 15.000 krónur á dag. Vegna ýmissa aukaverka og tafa var verktími framlengdur, fyrst til 15. september og síðan til 11. október 1993. Úttektir fóru fram á verkinu 17. september, 5. október og 15. október 1993 og voru gerðar ýmsar athugasemdir við verkið. Stefndi heldur því fram að lokaúttekt hafi síðan farið fram 23. nóvember 1993. Aðila greinir á um hvenær verkinu hafi í raun verið lokið. Fljótlega eftir að verkinu lauk taldi stefndi að fram væru komnir gallar á því og aflaði matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Matsgerðin lá fyrir í apríl 1995. Matsmenn töldu að málning sú sem Línuhönnun hf. útvegaði til verksins og stefndi lagði til, hefði verið haldin göllum og vinnubrögðum stefnanda við málun hefði í nokkrum atriðum verið áfátt. Kostnað við úrbætur mátu matsmenn samtals 6.189.585 krónur, þar af virðisaukaskatt af vinnu 801.458 krónur. Stefndi fékk síðan Gunnar Karlsson byggingartæknifræðing til að stilla upp uppgjöri við stefnanda vegna annarra þátta en kröfu vegna meintra galla á verki. Í tillögu Gunnars að uppgjöri kemur fram að geymslufé nemi 753.851 krónu en frá þeirri fjárhæð dragist ófrágengnir verkþættir sem hann telur nema 120.000 krónum og dagsektir í 43 daga sem nemi 645.000 krónum og því skuldi stefnandi stefnda 11.149 krónur vegna verksins. Í bréfi lögmanns stefnda til stefnanda frá 19. febrúar 1996 voru settar fram skaðabótakröfur, m.a. á grundvelli matsgerðarinnar. Í bréfinu var auk þess vísað til niðurstöðu fyrrnefndar tillögu Gunnars Karlssonar að uppgjöri, en hún fylgdi bréfinu. Stefndi höfðaði skaðabótamál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur stefnanda þessa máls og Línuhönnun ehf. með stefnu birtri 6. mars 1996. Í málinu krafði stefndi stefnanda og Línuhönnun ehf. óskipt um greiðslu á skaðabótum að fjárhæð 6.514.798 krónur, en það var niðurstaða matsgerðarinnar að frádregnum virðisaukaskatti af vinnu, en að viðbættum 1.094.349 króna verkfræði- og eftirlitskostnaði vegna endurbóta og 32.323 króna kostnaði vegna rannsókna og skýrslugerðar. Ekki var í stefnu vikið að geymslufé eða uppgjöri dagsekta og óunninna verka. Málinu var vísað frá dómi með úrskurði 6. september 1996. III Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að lokaúttekt á verkinu hafi farið fram 5. október 1993. Þá hafi verið gerðar ýmsar smávægilegar athugasemdir við verkið af fulltrúa stefnda og hafi verið úr þeim bætt. Ennfremur hafi verið gerðar athugasemdir vegna meints galla sem rekja hafi mátt til gæða málningar sem notuð hafi verið við verkið. Sú athugasemd hafi verið stefnanda óviðkomandi, þar sem stefndi hafi sjálfur lagt málningu til verksins. Síðar hafi komið í ljós að geymslutími málningarinnar hafi verið runninn út. Þá hafi stefnandi engar upplýsingar fengið um eiginleika málningarinnar eða leiðbeiningar um notkun, þótt gengið hafi verið eftir því, fyrr en stefnandi aflaði sér slíkra upplýsinga frá framleiðanda. Stefnandi telur að túlka beri niðurstöðu dómkvaddra matsmanna á þann veg að hugsanlega galla á verkinu megi rekja til ófullnægjandi gæða málningarinnar. Stefnandi kveðst að fullu hafa staðið við efni samnings aðila, en stefndi vanefnt samninginn með því að greiða ekki eftir lokaúttekt það geymslufé sem hann hafði haldið eftir. Um fyrningu kröfunnar Stefnandi byggir á því að fyrningarfrestur kröfunnar hafi verið rofinn af hálfu stefnda með bréfi sem lögmaður stefnda sendi stefnanda 19. febrúar 1996. Í bréfi þessu hafi krafa stefnanda um geymslufé verið viðurkennd þar sem vísað hafi verið til og byggt á tillögu Gunnars Karlssonar að uppgjöri. Í þeirri uppgjörstillögu komi fram skýr viðurkenning á því að stefnandi eigi kröfu á stefnda vegna geymslufjár að fjárhæð 753.851 króna. Af 6. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 leiði að þá hafi stofnast nýr fyrningarfrestur sem í þessu tilviki sé fjögur ár. Krafan hafi því verið ófyrnd þegar stefna hafi verið birt fyrir stefnda 27. febrúar 1998. Stefnandi hafnar öllum gagnkröfum stefnda. Hann kveður verkið hafa dregist af ástæðum sem eingöngu hafi verið á ábyrgð stefnda. Stefnandi hafi fallist á að framkvæma ýmis aukaverk fyrir einstaka íbúa hússins, eins og td. skipti á gleri í gluggum. Slíkar beiðnir hafi oftar en ekki borist á síðustu stundu og tafið eðlilega framvindu verksins. Múrviðgerðir hafi verið mun umfangsmeiri en gert hafi verið ráð fyrir og vinna við málun 25% umfram áætlanir. Stefndi hafi útvegað málningu til verksins en í lok verks hafi málningin verið á þrotum en stefndi verið að tína til eina og eina fötu og hafi það tafið verkið. Verkinu hafi að mestu verið lokið fyrir úttektina 17. september 1993 en þá hafi verið tínd til ýmis smáatriði sem þurfti að lagfæra. Stefnandi hafi þegar bætt úr þeim atriðum en við úttekt 5. október hafi stefndi komið fram með ný aðfinnsluatriði og hafi þar verið um algeran sparðatíning að ræða. Úr flestum þessara atriða hafi þó verið bætt. Stefnandi telur að aðfinnslur hafi snúist um smáatriði og að verkinu hafi í raun verið lokið. Stefnandi mótmælir því sem ósönnuðu að hann hafi ekki lokið verkinu og hafnar kröfu vegna ólokinna verka að fjárhæð 120.000 krónur. Þá telur stefnanda að hann hafi ekki krafist endurgjalds fyrir nein verk sem hann hafi ekki lokið við. Stefnandi telur að niðurstaða matsgerðar geti ekki verið grundvöllur undir skaðabótakröfu á hendur honum. Orsakir flögnunar og annars þess sem matsmenn telji áfátt við verkið megi rekja til gallaðrar og útrunninnar málningar sem stefndi hafi sjálfur lagt til. Stefnandi hafi ekki fengið upplýsingar um endingartíma málningarinnar, eiginleika eða meðhöndlun. Þá hafi annar aðili en stefnandi séð um háþrýstiþvott á húsinu. Stefnandi hafi varað við að steypa í svalagólfum væri blaut og líklegt væri að málning myndi flagna af ef svalaloftin væru máluð strax en fengið fyrirmæli um að ljúka við málningu svalanna. Þá hafi stefnandi bent á að skipta þyrfti um járn á gluggum þar sem þau voru farin að ryðga og málun þeirra myndi ekki gefa nægjanlega góðan árangur. Flestir íbúðareigendur hafi endurnýjað járnin með ryðfríu efni. Þar sem ekki hafi verið skipt um járn hafi þau verið pússuð upp og ryðvarin fyrir málningu. Ekki megi vænta betri árangurs af slíku verki og því sjáist nú ryð í gegn á þessum gluggum. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að vel hafi tekist til við málningu hússins og ástand þess nú sex árum síðar beri vitni um það. Um lagarök vísar stefnandi m. a. til almennra reglna kröfuréttar, samningalaga nr. 7/1936 og laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991. Ennfremur vísar stefnandi til IST 30. IV Málsástæður og lagarök stefnda Uppgjörsstaða verksins við verklok verið tekin saman af Gunnari Karlssyni, byggingartæknifræðingi. Uppgjörsniðurstaða verksins, að frátöldum göllum í verkinu, hafi verið sú að stefnandi skuldaði stefnda 11.149 krónur. Kröfur um dagsektir og kostnað við frágang verksins hafi stefndi gert þegar á verktímanum og við verklok. Grunur hafi fljótlega komið fram um að á verkinu væru miklir gallar, m. a. hafi málning strax byrjað að flagna af svalaloftum. Dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að efni sem notað hafi verið til málningar hafi verið gallað. Stefndi túlki niðurstöðu dómkvaddra matsmanna einnig á þann veg að vinnubrögð stefnanda hafi ekki verið fullnægjandi, einkum hvað varðar málun á gluggum og vatnsbrettum. Í kostnaðarmati í matsgerð séu þessir liðir metnir á 978.900 krónur sem sé einn þáttur í gagnkröfunni. Stefndi heldur því fram að stefnandi beri fulla ábyrgð á þeim göllum sem greint sé frá í framlagðri matsgerð. Línuhönnun hf., sem séð hafi um eftirlit með verkinu, hafi óskað eftir yfirmati í matsmálinu nr. M- 14/1996 og liggi niðurstöður þess fyrir. Línuhönnun hf. hafi hins vegar ekki reynst fáanlegt að láta aðilum þessa máls í té niðurstöður yfirmatsins. Krafist er sýknu með þeim rökum að krafa stefnanda sé fyrnd. Krafa sem þessi fyrnist á fjórum árum samkvæmt ákvæðum 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905. Krafan sé byggð á framlögðum reikningum og sé síðasti reikningurinn dagsettur 21. september 1993. Í stefnu sé á því byggt að gjalddagi kröfunnar sé 5. október 1993 og krafist dráttarvaxta frá þeim degi. Samkvæmt því hafi fyrningarfrestur kröfunnar verið á enda 5. október 1997. Birtingardagur stefnu hafi verið í febrúar 1998 og því vafalaust að krafa stefnanda hafi verið fyrnd við birtingu stefnu. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á sýknukröfu stefnda. Stefndi telur að í bréfi lögmanns stefnda frá 19. febrúar 1996 ekki hafi falist viðurkenning á skuld í skilningi 6. gr. fyrningarlaga, þvert á móti hafi þar verið gerð krafa á hendur stefnanda. Frá upphafi hafi verið óumdeilt að 5% af endurgjaldi fyrir verkið hafi verið haldið eftir sem geymslufé og þess sé eðlilega getið í tillögu Gunnars Karlssonar að uppgjöri verksins. Tilvísun í þessa uppgjörstillögu í bréfi lögmanns stefnda geti því ekki með nokkru móti rofið fyrningarfrest á kröfu stefnanda. Um skuldajafnaðarkröfur Varakröfu sína styður stefndi þeirri málsástæðu að teljist greiðsluskylda hvíla á honum og gagnkröfur hans verði ekki teknar til greina, svo nægi til sýknu, geti krafa stefnanda ekki borið vexti fyrr en þá í fyrsta lagi frá þingfestingardegi málsins. Tómlæti stefnanda við innheimtu kröfunnar eigi ekki að veita honum rétt til þeirrar vaxtatöku sem krafist sé í stefnu. Þá fyrnist krafa stefnanda til vaxta á fjórum árum hvað sem öðru líði. Um lagarök vísar stefndi m. a. til laga nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. Þá vísar stefndi til almennra meginreglna íslensks réttar á sviði kauparéttar, með eða án lögjöfnunar, auk meginreglna kröfu- og samningaréttar. Þá er vísað til meginreglna laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 með lögjöfnun. V Niðurstaða Samkvæmt 1. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 er fyrningartími kröfu þeirrar sem stefnandi hefur uppi í máli þessu fjögur ár. Fyrningarfrestur slíkrar kröfu telst frá þeim degi sem krafan varð gjaldkræf, samanber 1. mgr. 5. gr. sömu laga. Í upphafi 6. gr. fyrningarlaga er kveðið á um það að ef skuldunautur viðurkenni skuld sína við kröfueiganda, annaðhvort með berum orðum eða á annan hátt, eftir þann tíma er fyrningarfrest hefði ella átt að telja frá, hefjist nýr fyrningarfrestur frá þeim degi, er viðurkenningin átti sér stað. Sem dæmi um viðurkenningu kröfu er tekið loforð um borgun eða greiðsla vaxta. Grunnrök að baki fyrningarreglum eru m.a. þau að ekki sé rétt að skuldari megi búast við því nema í tiltekinn tíma að þurfa að svara til kröfu, enda er honum erfiðara að færa sönnun gegn kröfunni því lengra sem líður frá því að hún varð gjaldkræf. Með hliðsjón af þessum grunnrökum verður að gera nokkuð strangar kröfur til skýrleika viðurkenningar skuldar í skilningi 6. gr. fyrningarlaga. Til þess að skuldari teljist hafa rofið fyrningu verður hann því ekki aðeins að hafa viðurkennt skuld sína gagnvart kröfuhafa heldur megi einnig jafna viljayfirlýsingu hans eða athöfnum við loforð um greiðslu skuldarinnar. Málsaðilar eru sammála um tilurð kröfu stefnanda. Þá eru þeir sammála um að þau 5% sem stefndi hélt eftir af fjárhæð hvers reiknings til tryggingar hugsanlegum vanefndum stefnanda hafi verið gjaldkræf að lokinni úttekt á verkinu í verklok. Í gögnum málsins er að finna upplýsingar um þrjár úttektir á verkinu. Fyrsta úttektin fór fram 17. september 1993 og var hún aðeins nefnd úttekt. Útbúinn var listi yfir þau atriði sem bæta þurfti úr. Fulltrúar verkkaupa fóru aftur yfir verkið 5. október 1993 og var þá útbúinn listi yfir atriði sem ekki voru á úttektarlista frá 17. september. Svokölluð forúttekt fór fram 15. nóvember og voru þá listuð upp atriði sem komu fram við þá úttekt. Í fundargerð frá verkfundi 21. desember 1993 var bókað eftir fulltrúa verkkaupa að samkvæmt stöðuúttekt hafi því verið lokið 23. nóvember 1993, að undanskilinni fínhreinsun á lóð sem hafi verið lokið 30. nóvember. Þær úttektir og fundargerðir sem liggja frammi í málinu eru unnar af Línuhönnun ehf. en hafa ekki verið undirritaðar af fulltrúum málsaðila. Af hálfu stefnda er á því byggt að verklok hafi ekki verið fyrr en 23. nóvember 1993. Stefnandi byggir á því að krafa hans hafi stofnast 5. október 1993 þegar úttekt hafi farið fram á verkinu og krefst hann dráttarvaxta frá þeim degi. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnanda markar sú dagsetning, hvað sem öðru líður, upphaf fyrningarfrests. Stefnandi byggir á því að fyrningarfrestur kröfunnar hafi verið rofinn af hálfu stefnda með bréfi sem lögmaður stefnda sendi stefnanda 19. febrúar 1996. Í bréfi þessu hafi krafa stefnanda um geymslufé verið viðurkennd. Af 6. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 leiði að þá hafi stofnast nýr fjögurra ára fyrningarfrestur. Krafan hafi því verið ófyrnd þegar stefna hafi verið birt fyrir stefnda 27. febrúar 1998. Í umræddu bréfi lögmanns stefnanda er sett fram skaðabótakrafa að fjárhæð samtals 7.510.547 krónur vegna kostnaðar við úrbætur á meintum göllum. Síðar í bréfinu segir svo: "Frá uppgjöri verksins milli yðar og umbj.m. hefur ekki verið gengið af hálfu Línuhönnunar hf. eins og til stóð skv. samningi. Umbj.m. hafa því fengið það verk unnið og liggur fyrir tillaga Gunnars Karlssonar, tæknifræðings um það uppgjör og munu umbj.m. byggja á þeirri niðurstöðu en áskilja sér allan rétt í því sambandi þar til niðurstaða færst í málinu í heild. Er samantekt þessi látin fylgja hjálögð. Niðurstaðan er sú, að teknu tilliti til þess sem ólokið er af verkinu og tafabóta, að skuld yðar við umbj.m. vegna uppgjörs á verkinu er kr. 11.149 auk þeirra krafna sem gerðar hafa verið vegna framangreindra meintra galla í verkinu og raktar eru hér að framan." Tilvitnuð tillaga Gunnars Karlssonar að uppgjöri var unnin að frumkvæði stefnda og er dagsett 10. október 1995. Í tillögunni metur hann ófrágengna verkþætti á 120.000 krónur og dagsektir á 645.000 krónur. Frá þessum fjárhæðum dregur hann geymslufé að fjárhæð 753.851 krónu og kemst að þeirri niðurstöðu að stefnandi skuldi stefnda 11.149 krónur vegna verksins, óháð gæðum þess. Tilvist geymslufjárins var frá upphafi óumdeild en greiðslu hins vegar hafnað af hálfu stefnda á þeim grundvelli að húsfélagið ætti gagnkröfur. Líta má á tilvísun í tillögu um uppgjör í bréfi lögmannsins sem tillögu að skuldajöfnuði. Í bréfi lögmanns stefnanda kemur fram að byggt sé á uppgjörstillögunni með fyrirvara um heildarlausn málsins. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið fallist á kröfur vegna óunninna verkþátta eða um dagsektir og skuldajöfnuður hefur ekki komist á. Með hliðsjón af því meginmarkmiði bréfs lögmannsins að krefja stefnanda um skaðabætur og skuld vegna uppgjörs og með hliðsjón af fyrirvara um heildaruppgjör, þykir viljayfirlýsing stefnanda ekki hafa verið svo skýr og afdráttarlaus að stefnandi hafi mátt líta á bréfið sem viðurkenningu stefnda á skuld við hann og því síður sem loforð um greiðslu. Samkvæmt því verður ekki litið á bréf lögmanns stefnda frá 19. febrúar 1996 sem viðurkenningu á skuld í skilningi 6. gr. fyrningarlaga sem leitt gat til þess að nýr fyrningarfrestur kröfunnar tæki að líða. Samkvæmt því var krafa stefnanda fyrnd þegar stefna var birt í máli þessu 27. febrúar 1998. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þar sem stefnandi hefur ekki gagnstefnt vegna krafna þeirra sem hann setur fram sem gagnkröfur í greinargerð sinni verður ekki um þær fjallað. Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Brynjólfur Eyvindsson hdl. flutti málið af hálfu stefnanda en Þorvaldur Jóhannesson hdl. af hálfu stefnda. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Húsfélagið Vesturbergi 78, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Magnúsar og Steingríms ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 650/2009
|
Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Kærumál
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurðurhéraðsdóms um að hafna breyttri tilhögun gæsluvarðhalds. Hins vegar var taliðóheimilt að láta X sæta áframhaldandi einangrun, sbr. 2. mgr. 98. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11.nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærðireru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjaness 11. nóvember 2009, þar semvarnaraðila var annars vegar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 2. desember 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldi stendur og hins vegar var hafnað kröfu hans um breytta tilhögungæsluvarðhalds. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að gæsluvarðhaldsúrskurðurhéraðsdóms verði felldur úr gildi, til vara að vægari úrræðum verði beitt, enað því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hannþess að hann verði ekki látinn sæta frekari einangrun á gæsluvarðhaldstíma.Miðað við bókun varnaraðila við uppkvaðningu úrskurðarins um tilhögungæsluvarðhalds verður litið svo á að hann krefjist þess að þær takmarkanir semþar greinir verði felldar niður. Sóknaraðili krefst staðfestingarhinna kærðu úrskurða. Af forsendum hins kærða úrskurðar umgæsluvarðhald varnaraðila má ráða að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli b.og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Fallist er á forsendur ogniðurstöðu úrskurðarins um að skilyrði séu til þess að hann sæti því áfram.Hann hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 18. október 2009 og verið í einangrun þanntíma. Í 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 er lagt bann við því að sá sem er ígæsluvarðhaldi sæti einangrun lengur en í fjórar vikur samfleytt, nema sá semum ræðir sé grunaður um brot sem varðað getur að lögum tíu ára fangelsi.Varnaraðili er grunaður um brot gegn 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sem varðað getur fangelsi allt að átta árum. Er því óheimilt að látavarnaraðila sæta frekari einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Verður kröfusóknaraðila um þetta hafnað. Að öðru leyti verða hinir kærðu úrskurðirstaðfestir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta áframgæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009, klukkan 16. Hinn kærði úrskurður um tilhögun gæsluvarðhaldser staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefurkrafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til b.og d. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verðimeð úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins2. desember 2009, kl. 16:00. Þess er jafnframt krafist að kærða verði gert aðsæta einangrun í gæsluvarðhaldi samkvæmt b.lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Kærði krefst þess aðallega að kröfunniverði hafnað en til vara að farbanni verði beitt. Til þrautavara krefst hannþess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá er kröfu um einangrunmótmælt. Krafan er reist á því að kærði sé undirrökstuddum grun um brot gegn 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ígreinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að hann hafi í samvinnu viðönnur lögregluembætti, allt frá 10. október sl., haft til rannsóknar ætlaðmansal ásamt fleiri brotum sem lögreglan ætlar að séu hluti af ætlaðriskipulagðri glæpastarfsemi. Sé kærði grunaður í því máli og hafi hann setið ígæsluvarðhaldi frá 18. október sl. Varðandi frekari málsatvik vísist til fyrrikrafna um gæsluvarðhald fyrir dómnum svo og til gagna málsins. Lögreglatelji rökstuddan grun til að ætla að kærði hafi innritað ætlað fórnarlambmannsals á hótel Leifs Eiríkssonar þann 15. október sl. og verið í samskiptumvið konuna á meðan hún var ekki í umsjá lögreglu en fyrir liggi að símanúmer kærðavar í tengslum við símanúmer konunnar á þeim tíma auk þess sem myndir séu afkærða og konunni í eftirlitsmyndavél hótelsins þann sama dag. Þá hafi konanborið um það að hafa verið í samskiptum við kærða á þeim tíma sem hún var ekkií umsjá lögreglu. Kærði hafi að mestu neitað að tjá sig um málið og veriðheldur ósamvinnufús við lögreglu. Það sé því ætlun lögreglu að kærði kunni aðtengjast komu og veru hins ætlaða fórnarlambs mansals hingað til lands. Verulegs ósamræmis og ótrúverðugleikagæti í framburði kærða og annarra aðila sem tengist málinu. Rannsókn máls þessa sé mjög tímafrekog flókin og sé nú á lokastigi. Málið sé mjög umfangsmikið og teygi anga sínavíða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulegaumfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sem kærði tengist ásamt meðkærðu.Rannsókn málsins hafi verið unnin í nánum samskiptum við erlendlögregluyfirvöld og sérstaklega við Litháen en fyrir liggi fjöldi gagna þaðansem unnið sé að því að þýða og varði aðdraganda og forsögu að ferð konunnarhingað til lands. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök teljilögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940 en ætlað brot gegn fyrrgreinda ákvæðinu geti varðaðfangelsisrefsingu, allt að 8 árum. Að mati lögreglu hafi sá grunurstyrkst til muna að um verulega skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða sem kærðitengist. Sé hann talinn einn af forsprökkum ásamt þremur öðrum meðákærðum er núsitji í gæsluvarðhaldi. Telji lögregla rökstuddan grun til að ætla að þessiætlaða skipulagða glæpastarfsemi tengist litháísku mafíunni og sé kærði einn afþeim aðilum er veiti þeim forystu hér á landi. Vísist nánar um það tilhættumarks greiningardeildar ríkislögreglustjóra sem liggi fyrir í gögnum málsins. Lögreglustjóri telji að öðru fólkistafi veruleg hætta af kærða en við rannsókn málsins hafi komið í ljós að fólksé mjög hrætt við hann og sé jafnframt hrætt við að gefa framburð í málinu afótta við hefndaraðgerðir. Þá sé kærði af erlendu bergi brotinn og verulegarlíkur á að hann reyni að yfirgefa Ísland verði hann ekki látinn sitja ígæsluvarðhaldi. Þá vísi lögreglustjóri jafnframt til þess að meint brot varðihelgustu réttindi fólks. Með vísan til alls þessa telji lögreglan nauðsynlegtað kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Til stuðnings kröfu sinni um að kærði sætieinangrun í gæsluvarðhaldinu vísi lögreglustjóri til þess að hætta kunni aðleika á að kærði nái til vitna í málinu í gegnum aðila er tengist hinni meintuglæpastarfsemi. Ætla megi að kærði fái aðra aðila til að hefna eða hafa áhrif áframburð vitna áður en málið sé til lykta leitt fyrir dómstólum. Krafa lögreglu er byggð á b. lið 95.gr. laga nr. 88/2008 um að hætta sé á, sæti kærði ekki áframhaldandigæsluvarðhaldi, að hann muni reyna að komast úr landi og ennfremur er krafanbyggð á d. lið sömu greinar, um að telja megi gæsluvarðhald nauðsynlegt til aðverja aðra fyrir árásum sakbornings. Rannsókn málsins hefur beinst að erlendumríkisborgurum sem lögreglan telur að stundi skipulagða glæpastarfsemi hér álandi m.a. með mansali, vændisstarfsemi og innheimtu svokallaðra verndartollaaf samlöndum sínum sem hér eru búsettir. Í málinu hefur verið lagt framhættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra vegna öryggis þriggja vitna oger niðurstaða matsins að öryggi vitnanna sé ógnað gangi kærði laus. Að ölluframangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á meðlögreglustjóra að skilyrði b. og [d.] liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008séu uppfyllt og verður því krafan tekin til greina eins og hún er fram sett íbeiðni og nánar greinir í úrskurðarorði. Fallist verði jafnframt á kröfu lögreglu um að kærði sætieinangrun. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ Kærði,X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009, kl.16.00. Kærðiskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 239/2011
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur G var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í málinu var deilt um heimild M sem eiganda að landi K í G-hreppi til að innheimta gjald vegna rekstrar og viðhalds fyrir árin 2006-2009 af G á grundvelli lóðarleigusamnings aðila. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að M hefði ekki reifað með fullnægjandi hætti hvaða útgjöld lægju til grundvallar gjaldinu og væru því ekki fyrir hendi forsendur sem gerðu dóminum kleift að leggja mat á hvort umrætt gjald væri raunhæft. Fyrir Hæstarétti lagði M fram yfirlit yfir rekstrargjöld áranna 2006-2009 ásamt ljósritum af reikningum. Þar sem þessi gögn höfðu ekki legið fyrir héraðsdómi komu þau ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að aðila greindi á um hvort krafa M byggðist á raunverulegum rekstrarkostnaði á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings aðila. Yrði að fallast á að M, sem væri bókhaldsskyldur, ætti að vera í lófa lagið að leggja fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni á hendur G. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess „að frávísunarúrskurður verði felldur úr gildi og greiðsla málskostnaðar og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um heimild sóknaraðila, sem eiganda að landi Kiðjabergs í Grímsnes- og Grafningshreppi, til að innheimta gjald vegna rekstrar og viðhalds fyrir árin 2006 til 2009 af varnaraðila, sem leigutaka sumarbústaðalóðar, á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings frá 31. ágúst 1995. Varnaraðili dregur ekki í efa rétt sóknaraðila til að ákveða gjald samkvæmt nefndri 3. gr. lóðarleigusamningsins eins og þar sé skilgreint, það er fyrir viðhald á vegum og kaldavatnskerfum, en kveður ágreining aðila lúta að því að sóknaraðili hafi ekki, þrátt fyrir áskoranir, lagt fram endurskoðaða og sundurliðaða reikninga vegna viðhalds vega og reksturs og viðhalds vatnsveitu. Varnaraðila hafi því verið fyrirmunað að sannreyna að gjaldið taki í raun mið af þeim rekstarliðum sem því sé ætlað að standa undir. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt yfirlit yfir rekstrargjöld áranna 2006 til 2009 ásamt ljósritum af reikningum. Þessi gögn lágu ekki fyrir héraðsdómi og koma því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Aðila greinir á um hvort krafa sóknaraðila byggist á raunverulegum rekstrarkostnaði á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings þeirra. Verður fallist á að sóknaraðila, sem er bókhaldsskyldur, ætti að vera í lófa lagið að leggja fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni á hendur varnaraðila. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Meistarafélag húsasmiða, greiði varnaraðila, Guðna Jóhanni Ottóssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 253/2004
|
Fyrirsvar Sjálfseignarstofnun Frávísun frá héraðsdómi
|
SD höfðaði mál á hendur S og Þ til heimtu vangoldinnar leigu á húsnæði í eigu félagsins. Var málið höfðað í umboði SÁ formanns félagsins. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að SD væri skráð sjálfseignarstofnun en ljóst væri að starfsemi félagsins hefði á umliðnum árum hvorki verið í samræmi við stofnskrá þess né ákvæði laga nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Hvorki yrði í þessu skuldamáli fullyrt um lögmæti funda félagsins frá aðalfundi þess 12. janúar 1999 né fyrirsvar SÁ. Þá væri einnig til þess að líta að í gögnum málsins væru yfirlýsingar fulltrúa helmings stofnenda félagsins auk fulltrúa sem hefðu tekið við aðild að félaginu í stað upphaflegs stofnanda um að SÁ hefði hvorki umboð þeirra né stjórnar til að höfða málið í nafni félagsins. Með vísan til 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og ákvæða laga nr. 33/1999 um fyrirsvar slíkra sjálfseignarstofnana var talið að svo óljóst væri um heimild SÁ að lögum til fyrirsvars fyrir SD að ekki yrði hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. júní 2004. Jafnframt var leitað endurskoðunar á úrskurði uppkveðnum 12. maí 2003 þar sem frávísunarkröfu aðaláfrýjenda var hafnað. Aðaláfrýjendur krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að meðferð þess í héraði verði ómerkt frá og með 2. apríl 2002 og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar. Að því frágengnu krefjast þeir sýknu af kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 25. ágúst 2004. Hann krefst þess að aðaláfrýjendur verði óskipt dæmdir til að greiða honum 1.566.481 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr., sbr. 12. gr., vaxtalaga nr. 25/1987, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 1996 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst gagnáfrýjandi hækkunar málskostnaðar vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með leigusamningi 1. janúar 1990 tóku aðaláfrýjendur á leigu húsnæði Sjálfseignarfélagsins dýraspítali Watsons við Vatnsveituveg í Víðidal í Reykjavík, ásamt meðfylgjandi lausafé. Þá var gerður viðbótarleigusamningur 1. janúar 1996. Samkvæmt skipulagsskrá félagsins 3. maí 1977 er það sjálfseignarstofnun er hefur meðal annars þann tilgang að starfrækja dýraspítala. Stofnendur þess voru Reykjavíkurborg, Samtök sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi, Dýraverndunarfélag Reykjavíkur, Hundavinafélag Íslands, Hestamannafélagið Fákur og Samband dýraverndunarfélaga Íslands. Samkvæmt skipulagsskránni skyldi hver stofnenda um sig skipa tvo menn í félagið til eins árs í senn, en aðalfund skyldi halda fyrir lok aprílmánaðar ár hvert þar sem meðal annars skyldi kjósa stjórn er annast skyldi „daglegan rekstur dýraspítalans”. Ágreiningur mun hafa verið innan stjórnar er kosin var 1998. Með bréfi Sigfríðar Þórisdóttur formanns félagsins 6. janúar 1999 var aðaláfrýjendum tilkynnt „um breyttan innheimtureikning fyrir húsaleigu og tækjaleigu til Sjálfseignarfélagsins Dýraspítala Watsons ... þar til annað verður ákveðið á næsta aðalfundi Sjálfseignarfélagsins.“ Aðaláfrýjendur greiddu inn á tilgreindan reikning 11. janúar það ár leigu fyrir þann mánuð og sendu 24. janúar 1999 bréf til félagsins þar sem tekið var fram að það væri skilningur þeirra að svo yrði áfram. Kæmi til breytinga á greiðslufyrirkomulagi var óskað eftir að þeim yrði tilkynnt það skriflega. Á aðalfundi félagsins 12. janúar 1999 var kosin ný stjórn. Formaður var kjörin Júlía M. Sveinsdóttir frá Sambandi dýraverndunarfélaga Íslands en varaformaður Vilhjálmur Skúlason frá Hestamannafélaginu Fáki. Meðstjórnendur voru Gunnar Borg og Hlín Brynjólfsdóttir frá Hundavinafélagi Íslands, en varamenn þeirra Magnús H. Guðjónsson frá Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum og Pétur Friðriksson frá Reykjavíkurborg. Sigríður Ásgeirsdóttir annar fulltrúa Dýraverndunarfélags Reykjavíkur og Hlín Brynjólfsdóttir annar fulltrúa Hundavinafélags Íslands lýstu þeirri skoðun á fundinum að hann væri ekki lögmætur. Fundarstjóri úrskurðaði þann fund lögmætan og þær sátu báðar fundinn, settu fram tillögur og tóku þátt í afgreiðslu mála meðal annars kosningum til trúnaðarstarfa í félaginu auk þess sem Hlín Brynjólfsdóttur tók samkvæmt framansögðu kosningu í hina nýju stjórn. Fyrir dómi lýsti lögmaður gagnáfrýjanda því yfir að ágreiningslaust væri að aðalfundur þessi hafi verið lögmætur. Af fundargerð verður ekki ráðið hvort ákveðið hafi verið að breyta tilhögun á greiðslu aðaláfrýjenda vegna leigu á fasteign félagsins svo sem lýst var í áðurnefndu bréfi til þeirra 6. janúar 1999, en samþykkt var samhljóða tillaga Hlínar Brynjólfsdóttur „um að vísa málinu varðandi viðræður við dýralækna til stjórnar“. Nýkjörinn formaður stjórnar félagsins tilkynnti dómsmálaráðuneytinu 1. febrúar 1999 að hún segði af sér formennsku og sendi hún ráðuneytinu ýmis gögn félagsins er hún hafði undir höndum. Þau gögn sendi ráðuneytið áfram til varaformannsins 9. sama mánaðar. Á stjórnarfundi 10. mars 1999 var samþykkt að afturkalla umboð Sigríðar Ásgeirsdóttur sem framkvæmdastjóra og prókúruumboð er hún hafði fyrir félagið og það veitt Vilhjálmi Skúlasyni. Þann sama dag mun firmaskrá hafa verið send tilkynning um breytingu á prókúruumboði og Sigríði jafnframt tilkynnt um ákvörðun þessa auk þess sem óskað var eftir að hún afhenti gögn félagsins er hún hefði með höndum til endurskoðanda er kjörinn hafði verið á aðalfundinum 12. janúar 1999. Með bréfi 16. mars 1999 til annarra fulltrúa stofnenda félagsins mótmæltu Gunnar Borg, Hlín Brynjólfsdóttir og Sigríður Ásgeirsdóttir lögmæti aðalfundarins 12. janúar 1999 og þá einnig stjórnarfundarins 10. mars það ár. Því væri Sigríður enn framkvæmdastjóri félagsins og færi með prókúru, en Vilhjálmur Skúlason ekki formaður þess og nýkjörinn endurskoðandi hefði heldur ekki verið réttilega kjörin. Voru þessi sjónarmið áréttuð í símskeyti Sigríðar Ásgeirsdóttur til Vilhjálms Skúlasonar 16. mars 1999. Hinn 18. mars 1999 var samþykkt á stjórnarfundi að fela Vilhjálmi Skúlasyni að sjá um innheimtu og móttöku á leigugreiðslum aðaláfrýjenda. Með bréfi 21. apríl 1999 var boðað til aðalfundar í félaginu 29. sama mánaðar af Hlín Brynjólfsdóttur sem „starfandi“ formanni og Sigríði Ásgeirsdóttur og Gunnari Borg sem meðstjórnendum. Á fundinn mættu ekki fulltrúar allra stofnenda félagsins en af gögnum málsins má ráða að sumir þeirra töldu fund þennan og síðari fundi í framhaldi af honum ógilda eða markleysu. Á þessum fundi var kosin stjórn og samþykkt að Sigríður Ásgeirsdóttir væri enn framkvæmdastjóri félagsins og hefði fullt umboð til að annast fjármuni þess. Var Hlín Brynjólfsdóttir kjörin formaður félagsins en Sigríður varaformaður. Sú stjórn hélt fund 18. nóvember 1999 þar sem bókað var að reynt yrði að koma í veg fyrir að stjórnin frá 12. janúar 1999 kæmist yfir sjóði félagsins. Hin síðarnefnda stjórn hélt svo fund 27. janúar 2000. Þá var haldinn aukafundur í félaginu 14. október 2000 þar sem mættur var einn fulltrúi frá fimm af stofnaðilum þess. Var bókað í fundargerðarbók að félagsmenn væru „skiptir í tvo hópa“ og fram komu ráðagerðir um að halda nýjan aðalfund. Í bréfi dómsmálaráðuneytisins 12. desember 2000 kom fram að það liti svo á að sveitarfélög þau sem væru innan Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum væru enn aðilar að sjálfseignarfélaginu og að fulltrúar sem samtökin hefðu nefnt væru rétt tilnefndir í félagið. Á aðalfundi er haldinn var 12. desember 2000 mættu fulltrúar allra stofnenda nema síðastnefndra samtaka sveitarfélaga sem ekki voru boðaðir til hans. Harkalegar deilur urðu um lögmæti fundarins og véku sex fundarmanna af tíu af honum. Kosningu stjórnar var frestað en ákveðið að Sigríður Ásgeirsdóttir skyldi verða formaður þar til ný stjórn hefði verið kosin. Hinn 10. mars 2001 var svo haldinn framhaldsaðalfundur og var bókað í fundargerðarbók að fulltrúar Hundavinafélagsins hefðu boðað forföll, jafnframt því sem það væri álit aðalfundar að fulltrúar Fáks og Reykjavíkurborgar hafi hætt þátttöku sinni í félaginu. Á þessum fundi var ný stjórn kosin, með Sigríði Ásgeirsdóttur sem formanni. Þá var bókað að ákveðið væri að innheimta „húsaleiguskuld dýralæknanna með aðstoð lögfræðings.“ Af gögnum málsins má ráða að deilur innan félagsins hafi enn magnast og er enn deilt um hver fari með fyrirsvar í því. Eru í málinu fjölmörg önnur gögn en að framan er getið um samskipti þeirra aðila sem telja sig hafa verið réttmæta fulltrúa stofnenda eða stjórnarmenn í félaginu. Ekki eru efni til að geta þeirra gagna frekar. Samkvæmt gögnum málsins hafa mikil bréfaskipti átt sér stað milli aðaláfrýjenda og þeirra sem telja sig hafa verið fyrirsvarsmenn félagsins. Í bréfi Sigríðar Ásgeirsdóttur til þeirra 16. febrúar 1999, er hún ritaði sem framkvæmdastjóri félagsins, var því haldið fram að áðurnefnd Sigfríð Þórisdóttir hefði 5. desember 1998 misst umboð sitt sem formaður stjórnar. Engin breyting hefði því verið gerð á framkvæmd leigugreiðslna sem væru í vanskilum. Var það áréttað með bréfi til aðaláfrýjenda 26. febrúar 1999, undirrituðu af tveimur stjórnarmönnum félagsins og aftur með bréfi fjögurra manna er sóttu umboð sitt til aðalfundar 29. apríl 1999. Hinn 30. maí 1999 rituðu aðaláfrýjendur bréf til þeirra er að máli þessu höfðu komið fyrir hönd félagsins og vísuðu til þess að þeim hefðu borist afar misvísandi upplýsingar um hvernig inna skyldi af hendi leigugreiðslur. Létu þeir jafnframt í ljós þá ósk að málum yrði komið í eðlilegt horf, en til þess tíma myndu þeir geymslugreiða. Aðaláfrýjendum bárust tvenns konar bréfleg svör. Annars vegar 12. júní 1999 frá Sigríði Ásgeirsdóttur sem framkvæmdastjóra félagsins þar sem greiðslufyrirkomulagi var mótmælt og ítrekuð áskorun um greiðslu inn á tilgreindan reikning, en ella yrði leigusamningi rift. Hins vegar frá Láru V. Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanni 22. júní það ár, fyrir hönd Reykjavíkurborgar, Sambands Sveitarfélaga á Suðurnesjum og Hestamannafélagsins Fáks þar sem því var lýst yfir að til stæði að leita til dómstóla til að fá úr því skorið hver væri réttkjörin stjórn félagsins, en þangað til skyldu aðaláfrýjendur halda áfram að geymslugreiða. Með bréfi 20. desember 1999 tilkynnti Sigríður Ásgeirsdóttir sem framkvæmdastjóri um riftun leigusamningsins og var þess krafist að aðaláfrýjendur myndu rýma húsnæðið fyrir 1. febrúar 2000. Sú yfirlýsing um riftun var ítrekuð með bréfi 21. janúar 2000. Með bréfi aðaláfrýjenda 27. janúar 2000 til þeirra aðila er málinu tengdust var ítrekuð ósk sem kom fram í framangreindu bréfi þeirra 30. maí 1999. Lára V. Júlíusdóttir hæstaréttarlögmaður ritaði aðaláfrýjendum bréf 31. janúar 2000 fyrir hönd sömu stofnenda og áður „til að fullvissa“ þá um að félagið hafi „ekki tekið neinar ákvarðanir um riftun“ leigusamningsins og að hann væri í fullu gildi, en að málefni þetta hefði „ekki verið tekið til umfjöllunar í félaginu allt frá aðalfundi þess 12. janúar 1999“. Þess var getið að stjórn félagsins hafi „afturkallað umboð fyrrum framkvæmdastjóra Sigríðar Ásgeirsdóttur.“ Með bréfi Sigríðar Ásgeirsdóttur til aðaláfrýjenda 4. febrúar 2000 var meðal annars áréttuð krafa um að þeir skyldu rýma fasteignina. Vilhjálmur Skúlasonar ritaði aðaláfrýjandanum Þorvaldi 22. febrúar 2000 bréf. Kvaðst hann vilja ítreka umboð það sem hann hefði sem formaður félagsins „gefið þér til að sjá svo um að húsaleigugreiðslur verði lagðar inn á reikning í nafni SDW, eða deponerað á þar til gerðan reikning.“ Með bréfi Láru V. Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns 2. júní 2000 til aðaláfrýjenda voru yfirlýsingar í fyrra bréfi hennar 31. janúar 2000 ítrekaðar og þess getið að stjórn félagsins muni „standa vörð“ um réttindi þeirra sem leigjenda. Í símskeyti 25. júní 2001 frá Einari Gauti Steingrímssyni hæstaréttalögmanni fyrir hönd gagnáfrýjanda var enn á ný tilkynnt að leigusamningnum væri rift og aðaáfrýjendum gert að skila lyklum að húsnæðinu eigi síðar en 30. júní það ár. Hvorki hefur reynt á réttmæti framangreindra riftunaryfirlýsinga fyrir dómstólum né fengist úr því skorið hverjir sitji í stjórn félagsins. Aðaláfrýjendur skiluðu umræddu húsnæði í október 2001 og var gerð úttekt á því að viðstöddum fulltrúum nokkurra stofnenda. Að öðru leyti eru málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila rakin í úrskurði héraðsdóms og hinum áfrýjaða dómi. II. Sjálfseignarfélagið dýraspítali Watsons er skráð sjálfseignarstofnun. Af því sem lýst er hér að framan er ljóst að starfsemi félagsins hefur á umliðnum árum hvorki verið í samræmi við stofnskrá þess né ákvæði laga nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Þá hafa þeir, sem talið hafa sig eiga skyldum að gegna gagnvart félaginu samkvæmt stofnskrá, ekki fengið úr því skorið með réttmætum hætti hvernig málum skuli skipað innan þess. Hafa ýmsir, sem talið hafa sig þess umkomna, gefið aðaláfrýjendum misvísandi og óljósar yfirlýsingar um fyrirkomulag leigugreiðslna. Eins og áður segir lýsti lögmaður gagnáfrýjanda því yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að óumdeilt væri að aðalfundur félagsins 12. janúar 1999 hafi verið lögmætur. Gáfu stjórn félagsins er þá var kjörin og Lára V. Júlíusdóttir, hæstaréttarlögmaður og fundarstjóri á þeim fundi, yfirlýsingar til aðaláfrýjenda þess efnis að Sigríður Ásgeirsdóttir væri ekki lengur framkvæmdastjóri félagsins og hefði því ekki heimild til þess að koma fram fyrir þess hönd. Gögn um síðari fundi veita ekki ljósar upplýsingar um lögmæti þeirra eða fyrirsvar Sigríðar. Þá eru ekki fyrirliggjandi gögn um prókúru hennar. Í héraðsdómsstefnu tilgreinir lögmaður gagnáfrýjanda að Sigríður Ásgeirsdóttir „formaður stefnanda skv. ákvörðun aðalfundar þ. 12.12.2000 og þ. 10.3.2001 fól undirrituðum innheimtuaðgerðir þessar.“ Liggur slíkt umboð fyrir í skjölum málsins þar sem vísað er til aðalfundar í félaginu 12. desember 2000. Samkvæmt framansögðu verður hins vegar ekki fullyrt í þessu skuldamáli um lögmæti þeirra funda. Er einnig til þess að líta að í gögnum málsins eru yfirlýsingar fulltrúa helmings stofnenda félagsins frá því í nóvember og desember 2001 um að Sigríður Ásgeirsdóttir hafi hvorki umboð þeirra né stjórnar til að fara í mál þetta í nafni félagsins. Þá rita undir aðra yfirlýsinguna tveir fulltrúar Sambands sveitarélaga á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum, sem tóku við aðild Samtaka sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi að félaginu samkvæmt bréfi dómsmálaráðuneytis 12. desember 2000. Þegar allt framanritað er virt og litið til 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og ákvæða laga nr. 33/1999 varðandi fyrirsvar sjálfseignarstofnana, sem stunda atvinnurekstur, verður að telja að svo óljóst sé um heimild Sigríðar Ásgeirsdóttur að lögum til fyrirsvars fyrir Sjálfseignarfélagið dýraspítali Watsons að ekki verði ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2004. Mál þetta sem dómtekið var 11. þessa mánaðar er höfðað með stefnu birtri 23. maí 2001. Stefnandi er Sjálfseignarfélagið Dýraspítali Watsons, Fjölnisvegi 16, Reykjavík. Stefndu eru Steinn Steinsson, Þverholti 24, Reykjavík, og Þorvaldur H. Þórarinsson, Þingási 44, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum gert að greiða stefnanda kr. 1.566.481,00 auk vanskilavaxta p.a., skv. 10. gr., sbr. 12. gr. vaxtalaga; af kr. 62.400,00 frá 1.1.1996 til 1.1.1997; af kr. 117.000,00 frá þeim degi til 1.1.1998; af kr. 171.600,00 frá þeim degi til 1.1.1998; af kr. 212.428,00 frá þeim degi til 1.11.1998; af kr. 253.256,00 frá þeim degi til 1.12.1998; af kr. 253.256,00 frá þeim degi til 1.1.1999; af kr. 348.935,00 frá þeim degi til 1.2.1999; af kr. 380.783,00 frá þeim degi til 1.3.1999; af kr. 421.862,00 frá þeim degi til 1.4.1999; af kr. 463.266,00 frá þeim degi til 1.5.1999; af kr. 504.670,00 frá þeim degi til 1.6.1999; af kr. 546.074,00 frá þeim degi til 1.7.1999; af kr. 588.133,00 frá þeim degi til 1.8.1999; af kr. 630.192,00 frá þeim degi til 1.9.1999; af kr. 672.251,00 frá þeim degi til 1.10.1999; af kr. 714.903,00 frá þeim degi til 1.11.1999; af kr. 757.555,00 frá þeim til 1.12.1999; af kr. 800.207,00 frá þeim degi til. 1.1.2000; af kr. 897.873,00 frá þeim degi til 1.2.2000; af kr. 940.939,00 frá þeim degi til 1.3.2000; af kr. 984.005,00 frá þeim degi til 1.4.2000; af kr. 1.027.528,00 frá þeim degi til 1.5.2000; af kr. 1.071.051,00 frá þeim degi til 1.6.2000; af kr. 1.114.574,00 frá þeim degi til 1.7.2000; af kr. 1.158.097,00 frá þeim degi til 1.8.2000; af kr. 1.201.620,00 frá þeim degi til 1.9.2000; af kr. 1.245.143,00 frá þeim degi til 1.10.2000; af kr. 1.288.666,00 frá þeim degi til 1.11.2000; af kr. 1.332.189,00 frá þeim degi til 1.12.2000; af kr. 1.375.712,00 frá þeim degi til 1.1.2001; af kr. 1.479.435,00 frá þeim degi til 1.2.2001; af kr. 1.522.958,00 frá þeim degi til 1.3.2001; af kr. 1.566.481,00 frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu. Sótt var þing af hálfu stefndu og gerð krafa aðallega um það að málinu yrði vísað frá dómi en til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar auk þess er gerð krafa um að stefnda verði dæmdur refsimálskostnaður úr hendi umboðsmanns stefnanda Sigríðar Ásgeirsdóttur hvort heldur málinu veðri vísað frá dómi eða stefndu sýknaðir. Með úrskurði uppkveðnum 12. maí 2003 var frávísunarkröfu stefndu hafnað. Málið var tekið fyrir til aðalmeðferðar 16. júní 2003 en í því þinghaldi lýsti lögmaður stefnda því að hann teldi ekki þörf á málflutningi og vék af dómþinginu og var farið með málið sem útivistarmál að svo búnu. Málinu var þá frestað til framlagningar sóknar af hálfu stefnanda til 20. júní og dómtekið í framhaldi af því. Það var endurupptekið 9. desember sl. með vísan til 104. gr. laga nr. 91/1991 og í framhaldi af því kveðinn upp dómur í því. Með beiðni dagsettri 8. janúar sl. beiddist lögmaður stefndu endurupptöku málsins og eftir að trygging hafði verið sett fyrir greiðslu málskostnaðar þann 1. júní sl. var boðað til þinghalds í málinu og það flutt á nýjan leik og dómtekið. Stefnandi krefur stefndu um húsaleigu samkvæmt leigusamningi dagsettum 1. janúar 1990 um húsnæði stefnanda í Víðidal við Vatnsveituveg í Reykjavík ásamt lausafé. Krafist er 1.080.481 krónu fyrir húsaleigu mánuðina nóvember 1998 til og með mars 2001. Þá er krafið um 145.000 krónur fyrir tækjaleigu sama tímabil og loks er krafið um gámaleigu árin 1996 til 2001 samtals 341.000 krónur. Málið er höfðað af stefnanda, sem er aðili húsaleigusamningsins og byggir lögmaður stefnanda á umboði stefnanda til málshöfðunarinnar sem hann hafi fengið frá Sigríði Ágeirsdóttur, formanni stefnanda. Af hálfu stefndu er vísað til þess að samskipti fulltrúa eigenda í stefnanda sem er sjálfseignarstofnun hafi verið stormasöm og að ágreiningur hafi verið í félaginu um hverjir færu með stjórn í félaginu. Bera stefndu það fyrir sig að þeir hafi greitt þá húsaleigu sem þeim beri. Hins vegar séu aðstæður þannig að miklar deilur séu innan stefnanda og að þeir hafi átt á hættu, að ef þeir greiddu Sigríði Ágeirsdóttur, yrðu þeir krafðir um greiðslu af öðrum aðilum að stefnanda. Eftir að geinargerð var lögð fram af hálfu stefndu geymslugreiddu þeir 1.651.187,74 krónur í geymslureikning í Búnaðarbanka Íslands og settu tiltekin skilyrði fyrir greiðslu geymslufjárins sem nánar er gerð grein fyrir í niðurstöðukafla dóms þessa. Stefndu bera fyrir sig að aðild sóknarmegin sé áfátt vegna þess að Sigríður Ásgeirsdóttir sé ekki réttkjörinn formaður stefnanda og hafi ekki heimild til að binda stefnanda við dómkröfu máls þessa. Þá bera þeir það fyrir sig í geinargerð að þeir hafi greitt leiguna inn á tiltekna reikninga sem þeim hafi verið vísað á og löglega kjörin stjórn hefði ákveðið með samþykki Dómsmálaráðuneytisins. Þannig sé ekki um vanskil að ræða. Þá geymslugreiddu þeir 11. desember 2001 eins og áður greinir. Af hálfu stefndu er fjárhæð stefnukröfu hvað húsaleiguskuld snertir mótmælt sem of hárri og alfarið mótmælt að stefndu beri að greiða gámaleigu enda væri hún innifalin í fasteignagjöldum. Stefndu byggja á því að sönnunarbyrði hvíli á stefnanda fyrir því að Sigríður Ásgeirsdóttir hafi umboðsheimild til að vera í fyrirsvari fyrir stefnanda samkvæmt sönnunarreglum einkamálaréttarfars. Stefndu vitna til 16. gr. laga nr. 91/1991 um sýknukröfu svo og til reglna kröfuréttar um greiðslu, efndatíma kröfu og greiðslustað hennar. Þá er vísað til laga um tekjustofna sveitarfélaga og reglugerðar um fasteignagjöld og sorphirðugjald. Loks er vitnað til 4. mgr. 131l gr. laga nr. 91/1991 sbr. 2. mgr. 135. gr. sömu laga. NIÐURSTAÐA Eins og að framan geinir vék lögmaður stefndu af dómþingi þann 16. júní sl. og varð þá útivist af hálfu stefndu. Af hálfu stefndu er byggt á tveim málsástæðum fyrir sýknu. Annars vegar, að sá sem tilgreindur er sem forsvarsmaður stefnanda, Sigríður Ásgeirsdóttir, hafi ekki heimild til þess að binda stefnanda við dómkröfur í máli þessu. Hvað þetta atriði snertir er til þess að líta, að eins og fram kemur í úrskurði dómsins frá 12. maí 2003., þar sem kröfu stefndu um frávísun málsins var hafnað, liggur fyrir að fundur var haldinn í stefnanda 12. desember 2000 þar sem mættir voru fulltrúar 5 félaga sem aðild eiga að stefnanda og var til fundarins boðað sem aðalfundar. Sækir Sigríður Ásgeirsdóttir umboð sitt til þess fundar. Í málinu liggur frammi bréf Sigríðar Ásgeirsdóttur, dagsett 2. apríl 2002 þar sem fram kemur að hún hafi falið lögmanni stefnanda að innheimta skuld stefndu við stefnanda og endurnýjað það umboð að loknum nefndum fundi. Sú ráðstöfun að fela lögmanni innheimtu skuldar vegna vangoldinnar húsaleigu var eðlilegur þáttur í rekstri stefnanda enda voru elstu vanskil frá 1. janúar 1996. Umboðið var ítrekað í kjölfar fundar sem sóttur var af 80% aðila að stefnanda og enda þótt menn hafi vikið af fundi vegna ágreinings um fundarboðun og fleira verður ekki fallist á það með stefndu að það leiði til þess að fundurinn sé ógildur og á ákvörðunum teknum á honum ekki byggt hvað snertir málefni það sem hér er til úrlausnar og samkvæmt famansögðu telst eðlilegur þáttur í rekstri stefnanda. Ekki verður fram hjá því litið hér að ekki verður séð að aðilar að stefnanda hafi hafist handa við að fá fundinn 12. desember úrskurðaðan ógildan eða hlutast til um að umboð lögmanns stefnanda verði afturkallað. Þá er á því byggt af hálfu stefndu að stefndu hafi efnt skyldur sínar með því að greiða leiguna inn á tiltekna reikninga sem þeim hafi verið bent á. Þá kemur fram í málinu að þann 11. desember 2001 greiddu stefndu 1.651.187 krónur inn á geymslureikning í Búnaðarbanka Íslands. Segir í beiðni þeirra um geymslugreiðslu að greidd sé húsaleiga vegna leigu á Dýraspítala í Víðidal. Þá er sú ástæða tilgreind fyrir því að geymslugreiðsla sé nauðsynleg að deilur séu í sjálfseignarfélagi Dýraspítala Watsons og vísað til skilyrða greiðslu af geymslureikingi. Við beiðni um geymslugreiðslu er heft blað þar sem segir eftirfarandi: "Kröfueigandi er Sjálfseignafélag Dýraspítala Watsons kt. 640177-0209. Skilyrði móttöku geymslugreiddrar fjárhæðar er undirskrift (móttökukvittun) allra fulltrúa stofnenda félagsins: Reykjavíkurborgar, Samtaka sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi, Dýraverndunarfélags Íslands, Hundavinafélags Íslands, Hestamannafélagsins Fáks og Sambands Dýraverndunarfélags Íslands á boðuðum auka- eða aðalfundi félagsins. Samkvæmt skipulagsskrá félagsins skipa stefnendur þess tvo fulltrúa hver í félagið, alls 12 fulltrúar. Átæða ofangreinds skilyrðis eru deilur í Sjálfseignarfélagi Dýraspítala Watsons, en meiri hluti ofangreindra fulltrúa telur Sigríði Ásgeirsdóttur, ekki hafa umboð til höfðunar dómsmáls á geymslugreiðendur: Stein Steinsson og Þorvald Þórðarson." Vafalaust var hver vera skyldi viðtakandi greiðslu þeirrar er stefndu geymslugreiddu 11. desember 2001, þ.e.a.s. Dýraspítali Watsons, enda stefndu í samningsréttarsambandi við hann sem leigjendur húsnæðis hans. Allt að einu settu þeir sem skilyrði fyrir greiðslu geymslufjárins að tilteknir 6 aðilar kvittuðu fyrir móttöku fjárins enda þótt ljóst væri að með þeim væri ágreiningur sem varðaði málefni Dýraspítala Watsons sem var skyldum stefndu óviðkomandi. Skilyrði þetta er ólögmætt og veldur því að stefndu leystust ekki undan greiðsluskyldu sinni með umræddri greiðslu inn á geymslureikning. Stefndu bera fyrir sig að auk þess að krefjast leigugjalds sé krafið um leigu á gámum sem þeir hafi talið innifalda í fasteignagjöldum. Þá voru athugasemdir gerðar við útreikning húsaleigukröfu stefnanda, sem leiddu til þess að stefnandi lækkaði kröfugerð sína frá 1.640.734 krónum sem krafist var í stefnu í 1.566.481 krónu sem krafist er nú. Samkvæmt 5. gr. leigusamnings aðila greiðir leigusali fasteignar- og lóðargjöld, en allan annan rekstrarkostnað greiði leigutakar. Fram kemur í bréfi lögmanns stefndu til Hreinsunardeildar Reykjavíkurborgar dagsettu 20. apríl 2001 að í marsmánuði þess árs hafi sorpílát verið fjarlægð og stefndu af þeim ástæðum leitað til gámafyrirtækis um þjónustu vegna sorpíláta. Fyrir þann tíma virðist leiga vegna sorpíláta hafa verið innheimt með fasteignagjöldum sem stefnandi greiddi en um það liggja ekki fyrir skýr gögn og verður stefnandi að bera hallan af því. Er þessum lið kröfugerðar hans að fjárhæð 341.000 krónur því hafnað. Samkvæmt framansögðu verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda 1.225.481 krónu ásamt dráttarvöxtum frá stefnubirtingardegi, 23. maí 2001, til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Steinn Steinsson og Þorvaldur Þórðarson greiði stefnanda, Dýraspítala Watsons, 1.225.481 krónu með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 23. maí 2001 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 633/2016
|
Lánssamningur Vanefnd Skaðabætur
|
VÍ hf. og VZI Ltd. gerðu með sér rammasamning um fjármögnun VÍ hf. á kaupum VZI Ltd. á fjármálagerningum og lánveitingum hans í viðskiptum við lögaðila í Úkraínu. Á grundvelli rammasamningsins gerðu aðilarnir lánssamning 1. september 2008 þar sem VÍ hf. veitti VZI Ltd. lán að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir. Var lánið veitt til þess að VZI Ltd. stofnaði til innláns hjá bankanum BL í Úkraínu. Í lánssamningnum kom fram að honum mætti í fyrsta lagi ljúka að liðnu ári eftir gerð hans en gjalddagi yrði að öðrum kosti 1. september 2015. Vexti af lánssamningnum skyldi aftur á móti greiða á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. mars 2009. Frá gjalddaga 1. mars 2012 var lánssamningurinn í vanskilum að því er varðaði vaxtagreiðslur. Í málinu krafði VÍ hf. VZI Ltd. aðallega um greiðslu að fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadali með vísan til þess að félagið ætti gjaldkræfa kröfu á hendur VZI Ltd. sem hefði bakað sér skaðabótaskyldu sökum vanrækslu á skyldum sínum samkvæmt framangreindum samningum milli þeirra. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að VZI Ltd. hefði ekki brugðist við bréfum VÍ hf. þar sem þess var annars vegar krafist að VZI Ltd. seldi fjármálagerninginn sem gerður var við BL og hins vegar þar sem VÍ hf. gjaldfelldi lánssamningin samkvæmt heimild í honum og krafðist greiðslu á tiltekinni fjárhæð. Þá yrði ekki séð að VZI Ltd. hefði tilkynnt VÍ hf. um vanskil úkraínska bankans á vaxtagreiðslum eða að hann hefði gert ráðstafanir til innheimtu skuldarinnar eins og honum hefði verið skylt samkvæmt rammasamningnum. Hefði VZI Ltd. með þessu brotið gegn skyldum sínum samkvæmt samningum aðilanna og þannig bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart VÍ hf. Þá var VZI Ltd. látinn bera hallann af því að ekki hefðu verið lögð fram haldbær gögn til stuðnings því að honum hefði ekki verið kleift að efna samningsskuldbindingar sínar sökum þess að BL hefði verið ómögulegt að greiða út innlánið eða standa skil á umsömdum vöxtum af því vegna gjaldeyrishafta eða samnings bankans við Seðlabanka Úkraínu. Var því tekin til greina krafa VÍ hf. um að VZI Ltd. yrði gert að greiða honum 2.000.000 bandaríkjadali, en dráttarvextir skyldu reiknast frá því tímamarki er mánuður var liðinn frá því VÍ hf. sendi VZI Ltd. bréf þar sem krafist var greiðslu á grundvelli lánssamningsins.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2016. Hannkrefst þess aðallega að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 2.000.000bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2012 til 7.apríl 2014 en af 2.565.278 bandaríkjadölum frá þeim degi til greiðsludags. Tilvara krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að framselja sér innlán,upphaflega að fjárhæð 1.999.932,31 bandaríkjadalir á reikningi nr.2625902850501077840 hjá Open Joint-Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“ íÚkraínu, gegn greiðslu með skuldajöfnuði við kröfu aðaláfrýjanda á grundvellilánssamnings þeirra frá 1. september 2008. Að þessu frágengnu krefst hannstaðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 21. nóvember 2016. Hannkrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara krefst hannsýknu af kröfum aðaláfrýjanda, en að því frágengnu sýknu að svo stöddu. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómigerðu aðilar málsins svokallaðan rammasamning 2. maí 2008 um fjármögnunaðaláfrýjanda á kaupum gagnáfrýjanda á fjármálagerningum og lánveitingum hans íviðskiptum við lögaðila í Úkraínu. Á grundvelli rammasamningsins gerðu aðilarnirlánssamning 1. september sama ár þar sem aðaláfrýjandi veitti gagnáfrýjanda lánað fjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir. Þar kom fram að samningnum mætti í fyrstalagi ljúka að liðnu ári eftir gerð hans en gjalddagi yrði að öðrum kosti 1.september 2015. Lánið var veitt til þess að gagnáfrýjandi stofnaði til innlánshjá Bank Lviv í Úkraínu. Lánið bar 11% ársvexti og átti að greiða þá á sexmánaða fresti, í fyrsta sinn 1. mars 2009, og skyldi gagnáfrýjandi fá þóknunsem svaraði til 1% ársvaxta. Í lánssamningnum var tekið fram að skilmálarrammasamningsins giltu um hann, þar á meðal um heimild aðaláfrýjanda til aðkrefjast sölu innlánssamningsins og endurgreiðslu lánsins fyrir gjalddaga hans.Á grundvelli lánssamningsins gerðigagnáfrýjandi innlánssamning 8. september 2008 við Bank Lviv um 1.999.932,31bandaríkjadali. Samkvæmt honum skyldi innstæðan standa til 8. september 2015 ogbera 11% ársvexti, sem yrðu greiddir á sama hátt og vextir samkvæmt fyrrgreindumlánssamningi aðilanna. Þá var tekið fram að gagnáfrýjanda væri heimilt ágildistíma samningsins að óska með 30 daga fyrirvara eftir útborguninnstæðunnar að hluta eða öllu leyti.Gagnáfrýjandi stóð aðaláfrýjanda skil ávöxtum samkvæmt lánssamningi þeirra til og með gjalddaga 1. september 2011 enfrá gjalddaga 1. mars 2012 hefur lánið verið í vanskilum.IIMeð úrskurði 7. apríl 2015 tók héraðsdómurkröfu gagnáfrýjanda um frávísun málsins til greina, en í dómi Hæstaréttar 28.maí sama ár í máli nr. 307/2015 var sá úrskurður felldur úr gildi. Kröfu sínaum frávísun byggði gagnáfrýjandi meðal annars á því að aðild málsins til sóknarværi vanreifuð, en Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að þar sem gagnaöfluní málinu hefði ekki verið lýst lokið í héraði væri engin leið að slá föstu aðmálið væri vanreifað um aðild aðaláfrýjanda þannig að frávísun gæti valdið. Viðaðalmeðferð málsins í héraði hafði gagnáfrýjandi áfram uppi kröfu um frávísun áþeim grunni að aðild aðaláfrýjanda væri vanreifuð auk þess sem hann hefði ekkilögvarða hagsmuni af úrslitum málsins. Með vísan til forsendna héraðsdómsverður staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfu gagnáfrýjanda um frávísunmálsins sem og kröfu hans um sýknu á grundvelli aðildarskorts aðaláfrýjanda.Aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar á því aðgagnáfrýjandi hafi vanefnt framangreindan lánssamning og rammasamning þeirra. Aðalkröfusína byggir aðaláfrýjandi á því að gagnáfrýjanda hafi á grundvelli samningaþeirra borið að innheimta vexti samkvæmt innlánssamningi sínum við Bank Lviv ogstanda síðan aðaláfrýjanda skil á þeim greiðslum sem hann fékk eða átti að fá fráhinum úkraínska banka á umsömdum gjalddögum. Ennfremur byggir aðaláfrýjandi áþví að gagnáfrýjanda hafi eftir samningunum borið að verða við kröfu sinni um aðinnleysa eða selja innlánið og greiða síðan skuld samkvæmt lánssamningnum.Ekkert af þessu hafi gagnáfrýjandi gert og hafi hann með þeirri vanrækslu bakaðsér skaðabótaskyldu. Eigi aðaláfrýjandi því gjaldkræfa kröfu á hendur honum aðfjárhæð 2.000.000 bandaríkjadalir.Eftir grein 3.5 í rammasamningi aðilannabar gagnáfrýjanda án tafar að tilkynna aðaláfrýjanda kæmi til vanskila áeinhverri greiðslu eða vöxtum af fjármálagerningi eða lánssamningi, semgagnáfrýjandi keypti eða stóð að með lánsfé frá aðaláfrýjanda, og gera á samatíma ráðstafanir til innheimtu skuldarinnar í samráði við aðaláfrýjanda. Enn fremursagði í grein 3.1 í rammasamningnum að aðaláfrýjanda væri hvenær sem er ágildistíma lánssamnings við gagnáfrýjanda heimilt að krefjast sölu á verðbréfisem keypt hefði verið samkvæmt skilmálum rammasamningsins eða á samningi um lánsem gagnáfrýjandi veitti eftir þeim skilmálum og bæri gagnáfrýjanda þá án tafarað hlíta þeirri kröfu. Þetta var áréttað í grein 3.4 í lánssamningnum með þeimorðum að aðaláfrýjandi mætti hvenær sem er krefjast þess að fjármálagerningursem lánið var veitt til að fjármagna yrði seldur og gjaldfella lánið tilgagnáfrýjanda. Þá sagði í grein 1.5 í rammasamningnum að krefðist aðaláfrýjandiendurgreiðslu samkvæmt lánssamningi bæri gagnáfrýjanda að gefa fyrirmæli ummillifærslu til aðaláfrýjanda innan fjórtán daga. Á grundvelli fyrrnefndra greina 3.4 ílánssamningnum og 3.1 í rammasamningnum krafðist aðaláfrýjandi þess með bréfi 13.september 2013 að gagnáfrýjandi seldi þann fjármálagerning sem hann hafði gertvið Bank Lviv. Þá var þess krafist í bréfinu aðgagnáfrýjandi upplýsti hvaða ráðstafanir hann hefði gert til aðinnheimta fjármálagerninginn vegna vanefnda úkraínska bankans á vaxtagreiðslum.Með öðru bréfi til gagnáfrýjanda 24. mars 2014 lýsti aðaláfrýjandi því yfir aðhann gjaldfelldi lánssamninginn á grundvelli greinar 3.4 í honum og krafðistgreiðslu á 2.555.035 bandaríkjadölum. Ekki verður séð af gögnum málsins aðgagnáfrýjandi hafi brugðist við þessum bréfum aðaláfrýjanda í samræmi við þærskyldur sem hann tók á sig með samningum þeirra, sbr. einkum áðurnefndar greinar3.1 og 1.5 í rammasamningnum. Þá verður heldur ekki ráðið af gögnum málsins að gagnáfrýjandihafi tilkynnt aðaláfrýjanda um vanskil úkraínska bankans á vaxtagreiðslum eðaað hann hafi gert ráðstafanir til innheimtu skuldarinnar eins og honum varskylt samkvæmt grein 3.5 í rammasamningnum. Með þessu öllu braut gagnáfrýjandigegn skyldum sínum samkvæmt samningum aðilanna og bakaði sér með þvískaðabótaábyrgð gagnvart aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi hefur ekki lagt fram haldbærgögn til stuðnings því að honum hafi ekki verið kleift að efnasamningsskuldbindingar sínar sökum þess að Bank Lviv hafi verið ómögulegt aðgreiða út innlánið eða standa skil á umsömdum vöxtum af því vegna gjaldeyrishaftaeða samnings bankans við seðlabanka Úkraínu. Verður gagnáfrýjandi að bera allanhalla af þeim sönnunarskorti. Að því virtu sem nú hefur verið rakiðverður tekin til greina aðalkrafa aðaláfrýjanda um að gagnáfrýjanda verði gertað greiða honum 2.000.000 bandaríkjadali. Gagnáfrýjandi hefur krafist fyrirHæstarétti að sú krafa verði lækkuð á þeim forsendum að draga eigi frá henniþóknanir sem hann eigi tilkall til eftir samningum aðilanna. Með því aðgagnáfrýjandi reifaði ekki fyrr en í greinargerð fyrir Hæstarétti hverrifjárhæð slíkar þóknanir gætu numið getur þessi krafa hans ekki komið til álitavið úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Af kröfu aðaláfrýjanda verða dæmdir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 eins og greinir í dómsorði en þeir falla til frá þeimdegi er mánuður var liðinn frá því að aðaláfrýjandi sendi gagnáfrýjanda fyrrnefntbréf 24. mars 2014 þar sem hann krafðist greiðslu á grundvelli lánssamningsþeirra. Gagnáfrýjanda verður gert að greiðaaðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einulagi eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Gagnáfrýjandi, Visoky Zamok Investments Ltd., greiði aðaláfrýjanda,Vátryggingafélagi Íslands hf., 2.000.000 bandaríkjadali með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.565.278bandaríkjadölum frá 24. apríl 2014 til greiðsludags.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 3.000.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur15. júlí 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 20. júní 2016, varhöfðað 1. maí 2014 af hálfu Vátryggingafélags Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavíká hendur félaginu Visoky Zamok Investments Ltd., fyrirtækjanúmer 06444907, 42New Broad Street, EC2M 1JD, London, Bretlandi.Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda2.000.000 Bandaríkjadala ásamt dráttarvöxtum skv. 1. og 3. mgr. 5. gr., sbr. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 110.000Bandaríkjadölum frá 1. mars 2012 til 1. september 2012, af 220.000Bandaríkjadölum frá þeim degi til 1. mars 2013, af 330.000 Bandaríkjadölum fráþeim degi til 1. september 2013, af 440.000 Bandaríkjadölum frá þeim degi til1. mars 2014, af 550.000 Bandaríkjadölum frá þeim degi til 7. apríl 2014 og af2.565.278 Bandaríkjadölum frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandi krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til þess að framselja innlánstefnda, upphaflega að fjárhæð 1.999.932,31 Bandaríkjadalur, á reikningistefnda nr. 2615902850501077840 hjá Open Joint-Stock Company Joint Stock Bank„Lviv“ í Úkraínu, til stefnanda, gegn greiðslu með skuldajöfnuði við kröfustefnanda á stefnda á grundvelli lánssamnings aðilanna, dags. 1. september2008.Stefnandi krefst þess til þrautavara að stefndi verði dæmdur til þess að selja innlánstefnda á reikningi stefnda nr. 2615902850501077840 hjá Open Joint-StockCompany Joint Stock Bank „Lviv“ í Úkraínu fyrir 2.273.443 Bandaríkjadali og verði jafnframt gert að afhendastefnanda söluandvirðið að sömu fjárhæð.Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndameð álagi.Við aðalmeðferð málsins krafðist stefndi aðallegafrávísunar málsins.Til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úrhendi stefnanda. Til þrautavara krefst stefndi sýknu að svo stöddu og að stefnandi verði dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað.Tilþrautaþrautavara krefst stefndi þess aðstefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldurniður.Stefndi krafðist þess aðallega í greinargerð aðmálinu yrði vísað frá dómi auk málskostnaðar úr hendi stefnanda. Með úrskurðidómsins 7. apríl 2015 var málinu vísað frá dómi, en með dómi Hæstaréttar 28.maí 2015 í máli nr. 307/2015 var úrskurður dómsins felldur úr gildi og lagtfyrir dóminn að taka málið til efnismeðferðar.Yfirlit málsatvika ogágreiningsefnaÞann 2. maí 2008 gerðu stefnandi og stefndi með sérsvokallaðan rammasamning um fjármögnun á fjármálagerningum og er tilgangurrammasamningsins að afmarka framkvæmd á viðskiptum milli málsaðila í tengslumvið fjármögnun kaupa á fjármálagerningum og lánveitingum til lögaðila íÚkraínu. Samkvæmt grein 1.1 í rammasamningnum bar stefnda að berafjárfestingarkost undir stefnanda, en í framhaldi af því hafði stefnandieinhliða ákvörðunarvald um það hvort lán yrði veitt í þeim tilgangi. Í grein1.4 segir að gera skuli sérstakan lánssamning fyrir hvert lán sem stefnandiveitir stefnda samkvæmt rammasamningnum, þar sem fram komi m.a. fjárhæðviðkomandi láns og skilmálar þess. Skilmálar slíks lánssamnings skuluendurspegla skilmála þeirra fjármálagerninga sem keyptir eru eða lána sem veitteru fyrir andvirði lánsins, auk þess sem framkvæmd endurgreiðslu samkvæmtlánssamningi skal vera sú sama og samkvæmt undirliggjandi fjármálagerningum eðalánveitingum.Þann 1. september 2008 gerðustefnandi og stefndi með sér lánssamning á grundvelli rammasamningsins.Samkvæmt grein 2.3 í lánssamningnum var það veitt til þess að fjármagna innlánhjá úkraínska bankanum Open Joint Stock Company Joint-Stock Bank „Lviv“ (héreftir „Bank Lviv“). Í grein 2.4 er tilgreint að lánssamningurinn sé sjálfstæðurhluti rammasamningsins og lúti ákvæðum hans. Samkvæmt ákvæðum lánssamningsinslánaði stefnandi stefnda samtals 2.000.000 Bandaríkjadala, með 11% vöxtum ogskyldi lánið endurgreitt þann 1. september 2015. Jafnframt var kveðið á umgreiðslu 1% þóknunar þar af til stefnda gegn útgáfu reiknings. Tveirvaxtagjalddagar voru á ári og er fyrsti vaxtagjalddagi tilgreindur 1. mars 2009en síðari vaxtagjalddagi ársins var 1. september 2009. Í 3. greinlánssamningsins kemur fram að greiðslustaður lánsins sé hjá stefnanda og aðstefnandi megi á hverjum tíma krefjast sölu innlánsins samhliða því aðgjaldfella lánið. Í 6. grein lánssamningsins er kveðið á um að endurgreiðslastefnda til stefnanda skuli grundvallast á lokaverðmæti trygginga, eins ognánar er kveðið á um í rammasamningnum.Þann 8. september 2008 gerði stefndi að sögnstefnanda samning við Bank Lviv um innlán. Samkvæmt 1. gr. innlánssamningsinsskuldbatt stefndi sig til þess að leggja 1.999.932,31 Bandaríkjadal inn áreikning í sínu nafni nr. 2615902850501077840 hjá Bank Lviv, sem stefndi gerði.Innlánssamningurinn gildir til 8. september 2015 og skuldbindur Bank Lviv sigtil þess að greiða innlánið til stefnda á lokadegi innlánssamningsins, aukumsaminna 11% vaxta tvisvar sinnum á ári, í byrjun mars og september. Samkvæmt3. gr. innlánssamningsins á stefndi rétt á því að fá andvirði innlánsins greittað fullu á réttum tíma og að fá útdrátt um stöðu reikningsins á hverjum tíma samkvæmtkröfu. Þá á stefndi rétt á því að fá innlánið greitt að hluta eða að fulluþrjátíu dögum eftir að beiðni um slíkt berst Bank Lviv. Í lánssamningi þeim semkrafið er um greiðslu á í málinu voru vextir ákveðnir 11% á ári og var um tvovaxtagjalddaga að ræða ár hvert. Bank Lviv greiddi umsamda vexti til og með 1.september 2011. Áfallnir greiddir vextir voru þá alls 660.000 Bandaríkjadalirog var þessi fjárhæð að frádreginni þóknun stefnda innt af hendi til stefnandasamkvæmt lánssamningnum Á næsta vaxtagjalddaga lánsins, 1. mars 2012, greiddistefndi stefnanda ekki vexti og hefur ekki gert síðan. Stefndi hafði tilkynntstefnanda að Seðlabanki Úkraínu hefði sett þak á vexti af innlánum, þeir mættuað hámarki vera 6% á ári, og sendi honum viðauka við samning aðila tilundirritunar 25. janúar 2012, en viðaukinn var ekki undirritaður af stefnanda.Yfirlit voru send mánaðarlega til stefnanda þar sem reiknað var með 6%ársvöxtum á innlánið. Þegar aðilar gerðu með sérfyrrgreinda samninga tengdust aðilar samkvæmt lýsingum stefnda með þeim hættiað stefnandi var alfarið í eigu Exista hf. sem nú heitir Klakki ehf. Stefnandivar stór hluthafi í MP banka hf., sem nú heitir EA fjárfestingarfélag hf. EAfjárfestingarfélag hf. var tekið til slitameðferðar samkvæmt ákvæðum XII. kaflalaga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og lauk slitameðferðinni með því aðnauðasamningur félagsins var staðfestur með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 26.janúar 2016. Eignarhlutur stefnanda í MP banka hf. var færður yfir í Klakkaehf. MP banki hf. átti félagið Vostok Holdings Netherlands BV, sem átti félagiðNew Progress Holding, sem skráð er í Úkraínu og það félag átti og á meirihlutahlutafjár í Bank Lviv í Úkraínu. Stefndi, Visoky Samok Investments Ltd., var íeigu Vostok Holdings Netherland BV, sem var eign MP banka hf., sem fyrr segir.Þann 13. september 2013 sendi stefnandi stefndabréf þar sem fram kom að stefndi hefði brotið gegn ákvæðum lánssamningsins meðþví að greiða stefnanda ekki samningsbundna vexti og að lánið væri í vanskilum.Í bréfinu krafðist stefnandi þess, á grundvelli greinar 3.1 í rammasamningnumog greinar 3.4 í lánssamningnum, að stefndi seldi fjármálagerninginn, þ.e.innlánið í Bank Lviv, fyrir að lágmarki 2.273.443 Bandaríkjadali. Stefnda væriekki heimilt að selja fjármálagerninginn á lægra verði samkvæmt ákvæði 3.1 írammasamningnum. Í bréfinu setti stefnandi jafnframt fram boð um að kaupafjármálagerninginn af stefnda fyrir 2.273.443 Bandaríkjadali, sem yrði greittmeð skuldajöfnuði á kröfu stefnanda á hendur stefnda samkvæmt lánssamningnum.Með vísan til gr. 1.5 í rammasamningnum var þess krafist að greiðslan bæriststefnanda innan 14 daga frá dagsetningu bréfsins. Þann 27. september 2013 barst stefnanda svarbréffrá lögmönnum stefnda. Þar var óskað eftir frekari fresti til þess að íhugakröfur stefnanda, m.a. með vísan til þess að óvíst væri hvort innlán mættiframselja milli aðila samkvæmt gildandi lögum í Úkraínu og mögulega hefðirammasamningurinn og lánið verið fært frá stefnanda yfir í annað félag. Þann 4.október 2013 sendi stefnandi bréf til stefnda, þar sem mótmælt var þeimröksemdum sem fram komu í bréfi stefnda og beiðni hans um frekari frest og varkrafa stefnanda ítrekuð. Í bréfinu kom fram að stefnandi myndi leita réttarsíns fyrir dómstólum ef fjármunirnir yrðu ekki greiddir fyrir þann 15. október2013.Nokkur samskipti hafa átt sér stað á milli lögmannaaðila, m.a. um það hvort unnt væri að framselja hlutafé stefnda til stefnandaen ekki reyndist unnt að leysa málið með þeim hætti. Þann 24. mars 2014 sendistefnandi stefnda formlega tilkynningu um gjaldfellingu lánsins samkvæmt gr.3.4 í lánssamningnum og gerði kröfu um greiðslu lánsins ásamt vöxtum ogkostnaði fyrir 7. apríl 2014. Stefndi varð ekki við þessari kröfu. Stefnandi telur að stefndi hafi vanefntsamningsskuldbindingar sínar gagnvart stefnanda, sem eigi skýra og réttmætakröfu um efndir þeirra og sé því nauðsyn að höfða mál þetta. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Sigrún Ragna Ólafsdóttirforstjóri, gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Einnig gáfu skýrslurvitnin Einar Hálfdánarson, Jóhann Tómas Sigurðsson, Bergrún LiljaSigurjónsdóttir, Tryggvi Guðbrandsson, Ólafur Lúther Einarsson, Hilmar AlfreðAlfreðsson, Magnús Scheving Thorsteinsson, Margeir Pétursson og Sæmundur GuðjónValdimarsson. Verður vitnað til framburðar þeirra eftir því sem þurfa þykir.Málsástæður og lagarökstefnandaStefnandi byggir aðalkröfu sína á ákvæðum lánssamningsins og rammasamningsins ogmeginreglum samninga- og kröfuréttar. Það leiði af ákvæði 1.4 í rammasamningnumað lánssamningurinn mæli nánar fyrir um skilmála lánsins, en um framkvæmdendurgreiðslu skuli gilda sömu skilmálar og eigi við um undirliggjandifjármálagerning, í þessu tilviki innlánssamninginn. Samkvæmt 3. gr.lánssamningsins megi stefnandi, á hverjum tíma, krefjast sölu innlánsins oggreiðslu samkvæmt lánssamningnum. Þá mæli innlánssamningurinn fyrir um aðstefndi eigi á hverjum tíma rétt á greiðslu innlánsins með þrjátíu dagafyrirvara. Með því að innheimta ekki vexti, selja innlánið eðagera kröfur um endurgreiðslu þess hafi stefndi sýnt af sér saknæma háttsemi semleiði til skaðabótaskyldu innan samninga. Þá hafi stefndi vanefnt greiðsluvaxta á gjalddaga frá og með 1. mars 2012, en þær ógreiddu peningakröfurstefnanda beri dráttarvexti frá hverjum vaxtagjalddaga í samræmi við III. kaflalaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Stefnandi eigi fjárkröfu að fjárhæð 2.000.000Bandaríkjadala á hendur stefnda, sem orðið hafi gjaldkræf eigi síðar en 14dögum eftir að krafa um greiðslu hafi verið sett fram þann 7. apríl 2014 ogberi krafan dráttarvexti frá þeim degi. Krafa um dráttarvexti af ógreiddumvaxtagjalddögum sé byggð á 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, krafa um dráttarvexti af útistandandi skuldbindingu stefnda samkvæmtlánssamningnum byggi á 3. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga.Í þinghaldi 2. febrúar sl. lagði stefnandi frambókun með nýrri málsástæðu fyrir aðalkröfu sinni. Stefnandi byggir á því aðráðstöfun stefnda 11. ágúst 2011 á umræddu innláni til félagsins OrangeInternational Investments (UK) Limited hafi falið í sér saknæma háttsemistefnda sem leiði til skaðabótaskyldu innan samninga. Hið sama gildi um beiðnium afskráningu stefnda í kjölfar þess að eignum stefnda hafi verið skotið undankröfum stefnanda, en að mati stefnanda virðist sú aðgerð hafa verið liður íþessari skipulögðu saknæmu háttsemi. Vegna framangreindrar ráðstöfunar stefndahafi allt frá árinu 2011 verið fyrirsjáanleg vanefnd á skuldbindingum stefndavið stefnanda sem réttlæti gjaldfellingu kröfu stefnanda á hendur stefnda.Skýri þetta meðal annars af hverju vaxtagreiðslum hafi verið hætt. Stefnandi byggir á því að aðgerðir stefnda ítengslum við umrædda ráðstöfun innlánsins feli í sér skilasvik samkvæmt 250.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ,,assett stripping“ samkvæmt enskumrétti. Um hafi verið að ræða skipulagðar aðgerðir sem eigendur, stjórnendur og ráðgjafarstefnda og Orange International Investments (UK) Limited hafi staðið fyrir ogsem brjóti í bága við lög um aðgerðirgegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka nr. 64/2006. Lögin séu byggð á samevrópskum reglum semhafi einnig verið innleiddar í enskan rétt. Þessi saknæma háttsemi stefndaleiði til skaðabótaskyldu hans samkvæmt almennum reglum.Við aðalmeðferð málsinskom fram hjá lögmanni stefnanda að krafa stefnanda hefði ekki verið framseldKlakka ehf. Öll vitni sem gefið hefðu skýrslu fyrir dóminum hefðu staðfest aðframsal hefði ekki gengið eftir. Stefnandi sé því enn eigandi kröfunnar. Aukþess hafi ekkert framsal verið tilkynnt stefnda. Ekkert banni samninga um aðþriðji maður njóti ávinnings af innheimtu kröfuhafa á kröfu. Þá sé ekkert þvítil fyrirstöðu að færa kröfuna ekki í bókhaldi stefnanda. Þá sé því mótmælt aðsamningur aðila sé umboðs- eða umsýslusamningur. Ekkert liggi fyrir um aðgjaldeyrishöft í Úkraínu hindri efndir stefnda. Sé ómöguleiki til staðar séhann stefnda um að kenna. Þá hafi eignarhald stefnda breyst frá því umræddirsamningar voru gerðir. Málsástæðu stefnda um skort stefnanda á lögvörðumhagsmunum sé mótmælt sem of seint fram kominni.Varakrafa stefnanda byggi á sama grunni og aðalkrafan, að breyttu breytanda.Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda byggi hann á því að stefnda sé skyltað framselja innlánið til stefnanda á grundvelli rammasamningsins oglánssamningsins. Ákvæði 3. gr. rammasamningsins, sbr. og gr. 3.4 ílánssamningnum, hafi að geyma skýra heimild til handa stefnanda til þess aðkrefjast þess, á hverjum tíma, að innlánið skuli tafarlaust selt á tilteknulágmarksverði sem stefnandi ákveði. Þá sé ljóst af sömu ákvæðum að stefnandigeti krafist greiðslu á fjármunum sem fáist við slíka sölu. Stefnandi hafi krafistsölu innlánsins í erindi, dags. 13. september 2013, fyrir að lágmarki 2.273.433Bandaríkjadali. Í sama erindi hafi stefnandi boðist til að kaupa innlánið fyrirsömu fjárhæð gegn greiðslu með skuldajöfnuði gegn kröfum stefnanda samkvæmtlánssamningnum. Stefndi hafi ekki orðið við þessum kröfum stefnanda. Þá hafistefndi ekki upplýst hvort leitað hafi verið tilboða hjá öðrum aðilum íinnlánið eða hvort gerð hafi verið tilraun til þess að selja innlánið.Þrautavarakrafa stefnanda byggi á sama grunni og varakrafa, að breyttu breytanda. Verðiekki fallist á aðal- eða varakröfu stefnanda byggi hann á því að stefnda séskylt að selja innlánið tafarlaust á grundvelli rammasamningsins oglánssamningsins. Stefndi hafi ekki orðið við kröfum stefnanda um að seljainnlánið, þrátt fyrir skýra skyldu þar að lútandi. Stefndi hafi ekki upplýsthvort leitað hafi verið tilboða hjá öðrum aðilum í innlánið eða hvort gerð hafiverið tilraun til þess að selja innlánið.Íslensk lög gildi um bæði rammasamninginn oglánssamninginn, en samkvæmt gr. 9.1 í rammasamningnum heyri ágreiningurinnundir Héraðsdóm Reykjavíkur. Stefnandi reisi kröfur sínar meðal annars áalmennum reglum fjármunaréttar, kröfuréttar og samningaréttar, einkum reglunnium skuldbindingargildi samninga, einnig á lögum um vexti og verðtryggingu, nr.38/2001, einkum 1. og 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., og á lögum um meðferðeinkamála, nr. 91/1991. Þá sé krafa um málskostnað reist á 129. og 130. gr.laga nr. 91/1991. Stefnandi vísar til þess að afskráningu og slitum stefndahafi verið frestað að beiðni stefnanda vegna þessa máls. Stefnandi hafi í þeimtilgangi þurft að greiða fyrir þjónustu bæði íslenskra og enskra lögmanna.Eftir að frávísunarkröfu stefnda var hafnað hafi hann fengið málinu frestað írúma sex mánuði til að leggja fram þýðingar á samningum Bank Lviv viðSeðlabanka Úkraínu. Í þinghaldi 16. desember 2015 hafi verið lagðar framsamtals fjórar blaðsíður af þýðingum á umræddum samningum úr ensku yfir áíslensku. Með hliðsjón af nýjum málsástæðum stefnanda til stuðnings aðalkröfusinni sé augljóst að þessi gagnaöflun stefnda hafi verið tilgangslaus og valdiðóþörfum drætti á málinu. Því krefjist stefnandi málskostnaðar með álagi,hvernig sem úrslit málsins verði, sbr. 1. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991.Þá krefjist stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiðasérstaklega kostnað stefnanda við að fresta afskráningu stefnda og slitum íBretlandi, sbr. 3. mgr. 131. gr. sömu laga. Stefnandi hefur ekki tilgreintfjárhæð í því sambandi. Auk þess kom stefnandi þeirri ábendingu á framfæri viðdóminn að stefnda verði ákveðin réttarfarssekt,s sbr. 135. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarökstefnda Við aðalmeðferð málsinsreifaði lögmaður stefnda að krafa stefnda um frávísun málsins byggðist á því aðaðild stefnanda væri óljós. Stefnandi hefði ekki lagt fram nein gögn umviðskipti sín við Klakka ehf. Krafa stefnanda hefði verið hluti af kaupverðistefnanda á Líftryggingafélagi Íslands hf. af Klakka ehf., en stefnandi hafiekki lagt fram kaupsamning stefnanda við Klakka ehf. Kröfunnar sé ekki getið íútboðslýsingu stefnanda, eins og hefði verið skylt að gera. Þá sé krafan færð íbókhaldi Klakka ehf. Þá hafi fyrirsvarsmaður stefnanda, Sigrún RagnaÓlafsdóttir, sagt að krafan væri í eigu Klakka ehf. Vanreifun á aðild leiði tilfrávísunar. Þá vísaði lögmaðurinn til þess að öll vitni séu sammála um aðstefnandi eigi engra hagsmuna að gæta af þessu máli, heldur eigi Klakki ehf.allt það fé sem stefnandi innheimti. Stefnandi hafi því enga lögvarða hagsmuniaf rekstri þessa máls og varði það einnig frávísun. Varakrafa stefnda um sýknubyggist á því að stefnandi eigi ekki aðild að málinu og því beri með vísan til2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að sýkna stefnda afkröfum stefnanda. Stefndi telji víst að við kaup stefnanda á nær öllu hlutaféLíftryggingafélags Íslands hf. hafi kaupverðið til Klakka ehf. verið greittmeðal annars með lánssamningi stefnanda við stefnda. Stefndi telji raunarmögulegt að þessi gjörningur hafi farið fram fyrir sölu á hlutafé íLíftryggingafélagi Íslands hf. Stefndi vísi til þess að í tölvupósti frástefnanda 3. nóvember 2011, þar sem óskað hafi verið eftir stöðuyfirlitiinnlánsins, hafi verið sagt innan sviga að kröfuhafinn sé Exista, nú Klakkiehf.Sýknukrafa stefnda afaðalkröfu stefnanda byggist jafnframt á því að stefnandi eigi enga kröfu tilgreiðslu úr hendi stefnda á grundvelli þeirra samninga sem aðilar hafi gert.Svonefndur rammasamningur og svonefndur lánssamningur hafi ekki verið um lántil stefnda frá stefnanda heldur hafi verið um einhvers konar umboðs- eðaumsýslusamning að ræða. Stefnandi hafi greitt stefnda sérstaka þóknun vegnalánsins sem hann hafi veitt, en óþekkt sé að lánveitandi greiði lántakaþóknanir fyrir að taka lán, heldur sé það ætíð hið öndverða að lántaki greiðilánveitanda lántökugjald. Þá eigi stefnandi að greiða stefnda í þóknun hlutaþeirra vaxta sem á innlánið falli og hann eigi að greiða stefnda árlegahlutfall af heildarstöðu innlánsins í umsýsluþóknun, sbr. 6. gr. rammasamningsaðila. Stefndi sé ekkiskuldbundinn til að endurgreiða stefnanda lánið samkvæmt samningum aðila. Allarendurgreiðslur til stefnanda tengist því hvernig heimtur verði á innláninu íBank Lviv eða hvaða heimtur verði af sölu þess. Verði á því tap þá eigistefnandi enga kröfu á hendur stefnda vegna þess tjóns sem verði af verðrýrnunlánsins, sbr. gr. 3.2 í rammasamningi aðila. Því sé augljóslega ekki um að ræðalánssamning á milli aðila þar sem stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda semgreiða beri til baka að fullu með ákveðnum vöxtum á ákveðnum tíma. Stefndi getiþví aldrei orðið greiðsluskyldur gagnvart stefnanda nema með því fé sem hannsjálfur hafi innheimt og liggi í vörslu stefnda vegna viðskipta aðila, sbr. 2.gr. rammasamnings aðila. Stefndi krefjist sýknu afvarakröfu stefnanda. Í lánssamningi aðila, dags. 1. september 2008, komi skýrtfram í 4. gr. að lánsféð eigi að nota til að mynda innlán í Closed Joint-StockCompany Joint Stock Bank „Lviv“ í Úkraínu. Varakrafan taki til framsals á kröfuí Open Joint-Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“ í Úkraínu, sem virðist veraallt annað fyrirtæki. Enginn innlánsreikningur sé tilgreindur í lánssamningnum.Stefnandi eigi enga kröfu um framsal þessa innláns til sín auk þess sem ekki séað sjá af samningum aðila að stefnandi geti gert slíka kröfu vegna þeirrainnlána sem til sé stofnað á grundvelli samninga aðila. Hann eigi rétt á aðkrefjast sölu þeirra en ekki rétt á framsali til sín. Þá væru jafnframt slíkarhindranir í vegi fyrir framsali á grundvelli gjaldeyrishafta í Úkraínu og vegnasamnings Seðlabanka Úkraínu við Bank Lviv að ógerningur væri að verða viðþessum kröfum stefnanda og vandséð hvernig hann ætli að fullnægja kröfunni meðaðför ef til kæmi.Stefndi krefjist sýknu afþrautavarakröfu stefnanda. Ekki sé útskýrt á nokkurn hátt í stefnu hvernig OpenJoint-Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“ tengist kröfum stefnanda, ensamkvæmt lánssamningi aðila, dags. 1. september 2008, hafi stefnda borið að leggjapeningana inn á reikning í Closed Joint Stock Company Joint Stock Bank „Lviv“. Þótt stefnandi hefði vísaðtil rétts innlánsreiknings og réttrar stofnunar sé ómögulegt að verða viðþessari kröfu stefnanda. Innlánið sé bundið hjá Bank Lviv og í raun ómögulegtað selja innlánið nema fyrir hrakvirði ef aðrar hindranir koma ekki til. Um séað ræða innlán tengds aðila við Bank Lviv sem geri það ómögulegt að seljalánið, en tengdir aðilar séu háðir mun strangari skilyrðum um meðferð krafnasinna á hendur bankanum en aðrir. Þá hafi stefnandi látið það ógert að útskýrahvernig hann ætli að fullnægja dómi sem leggi þessar skyldur á herðar dómþola.Ómöguleiki á innheimtu eða sölu lánsins í Bank Lviv leiði til þess að ómögulegtsé að verða við kröfu stefnanda og því beri að sýkna stefnda.Verði sýknukrafa stefndaekki tekin til greina krefjist stefndi sýknu að svo stöddu. Vissulega getikomið þeir tímar að stefnandi eigi kröfur á hendur stefnda um efndir ásamningum þeirra. Sá tími sé hins vegar ókominn vegna hindrana sem í vegi séufyrir efndum og leiði til þess að stefndi hafi ekki vanefnt samninga sína viðstefnanda. Um sé að ræða hindranir sem ómögulegt sé að yfirstíga og hafi þærréttarverkanir að á meðan þær séu fyrir hendi sé ekki um vanefndir að ræða af hálfustefnda. Beri því a.m.k. að sýkna hann að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laganr. 91/1991.Stefndi krefjist þess loksað kröfur stefnanda verði lækkaðar. Stefnandi krefjist greiðslu á of háumhöfuðstól auk of hárra vaxta á kröfuna. Þá taki hann ekkert tillit til þeirrafjárhæða sem honum beri að greiða stefnda í ýmsar þóknanir. Fram kom hjá lögmannistefnda við aðalmeðferð málsins að Orange International Investments (UK)Limited hefði borið sömu skyldur við stefnanda og stefndi, hefði það félagtekið við innstæðunni eftir afskráningu stefnda. Þá hefði framsalið einungisverið gert í hagræðingarskyni en ekki til að koma fénu undan stefnanda. Lokshafi beiðni um afskráningu stefnda verið afturkölluð.Málskostnaðarkrafa stefnda sé reist á 130. gr. laganr. 91/1991. Við ákvörðun málskostnaðar úr hendi stefnanda beri að taka tillittil þess að málið sé flókið, skjöl þess séu lögð fram á erlendu tungumáli og aðmiklir hagsmunir séu í húfi.Niðurstaða Frávísunarkrafa stefnda byggir á því í fyrsta lagiað aðild stefnanda sé vanreifuð. Málatilbúnaður stefnanda byggir á tveimursamningum sem aðilar gerðu sín á milli árið 2008, í fyrsta lagi rammasamningium fjármögnun fjármálagernings, dags. 2. maí 2008, og lánssamningi, dags. 1.september 2008. Stefndi vísar um frávísunarkröfuna til þess að stefnandi hafi,með samningi við Klakka ehf. um kaup stefnanda á Líftryggingafélagi Íslands hf.af því félagi, greitt hluta af kaupverðinu með þeirri kröfu sem þetta mál ersprottið af. Stefnandi mótmælir því ekki að krafa hans hafi verið hluti afkaupverði Líftryggingafélags Íslands hf., en byggir á því að krafan hafi þráttfyrir það ekki verið framseld Klakka ehf. Stefnandi hafi samið svo um viðKlakka ehf. að það félag myndi njóta ávinningsins af innheimtu stefnanda á kröfunni. Upphafleg frávísunarkrafa stefnda byggði meðalannars á því að aðild stefnanda væri vanreifuð. Um þetta sagði Hæstiréttur ídómi í málinu nr. 307/2015 að gagnaöflun hefði enn ekki verið lýst lokið íhéraði og því væri á þessu stigi ekki hægt að slá föstu að málið væri vanreifaðaf stefnanda um aðild sína. Síðan málið var tekið fyrir eftir dóm Hæstaréttarhefur lögmaður stefnanda sýnt dómara og lögmanni stefnda frumritrammasamningsins og lánssamningsins. Þá hefur stefndi lagt fram tölvupóst áensku frá 3. nóvember 2011 þar sem starfsmaður stefnanda biður um tiltekin gögnvegna stefnda og kemur þar fram innan sviga að viðskiptavinur (,,client“) sé,,VIS (Exista)“. Stefndi hefur einnig lagt fram tölvuskeyti frá mars til júní2012 þar sem Jón Örn Guðmundsson, fjármálastjóri Klakka ehf., ræðir við EinarS. Hálfdánarson hæstaréttarlögmann möguleika á að selja þá kröfu sem mál þettaer sprottið af. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Sigrún Ragna Ólafsdóttir, og MagnúsScheving Thorsteinsson, forstjóri Klakka ehf., skýrðu bæði frá því að krafastefnanda hefði ekki verið framseld Klakka ehf., en samið hefði verið um aðfjárhagsleg áhætta vegna kröfunnar hvíldi á Klakka ehf. og það félag fengi þaðfé sem stefnandi myndi innheimta vegna þessarar kröfu. Einnig kom fram hjávitnunum Tryggva Guðbrandssyni, Ólafi Lúther Einarssyni og Hilmari AlfreðAlfreðssyni að krafa stefnanda hefði ekki formlega verið framseld Klakka ehf.Þá kom fram hjá Sæmundi Guðjóni Valdimarssyni að stefnandi væri formlegureigandi kröfunnar en hefði ávísað hinum efnahagslegum réttindum samkvæmtkröfunni til Klakka ehf. Með vísan til framangreindra útskýringa stefnanda, semsamræmast fyrrnefndum framburði og fá stoð í fyrrgreindu tölvuskeyti frá 3.nóvember 2011, verður að fallast á það með stefnanda að sannað sé að stefnandisé eigandi kröfunnar, en hafi samið við Klakka ehf. um að síðarnefnda félagiðmyndi njóta ávinningsins af innheimtu stefnanda á kröfunni. Geta fyrrgreindtölvuskeyti frá mars til júní 2012 ekki hnekkt því mati. Er málið því nægilegareifað um aðild stefnanda og verður málinu því ekki vísað frá dómi vegnavanreifunar. Frávísunarkrafa stefnda byggir einnig á því aðstefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni, þar sem Klakki ehf. ætti allt fé semstefnandi innheimti. Þessi málsástæða kom fyrst fram við aðalmeðferð málsins ogvar mótmælt sem of seint fram kominni af lögmanni stefnanda. Þar semmálsástæðan var sett fram í tilefni af framangreindum framburði, þar sem meðalannars kom fram að Klakki ehf. ætti fjárhagslegra hagsmuna að gæta af innheimtukröfunnar, er ekki á það fallist að málsástæðan sé of seint fram komin. Þar semstefnandi á enn umrædda kröfu á hann lögvarða hagsmuni af höfðun þessa máls.Verður málinu því ekki heldur vísað frá dómi á þessum grundvelli. Verðurfrávísunarkröfu stefnda því hafnað.Sýknukrafa stefnda byggir einnig á aðildarskortistefnanda. Að framan var komist að þeirri niðurstöðu að málatilbúnaðurstefnanda væri nægilega reifaður um aðild hans. Þar sem ljóst er að stefnandier eigandi þeirrar kröfu sem er tilefni þessa máls verður stefndi ekki sýknaðurá grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála, nr.91/1991.Krafa stefnda um sýknu byggir í öðru lagi á því aðrammasamningur um fjármögnun fjármálagernings, dags. 2. maí 2008, og lánssamningur,dags. 1. september 2008, séu ekki lánssamningar, heldur umsýslusamningar. Þaðer einkenni umsýslusamninga að umsýslumaður gerir löggerninga gagnvart þriðjamanni í eigin nafni en fyrir reikning og samkvæmt heimild umsýsluveitandans. Íþví felst að umsýsluveitandinn ber hina endanlegu fjárhagslegu áhættu og þannfjárhagslega hagnað sem leiðir af viðskiptunum. Ekkert beint réttarsamband er ámilli þriðja manns og umsýsluveitandans, en réttarsamband er á milliumsýslumanns og umsýsluveitanda. Í íslenskri þýðingu á rammasamningi aðila er ígrein 1.1 tekið fram að stefnandi geti lánað stefnda ,,fé til að fjármagna kaupá fjármálagerningum“. Stefndi skyldi kynna ,,fjárfestingatækifæri fyrir[stefnanda] áður en ákvörðun er tekin um lánveitingu“ en skýrt er að stefnandihafði einhliða ákvörðunarvald um það hvort lán yrði veitt í þeim tilgangi. Ígrein 1.4 segir að gera skuli sérstakan lánssamning fyrir hvert lán semstefnandi veitir stefnda samkvæmt rammasamningnum, þar sem fram komi m.a.fjárhæð viðkomandi láns og skilmálar þess. Skilmálar slíks lánssamnings skuluendurspegla skilmála þeirra fjármálagerninga sem keyptir eru eða lána sem veitteru fyrir andvirði lánsins, auk þess sem framkvæmd endurgreiðslu samkvæmtlánssamningi skal vera sú sama og samkvæmt undirliggjandi fjármálagerningum eðalánveitingum. Samkvæmt grein 2.1 skulu ,,öll verðbréf og lán sem [stefndi]kaupir fyrir fjárfestingar“ stefnanda samkvæmt lánssamningi vera skráð eignstefnda hjá viðurkenndum vörsluaðila. Tekið er fram í grein 2.3 að stefnda beriað senda stefnanda ,,yfirlit um allt sem fjárfest hefur verið í fyrir lánin“frá stefnanda og skuli stefndi halda þessum fjárfestingum aðskildum frá öðrumeignum sínum. Í grein 3.1 er stefnanda veitt heimild til þess að krefjast söluá verðbréfi eða láni, hvenær sem er á gildistíma lánssamningsins, fyrirlágmarksverð sem stefnandi tilgreinir, samkvæmt nánari ákvæðum í greinum 3.2 og3.3. Samkvæmt síðarnefndu ákvæðunum skal allt andvirði sölunnar renna tilstefnanda, að frádregnum útlögðum kostnaði og þóknun til stefnda, hvort semselt er fyrir yfirverð eða með afslætti. Tekið er fram í grein 3.3 að þótt tapverði á sölu teljist greiðsla vera fullnaðargreiðsla. Þá er sú skylda lögð ástefnda í grein 3.5 að tilkynna stefnanda um vanskil ,,á einhverri greiðslu eðavöxtum“ og gera ráðstafanir til innheimtu í samráði við stefnanda. Í grein 3.6er stefnda bannað að samþykkja endurfjármögnun og/eða breytingar á skilmálumþeirra fjármálagerninga sem fjárfest er í án samþykkis stefnanda. Í íslenskri þýðingu á lánssamningi aðila er í grein2.3 tekið fram að samningurinn sé gerður ,,í tengslum við kaup áfjármálagerningum í Úkraínu“ og samkvæmt grein 2.4 gilda skilmálarrammasamningsins um lánssamninginn. Í grein 3 eru tilgreindir upphafsdagursamnings, 1. september 2008, fyrsti útgöngudagur samnings, 1. september 2009,og lokadagur samnings og gjalddagi skuldbindingar, 1. september 2015. Tekið erfram í grein 3.4 að stefnandi geti ,,hvenær sem er krafist sölu keyptsfjármálagernings og á sama tíma gjaldfellt lánssamning þennan“. Í grein 4 erþví lýst að láninu sé ráðstafað til kaupa á fjármálagerningi, þ.e.innlánsreikningi í Bandaríkjadölum. Lánsfjárhæðin sé 2.000.000 Bandaríkjadala,upphafsdagur samningsins sé 1. september 2008 en gjalddagi 1. september 2015,nafnvextir séu 11% en þar af sé þóknun stefnda 1%. Samkvæmt grein 5 varheildarfjárhæð lánsins 2.000.050 Bandaríkjadalir, þar af 50 Bandaríkjadalaumsýsluþóknun til Byrs. Samkvæmt grein 6.2 skyldi endurgreiðsla stefnda,,byggjast á endanlegu virði verðbréfsins“ eins og kveðið sé á um írammasamningnum. Stefnandi hefur lagt fram ljósrit innlánssamningsmilli stefnda og Bank Lviv, sem ber með sér að vera undirritað fyrir höndbeggja samningsaðila. Stefndi hefur bent á misræmi milli þess samnings oglánssamnings aðila, nánar tiltekið að innlánssamningurinn sé dagsettur 8.september 2008 en lánssamningurinn vísi til innlánssamnings frá 1. september2008, samningurinn frá 8. september 2008 sé við ,,Open Joint-Stock CompanyJoint Stock Bank ,,Lviv““ en í lánssamningnum sé vísað til samnings við,,Closed Joint-Stock Company Joint Stock Bank ,,Lviv““. Loks segi íinnlánssamningnum að innlánseigandi geti með 30 daga fyrirvara tekið út innlánsitt að hluta eða öllu leyti, en stefnandi byggi á því í dómkröfum sínum aðhægt sé að taka innlánið út með 14 daga fyrirvara. Stefndi hefur þó ekki lagtfram annað eintak af umræddum innlánssamningi. Verður því að leggja tilgrundvallar að framlagt ljósrit sé af þeim innlánssamningi sem stefndi gerðivið Bank Lviv og lánssamningur aðila á við um. Í íslenskri þýðingu á innlánssamningi milli stefndaog Bank Lviv, sem er ýmist nefndur ,,Public Joint-Stock Company Joint StockBank ,,Lviv““ eða ,,Open Joint-Stock Company Joint Stock Bank ,,Lviv““, ervísað til stefnda sem innlánseiganda. Samkvæmt grein 1.1 skyldi bankinn opnainnlánsreikning fyrir stefnda og leggja inn á reikninginn 1.999.932,31Bandaríkjadal frá stefnda. Samningstími var tilgreindur í grein 1.2 frá 8.september 2008 til 8. september 2015. Samkvæmt greinum 2.1 til 2.3 bar innlánið11% ársvexti sem skyldi reikna mánaðarlega og skyldi bankinn greiða vextina ásex mánaða fresti inn á tiltekinn bankareikning stefnda. Í grein 3.1.3 vartekið fram að stefndi ætti rétt á að óska eftir úttekt innlánsfjárhæðarinnarmeð 30 daga fyrirvara. Þó var tekið fram í grein 5.2 að samningnum yrði ekkislitið fyrir tímann fyrr en að liðnu einu ári eftir gerð hans.Samkvæmt þessu er ljóst að stefndi gerði umræddaninnlánssamning við Bank Lviv í eigin nafni, en þar er hvergi minnst á stefnanda.Þó er ljóst af rammasamningi og lánssamningi aðila að stefndi gerði þennansamning með heimild stefnanda og með fjármunum sem stefnandi lánaði stefnda. Þáer einnig ljóst að krafa stefnanda um endurgreiðslu úr hendi stefnda fer eftirþví hvað stefndi fær endurgreitt frá Bank Lviv og stefndi fær einungis í sinnhlut samningsbundnar þóknanir samkvæmt því sem nánar greinir í samningum aðila.Samkvæmt þessu er það stefnandi sem ber fjárhagslega áhættu og ávinning afsamningi stefnda við Bank Lviv. Framangreint samræmist einnig framburðivitnanna Jóhanns Tómasar Sigurðssonar og Margeirs Péturssonar fyrir réttinum,en fram kom hjá þeim að tilgangur með gerð framangreindra samninga aðila værifjárfesting stefnanda. Því verður að líta svo á að samningar aðila séuumsýslusamningar og að stefnandi teljist vera umsýsluveitandi en stefndiumsýslumaður. Eins og framar greinir á stefnandi rétt á þvísamkvæmt grein 3.1 í rammasamningnum og grein 3.4 í lánssamningnum að krefjastsölu innlánsins sem stefndi samdi um við Bank Lviv. Með bréfi, dags. 13.september 2013, krafðist stefnandi þess með vísan til framangreindra ákvæða aðstefndi seldi innlánið fyrir að lágmarki 2.273.443 Bandaríkjadali og bauðst tilað kaupa innlánið fyrir sömu fjárhæð og greiða með skuldajöfnuði við andvirðiðsem stefnandi ætti að fá fyrir söluna. Stefndi hefur þrátt fyrir það ekki seltinnlánið en ber því við að vegna samnings sem Bank Lviv gerði við SeðlabankaÚkraínu sé stefnda ekki mögulegt að selja innlánið, enda teljist stefndi veratengdur fyrrnefnda bankanum. Í íslenskri þýðingu á ársreikningi stefnda fyrirárið 2011 segir meðal annars að 11. ágúst 2011 hafi verið gerðurframsalssamningur við annað dótturfélag, sem ekki er nafngreint, og þann daghafi fjárfesting í langtíma bankainnstæðum og skuldabréf og tengd lán veriðflutt til umrædds dótturfélags. Einnig er tekið fram að stefndi sé enn meðskuldbindingar við kröfuhafa sem tengist hinum framseldu eignum og skuldum. Umframsal þetta var ekki upplýst í málinu fyrr en stefnandi lagði fram gögn umþað í þinghaldi 2. febrúar 2016, en í bréfaskiptum aðila frá september ogoktóber 2013, sem stefnandi lagði fram við þingfestingu málsins var þó minnst ámeint framsal stefnda til félagsins Orange International Investment Limited 11.ágúst 2011, sem stefnandi hefði ekki samþykkt eða verið upplýstur um. Þettaframsal stefnda er í þversögn við málatilbúnað hans um að honum sé ómögulegtvegna tengsla við Bank Lviv að verða við kröfum stefnanda. Samkvæmt því semfram kom fyrir dóminum gekk framsalið til baka. Í þriggja ára gömlu bréfi fráBank Lviv til stefnda, dags. 30. júní 2013, sem stefndi lagði fyrst fram viðaðalmeðferð málsins, var vísað til samskipta bankans við stefnda á árinu 2011og að bankinn hefði synjað beiðni stefnda um framsal innstæðunnar til annarsbresks félags til kostnaðarhagræðis m.a. vegna þess að stefndi, semskilgreindur hefði verið tengdur aðili, hefði ekki veitt neina fullgildastaðfestingu á raunverulegu eignarhaldi innstæðunnar. Í sama bréfi gerirbankinn grein fyrir takmörkunum á ráðstöfun innstæðna tengdra aðila og tekurfram að til þess að eftirlitsstjórn bankans geti tekið ákvörðun um aðendurgreiða stefnda innstæðu í bankanum þyrfti m.a. að taka mið af því hvortstefndi væri enn tengdur aðili. Af þeim gögnum sem stefndi byggir á verðurekkert ráðið um mat bankans á því hvort stefndi sé enn tengdur aðili og hefurstefndi ekki útskýrt það í málatilbúnaði sínum. Stefndi hefur lýst þeim tengslum sem hann telur aðhafi verið á milli sín og Bank Lviv, en stefnandi hefur mótmælt þeirri lýsingusem ósannaðri. Vitnið Einar Hálfdánarson staðfesti fyrir dóminum að lýsingstefnda á tengslum, sem dregin hafi verið upp af nafngreindum endurskoðanda,hafi verið rétt meðan vitnið var stjórnarmaður í MP banka, þ.e. á árinu 2012,en sú mynd sé væntanlega ekki rétt í dag. Samkvæmt árlegri skýrslu tilfyrirtækjaskrár í Bretlandi (e. Companies House), dags. 4. desember 2013, semstefnandi lagði fram í þinghaldi 2. febrúar sl., virðist allt hlutafé í stefndahafa verið framselt 30. desember 2012 frá félaginu Frontmost Limited tilfélagsins Mirus Trading Ltd. Samkvæmt tilkynningu stefnda til sömufyrirtækjaskrár tók nýr framkvæmdastjóri (e. director) við rekstri félagsins 2.janúar 2013. Stefndi hefur ekki reifað hvernig eignarhaldi hans sé nú háttað oghvort og þá hvernig hann teljist enn vera tengdur Bank Lviv. Gegn mótmælumstefnanda og að virtum gögnum málsins er ósannað að stefndi sé enn í dagtengdur Bank Lviv.Verður stefndi því hvorki sýknaður né sýknaður aðsvo stöddu vegna ómöguleika stefnda á að verða við kröfum stefnanda. Aðalkrafa stefnanda felur í sér að stefndi verðidæmdur til að endurgreiða stefnanda hina upphaflegu lánsfjárhæð ásamt tilteknumdráttarvöxtum. Varakrafa stefnanda felur í sér að stefndi verði dæmdur til þessað framselja innlán stefnda til stefnanda gegn greiðslu með skuldajöfnuði viðkröfu stefnanda á stefnda samkvæmt lánssamningi aðila. Hvorug krafan á sér stoðí grein 3.1 í rammasamningi aðila eða greinum 3.4 og 6.2 í lánssamningi aðila,sem lýst er að framan. Stefnandi vísar einnig almennt til reglna umskaðabótaábyrgð innan og utan samninga til stuðnings þessum kröfum. Að þvívirtu að framsal stefnda á umræddri innstæðu til annars bresks félags gekk ekkieftir hefur stefnandi ekki sýnt fram á bótaskylt tjón sem hlotist hafi afsaknæmri háttsemi stefnda. Verður stefndi því sýknaður af báðum þessum kröfum.Þrautavarakrafa stefnanda á sér á hinn bóginn stoðí framangreindum ákvæðum rammasamnings og lánssamnings aðila og verður hún þvítekin til greina. Um þá málsástæðu stefnda í tengslum við meintan ómöguleika,að óútskýrt sé hvernig stefnandi ætli að fullnægja dómi um kröfur sínar,fjallaði Hæstiréttur í fyrrgreindum dómi í máli nr. 307/2015. Þar segir að ekkiverði leitt af lögum að sá sem leitar dóms í einkamáli um skyldu gagnaðila sínsverði sérstaklega að gefa þar skýringar á fyrirætlan sinni um hvernig fullnægjamætti ætluðum réttindum hans við aðfarargerð, enda uppfylli hann það almennaskilyrði að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína, en stefndi byggiekki á því að það skilyrði skorti. Stefnandi yrði að auki að bera áhættu af þvíhvort eða hvernig tækist að fullnægja dómi sem gengi honum í vil um aðra hvoravarakröfu hans, þar á meðal vegna atriða sem varða löggjöf í Úkraínu. Með sömurökum er því hafnað að það eigi að leiða til sýknu af þrautavarakröfu stefnandaað áform hans um fullnustu séu ekki skýrð frekar. Ekki er á það fallist meðstefnda að krafa stefnanda verði lækkuð, enda hefur stefndi ekki gert nákvæmagrein fyrir því hvaða fjárhæðir hann telur að ættu að koma til frádráttar kröfustefnanda.Með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem,að teknu tilliti til umfangs málsins er ákveðinn 1.500.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti. Ekki þykir tilefni til þess að leggja réttarfarssekt ástefnda.Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari.D ó m s o r ðStefndi, Visoky Zamok Investments Ltd., skal seljainnlán stefnda á reikningi sínum nr. 2615902850501077840 hjá Open Joint-StockCompany Joint Stock Bank „Lviv“ í Úkraínu fyrir 2.273.443 Bandaríkjadali og skal afhenda stefnanda,Vátryggingafélagi Íslands hf., söluandvirðið að sömu fjárhæð.Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 656/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. nóvember 2008, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. febrúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili hefur viðurkennt að hafa valdið A áverkum á höfði þegar þeim varð sundurorða í samkvæmi á heimili varnaraðila aðfararnótt 8. nóvember 2008. Fyrir liggur í málinu sterkur grunur um að áverkar þessir hafi dregið A til dauða og að háttsemi varnaraðila geti varðað við 211. gr. eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt þessu eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, eins og þau hafa verið skýrð í réttarframkvæmd, fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 385/2011
|
Kærumál Sjálfræðissvipting
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði í sex mánuði á grundvelli a. liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Norðurlands eystra 15. júní 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. júní 2011, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í sex mánuði frá og með úrskurðardegi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því að tímabil sjálfræðissviptingar sóknaraðila verði 12 mánuðir. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um lengingu á tímabili sjálfræðissviptingar sóknaraðila því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 94.150 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 642/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Krafan er byggð á a. og b. liðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en til vara á 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. september 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. október 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 396/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 1999, þar sem sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 1. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 113/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
X, erlendur ríkisborgari búsettur á Íslandi, var grunaður um að hafa aðstoðað Y við að innleysa falsaða tékka fyrir háar fjárhæðir. Fallist var á að fullnægt væri skilyrðum a. og b. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til þess að X sætti gæsluvarðhaldi. Þá var fallist á kröfu rannsóknara um að gæsluvarðhaldstíminn yrði lengdur frá því sem ákveðið hafði verið í héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 18. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 1. apríl nk. kl. 16. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 11. mars 1999. Hann krefst þess aðallega að úrskurðurinn verði felldur úr gildi, til vara að í stað gæsluvarðhalds verði sér gert að halda sig á ákveðnu svæði eða bönnuð brottför af landinu, en til þrautavara að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili krefst einnig kærumálskostnaðar. Í málinu er fram kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi ásamt Y framið verknað, sem fangelsisrefsing er lögð við og nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili kveðst eiga eftir að afla skýrslna frá vitnum um nánar tiltekin atriði málsins. Þá sé enn ekki lokið rannsókn á því hvað kunni að hafa orðið af fjármunum, sem fyrrnefndur Y hafi borið að varnaraðili hafi fengið í sinn hlut af ágóða af ætluðum brotum. Samkvæmt þessu verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari. Samkvæmt framburði hans fyrir lögreglu hugði hann á för úr landi og hafði þegar aflað sér vegabréfsáritunar til Englands í því skyni. Vegabréf varnaraðila mun ekki hafa fundist þrátt fyrir eftirgrennslan. Að þessu virtu og með hliðsjón af eðli sakargifta á hendur varnaraðila verður á það fallist að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé jafnframt fullnægt til gæsluvarðhalds. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður að fallast á kröfu sóknaraðila um að gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila verði markaður tími allt til fimmtudagsins 1. apríl nk., eins og nánar greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 1. apríl 1999 kl. 16.
|
Mál nr. 34/2020
|
Fíkniefnalagabrot Sönnunarmat Stjórnarskrá Réttlát málsmeðferð Milliliðalaus málsmeðferð Sannleiksregla Ómerking dóms Landsréttar
|
X var ákærður fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa ásamt Y staðið að innflutningi á fíkniefnum ætluðum til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Með héraðsdómi var Y sakfelldur en X sýknaður af ákærunni þar sem sök þótti ekki sönnuð gegn neitun hans. Með dómi Landsréttar var X sakfelldur fyrir brotið og gert að sæta fangelsi í 5 ár. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti skoraðist X undan að gefa skýrslu um sakargiftir. Engin frekar sönnunarfærsla fór fram fyrir réttinum utan þess að spiluð var hljóðupptaka af skýrslu lögreglumanns. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sá háttur Landsréttar að endurskoða þrátt fyrir þetta sönnunargildi munnlegra framburða X og Y, hefði verið í bága við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu og því í ósamræmi við áskilnað um réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hinn áfrýjaði dómur var því ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. nóvember 2020 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.3. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verið ómerktur en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Til þrautavara krefst hann þess að refsing sín verði milduð. Ágreiningsefni4. Með ákæru héraðssaksóknara 21. desember 2017 var ákærða og Y (hér eftir nefndur meðákærði) gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa staðið saman að innflutningi á samtals 11.550 millilítrum af vökva sem innihélt amfetamínbasa, sem hafði 23% styrkleika, ætlaðan til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Í verknaðarlýsingu ákærunnar sagði að þeir hefðu flutt fíkniefnin frá Póllandi til Íslands í 23 hálfslítraplastflöskum sem faldar voru í eldsneytistanki bifreiðar af gerðinni Citroen C5 með skráningarnúmerið [...] sem meðákærði var farþegi í og ákærði ók frá [...] í Póllandi til Þýskalands, þaðan til [...] í Danmörku og þaðan með farþegaferjunni Norrænu til Seyðisfjarðar þriðjudaginn [...] 2017. Var þetta talið varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940.5. Ákærði var sýknaður með héraðsdómi 25. apríl 2018 af brotinu þar sem sök þótti ekki sönnuð. Meðákærði var hins vegar sakfelldur fyrir brotið og refsing hans ákveðin fangelsi í 6 ár og 6 mánuði. Hann undi dóminum. Ákæruvaldið áfrýjaði málinu og krafðist þess að ákærði yrði sakfelldur í samræmi við ákæru og honum gerð refsing. Með dómi Landsréttar 20. desember 2019 var ákærði sakfelldur fyrir brotið og gert að sæta fangelsi í 5 ár.6. Með ákvörðun Hæstaréttar 30. október 2020 var ákærða veitt leyfi til að áfrýja málinu til réttarins. Í ákvörðuninni var tekið fram að mikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um hvort málsmeðferðin í Landsrétti hefði verið fullnægjandi með tilliti til meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu. Þá væri jafnframt haft í huga að ákærði hefði verið sakfelldur í Landsrétti eftir að hafa verið sýknaður í héraði. Málsatvik7. Eins og greinir í ákæru fóru ákærði og meðákærði akandi á Citroen bifreið frá [...] í Póllandi um Þýskaland og til [...] í Danmörku. Þeir munu hafa lagt af stað 29. september 2017 og ók ákærði bifreiðinni. Frá Danmörku tóku þeir ferjuna Norrænu til Seyðisfjarðar og komu til landsins 3. október sama ár.8. Samkvæmt skýrslu tollgæslunnar voru ákærði og meðákærði teknir í úrtaksskoðun við komu til landsins. Töldu tollverðir að frásögn þeirra um að tilgangur fararinnar væri að leita sér að byggingarvinnu hér á landi hefði verið ótrúverðug í ljósi þess að þeir höfðu ekki með sér fatnað til slíkra starfa. Við ítarlega leit í bifreiðinni hefði seta aftursæta verið fjarlægð en við það hefði gosið upp mikil bensínlykt. Þar undir var eldsneytistankur bifreiðarinnar og hefði bensínsmit á loki tanksins bent til þess að átt hefði verið við hann. Þegar tankurinn var opnaður hefðu komið í ljós 23 flöskur með fíkniefnum en hver þeirra rúmaði hálfan lítra. Samtals nam það efni sem lagt var hald á 11.550 millilítrum. Eftir að efnin fundust voru ákærði og meðákærði handteknir og gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 4. október 2017. Ákærði sætti gæsluvarðhaldi til 25. apríl 2018.9. Tekin voru til rannsóknar sýni úr öllum flöskunum sem fundust í bifreiðinni. Samkvæmt matsgerðum Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði hjá Háskóla Íslands 16. október 2017 og 4. apríl 2018 reyndist amfetamínbasi vera 23% af þunga sýnis í þrettán flöskum og 24% í tíu flöskum. Með bréfi 13. október 2017 fór lögregla þess á leit að rannsóknarstofan léti í ljós álit á því, miðað við styrkleika efnisins, hvert magn þess gæti orðið í neyslustyrkleika. Í matsgerð rannsóknarstofunnar 23. sama mánaðar var talið að magn þess gæti orðið um 42 kílógrömm ef styrkleiki amfetamíns yrði um 5,8%, en það hlutfall tæki mið af meðaltalsstyrkleika þess efnis sem lögregla hefði lagt hald á árin 2005 og 2006. Miðað var við að 2% af efninu færu forgörðum við að breyta vökva í duft. Það tap gæti ekki verið minna en yrði væntanlega meira í höndum viðvaninga. Sönnunarfærsla fyrir Landsrétti0. Í greinargerð til Landsréttar kom fram að ákæruvaldið teldi ekki nauðsynlegt að teknar yrðu munnlegar skýrslur fyrir réttinum. Þó tók ákæruvaldið fram að það teldi upplýsandi að spiluð yrði í réttinum skýrsla nafngreinds lögreglumanns fyrir héraðsdómi en hann hefði borið um óvenjuleg hljóð í bifreiðinni sem heyrst hefðu þegar hann ók henni frá Seyðisfirði til Egilsstaða. Í greinargerð ákærða til Landsréttar kom fram að ekki væri talin þörf á munnlegum skýrslum fyrir réttinum. Því væri hins vegar ekki andmælt að skýrsla lögreglumannsins yrði spiluð en það væri þó þarflaust sökum þess að vitnið væri eitt til frásagnar um hljóð í bifreiðinni og skýrsla þess lægi orðrétt fyrir í endurriti.1. Landsréttur hélt undirbúningsþinghald 24. október 2019, samkvæmt 3. mgr. 204. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, með sækjanda og verjanda ákærða. Þar kom fram breytt afstaða ákæruvaldsins til þess hvort ákærði gæfi skýrslu fyrir réttinum. Við nánari skoðun teldi ákæruvaldið í það minnsta nauðsynlegt að spila upptöku af skýrslu ákærða fyrir héraðsdómi og teldi rétturinn ástæðu til að ákærði gæfi skýrslu væri því ekki andmælt. Af hálfu verjanda ákærða kom fram að hann teldi ekki nauðsynlegt að ákærði gæfi skýrslu aftur fyrir Landsrétti en ekki væru gerðar athugasemdir við það. Loks áréttaði ákæruvaldið að spiluð yrði í réttinum fyrrgreind skýrsla lögreglumanns og var því ekki andmælt af hálfu verjanda ákærða.2. Hinn 25. október 2019 tók Landsréttur þá ákvörðun, samkvæmt 2. mgr. 110. gr. og 1. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008, að beina því til ákæruvaldsins að leiða ákærða fyrir réttinn til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins. Einnig var ákveðið að spila við aðalmeðferðina skýrslu lögreglumannsins fyrir héraðsdómi en þar gaf hann símaskýrslu.3. Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti kom ákærði fyrir dóminn og neytti réttar síns samkvæmt 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 til að skorast undan að gefa skýrslu fyrir dómi um þá háttsemi sem honum er gefin að sök. Einnig var spiluð hljóðupptaka af skýrslu lögreglumannsins. Frekari munnleg sönnunarfærsla fór ekki fram fyrir Landsrétti.Úrlausn málsinsMeginreglan um milliliðalausa sönnunarfærslu4. Svo sem áður greinir var ákvörðun Hæstaréttar um að heimila áfrýjun málsins reist á því að mikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um hvort sú málsmeðferð sem fram fór í Landsrétti væri fullnægjandi með tilliti til meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu. Ef annmarki verður talinn á aðferð við sönnunarmat sem er til þess fallinn að hafa áhrif á niðurstöðu máls getur það leitt til þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, sbr. dóm Hæstaréttar 15. október 2020 í máli nr. 16/2020.5. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér með réttlátri málsmeðferð fyrir dómi. Efnislega hliðstætt ákvæði er í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi hér á landi eftir lögum nr. 62/1994. Þáttur í réttlátri málsmeðferð hefur verið talinn að sönnunarfærsla í sakamálum skuli vera milliliðalaus, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 429/2012. Nánari útfærslu á áskilnaðinum um réttláta málsmeðferð er að finna d-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans, sem mælir fyrir um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli ekki njóta minni réttar en að fá að spyrja eða láta spyrja vitni sem leidd eru gegn honum. Jafnframt skuli séð til þess að vitni sem beri honum í vil komi fyrir dóm og séu spurð á sama hátt og þau vitni sem leidd eru gegn honum. Eins og nánar er rakið í dómi réttarins 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020 er þessi áskilnaður talinn liður í réttlátri málsmeðferð samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.6. Reglan um milliliðalausa sönnunarfærslu birtist einnig í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 en þar segir að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð séu fram við meðferð máls fyrir dómi. Þá segir í 1. mgr. 112. gr. sömu laga að öflun sönnunargagna skuli að jafnaði fara fram fyrir þeim dómara sem fer með málið og kveður upp dóm í því. Þessar reglur gilda um meðferð máls fyrir Landsrétti, sbr. 210. gr. laganna.7. Í umræddri reglu felst að ákærði og vitni, sem leidd eru fyrir dóm, skuli gefa skýrslu fyrir þeim dómendum sem skera úr um sekt eða sýknu ákærða, auk þess sem skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn skulu lögð fyrir þá. Að baki þessu búa þau rök að með því að dómari kynni sér sönnunargögn af eigin raun, þar á meðal hlýði sjálfur á framburð ákærða og vitna, sé líklegra að hann dæmi málið á réttum grundvelli. Þetta er í samræmi við aðra meginreglu sem gildir í sakamálaréttarfari um að leiða skuli hið sanna í ljós eða það sem nefnt hefur verið sannleiksreglan.8. Hæstiréttur hefur ítrekað slegið því föstu að líta beri til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu við skýringu ákvæða mannréttindasáttmálans þegar reynir á hann sem hluta af landsrétti. Jafnframt ber að skýra önnur lög til samræmis við sáttmálann og úrlausnir mannréttindadómstólsins enda verður að gera ráð fyrir að þau samrýmist skuldbindingum Íslands að þjóðarétti í samræmi við þá venjuhelguðu reglu í norrænum rétti að lög verði túlkuð til samræmis við þjóðréttarsamninga eftir því sem frekast er kostur. Hér má meðal annars vísa til dóms Hæstaréttar 19. maí 2005 í máli nr. 520/2004 þar sem vísað var til túlkunar mannréttindadómstólsins á d-lið 3. mgr. 6. gr. sáttmálans.9. Í dómaframkvæmd mannréttindadómstólsins hefur ítrekað reynt á þær kröfur sem gerðar eru til milliliðalausrar sönnunarfærslu til að tryggja réttláta málsmeðferð á áfrýjunarstigi við endurskoðun á dómi undirréttar sem sýknað hefur ákærða. Hér má nefna dóma 19. febrúar 1996 í máli nr. 16206/90, Botten gegn Noregi, 5. júlí 2011 í máli 8999/07, Dan gegn Moldóvu, og 9. janúar 2018 í máli nr. 36676/06, Ghincea gegn Rúmeníu. Að því er varðar dómsmál rekin hér á landi má benda á dóm réttarins 15. júlí 2003 í máli nr. 44671/98, Sigurþór Arnarsson gegn Íslandi, og dóma réttarins 16. júlí 2019 í máli nr. 36292/14, Styrmir Þór Bragason gegn Íslandi, og máli nr. 38797/17, Júlíus Þór Sigurþórsson gegn Íslandi. Af þessum dómum má meðal annars draga þá ályktun að á dómstóli á áfrýjunarstigi geti hvílt frumkvæðisskylda við sönnunarfærslu svo að til álita komi að ákærði verði sakfelldur fyrir æðri dómi eftir að hafa verið sýknaður á lægra dómstigi.20. Í samræmi við fyrrgreinda sannleiksreglu getur dómari þurft að hafa frumkvæði að því að viðhlítandi upplýsingar komi fram í máli svo að það verði dæmt á réttum grundvelli. Þannig segir í 2. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 að eftir því sem dómari telur nauðsynlegt til að upplýsa mál eða skýra það sé honum rétt að beina því til ákæranda að afla gagna um tiltekin atriði þess. Þessi grunnregla kemur einnig fram í 168. gr. sömu laga en þar segir að telji dómari eftir dómtöku máls nauðsynlegt að fram komi frekari gögn ellegar að spyrja þurfi ákærða eða vitni nánar skuli hann kveðja aðila fyrir dóm og eftir atvikum leggja spurningar fyrir þá og beina því til ákæranda að afla frekari gagna eða leiða tiltekin vitni fyrir dóm. Þetta á einnig við um meðferð mála fyrir Landsrétti, sbr. 210. gr. laganna. Jafnframt segir í 2. mgr. 204. gr. laganna að Landsréttur geti beint því til aðila að afla gagna um tiltekin atriði til að ráða bót á málatilbúnaði sem er áfátt. Hvað sem þessu líður skal áréttað að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag hvílir á ákæruvaldinu, auk þess sem allan skynsamlegan vafa um sönnun ber að virða honum í hag, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laganna. Af þessu leiðir að ákærði verður sýknaður ef ákæruvaldið axlar ekki þá sönnunarbyrði sem á því hvílir. Hér er þess jafnframt að gæta að enn ríkari skyldur hvíla á ákæruvaldinu að þessu leyti við meðferð áfrýjaðs máls þegar ákærði hefur verið sýknaður í héraði enda hefur ákærði skiljanlega síður hagsmuni af því að sönnunarfærsla verði endurtekin þegar þannig hagar til. Reglur um sönnunarfærslu fyrir Landsrétti21. Samkvæmt c-lið 1. mgr. 196. gr. laga nr. 88/2008 verður héraðsdómi áfrýjað til Landsréttar til að fá endurskoðun á niðurstöðum sem byggðar eru á mati á sönnunargildi gagna eða munnlegs framburðar fyrir héraðsdómi. Í e-lið 2. mgr. 203. gr. laganna segir síðan að í greinargerð málsaðila skuli koma fram hvort hann telur nauðsynlegt að afla munnlegra skýrslna fyrir Landsrétti, og þá hverra, ásamt rökstuðningi þar að lútandi, þar á meðal fyrir því hvers vegna ekki sé nægjanlegt að byggja á hljóð- og myndupptökum, sbr. 3. mgr. 13. gr. laganna. Jafnframt skal koma fram hvaða upptökur af skýrslum fyrir héraðsdómi aðili telji nauðsynlegt að spila við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Dómsformaður tekur að jafnaði einn ákvörðun um hvaða skýrslur verði teknar fyrir dóminum eða spilaðar þar, eftir atvikum að undangengnu undirbúningsþinghaldi, sbr. 3. mgr. 204. gr. og 3. málslið 2. mgr. 205. gr. laganna. Aðalmeðferð með sönnunarfærslu fer síðan fram í samræmi við 1. mgr. 206 gr. laganna.22. Umræddum ákvæðum laga nr. 88/2008 var komið í þetta horf með lögum nr. 49/2016 en þau ásamt lögum nr. 50/2016 um dómstóla fólu í sér þá breytingu á dómstólaskipaninni að dómstigum var fjölgað úr tveimur í þrjú með Landsrétt sem millidómstig. Í því fólst sú meginbreyting að heimilt var að leita endurskoðunar á áfrýjunarstigi á öllum þáttum héraðsdóms, þar á meðal mati á sönnunargildi munnlegs framburðar eftir þeim reglum sem hér hafa verið raktar.23. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 49/2016 kom fram að meðal helstu nýmæla frumvarpsins var að allar skýrslutökur í héraði yrðu teknar upp í hljóði og mynd til að unnt yrði að spila upptökurnar við aðalmeðferð fyrir Landsrétti ef þess gerðist þörf við endurskoðun sönnunarmats. Í athugasemdum við 59. gr. frumvarpsins sagði jafnframt að talsverðar breytingar yrðu á sönnunarfærslu á áfrýjunarstigi við aðalmeðferð í sakamálum með tilkomu Landsréttar og væru þær fyrst og fremst í anda meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu. Í frumvarpinu væri gert ráð fyrir að málsaðilum gæfist kostur á að leiða ný vitni og taka viðbótarskýrslur af ákærðu og vitnum sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Þá yrðu allar skýrslur í héraði teknar upp í hljóði og mynd og afrit af upptökunum send Landsrétti sem hluti af gögnum máls. Myndupptökurnar yrðu þannig aðgengilegar dómurum sakamáls í Landsrétti en að auki yrði unnt að fara fram á að einstakar skýrslur eða hluti af þeim yrðu spilaðar við aðalmeðferð máls ef þörf þætti vegna endurmats á sönnunargildi munnlegs framburðar. Eftir sem áður væri þó gert ráð fyrir að við sönnunarfærslu fyrir Landsrétti yrði að miklu leyti stuðst við endurrit af framburði ákærðu og vitna fyrir héraðsdómi, enda væri mikið hagræði í því fólgið fyrir málsaðila og dómendur og málsmeðferðin yrði til muna skilvirkari með því móti. Sá möguleiki að leiða ný vitni og taka viðbótarskýrslur, svo og að spila upptökur af skýrslum sem teknar voru í héraði, væri til þess fallinn að Landsréttur gæti endurskoðað sönnunargildi munnlegs framburðar og skorið úr um sekt eða sýknu á grundvelli heildarmats á öllum sönnunargögnum, þar með talið munnlegum framburði.Niðurstaða24. Í niðurstöðu sinni vísaði héraðsdómur til þess að meðákærði hefði fengið ákærða til ferðarinnar til Íslands sem bílstjóra. Ekkert lægi fyrir um að ákærði hefði haft nokkur samskipti við aðra í Póllandi en meðákærða fyrir ferðina. Ákærði hefði ekki vitað hvaða erindi meðákærði átti til landsins og ekkert vitað um þann mann sem meðákærði kvað hafa fengið sig til fararinnar. Þá væru hvorki fyrir hendi upplýsingar um símtöl né smáskilaboð sem tengdu ákærða við málið þannig að benti til sektar hans eins og raunin væri með meðákærða. Enginn vitnisburður eða önnur gögn tengdu ákærða þannig við málið að unnt væri að draga af þeim þá ályktun að hann hefði vitað eða mátt vita af fíkniefnum sem falin voru í eldsneytistanki bifreiðarinnar. Að öllu þessu og öðrum gögnum málsins virtum þótti sök ákærða ósönnuð gegn neitun hans og var hann sýknaður. Af þessu má ætla að héraðsdómur hafi talið að ekkert væri komið fram sem dregið gæti úr trúverðugleika framburðar ákærða. Aftur á móti taldi héraðsdómur frásögn meðákærða ótrúverðuga um þátt hans og sakfelldi hann.25. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu héraðsdóms um sýknu ákærða og þegar virt er sönnunarstaða málsins var óhjákvæmilegt að sönnunarfærsla færi fram fyrir Landsrétti og þurfti hún að vera milliliðalaus í samræmi við þær reglur sem hér hafa verið raktar. Við þetta sönnunarmat þurfti ákærði og eftir atvikum meðákærði að gefa skýrslu fyrir réttinum og ef það var ekki unnt, svo sem vegna þess að þeir neyttu réttar til að skorast undan því, gat endurskoðun á sönnunarmati héraðsdóms farið fram með því að spila upptökur í hljóði og mynd af skýrslum þeirra í héraði í samræmi við fyrrgreindar reglur laga nr. 88/2008. Um gildi slíkrar sönnunarfærslu má til hliðsjónar benda á fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 30/2020. Í þessum efnum verður aftur á móti ekki fallist á með ákæruvaldinu að það eitt dugi að dómurinn hafi haft aðgang að upptökunum sem eru meðal gagna málsins án þess að nokkuð liggi fyrir um hvort dómendur hafi skoðað þær. Til að rétturinn geti með viðhlítandi hætti endurskoðað sönnunarmat héraðsdóms að þessu leyti er nauðsynlegt að upptökur sem skipta máli við sönnunarmat séu spilaðar við aðalmeðferð málsins þannig að málflutningur í kjölfarið geti tekið til þeirrar sönnunarfærslu. Jafnframt getur að þessu leyti hvílt skylda á réttinum til að hafa frumkvæði að slíkri sönnunarfærslu sem lýtur að upptökum sem liggja fyrir í gögnum málsins.26. Eins og áður er rakið skoraðist ákærði undan að gefa skýrslu um sakargiftir fyrir Landsrétti. Því fór engin sönnunarfærsla fram fyrir réttinum ef frá er talið að spiluð var símaskýrsla fyrir héraðsdómi af lögreglumanni sem ók bifreiðinni með fíkniefnunum frá Seyðisfirði til Egilsstaða. Þrátt fyrir þetta endurskoðaði Landsréttur sönnunargildi munnlegra framburða og komst að þeirri niðurstöðu að skýringar ákærða og meðákærða um að tilgangur ferðarinnar hefði í og með verið atvinnuleit væru mjög óljósar og ótrúverðugar, sbr. 13. og 16. lið dómsins. Þessi aðferð við sönnunarmat Landsréttar fór í bága við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu og var því í ósamræmi við áskilnað um réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þar sem aðferð við sönnunarmatið var að þessu leyti ófullnægjandi verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.27. Í málinu er ákærði saksóttur fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga. Ekki verður refsað fyrir slíkt brot nema ásetningur hafi staðið til þess enda hefur ákvæðið ekki að geyma sérstaka heimild til að refsa fyrir gáleysisbrot, sbr. 18. gr. laganna. Í hinum áfrýjaða dómi sagði að miðað við þá málsvörn ákærða að honum hefði verið alls ókunnugt um að fíkniefni væru falin í eldsneytistanki bifreiðarinnar réðist niðurstaða málsins af mati á því hvort ákærði hafi „mátt vita“ eða að líklegt væri að tilgangur fararinnar væri að flytja ólögleg fíkniefni til landsins, sbr. 12. lið dómsins. Jafnframt sagði í dóminum að gögn málsins gæfu tilefni til að ætla að ákærði hefði hlotið að vita eða „mátt vita“ eða „mátt gera sér grein fyrir“ að fíkniefnin gætu verið falin í bifreiðinni, sbr. 14. og 16. lið dómsins. Þá sagði í héraðsdómi, eins og áður greinir, að ekkert benti til að ákærði hefði vitað eða „mátt vita“ að fíkniefni væru falin í bifreiðinni. Þessi röksemdafærsla lýtur öðrum þræði að gáleysi sem grundvelli saknæmis en það á ekki við um brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga eins og rakið hefur verið.28. Ákvörðun um sakarkostnað bíður nýs dóms í málinu. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna G. Björgvinssonar lögmanns, 1.240.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=32d416ad-066d-40f3-bc41-21b10465d558&verdictid=53d76187-1ff6-41d9-b8fc-ae9e23d382c6
|
Mál nr. 612/2016
|
Umferðarlög Vopnalög Akstur án ökuréttar Ölvunarakstur Frávísunarkröfu hafnað
|
A var sakfelldur fyrir brot gegn umferðar-, vopna- og lögreglulögum með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis, ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglu og haft í vörslum sínum fjaðrahníf. Var refsing ákærða ákveðin fangelsi í 75 daga auk þess sem áréttuð var ævilöng ökuréttarsvipting hans.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Davíð Þór Björgvinsson setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 29. ágúst 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms.Ákærði krefstþess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verðisýknaður af kröfum ákæruvaldsins.Málatilbúnaðurákærða verður skilinn þannig að hann krefjist frávísunar málsins frá héraðsdómiaf þeirri ástæðu að rannsókn þess hafi verið áfátt. Ákæruvaldið hefur metiðrannsókn málsins fullnægjandi og á grunni hennar gefið út ákæru. Eins og ítrekaðhefur verið slegið föstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar sætir slík ákvörðun ekkiendurskoðun dómstóla, en sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik honum í óhaghvíla á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Samkvæmt þessu verður kröfunni hrundið. Svo sem greinirí héraðsdómi fannst fjaðurhnífur á ákærða er hann var handtekinn 29. mars 2014.Verður hann því sakfelldur fyrir það brot á vopnalögum nr. 16/1998, sem honumer gefið að sök og varðar við b. lið 2. mgr. 30. gr., sbr. 36. gr. laganna.Aftur á móti verður ákærði ekki sakfelldur fyrir að reyna að komast undanlögreglu á hlaupum, sbr. 3. mgr. 112. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðþessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur um sakfellingu ákærða. Einnig verður staðfest niðurstaðadómsins um refsingu, sviptingu ökuréttar, upptöku og sakarkostnað.Ákærða verðurgert að greiða áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Andrius Kelpsa, greiði áfrýjunarkostnað málsins,12.814 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. júní 2016.Málþetta, sem upphaflega var þingfest 19. júní 2014 og dómtekið 22. októbersl., var höfðað með ákærulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 13. maí 2014, á hendur AndriusKelpsa, kt. [...] Neshaga 3, Reykjavík, með dvalarstað að Kjarrmóum 24,Kópavogi. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 453/2015 var héraðsdómurómerktur og vísað heim í hérað til löglegrar málsmeðferðar á ný. Fór aðalmeðferð aftur fram þann 6. maí 2016og var framhald aðalmeðferðar þann 20. júní 2016. Var málið dómtekið aðmálflutningi loknum en dómurinn fór á vettvang. Er ákærði sakaður um umferðar-,vopna- og lögreglulagabrot í Hafnarfirði með því að hafa aðfaranóttföstudagsins 29. mars 2014 ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti og undiráhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,03‰) norður Reykjavíkurveg, ekki sinntstöðvunarmerkjum lögreglu heldur aukið hraðann og ekið inn á bifreiðastæði viðSnælandsvídeó þar sem hann stöðvaði aksturinn og reyndi að komast undanlögreglu á hlaupum en var handtekinn af lögreglu á bifreiðaplaninu, og haft ívörslum sínum fjaðrahníf sem fannst við öryggisleit og lagt var hald á. Telstþetta varða við 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100.gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, 19. gr. sbr. 41.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og b-lið 2. mgr. 30 gr., sbr. 1. mgr. 37. gr.vopnalaga nr. 16/1998. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu allssakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr. laganr. 50/1987, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr.66/2006, jafnframt er krafist upptöku á fjaðrahníf sem lagt var hald á skv. 1.mgr. 37. gr. nefndra vopnalaga.“Eins og að ofan er rakið var máli þessu vísað heim íhérað með dómi Hæstaréttar og fór aðalmeðferð fram á ný. Óskaði ákærði eftirþví að flytja mál sitt sjálfur. Ákærði neitaði sök. Hófst aðalmeðferð í málinuþann 6. maí sl. og var framhaldið þann 20. júní sl. Fór dómurinn á vettvang áný og var málið dómtekið að málflutningi loknum.Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu veitti lögregla bifreiðinni[...] athygli þar sem hún mætti bifreiðinni á Reykjavíkurvegi í Hafnarfirðiumrætt sinn. Ákvað lögreglan að kanna ástand ökumanns og sneri við áumferðarljósum Reykjavíkurvegar og Hjallahrauns. Var ökumanni gefið merki, meðbláum forgangsljósum lögreglu, um að stöðva bifreiðina en við það hafi ökumaðuraukið hraðann og ekið inn á bifreiðastæði við Snælandsvídeó. Þar hafi ökumaðurog farþegi stokkið út úr bifreiðinni og hlaupið frá henni. Ökumaðurinn hafihlaupið að bifreiðaplani bak við Snælandsvídeó og lögreglan ekið á eftir honum.Þegar þeir voru komnir nálægt ökumanninum hafi A, annar lögreglumannanna,stokkið út úr bifreiðinni og hlaupið ökumanninn uppi og handtekið hann. Viðöryggisleit á honum hafi hnífurinn fundist. Hafi ökumanninum verið kynnt aðhann væri handtekinn vegna gruns um ölvun við akstur og færður á lögreglustöð.Þar hafi blóðsýni verið tekið úr ökumanninum og honum sleppt í framhaldi afþví. Skýrslur fyrir dómi.Ákærði kom fyrir dóminn og neitaði því að hafa ekiðbifreiðinni umrætt sinn. Hann hafi verið farþegi í bifreiðinni og setið aftur íhenni. Annar farþegi hafi einnig verið í bifreiðinni auk ökumanns sem ákærðaminnti að héti B. Ákærði kvaðst hafa hlaupið í burtu þegar lögreglan kom einsog hinir sem voru í bifreiðinni. Aðspurður hvers vegna hann hafi ekki sagt fráökumanninum strax þegar lögreglan hafði afskipti af honum, kvaðst ákærði ekkihafa verið spurður um það. Honum hafi heldur ekki verið sagt að hann værisakaður um að hafa ekið. Ákærði hafi margsinnis spurt lögreglu um það hvað hannværi sakaður um en ekki fengið svör. Aðspurður um það hvers vegna hann hafiekki sagt frá því hver hafi ekið, þegar hann hafði verjanda við fyrri flutningmálsins, kvaðst ákærði ekki hafa viljað hafa þann verjanda, hann hafi ekkispurt ákærða um neitt. Ítrekað spurður hvers vegna hann hafi ekki sagt straxfrá því hver hafi ekið, svaraði ákærði því til að hann hafi ekki vitað hvaðarefsing lægi við því að hlaupa af vettvangi. Aðspurður hvers vegna ákærði hafiekki bent á ökumanninn kvaðst ákærði ekki vita hvar B búi og þekkja hann lítið,þetta sé hans mál, því bendi ákærði ekki á hann. Ákærði kvaðst hafa verið aðflytja ísskáp þennan dag og notað hnífinn sem verkfæri við flutninga. Aðspurðurhvort ákærði hafi ekki getað haft uppi á ökumanninum í gegnum vini hans semhöfðu verið í sama samkvæmi og ákærði kvað ákærði að hægt væri að spyrja C umþað. Aðspurður hvort ákærði ætti hnífinn sem fannst á honum, kvaðst ákærði eigahnífinn og ekki skilja hvers vegna hann væri sakaður um vörslur hans. Vitnið D lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafaverið við hefðbundið umferðareftirlit umrætt sinn og séð bifreið ákærða koma úrgagnstæðri átt á Reykjavíkurvegi. Lögreglan hafi tekið ákvörðun um að kannaástand ökumannsins og snúið við og ekið á eftir bifreiðinni. Ákærði hafi gefiðí og ekið að Snælandsvídeói og lagt bifreiðinni þar. Ökumaðurinn hafi hlaupiðút úr bifreiðinni og á bak við Snælandsvídeó. Aðspurt kvað vitnið að þetta hafitekið svo stuttan tíma og bifreiðin aldrei farið úr augsýn lögreglunnar svo að útilokaðsé að ökumenn hafi getað skipt um sæti á ferð. Farþeginn hafi farið út úrbifreiðinni og ökumaður hafi hlaupið út og á bak við húsið. Vitnið hafi ekið áeftir ökumanninum og lögreglumaður, sem var einnig í bifreiðinni, þá hlaupið áeftir ákærða. Útilokað hafi verið að þriðji maðurinn hafi getað hlaupið líka útúr bifreiðinni, vitnið hefði séð það. Vitnið kvað lögreglunema hafa verið meðþeim í bifreiðinni og hefði hún aldrei farið út úr lögreglubifreiðinni. Vitniðkvað aðspurt þriðja mann ekki hafa verið í bifreið ákærða. Vitnið lýsti því aðákærði hefði lagt bifreið sinni hægra megin við hvíta bifreið sem sé á ljósmyndá bls. 4. Aðspurt kvað vitnið ákærða hafa lagt nær hvítu bifreiðinni en ekkihægra megin við ljósastaurinn eins og ákærði haldi fram. Vitnið kvað rangt hjáákærða að lögreglukonan hafi hlaupið út úr bifreiðinni eins og ákærði sýni áteikningu á dskj. nr. 6, hún hafi aldrei farið út úr lögreglubifreiðinni.Vitnið kvað afstöðuteikningu, sbr. dskj. nr. 6, sýna rétta akstursleið ákærða oglögreglubifreiðarinnar. Vitnið kvaðst aðspurt hafa allan tímann séð inn íbifreið ákærða aftan frá og útilokað sé að skipt hafi verið um bílstjóra áþeirri leið. Vitnið kvaðst aðspurt ekki geta svarað því hversu langt bil hafiverið á milli bifreiðanna þegar lögreglan fór á eftir ákærða en lögreglan hafiallan tímann haft yfirsýn yfir bifreið ákærða. Vitnið kvað aðspurt ekki hægt aðná fingraförum af stýri bifreiða og sé það yfirleitt ekki gert.Vitnið A lögreglumaður kom fyrir dóminn og lýsti atvikumá sama hátt og vitnið D. Vitnið kvað lögreglubifreiðina hafa snúið strax við ogelt ákærða þegar þeir mættu honum. Ákærði hafi beygt inn á bílaplan og lagtfyrir utan bygginguna þar sem Snælandsvídeó er í. Tveir menn hafi stokkið út úrbifreiðinni og hlaupið burt. Vitnið hafi séð ökumanninn þegar þeir mættubifreiðinni og sé það visst um að það hafi verið ökumaður bifreiðarinnar semvitnið hljóp á eftir niður fyrir húsið en vitnið minnti að ákærði hafi skiliðbifreiðina eftir í gangi. Lögreglan hafi lagað bifreið ákærða til á bílastæðinuáður en þeir yfirgáfu vettvang. Vitnið kvað þá ekki hafa elt farþegann uppi ogekki vita hvert hann hljóp. Þá kvað vitnið þriðja mann ekki hafa verið íbifreiðinni eins og ákærði haldi fram. Vitnið kvað lögreglunema hafa verið meðþeim í bifreiðinni alla tíð. Vitnið kvaðst aðspurt ekki geta sagt til um þaðhversu margir metrar hafi verið á milli lögreglubifreiðarinnar og bifreiðarákærða. Vitnið kvað aðspurt að ökumaðurinn hafi lagt bifreiðinni skáhallt íbílastæði fyrir utan húsið og hlaupið í burtu. Því taldi vitnið líklegt aðlögreglan hafi rétt bifreið ákærða af áður en lögreglan yfirgaf vettvang.Aðspurt kvað vitnið að ákærða hafi verið kynnt á staðnum að hann værihandtekinn grunaður um ölvunarakstur. Það hafi einnig verið gert álögreglustöðinni. Vitnið E, kt. [...], [...], Hafnarfirði, kom fyrirdóminn. Vitnið kvaðst hafa verið með ákærða umrætt sinn og setið í farþegasætiframmi í. Þá hafi einnig verið bílstjóri, B. Hann sé kunningi en ákærði vitiekki hvar hægt sé að ná í hann né finna hann. Vitnið kvað aðspurt ákærða ogvitnið vera vini. Aðspurt um afstöðu bifreiðarinnar þegar henni var lagt kvaðvitnið lögreglubifreiðina hafa verið fjær en teikningin sýni. Vitnið kvaðsthafa séð ljós á lögreglubifreiðinni þegar þeir óku framhjá strætóskýlinu.Vitnið kvað að þegar þeir stöðvuðu eða lögðu bifreiðinni og fóru út úr hennihafi vitnið séð lögreglubifreiðina, það hafi verið á móts við Snælandsvídeó,þvert á bifreiðastæði. Aðspurt hvers vegna vitnið hafi hlaupið af vettvangi kvaðþað hina hafa hlaupið burt svo að vitnið hafi gert það líka. Vitnið F, kt. [...], [...],, Hafnarfirði, kom fyrirdóminn. Kvaðst vitnið hafa sótt bifreiðina daginn eftir á Reykjavíkurveg fyrirutan Snælandsvídeó. Vitninu var sýnd ljósmynd af húsinu þar sem Snælandsvídeóer til húsa við Reykjavíkurveg og kvað það bifreiðina hafa verið undirljósaskiltinu „Snæland“ á framhlið hússins þegar það sótti bifreiðina. Vitnið G lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafaverið lögreglunemi í starfskynningu umrætt sinn og verið í lögreglubifreiðinniþegar lögreglan hafði afskipti af ákærða. Vitnið kvaðst muna aðlögreglumennirnir hafi farið á eftir bifreið með forgangsljósum. Þeir hafi ekiðinn á bifreiðaplan fyrir framan Snælandsvídeó á Reykjavíkurvegi. Ökumaður ogfarþegi í bifreiðinni hafi hlaupið út úr bifreiðinni og lögreglan hafi ekið áeftir ökumanninum sem hafi hlaupið bak við Snælandsvídeó. Kvað vitnið bifreiðákærða hafa verið um það bil á móts við innganginn að Snælandsvídeói. Aðspurtkvaðst vitnið eingöngu muna eftir tveimur aðilum sem fóru út úr bifreiðinni.Afstöðumynd, sem stafar frá ákærða, var lögð fyrir vitnið. Vitnið kvaðst ekkigeta svarað því hvort hlutföll og fjarlægðir á teikningunni væru réttar. Vitniðkvað afstöðu bifreiðanna ekki vera rétta á teikningunni því aðlögreglubifreiðin hafi verið komin nær bifreið ákærða, en vitnið hafi séðákærða og farþegann hlaupa út úr bifreiðinni. Aðspurt kvaðst vitnið ekki munaað rætt hafi verið um það hversu margir hafi verið í bifreið ákærða en vitnið hafiséð tvo menn hlaupa út úr bifreiðinni. Forsendur og niðurstöður. Ákærðineitaði því að hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn og kvað „B“ hafa ekið henni.Ákærði krafðist sýknu á þeim forsendum að annar aðili hefði ekið bifreiðinni. Fyrirdóminum fullyrtu tveir lögreglumenn að þeir hafi aldrei misst sjónar á bifreiðákærða né ökumanninum eftir að þeir veittu bifreiðinni athygli og eftir aðbílstjórinn hljóp út úr bifreiðinni og var handsamaður. Þá kom þriðjilögreglumaðurinn nú fyrir dóminn, sem var í lögreglubifreiðinni semlögreglunemi, og staðfesti að eingöngu hefðu tveir aðilar verið í bifreiðákærða. Þá staðfestu allir lögreglumennirnir að ákærði hafi aukið hraðann ogreynt að koma sér undan þegar lögreglan gaf ökumanninum merki um að stöðvabifreiðina. Dómurinn fór á vettvang. Telur dómurinn sannað að lögreglumennirnirhafi verið í það miklu návígi við bifreiðina, frá því að þeir veittu hennifyrst athygli og ökumanninn, eftir að hann hljóp út úr henni, að vafalaust séað það hafi verið ákærði sem ók bifreiðinni. Ekki verður byggt á ljósmyndum semákærði lagði fram undir rekstri málsins af vettvangi þar sem þær eru sannanlegateknar löngu eftir atvikið og tré laufguð, sem ekki var í marsmánuði. Þá hefurákærði ekki leitt fyrir dóminn þann sem hann segir hafa ekið bifreiðinni og erfrásögn hans og vitnisins E ótrúverðug ogverður ekki byggt á henni. Erframburður ákærða ótrúverðugur. Telur dómurinn hafið yfir allan vafa að ákærðihafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Ekkier ágreiningur um matsgerð, sem liggur fyrir í málinu, um alkóhólmagn í blóðiákærða. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi að aka undir áhrifumáfengis auk þess að aka sviptur ökurétti. Þá hefur ákærði ekki gefið trúverðugaskýringu á vörslum hans á fjaðrahníf og verður hann einnig sakfelldur fyrir þáháttsemi. Þá viðurkenndi ákærði að hafa hlaupið í burtu þegar lögreglan hafðiafskipti af honum. Að auki telurdómurinn sannað að ákærði hafi ekki sinnt stöðvunarmerki lögreglu þar sem hannjók hraðann, lagði bifreiðinni og reyndi að komast undan á hlaupum. Ákærðigekkst undir viðurlagaákvörðun þann 14. janúar 2009 fyrir ölvunarakstur og vargert að greiða 250.000 krónur í sekt til ríkissjóðs auk þess að vera svipturökurétti í tuttugu mánuði. Ákærði gekkst undir sátt þann 5. ágúst 2009 fyrir aðaka undir áhrifum áfengis og að aka sviptur ökurétti. Var honum þá gert aðgreiða 280.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og sviptur ökurétti í fjögur ár frá14. janúar 2010. Ákærði var dæmdur í fjörutíu daga fangelsi fyrir ölvunaraksturog auk þess sviptur ökurétti ævilangt 26. nóvember 2009. Hafa ofangreindarrefsingar ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar nú. Ákærði hefur nú veriðsakfelldur fyrir að aka í fjórða sinn undir áhrifum áfengis auk þess að veragerð refsing brot á vopnalögum og lögreglulögum. Er brot ákærða réttilegaheimfærð til refsiákvæða í ákæru. Meðvísan til dómaframkvæmdar og þeirra brota sem ákærði er sakfelldur fyrir errefsing ákærða ákveðin fangelsi í sjötíu og fimm daga. Þá er ævilöngökuréttarsvipting ákærða áréttuð. Ákærði sæti upptöku á fjaðrahníf. Að aukiverður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað sem er samkvæmt yfirlitiog ákvörðun dómara um ferðakostnað vitnis samtals 67.635 krónur.ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð.Ákærði,Andrius Kelpsa, sæti fangelsi í sjötíu og fimm daga. Áréttuðer ævilöng ökuréttarsvipting ákærða. Ákærðisæti upptöku á fjaðrahníf. Ákærðigreiði allan sakarkostnað, 67.635 krónur.
|
Mál nr. 55/2014
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfulýsing Réttindaröð Riftun Málsástæða
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um kröfu þb. H ehf. við slit V hf. Í málinu krafðist þrotabúið riftunar á þremur greiðslum sem inntar höfðu verið af hendi með millifærslum af bankareikningi þess inn á bankareikning V hf. Greiðslurnar áttu sér stað eftir að bú V hf. hafði verið tekið til slita. Í samræmi við það lýsti þb. H ehf. kröfu í bú V hf. með vísan til heimildar í 5. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og um rétthæð hennar var vísað til 3. töluliðar 110. gr. laganna. V hf. hafnaði ekki kröfunni sem of seint fram kominni þótt kröfulýsingarfrestur væri liðinn og vefengdi ekki þá heimild sem þb. H ehf. reisti kröfulýsinguna á. Hæstiréttur taldi V hf. því bundið við þá afstöðu og gæti það ekki við úrlausn dómstóla um ágreining aðila um hvort viðurkenna bæri kröfu þb. H ehf. borið fyrir sig að krafan nyti ekki rétthæðar samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. janúar 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. janúar 2014 þar sem leyst var úr ágreiningi um kröfu varnaraðila við slit sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila hafnað en til vara að kröfu varnaraðila að fjárhæð 12.186.722 krónur verði skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Mál þetta er ágreiningsmál við slit sóknaraðila. Bú hans var tekið til slita 9. apríl 2010 og honum skipuð slitastjórn samkvæmt heimild í 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Kröfulýsingarfresti í bú hans lauk 12. nóvember 2010. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var bú varnaraðila, sem var dótturfélag sóknaraðila, tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2011 og var frestdagur við gjaldþrotaskiptin 1. desember 2010. Af hálfu varnaraðila var lýst kröfu í bú sóknaraðila 15. desember 2011, eða meira en ári eftir að kröfulýsingarfresti lauk. Í kröfulýsingu kom fram að kröfunni væri lýst með heimild í 5. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991, en um rétthæð hennar var vísað til 3. töluliðar 110. gr. laganna. Samkvæmt gögnum málsins var krafan tekin á kröfuskrá. Var henni hafnað með bréfi slitastjórnar 20. nóvember 2012 á grundvelli málsástæðna sem raktar eru í hinum kærða úrskurði, en meðal þeirra er ekki sú málsástæða að hún hafi borist eftir lok kröfulýsingarfrests. Í máli þessu krafðist varnaraðili þess í héraði að rift yrði þremur greiðslum, sem inntar höfðu verið af hendi með millifærslum af bankareikningi hans inn á bankareikning sóknaraðila 7. júlí 2010, 18. ágúst 2010 og 11. mars 2011, samtals að fjárhæð 17.586.722 krónur og að sóknaraðili yrði dæmdur til að greiða sér þá fjárhæð með tilteknum vöxtum. Reisti hann kröfur sínar á nánar tilgreindum ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. Með hinum kærða úrskurði var kröfu varnaraðila um riftun tveggja fyrstnefndu greiðslnanna hafnað en fallist á kröfu hans um riftun síðastnefndu greiðslunnar að fjárhæð 12.186.722 krónur, sem fram fór eftir frestdag, á grundvelli 139. gr. laga nr. 21/1991. Þá var krafa varnaraðila að sömu fjárhæð ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum viðurkennd við slit sóknaraðila og skyldi henni skipað í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Eins og að framan greinir áttu þær greiðslur, sem varnaraðili krefst riftunar á, sér stað eftir að bú sóknaraðila hafði verið tekið til slita. Því til samræmis lýsti varnaraðili kröfu sinni með vísan til heimildar í 5. tölulið 118. gr. laga nr. 21/1991 og um rétthæð hennar vísaði hann til 3. töluliðar 110. gr. laganna. Sóknaraðili hafnaði ekki kröfunni sem of seint fram kominni þótt kröfulýsingarfrestur væri liðinn og vefengdi ekki þá heimild sem varnaraðili reisti kröfulýsinguna á. Við þá afstöðu er hann bundinn og getur ekki við úrlausn dómstóla um ágreining aðila hvort viðurkenna beri kröfu varnaraðila borið fyrir sig að krafan njóti ekki rétthæðar samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, VBS eignasafn hf., greiði varnaraðila, þrotabúi HK húseigna ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.