Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 144/1999
|
Gjaldþrotaskipti Riftun Veðréttur
|
E gaf út veðskuldabréf til handhafa í desember 1994 með veði í 77 hektara lóð úr landi M. Var bréfið í eigu S, móður E. Bú E var tekið til gjaldþrotaskipta í mars 1996, en frestdagur við skiptin var 29. nóvember 1995. Krafðist þrotabú E þess að veðsetningunni yrði rift. Ekki var talið að S gæti borið fyrir sig að hún hefði verið í góðri trú um að fjárhagur E hefði verið traustur er veðskuldabréfið var gefið út. Þá voru ný gögn sem lögð voru fram ekki talin breyta þeirri niðurstöðu héraðsdóms að ekki hafi verið leitt í ljós að E hafi verið gjaldfær í desember 1994. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest og veðrétti S í M samkvæmt veðskuldabréfinu rift.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 1999. Hún krefst þess að dæmt verði að veðréttur hennar samkvæmt skuldabréfi útgefnu 14. desember 1994 að fjárhæð 2.000.000 krónur með veði í spildu úr landi Miðdals I í Mosfellsbæ standi óhaggaður. Hún krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til þess að Einar V. Tryggvason gaf út veðskuldabréf til handhafa 14. desember 1994 með veði í lóð úr landi Miðfells í Mosfellsbæ, um 77 hektara að stærð. Bréfið er í eigu áfrýjanda, móður útgefanda þess. Bú Einars var tekið til gjaldþrotaskipta 25. mars 1996, en frestdagur við skiptin var 29. nóvember 1995. Leitar stefndi eftir að fá veðsetningunni rift. Eru málavextir og málsástæður aðila raktar í héraðsdómi og að nokkru leyti einnig í dómi Hæstaréttar 1998, bls. 36 í dómasafni, en með honum var hnekkt úrskurði héraðsdóms um að málinu skyldi vísað frá dómi. Fyrir Hæstarétti hafa málsaðilar gert grein fyrir stöðu eigna og skulda Einars V. Tryggvasonar í desember 1994, en ekki verður stuðst við skattframtal hans í þeim efnum. Hefur áfrýjandi jafnframt lagt fyrir Hæstarétt nokkur ný skjöl, en með þeim leitast hún við að sýna fram á að þrotamaðurinn hafi verið gjaldfær á áðurnefndu tímamarki er stofnað var til þess veðréttar, sem deilt er um í málinu, sbr. 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Umrædd gögn hagga í engu þeirri niðurstöðu héraðsdóms að ekki hafi verið leitt í ljós að Einar V. Tryggvason hafi verið gjaldfær í desember 1994. Áfrýjandi vísar jafnframt til þess að hún hafi verið í góðri trú um að fjárhagur sonar hennar hafi verið traustur í desember 1994. Hún hafi verið orðin hnigin að aldri og ófær um að setja sig inn í flókin fjármál. Þessi málsástæða er haldlaus, en huglæg afstaða þess, sem hyggst nýta sér tryggingarréttindi, skiptir ekki máli samkvæmt 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991. Að þessu virtu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Skal áfrýjandi greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sæunn Halldórsdóttir, greiði stefnda, þrotabúi Einars V. Tryggvasonar, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. desember 1998. I. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 6. maí 1997 og dómtekið 18. þ.m. Stefnandi er Þrotabú Einars V. Tryggvasonar, kt. 170242-4599, Miðdal Mosfellsbæ. Stefnda er Sæunn Halldórsdóttir, kt. 070313-2359, Miðdal, Mosfellsbæ. Stefnandi krefst þess, að rift verði með dómi veðrétti stefndu samkvæmt veðskuldabréfi nr. 01089, útgefnu 14.12.1994, að fjárhæð 2.000.000 króna, með veði í landspildu úr landi Miðdals I, Mosfellsbæ. Þá er krafist málskostnaðar. Af hálfu stefndu er þess krafist, að kröfu stefnanda um riftun verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar. Með úrskurði, uppkveðnum 26. nóvember 1997, var fallist á kröfu stefndu um vísun málsins frá dómi. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sem felldi þann dóm 7. janúar 1998 (mál nr. 5/1998), að hinn kærði úrskurður var felldur úr gildi og var lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. II. Árangurslaust fjárnám var gert hjá Einari V. Tryggvasyni arkitekt, Miðdal, Mosfellsbæ 9. október 1995. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 25. mars 1996, var bú hans tekið til gjaldþrotaskipta. Frestdagur við skiptin var 29. nóvember 1995 og lauk kröfulýsingarfresti 16. júní 1996. Lýstar kröfur námu 30.192.188 krónum og voru samþykktar 300.000 krónur sem forgangskröfur, 29.840.622 krónur sem almennar kröfur og 51.576 krónur sem eftirstæðar kröfur. Veðhafar lýstu ekki kröfum í búið. Í skýrslutöku hjá skiptastjóra 19. apríl 1996 kom fram af hálfu þrotamanns, að helstu eignir hans væru tvær landspildur í landi Miðdals í Mosfellsbæ. Samkvæmt þinglýsingarvottorði, dags. 11.7.1996, hvíldu á eigninni sex handhafaveðskuldabréf á 2. veðrétti, hvert að fjárhæð 2.000.000 króna, og handhafatryggingarbréf, að fjárhæð 15.000.000 króna á 4. veðrétti, auk aðfararveða, sem fengust greidd við uppboðssölu annarrar eignar, þ.á m. fjárnám fyrir 483.483 krónum á 1. veðrétti. Matsverð fasteignasala 25. ágúst 1996 nam 10.850.000 krónum. Stefnda er móðir Einars V. Tryggvasonar og er hún eigandi þess veðskuldabréfs, sem krafa stefnanda lýtur að. Það er nr. 01089, útgefið 14. desember 1994,að fjárhæð 2.000.000 krónur, með veði í „Lóð úr landi Miðdals ca. 77 hektarar”. Það er til fimmtán ára með gjalddaga einu sinni á ári, í fyrsta sinn 1. janúar 1996. Einar V. Tryggvason er skuldari að bréfinu, sem var gefið út til handhafa og er óverðtryggt og vaxtalaust. Það var afhent til þinglýsingar 14. desember 1994 og innfært 30. sama mánaðar. Systir Einars V. Tryggvasonar og sonur eru eigendur fimm annarra veðskuldabréfa, samhljóða og samhliða hinu umstefnda. Við fyrrgreinda skýrslugjöf þrotamannsins Einars V. Tryggvasonar hjá skiptastjóra voru ekki skráðar nánari upplýsingar um „veð vegna skuldabréfa”. Veðhafafundur 2. október 1996 var sóttur af lögmanni, sem kvaðst gæta hagsmuna systur þrotamannsins, sem ætti þrjú framangreindra skuldabréfa, og stefndu, sem ætti eitt þeirra. Hann greindi frá því, að umbjóðendur sínir hefðu fengið skuldabréfin sem endurgreiðslu á lánum til þrotamannsins. Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra 7. nóvember 1996 bar hann, að sonur sinn ætti þau tvö veðskuldabréf, samtals að fjárhæð 4.000.000 króna, sem upp á vantaði. Aðspurður um ástæður veðsetninganna, kvað hann þær vera „vegna langvarandi lánveitinga móður sinnar og systur, sem spanni allt að tíu ár aftur í tímann frá deginum í dag að telja. Sonur hans fékk bréfin vegna vinnu og verðmætaaukningar landspildunnar í Miðdal I. Lánin voru allt frá 10.000 upp í 500.000 kr. Ekki hafi verið gefnar út neinar kvittanir eða uppgjör farið fram. Þá hafi farið fram nokkurs konar uppgjör, þegar bréfin voru gefin út, og var hugsunin sú að tryggja þessar lánveitingar, en aldrei hafi legið fyrir skriflegt uppgjör eða verið kvittað fyrir neitt. Þetta hafi m.a. verið gert í tengslum við skilnaðarmál, sem mætti stóð í á þeim tíma . . .” III. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína um riftun á því, að stofnun umrædds veðréttar hafi átt sér stað eftir að stofnað var til hinna meintu skulda og hafi verið sett til hagsbóta fyrir nákomna innan tuttugu og fjögurra mánaða frá frestdegi, sbr. 1. og 2. mgr. 137.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Þá hafi veðsetning þrotamanns leitt til minni fullnustumöguleika annarra kröfuhafa. Ætluð skuld sé vegna óljósra og ótilgreindra lána stefnda til þrotamanns á allt að tíu ára tímabili fyrir veðsetninguna. Veðsetningin hafi átt sér stað í desember 1994, sem sé innan tólf mánaða frá frestdegi, 29. nóvember 1995. Stefnda sé nákomin þrotamanni í skilningi 2. tl. 1. mgr. 3. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Nái riftun fram að ganga leiði það til þess að andvirði verðmætustu eignar búsins renni til skiptanna og auki það fullnustumöguleika annarra kröfuhafa, en þrotamaður hafi verið ógjaldfær, þegar veðsetningin átti sér stað. Í öðru lagi byggir stefnandi á því, að veðsetning þrotamanns hafi verið ráðstöfun, sem á ótilhlýðilegan hátt hafi verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leitt til þess, að eign þrotamanns hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Eign búsins hafi rýrnað sem nemi fjárhæð veðskuldabréfanna. Vegna náinna tengsla og langvarandi lánveitinga stefndu til þrotamanns hafi henni verið eða mátt vera ljós bágur fjárhagur þrotamanns og að veðsetningin væri til þess fallin að rýra möguleika annarra kröfuhafa til fullnustu og teljist því ótilhlýðileg, samkvæmt 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga. IV. Málsástæður stefndu og lagarök Á því er byggt, að 1. og 2. mgr. 137. gr. gjaldþrotaskiptalaga eigi ekki við þegar af þeirri ástæðu, að um skuldauppgjör milli aðila hafi verið að ræða, en ekki skjalagerð eða málamyndagerning til hagsbóta fyrir stefndu, svo og því, að á þeim tíma sem veðsetningin hafi farið fram, eða í desember 1994, hafi Einar V. Tryggvason verið gjaldfær. Hann hafi verið störfum hlaðinn sem arkitekt við nokkur stór verk. Hins vegar hafi þrjú verktakafyrirtæki, sem hann vann fyrir, orðið gjaldþrota síðla árs 1995 og hafi það orðið til þess að koma honum á kné með rekstur hans. Um þá málsástæðu stefnanda, sem er studd við 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga, er því haldið fram af hálfu stefndu, að ekki sé uppfyllt það skilyrði fyrir beitingu hennar, að sá, sem hafi haft hag af veðsetningunni, hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður, sem leiddu til þess, að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Ljóst sé, að þrotamaður hafi eigi verið ógjaldfær, er veðsetningin fór fram. Þá beri einnig að líta til þess, að stefnda sé 83 (þ.e. við ritun greinargerðar, en nú 85) ára og hvorki hafi hún nú né hafi haft á árinu 1994 nokkra möguleika á að leggja sjálfstætt mat á það, hvernig fjárhagslegum aðstæðum þrotamanns væri háttað á þeim tíma. V. Sem fyrr segir, gaf Einar V. Tryggvason skýrslu hjá skiptastjóra þrotabús síns 19. apríl 1996. Hann kvaðst þá hafa rekið arkitektastofu í Reykjavík í um tuttugu ár og mætti rekja fjárhagsörðugleika sína að mestu til þess, að á undanförnum fjórum árum hefðu fjórir stórir viðskiptamenn orðið gjaldþrota með þeim afleiðingum, að hann hefði ekkert fengið greitt fyrir vinnu sína í þágu þeirra. Um hafi verið að ræða verulegan hluta vinnu sinnar á þeim tíma, eða fyrir rúmar 14.000.000 króna. Hann upplýsti jafnframt, að úttekt hefði verið gerð á bókhaldi sínu fyrir einu og hálfu eða tveimur árum, líklega hjá fyrirtækinu Fyrirgreiðslunni, og þá hefði komið í ljós, að skuldir voru meiri en eignir. Að beiðni skiptastjóra þrotabús Einars V. Tryggvasonar var tekin skýrsla af honum hér fyrir dómi 13. maí 1997. Af henni verður ráðið, að upphaf fjárhagsörðugleika hans verði rakið til gjaldþrots eins viðskiptamanna hans upp úr 1990. Hann kvað móður sína, stefndu í máli þessu, hafa hjálpað sér mikið í gegnum tíðina og lagt til ómælda peninga, sem hún hafi raunverulega ekki haft efni á. Af skilyrðum þeim, sem sett eru samkvæmt 1. og 2. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., fyrir því að fallist verði á riftun á veðrétti eða öðrum tryggingarréttindum, lúta andmæli stefndu einvörðungu að því, að Einar V. Tryggvason hafi verið gjaldfær, er hann gaf út þann 14. desember 1994 veðskuldabréf að upphæð 2.000.000 króna. Við aðalmeðferð málsins voru af hálfu stefndu lögð fram eftirtalin skjöl: a) Skattframtal Einars V. Tryggvasonar 1994, þar sem samtala eigna er 19.926.29 krónur og samtala skulda „samkvæmt yfirliti”, sem fylgir ekki, 16.844.248 krónur. b) Bráðabirgðaniðurstaða Óla Þorsteinssonar viðskiptafræðings um eigna- og skuldastöðu Einars V. Tryggvasonar miðað við 31.12.1994, sem sýnir samtölu eigna 17.642.528 krónur og samtölu skulda 19.067.916 krónur, en þar er ekki getið skulda við ættmenni, sem um ræðir í málinu. c) Ódagsett og óundirritað yfirlit yfir eignir og skuldir Einars V. Tryggvasonar í árslok 1994. Þar kemur fram, að auk eigna samkvæmt lið b) væru frekari eignir, s.s. land úr Miðdal I að matsvirði 5.425.000 krónur og leiga veiðiréttar í Brúará fyrir landi Miklaholts og helmingur veiðihúss við Brúará að raunvirði 1.150.000 krónur. Við aðalmeðferðina staðfesti stefnda það, sem fram er komið um fjárhagslegan stuðning sinn við Einar V. Tryggvason, en hann bar, að skuld samkvæmt veðskuldabréfi því, sem hér um ræðir, væri ógreidd. Af hálfu stefndu hefur ekki verið leitt í ljós, að þrotamaðurinn Einar V. Tryggvason hafi verið gjaldfær á umræddu tímamarki og það þrátt fyrir stofnun tryggingarréttindanna. Af því leiðir, að lagaskilyrði brestur fyrir því, að stefnda fái notið þeirrar tryggingar, sem veðrétti hennar var ætlað að veita. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú, að fallist er á kröfur stefnanda. Málskostnaður er ákveðinn 200.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Rift er veðrétti stefndu, Sæunnar Halldórsdóttur, samkvæmt veðskuldabréfi nr. 01089 að upphæð 2.000.000 króna, útgefnu 14. desember 1994, með veði í landspildu úr landi Miðdals I, Mosfellsbæ. Stefnda greiði stefnanda, þrotabúi Einars V. Tryggvasonar, 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 50/2007
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
E ehf. höfðaði mál gegn Í til greiðslu fjárhæðar, sem félagið taldi sig eiga ógreitt fyrir fleygun á klöpp í verki, þar sem Í var verkkaupi. Eftir að aðilar höfðu lýst gagnaöflun lokið lagði Í fram beiðni um að maður yrði dómkvaddur til að meta nánar tiltekin atriði í tengslum við verðlagningu á verki sem þessu. Með úrskurði héraðsdóms var beiðninni hafnað og kærði Í úrskurðinn til Hæstaréttar. Í dómi réttarins var vísað til þess að úrskurður þessa efnis sætti kæru til Hæstaréttar samkvæmt c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var frávísunarkröfu E ehf. því hafnað. Þá var talið að eins og hér stæði á hindraði 5. mgr. 102. gr. sömu laga ekki að unnt væri að verða við kröfu Í um dómkvaðningu matsmanns. Þá stæði 3. mgr. 46. gr. laganna heldur ekki vegi fyrir að matsgerðarinnar yrði aflað. Var því lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann samkvæmt beiðni Í.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila „um að leggja fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns“ í máli varnaraðila á hendur honum. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til c. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja mann til matsstarfa samkvæmt beiðni hans. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili ásamt Grásteini ehf. verksamning dagsettan 1. og 7. september 2005 við menntamálaráðherra sem verkkaupa um 2. áfanga lóðarframkvæmda við Kennaraháskóla Íslands, en af hálfu verkkaupans átti Framkvæmdasýsla ríkisins að hafa umsjón með verkinu og Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen hf. að sinna eftirliti. Í samningnum var verkinu lýst þannig í meginatriðum að gera átti á lóðinni bílastæði ásamt hellulögðum stígum og grasflöt, stalla, sem ýmist yrðu steinsteyptir eða hlaðnir úr grjóti, og trépalla. Verkinu átti að ljúka ekki síðar en 1. desember 2005 og yrðu verklaun samtals 37.515.000 krónur. Samkvæmt því, sem fram kom í verksamningnum, var meðal samningsgagna nánar tilgreind verklýsing frá júní 2005. Í kafla hennar um jarðvegsvinnu voru ákvæði um fleygun á klöpp, þar sem sagði eftirfarandi: „Þar sem klöpp er í skurðum greiðist sérstaklega fyrir að fjarlægja hana. Fleygað skal fyrir lögnum niður á skurðbotn eins og hann er skilgreindur á sniðteikningum. Allar ójöfnur í köntum skal hreinsa burt 200 mm frá innri brún lagnar. Klapparyfirborð skal vera a.m.k. 150 mm undir rennslisbotni lagna eftir losun klappar. Magntala: Magntala er rúmmetrar mældir á staðnum. Einingaverð innifelur losun á klöpp, gröft, akstur og förgun.“ Í samningsgögnum var ráðgert að þessi verkliður tæki til 30m3 af klöpp. Í tilboði varnaraðila og Grásteins ehf. í verkið var tilgreint að einingarverð í þessum lið væri 5.000 krónur fyrir hvern rúmmetra. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að þegar á fyrstu stigum verksins hafi vinna varnaraðila við fleygun farið verulega fram úr því sem áætlað var í samningsgögnum. Þrír fyrstu reikningar varnaraðila fyrir verklaunum, sem gerðir voru í ágúst og september 2005, tóku meðal annars til þessarar vinnu og miðuðu í því sambandi við fyrrgreint einingarverð. Þessir reikningar munu allir hafa verið greiddir án sérstakra athugasemda af hendi verkkaupa. Ágreiningur virðist á hinn bóginn hafa risið um þennan þátt verksins í framhaldi af frekari reikningum varnaraðila og vegna yfirlits, sem hann gerði 23. október 2005, þar sem fram kom að búið væri að fleyga samtals 2.002,5 m3 af klöpp. Samkvæmt fundargerð frá verkfundi 27. október 2005 virðast athugasemdir verkkaupans á þessu stigi hafa beinst að því að varnaraðili hafi í þessum verkþætti gengið verulega lengra en þörf var á, en í bréfi verkeftirlitsmanna til varnaraðila 1. nóvember 2005 var jafnframt hafnað að greitt yrði fyrir þetta „samkvæmt einingaverði verksamnings.“ Ráðið verður af gögnum málsins að leitast hafi verið við að jafna ágreining um þetta efni, en í því skyni beindi Framkvæmdasýsla ríkisins 21. desember 2005 tillögu til varnaraðila, þar sem því var lýst að ekki væri ágreiningur um að fleygaðir hafi verið 2.002 m3 af klöpp. Af ástæðum, sem þar greindi nánar, teldi verkkaupinn á hinn bóginn ófært að taka mið af einingarverði fyrir þennan verkþátt, sem fram kom í tilboði varnaraðila, og lagði til þess í stað að greiddar yrði 2.500 krónur fyrir hvern rúmmetra. Þessu boði hafnaði varnaraðili. Varnaraðili höfðaði mál þetta á hendur sóknaraðila 19. janúar 2006 til greiðslu á 5.005.000 krónum, auk nánar tiltekinna dráttarvaxta og málskostnaðar, en samkvæmt héraðsdómsstefnu mun sú fjárhæð svara til þess, sem varnaraðili taldi sig eiga ógreitt fyrir fleygun á klöpp í umræddu verki á grundvelli einingarverðs samkvæmt tilboði sínu. Í greinargerð sóknaraðila, sem lögð var fram í héraði 28. mars 2006, var aðallega krafist sýknu af kröfu varnaraðila, en til vara að hún yrði lækkuð. Því var lýst yfir í greinargerðinni að óumdeilt væri að þessi verkþáttur hafi í reynd náð til 2.002 m3 af klöpp og varnaraðili fengið samþykki verkeftirlitsmanna fyrir því að losa þetta efni og fjarlægja það. Ágreiningur væri á hinn bóginn um hvað greiða ætti fyrir verkið að þessu leyti. Málið var tekið fyrir í héraðsdómi 26. október 2006, þar sem aðilar lýstu gagnaöflun lokið, og var því frestað um óákveðinn tíma til aðalmeðferðar. Málið var tekið aftur fyrir á dómþingi 15. janúar 2007 og fært til bókar að aðalmeðferð hefði verið ákveðin 21. maí sama ár. Í þinghaldinu óskaði sóknaraðili eftir að leggja fram beiðni frá 4. janúar 2007 um dómkvaðningu manns til að meta hvert væri „eðlilegt verð fyrir losun og förgun á klöpp, annars vegar í lagnaskurði ... og hins vegar í bílaplani“, svo og hvort „eðlilegt sé að sama verð sé greitt fyrir fleygun á hörðum jökulleir og móhellu annars vegar, og klöpp hins vegar.“ Varnaraðili mótmælti að sóknaraðili fengi að leggja fram frekari gögn, enda hafi gagnaöflun verið lýst lokið. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp í tilefni af þessum ágreiningi. II. Samkvæmt því, sem áður er rakið, lýtur úrskurður héraðsdómara að ágreiningi, sem reis í þinghaldi 15. janúar 2007 vegna beiðni sóknaraðila um að dómkvaddur yrði maður til að meta nánar tiltekin atriði varðandi mál varnaraðila á hendur honum. Þótt héraðsdómari hafi kosið að haga úrskurðarorði á þann veg að hafnað væri „beiðni lögmanns stefnda um að leggja fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns“ er ljóst af forsendum úrskurðarins að þar var hafnað að verða við matsbeiðninni. Úrskurður um það efni sætir kæru samkvæmt c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Verður því ekki fallist á kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Samkvæmt 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 hefur yfirlýsing málsaðila um að lokið sé öflun sýnilegra sönnunargagna að jafnaði í för með sér að ekki verður aflað frekari gagna af þeim toga fyrir héraðsdómi. Frá þessu er á hinn bóginn heimilt að víkja í tilvikum, sem nánar greinir í ákvæðinu, meðal annars ef það veldur ekki töfum á máli. Hér háttar þannig til að aðalmeðferð í máli aðilanna hefur verið ákveðin 21. maí 2007. Matsgerðinni, sem sóknaraðili óskar eftir að afla, er ætlað að taka til afmarkaðra atriða og er ljóst að henni má hæglega ljúka með nægum fyrirvara til að raska ekki ráðagerðum um aðalmeðferð málsins. Með matsgerðinni hyggst sóknaraðili færa sönnur fyrir staðhæfingum, sem málatilbúnaður hans er þegar reistur á, og standa ákvæði 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 því heldur ekki í vegi að honum verði heimilað að afla hennar, enda tekur hann sjálfur áhættu af því að hún verði talin hafa þýðingu við úrlausn málsins. Að þessu virtu eru ekki efni til annars en að verða við kröfu sóknaraðila og leggja fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann samkvæmt beiðni hans. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni sóknaraðila, íslenska ríkisins, frá 4. janúar 2007. Kærumálskostnaður fellur niður. Fyrir liggur að gagnaöflun var lokið 26. október sl. og var málinu þá frestað til aðalmeðferðar um óákveðinn tíma. Í desember sl. var boðað var til aðalmeðferðar sem ákveðin hefur verið 21. maí nk. Stefndi hefur haft nægan tíma til að fá dómkvadda matsmenn eins og farið er fram á nú, en fyrirsjáanlegt er að verði krafan tekin til greina kunni það að kalla á frekari gagnaöflun og fyrirsjáanlegar tafir á aðalmeferð málsins. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að beiðni þessi hefði ekki mátt á fyrri stigum málsins. Gegn andmælum lögmanns stefnanda er beiðninni því hafnað. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Beiðni lögmanns stefnda um að leggja fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns er hafnað.
|
Mál nr. 298/2003
|
Dómsuppkvaðning Ómerking Heimvísun
|
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.144.598 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1999 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið var tekið til dóms í héraði við lok aðalmeðferðar 31. mars 2003. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 5. maí sama ár. Var þá liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að kveða upp dóm í málinu án þess að það yrði munnlega flutt á ný eða að aðilar þess og héraðsdómari væru samdóma um að það væri óþarft. Vegna þessa verður ekki hjá því komist að ómerkja sjálfkrafa hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af þessum þætti málsins fyrir Hæstarétti. D ó m s o r ð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 66/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsómur Reykjaness úrskurði um að X, [kt.], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans, þó ekki lengur en til föstudagsins 29. febrúar nk. kl. 16.00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. febrúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. febrúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 526/2005
|
Kærumál Samaðild Frávísun frá héraðsdómi
|
Ó stefndi P og krafðist viðurkenningar á ábúðarrétti á jörðinni L, en Ó hafði verið kvæntur dóttur P og hafði bú þeirra hjóna verið tekið til opinberra skipta vegna skilnaðar þeirra. Varð ekki betur séð en Ó byggði á því að þau hjón hefðu átt hinn umdeilda ábúðarrétt sameiginlega. Var talið að þar sem Ó hefði uppi í málinu kröfur, sem kona hans kynni að eiga með honum, án þess að gefa henni kost á að gæta þar réttar síns, yrði samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa málinu frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. nóvember 2005, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ágreiningur aðila varðar ábúðarrétt að jörðinni Litlu-Sandvík og Stóru-Sandvík II. í Árborg, en varnaraðili hefur óðalsrétt á jörðinni. Sóknaraðili krefst aðallega að viðurkenndur verði lífstíðarábúðarréttur hans á jörðinni, en til vara að hann verði talinn hafa ótímabundinn ábúðarrétt. Sóknaraðili hefur verið kvæntur dóttur varnaraðila og hafa þau átt lögheimili að Litlu-Sandvík frá 1. desember 1986 og hafa sinnt búskap þar ásamt foreldrum hennar, varnaraðila og konu hans. Enginn samningur hefur verið gerður milli aðila um afnot yngri hjónanna að jörðinni, en sóknaraðili reisir kröfu sína á 9. gr. núgildandi ábúðarlaga nr. 80/2004 og 6. gr. fyrri ábúðarlaga nr. 64/1976. Bú yngri hjónanna er nú undir opinberum skiptum samkvæmt úrskurði 18. janúar 2005, en konan hefur krafist skilnaðar. Ágreiningur varð við skiptin um hvort hjónanna ætti rétt til dvalar í íbúðarhúsinu að Litlu-Sandvík, sem þau deila með eldri hjónunum. Skiptastjóri tók ákvörðun 1. mars 2005 um að konan héldi íbúðarhúsnæðinu. Hefur þeim ágreiningi nú verið vísað til héraðsdóms og er þar til meðferðar. Varnaraðili reisir frávísunarkröfu sína á því að vera sóknaraðila á jörðinni sé tilkomin vegna hjúskapar hans og dóttur sinnar. Í 26. gr. núgildandi ábúðarlaga segi að komi til hjónaskilnaðar ábúenda skuli skorið úr því eftir hjúskaparlögum nr. 31/1993 hvort hjóna haldi ábúðarrétti. Bú þeirra sé undir opinberum skiptum og sé það skiptastjóra að taka ákvörðun um þennan ágreining. Þá séu hagsmunir hjónanna svo samþættir að ekki sé unnt að krefjast dóms aðeins um ábúðarrétt annars þeirra og sé samaðild þeirra nauðsynleg. Þar sem þau standi ekki bæði að málsókninni og ábúðarrétturinn verði ekki dæmdur öðru þeirra beri að vísa málinu frá dómi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili kveðst hins vegar hafa sjálfstæða lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um ábúðarrétt sinn. Hagsmunir hans og dóttur varnaraðila séu ekki samþættir lengur. Verði niðurstaðan sú að ábúðarréttur sé fyrir hendi verði að taka afstöðu til hans við búskiptin. Honum sé því nauðsyn á að fá úr þessu skorið. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð bókun á skiptafundi 23. nóvember 2005. Kemur þar fram að á fyrri skiptafundum hafi verið rætt um hugsanlegan ábúðarrétt sóknaraðila og konu hans að jörðinni Litlu-Sandvík. Skiptastjóri tekur fram að sóknaraðili hafi haft heimild til að höfða mál um ábúðarréttinn á eigin ábyrgð og kostnað. Af hálfu konunnar kemur fram sú afstaða að þau hafi hvorugt ábúðarrétt að jörðinni og enginn grundvöllur sé því til málshöfðunarinnar. Sóknaraðili geti ekki átt sjálfstæðan rétt til ábúðar enda hafi búseta þeirra á jörðinni verið í skjóli varnaraðila. Við skilnað hjóna fer það samkvæmt 26. gr. ábúðarlaga eftir ákvæðum hjúskaparlaga hvort þeirra eigi að hljóta ábúðarrétt sé hann fyrir hendi. Opinber skipti milli hjóna fara að ákvæðum laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. þeirra skulu eignir og réttindi aðila á þeim tíma, sem yfirvald tekur fyrst fyrir umsókn um leyfi til skilnaðar, koma til skipta, verði þau ekki talin til séreigna. Við skipti milli sóknaraðila og konu hans ætti því skiptastjóri að kveða á um hvort þeirra hlyti ábúðarréttinn sé hann fyrir hendi. Ágreiningi um það mætti skjóta til héraðsdóms. Í máli þessu er hins vegar deilt um það hvort ábúðarréttur sé yfirleitt fyrir hendi og er sá ágreiningur milli sóknaraðila og fyrrum tengdaföður hans, sem hefur óðalsrétt að jörðinni. Getur sóknaraðili haft af því lögvarða hagsmuni að fá úr því skorið fyrir dómi hvort ábúðarrétturinn sé yfirleitt fyrir hendi. Samkvæmt málflutningi sóknaraðila verður ekki annað séð en hann telji þau hjónin hafi haft sameiginlegan ábúðarrétt að jörðinni og hefði honum því verið rétt að stefna konu sinni inn í málið. Þar sem hann hefur þannig uppi kröfur, sem kona hans kann að eiga með honum, án þess að henni sé gefinn kostur á að gæta réttar síns ber að vísa málinu frá dómi samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða héraðsdóms er því staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður. Sóknaraðili, Óli Pétur Gunnarsson, greiði varnaraðila, Páli Lýðssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 580/2008
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
S krafði D um greiðslu skuldar vegna þjónustu sem hann innti af hendi fyrir D við endurbætur á íbúðum hennar og sonar hennar. D krafðist fyrir héraðsdómi dómkvaðningar matsmanns til að meta: „Hvaða heildarverð, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000, telst sanngjarnt og eðlilegt fyrir vinnu þá sem starfsmenn stefnanda og undirverktakar á hans vegum inntu af hendi í íbúðum stefndu og sonar hennar [...], með hliðsjón af umfangi vinnunnar og hvers eðlis hún var. [...]“. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði að telja yrði að nægilega skýrt kæmi fram í beiðninni hver tilgangurinn með hinu umbeðna mati væri og að afmörkun þess sem meta skyldi væri nægilega ljós, með tilliti til tilvitnaðs ákvæðis 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Var því ekki fallist á með S að matsbeiðni D væri slíkum annmörkum háð að hafna bæri að taka hana til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. september 2008, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað og henni gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki verður séð að sóknaraðili hafi gert kröfu um málskostnað í héraði og kemur krafa hans þar að lútandi því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Saga verktakar ehf., greiði varnaraðila, Dögg Pálsdóttur, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 443/2015
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Með beiðni, sem barst dóminum 1. júní sl. hefur sóknaraðili, Félagsþjónusta Norðurþings, Ketilsbraut 7-9, Húsavík, krafist þess að varnaraðili, A, með lögheimili að [...],[...], en dvalarstað á Landspítalanum við Hringbraut, Reykjavík, verði með vísan til a- liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sviptur sjálfræði í sex mánuði. Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2015 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir efni vottorða tveggja geðlækna. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt vottorð B, prófessors í geðlæknisfræði, 8. júlí 2015 sem aflað var af hálfu varnaraðila. Kemst hann einnig að þeirri niðurstöðu að sjálfræðissvipting sé nauðsynleg til þess að unnt sé að veita sóknaraðila nauðsynlega læknismeðferð. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og þóknun talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Egils Stephensen hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Berglindar Svavarsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 196/2007
|
Bankaábyrgð
|
AR hf. og AÍ ehf. seldu A hf. rekstur bílaleigu með kaupsamningi 20. maí 2005. Af því tilefni gaf bankinn G hf. út yfirlýsingu þar sem hann ábyrgðist gagnvart seljendum greiðslu tilgreindra eftirstöðva kaupverðsins í samræmi við skilmála kaupsamningsins. Ágreiningur reis milli kaupanda og seljenda um tiltekin atriði varðandi efndir samningsins. Eftir að gerðardómur hafði fjallað um ágreining er laut að fjárhagslegu uppgjöri samningsaðila en vísað öðrum ágreiningi frá gerðardómi krafði AR hf. og AÍ ehf. kaupandann um eftirstöðvar kaupverðsins. Kaupandanum taldi sér heimilt að skuldajafna gagnkröfu sem hann ætti vegna viðskiptanna við kröfu seljenda. AR hf. og AÍ ehf. kröfðu þá G hf. um greiðslu fjárhæðarinnar og reistu kröfuna á fyrrnefndri ábyrgðaryfirlýsingu. Bankinn synjaði greiðslu kröfunnar þar sem ekki hefði verið leyst úr öllum ágreiningi um gagnkröfu kaupandans á hendur seljendum. Í dómi Hæstaréttar var talið að nánar tilgreind atriði í yfirlýsingu bankans bentu til þess að honum hefði borið að inna eftirstöðvar þeirrar greiðslu sem deilt var um til AR hf. og AÍ ehf. þegar ljóst varð að kaupandinn myndi ekki greiða hana sjálfur og að kaupandinn hefði ekki haft neitt um það að segja. Þá benti orðalag kaupsamningsins, sem vísað var til í ábyrgðaryfirlýsingu bankans, til þess að ekki hefði mátt inna eftirstöðvar kaupverðsins af hendi með skuldajöfnuði nema með gagnkröfum sem tilheyrðu svonefndu fjárhagslegu uppgjöri kaupverðsins. Var því fallist á með AR hf. og AÍ ehf. að G hf. hefði ekki getað synjað greiðslu samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni eftir að gerðardómur hafði leyst úr þeim ágreiningi sem undir hann heyrði. Voru kröfur AR hf. og AÍ ehf. teknar til greina þannig að upphafstími dráttarvaxta miðaðist við þann dag er gerðardómurinn hafði lokið dómi á málið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. apríl 2007. Þeir krefjast þess að stefndi greiði þeim 174.611 bandaríkjadali ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 182.703 bandaríkjadölum frá 20. maí 2006 til 24. október sama ár, en af 174.611 bandaríkjadölum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjendur verði dæmdir óskipt til að greiða honum málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Í máli þessu deila aðilar um túlkun á yfirlýsingu stefnda, sem þá hét Íslandsbanki hf., 20. maí 2005 og fól í sér „ábyrgð á greiðslu skv. kaupsamningi“ eins og það var orðað í fyrirsögn á yfirlýsingunni. Yfirlýsingu þessari var beint til áfrýjenda. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var hér um að ræða ábyrgð vegna kaupsamnings sama dag, þar sem áfrýjendur seldu fyrirtækinu Alp ehf. bílaleigu, sem þeir höfðu um árabil rekið undir nafninu Avis. Yfirlýsing stefnda hljóðaði svo: „Vísað er til kaupsamnings, dags. í dag, milli Auto Reykjavík hf. og Auto Íslands ehf. sem seljenda og Alp ehf., kt. 540400-2290, Vatnsmýrarvegi 10, 101 Reykjavík, sem kaupanda, þar sem kaupandi kaupir allan bílaleigurekstur Auto Reykjavík hf. og Auto Ísland ehf. Samkvæmt ákvæðum kaupsamnings skal kaupverð m.a. greiðast þannig að eftirstöðvar kaupverðs kr. 135 milljónir, umreiknaðar yfir í USD 2.082.369 miðað við skráð opinbert viðmiðunargengi Seðlabanka Íslands þann 19. maí 2005. Eftirstöðvar greiðast þannig að 55% af eftirstöðvum kaupverðs, USD 1.145.303 greiðist þann 20. október 2005 og 45% af eftirstöðvum kaupverðs, USD 937.066 greiðist þann 20. maí 2006. Með yfirlýsingu þessari ábyrgist Íslandsbanki hf., kt. 550500-3530, gagnvart seljendum greiðslu ofangreindra eftirstöðva kaupverðs, allt í samræmi við skilmála kaupsamnings. Komi til þess að kaupandi vanefni ofangreindar greiðslur mun Íslandsbanki hf. innan þriggja daga frá því að tilkynning hefur borist frá seljendum um slíkt greiða þann hluta viðkomandi greiðslu sem kaupandi hefur vanefnt gagnvart seljanda.“ Í kaupsamningnum, sem þarna liggur til grundvallar, var tekið fram að tilboð sem Alp ehf. hafði gert áfrýjendum 13. maí 2005 skyldi „teljast hluti þessa kaupsamnings með tilvísun.“ Þá var í kaupsamningnum svofellt ákvæði: „Bankatrygging: Fyrir afhendingu skal kaupandi leggja fram bankatryggingu fyrir öllum greiðslum samkvæmt þessu tilboði ... Seljendur geta gengið á tryggingu þessa þegar niðurstaða um fjárhagslegt uppgjör liggur fyrir samkvæmt 2. mgr. 3. gr., sbr. 7. mgr. 2. gr. tilboðsins.“ Í 2. gr. tilboðsins 13. maí 2005 var fjallað um kaupverð hins selda. Þar var kveðið á um fjárhæð þess og gjalddaga auk þess sem nefnd voru atriði sem komið gátu til leiðréttingar á fjárhæð kaupverðsins. Í 7. mgr. greinarinnar, sem til var vísað í kaupsamningnum, sagði meðal annars svo: „Fyrir afhendingu skal tilboðsgjafi leggja fram bankatryggingu fyrir öllum greiðslum samkvæmt þessu tilboði ... Hægt verður að ganga á tryggingu þessa þegar niðurstaða um uppgjör liggur fyrir. Verði ágreiningur skal honum skotið til gerðardóms sem skal skipaður einum manni.“ Í 2. mgr. 3. gr. tilboðsins, sem einnig var vísað til í kaupsamningnum, kom meðal annars fram að svonefnt uppgjör skyldi fara fram 31. ágúst 2005. Bæði í kaupsamningnum og tilboðinu er tekið fram að eftirstöðvar kaupverðsins, sem gjaldfalli 20. maí 2006 skuli greiða „í reiðufé“. Deila málsaðila lýtur einkum að því hvort skilyrði ábyrgðaryfirlýsingarinnar fyrir því að áfrýjendur geti krafist greiðslu samkvæmt henni séu komin fram. II. Svo sem fram kemur í yfirlýsingu stefnda 20. maí 2005 átti að inna lokagreiðslu kaupverðs 937.066 bandaríkjadali af hendi 20. maí 2006. Í bréfi 10. maí 2006 taldi kaupandinn Alp ehf. orðið ljóst að gerðardómur þyrfti að fjalla um ágreining vegna uppgjörs, sem fram hafi átt að fara 31. ágúst 2005. Kvaðst hann tilbúinn til að gera tillögur um gerðardómsmann og óskaði eftir að áfrýjandi kæmi með sínar tillögur svo unnt yrði að skipa gerðardóminn „fyrir lok þessarar viku.“ Þá var í bréfinu nefnt að ferns konar ágreiningur væri kominn upp milli aðila. Í fyrsta lagi væri ágreiningur um fjárhagslegt uppgjör. Í öðru lagi væri ágreiningur vegna verðmæta sem ekki hefðu verið afhent. Í þriðja lagi væri ágreiningur um verðmæti hins selda og í fjórða lagi væri ágreiningur vegna brota á samkeppnisákvæði. Í bréfinu segir svo: „Ljóst er að mun heppilegra væri ef unnt væri að útkljá öll ágreiningsatriðin fyrir einum og sama úrskurðaraðilanum. Er því óskað samkomulags ... um að gerðardómurinn fjalli jafnframt um þessi atriði.“ Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins höfnuðu áfrýjendur því að „gerðardómsákvæðið yrði útvíkkað“. Í tölvubréfi lögmanns áfrýjenda til stefnda 22. maí 2006 var krafist greiðslu á 937.066 bandaríkjadölum, sem átti að greiða 20. maí 2006. Sama dag mun kaupandinn Alp ehf. hafa greitt 706.683 bandaríkjadali til áfrýjenda en haldið eftir 230.203 bandaríkjadölum vegna ætlaðra gagnkrafna sinna af þeim ástæðum sem nefndar höfðu verið í bréfinu 10. maí 2006. Hér skeikar nokkrum bandaríkjadölum í samlagningu en aðilar eru sammála að miða við nefndar fjárhæðir. Kaupandinn lagði málið fyrir gerðardóm með stefnu 29. maí 2006. Þar hafði hann uppi kröfur með þessari fjárhæð og krafðist staðfestingar á að sér hefði verið heimilt að skuldajafna með henni upp í kröfu áfrýjenda 20. maí 2006. Gerðardómur gekk 17. október 2006. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að ekki ætti undir gerðardóminn að fjalla um önnur ágreiningsatriði en þau sem heyrðu til fjárhagslegu uppgjöri samkvæmt 2. gr. tilboðs Alp ehf. og var kröfum kaupandans um önnur atriði vísað frá dóminum. Meðal annars var tekið fram í forsendum dómsins að skilja mætti kaupsamning aðila svo að ágreiningur um uppgjör á þeim þáttum, sem útkljá hafi átt áður en gengið yrði að bankaábyrgðinni, hafi átt undir gerðardóminn, enda hafi ekki verið unnt að ganga að bankaábyrgðinni fyrr en að slíkri niðurstöðu fenginni. Þær kröfur kaupandans, sem gerðardómurinn féllst á að hefðu tilheyrt hinu fjárhagslega uppgjöri og kaupandinn hefði mátt skuldajafna á móti greiðslunni 20. maí 2006, námu 47.500 bandaríkjadölum. Öðrum kröfum sem kaupandinn hafði uppi og taldar voru falla undir valdsvið gerðardómsins var hafnað. Námu þær 8.092 bandaríkjadölum. Þann 18. október 2006 kröfðu áfrýjendur stefnda um 182.703 bandaríkjadali sem voru eftirstöðvar greiðslunnar 20. maí 2006 að frádreginni þeirri fjárhæð, sem gerðardómurinn hafði talið kaupandanum heimilt að nota til skuldajafnaðar. Með bréfi lögmanns Alp ehf. 20. október 2006 til áfrýjenda og stefnda var lýst samþykki við að greiða áfrýjendum 8.092 bandaríkjadali í samræmi við niðurstöðu gerðardómsins, það er að segja þær kröfur Alp ehf. sem gerðardómurinn hafði fjallað um efnislega en hafnað. Mun þessi fjárhæð hafa verið greidd 24. október 2006. Hins vegar var haldið fast við þá kröfuliði sem gerðardómurinn hafði vísað frá sem og réttinn til að nota þá til skuldajafnaðar við greiðsluna 20. maí 2006. Taldi kaupandinn að því hefði ekki enn stofnast réttur áfrýjendum til handa til að ganga að bankatryggingunni hjá stefnda. Stefndi mun sjálfur í framhaldinu hafa synjað greiðslu og höfðuðu áfrýjendur þá mál þetta til heimtu eftirstöðvanna 174.611 bandaríkjadala auk þeirra dráttarvaxta sem í dómkröfu þeirra greinir. III. Svo sem fyrr segir snýst ágreiningur málsaðila um túlkun á yfirlýsingu stefnda 20. maí 2005. Telja áfrýjendur aðallega að stefnda hafi verið skylt að inna eftirstöðvar greiðslunnar 20. maí 2006 af hendi án þess að nokkuð frekar kæmi til en krafa áfrýjenda um það. Til vara byggja þeir á því að stefnda hafi að minnsta kosti orðið þetta skylt þegar niðurstaða gerðardómsins lá fyrir, þar sem þá hafi verið orðið ljóst hver væri efnisleg niðurstaða í fjárhagslegu uppgjöri á kaupverði samkvæmt kaupsamningnum 20. maí 2005, sbr. 2. gr. tilboðs Alp ehf. 13. maí 2005 og þar með hver væri fjárhæð þeirrar kröfu sem kaupandinn Alp ehf. hafi mátt draga frá við greiðsluna 20. maí 2006. Telja áfrýjendur að í báðum tilvikum verði að líta svo á að ábyrgð stefnda hafi tekið til þess að greiða dráttarvexti af því sem ógreitt var alveg frá gjalddaganum 20. maí 2006. Stefndi telur á hinn bóginn að ábyrgðaryfirlýsingin hafi aðeins falið í sér ábyrgð á greiðslu þess, sem kaupandinn Alp ehf. teldist skulda áfrýjendum eftir að leyst hefur verið úr öllum ágreiningi um gagnkröfur hans á hendur þeim. Var fallist á þetta í hinum áfrýjaða dómi og krefst stefndi staðfestingar hans. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti er ekki deilt um að ágreiningsefnum sem lutu að hinu svonefnda fjárhagslega uppgjöri samkvæmt kaupsamningi áfrýjenda og Alp ehf. hafi lokið með gerðardóminum 17. október 2006. IV. Yfirlýsingu stefnda 20. maí 2005 er milliliðalaust beint til áfrýjenda. Í yfirlýsingunni eru taldar upp með fjárhæðum og dagsetningum þær afborganir kaupverðsins sem ábyrgð stefnda tekur til. Síðan er tekið fram að stefndi ábyrgist áfrýjendum greiðslu „ofangreindra eftirstöðva kaupverðsins“ og sagt að komi til þess að kaupandi vanefni „ofangreindar greiðslur“ muni stefndi „innan þriggja daga frá því að tilkynning hefur borist frá seljendum um slíkt“ greiða þann hluta viðkomandi greiðslu sem kaupandi hafi vanefnt gagnvart seljanda. Þau atriði sem hér hafa verið auðkennd benda ótvírætt til þess að stefnda hafi borið skylda til að inna eftirstöðvar greiðslunnar 20. maí 2006 af hendi til áfrýjenda þegar ljóst varð að kaupandinn myndi ekki greiða hana sjálfur og að kaupandinn hafi ekki haft neitt um það að segja. Á hinn bóginn er einnig tekið fram í yfirlýsingunni að stefndi takist á hendur ábyrgð á greiðslu eftirstöðva kaupverðs allt „í samræmi við skilmála kaupsamnings.“ Kemur þá til úrlausnar hvort þessi hluti yfirlýsingarinnar feli það í sér að stefndi hafi með henni ekki ábyrgst annað og meira en greiðslu kaupandans eftir að búið væri að leysa úr öllum ágreiningsefnum sem risu um efndir samningsins. Í ákvæði kaupsamningsins um bankatryggingu er tekið fram að seljendur geti gengið að tryggingunni þegar niðurstaða um fjárhagslegt uppgjör liggi fyrir og um það vísað til þeirra ákvæða tilboðsins 13. maí 2005 sem fyrr voru tilgreind. Þar er fjallað um kaupverðið og hið fjárhagslega uppgjör sem átti að vera lokið fyrir 31. ágúst 2005. Orðalag samningsins um að eftirstöðvar, þar með talið lokagreiðsluna 20. maí 2006, skuli greiða í reiðufé, bendir til þess að ekki hafi mátt inna hana af hendi með skuldajöfnuði nema með gagnkröfum sem tilheyrðu svonefndu fjárhagslegu uppgjöri kaupverðsins. Samkvæmt þessu verður fallist á sjónarmið áfrýjenda um að stefndi geti ekki synjað greiðslu samkvæmt yfirlýsingu sinni á þeirri forsendu að kaupandinn Alp ehf. telji sig enn eiga gagnkröfur á hendur áfrýjendum sem ekki hefur verið leyst úr. Tilvísun yfirlýsingarinnar til kaupsamningsins verður þó talin hafa þá þýðingu, að áfrýjendur hafi fyrst getað krafist greiðslu er hið fjárhagslega uppgjör lá fyrir, en það var ekki fyrr en gerðardómurinn hafði lokið dómi á ágreiningsefni samningsaðilanna, sem að því lutu, hinn 17. október 2006. Verður upphafstími dráttarvaxtakröfu áfrýjenda því miðaður við þann dag. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu áfrýjenda með dráttarvöxtum sem nánar eru tilgreindir í dómsorði. Þá verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Glitnir banki hf., greiði áfrýjendum, Auto Reykjavík hf. og Auto Ísland ehf., 174.611 bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 182.703 bandaríkjadölum frá 17. október 2006 til 24. sama mánaðar en af 174.611 bandaríkjadölum frá þeim degi til greiðsludags og 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2007. Mál þetta, sem var tekið til dóms 19. febrúar sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Auto Reykjavík hf., Knarrarvogi 12, Reykjavík og Auto Ísland ehf., Barónsstíg 2, Reykjavík, á hendur Glitni banka hf., Kirkjusandi, Reykjavík, með stefnu birtri 8. nóvember 2006. Stefnendur krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum USD 174.611 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af USD 182.703 frá 20. maí 2006 til 24. október, en af USD 174.611 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist greiðslu málskostnaðar að viðbættu álagi og virðisaukaskatti. Stefndi krefst aðallega sýknu að svo stöddu. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnenda beri ekki dráttarvexti fyrr en að 15 dögum liðnum frá dómsuppsögu. Til þrautavara er þess krafist að dráttarvaxtakrafa stefnenda miðist við dómsuppsögu í gerðardómsmálinu Alp ehf. gegn Auto Reykjavík hf. og Auto Ísland ehf. þ.e. 17. október 2006. Vegna aðalkröfu krefst stefndi þess að stefnendur verði in solidum dæmdir til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti ofan á málflutningsþóknun. Í greinargerð sinni til Héraðsdóms gerði stefndi kröfu um frávísun málsins, en féll frá þeirri kröfu 5. febrúar 2007. Málavextir. Stefnendur áttu og ráku um árabil bílaleigu á Íslandi undir nafninu Avis. Hinn 3. maí 2005 var sett fram kauptilboð í eignir og rekstur stefnenda, sem tilheyrðu bílaleigunni. Tilboðið var grundvöllurinn að sölu rekstrar og eigna frá stefnendum til Alp ehf., en forsendurnar breyttust frá tilboðinu þar til kaupin voru frágengin með undirritun tilboðs hinn 13. maí 2005. Hinn 20. maí 2005 var gengið frá kaupsamningi vegna viðskiptanna. Í 3. gr. kaupsamningsins er fjallað um kaupverð og greiðslutilhögun. Kaupverðið var ákveðið 359.500.000 kr. Skyldi greiða kaupverðið með eftirfarandi hætti: (a) allt að 30 milljónir kr. skyldu greiddar með yfirteknum skuldum stefnenda við Avis Europe plc. og Auto Europe ltd.; (b) 194,5 milljónir kr. skyldu greiddar við undirritun og (c) 185 milljónir kr. skyldu greiddar í USD á tveimur tilteknum gjalddögum, þ.e. 1.145.303 USD hinn 20. október 2005 og 937.066 USD hinn 20. maí 2006. Um bankaábyrgð er fjallað í 4. gr. samningsins og þar segir að fyrir afhendingu skuli Alp hf. leggja fram bankatryggingu fyrir öllum greiðslum samkvæmt tilboðinu. Stefnendur eigi að geta gengið á trygginguna þegar niðurstaða um fjárhagslegt uppgjör liggi fyrir. Bankaábyrgð var veitt af hálfu stefnda hinn 20. maí 2005 vegna eftirstöðvar kaupverðs að fjárhæð 135 millj. kr. Samkvæmt 10. gr. samningsins bar að leggja ágreining um fjárhagslegt uppgjör milli aðila undir gerðardóm. Ágreiningur reis með aðilum og fór hann til gerðardóms. Megin niðurstaða gerðardómsins frá 17. október 2006 var sú, að hluti af kröfum Alp ehf. um heimild til skuldajöfnunar á hendur stefnendum var vísað frá gerðardómi, en heimilt var að skuldajafna öðrum greiðslum. Í kjölfar gerðardómsins kröfðu stefnendur stefndu um greiðslu á 182.703 USD. Lögmaður Alp ehf. hafnaði kröfu stefnenda og taldi að enn hefði ekki stofnast réttur til handa stefnendum til að ganga að bankatryggingunni. Stefnendur ítrekuðu kröfu sína 2. nóvember sl. Í ljósi þess að krafa stefnenda hefur ekki verið greidd er mál þetta höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnendur byggja á bankaábyrgð þeirri sem stefndi veitti Alp ehf. vegna kaupa á Avis bílaleigunni af stefnendum í maí 2005. Með henni hefur stefndi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð samkvæmt skilmálum ábyrgðarinnar. Til að ábyrgð stefnda verði virk þarf einungis efndatíminn að vera runninn upp og að tilkynningu hafi verið beint til hans um að aðalskuldari, Alp ehf., hafi vanefnt á gjalddaga. Slíkar tilkynningar hafa verið sendar. Þegar af þessari ástæðu ætti að fallast á dómkröfur stefnanda. Þegar Alp ehf. greiddi ekki réttilega síðustu greiðsluna á gjalddaga hennar, 20. maí 2006, var send greiðsluáskorun til bankans. Bankinn hafnaði greiðsluskyldunni að svo stöddu á þeim grundvelli að ábyrgðin væri skilyrt þar sem hún vísaði í skilmála kaupsamnings. Orðrétt segir í bankaábyrgðinni frá 20. maí 2005: „Með yfirlýsingu þessari ábyrgist [stefndi] gagnvart seljendum greiðslu [...] eftirstöðva kaupverðs, allt í samræmi við skilmála kaupsamnings. Komi til þess að kaupandi vanefni ofangreindar greiðslur mun [stefndi] innan þriggja daga frá því að tilkynning hefur borist frá seljendum um slíkt greiða þann hluta viðkomandi greiðslu sem kaupandi hefur vanefnt gagnvart seljanda.“ Stefnendur telja að þrátt fyrir að skilyrðið sé komið fram með niðurstöðu gerðardómsins og að hið fjárhagslega uppgjör yfirtekinna skulda hafi farið fram, hefur stefndi ekki staðið við greiðsluskyldu sína samkvæmt bankaábyrgðinni. Stefnendur halda því fram að um skýringu á bankaábyrgðinni fari samkvæmt almennum túlkunarreglum, þ.á m. þeirri að lánastofnanir verði að bera hallann af ætluðum óskýrleika ábyrgðaryfirlýsingar sem þær hafa sjálfar samið. Af hálfu stefnda hefur ekki verið útskýrt af hverju ekki hefur verið greitt samkvæmt ábyrgðinni eða hvort stefndi telji skilyrði hennar ekki hafa komið fram. Stefnendur telja að ekki sé hægt að ráða annað af yfirlýsingunni sjálfri en að hún sé orðin virk enda sé hún fremur afdráttarlaus. Stefnendur halda því fram að ábyrgð stefnda sé orðin virk samkvæmt orðalagi hennar þar sem skilyrði um niðurstöðu gerðardómsins er komið fram og hinu fjárhagslega uppgjöri þar með lokið, sbr. ákvæði kaupsamnings þar að lútandi. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að ætlaður ágreiningur um önnur atriði milli stefnanda og Alp ehf. skuli fá sjálfstæða úrlausn. Með öðrum orðum ber stefnda að greiða samkvæmt bankaábyrgðinni, þ.e. greiðsla ábyrgðarinnar fari fram óháð slíkum deilum. Við skýringu bankaábyrgðarinnar telur stefnandi að einnig beri að líta til þess að ábyrgðin sé afsprengi kaupsamningsins. Verða orð og innihald bankaábyrgðarinnar þar af leiðandi ekki skýrð án tillits til þess skilnings sem samningsaðilar, annars vegar stefnendur og hins vegar Alp ehf., lögðu í hana á þeim tíma sem hún var frágengin og þess tilgangs sem hún var sett fram í. Afstaða stefnenda er að bankaábyrgðin sé orðin virk. Hvað varðar skilning Alp ehf. er vísað til bréfs lögmanns þeirra 10. maí 2005 þar sem viðurkennt sé að ágreiningur sé ferns konar, þ.m.t. sé ágreiningur um fjárhagslegt uppgjör, sem fór síðar fram hjá gerðardómi og er því að fullu lokið. Draga stefnendur af þessu þá ályktun að samningsaðilar hafi verið sammála um hvað fælist í orðunum fjárhagslegt uppgjör sem bankaábyrgðin væri skilyrt við. Þessu til stuðnings er einnig vísað til gerðardómsins sem túlkaði valdsvið sitt þröngt. Kemur það m.a. fram í forsendum gerðadóms, en þar segir: „Skilja má því kaupsamning aðila svo, og með tilliti til orðalags tilboðsins, að ágreiningur um uppgjör á þeim þáttum, sem útkljá átti áður en gengið yrði að bankaábyrgðinni, hafi átt undir sérstakan gerðardóm, sem skipaður skyldi einum manni, enda var ekki unnt að ganga að bankaábyrgðinni fyrr en að slíkri niðurstöðu fenginni.“ Enn fremur segir í dómi gerðardóms: „Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. kaupsamningsins skyldi leggja ágreining sem upp kæmi um fjárhagslegt uppgjör milli aðila undir gerðardóm, sbr. „7. mgr. 2. gr. tilboðsins“. Samkvæmt 4. gr. kaupsamningsins skyldi afhent bankaábyrgð fyrir öllum greiðslum samkvæmt tilboðinu og ráðgjafarsamningi og átti að vera unnt að ganga að þeirri ábyrgð þegar niðurstaða um fjárhagslegt uppgjör lægi fyrir samkvæmt 2. mgr. 3. gr., sbr. 7. mgr. 2. gr. tilboðsins.“ Í niðurlagi gerðardóms segir orðrétt: „Ljóst er [...] að verulegur dráttur varð á málinu vegna þeirra krafna [Alp ehf.] sem gerðardómurinn telur að hafi verið hinu fjárhagslega uppgjöri óviðkomandi og er vísað frá gerðardóminum.“ Af þessum og öðrum ummælum í gerðardómi verði ekki önnur ályktun dregin, að mati stefnenda, en að títtnefndu fjárhagslegu uppgjöri stefnanda og Alp ehf. sé lokið. Af því leiðir að fyrir liggur vanefnd af hálfu Alp ehf. í skilningi bankaábyrgðarinnar. Tilvitnuð ummæli gerðardóms gefa afdráttarlaust til kynna að stefnendum sé því, út frá forsendum og niðurstöðum gerðardóms, heimilt að ganga að bankaábyrgðinni. Með vísan til alls framangreinds telja stefnendur ljóst að stefndi getur ekki borið því við að bankaábyrgðin sé ekki orðin virk. Á þeim forsendum ber að fallast á dómkröfur stefnenda. Krafa um dráttarvexti frá 20. maí 2006 byggir á 1. mgr. 6. gr laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. einnig 7. gr. sömu laga. Alp ehf. vanefndi greiðsluskyldu sína vegna gjalddaga kaupverðsins þann 20. maí 2006. Bankaábyrgð stefnda varð virk þremur dögum síðar í samræmi við orðalag ábyrgðarinnar og greiða ber dráttarvexti frá gjalddaga greiðslunnar. Það kemur fram í gerðardóminum að skuldajöfnuður Alp ehf. var óheimill nema að því er varðar USD 47.500 og því ber að greiða dráttarvexti frá gjalddaga af mismuninum sem eru USD 182.703 sem voru í vanskilum frá 20. maí 2006. Hinn 24. október 2006 greiddi Alp ehf. USD 8.092 inn á skuld sína og tekur kröfugerð stefnenda mið af þeirri greiðslu. Krafa um málskostnað byggir á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. einnig lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Krafa um álag ofan á málskostnað byggir á 131. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndi er fjármálafyrirtæki og starfar samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þannig ber stefnda að viðhafa eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. m.a. 19. gr. laganna. Þá er stefndi einn stærsti banki landsins og kemur í viðskiptalífinu víða að kaupum og sölum fyrirtækja, fjármögnunum o.þ.h. Aðkoma stefnda að kaupum Alp ehf. á eignum og rekstri stefnenda var mikil og útgáfa bankaábyrgðar stefnda var forsenda þess að stefnendur samþykktu kauptilboð Alp ehf. Upphaflegt kauptilboð gerði ekki ráð fyrir því að veitt væri bankaábyrgð, vegna greiðslna en stefnendur gerðu kröfu til að svo væri enda um mikla hagsmuni að ræða. Ótækt var talið að gera slíkan samning án þess að vera með tryggar greiðslur kaupverðsins. Þar kom stefndi að málinu og var kunnugt um þessa forsendu stefnenda. Samdi stefndi bankaábyrgð sem stefnendur áttu að geta gengið að ef vanskil yrðu á greiðslum af hálfu Alp ehf. Skemmst er frá að segja að stefnendur hefðu ekki gert samning um sölu Avis bílaleigunnar nema að hafa trygga bankaábyrgð að baki. Engin svör hafa borist frá stefnda vegna kröfu stefnenda um greiðslu úr ábyrgðinni sem verður að teljast óskiljanleg háttsemi af hálfu aðila sem hefur starfsleyfi sem banki og á að starfa eftir þeim reglum sem gilda um fjármálafyrirtæki. Telja stefnendur að háttsemi stefnda eigi að leiða til þess að stefnda verði gert að greiða álag ofan á málskostnað stefnenda. Slík háttsemi verður til þess að það traust, sem verður að vera fyrir hendi í viðskiptalífinu, hverfur. Senda verður þau skilaboð til banka, líkt og stefnda, að það gangi ekki upp að bankaábyrgð hafi ekki það gildi sem allur almenningur telur að hún hafi, þ.e. að það sé öryggi sem fylgir slíkum ábyrgðum. Á þessum forsendum og með vísan til 131. gr. laga um meðferð einkamála gera stefnendur þá kröfu að stefndi verði dæmdur til greiðslu álags ofan á málflutnings-þóknun. Stefnendur byggja kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um gildi sjálfskuldarábyrgðar og á almennum túlkunarreglum. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. einnig lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Krafa um álag ofan á málskostnað á 131. gr. laga um meðferð einkamála. Krafa um dráttarvexti er studd við 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. einnig 7. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að sá tími sé ekki kominn er hann verður krafinn um efndir á ábyrgðaryfirlýsingu þeirri sem hann gaf út til stefnenda þann 20. maí 2006. Stefndi telur að skuldbindingar hans samkvæmt fyrrgreindri ábyrgðaryfirlýsingu ráðist eðli máls samkvæmt af efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Þegar efni hennar er skoðað nánar sést strax að ekki er um skilyrðislausa ábyrgðaryfirlýsingu að ræða, heldur er um skilyrta ábyrgð að ræða, þ.e. ábyrgðin tekur til greiðslu eftirstöðva kaupverðs, allt í samræmi við skilmála kaupsamnings. Í þessu sambandi er sérstaklega mótmælt skilningi stefnenda á eðli sjálfskuldarábyrgða sem kemur fram í stefnu. Samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni ábyrgðist stefndi eftirstöðvar kaupverðs, ef Alp ehf. greiddi ekki það sem fyrirtækinu bæri að greiða samkvæmt kaupsamningnum. Greiðsluskylda Alp ehf. ræðst hins vegar ekki einungis af þeim skuldbindingum sem kaupandi tók á sig samkvæmt kaupsamningnum, hún er einnig háð því að seljandi standi við sínar samningsskyldur enda öðlast kaupandi samkvæmt kaupalögum og almennum reglum kröfuréttarins ýmsan rétt gagnvart seljanda, t.d. rétt til skuldajafnaðar, vanefni seljandi skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi. Kaupsamningur sá sem ábyrgðaryfirlýsing stefnda tengist er um flókin kaup á margþættum rekstri þar sem fjallað er í löngu máli um hvað hið selda er og hvernig og með hverju kaupverð skuli greiðast. Viðsemjandi stefnenda, Alp ehf., sem keypti bílaleigurekstur af stefnendum, hefur ítrekað gert kröfur um skuldajöfnuð vegna vanefnda stefnenda á skyldum þeirra samkvæmt kaupsamningnum. Síðast gerði Alp grein fyrir skuldajöfnunarkröfum sínum 20. október sl. að gengnum gerðardómi um tiltekin ágreiningsmál aðila kaupsamningsins. Samkvæmt Alp ehf. eru eftirstöðvar kaupverðs engar samkvæmt skilmálum kaupsamningsins. Í ljósi þess að ábyrgðaryfirlýsing stefnda er ekki skilyrðislaus hlýtur stefndi því að hafna, a.m.k að svo stöddu þeim kröfum að hann greiði f.h. Alp ehf. það sem stefnendur halda fram að séu eftirstöðvar kaupverðs. Önnur afstaða gæti valdið stefnda réttarspjöllum enda á stefndi ekki endurkröfurétt á Alp hf., ef hann greiðir umfram skyldu. Stefnendur segja sem svo að með því að gerðardómur hafi fjallað um þau ágreiningsatriði sem hann gerði, sé það skilyrði komið fram sem ábyrgðaryfirlýsing stefnda er bundin og ábyrgðin sé þar með orðin virk. Stefndi getur ekki fallist á þetta. Alp ehf. leggur ekki sama skilning í niðurstöðu gerðardómsins og stefnendur gera. Í fyrrgreindu bréfi Alp ehf. til stefnenda og stefnda frá 20. október sl. vísar fyrirtækið í gerðardóminn og segir m.a.: „Varðandi greiðslu úr ábyrgð Glitnis er ljóst að enn er uppi ágreiningur með aðilum um fjárhagslegt uppgjör samningsins þar sem seljandi viðurkennir ekki þá kröfuliði kaupanda sem gerðardómurinn tók ekki afstöðu til.“ Alp hf. rekur síðan það sem gerðardómurinn segir um skilyrði þess að unnt sé að ganga á ábyrgð stefnda, þ.e. að uppgjör vegna lögskila þurfi að hafa farið fram sem og uppgjör á öllum greiðslum sem fara áttu fram samkvæmt 2. gr. tilboðsins; gerðardómurinn hafi ekki tekið afstöðu til þessara liða, ágreiningur sé um hver skyldi vera fjárhæð síðustu greiðslu sem Alp hf. bar að greiða samkvæmt kaupsamningnum (greiðslan 20. maí 2006), nánar tiltekið hverri fjárhæð væri heimilt að skuldajafna. Stefnendur halda því hins vegar fram að þar sem ábyrgðaryfirlýsingin sé afsprengi kaupsamningsins og undanfarandi tilboðs verði að túlka ábyrgðaryfirlýsinguna í ljósi ákvæða þessara samninga. Slík túlkun leiði til þeirrar niðurstöðu að sé komin niðurstaða um uppgjör sem heyri undir gerðardóm skv. samningi aðila þá sé jafnframt fullnægt skilyrðum ábyrgðaryfirlýsingarinnar og hún þar með orðin virk. Stefndi mótmælir því að heimilt sé að túlka efni ábyrgðarinnar með þeim hætti sem stefnendur gera. Stefndi gaf út skýra ábyrgðaryfirlýsingu með fyrirvara, sem felur í sér að stefnda beri ekki að greiða, ef Alp ehf. ber ekki að greiða. Túlkun stefnenda þrengir því þau skilyrði sem ábyrgðaryfirlýsingin er bundin með því að leita skýringa á efni hennar í samningum sem stefndi kom ekki að, hvorki í heild né einstökum ákvæðum, eins og t.d. því sem fjallar um gerðardóm þann sem nú hefur dæmt í tilteknum ágreiningi aðila kaupsamningsins. Þá byggir stefndi á því að enda þótt á það yrði fallist, að túlka bæri efni ábyrgðar hans með hliðsjón af kaupsamningi stefnenda og Alp ehf. þá hafni hann því að kaupsamningurinn styðji fullyrðingar stefnenda um efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Í kaupsamningnum er vikið að gerðardómi aðila samningsins í einum málslið, þ.e. 2. málsið 1. mgr. 10. gr. þar sem segir: „Komi upp ágreiningur um fjárhagslegt uppgjör milli aðila skal gerðardómur fjalla um málið, sbr. 7. mgr. 2. tilboðsins.“ Hér er því valdssvið gerðadómsins ákvarðað sem ágreiningur um „fjárhagslegt uppgjör“ milli aðila. Tilvísunin í 7. mgr. 2. málsliðar tilboðsins þrengir ekki valdssviðið enda er með þeirri tilvísun fyrst og fremst verið að vísa til þess að gerðardómurinn skuli vera skipaður einum manni eins og þar er kveðið á um. Eins og fyrr segir þá er kaupsamningur sem ábyrgðin tengist flókin og við efndir hans þurftu margvísleg uppgjör að fara fram sem kaupsamningur og tilboð gera og ráð fyrir. „Gerðardómur skal fjalla um fjárhagslegt uppgjör milli aðila“ segir í ofangreindu ákvæði. Ekki verður séð af þessu að sú þrönga skilgreining á valdssvið dómsins sem stefnendur hafa haldið fram hafi við rök að styðjast. Önnur ákvæði í samþykktu tilboði Alp ehf. í rekstur stefnenda sem víkja að uppgjörum milli aðila styðja ekki heldur túlkun stefnenda. Í 2. mgr. 3. gr. tilboðsins er fjallað um margvíslegt uppgjör milli aðila miðað við lögskil en ekki er skírskotað sérstaklega til uppgjörs vegna lögskila í 7. mgr. 2. gr. tilboðsins. Í síðara ákvæðinu er þvert á móti vísað til almenns uppgjörs á kaupverðinu en 2. gr. tilboðsins ber yfirskriftina „Kaupverð“. Það er því engum vafa undirorpið að kaupsamningur og tilboð gerðu ráð fyrir að margvíslegt uppgjör færi fram milli aðila og að þau þyrftu að fara fram áður en unnt væri að ganga að ábyrgð stefnda. Enn skal minnt á það að uppgjör vegna skuldajöfnunarkröfu Alp ehf. hefur ekki farið fram. Stefnendur gera mikið úr því að gerðardómur hafi túlkað valdssvið sitt þröngt sem renni stoðum undir þann skilning þeirra að einungis nánar tilgreind uppgjör þyrftu að liggja fyrr svo ganga mætti að ábyrgð stefnda. Af þessu tilefni vill stefndi vekja athygli á að hvorki í kaupsamningnum né tilboði er minnst á að gerðardómurinn eigi að fjalla um efni ábyrgðaryfirlýsingar stefnda og því síður hefur stefndi nokkurn tíma fallist á að gerðadómurinn skyldi úrskurða um efni ábyrgðaryfirlýsingar hans. Þegar gerðardómurinn nefnir, í rökstuðningi fyrir niðurstöðu sinni, að skilja megi „kaupsamning aðila svo, og með tilliti til orðalags tilboðsins, að ágreiningur um uppgjör á þeim þáttum, sem útkljá átti áður en gengið yrði bankaábyrgðinni¸ hafi átt undir sérstakan gerðadóm .... enda var ekki unnt að ganga að bankaábyrgðinni fyrr en að slíkri niðurstöðu fenginni“ þá er gerðardómurinn með þessu einungis að afmarka og skilgreina eigin lögsögu; hann er ekki að ákvarða hvaða skilyrði þurfi að vera fyrir hendi svo ábyrgðaryfirlýsing stefnda verði virk. Ef túlkun stefnenda væri rétt, á rökstuðningi gerðardómsins að þessu leyti, jafngilti það því að gerðardómurinn væri að úrskurða um efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar, en þar með væri dómurinn kominn út fyrir valdssvið sitt. Telji rétturinn hins vegar að í niðurstöðu gerðardóms, um hvaða uppgjör heyri undir lögsögu hans, megi fá leiðbeiningu um hver séu skilyrði ábyrgðaryfirlýsingarinnar verður að hafa í huga að túlkun og niðurstaða gerðardómsins byggir á óskýrum ákvæðum. Dómurinn viðurkennir þetta sjálfur þar sem hann segir á bls. 14, 3. mgr.: „Kaupsamningur aðila frá 20. maí 2005, og kauptilboð frá 13. maí s.á. eru ekki alls kostar skýr varðandi afmörkun ágreinings sem bera mátti undir gerðardóm.“ Stefndi byggir á því að allan vafa um efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar verði að túlka honum í hag. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnenda að þar sem stefndi hafi útbúið ábyrgðaryfirlýsinguna beri hann hallann af ætluðum óskýrleika hennar. Þvert á móti hljóti stefnendur að bera hallann af því ef vafi ríkir um efni ábyrgðarinnar. Krafan um ábyrgðina kom frá stefnendum, hún var í þeirra þágu og þeir hljóta því fyrst og fremst að bera ábyrgð á efni hennar, en í þessu felst ekki, eins og stefnendur virðast telja, að þeir geti komið eftir á og einhliða skilgreint hvert efni ábyrgðarinnar sé. Jafnframt skal minnt á það að stefndi átti ekki aðild að gerðardómsmálinu og gat því ekki komið sjónarmiðum á framfæri um efni ábyrgðarinnar. Efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar verður ekki óskýrt fyrr en menn fara að halda því fram að efni hennar ráðist af ákvæðum utan hennar, þ.e tilteknum ákvæðum í fyrrnefndum kaupsamningi og tilboði. Dráttarvaxtakrafa stefnenda miðast við 20. maí 2006. Stefndi neitar því að kröfur hans geti borið dráttarvexti fyrr en frá þessum tíma. Á þessum tíma hafði Alp ehf. lýst yfir skuldajöfnuði á móti öllum eftirstöðvum kaupverðsins. Greiðsluskylda stefnda hafði því ekki stofnast á þessum tíma. Gerðardómur sem dæmdi um ágreining stefnenda og Alp ehf. féllst að hluta til á skuldajöfnunarkröfur Alp ehf. Krafa stefnenda á hendur stefnda getur því í fyrsta lagi borið dráttarvexti frá 17. október 2006, dómsuppsögudegi gerðardómsins. Á það skal og bent að þegar stefnendur í tölvupóstssamskiptum milli 22. og 29. maí 2006 beindu fyrst kröfu til stefnda að hann greiddi eftirstöðvar kaupverðs 2006 héldu þeir því fram að það væri aðeins eitt uppgjör sem gerðardómur ætti að fjalla um, þ.e. hvort yfirtaka Alp ehf. á skuldum stefnenda gagnvart sérleyfisveitendum (Avis Evrópu) væri hærri eða lægri en 30.000.000 kr., sjá bls. 4 í greinargerð stefnenda í gerðardómsmálinu. Gerðardómurinn komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að ýmis önnur uppgjör ættu undir lögsögu hans, sbr. bls. 14 í dómnum. Þannig héldu stefnendur fram greiðsluskyldu stefnda á röngum forsendum í lok maí 2006. Þegar af þessari ástæðu var höfnun stefnda á þessum tíma á greiðslu réttmæt. Stefndi hafnar því alfarið að lagaskilyrði fyrir álagningu á málskostnað séu fyrir hendi. Stefnendur beri alla ábyrgð á því hve óskýr ákvæði kaupsamnings eru um skilmála bankaábyrgðarinnar eins og fyrr er rakið. Stefnendur hafa áður gert kröfu um greiðslu frá stefnda samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni enda þótt fyrir hafi legið skuldajöfnunarkrafa frá Alp ehf. Enn gera stefnendur kröfu um að stefndi greiði eftirstöðvar sem Alp ehf. heldur fram að ekki séu til staðar. Stefndi hefur gert umbj. stefnenda grein fyrir því munnlega að hann teldi að skilyrðum fyrir greiðslu samkvæmt ábyrgðinni væri ekki fullnægt. Fékk stefndi þau skilaboð innan við þremur vikum eftir að gerðardómur gekk. Varla hefðu stefnendur höfðað mál jafnskömmu eftir uppsögu gerðardómsins og raun ber vitni hefðu skilaboð bankans um að ekki yrði greitt ekki legið fyrir. Stefndi byggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um túlkun samninga. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. einnig lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Forsendur og niðurstaða. Eins og að framan greinir seldu stefnendur bílaleigu undir nafninu Avis, sem stefnendur höfðu rekið um árabil og var kaupandi Alp ehf. Samningurinn var gerður 20. maí 2005. Með yfirlýsingu sama dag frá Íslandsbanka hf., nú stefnda, ábyrgðist bankinn gagnvart stefnendum greiðslu eftirstöðva kaupverðs, allt í samræmi við skilmála kaupsamnings. Stefndi hefur ekki hafnað ábyrgðinni, heldur telur hana ekki vera orðna virka. Framlögð gögn bera með sér að ágreiningur varð milli stefnenda og Alp ehf. um efndir á kaupsamningnum. Í bréfi lögmanns Alp ehf. til stefnenda taldi hann að ágreiningurinn væri ferns konar. Í fyrsta lagi um fjárhagslegt uppgjör, í öðru lagi vegna verðmæta sem ekki voru afhent, í þriðja lagi um verðmæti hins selda og í fjórða lagi vegna ætlaðra brota á samkeppnisákvæðum. Því var óskað eftir að gerðardómurinn, sem stefnendur og Alp ehf. höfðu samið um í kaupsamningi sínum, tæki til allra atriða. Stefnendur höfnuðu því. Niðurstaða gerðardómsins frá 17. október 2006 var m.a. sú að vísa frá hluta af þeim kröfum sem Alp ehf. taldi sig eiga á stefnendur. Í bréfi lögmanns Alp ehf. frá 20. október 2006 var gert upp á grundvelli gerðardómsins. Þannig var þeim kröfum skuldajafnað, sem vísað var frá gerðardóminum við ógreitt kaupverð og eftirstöðvarnar greiddar stefnendum. Því liggur fyrir í málinu, að Alp ehf. telur sig hafa gert upp við stefnendur, m.a. með þessum skuldajöfnuði. Alp ehf. er ekki aðili að dómsmáli þessu og ekki er tekin afstaða til réttmætis skuldajafnaðarins í dómi þessum. Eins og að framan greinir er aðkoma stefnda einungis þannig, að sama dag og stefnendur og Alp ehf. gera kaupsamninginn, þ.e. 20. maí 2005, gefur bankinn út yfirlýsingu „um ábyrgð á greiðslu skv. kaupsamningi“. Þar segir meðal annars að bankinn ábyrgist greiðslu eftirstöðva kaupverðs að fjárhæð 135 milljónir kr. umreiknað yfir í USD 2.082.369 miðað við skráð opinbert viðmiðunargengi Seðlabanka Íslands þann 19. maí 2005. Þannig var ábyrgð tekin á eftirstöðvum kaupverðs USD 1.145.303, sem voru greiddar 20. október 2005, og eftirstöðvum kaupverðs USD 937.066, sem greiða átti 20. maí 2006. Það er lokagreiðslan samkvæmt kaupsamningnum og snýr ágreiningur málsins að því hvort sú greiðsla hafi verið að fullu greidd eða ekki. Í kaupsamningum hvílir skylda á báðum samningsaðilum. Almennt sagt ber seljanda að afhenda hið selda í fullnægjandi ástandi og kaupanda að greiði hið umsamda verð, allt á umsömdum tímum. Gögn málsins bera það með sér að Alp ehf. telur að stefnendur hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningnum og þar af leiðandi komi til krafan um skuldajöfnuðinn. Í ljósi orðalags ábyrgðaryfirlýsingar stefnda, sem og orðalags 2. ml. 7. tl. 2. gr. tilboðsins frá 13. maí 2005 og einnig með hliðsjón af því að stefndi var ekki aðili að gerðardómsmálinu, telur dómurinn réttmætt að úrlausn verði fengin í ágreining stefnenda og Alp ehf. áður en hægt verði að ganga að tryggingu stefnda. Þar sem Alp ehf. er ekki aðili að máli þessu verður ekki hjá því komist að sýkna stefnda að svo stöddu af öllum kröfum stefnenda í málinu svo sem hann hefur krafist. Með vísan til 130. gr. eml. ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Heiðar Ásberg Atlason hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Eggert Ólafsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Glitnir banki hf., er sýknaður að svo stöddu af kröfum stefnenda, Auto Reykjavík hf. og Auto Ísland ehf. Stefnendur greiði stefnda 500.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 399/2002
|
Víxill
|
B hf. höfðaði mál á hendur G til greiðslu á víxilskuld. Var víxillinn gefinn út og framseldur af G, en samþykktur af J hf. Var víxillinn til tryggingar á yfirdrætti á tékkareikningi í B hf. G krafðist sýknu á þeim grundvelli að B hf. hafi skort heimild til að fylla út víxileyðublaðið auk þess sem réttur B hf. hafi fallið niður fyrir vangeymslu. Með dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var G gert að greiða B hf. stefnufjárhæðina með vísan til þess að B hf. hafi haft heimild til að rita útgáfudag og gjalddaga á víxileyðublaðið í samræmi við yfirlýsingu þar um, sem hafi verið fest við víxilinn. Væri ósannað B hf. hafi farið út fyrir heimild sína. Væru engin rök til að líta svo á að víxillinn hafi verið sýningarvíxill og víxilréttur B hf. því ekki fyrndur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 1. júlí 2002, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. ágúst sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði áfrýjandi öðru sinni 27. ágúst 2002. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Guðjón Ármann Jónsson, greiði stefnda, Búnaðarbanka Íslands hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið er höfðað 8. desember sl. og dómtekið 5. apríl sl. Stefnandi er Búnaðarbanki Íslands hf., Austurstræti 5, Reykjavík. Stefndi er Guðjón Ármann Jónsson, Ljárskógum 29, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 9.950.115 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. apríl 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. II Stefnandi kveður skuld stefnda við sig vera samkvæmt víxli að fjárhæð 10.000.000 króna. Víxillinn hafi verið gefinn út í Reykjavík 12. janúar 1999 af stefnda, sem einnig hafi framselt hann, og samþykktur til greiðslu í Búnaðarbanka Íslands hf. í Kópavogi 10. apríl 2000 af Jöfri hf., sem ekki sé stefnt. Stefnandi kveður víxilinn vera tryggingarvíxil, sem standi til tryggingar yfirdrætti á tékkareikningi í Búnaðarbanka Íslands hf. í Kópavogi og hafi verið nauðsynlegt að nota víxilinn vegna vanskila á yfirdrættinum. Víxillinn sé án afsagnar og hafi hann því ekki verið afsagður. Stefnandi rekur málið samkvæmt ákvæðum 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og vísar máli sínu til stuðnings til ákvæða víxillaga nr. 93/1933. III Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að víxileyðublað hafi verið afhent stefnanda 12. janúar 1999 og hann hafi þá fært útgáfudaginn inn á það til að það yrði fullgildur víxill. Gjalddagi hafi þá ekki verið tilgreindur, þ.e. víxillinn hafi verið með gjalddaga við sýningu, sbr. 2. mgr. 2. gr. víxillaga. Útgáfustaðar hafi ekki verið getið á víxlinum og því sé Reykjavík tilgreindur útgáfustaður, sbr. 4. mgr. 2. gr. víxillaga, en sá staður sé ritaður við nafn stefnda sem útgefanda víxilsins. Með víxlinum fylgdi yfirlýsing um heimild til útfyllingar en gildistíma hennar var ekki getið og byggir stefndi á því að það hafi átt að leiða til þess að víxillinn varð sýningarvíxill. Það hafi því borið að sýna hann innan árs frá útgáfudegi, sbr. 1. mgr. 34. gr. víxillaga. Þetta hafi ekki verið gert þar eð stefnandi hafi sett gjalddaga á víxilinn, 10. apríl 2000. Stefnanda hafi hins vegar borið að setja gjalddaga í síðasta lagi 12. janúar 2000 og höfða síðan mál á hendur stefnda innan árs frá þeim gjalddaga til að slíta fyrningu gagnvart honum, sbr. 2. mgr. 70. gr. víxillaga. Þetta hafi stefnandi ekki gert heldur höfðað mál á hendur stefnda 17. mars 2001, er síðar var fellt niður 29. nóvember sama ár. Samkvæmt framansögðu byggir stefndi á því að mál hafi ekki verið höfðað innan eins árs frá þeim lengstu tímamörkum, sem útfyllingarheimildin hafi náð til og hafi því stefnandi glatað víxilrétti á hendur sér fyrir vangeymslu og fyrir að hafa farið út fyrir umboð sitt, sbr. 10. gr. víxillaga. Þá byggir stefndi á því að víxillinn hafi ekki verið sýndur til greiðslu á vistunarstað, sbr. 91. gr. víxillaga. Þetta leiði til þess að víxilréttur sé niður fallinn fyrir vangeymslu samkvæmt 1. mgr. 53. gr. víxillaga, sbr. 4. gr., 38. gr. og 2. mgr. 46. gr. sömu laga. Engu breyti hér um þótt á víxilinn sé skráð "án afsagnar". Loks bendir stefndi á að sér hafi ekki borist innheimtubréf vegna víxilsins og afrit af slíku bréfi sé ekki á meðal gagna málsins. Fyrsta formlega tilkynningin um að víxillinn væri í vanskilum hafi verið stefnan í fyrra máli stefnanda gegn sér. III Meðal gagna málsins er ljósrit af víxlinum eins og hann var þegar hann var afhentur stefnanda 12. janúar 1999. Þar er hvorki skráður á hann útgáfudagur né gjalddagi. Við víxilinn er fest svohljóðandi yfirlýsing um heimild til útfyllingar: "Viðfest víxileyðublað er hér með afhent Búnaðarbanka Íslands hf. til tryggingar yfirdráttarskuld samþykkjanda á tékkareikningi hans nr. 897 við bankann. Víxileyðublaðið er útfyllt með fjárhæð kr. 10.000.000 og áritað af samþykkjanda og útgefanda (og ábekingum), en óútfyllt hvað varðar útgáfudag og gjalddaga. Verði vanskil á yfirdráttarskuldinni er Búnaðarbanka Íslands hf. heimilt að breyta skuldinni ásamt dráttarvöxtum og kostnaði í víxilskuld með útfyllingu þessa víxileyðublaðs að því er varðar útgáfudag og gjalddaga og gera það þannig að fullgildum víxli. Útfyllingarheimild þessi er óafturkallanleg og gildir til 12.07.2001." Þessi yfirlýsing er dagsett í Kópavogi 12. janúar 1999 og undirrituð af stefnda og samþykkjanda víxilsins. Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að stefnandi hafi fært dagsetninguna 12. janúar 1999 inn á víxilinn sem útgáfudag þann sama dag en ekki fært inn á hann gjalddagann og hafi það átt að leiða til þess að víxillinn varð gjaldkræfur við sýningu. Hér að framan var gerð nánari grein fyrir því til hvers þetta átti að leiða að mati stefnda. Eins og fram kemur í framangreindri yfirlýsingu, sem fest er við víxilinn, hafði stefnandi heimild til að færa inn á víxileyðublaðið útgáfudag og gjalddaga og gera það þannig að fullgildum víxli. Í 10. gr. víxillaga segir að sé víxill eigi ritaður að fullu, er hann er gefinn út, og sé hann seinna fylltur út á annan veg en um hafði verið samið, verði það eigi borið fyrir við víxilhafa, nema hann hafi vitað betur, er hann fékk víxilinn, eða sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Samkvæmt framangreindri yfirlýsingu hafði stefnandi heimild til að skrá á víxilinn útgáfudag og gjalddaga og er ósannað að hann hafi við útfyllingu víxilsins farið út fyrir heimild sína samkvæmt yfirlýsingunni. Það eru því engin rök til að líta svo á að víxillinn sé sýningarvíxill og er þeim málsástæðum stefnda hafnað, sem lúta að því að víxilréttur stefnanda á hendur honum sé fyrndur. Á víxilinn er ritað "án afsagnar" og undirritað af stefnda og þurfti því stefnandi ekki að afsegja víxilinn. Greiðslustaður víxilsins var Búnaðarbanki Íslands hf. í Kópavogi og er ekki annað fram komið í málinu en að hann hafi verið þar á gjalddaga. Breytir engu um þessa niðurstöðu þótt sýnt hafi verið fram á af hálfu stefnda að víxillinn hafi verið stimplaður 27. mars 2001 í stimpilvél í Búnaðarbankanum í Austurstræti í Reykjavík. Þeirri málsástæðu stefnda að víxilréttur stefnanda á hendur honum hafi fallið niður vegna þess að víxillinn var ekki sýndur til greiðslu á vistunarstað er því hafnað. Samkvæmt framansögðu verður krafa stefnanda tekin til greina og stefndi auk þess dæmdur til að greiða honum 300.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Stefndi, Guðjón Ármann Jónsson, greiði stefnanda, Búnaðarbanka Íslands hf., 9.950.115 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. apríl 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 592/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 19. nóvember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], [heimilisfang], Reykjavík, sæti gæsluvarðhaldi til mánudagsins 19. nóvember nk. kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að að morgni laugardagsins 10. nóvember sl., kl. 8:05, hafi lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu borist tilkynning frá hjúkrunarfræðingi á slysadeild Landspítala-Háskólasjúkrahúss í Fossvogi, um að A, kt. [...], hafi leitað aðhlynningar fyrr um morguninn. Hafi henni verið nauðgað af tveimur mönnum í húsasundi í miðbænum. Hún hafi verið með augljósa áverka. Í kjölfarið hafi þegar verið hafist handa við að rannsaka mál þetta á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Í gærmorgun kl. 11:14, lagði A fram kæru á hendur tveimur mönnum af litháiskum uppruna fyrir nauðgun. Greindi hún svo frá að aðfaranótt laugardagsins hafi hún verið stödd á skemmtistaðnum [...], þar sem dóttir hennar starfar. Tveir menn, sem hún lýsti, hafi komið til hennar og hafi annar þeirra farið að ræða við hana á ensku. Eftir að skemmtistaðnum hafi verið lokað hafi mennirnir gengið með henni upp Laugaveginn. Þau hafi gengið inn í húsasund við gatnamót Laugarvegs og Vitastígs en þar hafi mennirnir ráðist á hana með ofbeldi. Hafi annar þeirra, sem hún nefnir þann stærri, hrint henni upp á húdd bifreiðar sem í húsasundinu var, þannig að hún féll við. Hann hafi haldið henni upp við bifreiðina og byrjað að slá hana í andlitið, rífa í hár hennar og sveigja höfuð hennar aftur. Á meðan henni var haldið hafi annar þeirra tekið niður um hana buxurnar. Hún hafi barist á móti af öllu afli en mennirnir hafi náð að toga hana niður í mölina. Þar hafi þeir togað buxur hennar niður að ökklum og rifið upp um hana peysu, bol og brjósthaldara. Hafi sá stærri reynt að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar og kvaðst hún muna eftir miklum sársauka. Hinn maðurinn hafi einnig reynt að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar og hafi sá stærri haldið henni fastri með hálstaki á meðan og reynt að troða lim sínum í munn hennar. Sá hafði síðan farið klofvega yfir hana og slegið limnum í andlitið á henni þar til hún hafi neyðst til þess opna munninn. Hann hafi þá troðið honum upp í munn hennar. Hinn maðurinn hafi að þessu búnu sest öfugur yfir hana og sett afturendann upp við andlit hennar. Hann hafi sett lim sinn í munn hennar og sagt við hana á ensku að henni yrði sleppt eftir þrjár mínútur ef hún yrði samvinnuþýð. Kvað hana minna að sá maður hafi fengið sáðlát í munn hennar á meðan höfði hennar var haldið föstu. Mennirnir hafi að þessu loknu sleppt henni lausri. Tók hún fram að þeir hafi hlegið af henni bæði á meðan á þessu stóð og á eftir. Samkvæmt upplýsingum frá slysadeild var A með rispur á baki og víða á líkamanum, eins og eftir möl eða sand. Sandur og laufblöð hafi verið í hári hennar og fatnaði. Þá hafi hún verið með áverka á kynfærum og sé vísað um það til vottorðs neyðarmóttöku. Öryggismyndavélar hafi verið á skemmtistaðnum [...] og hafi verið prentaðar út nokkrar myndir þar sem tveir menn, sem komu heim og saman við lýsingu A, yfirgefa staðinn kl. 03:05 aðfaranótt laugardagsins. Í gærdag kl. 15:25 voru þrír menn handteknir í tengslum við rannsókn máls þessa og er kærði einn þeirra. Einum þeirra var sleppt þegar ljóst hafi verið að hann tengdist ekki máli þessu. Við yfirheyrslu kærða kvaðst hann ekki kannast við að hafa átt kynmök við A og bar fyrir sig minnisleysi um atburði. Fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið verknað sem varðar allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn máls þessa sé á frumstigi og sé ljóst að rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, á meðal annars eftir að yfirheyra sakborninga frekar svo og vitni í málinu. Þá sé ljóst að sakbending mun fara fram. Mál þetta sé því enn á það viðkvæmu stigi að hætt sé við að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins gangi hann laus. Ætlað brot telst varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður ekki hjá því litið að um mjög grófa atlögu tveggja manna gegn brotaþola er að ræða, sem framið var á sársaukafullan og meiðandi hátt. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Samkvæmt gögnum þessa máls liggur fyrir kæra á hendur varnaraðila, í félagi við Y, um kynferðisbrot. Samkvæmt kærunni eiga tveir menn að hafa aðfaranótt laugardagsins 10. nóvember sl. þröngvað kæranda til kynferðismaka. Varnaraðili hefur neitað aðild að málinu, en rannsóknargögn þykja ótvírætt gefa til kynna að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um aðild að málinu. Brot samkvæmt 194. gr. laga nr. 19/1940 getur varðað allt að 16 ára fangelsi. Með tilliti til rannsóknarhagsmuna eru fyrir hendi skilyrði a liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Samkvæmt því verður varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi til mánudagsins 19. nóvember nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 155/2010
|
Kærumál Lögreglurannsókn Hæfi Stjórnsýsla
|
Allur sakarkostnaður, þar með talin 48.820 króna þóknun skipaðs verjanda ákærðu, Sigurðar Sigurjónsonar hrl., greiðist úr ríkissjóði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4. mars 2010, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins höfðu lögreglumenn afskipti af varnaraðila 12. október 2008 á tilteknu veitingahúsi á Selfossi vegna ölvunar hennar og átaka, sem hún átti þar hlut að. Í frumskýrslu lögreglu kom fram að hún hafi verið fjarlægð af staðnum og færð á lögreglustöðina þar sem reynt hafi verið að róa hana. Með því að það hafi ekki tekist hafi orðið að vista hana í fangaklefa. Þegar lögreglumenn færðu hana þangað hafi hún slegið einn þeirra, Tinnu Jóhönnudóttur, í andlitið og hafi höggið komið ofan við augabrún. Lögreglan á Selfossi annaðist rannsókn málsins, en við hana voru teknar skýrslur í júlí og ágúst 2009 af varnaraðila, Tinnu og samstarfsmanni hennar og aflað læknisvottorðs varðandi meiðsl Tinnu. Í október var gerð upplýsingaskýrsla þar sem fram kom að hún hygðist ekki leggja fram bótakröfu á hendur varnaraðila. Málið virðist hafa verið sent ríkissaksóknara í desember 2009. Með ákæru hans 27. janúar 2010 var varnaraðila gefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að hafa áðurnefndan dag slegið lögreglumanninn Tinnu hnefahögg í andlit á lögreglustöðinni að Hörðuvöllum 1 í Árborg, þar sem Tinna hafi verið við skyldustörf, með þeim afleiðingum að hún hafi hlotið bólgukúlu, mar og eymsli hægra megin í andliti við augabrún, en þessi háttsemi var talin varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Mál þetta var á grundvelli ákærunnar þingfest fyrir Héraðsdómi Suðurlands 19. febrúar 2010. Í þinghaldinu var fært til bókar að dómari teldi rétt að taka málið til úrskurðar um hvort því yrði vísað frá dómi „vegna tengsla brotaþola og rannsóknaraðila.“ Héraðsdómari vísaði svo málinu frá dómi með hinum kærða úrskurði á þeim forsendum að sýslumaðurinn á Selfossi hafi verið vanhæfur til að fara með rannsókn þess. Í málinu er varnaraðila gefið að sök brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, sem veitir meðal annars lögreglumönnum sérstaka réttarvernd sem opinberum starfsmönnum. Hér stendur svo á að samstarfsmenn brotaþola í málinu önnuðust rannsókn málsins í umboði og undir stjórn sýslumannsins á Selfossi. Með 234. gr. laga nr. 88/2008 var nýrri 7. mgr. bætt við 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og er hún svohljóðandi: „Lögreglustjórar og aðrir þeir sem fara með lögregluvald mega ekki rannsaka brot ef þeir eru vanhæfir til þess samkvæmt stjórnsýslulögum, sbr. þó 5. mgr. 5. gr. Starfsmenn þess lögreglustjóra, sem vanhæfur er, geta þó rannsakað mál undir stjórn annars lögreglustjóra nema þeir séu sjálfir vanhæfir til af fara með málið samkvæmt stjórnsýslulögum.“ Í 2. mgr., sbr. 1. mgr. 30. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem lög nr. 88/2008 leystu af hólmi, sagði að ríkissaksóknari færi með ákæruvald eða fæli öðrum að fara með það þegar svo stæði á að lögreglustjóri væri vanhæfur. Ákvæði þetta sneri aðeins að hæfi lögreglustjóra til að fara með ákæruvald, en í þeim lögum voru á hinn bóginn engar reglur um hvernig með skyldi fara ef lögreglustjóri væri vanhæfur til að fara með rannsókn máls. Um það giltu því á þeim tíma reglur 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Til þeirra er nú beinlínis vísað í 7. mgr. 8. gr. lögreglulaga, sem fól þannig ekki í sér efnislega breytingu að þessu leyti frá eldri lögum. Eins og fyrr segir önnuðust starfsmenn sýslumannsins á Selfossi rannsókn á ætluðu broti varnaraðila, sem beindist gegn starfsfélaga þeirra og undirmanni sýslumannsins. Lögreglumaðurinn, sem varnaraðila er gefið að sök að hafa ráðist á, hefði verið vanhæfur til að starfa við rannsókn málsins, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, en eftir viðteknum skýringum á ákvæðum þessarar lagagreinar hefur það þó engin sjálfkrafa áhrif á hæfi sýslumanns sem yfirmanns lögreglumannsins eða samstarfsmanna. Ákvæði 1. til 4. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga koma að öðru leyti ekki til álita við mat á hæfi sýslumannsins eða undirmanna hans til að fara með rannsókn málsins og heldur ekki fyrirmæli 5. töluliðar, enda er því ekki borið við að sýslumaður eða þeir, sem unnu að rannsókninni, hafi átt sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta. Samkvæmt 6. tölulið sama lagaákvæðis verður starfsmaður vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru að öðru leyti en um getur í 1. til 5. tölulið aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Þótt aðstæður hafi hér verið með þeim hætti að ætlað brot hafi átt sér stað á starfsstöð lögreglunnar á Selfossi og talið hafa beinst að einum starfsmanna sýslumanns, valda slík starfstengsl því ekki ein út af fyrir sig að hann hafi verið vanhæfur til að fara með rannsókn málsins. Í málinu hefur ekki verið vísað til annarra atvika til stuðnings því að draga megi óhlutdrægni sýslumannsins með réttu í efa. Þá er þess og að gæta að eins og áður greinir gaf ríkissaksóknari, en ekki sýslumaðurinn á Selfossi, út ákæru í málinu og verður dómur í því reistur á sönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð þess fyrir dómi, en ekki á lögreglurannsókn umfram það sem heimilað er í 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til þessa alls verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.
|
Mál nr. 447/2017
|
Kærumál Málsóknarfélag Málsástæða Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
M krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda B á tjóni félagsmanna M, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, hefðu eignast fyrir 27. janúar 2006 og urðu verðlaus 7. október 2008 þegar L hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að málsóknarfélagi væri heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt væri, á tjóni félagsmanna sinna, enda væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Þar sem áskilið væri í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömu rót runnar yrði sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna yrði einsleitur. Þá var tekið fram að væru leiddar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hefðu orðið fyrir tjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð væri grein fyrir í hverju tjón þeirra fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls, þannig að fullnægt væri áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni væri ekkert því til fyrirstöðu að félagið krefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvart félagsmönnum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og eins þeirra. Byggðu félagsmenn í M bótakröfu sína á því að eftir 27. janúar 2006 hefði B með saknæmum hætti ekki veitt upplýsingar um ákveðnar áhættuskuldbindingar og yfirráð yfir L hf. og að þeir hefðu ekki orðið fyrir tjóni ef réttar upplýsingar hefðu verið birtar í reikningsskilum L hf. enda hefðu þeir þá selt hlutabréf sín.Var því talið ljóst að félagsmenn M teldu sig allir eiga kröfur á hendur B sem ætti rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu í skilningi 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Þá var talið að með málatilbúnaðnum hefði M leitt að því nægar líkur að félagsmennirnir hefðu orðið fyrir fjártjóni yrði komist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemi B sem um væri deilt í málinu hefði verið ólögmæt og M hefði því notið heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að sækja mál þetta á þann hátt sem það hafði gert með viðurkenningarkröfu sinni. Var því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru6. júlí 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2017 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.IÍhéraðsstefnu kemur fram að félagsmenn í sóknaraðila hafi átt hlut að máli á hendur varnaraðila sem með dómi Hæstaréttar2. maí 2016 í máli nr. 235/2016 var vísað frá héraðsdómi. Þá segir þar að félagsmennsóknaraðila í fyrra málinu hafi allir verið hluthafar í Landsbanka Íslands hf.7. október 2008, þegar hlutabréf þeirra urðu verðlaus, en ekki hafi veriðgerður greinarmunur á hluthöfum eftir því hvenær þeir eignuðust hlutabréf sín íbankanum. Hafi sumir félagsmanna byggt á því í fyrra málinu að þeir hefðu selthlutabréf sín að fengnum réttum upplýsingum en aðrir á því að þeir hefðu ekkikeypt hlutabréf. Hæstiréttur hafi talið að bótagrundvöllur félagsmanna að þessuleyti væri ekki nægilega einsleitur. Íkæru sinni til Hæstaréttar segir sóknaraðili nánar um aðild málsins að í ljósidómsins í máli nr. 235/2016 hafi verið farin sú leið að skipta málsókninni,eins og hún hafi verið ákveðin í upphafi, niður á þrjú málsóknarfélög og takimálsókn hvers félags nú mið af því hvenær félagsmenn eignuðust bréf íLandsbanka Íslands hf. Með þessu sé tryggt að aðstæður félagsmanna ogþar með málsástæður að baki bótakröfum þeirra séu þær sömu og málatilbúnaðurþeirra því einsleitur. Félagsmenní sóknaraðila nú séu aðeins þeir, sem hafi eignast hlutabréf í Landsbanka Íslandshf. þegar ætluð bótaskyld háttsemi varnaraðila hófst og áttu þau hlutabréf enn,þegar þau urðu verðlaus 7. október 2008.Í héraðsstefnu segir að þeir einir sem svo sé ástatt um geti veriðfélagsmenn í sóknaraðila og átt aðild að þessu máli. Aðrir sem áður hafi veriðfélagsmenn en fullnægi ekki þessu skilyrði séu ekki lengur félagsmenn. Viðþessa breytingu hafi félagsmönnum í sóknaraðila fækkað úr 279 í 209. IITilgangursóknaraðila samkvæmt 3. grein samþykkta hans frá 19. júní 2015 er „að höfða ogreka dómsmál um skaðabótakröfur félagsmanna á hendur Björgólfi ThorBjörgólfssyni ... vegna tjóns sem félagsmenn urðu fyrir sem hluthafar íLandsbanka Íslands hf., sem og innheimta á skaðabótum.“ Þá segir þar jafnframtað heimilt sé „að láta fyrst reyna á það hvort bótaskylda sé fyrir hendi íviðurkenningarmáli.“ Í 4. grein samþykktanna er svohljóðandi ákvæði: „Þeireinir geta verið félagsmenn sem geta átt aðild að því dómsmáli sem félagið erstofnað til að reka“. Íhéraðsstefnu gerir sóknaraðili svofelldar kröfur á hendur varnaraðila:„Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónifélagsmanna stefnanda, vegna þess að þeir voru í þeirri stöðu, að hlutabréf semþeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslandshf. fyrir 27. janúar 2006, urðu verðlaus þann 7. október 2008.“ Samkvæmt því semfram kemur í stefnunni er málatilbúnaður sóknaraðila meðal annars á því reisturað félagsmenn hans hafi allir átt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. 27. janúar2006, þegar ársreikningur bankans fyrir rekstrarárið 2005 var birturopinberlega. Frá þeim tíma og þar til Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórn bankansog skipaði honum skilanefnd hafi varnaraðili með saknæmum og ólögmætum hætti staðiðþví í vegi að hluthafar í Landsbanka Íslands hf. fengju mikilvægar upplýsingarum tengsl varnaraðila við bankann og umfangsmiklar lánveitingar bankans til varnaraðilaog félaga tengdum honum.Sóknaraðilireisir málatilbúnað sinn einnig á því að varnaraðili hafi vanrækt að leggja matá og upplýsa um það að Landsbanki Íslands hf. lyti yfirráðum Samsoneignarhaldsfélags ehf. Því sé það á ábyrgð varnaraðila að félagsmenn ísóknaraðila hafi á grundvelli rangra og ófullnægjandi upplýsinga tekið ákvörðunum að vera áfram hluthafar í bankanum eftir 27. janúar 2006 og allt til þess erbankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008. Varnaraðilihafi vitað eða mátt vita að bæði upplýsingar um tengslin og lánveitingar tilhans sem og yfirráð Samson eignarhaldsfélags ehf. á Landsbanka Íslands hf. værumikilvægar fyrir ákvörðun félagsmanna í sóknaraðila að vera áfram hluthafar íbankanum. Ef réttar upplýsingar hefðu verið veittar hefðu félagsmennirnir selthlutabréf sín og því ekki verið hluthafar þegar bankinn var tekinn yfir afFjármálaeftirlitinu og hlutabréfin urðu verðlaus. Tjón félagsmannanna sé þvíafleiðing saknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila. Bótaskylda varnaraðilagagnvart félagsmönnum sóknaraðila byggi því á sömu atvikum og aðstæðum, sbr. 1.mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðstaða félagsmannasóknaraðila sé því nákvæmlega sú sama og bótagrundvöllur þeirra reistur á sömumálsástæðum. Því sé málatilbúnaður félagsmannanna algerlega einsleitur.Íkæru sinni til Hæstaréttar lætur sóknaraðili meðal annars svo um mælt: „Ímálinu reisir sóknaraðili kröfugerð sína á heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991. Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á þeim grundvelli að úr bótaréttieinstakra félagsmanna þyrfti að leysa sérstaklega verði fallist á viðurkenninguskaðabótaskyldu. Í slíku máli gæti varnaraðili komið að vörnum við fjárkröfumsem tengjast sérstaklega stöðu viðkomandi félagsmanns, s.s. því hvort honumtakist að sanna fjártjón sitt, hvort og þá með hvaða hætti draga skuli frátjóni viðkomandi hagnað af öðrum viðskiptum með hlutabréf í Landsbanka Íslandshf., eða hvort hann hafi misst rétt til bóta, s.s. fyrir tómlæti, eigin sök,bætur frá þriðja aðila, eftirgjöf, skuldajöfnun eða fyrningu og hvað annað semáhrif hefur á ákvörðun bótafjárhæðar þegar upp verður staðið. Sóknaraðili telurþví að úrlausnarefni málsins séu í aðalatriðum þau hvort atvik máls teljistsönnuð og hvort varnaraðili hafi gerst sekur um bótaskylda háttsemi.Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á þeim grundvelli að hagræði afhópmálsókninni felist í því, að til þess að leysa úr framangreindum atvikum ogmálsástæðum sé ekki nauðsynlegt að í málinu sé gerð grein fyrir viðskiptumhvers félagsmanns fyrir sig. Slík umfjöllun eða gagnaframlagning myndi dragamjög úr hagræði við úrlausn á viðurkenningarkröfu sóknaraðila og færi ... gegnmarkmiðum og tilgangi ákvæðis 19. gr. a., um að greiða fyrir aðgengi aðdómstólum og fylgja þeirri þróun sem hefur orðið að þessu leyti á hinum Norðurlöndunum.“ Íkærunni heldur sóknaraðili því fram að skýring héraðsdóms á skilyrðum 19. gr.a. laga nr. 91/1991 sé röng og hafi héraðsdómur lagt til grundvallar niðurstöðusinni atriði sem málsaðila greini á um og varði efni málsins en ekki form. Meðþví dragi héraðsdómur rangar ályktanir af málatilbúnaði sóknaraðila sem sé áþví reistur „að með hinni saknæmu háttsemi varnaraðila hafi meðlimirsóknaraðila verið sviptir réttinum til að taka ákvörðun um fjárfestingar sínará grundvelli upplýsinga sem í lögum eru taldar mikilsverðar upplýsingar fyrirfjárfesta ... ef þessar upplýsingar hefðu verið veittar eða fram komiðyfirtökutilboð hefðu meðlimir hans ekki verið hluthafar í bankanum þegar hannféll í október 2008.“ Verði varnaraðili að bera hallann af óvissu um til hvaðaákvarðana fjárfestar hefðu gripið ef réttar upplýsingar hefðu verið veittar. IIISamkvæmt1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 117/2010, er þremuraðilum eða fleiri, sem eiga kröfur á hendur sama aðila, heimilt að látamálsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að, reka í einu lagi mál um kröfur þeirraallra, enda eigi þær rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, ístað þess að sækja málið á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Skalmálsóknarfélag stofnað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og er óheimilt aðláta það starfa við annað en rekstur málsins og eftir atvikum fullnustu áréttindum félagsmanna og uppgjör krafna þeirra. Séu málsóknarfélagi ekki settarsérstakar samþykktir skulu gilda um það almennar samþykktir sem ráðherraákveður í reglugerð.Þáskal halda skrá um félagsmenn. Í 2. mgr. 19. gr. a. er kveðið á um að þóttmálsóknarfélag eigi aðild að máli eigi félagsmenn hver fyrir sitt leyti þáhagsmuni sem málið varðar og njóti þar sömu stöðu og aðilar að því leyti semannað leiði ekki af ákvæðum lagagreinarinnar. Í stefnu skal dómkrafa gerð íeinu lagi í nafni félagsins en greint skal allt að einu frá félagsmönnum. Í 3.mgr. segir að gangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál er höfðað en áðuren aðalmeðferð þess er hafin geti félagið aukið við dómkröfur sínar í þágu nýjafélagsmannsins. Slík breyting á dómkröfum skal eftir þörfum gerð meðframhaldsstefnu og gildir þá ekki það skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 aðfélaginu verði metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi íöndverðu.Ígreinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 117/2010 og leiddi ílög hið sérstaka úrræði ummálsóknarfélög, var megininntaki þess lýst svo: „Í frumvarpinu felst súgrundvallarregla að um mál sem er höfðað og rekið af málsóknarfélagi gildaallar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis vikið frá þeimmeð reglum frumvarpsins. Frumvarpið nær til þeirra tilvika þar sem hver og einnsem telur til réttar á hendur öðrum hefði getað rekið mál fyrir dómi upp á sitteindæmi eða með því að standa ásamt fleirum að málsókn með samlagsaðild skv. 1.mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Þess í stað er með frumvarpinu lögð tilheimild til stofnunar málsóknarfélags í því skyni að félagið komi fram og rekidómsmál en ekki þeir sem eiga þá hagsmuni sem leitað er fyrir dómi.“ Ískýringum með 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins sagði meðal annars: „Einnig eráskilið með sama hætti og á við um samlagsaðild að félagsmenn í málsóknarfélagieigi allir kröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekja til sama atviks,aðstöðu eða löggernings. Með öllu er ógerlegt að víkja frá þessu skilyrði endaverður ekki rekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið er ekki eins gagnvartöllum sem eiga í hlut þannig að málatilbúnaður allra sé samhljóða ... Eins ogbeinlínis er tekið fram í 1. mgr. verður málsóknarfélag aðeins myndað til aðreka tiltekið mál fyrir dómi og verður sakarefni þess að liggja fyrir viðstofnun félagsins. Ef nauðsynlegt er af einhverju tilefni að reka fleiri málfyrir dómi væri vitanlega hægt að stofna samtímis fleiri málsóknarfélög umhvert sakarefni og tæki þá aðild að hverju félagi mið af því hverjir ættu þáhagsmuni sem málareksturinn stendur um ... Þegar málsóknarfélag hefur veriðmyndað rekur það í einu lagi mál um kröfur allra félagsmanna. Í þessu felst aðpeningakröfur félagsmanna verða lagðar saman þannig að úr verði einheildarkrafa sem beint verður að þeim sem málið er höfðað gegn. Efmálsóknarfélag gerir á hinn bóginn aðeins viðurkenningarkröfu er gert ráð fyrirþví að sú krafa sé höfð uppi fyrir alla félagsmenn í senn án þess að þar ségerður nokkur greinarmunur. Þannig yrði mál ekki rekið á þessum grundvelli efaðstæður væru með því móti að tíunda yrði sérstaklega réttindi hvers og eins,enda er þá viðbúið að málatilbúnaður þeirra allra sé ekki einsleitur eins ogáskilið er í frumvarpinu.“IVEins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 235/2016 leiðir það af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 aðmálsóknarfélagi er heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eiginnafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess sem stefnter á tjóni félagsmanna sinna, enda séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2.mgr. 25. gr. laganna. Vegna þess að áskilið er í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfurfélagsmannanna verði að vera af sömu rót runnar verður sami bótagrundvöllur aðbúa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna sé einsleitur.Ef kröfur félagsmanna um viðurkenningu á bótaskyldu styðjast við ólíkarmálsástæður er ekki unnt að beita því málsóknarúrræði sem hér um ræðir. Séu hinsvegar leiddar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hafi orðið fyrirtjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð er grein fyrir íhverju tjón þeirra felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, þannig aðfullnægt sé áskilnaði 2. mgr. 25. gr. um lögvarða hagsmuni er ekkert því tilfyrirstöðu að félagið krefjist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvartfélagsmönnunum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og einsþeirra. Sóknaraðili hefur eins og áður segirgert þá breytingu frá því sem áður var að hann hefur skipt málsókn sinni áhendur varnaraðila niður á þrjú málsóknarfélög, svo sem heimilt er samkvæmt þvísem rakið er í kafla III hér að framan, og tekur málsókn hvers félags mið afþví hvenær félagsmenn eignuðust hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Í máli þessukrefst sóknaraðili í einu lagi viðurkenningar á bótarétti þeirra sem voruhluthafar í bankanum, höfðu eignast hlutabréf sín fyrir 27. janúar 2006 og voruí þeirri stöðu að hlutabréfin urðu verðlaus 7. október 2008, þegar bankinn vartekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu. Tekur dagsetningin 27. janúar 2006 mið afþví að þann dag var birtur ársreikningur Landsbanka Íslands hf. fyrir árið2005. Krafa sóknaraðilaer á því reist að varnaraðili hafi eftir 27. janúar 2006 með saknæmum hættivaldið því að ekki voru veittar upplýsingar um gríðarstórar áhættuskuldbindingar Landsbanka Íslands hf. tengdarvarnaraðila og félögum hans. Einnig að varnaraðili hafi vanrækt þær skyldur semá honum hvíldu um að upplýsa opinberlega að Samson eignarhaldsfélag ehf. færimeð yfirráð yfir bankanum og væri móðurfélag hans. Félagsmenn í sóknaraðilahefðu ekki kært sig um að eiga hlutabréf í bankanum ef þessar upplýsingar umstórar áhættuskuldbindingar og yfirráð hefðu legið fyrir. Þá hafi varnaraðilivaldið þeim tjóni með því að vanrækja þá skyldu sína sem stjórnarformaður ogannar eigandi Samson eignarhaldsfélags ehf. að sjá til þess að það félag gerðiöðrum hluthöfum í bankanum yfirtökuboð. Byggja félagsmenn í sóknaraðilabótakröfu sína á því að þeir hefðu ekki orðið fyrir tjóni ef réttar upplýsingarhefðu verið birtar um yfirráðin og lánveitingarnar í reikningsskilum LandsbankaÍslands hf., enda hefðu þeir þá selt hlutabréf sín.Af því sem hérvar rakið er ljóst að félagsmenn í sóknaraðila telja sig allir eiga kröfur áhendur varnaraðila sem eiga rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu ískilningi 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Sami bótagrundvöllur býr samkvæmtframansögðu að baki kröfum allra félagsmanna í sóknaraðila og er því fullnægtþví skilyrði að kröfurnar séu af sömu rót runnar og málatilbúnaður félagsmannaeinsleitur í skilningi síðastgreinds lagaákvæðis. Samkvæmtmeginreglum einkamálaréttarfars eru félagsmenn í sóknaraðila bundnir afmálatilbúnaði hans, þar á meðal þeim málsástæðum sem teflt er fram tilstuðnings viðurkenningarkröfunni sem höfð er uppi í málinu. Meðmálatilbúnaðinum hefur sóknaraðili leitt að því nægar líkur að félagsmennirnirhafi orðið fyrir fjártjóni verði komist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemi varnaraðilasem um er deilt í málinu hafi verið ólögmæt. Að fenginni slíkri niðurstöðu gætisóknaraðili eða eftir atvikum hver og einn félagsmaður krafist bóta úr hendivarnaraðila, enda verði þá færðar sönnur á að félagsmaðurinn hafi beðiðfjárhagslegt tjón vegna hlutabréfaeignar sinnar í Landsbanka Íslands hf. semmálið tekur til og hver fjárhæð tjónsins hafi verið. Að þessu gættu hefursóknaraðili gert nægjanlega grein fyrir því í hverju tjón félagsmanna hanskunni að felast og hver tengsl þess séu við atvik málsins. Sóknaraðili nýturþví heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að sækja mál þetta á þannhátt sem hann gerir með viðurkenningarkröfu sinni. Samkvæmt því og þar sem aðrarmálsástæður varnaraðila geta ekki leitt til frávísunar málsins verður hinnkærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leggja efnisdóm ámálið.Eftirframangreindum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir en ákvörðun málskostnaðar í héraðibíður efnisdóms í málinu. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leggja efnisdómá málið.Varnaraðili,Björgólfur Thor Björgólfsson, greiði sóknaraðila, Málsóknarfélagi hluthafa LandsbankaÍslands, 600.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22.júní 2017I Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar10. maí sl., var höfðað 21. október 2016 af Málsóknarfélagi hluthafa LandsbankaÍslands I, Borgartúni 26 í Reykjavík, gegn Björgólfi Thor Björgólfssyni, 55Clarendon Road, London, W11 4JD, Bretlandi. Í málinu krefst stefnandi þess aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda, vegnaþess að þeir voru í þeirri stöðu, að hlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeirleiða rétt sinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. fyrir 27. janúar 2006,urðu verðlaus þann 7. október 2008. Þá krefst stefnandi málskostnaðar aðskaðlausu. Stefndi gerir kröfu um að málinu verðivísað frá dómi og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda aðskaðlausu. Er krafan sett fram með vísan til 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála.II Stefnandi er málsóknarfélageinstaklinga og lögaðila sem eiga það sammerkt að hafa verið hluthafar íLandsbanka Íslands hf. 7. október 2008 eða leiða rétt sinn frá aðila sem áttihlutabréf í bankanum á þeim degi, eins og segir í stefnu. Við þingfestingumálsins munu 206 félagsmenn hafa verið í málsóknarfélaginu, en þeir eru allirnafngreindir í stefnu og var listi með nafni og kennitölu þeirra lagður framvið þingfestingu málsins, ásamt gögnum frá Verðbréfaskráningu Íslands umhlutabréfaeign félagsmanna stefnanda í Landsbankanum. Hinn 7. október 2008 var stjórnLandsbanka Íslands hf. tekin yfir af Fjármálaeftirlitinu á grundvelli heimildarí lögum nr. 125/2008 og bankanum skipuð skilanefnd. Í stefnu segir að við þaðhafi hlutabréf hluthafa í bankanum orðið verðlaus. Byggir stefnandi málshöfðunsína á því að félagsmenn hans hefðu ekki verið hluthafar í bankanum við fallhans, „og þar með ekki orðið fyrir tjóni“, ef ekki hefði komið til saknæm ogólögmæt háttsemi stefnda sem lýst er í stefnunni. Í stefnu er gerð grein fyrir kaupumSamsons eignarhaldsfélags ehf. (Samson) á 45,8% hlut í Landsbanka Íslands hf. ílok árs 2002. Þar er því síðan lýst með hvaða hætti hlutur Samsons í bankanumbreyttist samkvæmt því sem upplýst er í ársreikningum bankans. Jafnframt er þargerð grein fyrir því hvernig eignarhaldi Samsons var háttað frá árslokum 2002til 30. júní 2008. Í stefnu er því haldið fram að til ársins 2004 hafi stefndiátt 42,74% hlut í Samson í gegnum félag sem ber heitið Givenshire EquitiesLimited. Eftir að Samson leysti á árinu 2005 til sín hlut MagnúsarÞorsteinssonar, sem hafði upphaflega átt hlut í Samson ásamt stefnda og föðurhans, Björgólfi Guðmundssyni, er því haldið fram í stefnu að hlutur Givenshireí Samson hafi aukist, fyrst í 49,5% árið 2005, en að hann hafi síðan hækkað í49,9% árið eftir og hafi haldist óbreyttur síðan þá. Frá 2006 mun stefndieinnig hafa átt persónulega 0,1% hlut í Samson. Fram kemur í stefnu að stefndihafi verið formaður stjórnar Samsons. Í stefnu er gerð grein fyrirreikningsskilum bankans frá árinu 2005, en á því ári varð bankanum skylt aðgera reikningsskil sín í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla. Kemur þarfram að meðal þeirra hafi verið staðallinn IAS 24, en hann hafi lagt þá skylduá bankann að skýra frá viðskiptum hans við tengda aðila. Í ársreikningumLandsbankans var aldrei gerð grein fyrir viðskiptum stefnda og tengdra félagavið bankann. Í stefnu er umfangi þessara viðskiptabankans við stefnda og félög sem honum tengjast lýst. Þar er því haldið fram að30. júní 2005 hafi heildarskuldbindingar bankans gagnvart stefnda og félögum,sem að mati Fjármálaeftirlitsins voru fjárhagslega tengd stefnda, numið 53,6 milljörðumkróna, en 51,3 milljörðum króna eftir að tekið hafði verið tillit tilfrádráttar sem heimilaður væri. Hafi þessar skuldbindingar numið 49,7% afeiginfjárgrunni bankans. Í stefnunni er jafnframt vísað til gagna sem gefi tilkynna að skuldbindingar stefnda og fjárhagslega tengdra félaga hafi numið 101milljarði króna um mitt ár 2007 og að þessar skuldbindingar hafi aukist eftirþað og numið samtals 141,5 milljörðum króna við fall bankans. Stefnandi telur að skylt hafi verið aðgera grein fyrir þessum viðskiptum Landsbankans við stefnda og félög, sem honumtengdust, í reikningsskilum bankans. Vísar stefnandi þá til þess að stefndihafi átt að teljast tengdur aðili í skilningi fyrrgreinds staðals IAS 24, einsog nánar er rökstutt í stefnu, meðal annars með skírskotun til staðalsins IAS28. Því er haldið fram í stefnu að þegarmat hafi verið lagt á þessi tengsl hafi einungis verið litið til þess hvortstefndi hafi með óbeinum hætti ráðið yfir meira en 20% atkvæðisréttar íbankanum. Hafi þá verið stuðst við upplýsingar frá framkvæmdastjóra Samsons umóbeint eignarhald stefnda í Landsbankanum sem stefndi hafi borið ábyrgð á aðværu réttar. Er á því byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi með ýmsum hættikomið því til leiðar að villandi og beinlínis rangar upplýsingar um þettaatriði hafi verið lagðar til grundvallar við reikningsskil bankans fyrir árið2005, sbr. ársreikning hans sem birtur var 27. janúar 2006, og þar til yfirlauk. Meðal annars af þeim sökum hafi ekki verið upplýst um skuldbindingar stefndaog tengdra félaga við bankann í ársreikningum hans fyrir árin 2005, 2006 og2007. Að auki hafi það viðgengist við útreikning á óbeinu atkvæðavægi stefnda íLandsbankanum að líta fram hjá eða fara rangt með fjölda hluta sem voru ánatkvæðisréttar á hluthafafundum og þannig vanmeta óbeinan atkvæðisrétt stefnda. Í stefnu er því haldið fram að meðþessu hafi stefndi með saknæmum og ólögmætum hætti komið því til leiðar að ekkivar getið um upplýsingar í framangreindum ársreikningum um tengsl hans viðLandsbankann. Þannig hafi verið komið í veg fyrir að viðskipti hans við bankannværu gerð opinber. Með því telur stefnandi að stefndi hafi vísvitandi blekktlesendur ársreikninganna, en hann hafi vitað eða mátt vita að upplýsingar íreikningum bankans hefðu áhrif á afstöðu þeirra til þess hvort þeir vildu verahluthafar í bankanum. Af hálfu stefnanda er jafnframt á þvíbyggt að stefndi hafi borið ábyrgð á því að fylgjast með hvort Samson færi meðyfirráð yfir Landsbankanum þannig að skylda til að gera öðrum hluthöfumyfirtökutilboð hafi orðið virk. Þessu til stuðnings vísar stefnandi meðalannars til ábendingar í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 3. febrúar 2003, umheimild eigenda Samsons til að fara með virkan eignarhlut í Landsbankanum, ogsíðari bréfa Fjármálaeftirlitsins um þetta efni. Því er haldið fram í stefnu að eftir30. júní 2006, þegar Samson hafi aukið við hlutafjáreign sína í Landsbankanum,hafi eignarhaldsfélagið í raun farið með meirihluta atkvæða í Landsbankanum ogþví átt að teljast móðurfélag hans. Af hálfu stefnanda er þá tekið mið af þvíað hlutafjáreign Landsbankans í Lúxemborg og svonefndra aflandsfélaga hafiverið óvirk. Stefnandi byggir á því að við þessar aðstæður hafi Samson borið aðtilkynna öðrum hluthöfum um þessa breyttu stöðu og gera þeim yfirtökutilboðsamkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 33/2003. Hafi vafi leikið á þessu telurstefnandi að allri óvissu hafi verið eytt á aðalfundi Landsbankans 9. febrúar2007 þegar í ljós hafi komið að hlutafé aflandsfélaganna var undir yfirráðumLandsbankans. Í kjölfarið telur stefnandi að stefnda hafi borið að bregðast viðþessum upplýsingum og leggja mat á stöðu Samsons gagnvart Landsbankanum. Ísíðasta lagi hafi yfirtökuskylda Samsons gagnvart öðrum hluthöfum orðið virk30. júní 2008 eftir að hlutafé Samsons jókst úr 40,73% í 41,85%. Er þá tekiðtillit til þess að líta hafi átt á hlutabréfaeign Straums-Burðaráss íLandsbankanum með hlutafjáreign Samsons í bankanum. Að því gættu hafi legiðfyrir að Samson hafi ráðið yfir meirihluta atkvæðisréttar í Landsbanknaum ántillits til hlutabréfaeignar aflandsfélaga í bankanum. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfursínar meðal annars á því að stefnandi hafi með saknæmum og ólögmætum hættibrotið gegn þeirri skyldu sinni að leggja mat á og upplýsa hluthafa í bankanumum að Samson færi með yfirráð yfir honum þegar hinn 30. júní 2006 eða viðsíðari tímamörk samkvæmt því sem rakið hefur verið. Hafi stefnda, sem formannistjórnar Samsons, jafnframt borið að hafa frumkvæði að því að Samson gerðiöðrum hluthöfum yfirtökutilboð í síðasta lagi fjórum vikum eftir að skylda tilyfirtöku hafi stofnast. Í sérstökum kafla stefnunnar er vikiðað því tjóni sem félagsmenn stefnanda telja sig hafa orðið fyrir. Þar eráréttað að hlutabréfin sem þeir áttu við fall Landsbankans 7. október 2008 hafiþá orðið verðlaus. Staðhæft er að félagsmenn stefnanda hefðu ekki kært sig umað vera hluthafar í Landsbankanum ef upplýst hefði verið um að bankinn lytistjórn Samsons sem teldist móðurfélag hans og ef upplýsingar hefðu legið fyrirum umfangsmiklar lánveitingar bankans til stefnda. Á því er byggt af hálfustefnanda að félagsmenn málsóknarfélagsins hefðu selt hlutabréf sín íLandsbankanum eftir að fyrrgreindar upplýsingar hefðu komið fram, hvort sem þaðhefði verið gert á markaði eða með því að samþykkja yfirtökutilboð hefði þaðverið sett fram. Telur stefnandi að fjártjón félagsmanna sinna svari til þessverðs sem greitt hefði verið fyrir hlutabréfin. Stefnandi áréttar þó að meðúrlausn á kröfugerð í máli þessu sé engu slegið föstu um umfang þessa tjóns.Því standi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ekki í vegifyrir að dómurinn skeri úr um viðurkenningarkröfuna. Stefnandi rökstyður þá ályktun sína aðorsakatengsl séu milli tjónsins og saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda meðþví að vísa til þess að upplýsingar um hversu mikill óbeinn eignarhluturstefnda hafi verið í Landsbankanum og um umfangsmiklar lánveitingar til stefndaog tengdra aðila, sem og að bankinn lyti fullum yfirráðum Samsons, séu allarmikilvægar upplýsingar fyrir fjárfesti í banka og skipti sköpum um það hvorthann vilji eiga hlut í honum. Það sé staðfest meðal annars í löggjöf auk þesssem það leiði af eðli máls. Af hálfu stefnanda er meðal annars áþví byggt að stefndi verði að bera áhættuna af því að hafa leynt hluthafaupplýsingum um þessar umfangsmiklu lánveitingar. Hafi stefnda mátt vera ljóstað mikilvægt væri að upplýsa um þessi atriði svo hluthafar gætu tekiðfjárfestingaákvarðanir á fullnægjandi forsendum. Kveður stefnandi að stefndihafi vitað eða mátt vita að þessar upplýsingar hefðu almenn áhrif á viljafjárfesta til að vera hluthafar í Landsbanka Íslands hf. Stefnandi telur því að skilyrðum umorsakatengsl og sennilega afleiðingu milli saknæmrar háttsemi stefnda og tjónsfélagsmanna stefnanda sé fullnægt. Þá er á því byggt að stefndi verði að berasönnunarbyrði fyrir því vilji hann halda því fram að upplýsingar um þessiatriði hefðu ekki haft neikvæð áhrif á vilja félagsmanna stefnanda til að verahluthafar í Landsbankanum. Vafa um viðbrögð félagsmanna stefnanda við réttumupplýsingum sé ekki unnt að meta stefnda í hag enda verði hann að bera áhættunaaf því að hafa brotið gegn skyldum sínum. Jafnframt eru færð rök fyrir því ístefnu að beita beri ströngu sakarmati í málinu.III Í greinargerð stefnda eru færð rökfyrir því að vísa beri málinu frá dómi. Bendir stefndi á að stefnandi höfðiþetta mál að nýju eftir að Hæstiréttur Íslands hafi vísað fyrra máli stefnandafrá með dómi 2. maí 2016. Með þessari nýju málsókn freisti stefnandi að bæta úrþeim annmörkum sem rétturinn hafi álitið einkenna fyrra málið. Stefndi telurþær breytingar gera illt verra og telur því óhjákvæmilegt að vísa þessu málieinnig frá dómi. Rétt er að rekja helstu málsástæður stefnda fyrir þeirriniðurstöðu. Í fyrsta lagi er á því byggt aðdómkrafa stefnanda feli ekki sér afmörkun á því hver sú háttsemi stefnda getiverið sem eigi að leiða til bótaskyldu. Að þessu leyti sé kröfugerðin svo óvissog ómarkviss að ekki verði lagður á hana efnisdómur. Í öðru lagi byggir stefndi á því aðmálið sé vanreifað af hálfu stefnanda. Því til stuðnings vísar stefndi m.a. tilþess að það sé óskýrt hverja dómur eigi að binda. Í kröfugerðinni sé krafistviðurkenningar á réttindum félagsmanna stefnanda vegna hlutabréfa sem „þeir,eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust“ í Landsbankanum fyrir 27.janúar 2006. Ekki sé útskýrt hverjir þessir aðrir „aðilar“ séu. Möguleg aðildsé því vanreifuð. Í tengslum við þessa röksemd er ígreinargerð stefnda bent á að með orðalagi kröfugerðarinnar virðist hér vísaðtil aðila sem „eignast“ hafi hluti í Landsbankanum fyrir 27. janúar 2006 fyrirannars konar framsal en kaup. Fram komi í stefnu að aðrir en þeir sem hafieignast hlutabréfin áður en hin ætlaða bótaskylda háttsemi eigi að hafa gerstgeti ekki átt aðild að málinu og verið félagsmenn í stefnanda. Þrátt fyrir þaðmegi af gögnum málsins álykta að á meðal félagsmanna séu aðilar sem falli utanþessarar afmörkunar. Á lista yfir félagsmenn sé jafnvel að finna félaga semeignast hafi hluti sína eftir að hlutir Landsbankans hafi verið orðnir óvirkirtil viðskipta eftir 7. október 2008. Þetta veki enn frekari álitamál að matistefnda um vanreifun á aðild félagsmanna að sakarefninu. Stefndi bendir einnig á að tilgangurstefnanda sé að reka dómsmál vegna „tjóns sem félagsmenn urðu fyrir semhluthafar“ í Landsbankanum. Samþykktirnar heimili þannig stefnanda ekki aðhöfða mál í þágu félagsmanna sem ekki hafi orðið fyrir tjóni sem hluthafar,heldur „leiða rétt sinn frá“ slíkum hluthöfum. Að lokum skorti verulega á aðstaðfestingar á félagsaðild séu í traustu horfi, en slíkt hljóti að veraforsenda málatilbúnaðar sem þessa. Stefndi reisir röksemdir sínar umvanreifun málsins einnig á því að nauðsynlegt hafi verið að fjalla um þaðhvenær og á hvaða verði félagsmenn hans hafi átt viðskipti með hluti íLandsbankanum. Án þeirra upplýsinga sé útilokað að slá neinu föstu um afkomufélagsmanna af viðskiptunum og ætlað tjón þeirra af þeim. Bendir stefndi á aðgera verði ráð fyrir því að umtalsverður fjöldi félagsmanna hafi selt afeignarhlut sínum í Landsbankanum eftir að hin meinta bótaskylda háttsemi eigiað hafa hafist. Þannig kunni vel að hugsast að þessir félagsmenn hafi notiðjákvæðrar afkomu af viðskiptum með hluti bankans. Nánar er vikið að þessu í samhengivið málshöfðun málsóknarfélaga II og III í greinargerð. Telur stefndi að þrjármálshöfðanir félagsmanna stefnanda gegn stefnda leiði samanlagt til þess aðstefnandi geri sér enga grein fyrir því á hvaða forsendum málin byggistvarðandi tjón einstakra félagsmanna. Stefndi telur jafnframt á það skorta aðstefnandi geri grein fyrir því hvaða forsendur og ástæður hafi búið að bakikaupum og sölu félagsmanna á hlutum í Landsbankanum á þeim tíma sem um erdeilt. Stefndi byggir á því að nauðsynlegt hafi verið að fjalla í stefnu t.d.um: a) hver hafi verið fjárhagsstaða einstakra félagsmanna, b) hvort þeir hafinotið ráðgjafar við viðskiptin og þá, eftir atvikum, hjá hverjum, c) hvort þeirhafi fjármagnað viðskiptin með eigin fé eða lánsfé, d) hversu stór hluti eignaþeirra hafi verið bundinn í hlutum bankans, e) hvort fjárfesting hafi veriðætluð til skamms eða langs tíma og f) hvort um hafi verið að ræðaspákaupmennsku eða langtímafjárfestingu. Stefndi byggir einnig á því aðmálsreifun stefnanda sé einnig ómarkviss að því leyti að hann reifi ýmsar aðrarhugmyndir um tjón en þá sem hann leggi til grundvallar. Þannig segi aðfélagsmenn hafi orðið fyrir tjóni þar sem þeir hefðu selt hlutabréf sín ámarkaði eða samþykkt yfirtökutilboð sem hafi verið skylt að setja fram áótilgreindu verði. Jafnframt segi að allir félagsmenn hafi orðið fyrir tjóniþegar hlutabréf þeirra hafi orðið verðlaus. Eftir sem áður sé því hvergi haldiðfram að stefndi beri ábyrgð á því að hlutir bankans hafi orðið verðlausir 7.október 2008. Stefnandi byggi því ekki á þessum tjónsgrundvelli. Einnig telurstefndi öldungis ljóst að stefnandi ætli sér ekki að reisa bótakröfu áeinhverju verði sem yfirtökutilboð hafi átt að miðast við. Með því vakniáleitnar spurningar um hvaða þýðingu málatilbúnaður hans um skyldu til að gerayfirtökutilboð og verðfall bréfa bankans 7. október 2008 hafi yfirleitt. Í staðþess tiltaki stefnandi að fjártjón félagsmanna svari til þess verðs „sem greitthefði verið fyrir hlutabréfin á almennum markaði“ á þeim tíma sem hinbótaskylda háttsemi stofnaðist. Telur stefndi að málatilbúnaður þessi um hiðætlaða tjón sé sérkennilegur. Byggist hann einkum á þeirri forsendu að hinætlaða bótaskylda háttsemi hefði ekki valdið lækkun á verði hluta íLandsbankanum, sem að mati stefnda sýni hversu ómarkviss umfjöllunin sé um hiðætlaða tjón. Stefndi reisir frávísunarkröfu sína íþriðja lagi á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að félagsmenn hans hafilögvarða hagsmuni af því að fá viðurkennda skaðabótaábyrgð annars manns samkvæmt2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Skilyrði þess sé að stefnandi leiði nægarlíkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni og gerigrein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik máls.Telur stefndi skorta verulega á að gerð sé grein fyrir þessum atriðum í stefnu.Í málatilbúnaði hans felist þvert á móti að ekkert tjón geti hafa orðið afhinni ætluðu saknæmu háttsemi. Í fyrsta lagi byggi stefnendur ekki á því að hinætlaða saknæma háttsemi stefnda hafi leitt til þrots Landsbankans 7. október2008. Það þrot hafi orðið af öðrum og óskyldum ástæðum. Í öðru lagi byggistefnendur ekki á því að nokkur saknæm háttsemi hafi átt sér stað þegarfélagsmenn hans hafi eignast hluti sína. Í þriðja lagi sé ekki á því byggt aðbirting upplýsinganna hefði leitt til lækkunar á verði hluta Landsbankans ámarkaði. Þvert á móti byggir stefnandi á því að félagsmenn hefðu allir getaðselt hluti sína á gildandi markaðsverði þrátt fyrir birtingu þeirra. Birtingþeirra hefði því engin áhrif haft á verð. Í fjórða lagi er frávísunarkrafastefnda á því reist að málshöfðanir málsóknarfélagsins í þessu máli séuósamrýmanlegar málshöfðun tveggja annarra félaga með sama nafni og stefnandi enmeð númerunum II og III. Bendir stefndi á að sumir félagsmanna stefnanda hafieinnig gerst félagsmenn í félögum II og III. Þessir félagsmenn hafi því veittþremur mismunandi lögaðilum fullt forræði á málarekstri þeirra gegn stefndavegna sama sakarefnis. Þá teljist þeir hafa höfðað tvö, sumir hverjir þrjú, málgegn stefnda. Stefndi telur að þessi háttur á málshöfðun samrýmist ekkifyrirmælum 19. gr. a laga nr. 91/1991 og því beri að vísa málinu frá af þessumsökum. Að auki sé þetta til þess fallið að gera málatilbúnað stefnanda verulegaóskýran. Stefndi vísar t.d. til þess aðstefnandi byggi á því að allir félagsmenn hans hefðu getað selt hlutabréf sín áverði sem „svarar til þess verðs sem greitt hefði verið fyrir hlutabréfin áalmennum markaði“ á þeim tíma sem til bótaskyldu hafi stofnast. Í þessum málatilbúnaðikveður stefndi felast að líta beri svo á að við birtingu hinna umdeilduupplýsinga hefði birtingin að lágmarki kallað fram jafn mikla eftirspurn ogfalist hafi í framboði hluta félagsmanna stefnanda. Í málum málsóknarfélaga IIog III sé aftur á móti byggt á hinu gagnstæða. Þar sé því haldið fram aðbirting upplýsinganna hefði leitt til þess að sú eftirspurn, sem aðrirfélagsmenn hafi staðið á bak við, hefði horfið með því að þeir hefðu ekkikeypt. Þar sem mál sem málsóknarfélög II og III höfða séu að hluta milli sömuaðila telur stefndi að tormerki séu á því að samþýða málflutningsyfirlýsingarþessara þriggja félaga. Þá megi einnig horfa til þess að mál félags II hafiverið höfðað fyrst allra, en stefna í því máli hafi verið birt 28. september 2016.Þar af leiðandi geti félagsmenn stefnanda, sem einnig séu í félagi II, ekki núhaldið fram þeirri nýju málsástæðu hér, sbr. 5. gr. 101. gr. laga nr. 91/1991,að framboð hluta þeirra hefði engin áhrif haft á eftirspurn, meðan þeir haldiþví fram í máli félags II að birting hinna upplýsinganna hefði leitt af sér aðsú eftirspurn sem þeir sjálfur stóðu fyrir hefði horfið. Stefndi vísar einnig til þess að þessifjöldi mála leiði því til afgerandi tormerkja á úrlausn þeirra eins og staðansé í dag. Síðan megi búast við að sá ruglingur verði hugsanlega enn meiri komitil þess á síðari stigum að þessi mismunandi félög gefi mismunandimálflutningsyfirlýsingar. Stefndi telur sig eiga lögmætar væntingar um að ekkisé staðið með þessum hætti að málarekstri gegn honum. Þessi málatilbúnaður séandstæður grundvallarreglum laga nr. 91/1991, sbr. t.d. undirstöðurök reglunnarum litis pendens, sbr. t.d. 116. gr. laganna. Í fimmta lagi er á því byggt af hálfustefnda að með málshöfðuninni sé ekki fullnægt því skilyrði 19. gr. a í lögumnr. 91/1991 að krafan eigi rætur í sama atviki, aðstöðu eða löggerningi. Þvítil stuðnings vísar stefndi til þess að stefnandi kefjist viðurkenningar áskaðabótaskyldu stefnda gagnvart hverjum félagsmanni fyrir sig vegna atvika semvarði rekstur Landsbanka Íslands hf. og þeir telja hafa valdið sér fjártjóni.Atvik að baki kröfu hvers og eins séu hins vegar að öðru leyti mismunandi.Þannig hafi viðskipti þeirra með hluti bankans farið fram á mismunandi tímum ogþá eftir fyrirmælum og forsendum hvers og eins þeirra. Kunni mismunandi atvik,sem varði hvern og einn þeirra sérstaklega, að hafa áhrif við mat áskaðabótaábyrgð stefnda á þeim grundvelli sem stefnandi miði kröfu sína við.Telur stefndi að huga verði að réttarstöðu hvers félagsmanns sjálfstætt við matá hugsanlegri skaðabótaskyldu stefnda gagnvart þeim. Í sjötta lagi telur stefndi að meðmálshöfðun stefnanda sé ekki fullnægt áskilnaði 19. gr. a í lögum nr. 91/1991að málsóknarfélag reki „í einu lagi“ mál um kröfur allra félagsmanna. Feli þaðí sér kröfu um að málatilbúnaður allra sé samhljóða. Mál verði ekki rekið áþessum grundvelli ef aðstæður eru með því móti að tíunda verði sérstaklegaréttindi hvers og eins, enda sé þá viðbúið að málatilbúnaður þeirra allra séekki einsleitur eins og áskilið sé. Bendir stefndi á að óhjákvæmilegt sé ímálinu að fjalla um það hvort einstakir félagsmenn hafi orðið fyrir tjóni, geragrein fyrir í hverju tjón þeirra sé fólgið og hver séu tengsl þess við atvikmáls. Eðli málsins samkvæmt geti þetta ekki gerst „í einu lagi“ enda séuforsendur hvers félagsmanns mismunandi. Sumir kunni að hafa tekið lán fyrirhlutum sínum, aðrir kunni að hafa bæði keypt og selt hluti á tímanum sem umræðir, aðrir kunni að hafa stundað spákaupmennsku á breiðari grundvelli, o.s.frv.Eins megi gera ráð fyrir að sumir félagsmenn hafi keypt og selt hluti sína átímabilinu 27. janúar 2006 til 7. október 2008 án þess að nokkuð sé skýrt hvaðhafi ráðið þeim gerningum. Þá gildi sérstök sjónarmið um mál þeirra sem „leiðarétt sinn frá“ hluthöfum en voru ekki hluthafar sjálfir. Loks þurfi svo að gerasérstaka grein fyrir skörun mála þeirra sem hafi nú höfðað tvö og jafnvel þrjúmál gegn stefnda sem þátttakendur í öðrum málssóknarfélögum.IV Mál þetta er höfðað til viðurkenningará skaðabótaskyldu stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda er hlaust af því aðþeir voru í þeirri stöðu, að hlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða réttsinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. fyrir 27. janúar 2006, urðuverðlaus 7. október 2008. Málshöfðunin um þessa kröfu er í senn reist á heimildí 19. gr. a í lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi aðildstefnanda, og 2. mgr. 25. gr. sömu laga að því er lýtur að kröfugerðinni. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. a í lögum nr.91/1991 er þremur aðilum eða fleiri, sem eiga kröfur á hendur sama aðila,heimilt að láta málsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að, reka í einu lagi mál umkröfur þeirra allra. Skilyrði þess að höfða megi mál á þessum grundvelli er aðkröfur félagsmanna málsóknarfélagsins eigi rætur að rekja til sama atviks,aðstöðu eða löggernings. Í ákvæðinu eru síðan settar ákveðnar reglur um stofnunog tilgang slíks félags sem og um félagsskrá. Í 2. mgr. sömu greinar er kveðið á umað þótt málsóknarfélag eigi aðild að máli eigi félagsmenn hver fyrir sitt leytiþá hagsmuni sem málið varðar og njóti þar sömu stöðu og aðilar að því leyti semannað leiði ekki af ákvæðum greinarinnar. Þá segir þar að í stefnu skulidómkrafa gerð í einu lagi í nafni félagsins en greint skal allt að einu fráfélagsmönnum, svo og hvern hlut hver þeirra eigi í kröfu sé hún um greiðslupeningafjárhæðar. Í 3. mgr. greinarinnar er síðan að því vikið hvernig farigangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál hefur verið höfðað. Í greinargerð með frumvarpi því er varðað lögum nr. 117/2010, sem lögfesti heimild 19. gr. a í lögum nr. 91/1991, ergerð grein fyrir megininntaki frumvarpsins. Þar segir orðrétt eftirfarandi:Ífrumvarpinu felst sú grundvallarregla að um mál sem er höfðað og rekið afmálsóknarfélagi gilda allar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki erbeinlínis vikið frá þeim með reglum frumvarpsins. Frumvarpið nær til þeirratilvika þar sem hver og einn sem telur til réttar á hendur öðrum hefði getiðrekið mál fyrir dómi upp á sitt eindæmi eða með því að standa ásamt fleirum aðmálsókn með samlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála.Þess í stað er með frumvarpinu lögð til heimild til stofnunar málsóknarfélags íþví skyni að félagið komi fram og reki dómsmál en ekki þeir sem eiga þá hagsmunisem leitað er fyrir dómi. Ískýringum með 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins sagði enn fremur eftirfarandi:Einnig er áskilið með sama hætti og á við umsamlagsaðild að félagsmenn í málsóknarfélagi eigi allir kröfur á hendur samaaðila sem eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Meðöllu er ógerlegt að víkja frá þessu skilyrði enda verður ekki rekið í einu lagimál þar sem sakarefnið er ekki eins gagnvart öllum sem eiga í hlut þannig aðmálatilbúnaður allra sé samhljóða. Við sömumálsgrein í frumvarpinu kemur fram að ef nauðsynlegt er af einhverju tilefni aðreka fleiri mál fyrir dómi væri hægt að stofna samtímis fleiri málsóknarfélögum hvert sakarefni og tæki þá aðild að hverju félagi mið af því hverjir ættu þáhagsmuni sem málareksturinn stendur um. Þá er þar að finna eftirfarandiumfjöllun til útskýringar á því hvernig málatilbúnaður á þessum grunni geturverið ólíkur eftir því hvernig kröfugerð er hagað: Þegar málsóknarfélag hefur verið myndað rekurþað í einu lagi mál um kröfur allra félagsmanna. Í þessu felst að peningakröfurfélagsmanna verða lagðar saman þannig að úr verði ein heildarkrafa sem beintverður að þeim sem málið er höfðað gegn. Ef málsóknarfélag gerir á hinn bóginnaðeins viðurkenningarkröfu er gert ráð fyrir því að sú krafa sé höfð uppi fyriralla félagsmenn í senn án þess að þar sé gerður nokkur greinarmunur. Þannigyrði mál ekki rekið á þessum grundvelli ef aðstæður væru með því móti að tíundayrði sérstaklega réttindi hvers og eins, enda er þá viðbúið að málatilbúnaðurþeirra allra sé ekki einsleitur eins og áskilið er í frumvarpinu. Fyrirliggur að Málsóknarfélag hluthafa í Landsbanka Íslands höfðaði mál gegn stefnda12. ágúst 2015. Með dómi Hæstaréttar Íslands 2. maí 2016 í málinu nr. 235/2016var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur um að vísa bæri því máli frádómi. Í dómi Hæstaréttar Íslands var skírskotað til framangreindra ákvæða ogummæla í lögskýringargögnum. Tekið var fram að af 1. og 2. mgr. 19. gr. a laganr. 91/1991 leiddi að málsóknarfélagi væri heimilt, í samræmi við tilgang sinn,að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi áskaðabótaskyldu þess sem stefnt væri á tjóni félagsmanna sinna, enda væruuppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Áskilið væri aðkröfur félagsmanna væri af sömu rót runnar og því yrði sami bótagrundvöllur aðbúa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna værieinsleitur. Styddust kröfur þeirra t.d. við ólíkar málsástæður væri af þeimsökum ekki unnt að beita þessu málsóknarúrræði. Ef leiddar væru hins vegarnægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hefðu orðið fyrir tjóni, svosem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð væri grein fyrir í hverju tjónþeirra fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls, þannig að fullnægt væriáskilnaði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni „væri ekkertþví til fyrirstöðu að félagið krefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldugagnvart félagsmönnunum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers ogeins þeirra“. NiðurstaðaHæstaréttar Íslands varð sú að kröfugerð í framangreindu máli, þar sem teflthafði verið fram þremur aðalkröfum, sem byggðust á mismunandi málsástæðum, ogvið það miðað að þær gætu hver fyrir sig átt við suma félagsmanna málsóknarfélagsinsen ekki aðra, væri í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr. 91/1991,eins og þau ákvæði yrði að skýra samkvæmt framansögðu. Því var staðfesturúrskurður héraðsdóms um að vísa málinu frá dómi. Stefnandií því máli sem hér er til umfjöllunar telur sig hafa bætt úr þeim ágöllum semollu því að fyrra málinu var vísað frá dómi. Það sé gert með því að þeir einirgeti átt aðild að stefnanda sem átt hafi hlutabréf í Landsbankanum áður en hinætlaða bótaskylda háttsemi stefnda átti sér stað. Enn fremur hafi dómkröfunniverið breytt þannig að hún felur ekki lengur í sér mismunandi málsástæður. Eins ograkið hefur verið hafnar stefndi því að málatilbúnaður stefnanda sé kominn íþað horf að fullnægt sé áskilnaði 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr. 91/1991um einsleitan málsgrundvöll félagsmanna stefnanda. Sú breyting sem gerð hafiverið á kröfugerð og aðild breyti t.d. engu um að málið horfi með mismunandihætti við með tilliti til viðskipta hvers félagsmanns stefnanda með hluti íLandsbankanum og hvað ætla megi um tjón þeirra og tengsl þess við ætlaðabótaskylda háttsemi stefnda. Í máliþessu gengur stefnandi út frá því að öll hlutabréf félagsmanna stefnanda íLandsbanka Íslands hf. hafi orðið verðlaus í kjölfar þess að stjórn bankans varyfirtekin af Fjármálaeftirlitinu í október 2008. Eignir þeirra hafi því fariðforgörðum við fall bankans. Stefnandi heldur því þó ekki fram að hin ætlaðaskaðabótaskylda háttsemi stefnda hafi valdið því að eignir félagsmannastefnanda hafi orðið verðlausar, eins og algengt er í skaðabótamálum. Aftur ámóti er á því byggt að félagsmenn stefnanda hefðu ekki tapað fjárfestingumsínum í bankanum ef stefndi hefði veitt þær upplýsingar sem byggt er á að honumhafi verið skylt að gera og að félagsmönnum stefnanda hefði verið gertyfirtökutilboð. Hefðu félagsmenn stefnanda þá verið búnir að selja hlutabréfsín í bankanum áður en þau urðu verðlaus. Að þessu leyti er mögulegt tjónfélagsmanna stefnanda háð ætluðum viðbrögðum þeirra á markaði við þeirriupplýsingagjöf og tilboði sem stefnendur álíta að hefði átt að koma fram. Samkvæmtreglum skaðabótaréttar er það skilyrði skaðabótaskyldu að tjón hafi orðið semtjónvaldur beri skaðabótaábyrgð á. Getur engu breytt í því sambandi þó aðkröfugerð stefnanda sé hagað á þann veg að krafist sé viðurkenningar áskaðabótaskyldu tjónvalds í stað þess að krefjast dóms um tiltekna bótafjárhæð.Sú tilhögun á kröfugerð getur t.d. ekki komið í veg fyrir að tekið sé til varnameð vísan til þess að þessu skilyrði skaðabótaskyldu sé ekki fullnægt. Viðumfjöllun um tjón sem byggt er á að hlotist hafi af viðskiptum með hlutabréfverður að hafa í huga að slík viðskipti eru áhættusöm í þeim skilningi að þaugeta ýmist haft í för með sér tap eða hagnað fyrir þann sem á í þeim. Ekki ersjálfgefið að fjárfestir hafi orðið fyrir tjóni í merkingu skaðabótaréttar þótthann tapi fjármunum við það að hlutabréf í hans eigu verði verðlaus. Í því efnigetur m.a. þurft að líta til annarra viðskipta hans með hluti í sama félagi eðaöðrum félögum og á hvaða forsendum hann tekur þátt í slíkum viðskiptum. Þáverður almennt að ganga út frá því að viðbrögð fjárfesta við atvikum, sem erutil þess fallin að hafa áhrif á hegðun þeirra á markaði, séu einstaklingsbundinog helgist af áherslum þeirra í viðskiptum. Séu þessaralmennu forsendur settar í samhengi við það mál sem hér er til úrlausnar þáliggur fyrir að nokkuð langur tími leið frá því að ætluð saknæm háttsemistefnda átti sér stað þar til tjón félagsmanna stefnanda á að hafa orðið. Kunnaeinhverjir þeirra að hafa selt meira af hlutabréfum í bankanum á þessum tíma ogallt til þess að bankinn féll í október 2008, en þeir sátu uppi með í lokin.Því er ekki unnt að útiloka að einhverjir félagsmenn stefnanda hafi í raunhagnast af því að stefndi lét hjá líða að gera það sem stefnandi telur að honumhafi verið skylt að gera, enda hefði sú ráðstöfun átt að leiða til lækkunar áverði hlutabréfanna miðað við forsendur í stefnu. Við umfjöllun um tjón í þessusamhengi verða ætluð viðbrögð félagsmanna við þeim upplýsingum, sem stefnanditelur að hafi skort, ekki heldur afgreidd með einhliða yfirlýsingu stefnanda umað félagsmenn hans hefðu allir sem einn ekki kært sig um að vera hluthafar íbankanum og þeir því selt alla hluti sína í honum. Einsog mál þetta er vaxið telur dómurinn því að málatilbúnaður allra félagsmannastefnanda geti ekki verið einsleitur að þessu leyti þó að þættir er lúti aðhinni ætluðu bótaskyldu háttsemi stefnda séu það. Skilyrði 1. og 2. mgr. 19.gr. a í lögum nr. 91/1991 er því ekki fullnægt að þessu leyti þannig að höfðamegi málið í þeim búningi sem þar er kveðið á um. Því er óhjákvæmilegt að vísamálinu frá dómi. Meðvísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiðastefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Dregisthefur að kveða upp úrskurð í máli þessu en dómari og aðilar töldu ekki ástæðutil þess að endurflytja málið. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Málsóknarfélag LandsbankaÍslands I, greiði stefnda, Björgólfi Thor Björgólfssyni, 200.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 334/2000
|
Kærumál Fjárnám Veðréttur Framsal kröfu Kröfuréttindi
|
G seldi fasteignirnar S14 og S16 og skuldbundu kaupendur sig til að inna af hendi nánar tilteknar peningagreiðslur. Áður en greiðslurnar skyldu inntar af hendi var gert fjárnám hjá G að kröfu H í umræddum kröfum G. Bankinn B mótmælti því að fjárnám yrði gert í umræddum greiðslum. Í fylgiskjölum með kaupsamningum um fasteignirnar skuldbundu kaupendur þeirra sig til að beina öllum greiðslum, sem þeim bæri að inna af hendi með peningum, inn á reikning í B, þar sem greiðslurnar hefðu verið settar B sem trygging fyrir lánafyrirgreiðslu við G. Þá var tekið fram að allar áhvílandi veðskuldir á fasteignunum væru kaupendum óviðkomandi og ábyrgðist B að þeim yrði aflétt. Ekki var talið að kröfur G, sem H fékk gert fjárnám í, hefðu verið framseldar B. Þá var ekki talið unnt að líta svo á að umrædd fylgiskjöl hefðu geymt veðsamning milli G og B. Þá var yfirlýsing G, þar sem hann setti B að handveði umræddan reikning í B, ekki talin veita B veðrétt í umræddum kröfuréttindum, enda hefðu greiðslurnar ekki verið inntar af hendi þegar fjárnám var gert. Var B ekki talinn hafa sýnt fram á að hann nyti réttar í umræddum kröfuréttindum, sem gætu gengið fyrir rétti H samkvæmt fjárnámi í þeim. Var því lagt fyrir sýslumann að gera fjárnám samkvæmt beiðni H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. ágúst 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júlí 2000, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 24. janúar sama árs þess efnis að hafna beiðni sóknaraðila um að gert yrði fjárnám í nánar tilteknum greiðslum til varnaraðilans Guðlaugs Hermannssonar að fjárhæð samtals 2.000.000 krónur samkvæmt kaupsamningum um fasteignirnar Suðurholt 14 og Suðurholt 16 í Hafnarfirði. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að taka umræddar greiðslur fjárnámi. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Guðlaugur Hermannsson hefur ekki látið málið til sín taka. Varnaraðilinn Búnaðarbanki Íslands hf. krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði seldi varnaraðilinn Guðlaugur Hermannsson fasteignina að Suðurholti 14 með kaupsamningi 2. febrúar 1999, en fasteignina Suðurholt 16 með kaupsamningi 30. júlí sama árs. Í samningnum um fyrrnefndu eignina skuldbatt kaupandi sig til að greiða meðal annars með peningum 500.000 krónur hinn 20. janúar 2000 og 2.200.000 krónur 20. febrúar sama árs. Í síðarnefnda samningnum var kveðið á um að kaupendur skyldu meðal annars greiða 1.500.000 krónur með peningum 15. desember 1999. Sýslumaðurinn í Reykjavík tók fyrir 13. desember 1999 að gera fjárnám hjá varnaraðilanum Guðlaugi fyrir kröfu sóknaraðila, sem var sögð nema samtals 6.031.038 krónum. Varnaraðilinn mætti ekki við gerðina og var gert fjárnám eftir ábendingu umboðsmanns sóknaraðila í áðurnefndum kröfum varnaraðilans samkvæmt kaupsamningunum um fasteignirnar að Suðurholti 14 og 16. Kaupendum eignanna var í kjölfarið tilkynnt um fjárnámið. Með bréfi 18. janúar 2000 fór sóknaraðili þess á leit við sýslumann með vísan til 4. töluliðs 66. gr. laga nr. 90/1989 að gerðin yrði endurupptekin til að gera fjárnám í greiðslum kaupendanna. Mun þessi beiðni sóknaraðila hafa nánar tiltekið lotið að fyrrnefndum greiðslum samkvæmt kaupsamningi um Suðurholt 14, sem var í gjalddaga 20. janúar 2000 og að fjárhæð 500.000 krónur, og samkvæmt kaupsamningi um Suðurholt 16, sem gjaldféll 15. desember 1999, að fjárhæð 1.500.000 krónur. Þegar sýslumaður tók gerðina fyrir á ný 24. janúar 2000 voru kaupendur eignanna mættir, auk þess að mætt var af hálfu varnaraðilans Búnaðarbanka Íslands hf., sem mótmælti að fjárnám yrði gert í greiðslum kaupendanna, þar sem þær hefðu verið framseldar bankanum. Sýslumaður féllst á þau mótmæli með ákvörðuninni, sem deilt er um í málinu. II. Í málinu liggur fyrir svonefnt fylgiskjal með kaupsamningi um fasteignina að Suðurholti 14, sem dagsett er 10. mars 1999. Þar skuldbatt kaupandi eignarinnar sig til að beina öllum greiðslum, sem honum bar að inna af hendi með peningum samkvæmt kaupsamningnum og taldar eru upp í fylgiskjalinu, inn á nánar tiltekinn bankareikning við Búnaðarbanka Íslands hf. Sagði jafnframt í fylgiskjalinu: „Ég geri mér það ljóst að fyrrgreindar greiðslur hafa verið settar Búnaðarbanka Íslands sem trygging fyrir lánafyrirgreiðslu bankans við seljanda og því get ég ekki losnað undan greiðsluskyldu skv. fyrrgreindum kaupsamningi nema greiðslurnar gangi beint til bankans.“ Þá var tekið fram að allar áhvílandi veðskuldir á fasteigninni væru kaupanda óviðkomandi og ábyrgðist bankinn skilyrðislaust að þeim yrði aflétt innan nánar tiltekins tíma. Þess var og getið að sú ráðstöfun, sem fólst í skjalinu, breytti ekki rétti kaupanda til að halda eftir greiðslum ef vanefndir yrðu af hendi seljanda. Skjal þetta var undirritað af kaupanda og báðum varnaraðilunum. Í málinu hefur einnig verið lagt fram efnislega samhljóða skjal, dagsett 30. júlí 1999, varðandi kaup á fasteigninni að Suðurholti 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður ekki fallist á þá málsástæðu varnaraðilans Búnaðarbanka Íslands hf. að honum hafi verið framseldar kröfur varnaraðilans Guðlaugs, sem sóknaraðili fékk fjárnám gert í. Í áðurnefndum fylgiskjölum með kaupsamningunum um fasteignirnar að Suðurholti 14 og 16 er hvergi vikið að veðrétti varnaraðilans Búnaðarbanka Íslands hf. í þeim kröfum, sem ágreiningur aðilanna snýst um, nema með þeim ummælum, sem eru orðrétt greind hér að framan. Eftir orðanna hljóðan er þar skírskotað til þess að kröfunum hafi þegar fyrir undirritun fylgiskjalanna verið ráðstafað til tryggingar handa bankanum. Að auki verður að gæta að því að samkvæmt efni fylgiskjalanna stafa þau frá kaupendum eignanna, sem skuldbundu sig þar á áðurgreindan hátt gegn loforði bankans um að aflétta veðskuldum, en um aðild varnaraðilans Guðlaugs að þeim ráðstöfunum, sem fylgiskjölin fólu í sér, var hvergi vikið í orðum þeirra. Vegna alls þessa er ekki unnt að líta svo á að fylgiskjölin hafi geymt veðsamning milli varnaraðilanna, þótt þau hafi verið undirrituð meðal annars af varnaraðilanum Guðlaugi. Varnaraðilinn Búnaðarbanki Íslands hf. hefur lagt fram í málinu yfirlýsingu varnaraðilans Guðlaugs frá 10. mars 1999, þar sem hann setti bankanum að handveði nánar tilgreindan innlánsreikning sinn við bankann. Er þar um að ræða þann bankareikning, sem kaupendur fasteignanna að Suðurholti 14 og 16 lofuðu í áðurnefndum fylgiskjölum að leggja greiðslur sínar samkvæmt kaupsamningum inn á. Þegar sýslumaður gerði fjárnám 13. desember 1999 í kröfum varnaraðilans Guðlaugs um þessar greiðslur höfðu kaupendur eignanna ekki innt þær af hendi inn á umræddan bankareikning, enda voru þær ekki fallnar þá í gjalddaga. Þegar af þeirri ástæðu getur handveðréttur bankans í innistæðu reikningsins ekki einn sér veitt honum veðrétt í umræddum kröfuréttindum. Í málinu hefur varnaraðilinn Búnaðarbanki Íslands hf. ekki byggt á því að varnaraðilinn Guðlaugur hafi með einhverjum öðrum tilteknum gerðum sínum en áður greinir stofnað til veðréttar handa bankanum í kröfuréttindum samkvæmt umræddum kaupsamningum. Að því gættu hefur bankinn ekki sýnt fram á að hann njóti réttar í þessum kröfuréttindum, sem geti gengið fyrir rétti sóknaraðila samkvæmt fjárnámi í þeim. Verður samkvæmt þessu að leggja fyrir sýslumanninn í Reykjavík að gera fjárnám samkvæmt beiðni sóknaraðila eins og nánar greinir í dómsorði. Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður milli sóknaraðila og varnaraðilans Guðlaugs Hermannssonar. Varnaraðilinn Búnaðarbanki Íslands hf. verður hins vegar dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að gera fjárnám samkvæmt beiðni sóknaraðila, Húsasmiðjunnar hf., í greiðslum til varnaraðila, Guðlaugs Hermannssonar, samkvæmt kaupsamningi um fasteignina að Suðurholti 14 í Hafnarfirði að fjárhæð 500.000 krónur og fasteignina Suðurholt 16 í Hafnarfirði að fjárhæð 1.500.000 krónur. Varnaraðili, Búnaðarbanki Íslands hf., greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 27. júlí 2000 Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 16. júní sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi hinn 30. júní sl. Sóknaraðili er Húsasmiðjan hf., kt. 520171-0299, Súðarvogi 3-5, Reykjavík. Varnaraðilar eru Búnaðarbanki Íslands hf., Garðatorgi 5, Garðabæ og Guðlaugur Hermannsson, kt. 261250-3069, Flétturima 1, Reykjavík. Sóknaraðili krefst úrlausnar héraðsdómara um þá ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík, sbr. aðfarargerð nr. 011-2000-01241, um að hafna að framkvæma fjárnám í peningum samkvæmt kaupsamningi vegna fasteignarinnar Suðurholts 16, Hafnarfirði, að fjárhæð 1.500.000 kr. og vegna fasteignarinnar Suðurholts 14, Hafnarfirði, að fjárhæð 500.000 kr. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík verði ómerkt og að héraðsdómari leggi fyrir hann að taka fyrrgreindar kaupsamningsgreiðslur fjárnámi og afhenda þær gerðarbeiðanda, Húsasmiðjunni hf. Þá krefst sóknaraðili þess, að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi varnaraðila samkvæmt mati dómsins. Varnaraðili gerir þær dómkröfur að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík þann 24. janúar 2000 við framkvæmd aðfarargerðar nr. 011-2000-01241, þess efnis að hafna að framkvæma fjárnám í peningum samkvæmt kaupsamningi vegna fasteignarinnar að Suðurholti 16, Hafnarfirði, að fjárhæð 1.500.000 kr. og samkvæmt kaupsamningi vegna fasteignarinnar að Suðurholti 14, Hafnarfirði, að fjárhæð 500.000 kr., verði staðfest. Þá krefst varnaraðili þess að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér málskostnað að mati dómsins, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. I Málsatvik eru þau að með kaupsamningum dags. 2. febrúar og 30. júlí 1999 seldi Guðlaugur Hermannsson fasteignirnar Suðurholt 14 og 16, Hafnarfirði. Hinn 13. desember 1999 framkvæmdi sýslumaðurinn í Reykjavík, að beiðni sóknaraðila, fjárnám í greiðslum sem gerðarþoli, Guðlaugur Hermannsson, kt. 261250-3069, átti að fá samkvæmt kaupsamningum um fasteignirnar Suðurholt 14 og 16, Hafnarfirði, sbr. fjárnámsgerð nr. 01l-1999-12551. Annars vegar var gert fjárnám í greiðslum sem kaupendur Suðurholts 14, Hafnarfirði, áttu að inna af hendi þann 20. janúar 2000, að fjárhæð 500.000 kr. og þann 20. febrúar 2000, að fjárhæð 2.200.000 kr. og hins vegar sem kaupendur að Suðurholti 16, Hafnarfirði, áttu að inna af hendi þann 15. desember 1999, að fjárhæð 1.500.000 kr. Sóknaraðili tilkynnti kaupendum fasteignanna um fyrrgreint fjárnám skv. 57. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 og voru tilkynningarnar birtar 14. og 30. desember 1999. Þann 18. janúar 2000 fór sóknaraðili þess á leit við sýslumanninn í Reykjavík að fjárnám það sem framkvæmt var 13. desember 1999, aðfarargerð nr. 011-1999-12551, yrði endurupptekið og að fjárnám yrði gert í kaupsamningsgreiðslunum, þ.e. peningunum, þar sem greiðslurnar stóðu þá til boða. Þann 24. janúar 2000, var endurupptökubeiðni sóknaraðila tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík. Áðurnefndir kaupsamningshafar voru mættir við fyrirtektina, auk lögmanns sóknaraðila og lögmanns varnaraðila, Búnaðarbanka Íslands hf. Sóknaraðili krafðist þess að sýslumaður tæki kaupsamningsgreiðslur fjárnámi sem boðnar voru fram við fjárnámsfyrirtektina, annars vegar að fjárhæð 500.000 kr. og hins vegar að fjárhæð 1.500.000 kr. og þær jafnframt afhentar honum. Lögmaður varnaraðila mótmælti að gerðin næði fram að ganga, með vísan til þess að kaupsamningsgreiðslurnar hefðu áður verið framseldar honum. Því til stuðnings lagði varnaraðili fram viðauka við nefnda kaupsamninga. Sóknaraðili krafðist þess að gerðinni yrði fram haldið þar sem ósannað væri að kaupsamningsgreiðslurnar hefðu verið framseldar varnaraðila. Sýslumaðurinn í Reykjavík hafnaði kröfu sóknaraðila um að framkvæma fjárnámið og lýsti sóknaraðili yfir að ákvörðun sýslumanns yrði skotið til héraðsdóms. Af þessum sökum var frekari framkvæmd gerðarinnar frestað. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 19. apríl sl. var ákvörðun sýslumanns staðfest. Með dómi Hæstaréttar í málinu uppkveðnum 19. maí sl. var málinu vísað frá héraðsdómi, þar sem gerðarþolanum við fjárnámið, Guðlaugi Hermannssyni, hafði ekki verið tilkynnt um rekstur málsins samkvæmt 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1989. Með beiðni dags. 26. maí sl. hefur sóknaraðili að nýju sett fram kröfu um úrlausn héraðsdómara á ákvörðun sýslumanns. II Sóknaraðili heldur því fram í málinu að hann hafi lögvarða hagsmuni af málskoti þessu, óháð því hvort kaupsamningsgreiðslurnar hafi verið inntar af hendi eður ei, þar sem niðurstaða þessa máls skeri úr um hvort sóknaraðili eigi betri rétt til greiðslnanna en varnaraðili. Óumdeilt sé milli sóknaraðila og varnaraðilans, Búnaðarbanka Íslands, að verði ákvörðun sýslumanns hnekkt muni Búnaðarbankinn afhenda þær sýslumanninum í Reykjavík, hafi bankinn móttekið greiðslurnar fyrir þann tíma. Sóknaraðili hafi a.m.k. hagsmuni af því að fá ákvörðun sýslumanns ómerkta, sbr. 2. mgr. 90. gr. aðfl., óháð því hvort dómari leggi fyrir hann að framkvæma fjárnám með tilteknum hætti eður ei, vegna hugsanlegrar bótakröfu sóknaraðila á hendur sýslumanni eða kröfu á hendur varnaraðila, vegna ólögmætrar auðgunar. Sóknaraðili telur að sýslumaður hafi ekki farið að lögum þegar hann hafi hafnað kröfu um að framkvæma fjárnámið með þeim hætti sem sóknaraðili hafi krafist. Kveðst sóknaraðili byggja mál sitt á eftirfarandi málsástæðum: 1. Að gerðarþoli við fjárnámið og varnaraðilinn, Guðlaugur Hermannsson, hafi ekki framselt kaupsamningsgreiðslurnar til varnaraðilans Búnaðarbanka Íslands hf. 2. Að ekki hafi stofnast gildur veðréttur til handa varnaraðila Búnaðarbanka Íslands hf. þar sem formskilyrði fyrir stofnun veðréttar hafi ekki verið uppfyllt. 3. Jafnvel þó að gildur veðréttur hafi stofnast hafi Búnaðarbanki Íslands hf. hafnað þeim rétti með bindandi yfirlýsingum fyrir dómi. 4. Jafnvel þó að gild veðréttindi hafi stofnast til handa Búnaðarbanka Íslands hf. þá víki þau fyrir veðréttindum sóknaraðila á grundvelli þinglýsingarreglna. Réttarvernd skv. lögum 75/1997 um samningsveð getur heldur ekki átt við. 5. Af hálfu sóknaraðila er því loks mótmælt að Búnaðarbanki Íslands hf. hafi öðlast rétt til þess að nýta sér hin meintu veðréttindi. Enda liggi ekkert fyrir um að hann hafi slíka heimild. Í öllu falli hafi sýslumanni borið að úthluta greiðslunum í samræmi við veðréttindi aðila. Með vísan til fylgiskjals við kaupsamning um Suðurholt 14, Hafnarfirði, dags. 10. mars 1999, og fylgiskjals við kaupsamning um Suðurholt 16, Hafnarfirði, dags. 30. júlí 1999, telji varnaraðili, Búnaðarbankinn, sig hafa eignast kröfur seljanda með framsali. Því er hafnað af hálfu sóknaraðila. Sóknaraðili kveður að hvergi sé í umræddum fylgiskjölum kaupsamninganna vikið að framsali á kaupsamningsgreiðslum til varnaraðila. Þannig sé t.d. hvergi talað um framseljanda eða framsalshafa. Þar að auki sé skýrlega tekið fram að kaupsamningsgreiðslur hafi verið settar varnaraðila, Búnaðarbanka Íslands hf., sem "... trygging fyrir lánafyrirgreiðslu ..." varnaraðila við seljanda, Guðlaug Hermannsson (gerðarþola við fjárnámið). Sóknaraðili kveðst telja að orðin "trygging fyrir lánafyrirgreiðslu" í fylgiskjölum títtnefndra kaupsamninga feli ekki í sér kröfuframsal til varnaraðila, heldur veiti honum aðeins tryggingarréttindi í greiðslunum, sbr. til hliðsjónar H 1940:291. Tilvitnað orðalag, skýrt eftir orðanna hljóðan, feli ekki í sér kröfuframsal, enda engin yfirlýsing seljanda, Guðlaugs Hermannssonar (gerðarþola), í umræddum skjölum sem jafna megi til framsals. Kaupendur skuldbindi sig t.d. til að greiða kaupverðið með tilteknum hætti og Búnaðarbanki Íslands hf. taki á sig tilteknar skuldbindingar. Undirskrift seljanda virðist einvörðungu fela í sér viðurkenningu á meintum tryggingarrétti Búnaðarbanka Íslands hf. í kaupsamningsgreiðslunum, a.m.k. séu ekki aðrar skyldur lagðar á seljanda samkvæmt efni fylgiskjalanna. Sóknaraðili bendir jafnframt á að í tilvitnuðum fylgiskjölum kaupsamninganna sé eftirfarandi tekið fram: "Yfirlýsing þessi öðlist ekki gildi fyrr en ofangreindur kaupsamningur hefur verið undirritaður." Þetta orðalag staðfesti að ekki hafi verið um kröfuframsal að ræða, enda heiti gerningsins "yfirlýsing" en ekki kröfuframsal. Þá áréttar sóknaraðili í þessu sambandi, að seljandi fasteignanna, Guðlaugur Hermannsson, riti undir yfirlýsinguna sem seljandi eignanna, en ekki sem framseljandi. Sóknaraðili kveðst telja að greiðslustaður kaupsamningsgreiðslnanna feli ekki í sér vísbendingu um kröfuframsal. Bendir sóknaraðili á að þegar kaupsamningsgreiðslur séu veðsettar varði það veðhafa (og greiðendur) miklu hvar greiðslustaðurinn sé, vegna "eðlis" veðandlagsins. Venja sé að greiðslustaður veðsettra kröfuréttinda séu hjá veðhafa til að fyrirbyggja ráðstöfun veðsala á greiðslunum, en slík ráðstöfun gæti leitt til þess að skuldari þyrfti að greiða sömu greiðsluna tvívegis, sbr. til hliðsjónar 3. mgr. 57. gr. aðfl. og H1940:291. Sóknaraðili kveðst telja að sönnunarbyrðin fyrir meintu kröfuframsali hvíli á Búnaðarbanka Íslands hf., sbr. til hliðsjónar H.1936:133, en þar sem varnaraðilanum hafi ekki tekist að sanna framsal, beri hann hallann af því. Byggir sóknaraðili jafnframt á því, að réttindi samkvæmt samningi tilheyri þeim sem njóti þeirra eftir hljóðan samningsins, en í þessu tilviki sé það augljóslega seljandi fasteignanna Suðurholts 14 og 16, Hafnarfirði, Guðlaugur Hermannsson. Sóknaraðili telur, með vísan til þess sem að framan er rakið, að varnaraðilinn, Búnaðarbanki Íslands hf., hafi ekki fengið kaupsamningsgreiðslur vegna Suðurholts 14 og 16, Hafnarfirði, framseldar úr hendi seljanda eignanna, varnaraðilans Guðlaugs Hermannssonar. Títtnefndar greiðslur hafi verið og séu því eign Guðlaugs og þar af leiðandi fullgilt fjárnámsandlag fyrir skuldheimtumenn hans. Þá byggir sóknaraðili á því að varnaraðilinn, Búnaðarbanki Íslands hf., hafi ekki gætt þeirra reglna, sem nauðsynlegar séu til stofnunar lögmæts veðréttar. Í raun virðist varnaraðilinn vera sammála honum um það, sbr. fyrri greinargerð hans fyrir héraðsdómi, þar sem byggt sé á því að umræddir samningsviðaukar fullnægi ekki skilyrðum um fullgilda veðsamninga. Ekki sé tiltekið í framlögðum samningsviðaukum hversu háa upphæð veðréttindin eigi að tryggja, þ.e. hvaða fjárkröfu varnaraðila á hendur Guðlaugi Hermannssyni sé verið að tryggja. Tilgreiningarreglan sé þannig ekki uppfyllt, sbr. 23. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Samkvæmt tilgreiningarreglunni sé það gildisskilyrði fyrir veðsetningu að tilgreint sé í veðsamningi hve háa fjárhæð verið sé að tryggja. Á grundvelli þess telur sóknaraðili að Búnaðarbanki Íslands hf. hafi ekki stofnað til fullgilds veðréttar og því eigi sóknaraðili forgangsrétt að kaupsamningsgreiðslunum, enda sé óumdeilt að aðfararveð hans sé gilt. Jafnvel þó að umræddur veðréttur hafi stofnast hafi Búnaðarbanki Íslands hf. hafnað honum með yfirlýsingum sínum fyrir dómi en málsástæða þessi byggi á málsforræðisreglu einkamálalaga, sbr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Varnaraðilinn hafi lýst því yfir við fyrri meðferð málsins fyrir héraðsdómi að hann byggi aðallega á því að hann hafi eignast umræddar kaupsamningsgreiðslur með framsali og alls ekki hafi verið um veðsetningu að ræða. Eftirfarandi ummæli sé m.a. að finna í fyrri greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi: ".. enda er ekkert í skjölum þessum sem bendir til þess að um veðsetningu sé að ræða." "Vandséð er að túlka megi þessa samninga svo að um veðsetningu á fjárkröfum sé að ræða." "Til stuðnings því að um framsöl sé að ræða, verði að telja að framlagðir samningar uppfylli ekki þau skilyrði sem lög nr. 75/1997 um samningsveð setja veðsamningum, bæði hvað varðar form þeirra og efni t.d. hvað varðar tilgreiningarregluna í 4. gr. laganna." Sóknaraðili telur að með ofangreindum yfirlýsingum fyrir héraðsdómi hafi varnaraðili bundið bæði hendur sínar og dómara, allt í samræmi við málsforræðisreglu réttarfarslaga. Í kjölfar slíkra afgerandi og bindandi málflutningsyfirlýsinga sé ekki hægt að dæma á þeim grundvelli að um gilda veðsetningu hafi verið að ræða. Um skuldbindingagildi málflutningsyfirlýsinga er vísað til H.1980:787. Jafnvel þó að gildur veðréttur hafi stofnast til handa Búnaðarbanka Íslands hf., og jafnvel þó að hann hafi ekki afsalað sér þeim rétti, telur sóknaraðili að veðréttur hans gangi fyrir meintum veðrétti varnaraðilans á grundvelli þinglýsingarreglna. Samkvæmt fylgiskjölum kaupsamninganna hafi meintur tryggingarréttur varnaraðilans stofnast annars vegar 10. mars 1999 og hins vegar 30. júlí 1999. Aðfararveð sóknaraðila í kaupsamningsgreiðslunum hafi stofnast þann 13. desember 1999, þegar fjárnám hafi verið gert í greiðslunum. Þann 15. desember 1999 hafi varnaraðilinn afhent fylgiskjöl kaupsamninganna til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Hafnarfirði. Sóknaraðili hafi þinglýst fjárnáminu hjá sýslumanninum í Reykjavík, sem hafi móttekið skjalið 6. janúar 2000 og fært það í lausafjárbók 7. janúar s.á. Umrædd fylgiskjöl kaupsamninganna breyti efni viðkomandi kaupsamninga. Þau séu því viðaukar við þá. Fylgiskjölin hljóti því að lúta sömu þinglýsingarreglum og kaupsamningarnir sjálfir og önnur skjöl, sem veita réttindi yfir fasteign sbr. 29. gr. þinglýsingarlaga. Það virðist og hafa verið skoðun varnaraðilans þegar hann lét þinglýsa fylgiskjölunum í Hafnarfirði í fasteignabók. Það hafi hins vegar ekki gerst fyrr en eftir að sóknaraðili hafi gert fjárnámið og látið þinglýsa því. Réttur seljanda til greiðslna samkvæmt kaupsamningi séu kröfuréttindi, sem flokkist undir lausafé samkvæmt ákvæðum þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Samkvæmt 47. gr. þeirra laga beri að þinglýsa skjali er varði lausfé á heimilisvarnarþingi eigandans. Veðsetningu kaupsamningsgreiðslna þeirra er hér um ræði hafi því borið að þinglýsa í Reykjavík, þ.e. heimilisvarnarþingi seljanda, Guðlaugs Hermannssonar. Búnaðarbanki Íslands hf. hafi hins vegar látið hjá líða að þinglýsa heimildarskjölum sínum í Reykjavík, en þess í stað þinglýst þeim í Hafnarfirði, gagnstætt því sem sóknaraðili hafi gert. Með vísan til þess telji sóknaraðili að veðréttur hans eigi að ganga fyrir meintum veðrétti varnaraðila. Þá hafi varnaraðili ekki þinglýst heimildarskjölum sínum fyrr en sex og níu mánuðum eftir útgáfu þeirra. Samkvæmt 48. gr. þinglýsingarlaga hafi veðsetning lausafjár, þ.m.t. kröfuréttinda, ekki gildi gagnvart þriðja manni nema slíkri veðsetningu sé þinglýst innan þriggja vikna frá stofnun veðréttindanna. Með vísan til þess telur sóknaraðili að veðsetning varnaraðila hafi ekki gildi gagnvart honum, enda sóknaraðili með öllu grandlaus um veðsetninguna, sbr. til hliðsjónar H. 1940: 291. Að mati sóknaraðila sé nauðsynlegt að þinglýsa veðsetningu kröfuréttinda til þess að réttindin öðlist réttarvernd gagnvart þriðja manni. Með lögum um samningsveð nr. 75/1997 hafi verið gefin heimild til þess að veðsetja almennar fjárkröfur, sbr. 45. gr. laganna. Í 46. gr. sömu laga sé fjallað um réttarvernd slíkra fjárkrafna. Ekki sé ljóst hvort átt sé við réttarvernd gagnvart skuldara hinnar veðsettu kröfu eða um réttarvernd gagnvart þriðja manni. Í ljósi strangra skilyrða þinglýsingarlaga um stofnun réttarverndar veðréttinda í lausafé gagnvart þriðja manni verður að telja löglíkur fyrir því að hér sé einungis átt við réttarvernd gagnvart skuldara kröfunnar. Bent er á að lög nr. 75/1997 um samningsveð víki fyrir sérákvæðum annarra laga, sbr. 3. gr. laganna. 46 . gr. laganna hljóti því að víkja fyrir skýrum ákvæðum þinglýsingarlaga, þ.e. aðallega 29., 47. og 48. gr. laganna, um stofnun réttarverndar veðréttinda í lausafé gagnvart þriðja manni. Loks er bent á að kaupendum fasteignanna Suðurholts 14 og 16, Hafnarfirði, hafi aldrei verið tilkynnt, a.m.k. ekki með fullnægjandi hætti, um meint samningsveð. Sóknaraðili telur að framlagðir samningsviðaukar feli ekki í sér slíka tilkynningu, enda er t.a.m. ekki getið um fjárhæð þeirrar kröfu sem meintum veðrétti sé ætlað að tryggja. Skuldarinn sé þá í óvissu um hve mikið meintur veðhafi eigi rétt til þess að fá af viðkomandi greiðslu. Réttarvernd samkvæmt. 46. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð komi ekki til greina undir slíkum kringumstæðum. Sóknaraðili byggir á því, eins fram er komið, að nefndir samningsviðaukar feli ekki í sér stofnun veðréttinda. Þeir geti þó hugsanlega falið í sér tilvísun til slíks samnings. Varnaraðili byggi þó ekki á því að annar samningur sé til staðar, munnlegur eða skriflegur. Ekki liggi fyrir að stofnast hafi lánssamningur á milli varnaraðilans og gerðarþola, sem njóti tryggingaréttinda í umræddum greiðslum og gefi Búnaðarbanka Íslands hf. heimild til þess að nýta sér hin meintu tryggingaréttindi. Því er mótmælt af hálfu sóknaraðila að varnaraðilinn hafi slíka heimild enda liggi ekkert fyrir um að varnaraðili hafi öðlast rétt til þess að nýta sér hin meintu veðréttindi. Með vísan til fyrri meðferðar málsins fyrir héraðsdómi telur sóknaraðili óhætt að slá því föstu að ekki sé til lánssamningur sem njóti veðréttar í umræddum greiðslum. Í öllu falli hafi varnaraðili ekki átt rétt á því á grundvelli meints veðréttar síns að fá kaupsamningsgreiðslurnar afhentar sér við endurupptöku fjárnáms þann 13. janúar sl., enda þá í sömu stöðu og sóknaraðili, sem veðhafi. Sýslumanni hafi borið að taka við kaupsamningsgreiðslunum og úthluta þeim í samræmi við veðrétt beggja aðila, þ.e. sóknaraðila og varnaraðilans, Búnaðarbanka Íslands hf. Þar sem meintur veðréttur Búnaðarbanka Íslands hf. byggir á ótilgreindri fjárhæð og ótilgreindum vöxtum og sé þar af leiðandi ekki fullgildur samkvæmt meginreglum um samningsveð, hafi sýslumanni borið að úthluta sóknaraðila þeim greiðslum sem stóðu til boða, enda veðréttur sóknaraðila fullgildur. Héraðsdómi beri því að ógilda ákvörðun sýslumanns og leggja fyrir hann að afhenda sóknaraðila greiðslurnar á grundvelli veðréttar hans eða ógilda ákvörðun sýslumanns og leggja fyrir hann að úthluta greiðslunum í samræmi við veðrétt aðila. Með vísan til alls þess sem að framan hafi verið verið rakið telur sóknaraðili að sýslumanninum í Reykjavík hafi borið að verða við kröfu hans um framkvæmd fjárnáms, sbr. 4. mgr. 57. gr., 55. gr. og 2. mgr. 27. gr. aðfararlaga. Telji sóknaraðili að taka beri kröfu hans til greina um að dómari ómerki ákvörðun sýslumanns og leggi fyrir hann að framkvæma fjárnámið með þeim hætti sem krafist sé. Vísar sóknaraðili jafnframt til þess að þann 13. desember 1999 hafi stofnast veðréttur í nefndum kaupsamningsgreiðslum og því hafi sýslumanni borið við endurupptöku fjárnámsins, þann 24. janúar 2000, að taka peningana fjárnámi og afhenda sóknaraðila eða taka þá í sínar vörslur, sbr. nánar 55. gr. aðfl. Sóknaraðili styður málskostnaðarkröfu sína við XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 91. gr. aðfl. Verði kröfum sóknaraðila hafnað, telur hann að fella beri málskostnað niður. Því til stuðnings vísar sóknaraðili til þess, að samningur sá sem varnaraðili, Búnaðarbanki Íslands hf., byggi rétt sinn á, og hafi að öllum líkindum verið saminn að undirlagi hans, sé vægast sagt óskýrt orðaður og til þess fallinn að valda ágreiningi. III Varnaraðili, Búnaðarbanki Íslands hf., kveðst vera þriðji maður í skilningi aðfaralaga og hafi lögvarða hagsmuni af máli þessu sbr. 3. mgr. 85. gr. aðfaralaga nr. 90/1989. Þegar sóknaraðili hafi gert fjárnámið í desember 1999, hafi, með samningum milli varnaraðila, gerðarþola og kaupenda fasteignanna að Suðurholti 14 og 16, Hafnarfirði, sem dags. eru 10. mars og 30. júlí 1999, verið búið að ráðstafa öllum kaupsamningsgreiðslum inn á bankabók gerðarþola sem hafði verið sett varnaraðila að handveði samkvæmt framlögðum samningi. Á því sé byggt að um veðsetningu á þessum greiðslum sé að ræða. En hvað sem menn vilji kalla þessa ráðstöfun ef ekki verði talið að um veðsetningu sé að ræða sé ljóst að kaupendur séu skuldbundnir til að greiða kaupsamningsgreiðslur sínar inn á þann reikning seljanda sem tilgreindur sé i samningunum. Bæði kaupendur og seljandi ( gerðarþoli ) hafi gefið skuldbindandi loforð um að allar kaupsamningsgreiðslur verði greiddar inn á tilgreindan bankareikning og sé sérstaklega tekið fram að greiðslurnar séu trygging fyrir varnaraðila, enda sé bankareikningurinn veðsettur honum. Því sé augljóst að sóknaraðili hafi ekki getað gert fjárnám í þessum greiðslum, þar sem þeim hafði þegar verið ráðstafað með formlegum og skuldbindandi hætti. Hitt sé svo annað mál að vera megi að sóknaraðili hefði getað gert fjárnám í sjálfri innstæðunni, þ.e. bankabókinni, en slíkt fjárnám hefði að sjálfsögðu vikið fyrir betri rétti varnaraðila. Sóknaraðili fór hins vegar ekki fram á aðför eða endurupptöku hennar með þessum hætti. Á því er byggt að með samningunum þann 10. mars 1999 og 30. júlí 1999 hafi kaupsamningsgreiðslunum verið endanlega ráðstafað og geti sóknaraðili ekki krafist þess að fá kaupsamningsgreiðslur afhentar sér á grundvelli fjárnáms. Ráðstöfun á greiðslum samkvæmt kaupsamningi um fasteign, teljist ekki varða fasteignaréttindi og slík ráðstöfun fáist ekki þinglýst á fasteignina nema ráðstöfunin komi fram í kaupsamningi. Sú ráðstöfun á kaupsamningsgreiðslum sem fram hafi farið með samningunum þann 10. mars 1999 og 30. júlí 1999, sé veðsetning. Hér sé um að ræða almennar fjárkröfur. Hvað varði veðsetningu slíkra almennra fjárkrafna og réttarvernd slíkrar veðsetningar vísist til laga um samningsveð nr. 75/ 1997, einkum 45. og 46. gr. laganna. Þar komi fram að slík veðsetning fái réttarvernd við það að skuldarinn ( í þessum tilfellum kaupendur fasteignanna) fái tilkynningu um veðsetninguna, annað hvort frá veðsala eða veðhafa. Kaupendurnir hafi verið aðilar að fylgiskjölum samninganna. Vitneskja þeirra um þessa ráðstöfun og veðsetningu sé því ótvíræð. Þinglýsing fylgiskjalanna hafi því ekki verið nauðsynleg til að tryggja rétt varnaraðila þar sem framangreind ákvæði laga um samningsveð taki af öll tvímæli um það hvenær slík veðsetning öðlist réttarvernd. Varnaraðili gerir eftirfarandi athugasemdir við atriði og málsástæður sem fram koma í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómi: 1. Sóknaraðili haldi því fram að varnaraðili hafi gefið bindandi málflutningsyfirlýsingu fyrir dómi þegar málið hafi í fyrra sinn verið rekið fyrir héraðsdómi. Í greinargerð varnaraðila er málið var rekið fyrra sinni, hafi málatilbúnaður hans verið byggður á tveimur atriðum. Því er mótmælt sérstaklega af hálfu varnaraðila að hann hafi hafnað því í fyrri greinargerð sinni að veðréttur hafi stofnast. Þvert á móti hafi önnur af tveimur meginmálsástæðum hans verið sú að slíkur réttur hafi stofnast. Hugleiðingar sóknaraðila í greinargerð hans nú um annað, sé ekkert annað en útúrsnúningur og eigi ekki við nein rök að styðjast. Varnaraðili bendir og á það að með dómi Hæstaréttar hafi fyrra máli verið vísað frá héraðsdómi. Hafi verið um einhverja slíka málflutningsyfirlýsingu að ræða sem sóknaraðili vill meina, sé varnaraðili óbundinn af henni við rekstur þessa máls nú fyrir dómi. 2. Varnaraðili hafi lagt fram í Hæstarétti á sínum tíma, handveðssamning þann sem nú sé lagður fram í málinu og hafi málatilbúnaður hans fyrir Hæstarétti m.a. verið byggður á þeim samningi. Sóknaraðila eigi því að vera vel kunnugt um tilvist hans. Varnaraðili krefst málskostnaðar að mati réttarins að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti af málflutningsþóknun, þar sem varnaraðili sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Við ákvörðun málskostnaðar sé nauðsynlegt að hafa í huga að þetta sé í annað sinn sem sóknaraðili vísi ágreiningsmáli þessu til héraðsdóms. Það hafi verið á ábyrgð sóknaraðila með hvaða hætti málinu hafi verið vísað til héraðsdóms í fyrra skiptið og verði að telja að það hafi verið mistök sem sóknaraðili beri ábyrgð á að Hæstiréttur vísaði málinu frá héraðsdómi. V Niðurstaða Varnaraðilinn, Guðlaugur Hermannsson, hefur ekki sótt þing í máli þessu þótt honum hafi verið löglega tilkynnt um rekstur málsins í samræmi við 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðilinn, Búnaðarbanki Íslands hf., hefur réttarstöðu þriðja manns í máli þessu samkvæmt 3. mgr. 85. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Samkvæmt fylgiskjali með kaupsamningi um parhúsið Suðurholt 14, Hafnarfirði, dags. 10. mars 1999, voru kaupsamningsgreiðslur samkvæmt 1.-5. tl. A-liðar settar varnaraðila sem trygging fyrir lánafyrirgreiðslu varnaraðila við seljanda eignarinnar, Guðlaug Hermannsson, jafnframt því sem kaupandi eignarinnar skuldbatt sig til þess að greiða greiðslur beint inn á tiltekinn sparisjóðsreikning varnaraðila í útibúi bankans í Garðabæ. Þar á meðal er greiðsla að fjárhæð 500.000 kr., sem greiða átti 20. janúar 2000, og boðin var fram við fjárnámsfyrirtektina 24. janúar sl. Samkvæmt fylgiskjali með kaupsamningi um parhúsið Suðurholt 16, Hafnarfirði, dags. 30. júlí 1999, voru sömuleiðis kaupsamningsgreiðslur samkvæmt 1.-5. tl. A-liðar settar varnaraðila sem trygging fyrir lánafyrirgreiðslu varnaraðila við seljanda eignarinnar, Guðlaug Hermannsson, jafnframt því sem kaupendur eignarinnar skuldbundu sig til þess að greiða þær beint inn á tiltekinn sparisjóðsreikning varnaraðila í útibúi bankans í Garðabæ. Þar á meðal er greiðsla að fjárhæð 1.500.000 kr., sem greiða átti 15. desember 1999, og boðin var fram við fjárnámsfyrirtektina 24. janúar sl. Ekki verður talið að með samningsviðaukum þessum hafi varnaraðili öðlast rétt til kaupsamningsgreiðslnanna fyrir framsal, enda beinlíns tekið fram að um tryggingu sé að ræða. Kemur þá til álita hvort stofnast hafi veðréttur í greiðslum þessum til handa varnaraðila samkvæmt ákvæðum laga nr. 75/1997 um samningsveð. Telja verður að greiðslur þessar séu almennar fjárkröfur í skilningi 45. gr. þeirra laga og hafi þær verið veðsettar varnaraðila við undirskrift kaupsamningsviðaukanna hinn 10. mars 1999 og 30. júlí 1999. Með þeirri undirritun var og fullnægt tilkynningarskyldu samkvæmt 46. gr. laganna, sem veitti varnaraðila fulla réttarvernd í samræmi við það ákvæði. Tilgreiningarregla 4. gr. laganna gildir hér ekki þar sem þinglýsing er ekki skilyrði réttarverndar. Aðfararveð sóknaraðila víkur því fyrir eldri veðrétti varnaraðila, sbr. 13. gr. laga nr. 75/1997. Varnaraðili er ekki bundinn í þessu máli af yfirlýsingum fyrir dómi í fyrra máli aðila. Ber því að fallast á kröfu varnaraðila um staðfestingu á ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík þann 24. janúar 2000 við framkvæmd aðfarargerðar nr. 011-2000-01241, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Rétt þykir að sóknaraðili greiði varnaraðila 60.000 kr. í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík þann 24. janúar 2000 við framkvæmd aðfarargerðar nr. 011-2000-01241, þess efnis að hafna því að framkvæma fjárnám í peningum samkvæmt kaupsamningi vegna fasteignarinnar Suðurholts 16, Hafnarfirði, að fjárhæð 1.500.000 kr. og samkvæmt kaupsamningi vegna fasteignarinnar að Suðurholti 14, Hafnarfirði, að fjárhæð 500.000 kr., er staðfest. Sóknaraðili, Húsasmiðjan hf, greiði, varnaraðila, Búnaðarbanka Íslands hf., 60.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 223/2017
|
Kærumál Einkaréttarkrafa Frávísun frá héraðsdómi
|
Staðfest var ákvæði héraðsdóms um að vísa einkaréttarkröfu A frá dómi vegna vanreifunar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Brotaþoli, A, skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 30. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6.apríl sama ár. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Suðurlands 29. mars 2017, þarsem einkaréttarkröfu brotaþola var vísað frá dómi. Kæruheimild er í u. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Brotaþoli krefst þess aðfelld verði úr gildi ,,ákvörðun“ Héraðsdóms Suðurlands um að vísa frá dómifyrrgreindri einkaréttarkröfu og lagt verði fyrir dóminn að taka kröfuna tilefnismeðferðar.Hvorki sóknaraðili névarnaraðilar hafa látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendnahéraðsdóms verður staðfest ákvæði hans um að vísa einkaréttarkröfu brotaþolafrá dómi.Dómsorð:Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 29. mars 2017.Mál þetta, sem þingfest var og dómtekiðfimmtudaginn 9. mars sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurlandiþann 24. janúar sl., á hendur X, kt. [...], til heimilis að [...], Reykjavík;Y, kt. [...], til heimilis að [...], Reykjavík og Z, kt. [...], til heimilis að[...], Reykjavík, „I. gegn ákærða X fyrir þjófnað:með því að hafaaðfararnótt [sic] fimmtudagsins 8.október 2015, farið inn í bifreiðina [...] er þá stóð við [...] í Reykjavík ogstolið þaðan verkfærasetti af gerðinni Hitachi og svartri hettupeysu, aðóþekktu verðmæti. ([...])Telst háttsemiákærða varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.II.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir nytjastuld:með því að hafa ísamverknaði aðfararnótt [sic]fimmtudagsins 8. október 2015, í heimildarleysi og óleyfi tekið bifreiðina[...] þaðan sem hún stóð á bifreiðastæði við [...] í Reykjavík og hagnýtt sérbifreiðina í kjölfarið til aksturs þangað til lögregla hafði afskipti af förákærðu á bifreiðinni á þeim tíma er greinir í X. lið ákæru. ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940.III.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir innbrot og þjófnað:með því að hafa íkjölfar atvika þeirra er lýst er í II. lið ákæru, í samverknaði brotist inn íhúsnæði Orkugerðarinnar ehf. að Heiðargerði 5 í Flóahreppi og stolið þaðantveimur tölvuturnum, einum flatskjá af gerðinni Finlux og sjúkrakassa, allt aðóþekktu verðmæti. ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.IV.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir innbrot og þjófnað:með því að hafa íkjölfar atvika þeirra er lýst er í III. lið ákæru, í samverknaði brotist inn íSöluskálann við Landvegamót í Rangárþingi ytra, og stolið þaðan 54,5 kartonumaf sígarettum og vindlingum, að áætluðu verðmæti kr. 639.800,- ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.V.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir innbrot og þjófnað:með því að hafa íkjölfar þeirra atvika er greinir í IV. lið ákæru, í samverknaði brotist inn íhúsnæði Apótekarans, Suðurlandsvegi 3 á Hellu og stolið þaðan tveimur 50stykkja lyfjaglösum af lyfinu Stesolid 5 mg í töfluformi og tveimur 10 stykkjapakkningum af Stesolid 5 mg endaþarmsstílum, samtals að áætluðu verðmæti kr.7.976,- ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.VI.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir þjófnað:með því að hafa íkjölfar þeirra atvika er greinir í V. lið ákæru í þjófnaðarskyni farið inn ígestamóttöku gistiheimilis Ferðaþjónustu bænda að [...] í Rangárþingi eystra ogí samverknaði rótað þar í hirslum, spennt upp sjóðsvél í afgreiðslu og stoliðþaðan skiptimynt, sjö flöskum af 330 ml. Víking Gylltum bjór úr kæli sem þarstóð og í kjölfarið stolið einni fartölvu af gerðinni Dell sem var íáðurnefndri gestamóttöku, allt að óþekktu verðmæti. ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.VII.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir þjófnað:með því að hafa íkjölfar þeirra atvika er greinir í VI. lið ákæru í samverknaði brotist inn íhúsnæði Kaffihúss Arcanum Jöklakaffi að [...] í Mýrdalshreppi, og stolið þaðansvörtum peningakassa með reiðufé, umslagi í skúffu í afgreiðslu sem innihéltþjórfé starfsmanna kaffihússins, kaffivél af gerðinni Scharer Siena 2, hvítumsjúkrakassa, óþekktum fjölda af 330 ml.Pepsi dósum, og 24 flöskum af 330 ml. óáfengum Sommersby gosbjór, samanlagt að áætluðu verðmæti kr. 253.728,-;og með því að hafa um sama leyti farið inn í rými innan kaffihússins á vegumArcanum fjalla og jökla-leiðsögumanna, og stolið þaðan tveimur bakpokum seminnihéldu fjallaklifurbúnað að áætluðu verðmæti kr. 288.750,- ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.VIII.gegn ákærðu X og Y [sic] fyrir þjófnað:með því að hafa umsvipað leyti og atburðir þeir er greinir í VII. lið ákæru áttu sér stað ábifreiðastæði að [...] í Mýrdalshreppi, í samverknaði brotist inn í óskráðabifreið af gerðinni Renault, sem þá var í eigu Íslenskra Fjallaleiðsögumannaehf. og stolið þaðan loftdælu, sjúkrakassa, tveimur sjúkratöskum,útivistarfatnaði, sjúkrabörum, níu ísöxum, peningakassa og 20 pörum afísbroddum til notkunar á gönguskó, samanlagt að áætluðu verðmæti kr.1.206.183,- ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.IX.gegn ákærðu X, Y [sic] og Z fyrir húsbrot:með því að hafa íkjölfar atburða þeirra er greinir í VIII. lið ákæru í heimildarleysi og óleyfi,farið inn í sumarhús að Hæðargarði í Skaftárhreppi þar sem ákærðu X og Y héldutil í ótilgreindan tíma og ákærða Z hélt til uns lögregla kom að henni sofandií rúmi inni í sumarhúsinu síðdegis fimmtudaginn 8. október 2015. ([...])Telst háttsemiákærðu varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.X.gegn ákærða Y [sic] fyrir umferðalagabrot:með því að hafa umhádegisbil fimmtudaginn 8. október 2015 ekið bifreiðinni [...] sviptur ökuréttiaustur Suðurlandsveg yfir Skaftárbrú, þaðan vestur Klausturveg í Skaftárhreppiog í kjölfarið inn á bifreiðastæði við veitingastaðinn Systrakaffi að [...] áKirkjubæjarklaustri, óhæfur til þess að stjórna bifreiðinni örugglega vegnaáhrifa tetrahýdrókannabínóls og deyfandi/slævandi lyfjanna Alprazólam,Díazepam, Klónazepam og Nordíazepam.([...])Teljast brot ákærða varðavið 1. mgr. 48. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 2. mgr. 44. gr.umferðarlaga nr. 50, 1987 sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga.Þess er krafist aðákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og aðákærði Y verði auk þess dæmdur til að sæta sviptingu ökuréttar frá 27.10.2019 að telja samkvæmt 101. og 102. gr.umferðarlaga nr. 50, 1987 með áorðnum breytingum.“ Í ákæru er tilgreind svofelldeinkaréttarkrafa:„Vegna ákæruliðarII. gerir Ómar R. Valdimarsson hdl. kröfu fyrir hönd A, kt. [...] um aðsakborningar verið dæmdir, in solidum, tilgreiðslu bóta vegna skemmda sem unnar voru á ökutæki hans af tegundinni ToyotaHilux 4WD, árgerð 2001, með skráningarnúmerið [...], að fjárhæð 699.531.-króna, með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 frá tjónsdegi þann 8. október 2015 til þess dags er mánuður er liðinnfrá því sakborningum er kynnt bótakrafa þessi, en með dráttarvöxtum skv. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr. laganna.“Við þingfestingu málsins mætti ákærði X,ásamt Snorra Sturlusyni hdl., sem skipaður var verjandi ákærða að hans ósk.Ákærði X viðurkenndi skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum ergefin að sök í ákæru. Aðspurður um afstöðu til framkominnar bótakröfu kvaðstákærði viðurkenna bótaskyldu, en mótmælti bótakröfunni sem of hárri. Þá mættiákærða Z við þingfestingu málsins, en hennar þáttur var, með vísan til 2. mgr.169. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, skilinn frá í mál S-32/2017, sembíður nú aðalmeðferðar. Ákærði Y mætti ekki við þingfestingu málsins þráttfyrir lögmæta birtingu ákæru þann 13. febrúar sl., ásamt fyrirkalli þar semþess var getið að málið kynni að verða dæmt að ákærða fjarstöddum. Var þátturákærða Y því tekinn til dóms samkvæmt 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Með vísan til skýlausrar játningar ákærða X og þar sem dómari taldiekki ástæðu til að draga í efa að játning hans væri sannleikanum samkvæm varfarið með hans þátt málsins í samræmi við ákvæði 1. mgr. 164. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, eftir að aðilum hafði verið gefinn kostur á að tjásig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga.Í matsgerð frá rannsóknastofu HáskólaÍslands í lyfja- og eiturefnafræði, sem liggur frammi meðal rannsóknargagnalögreglu, kemur fram að tetrahýdrókannabínólsýra hafi fundist í þvagi ákærða.Þá hafi í blóði hans mælst tetrahýdrókannabínól 3,1 ng/ml, alprazólam 7,7ng/ml, díazepam 505 ng/ml, klónazepam 5,0 ng/ml og Nordíazepam 60 ng/ml. Um málavexti að öðru leyti vísast tilákæruskjals. Samkvæmt gögnum málsins kom fram krafa af hálfu eigandasumarbústaðar þess sem getið er í IX. lið ákæru, þess efnis að sakborningumverði gerð refsing vegna húsbrots, með bréfi dags. 28. desember 2016, ensamkvæmt skýrslu lögreglu var húseiganda tilkynnt um brotið strax þann 8.október 2015. Framangreind krafa um málshöfðun barst ekki innan lögbundinsfrests, skv. 3. mgr. 144. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og verðurákærulið IX því vísað frá dómi. Að öðru leyti þykir sannað að ákærðu X og Yhafi gerst sekir um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru og þar þykirrétt færð til refsiákvæða. Ákærðu hafa með háttsemi sinni unnið sér tilrefsingar.Samkvæmt framlögðu sakavottorði ákærða Xhefur hann ellefu sinnum áður sætt refsingu, þar af níu sinnum vegnaauðgunarbrota. Þann 23. mars 2012, var ákærði fundinn sekur meðal annars umþjófnað, tilraun til þjófnaðar og nytjastuld. Þann 8. júní 2012 var ákærðimeðal annars fundinn sekur um gripdeild, þjófnað og tilraun til þjófnaðar. Þann27. júní 2012, var ákærði fundinn sekur um rán. Þann 20. febrúar 2013, varákærði meðal annars fundinn sekur um þjófnað. Þann 27. sama mánaðar var ákærðifundinn sekur um þjófnað og fjársvik. Þann 4. júní 2013, var ákærði meðalannars fundinn sekur um þjófnað. Þann 11. júní 2014, var ákærði meðal annarsfundinn sekur um þjófnað, fjársvik og hylmingu. Þann 5. september 2014, varákærði meðal annars fundinn sekur um fjársvik. Loks var ákærði þann 3. júní2016, fundinn sekur um umferðarlagabrot, fíkniefnalagabrot, þjófnað ogeignarspjöll og honum gert að sæta fangelsi í átta mánuði. Að öðru leyti hefursakaferill ákærða ekki áhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu. Brot þau sem ákærði X er nú fundinn sekur um eruframin fyrir uppkvaðningu síðastgreinds dóms og verður ákærða því nú dæmdurhegningarauki. Refsing ákærða X er hæfilega ákveðinfangelsi í 90 daga. Að virtum sakaferli ákærða þykja ekki efni til aðskilorðsbinda refsinguna. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, dregst frá framangreindri refsivist gæsluvarðhald það sem ákærði sættiundir rannsókn málsins, frá 9. október 2015 til 23. október 2015, í samtals 14sólarhringa. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærðiY fimm sinnum áður gerst sekur um refsivert athæfi. Þann 30. september 2014,var ákærði meðal annars fundinn sekur um akstur undir áhrifum fíkniefna. Þann20. júlí 2015, var ákærði fundinn sekur um líkamsárás og ólögmæta nauðung, oghonum gert að sæta fangelsi í níu mánuði, en fullnustu refsingarinnar varfrestað skilorðsbundið til þriggja ára. Þann 28. október 2016, var ákærði meðalannars fundinn sekur um akstur undir áhrifum fíkniefna. Var þá fyrrgreindurskilorðsdómur dæmdur upp og ákærða gert að sæta fangelsi í tólf mánuði, aukþess sem hann var sviptur ökurétti í þrjú ár. Að öðru leyti hefur sakaferillákærða ekki áhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu. Brot þau sem ákærði er nú fundinn sekur um eru framin fyrir uppkvaðningusíðastgreinds dóms og verður ákærða því nú dæmdur hegningarauki.Refsing ákærða Y er hæfilega ákveðinfangelsi í 90 daga. Að virtum sakaferli ákærða þykja ekki efni til aðskilorðsbinda refsinguna. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, dregst frá framangreindri refsivist gæsluvarðhald það sem ákærði sættiundir rannsókn málsins, frá 9. október 2015 til 23. október 2015, í samtals 14sólarhringa. Með vísan til 101.og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með síðari breytingum, ber að svipta ákærðaY ökurétti í fimmtán mánuði, frá 27. október 2019 að telja.Með vísan til 218.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, ber að dæma ákærðu til greiðslu þesssakarkostnaðar sem hlaust af þætti hvors um sig. Samkvæmt framlögðu yfirlitilögreglu nam kostnaður vegna ákæruliðs X, samtals 192.062 kr., sem fellur áákærða Y. Undir rannsókn málsins var ákærða Y skipaður verjandi, Jón BjarniKristjánsson hdl., og er þóknun hans hæfilega ákveðin 497.240 kr., að teknutilliti til virðisaukaskatts, auk ferðakostnaðar 26.448 kr. Þá er þóknunskipaðs verjanda ákærða X hæfilega ákveðin 580.000 kr., að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts, auk ferðakostnaðar 39.600 kr. Í gögnum málsinser að finna skjal með bótakröfu vegna ákæruliðar II. Framangreint skjaluppfyllir að mati dómsins skilyrði 2. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008, umgreinargerð kröfuhafa. Kröfu bótakrefjanda til stuðnings er lögð fram samantektskoðunarmanns á réttingarverkstæði, þar sem tjón bifreiðarinnar er metið. Öðrumgögnum er ekki til að dreifa um ætlað tjón bótakrefjanda. Er það mat dómsins aðframangreint skjal sé ekki fullnægjandi sönnun um fjárhagslegt tjónbótakrefjanda og er krafa hans vanreifuð að þessu leyti. Verður henni því vísaðfrá dómi ex officio. SólveigIngadóttir, löglærður aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð :Ákærulið IX er vísað frá dómi. Ákærði, X, sæti fangelsi í 90daga. Frá refsivistinni skal draga gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 9. október2015 til 23. október 2015, samtals 14 daga.Ákærði, Y, sæti fangelsi í 90daga. Frá refsivistinni skal draga gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 9. október2015 til 23. október 2015, samtals 14 daga.Ákærði, Y, er sviptur ökurétti ífimmtán mánuði, frá 27. október 2019 að telja. Ákærði, X, greiði sakarkostnaðsamtals að fjárhæð, 619.600 krónur, þar af þóknun skipaðs verjanda, SnorraSturlusonar hdl., 580.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, ogferðakostnað verjanda 39.600 krónur. Ákærði, Y, greiði sakarkostnaðsamtals að fjárhæð 715.750 krónur, þar af þóknun skipaðs verjanda, Jóns BjarnaKristjánssonar hdl., 497.240 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, ogferðakostnað verjanda 26.448 krónur. EinkaréttarkröfuÓmars R. Valdimarssonar hdl., f.h. A, er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 811/2017
|
Skattur Gjöf Hlutabréf Einkahlutafélag
|
H höfðaði mál á hendur Í og gerði þá kröfu að felldir yrðu úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem kveðið hafði verið á um að færa skyldi H til tekna, sem skattskylda gjöf á tekjuárinu 2010, mismun á áætluðu raunvirði hluta í F ehf., sem foreldrar H seldu félaginu með samningum í desember 2010, og kaupverði hlutanna sem þar var kveðið á um á grundvelli 4. töluliðar A-liðar 7. gr. og 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þá krafðist G þess að Í yrði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð sem honum hafði verið gert að greiða í kjölfar endurákvörðunar á opinberum gjöldum hans af þessum sökum.Fyrir lá í málinu að hlutabréf í F ehf. höfðu ekki verið skráð á skipulegum verðbréfamarkaði á þeim tíma þegar framangreind sala hafi farið fram. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af þeim sökum hefði ríkisskattstjóra verið rétt að áætla raunvirði hlutanna út frá bókfærðu eigin fé félagsins samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi þess, svo sem leiða mætti af 9. gr. laga nr. 90/2003, og að ríkisskattstjóri hefði með réttu mátt líta svo á að áðurgreindir samningar hefðu falið í sér gjöf sem svaraði mismuninum á raunvirði hlutanna og kaupverði þeirra. Seljendur hlutanna hefðu verið foreldrar H og kaupandi F ehf., en H hefði ekki verið aðili að þessum samningum. Að því leyti sem samningarnir hefðu falið í sér gjöf hefði það verið kaupandinn sem hefði notið hennar. Hvorki lægi fyrir að H hefði keypt þessa hluti af foreldrum sínum á sama verði ef þau hefðu ekki selt þá til F ehf. í desember 2010 né að hann hefði á einhvern hátt eignast þessa hluti í raun. Eftir hljóðan 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 hefðu þannig ekki verið uppfyllt skilyrði ákvæðisins fyrir því að flytja í skattskilum verðmæti gjafarinnar sem í samningunum hefði falist úr hendi viðtakanda hennar, F ehf., yfir á herðar H. Var því fallist á kröfur H.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson,Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. desember 2017. Hann krefst þess aðallega að felldirverði úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra 1. október 2015 og yfirskattanefndar14. desember 2016 og stefnda gert að greiða sér 83.358.906 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11.október 2015 til 9. júlí 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að úrskurðiríkisskattstjóra 1. október 2015 verði breytt og stefnda gert að greiða sér9.699.774 krónur með vöxtum eins og að framan greinir. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins stofnaði áfrýjandi Furu hf. á árinu 1981 ásamteiginkonu sinni, foreldrum og systur og áttu þau tvö fyrstnefndu til samans helmingshlutí félaginu. Í upphafi mun það einkum hafa fengist við húsbyggingar en keypt áárinu 1993 ýmsar eignir Íslenska stálfélagsins hf. og hafið þá málmvinnslu semhafi orðið meginstarfsemi þess fáum árum síðar. Með tveimur samhljóða samningum28. febrúar 1995 seldu foreldrar áfrýjanda Furu hf. samtals 30% hlut í félaginuað nafnverði 1.356.600 krónur fyrir 2.500.000 krónur, en eftir þá sölu áttu þauhluti í félaginu að nafnverði alls 904.400 krónur. Í 3. grein beggja þessara samningasagði: „Komi til aðilaskipta á því hlutafé sem seljandi á enn í Furu hf., kr.452.200,- ... hvort heldur sem er fyrir sölu, gjöf, erfðir eða með öðrum hætti,skal Furu hf. gefinn kostur á að leysa til sín hlutabréfin fyrir fast verð, kr.2.000.000,-, eða hlutfallslega af þeirri fjárhæð, sem greiða skal með jöfnumgreiðslum á tveimur árum. Kaupverð þetta skal taka hækkunum í samræmi viðhækkun lánskjaravísitölu frá undirskriftardegi samnings þessa til greiðsludags.Hlutabréf þessi eru óútgefin en kaupréttur þessi skal skráður á þau þegar þauverða gefin út.“ Áfrýjandi mun hafa keypt hlutina, sem Fura hf. hafði keypt afforeldrum hans, af félaginu síðar á árinu 1995 fyrir 1.780.000 krónur enjafnframt virðist hann á þeim tíma þegar hafa eignast hlutina sem eiginkonahans átti í byrjun. Með þessum ráðstöfunum var áfrýjandi þannig orðinn eigandi að80% hluta í Furu hf. en foreldrar hans til samans eigendur að 20%. Félaginu varbreytt í einkahlutafélag 1. desember 1995 og gekk faðir áfrýjanda þá úr stjórnþess sem áfrýjandi sat einn í upp frá því. Síðastgreindan dag var hlutafé ífélaginu hækkað með útgáfu jöfnunarhlutabréfa og var það aftur gert 18. júní1997. Var þá hlutafé í Furu ehf. orðið alls 6.230.000 krónur en eignarhlutföllvoru óbreytt frá því sem að framan greinir.Með tveimur samhljóða samningum 29. desember 2010 seldu foreldraráfrýjanda Furu ehf. hlutina sem þau áttu þá eftir í félaginu að nafnverði samtals1.246.000 krónur. Í samningunum var vísað til fyrrgreinds ákvæðis í samningunumfrá 28. febrúar 1995 um kaupverð og sagði þar að foreldrar áfrýjanda og Furaehf. væru „sammála um að virkja ákvæði“ þeirra samninga „þannig að Fura ehf.kaupi hlutina með þeim skilmálum sem þar greinir.“ Var kaupverðið því taliðnema áðurnefndum 2.000.000 krónum fyrir hlut hvors seljanda en að gættumbreytingum á lánskjaravísitölu sem samið hafði verið um að kaupverðið yrðibundið við varð það 4.247.800 krónur fyrir hluti hvors seljanda eða samtals8.495.600 krónur.Í bréfi ríkisskattstjóra til Furu ehf. 19. mars 2014 var óskað eftir upplýsingumog gögnum um kaup félagsins á eigin hlutabréfum á árinu 2010, svo og um lækkuná hlutafé í félaginu um 1.246.000 krónur sem greina mætti af ársreikningum þessvegna rekstrarársins 2010. Í svari við þessari fyrirspurn 8. apríl 2014 var umkaupverð hlutanna vísað til samninganna frá 28. febrúar 1995 sem fylgdusvarbréfinu og sagði að samkomulag hafi tekist um að virkja ákvæði þeirra meðsamningum 29. desember 2010. Sagði einnig að í ársreikningi hafi nafnverðhlutafjár verið lækkað sem svaraði þeim hlutum sem félagið keypti meðsíðastnefndum samningum og hafi jafnframt mismunur á nafnverði og kaupverðihlutanna verið fært þar á yfirverðsreikningi hlutafjár en svo virtist „sem ekkihafi verið farið í formlegt ferli til lækkunar hlutafjárins.“ Myndi félagið„lagfæra þessi mistök“ og tilkynna það fyrirtækjaskrá. Af gögnum málsins verðurekki séð að Fura ehf. hafi nokkuð frekar gert af þessu tilefni og liggur ekkiannað fyrir en að heildarnafnverð hlutafjár í félaginu hafi áfram verið í samahorfi og það var áður en samningarnir voru gerðir 29. desember 2010.Í bréfi ríkisskattstjóra til áfrýjanda 6. júní 2014 var óskað eftir skýringumhans á framangreindum viðskiptum og lækkun hlutafjár í Furu ehf. og svaraðihann því með bréfi 1. ágúst sama ár. Ríkisskattstjóri beindi síðan fyrirspurntil foreldra áfrýjanda 22. janúar 2015 um ástæður að baki samningum þeirra ogfélagsins annars vegar á árinu 1995 og hins vegar á árinu 2010 og svöruðu þaumeð bréfi 10. febrúar 2015. Ríkisskattstjóri kynnti síðan áfrýjanda þetta svarforeldra hans með bréfi 16. sama mánaðar og gaf honum kost á að koma aðathugasemdum sem hann mun ekki hafa gert. Með bréfi til áfrýjanda 23. júní 2015 tilkynnti ríkisskattstjóri að hannhefði í hyggju að endurákveða opinber gjöld áfrýjanda á gjaldárinu 2011 á þeimgrunni að farið yrði með mismun á áætluðu raunvirði hlutanna í Furu ehf., semseldir voru með samningunum 29. desember 2010 og næmi 184.221.100 krónum, ogsöluverði þeirra samkvæmt samningunum, 8.495.600 krónum, sem skattskylda gjöf tiláfrýjanda samkvæmt 4. tölulið A-liðar 7. gr., sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt. Þessu andmælti áfrýjandi í bréfi 18. ágúst 2015. Ríkisskattstjóri kvað síðan upp úrskurð 1.október 2015 þar sem þessari breytingu á opinberum gjöldum áfrýjanda varhrundið í framkvæmd með hækkun á tekjuskatts- og útsvarsstofni hans um175.725.500 krónur en af þeim sökum hækkuðu opinber gjöld hans á gjaldárinu2011 um samtals 83.358.906 krónur. Áfrýjandi kærði þennan úrskurð 21. desember2015 til yfirskattanefndar sem hafnaði kröfum hans með úrskurði 14. desember2016. Á meðan kæra þessi var til meðferðar fyrir yfirskattanefnd var áfrýjandikrafinn um greiðslu þeirra gjalda sem kveðið var á um í úrskurðiríkisskattstjóra og greiddi áfrýjandi af því tilefni til tollstjóra samtals89.757.477 krónur 9. maí 2016 með fyrirvara um lögmæti kröfunnar. Í máli þessusem áfrýjandi höfðaði 28. mars 2017 krefst hann sem fyrr segir aðallegaógildingar á þessum úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, svo og endurgreiðsluá höfuðstól endurákveðinna gjalda sinna, 83.358.906 krónum, ásamt vöxtum ogmálskostnaði.IIÍ málinu deila aðilarnir um hvort ríkisskattstjóra hafi verið heimilt aðfæra áfrýjanda til tekna sem skattskylda gjöf á tekjuárinu 2010 mismun á áætluðuraunvirði hluta í Furu ehf. sem foreldrar áfrýjanda seldu félaginu með samningunum29. desember 2010 og kaupverði hlutanna sem þar var kveðið á um. Ákvörðun umþetta reisti ríkisskattstjóri sem fyrr segir á 4. tölulið A-liðar 7. gr. og 1.mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu teljast tilskattskyldra tekna beinar gjafir í peningum eða öðrum verðmætum, þar með talinafhending slíkra verðmæta í hendur nákominna ættingja sé ekki um að ræðafyrirframgreiðslu arfs. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að ef skattaðilar semja umskipti sín í fjármálum á hátt sem er verulega frábrugðinn því sem almenntgerist í slíkum viðskiptum skulu verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runniðtil annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum tiltekna.Fyrir liggur í málinu að hlutabréf í Furu ehf. voru ekki skráð áskipulegum verðbréfamarkaði þegar foreldrar áfrýjanda seldu félaginu 29.desember 2010 alla hlutina sem þau áttu þá enn í því. Af þeim sökum varríkisskattstjóra rétt að áætla raunvirði hlutanna út frá bókfærðu eigin féfélagsins samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi þess, svo sem leiða má af 9.gr. laga nr. 90/2003. Eftir ársreikningi Furu ehf. vegna rekstrarársins 2009var hlutafé í félaginu 6.230.000 krónur en eigið fé 921.137.126 krónur. Samkvæmtþví nam raunvirði hverrar krónu af nafnverði hlutafjár í félaginu 147,85 krónum.Með samningunum 29. desember 2010 keypti Fura ehf. hluti í sjálfu sér aðnafnverði samtals 1.246.000 krónur fyrir 8.495.600 krónur. Samkvæmt þessu varmismunurinn á raunvirði hlutanna og söluverði þeirra alls 175.725.600 krónursvo sem ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd lögðu til grundvallar. Þessimismunur verður ekki skýrður að því er skattskil varðar með því að vísa tilákvæða um verðlagningu hluta foreldra áfrýjanda í fyrrnefndri 3. greinsamninganna frá 28. febrúar 1995, enda var þar mælt fyrir um forkaupsrétt Furuhf. að þessum hlutum ef foreldrar áfrýjanda hygðust láta þá af hendi tileinhvers annars og gegn hvaða verði þess forkaupsréttar yrði neytt, en þvíhefur á engu stigi verið borið við í málinu að fyrir dyrum hafi staðið slíkráðstöfun sem virkjað hefði forkaupsrétt. Á þessum grunni mátti þvíríkisskattstjóri með réttu líta svo á að samningarnir frá 29. desember 2010hafi falið í sér gjöf sem svaraði mismuninum á raunvirði hlutanna og kaupverðiþeirra.Seljendur hlutanna samkvæmt samningunum 29. desember 2010 voru foreldraráfrýjanda en kaupandi var Fura ehf. Áfrýjandi var ekki aðili að þessumsamningum. Að því leyti sem samningarnir fólu í sér gjöf samkvæmt áðursögðu varþað kaupandinn sem naut hennar. Hvorki liggur fyrir að áfrýjandi hefði keyptþessa hluti af foreldrum sínum á sama verði ef þau hefðu ekki selt þá til Furuehf. með samningunum 29. desember 2010 né að hann hafi á einhvern hátt eignastþessa hluti í raun, en ekki er annað komið fram en að þeir séu ennþá til og íeigu félagsins. Eftir hljóðan 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 voru þannig ekkiuppfyllt skilyrði ákvæðisins fyrir því að flytja í skattskilum verðmætigjafarinnar sem í samningunum fólst úr hendi viðtakanda hennar, Furu ehf., yfirá herðar áfrýjanda. Af þessum sökum verður aðalkrafa hans tekin til greina.Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Felldir eru úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra 1. október 2015 og yfirskattanefndar14. desember 2016 sem báðir kveða á um endurákvörðun opinberra gjalda áfrýjanda,Haraldar Þórs Ólasonar, gjaldárið 2011.Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 83.358.906 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11.október 2015 til 9. júlí 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2017Mál þetta er höfðað 28. mars 2017 ogdómtekið 23. október 2017.Stefnandi er Haraldur Þór Ólason,Lækjargötu 30, Hafnarfirði.Stefndi er íslenska ríkið,Arnarhváli, Reykjavík.Stefnandi gerir eftirfarandidómkröfur:Aðallega. aðúrskurði yfirskattanefndar nr. 260/2016 frá 14. desember 2016 og úrskurðiríkisskattstjóra, dagsettum 1. október 2015, í skattamálum stefnanda, verðihrundið, og2. að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda 83.358.906 krónur ásamt vöxtum, sbr. 1.mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr.1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 83.358.906krónum frá 11. október 2015 til 5. júlí 2016 sama ár og dráttarvöxtum, sbr. 2.mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá þeim degi, auk vaxtavaxta , sbr. 12. gr. sömu laga,allt til greiðsludags.Til varaað úrskurði ríkisskattstjóra, dagsettum 1. október 2015, í skattamálum stefnanda, verði breytt, ogað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 9.699.774 krónur ásamt vöxtum, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, af 9.699.774 krónum frá 11. október 2015 til 5. júlí 2016 sama ár og dráttarvöxtum, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá þeim degi auk vaxtavaxta, sbr. 12. gr. sömu laga, allt til greiðsludags.Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar.Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda ogmálskostnaðar.MálsatvikÍ máli þessu er deilt umúrskurð yfirskattanefndar nr. 260/2016 frá 14. desember 2016 og úrskurðríkisskattstjóra frá 1. október 2015, í máli stefnanda. Með úrskurðiyfirskattanefndar var staðfest niðurstaða ríkisskattstjóra um að færa stefnandatil tekna 175.725.500 krónur í skattframtali hans árið 2011 sem skattskyldagjöf, sbr. 4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Málið áttirætur að rekja til kaupa einkahlutafélagsins Furu á hlutum í sjálfu sér afforeldrum stefnanda 29. desember 2010. Var talið að við kaupin hefði stefnandi,sem eini eigandi einkahlutafélagsins, orðið aðnjótandi þeirra verðmæta, semeftir sátu í félaginu, en hefðu átt að renna til foreldra hans sem endurgjaldfyrir eignarhlut þeirra miðað við innra virði hlutarins. Söluverð hlutarinssamkvæmt kaupsamningum 29. desember 2010 nam 8.495.600 krónum og var það byggtá tveimur kaupréttarsamningum frá 28. febrúar 1995. Í framangreindum úrskurðumkemur hins vegar fram að tilgreint gangverð miðað við innra virði félagsins hafiverið 184.221.100 krónur. Var talið að mismuninn, sem næmi 175.725.500 krónum,bæri að telja stefnanda til tekna sem skattskylda gjöf. Í gögnum málsins kemur fram aðhlutafélagið Fura hafi verið stofnað árið 1981 af stefnanda, eiginkonu hans,foreldrum, þeim Óla Kristjánssyni og Soffíu A. Haraldsdóttur, og systur.Skráður tilgangur félagsins var alhliða byggingarstarfsemi, trésmíðavinna,innflutningur, lánastarfsemi, rekstur fasteigna og skyldur atvinnurekstur.Stefnandi var skráður framkvæmdastjóri félagsins og sat í stjórn þess ásamteiginkonu sinni og foreldrum. Hlutafé var 30.000 krónur. Þann 2. desember 1986barst hlutafélagaskrá tilkynning um að hlutafé hefði verið hækkað um 2.350.000krónur. Þá barst tilkynning um hækkun hlutafjár um 2.142.000 krónur með útgáfujöfnunarhlutabréfa 31. desember 1990 og nam hlutaféð þá 4.522.000 krónum.Þá kemur fram að Fura hf. hafi átthlut í Íslenska Stálfélaginu hf., en starfsemi þess laut að söfnun brotajárnssem fyrirhugað var að bræða og flytja úr landi. Stálfélagið var úrskurðaðgjaldþrota árið 1991, en tveimur árum síðar eignaðist Fura hf. uppsafnaðan haugaf brotajárni og málmtætara, sem hafði verið í eigu þrotabúsins. Samkvæmttilkynningu til hlutafélagaskrár 1. desember 1995 var hlutafélagið Fura skráðsem einkahlutafélag. Í samþykktum félagsins sem fylgdu tilkynningunni varmálmvinnsla tilgreind sem tilgangur einkahlutafélagsins, auk þess sem áðurhafði verið skráð. Stefnandi var tilgreindur sem stjórnarmaður ogframkvæmdastjóri félagsins en faðir hans varastjórnarmaður. Í ársbyrjun 1995 namhlutafé félagsins 4.522.000 krónum, sem að framan greinir, og átti stefnandihelming hlutafjárins að nafnvirði 2.261.000 krónur en foreldrar hans hvort umsig 25% hlut, eða sem nam 2.261.000 krónum fyrir hlut hvors þeirra. Með tveimursamningum 28. febrúar 1995 keypti félagið hlutafé að nafnvirði 1.356.600 krónuraf foreldrum stefnanda. Í samningunum var jafnframt að finna ákvæði um kaupréttfélagsins á eftirstöðvum hlutafjáreignar þeirra fyrir fast verð, 2.000.000 krónafyrir hlut hvors um sig, að teknu tilliti til hækkunar lánskjaravísitölu.Kaupréttarins var hvorki getið í ársreikningi félagsins fyrir árið 1995, né ísíðari ársreikningum. Á árinu 1995 keypti stefnandi hluti að nafnvirði1.356.000 krónur í félaginu og greiddi 1.780.000 krónur fyrir. Það ár vorujafnframt gefin út jöfnunarhlutabréf að nafnvirði 1.328.000 krónur. Í ársloknam hlutafjáreign stefnanda 4.680.000 krónum að nafnvirði en samanlagðureignarhluti foreldra hans 1.170.000 krónum, að teknu tilliti tiljöfnunarhlutabréfa. Aftur voru gefin út jöfnunarhlutabréf í félaginu árið 1997að fjárhæð 380.000 krónur og taldist skráð hlutafé þá alls 6.230.000 krónur. Aðteknu tilliti til þess átti stefnandi í lok þess árs hlutafé að nafnvirði4.984.000 krónur en foreldrar hans hlutafé samtals að nafnvirði 1.246.000krónur. Eignarhlutur stefnanda í félaginu var því 80% en eignarhlutur foreldrahans var samanlagður 20%.Með fyrrgreindumsamningum 29. desember 2010 keypti Fura ehf. alla hlutafjáreign foreldrastefnanda í félaginu að nafnvirði 1.246.000 krónur fyrir 8.495.600 krónur. Íársreikningi félagsins fyrir árið 2010 kemur fram að stefnandi hafi verið einihluthafi þess við árslok. Heildarhlutafé félagsins var tilgreint 6.230.000krónur, sbr. það sem að framan greinir, og eigin hlutir félagsins í lok ársnámu 1.246.000 krónum.Með bréfiríkisskattstjóra til Furu ehf., dagsettu 19. mars 2014, var þess krafist aðfélagið léti í té upplýsingar og gögn um kaup þess á eigin hlutabréfum. Þá komfram að samkvæmt ársreikningum félagsins vegna rekstraráranna 2009 og 2010 hafihlutafé félagsins verið lækkað um 1.236.000 krónur að nafnvirði, eða sem hafinumið kaupum félagsins á hlutabréfum í sjálfu sér á árinu 2010 af foreldrumstefnanda. Engin gögn hafi hins vegar legið fyrir hjá fyrirtækjaskrá vegnalækkunarinnar. Farið var fram á að félagið legði fram afrit af öllum gögnum semtengdust lækkuninni, svo sem fundargerð stjórnar, fundargerð hluthafafundar ogtilkynningu um lækkun á hlutafé. Í svarbréfi umboðsmanns félagsins, dagsettu 8.apríl 2014, var vísað til samninganna tveggja frá 28. febrúar 1995, og kemurfram að aðilar hafi verið sammála um að virkja kauprétt samkvæmt þeim á árinu2010, sem gert hafi verið með kaupsamningunum 29. desember það ár. Þá kom framað svo virtist sem ekki hefði verið farið í formlegt ferli vegna lækkunarhlutafjárins, en félagið myndi hlutast til um að gera fyrirtækjaskráríkisskattstjóra viðvart og lagfæra mistökin. Með bréfi ríkisskattstjóra,dagsettu 6. júní 2014, var lagt fyrir stefnanda að láta embættinu í téupplýsingar og gögn um greind hlutafjárviðskipti og hlutafjárlækkun, sbr. 1.mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003, en erindinu var svarað með bréfi umboðsmannsstefnanda, dagsettu 1. ágúst það ár. Ríkisskattstjóri beindi beiðni um frekariupplýsingar til foreldra stefnanda með bréfi, dagsettu 22. janúar 2015, semsvarað var með bréfi umboðsmanns þeirra, dagsettu 10. febrúar það ár. Íkjölfarið var stefnanda gefinn kostur á að koma að frekari upplýsingum ímálinu, en ekki varð af því af hans hálfu. Þann 23. júní 2015 sendiríkisskattstjóri stefnanda tilkynningu um fyrirhugaða endurákvörðun opinberragjalda hans gjaldárið 2011 þar sem boðað var að stofn til tekjuskatts ogútsvars myndi hækka um 175.725.500 krónur auk 25% álags, sbr. 2. mgr. 108. gr.laga nr. 90/2003. Umboðsmaður stefnanda andmælti þeim fyrirætlunum með bréfi,dagsettu 18. ágúst 2015. Ríkisskattstjóri hratt skattabreytingum sínum íframkvæmd með úrskurði 1. október 2015, þó þannig að fallið var frá beitingu25% álags. Stefnandi skaut málinu til yfirskattanefndar með kæru 21. desember2015. Hann greiddi skuld sína vegna hinna umdeildu gjaldahækkana 9. maí 2016,með fyrirvara. Með úrskurði 14. desember 2016 hafnaði yfirskattanefnd kröfustefnanda um að fella úrskurð ríkisskattstjóra úr gildi, sem að framan greinir.Málsástæður og lagarök stefnandaForm málsins Stefnanditelur sig ekki vera aðila að málinu. Rétt hefði verið að beina málinu annarsvegar að foreldrum hans en hins vegar Furu ehf., sem hafi verið aðilar aðsamningunum frá 28. febrúar 1995 og 29. desember 2010. Þátelur stefnandi að við mat á því hvort samningarnir sem gerðir voru í febrúar1995 hafi verið eðlilegir, eigi að miða við þær forsendur sem lágu fyrir á þeimtíma og allt frá árinu 1993, en ekki eins og atvik lágu fyrir áratugum síðar.Þannig hafi hann átt helmingshlut í Furu hf. á þeim tíma og því ekki veriðaðalhluthafi félagsins. Samningarnir hafi byggst á viðskiptalegum sjónarmiðumsem réðust af breytingum í starfsemi félagsins og kaupréttarákvæðin átt sér eðlilegarskýringar.Stefnandibendir á að ríkisskattstjóri hafi ákveðið að beina málinu í ákveðinn farveg meðvísan til 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, en telur að miðað við orðalag þessákvæðis hefði embættið átt að snúa sér til foreldra hans um leiðréttingu.Rannsókn málsins sé því háð verulegum annmörkum, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Ef talið hefði verið að um gjöf hefði verið að ræða til félagsins,eða eftir atvikum stefnanda, hefði ríkisskattstjóri átt að skattleggja þærtekjur á gjaldárinu 1995. Heimild til endurákvörðunar skatta á þeim grunnimyndi hins vegar vera löngu fyrnd, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Ríkisskattstjórihafi lýst aðdraganda málsins þannig að embættið hefði veitt því athygli á árinu2014 að foreldrar stefnanda hefðu á árinu 2010 selt 20% hlut sinn í Furu ehf. áverði sem væri óeðlilega lágt miðað við bókfært eigið fé félagsins samkvæmtendurskoðuðum ársreikningi fyrir rekstrarárið 2009. Embættið hafi snúið sérbeint til félagsins með beiðni um skýringar með bréfi, dagsettu 19. mars 2014.Að fengnum skýringum félagsins 8. apríl 2014 hafi embættið snúið sér tilstefnanda um skýringar en jafnframt lýst þeirri skoðun sinni að hann hefði áttað gera grein fyrir viðskiptum foreldra sinna við félagið í framtali sínu gjaldárið2011 sem skattskyldum gjafagerningi, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Þaðhafi svo ekki verið fyrr en um 10 mánuðum síðar, eða 22. janúar 2015, aðríkisskattstjóri hafi snúið sér með beiðni um upplýsingar til foreldrastefnanda, sem þó hafi verið aðilar að viðskiptunum. Telur stefnandi aðríkisskattstjóri hafi þá verið búinn að mynda sér skoðun á því hver niðurstaðamálsins ætti að verða og hvernig aðild þess væri háttað. Þá hafi embættið ekkireynt að upplýsa aðkomu foreldra stefnanda að málinu, þrátt fyrir aðumboðsmaður þeirra hefði færst undan því að svara spurningum um hvort og meðhvaða hætti endurgjald hefði komið á móti kaupréttinum sem félagið fékk, en þaðhafi verið lykilatriði í málinu. Þetta hafi svo orðið til þess að í úrskurði ríkisskattstjóra1. október 2015 hafi málið verið ranglega afmarkað þannig að það tæki einungis„til réttmætis söluverðs hlutabréfa í Furu ehf. við sölu foreldra gjaldanda áhlutabréfum í félaginu til félagsins sjálfs á árinu 2010“ , í stað þess aðhorfa til ársins 1995 og áranna þar á undan.Efni málsinsVenjulegir og eðlilegir samningar.Stefnandi vísar til þess að með samningunum, sem undirritaðir voru 28.febrúar 1995, hafi Fura hf. keypt eignarhluti í sjálfu sér af foreldrumstefnanda samtals að nafnverði 1.356.000 á 2.500.000 krónur eða genginu 1,84. Íraun hefðu aðilar ákveðið þessa sölu og útgáfu kaupréttar þegar á árunum 1993til 1994 og þá horft til ársreiknings fyrir árið 1993. Samkvæmt honum hafieigið fé félagsins verið neikvætt um 3.549.996 krónur í árslok 1993 og í árslok1992 hafi það verið neikvætt um 11.350.958 krónur. Foreldrar stefnanda hafieftir þessi viðskipti átt samtals 904.400 hluti í félaginu. Félagið hafi ekkiátt fjármuni til að kaupa þessa hluti og því hafi verið ákveðið að það öðlaðistkauprétt að þeim. Samkvæmt kaupréttinum hafi félagið getað keypt hlutina síðarfyrir fast verð, samtals 4.000.000 króna, auk lánskjaravísitölu fráundirskriftardegi 28. febrúar 1995 til greiðsludags, eða á genginu 4,4. Þettagengi hafi ekki verið óhagstætt fyrir foreldra stefnda miðað við það verð semþau höfðu fengið fyrir hlutabréfin sem þau seldu félaginu sama dag. Ísamningunum milli foreldra stefnanda og Furu hf. hafi foreldrunum ekki veriðveittur sérstakur söluréttur að þeim hlutum sem félagið hafði kauprétt að.Nýting félagsins á kaupréttinum sem það eignaðist árið 1995 hafi þó verið háðþví skilyrði að aðilaskipti yrðu að þeim eignarhlutum sem kauprétturinn náðitil, t.d. þannig að foreldrar stefnanda vildu selja hlutabréfin, sbr. 3. gr.samningsins. Á þessum tíma hafi félagið verið að fara út í áhættusaman rekstur,málmvinnslu, sem ekki hefði gengið vel hér á landi. Faðir stefnanda hafi veriðað draga sig í hlé eftir að félagið færði sig úr byggingarstarfsemi yfir ímálmvinnslu. Á árunum um og eftir 1990 hafi ríkt efnahagskreppa í heiminum.Faðir stefnanda hafi getað reiknað með því að félagið myndi neyta kaupréttarinsef hann og eiginkona hans tækju þá ákvörðun að selja bréfin þar sem umfjölskyldufyrirtæki var að ræða. Gengi hlutabréfanna hafi í raun verið fest viðútgöngu hans og falið í sér ákveðna tryggingu, en á móti hafi komið að hannhafi ekki þurft að taka persónulega ábyrgð á skuldum félagsins, eins ogstefnandi hafi gert. Foreldrar stefnanda hafi því getað reiknað með því að getaselt hlut sinn á genginu 4,4 auk vísitölu, sem hafi orðið raunin á árinu 2010,auk þess sem þau hefðu notið arðgreiðslna frá Furu fram að söludegi. Miðað viðþessar aðstæður á árunum 1993 til 1995 hafi verið ljóst að þau gátu ekki vænstþess að selja hlutabréfin á markaði á þetta háu gengi. Þau hefðu þannig festfjárfestingu sína með áhættulausum kjörum sem hafi hentað þeim vel.Arðgreiðslur til þeirra hjóna á árunum 1995 til 2010 hafi numið samtals rúmum32 milljónum króna. Ef rekstur félagsins hefði farið illa í framhaldi afsamningunum 28. febrúar 1995 og gengi bréfanna haldist lágt, eins og veriðhefði á árunum 1992 og 1993, hefðu þau getað reiknað með því að félagið leystihlutina til sín á genginu 4,4 auk vísitölu. Af hálfu Furu hf. og stefnanda hafiverið talið að um eðlilega samninga væri að ræða þar sem stefnanda, sem héltrekstrinum áfram í breyttri starfsemi, hafi verið áskilinn hagnaður af þeirriverðmætisaukningu sem varð á þeim hlutum sem foreldrarnir héldu eftir. Það hafiverið eðlilegt í ljósi þess að hann hafi tekið persónulega ábyrgð á skuldum semfélagið hafði tekið yfir við yfirtöku eigna frá Stálfélaginu á árinu 1993, enforeldrarnir ekki. Aflétting persónulegrar ábyrgðar foreldra stefnanda áskuldum félagsins hafi þannig í raun verið endurgjald til þeirra fyrir veitingukaupréttarins með samningunum 1995. Þá hefðu foreldrar stefnanda talið sig hafafengið endurgjald fyrir kaupréttinn í söluverði á 30% hlut sínum í félaginu,sem þau hefðu talið hagstætt á þeim tíma sem samningar tókust um verðið, enfélagið hefði þá árum saman verið rekið með tapi og auk þess verið að fara írekstur málmvinnslu.Samningarforeldra stefnanda og Furu ehf. í febrúar 1995 hefðu því að teknu tilliti tilallra staðreynda málsins verið eðlilegir og venjulegir. Ekki hefði verið samiðmeð öðrum hætti við óskylda aðila. Meta verði atvik málsins í ljósi samningasem í raun hafi verið gerðir á árunum 1993 og 1994, þótt gengið hafi veriðformlega frá þeim 28. febrúar 1995. Þá verði einnig að líta til þesslagaumhverfis og lagaframkvæmdar sem ríkti á þeim tíma.Nánar um úrskurði skattyfirvalda. Stefnandibendir á að í úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar sé á því byggt aðtilgangur samninganna frá 1995 hafi verið að sniðganga skatta. Annars vegarerfðafjárskatt, sem komið hefði til ef foreldrar stefnanda hefðu fært hlutisína í Furu hf. yfir til stefnanda sem fyrirframgreiddan arf, en hins vegartekjuskatt og útsvar, ef yfirfærslan hefði verið í formi gjafar. Á þeim tímasem samningarnir voru gerðir hafi verið í gildi lög nr. 83/1984, umerfðafjárskatt, en samkvæmt 2. mgr. 5. gr. þeirra laga skyldu börn greiða 10 afhundraði af fyrirframgreiddum arfi frá foreldrum. Við ákvörðun gjaldstofns tilskattsins skyldi almennt miðað við nafnverð hlutabréfa, sbr. I-lið 1. mgr. 9.gr. laganna. Nafnverð þeirra hlutabréfa sem kaupréttur var gerður um hafi verið904.400 krónur og hefði stefnandi því orðið að greiða 90.440 krónur íerfðafjárskatt. Þá hafi lög nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignaskatt, verið ígildi þegar samningarnir voru gerðir en samkvæmt þeim hafi hlutabréf einnigverið talin til skatts á nafnverði. Tekjuskattur hafi þá verið 33,15%, sbr. 67.gr. laga nr. 75/1981 og tekjuútsvar um 9%, sbr. 23. gr. laga nr. 4/1995, umtekjustofna sveitarfélaga, eða samtals tekjuskattur og útsvar um 42%. Þar viðhefði getað bæst 5% hátekjuskattur Af gjöfinni hefði því þurft að greiða a.m.k.388.892 krónur í skatt samtals.Íframtali foreldra stefnanda gjaldárið 1996 hafi komið fram að þau hafi þann 28.febrúar 1995 selt Furu hf. hlutabréf í félaginu að nafnverði 1.356.600 krónur á1.780.000 krónur eða á genginu 1,31 og var tekið fram að enginn skattskyldurhagnaður hefði verið af sölunni. Þessa hluti hafi stefnandi síðan keypt affélaginu á sama verði eins og fram komi í framtali hans gjaldárið 1996.Skattstjóri hafi engar athugasemdir gert við þessi viðskipti. Samkvæmt þvíhefði faðir stefnanda getað selt alla hluti sína á þessu gengi með engum eðasáralitlum söluhagnaði. Það blasi því við að samningarnir frá 28. febrúar 1995hafi ekki verið gerðir í því skyni að komast hjá skattgreiðslum eða sniðgangaskattalög.Íúrskurði ríkisskattstjóra 1. október 2015 í máli stefnanda sé á því byggt, meðvísan til 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, að samningarnir frá 1995 hafi veriðgerðir í skattasniðgönguskyni og þeim eina tilgangi að lækka skattgreiðslurstefnanda. Á þetta sé fallist í úrskurði yfirskattanefndar í málinu, þar semfram komi að telja verði að í því lagaákvæði felist heimild til „skattalegrarleiðréttingar á afbrigðilegum samningskjörum“. Stefnandi telur sig hins vegarhafa sýnt fram á að ekki hafi verið skilyrði til að beita ákvæðinu í máli hans,en af því leiði að báðir úrskurðirnir séu ógildir. Ef hins vegar verður fallistá að heimilt hafi verið að styðjast við lagaákvæðið gildi eftirfarandi. Íúrskurðunum hafi verið gengið út frá því að þau samningskjör í samningunum frá2010 sem lúta að verðlagningu við sölu á hlutunum frá foreldrum stefnanda tilFuru ehf. hafi verið afbrigðileg og krefðust því „skattalegrar leiðréttingar“,sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Niðurstaða skattyfirvalda hafi verið súað ef engir samningar hefðu verið á milli foreldra stefnanda og Furu ehf. hefðu um 175 milljónir króna runnið tilþeirra. Í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 komi skýrt fram að verðmætin ættu aðteljast þeim til tekna. Þessi verðleiðrétting hafi hins vegar afúrskurðaraðilum verið talin stefnanda til tekna á árinu 2010, sem valdi því aðmálinu sé ekki beint að réttum aðilum. Hvaða reglur giltu árið 1995 –afturvirkni. Stefnandi bendir á að með 2. gr. laga nr. 86/2000hafi verið settar reglur í 8. gr. A í lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt ogeignarskatt, varðandi kaup starfsmanna á hlutabréfum samkvæmt kauprétti, sbr.nú 9. gr. laga nr. 90/2003. Meðal annars hafi verið kveðið á um það hvað skylditeljast gangverð hluta í viðskiptum milli aðila þegar hlutirnir eru ekkiskráðir með markaðsverði í kauphöll eða þegar enginn viðskipti hafa verið meðhlutina. Þegar þannig stendur á skuli miða við bókfært eigið fé hlutafélagssamkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi viðkomandi félags. Með þessarilagasetningu hafi verið sett vísiregla sem hafi þá þýðingu að gjaldandi verðiað sýna fram á að viðkomandi viðmið standist ekki. Fyrir þessa lagasetninguhafi engin ákvæði verið að finna í tekjuskattslögum eða tekjuskattsreglugerðumum við hvað skyldi miðað við ákvörðun á gangverði hlutabréfa. Stefnandimótmælir því sem fram hafi komið hjá ríkisskattstjóra að ákvæðin sem sett vorumeð 2. gr. laga nr. 86/2000 hafi verið lögfesting á almennri aðferð í skattaframkvæmdfyrir lagasetninguna. Stefnandi vísar til verklagsreglna ríkisskattstjóra frá7. desember 1997 og auglýsingar ríkisskattstjóra nr. 10/1999 um gildandi reglurþegar hlutabréf eru keypt á undirverði, en í síðarnefndu reglunum hafi fyrstverið vitnað til eigin fjár samkvæmt reikningsskilum sem lágmarksviðmiði. Fyrirþann tíma hafi framkvæmdin ekki verið ströng. Í athugsemdum í frumvarpi semvarð að lögum nr. 86/2000 hafi verið vísað til þess að þær reglur sem settarværu með lögunum um mat á hlutabréfum væru í samræmi við framkvæmd. Með þvíhafi verið átt við verklagsreglurnar frá 1999, sem settar hafi verið fjórumárum eftir að samningarnir frá 1995 voru gerðir milli foreldra stefnanda ogFuru hf.Ílögum nr. 75/1981, sem í gildi voru þegar viðskiptin áttu sér stað á árinu1995, hafi verið kveðið á um það að hlutabréf skyldi telja til eignar ánafnverði, sbr. 5. tölul. 74. gr. sömu laga, nema sannað væri að raunvirðieigna félagsins að frádregnum skuldum væri lægra en hlutafé þess. Í E-lið 57.gr. reglugerðar nr. 245/1963 hafi komið fram að við mat á eignum tileignarskatts skyldi telja hlutabréf til eignar á nafnverði. Í 2. mgr. B-liðar13. gr. sömu reglugerðar hafi sagt að hlunnindi skyldu talin til tekna eftirgangverði á hverjum stað og tíma og skyldi ríkisskattanefnd meta slík hlunnindií skattmati, sbr. 116. gr. laga nr. 75/1981, þar sem ákveðið hafi verið aðríkisskattstjóri skyldi árlega gefa út reglur um mat á hlunnindum og öðrumtekjum sem meta þyrfti til verðs samkvæmt tekjuskattslögum. Í þágildandi lögumum erfðafjárskatt nr. 84/1984 hafi engar reglur verið að finna um að miðaskyldi við bókfært verð eigin fjár. Það hafi ekki verið fyrr en við setningu 2.gr. laga nr. 86/2000 sem reglur voru lögfestar um þetta viðmið, s.s. bókfærteigið fé viðkomandi hlutafélags samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningiþess.Stefnandivísar til þess að líkindareglu 9. gr. laga nr. 90/2003 verði ekki beitt meðafturvirkum hætti vegna atvika sem urðu á árinu 1995 og vísar í því sambanditil meginreglna stjórnsýsluréttar og ákvæðis 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnarnr. 33/1994. Þetta þýði að skattyfirvöld verði að sýna fram á hvert hafi veriðsannvirði hlutabréfa í Furu hf. á þeim tíma sem samningar voru gerðir umkauprétt í þeim, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 116/1958.Mat á verðmæti hlutanna í Furu. Stefnanditelur mat á verðmæti þeirra hluta sem foreldrar hans seldu Furu hf. 28. febrúar1995 og þeim hlutum sem kauprétturinn var gerður um vera grundvallaratriði ímálinu.Slíkirkaupréttarsamningar hafi verið fátíðir á þeim tíma sem þeir voru gerðir ogengar leiðbeinandi reglur til um skattlagningu samkvæmt þeim. Í málinu sé um aðræða svokallaðan kaupvalrétt eða kauprétt en þar sé útgefandi samningsinsskyldur til að selja kaupréttarhafa vilji hann nýta sér rétt sinn samkvæmtsamningnum. Samkvæmt úrskurði sem mál þetta snúist um hafi innra virðihlutabréfa í félaginu á þeim tíma sem samningarnir voru gerðir numið 5,64krónum á hlut að mati ríkisskattstjóra, en hið veitta kaupréttargengi hafiverið 4,4 á hlut. Um hafi verið að ræða 904.400 hluti í eigu foreldra stefnandaþannig að kauprétturinn hafi verið í „hagnaði“ upp á 1.121.456 krónur þegarhann var gerður miðað við þær forsendur sem ríkisskattstjóri hafi gefið sér.Samkvæmt forsendum embættisins hafi félagið/stefnandi með kaupréttarhlutasamningsins mögulega getað hlotið verðmæti að fjárhæð 1.121.456 krónur ánendurgjalds frá foreldrum stefnanda. Þessa fjárhæð hefði skattstjóri hugsanlegahaft möguleika á að skattleggja sem gjöf í hendi Furu ehf. eða stefnanda ogtelja þeim til tekna á tekjuárinu 1995 og þar með haft ástæða til þess að faraí leiðréttingu vegna gjaldársins 1996. Heimild til þeirrar leiðréttingar hafihins vegar runnið út á árinu 2002 eða löngu áður en ríkisskattstjóri hófsthanda um athugun á viðskiptunum.Gjöf hvenær? Stefnandivísar til þess að ef fallist væri á það með ríkisskattstjóra að um gjöf væri aðræða hefði skattstjóri hugsanlega mátt skattleggja þessi verðmæti á gjaldárinu1996. Slík gjöf verði ekki skattlögð aftur í hendi gjafþega fimmtán árum síðarmiðað við verðmæti kaupréttarins á þeim tíma.Stefnanditelur sig hafa sýnt fram á að útgáfa foreldra hans á kauprétti til handa Furuhf. eða honum sjálfum á árinu 1995 hafi ekki falið í sér gjöf til rétthafakaupréttarins. Þetta verði að meta miðað við forsendur á þeim tíma semsamningarnir um kaupréttinn voru gerðir á árunum 1993 til 1995. Gerningur semekki var talin skattskyld gjöf á árinu 1995 breytist ekki í gjöf árið 2010 afþeim sökum að hún hefur hækkað í verði síðustu 15 árin.Verðiútgáfa foreldra stefnanda á kaupréttinum á árinu 1995 talin fela í sér gjöf tilhanda stefnanda sé ljóst að sú gjöf hafi verið gefin í síðasta lagi á því ári.Gjöfin nemi þá verðmæti kaupréttarins sjálfs, iðgjaldinu, eins og það var áþeim tíma. Gjöf sé afsalsgerningur, sem hafi fyrst og fremst það markmið aðyfirfæra beinan eignarrétt að tilteknu verðmæti frá gefanda til gjafþega ánþess að nokkurt endurgjald komi fyrir. Að því gefnu að foreldrar stefnanda hafiafhent Furu kauprétt að 20% hlut sínum í félaginu án endurgjalds á árinu 1995komi eftirfarandi til skoðunar.Efgengið er út frá matsforsendum ríkisskattstjóra og að um gjöf hafi verið aðræða megi gera ráð fyrir því að meta hefði mátt verðmæti hins meinta, gefnakaupréttar á rúma 1,1 milljón króna, sem samkvæmt sömu forsendum hefði átt aðteljast til tekna stefnanda gjaldárið 1996. Samkvæmt4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 teljist afhending verðmæta í hendurnákominna ættingja til gjafa, nema um fyrirframgreiðslu upp í arf sé að ræða.Ef kauprétturinn hefði verið færður í hendur stefnanda sem fyrirframgreiðslaupp í arf á árinu 1995 hefðu réttaráhrifin af þeirri greiðslu miðast við þaðtímamark er erfðafjárskattur hefði verið greiddur, þ.e. á árinu 1995, sbr. 6.mgr. 7. gr. þágildandi laga nr. 83/1984 um erfðafjárskatt, sbr. 3. mgr. 1. gr.sömu laga. Ef um gjöf væri að ræða hlyti hún því að teljast til tekjuársins1995 þegar Fura hf. varð eigandi kaupréttarins.VarakrafaUmvarakröfu sína vísar stefnandi til þess að við mat á hinni skattskyldu gjöfmiði ríkisskattstjóri í úrskurði sínum við eigið fé Furu ehf. í árslok 2009samkvæmt ársreikningi félagsins að fjárhæð 921.137.126 krónur. Um heimild sínatil þess að miða gangverð hluta í Furu með þessum hætti vísi ríkisskattstjóritil 9. gr. laga nr. 90/2003, sem fjalli um kauprétti starfsmanna. Stefnandihafi mótmælt þessari lögjöfnun og bent á að á árinu 2010 hafi hluthöfum veriðgreiddur arður að fjárhæð 100.000.000 króna. Samningarnir milli foreldrastefnanda og Furu hafi verið gerðir 29. desember 2010. Þessi arður hafi veriðskattlagður í hendi hluthafanna vegna tekjuársins 2010. Samkvæmt þessu ætti aðlækka eigið fé í árslok 2009 um 100.000.000 króna eða niður í 821.137.126krónur sem gefi innra virði upp á 131,80 á hlut. Það ætti þá að þýða gangverðupp á 164.222.800 krónur (1.246.000 x 131,80) sem að frádregnu söluverðihlutanna að fjárhæð 8.945.600 krónur gefi mismun að fjárhæð 155.277.800 krónurí stað 175.725.500 króna. Tekjuskatts- og útsvarsstofn gjaldárið 2011 ætti þvíað lækka um 20.447.700 krónur (175.725.500 – 155.277.800). Álagður tekjuskatturog útsvar ásamt 2,5% álagi gjaldárið 2011 ættu samkvæmt því að lækka um samtals9.699.774 krónur, eða sem nemi varakröfu stefnanda í málinu.Málsástæður og lagarök stefndaForm málsinsStefndi telur ljóst að jafnframtkaupum Furu ehf. á eigin hlutum 29. desember 2010 að nafnvirði 1.246.000 krónuraf foreldrum stefnanda hafi ætlunin verið að hlutafé félagsins lækkaði um sömufjárhæð. Ekki hafi þó verið gætt að formkröfum samkvæmt VII. kafla laga nr.138/1994, um einkahlutafélög, varðandi hlutafjárlækkunina, sbr. nánar ákvæði 5.mgr. 34. gr., sbr. 1. mgr. 123. gr., og 5. mgr. 36. gr. laganna. Þáséu heimildir hlutafélaga og einkahlutafélaga til að eignast eigin hlutitakmarkaðar á ýmsan hátt, sbr. meginreglu 1. mgr. 38. gr. laga nr. 138/1994 semtilgreinir að einkahlutafélag megi aldrei eiga meira en 10% af eigin hlutafélengur en í sex mánuði. Eignist félagið meira af hlutafénu, svo sem með kaupumeða fyrir annað framsal, skuli það hafa selt hluti þannig að lögmæltu marki sénáð innan sex mánaða. Ef hlutir eru ekki seldir á réttum tíma beri stjórnfélags að hlutast til um að lækka hlutaféð sem nemur nafnverði umræddra hluta.Í lagalegu tilliti sé gerður skýrgreinarmunur annars vegar á öflun einkahlutafélags á eigin hlutum, svo sem meðkaupum eða á annan hátt, og hins vegar formlegri hlutafjárlækkun samkvæmt VII.kafla laga nr. 138/1994, enda sé um að ræða tvo sjálfstæða gerninga sem lútisérstökum reglum. Skipti ekki máli í því sambandi þótt öflun eigin hluta kunniað vera undanfari eða liður í hlutafjárlækkun, svo sem virðist eiga við ítilviki Furu ehf. Stefndi telur blasa við að hlutafjárlækkun félagsins hafiverið ætlað að takmarkast við umrædda hlutafjáreign foreldra stefnanda. Stefnandihafi einn haft hag af því að hlutaféð yrði fært niður sem því nam, enda hafihann eftir það setið einn að hlutfé í því. Málsástæðu stefnanda um að hann séekki réttur aðili að endurákvörðun skattyfirvalda er því mótmælt sem rangri ogósannaðri.Stefndi bendir á að þegar Fura ehf.keypti hluti foreldra stefnanda hafi verið í gildi samþykktir félagsins frá 25.janúar 2006. Samkvæmt 8. gr. þeirra hafi verið óheimilt að neyta atkvæðisréttarfyrir þá hluti sem félagið átti sjálft. Í 5. gr. sé tekið fram að aðeinshluthafafundur geti ákveðið lækkun hlutafjár. Sé hluthafi einn geti hann, aðlagaskilyrðum fullnægðum, skráð hækkun eða lækkun hlutafjár í gerðabók.Stefnandi hafi því, sem eini atkvæðisbæri hluthafinn, haft öll ráð félagins íhendi sér. Hann hafi einn getað tekið ákvörðun um að lækka hlutafé í stað þessað bjóða eina hluthafanum, þ.e. sjálfum sér, að neyta forkaupsréttar samkvæmtsamþykktum félagsins.Stefndi telur óhjákvæmilegt að hafaþessar aðstæður í huga við mat á því hvort þær ráðstafanir sem hluthafarnir ogfélagið sömdu um sín á milli hafi verið verulega frábrugðnar því sem almenntgerist í slíkum viðskiptum þannig að ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003verði talið eiga við, eins og skattyfirvöld hafi talið. Stefndi hafi ekkivéfengt einkaréttarlegt gildi þeirra kaupréttarsamninga sem Fura hf. gerði viðforeldra hans enda ekki í hans valdi að skera úr um einkaréttarlegt gildiþeirra. Í úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar hafi ekki verið lagtmat á það hvernig þeir gerningar sem aðilar deila um horfi við með hliðsjón affélagarétti. Eingöngu hafi verið litið til þess hvernig gerningarnir og atvikmálsins birtist í skattalegu tilliti. Ef megintilgangur með einkaréttarlegumgerningum sé undanskot skatta eða sniðganga skattskyldu sé skattyfirvöldumheimilt að víkja ráðstöfunum til hliðar í skattalegu tilliti.Stefndi kveðurendurákvörðun ríkisskattstjóra á sköttum stefnanda hafa verið innan frestasamkvæmt 1. og 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Við mat á því hvortfrestur samkvæmt 2. mgr. 97. gr. sé liðinn sé tekið mið af þeim upplýsingum semskattaðili hafi látið í té í skattframtali sínu og þeim gögnum sem því fylgdu.Þurfi ríkisskattstjóri að afla upplýsinga annars staðar frá, t.d. úrskattframtölum annarra skattaðila, eigi ákvæðið ekki við. Samkvæmtdómaframkvæmd beri að skýra ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 meðhliðsjón af leiðréttingarheimildum ríkisskattstjóra samkvæmt 3. málsl. 1. mgr.95. gr. sömu laga. Fullnægjandi athugun á því hvort 1. mgr. 57. gr. lagannaeigi við í einstökum tilvikum, krefjist almennt vandaðs undirbúnings og kunnieftir atvikum að krefjast viðamikillar upplýsinga- og gagnaöflunar. Í tilvikistefnanda hafi þurft að afla upplýsinga um tildrög og ástæður að baki kaupumFuru ehf. á eigin hlutum 29. desember 2010 og efni kaupréttarsamninga frá árinu1995. Þá hafi ríkisskattstjóri þurft að kanna framkvæmd og ástæður fyrir þeimráðstöfunum sem fram fóru í tengslum við lækkun hlutafjár félagsins árið 2010.Fyrr hafi ekki verið unnt að draga neinar ályktanir um raunverulegan tilgangframangreindra ráðstafana eða leggja mat á það hvort ákvæði 1. mgr. 57. gr.kynni að taka til þeirra. Ekki hafi verið hjá því komist að rannsaka og upplýsaþátt stefnanda í umræddum viðskiptum, m.a. með greinargerð og skýringum hanssjálfs, enda hafi hann verið í aðalhlutverki í þeim efnum sem fyrirsvarsmaðurog aðalhluthafi félagsins. Frestur samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003hafi ekki verið liðinn þegar skattskil stefnanda og tengdra aðila vorurannsökuð og stefnanda endurákvarðaðir skattar. Stefndi mótmælir málsástæðumstefnanda sem að því lúta.Frestur samkvæmt 1. mgr.97. gr. laga nr. 90/2003 hafi ekki heldur verið liðinn þegar skattskilstefnanda voru tekin til endurskoðunar. Stefndi mótmælir sem rangri málsástæðustefnanda um að frestur til að endurákvarða skattskil hans hafi verið liðinnsökum þess að hlutabréfakaup Furu ehf. árið 2010 hafi átt rót sína að rekja tilsamninga um kauprétt frá árinu 1995, enda hafi endurákvörðunin byggst á því aðstefnandi hefði á tekjuárinu 2010 orðið aðnjótandi skattskylds örlætisgernings.Skattskil miðist við tekjur hvers árs. Stefnanda hafi ekki hlotnast þau gæðisem fólgin voru í kaupréttarsamningi milli Furu ehf. og foreldra hans fyrr enkaupin urðu og tekin var ákvörðun um að færa hlutaféð niður sem kaupunum nam.Öllum málsástæðum stefnanda að skattyfirvöld hafi beitt lagaákvæðum ogframkvæmdareglum um kauprétt með afturvirkum hætti er mótmælt sem röngum. Stefndi kveður mál stefnanda hafaverið fullrannsakað þegar ríkisskattstjóri kvað upp úrskurð í því.Ríkisskattstjóri hafi aflað upplýsinga frá öllum hlutaðeigandi eins og gögnmálsins beri með sér. Tilefni rannsóknarinnar hafi verið hið lága verð sem Furaehf. greiddi fyrir kaup á eigin hlutum. Rannsóknin hafi m.a. leitt í ljós að ekkihafi verið gætt lagaákvæða varðandi lækkun hlutafjár og eigin hluti félagsins,sbr. VII. og VIII. kafla laga nr. 138/1994, við kaup félagsins á eftirstöðvumhlutafjáreignar foreldra stefnanda í árslok 2010, einkum varðandi tökuákvarðana um lækkun hlutafjár og formkröfur almennt þar að lútandi.Endurákvörðun ríkisskattstjóra hafibyggst á því að ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 um óvenjuleg skipti ífjármálum tæki til þeirra ráðstafana sem í málinu greinir. Án undangenginnarfyrirspurnar af hálfu ríkisskattstjóra til þeirra aðila sem aðild áttu aðráðstöfuninni hefði verið útilokað að taka afstöðu til þess hvort atvikum værisvo háttað að fyrrnefnt ákvæði 1. mgr. 57. gr. ætti við, m.a. með hliðsjón afrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að virtum andmælaréttisamkvæmt IV. kafla sömu laga. Málsástæðu stefnanda um að rannsóknríkisskattstjóra hafi verið ábótavant er mótmælt sem rangri. Með sömu rökum erþví mótmælt sem röngu að ríkisskattstjóri hafi verið búinn að mynda sér skoðun áþví hver niðurstaða málsins ætti að verða og hvernig aðildinni væri háttað áðuren rannsókn málsins lauk. Efni málsinsStefndi vísar til þess aðí samræmi við ákvæði 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar séu í lögum ítarlegákvæði um alla þætti skattamála. Þannig séu þar bæði skilgreindir skattstofnarog þau tímabil eða tímamörk sem miða skuli skattlagningu við.Í 1. mgr. 7. gr. laga nr.90/2003, þar sem mælt er fyrir um skattstofn, sé tekið fram aðskattskyldar tekjur teljist, með þeim undantekningum og takmörkunum semsérstaklega eru tilteknar, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður semskattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðanþær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í A, B og C-liðum greinarinnar séutaldar upp þær tekjur sem mynda skattstofn. Eftir nánari fyrirmælum 1. mgr. 4.tölul. A-liðar 7. gr. séu beinar gjafir í peningum eða öðrum verðmætumskattskyldar, þar með talin afhending slíkra verðmæta í hendur nákominnaættingja, nema um fyrirframgreiðslu upp í arf sé að ræða. Í 90. gr. laga nr.90/2003 sé kveðið á um tímamörk skattlagningar. Þar sé kveðið á um skylduskattskyldra aðila til að afhenda ríkisskattstjóra skýrslu þar sem greindar eruað viðlögðum drengskap tekjur síðastliðins árs og eignir í árslok, svo og önnuratriði sem máli skipta við skattálagningu. Samkvæmt 2. mgr. 59. gr. sömu lagaskuli tekjur taldar fram á því ári sem þær verða til, þ.e. þegar myndast hefurkrafa vegna þeirra á hendur einhverjum, nema þegar um óvissar tekjur sé aðræða. Tekjur þær sem hér um ræðir hafi verið óvissar, þar sem þær féllu ekkitil fyrr en Fura ehf. nýtti umsaminn kauprétt og ákvað samhliða að lækkahlutafé.Íúrskurðum skattyfirvalda í máli stefnanda sé miðað við að þau gæði sem hannhafi orðið aðnjótandi í formi gjafar hafi fallið honum í skaut í lok árs 2010.Við endurákvörðun skatta hans fari því samkvæmt lögum eins og þau voru í lokárs 2010. Málsástæðum stefnanda um að skattalögum hafi verið beitt afturvirkteða fyrir lögjöfnun við endurákvörðun skatta hans er öllum mótmælt sem röngum.Skattyfirvöldum sé almennt heimilt aðleggja á það sjálfstætt mat, hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekinlagaregla taki til þeirra og þau séu ekki bundin við mat skattaðila á sömuatvikum. Við mat þetta þurfi skattyfirvöld í vissum tilvikum að sýna fram á aðskattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunum sínum þannig að komast mættihjá lögmæltri skattlagningu, t.d. með málamyndagerningi, sem ekki væri ætlað aðhafa gildi samkvæmt efni sínu, eða óvenjulegum samningi við annan skattaðila,gerðum með það fyrir augum að sniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1. mgr.57. gr. laga nr. 90/2003. Í öðrum tilvikum kunni að reyna beint á greiningu áefni tiltekins gernings, þannig að grafast verði fyrir um hvert efni hans sé íraun, en heiti það, sem gerningnum er gefið, ráði ekki úrslitum ef það er annaðen efnið gefur til kynna.Að mati stefnda hafi stefnandi orðiðaðnjótandi skattskylds örlætisgernings í lok árs 2010, þegar Fura ehf. ákvað aðkaupa og færa samhliða niður hlutaféð sem nam þeim tilteknu hlutum sem félagiðkeypti af foreldrum hans. Við endurálagningu skatta stefnanda hafi því borið aðfara eftir lögum sem í gildi voru árið 2010 þegar stefnandi varð í raun eigandialls hlutafjár í Furu ehf., án þess að hann innti af hendi nokkurt endurgjald.Málsástæðum stefnanda sem lúta að því að beita eigi lögum eins og þau voru árið1995 þegar foreldrar hans og Fura hf. gerðu sín á milli samninga umforkaupsrétt með föstu verði, er mótmælt sem röngum. Samkvæmt efni sínu felisamningar foreldra stefnanda og Furu hf. frá árinu 1995 í sér rétt félagsinstil að kaupa eftirstöðvar hlutafjáreignar foreldra stefnanda íeinkahlutafélaginu á fyrir fram ákveðnu og föstu verði að teknu tilliti tilbreytinga á vísitölu. Ekki hafi verið kveðið á um skyldu félagins til að kaupahlutaféð og hafi því verið í sjálfsvald sett hvort og þá hvenær það kaus aðnýta sér kaupréttinn. Þegar kaupréttarsamningarnir vorugerðir árið 1995 hafi verið kveðið á um það í samþykktum Furu hf. að félaginuværi heimilt að eiga eigið hlutafé allt að 10% en sú skylda lögð á stjórnfélagsins að losa það á heilbrigðan hátt við það hlutafé sem eðlilegt væritalið að kaupa, innan félagsins. Stefndi telur að kaup á undirverði ogsamsvarandi lækkun hlutafjár, sem nýtist aðeins eina hluthafa félagsins,teljist varla til heilbrigðra viðskiptahátta almennt.Í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003felist heimild til skattalegrar leiðréttingar á afbrigðilegum samningskjörumþegar um er að ræða viðskipti milli aðila sem tengdir eru sifjaréttarlega eðafjárhagslega, enda verði ákvæði málsgreinarinnar ekki túlkuð með öðrum hætti enað þau taki til skipta skattaðila í fjármálum í víðtækum skilningi. Stefnditelur að þegar ráðstafanir þær, sem í málinu greinir, eru virtar í heild verðiað telja að framangreint lagaákvæði taki til þeirra. Ekki verði annað séð en aðsamningsskilmálar um kauprétt Furu hf. á eignarhlut foreldra stefnanda hafiverið verulega frábrugðnir því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Stefnditelur að verðlagning hlutafjárins hafi verið óvenjuleg og tilkomin vegnasifjaréttarlegra tengsla milli aðila samningsins, en skattyfirvöld hafi litið ástefnanda sem samningsaðila í ljósi eignaraðildar hans að félaginu.Samningsaðild hans sé því óbein. Af þessum sökum telur stefndi réttmæta þáráðstöfun skattyfirvalda að víkja kaupréttarsamningunum til hliðar ískattaréttarlegu tilliti. Stefndi telur ekki rétt að miðaverðmæti hlutafjárins við þann tíma sem samið var um kaupréttinn 28. febrúar1995, eins og stefnandi heldur fram, heldur beri að miða við verðmætihlutafjárins þegar kaupin áttu sér stað í raun, þ.e. þegar Fura ehf. nýtti sérkaupréttinn 29. desember 2010. Hafi skattyfirvöldum því verið rétt að hlutasttil um leiðréttingu söluverðsins, svo sem ríkisskattstjóri gerði með úrskurðisínum um endurákvörðun 1. október 2015 og yfirskattanefnd staðfesti meðúrskurði 14. desember 2016. Í 9. gr. laga nr. 90/2003 komi framsú meginregla við verðlagningu hlutabréfa að miða skuli verð hlutabréfa viðinnra virði samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi, séu hlutabréf ífélaginu ekki skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Ákvæðið vísi tilskattlagningar á kauprétti hlutabréfa en í skattframkvæmd hafi verið horft tilþess að um almenna aðferð sé að ræða við mat á gangverði hlutabréfa. Samkvæmtársreikningi Furu ehf. vegna reikningsársins 2009 hafi hlutafé félagsins í lokþess árs verið 6.230.000 krónur og eigið fé 921.137.126 krónur, sem gefi innravirði upp á 147,85 á hlut (921.137.126/6.230.000). Samkvæmt þessu viðmiði ogstöðugrar hækkunar á innra virði félagsins árin 2007 til 2010 hefði mátt búastvið að umræddir hlutir myndu seljast á a.m.k. 184.221.100 krónur (1.246.000 x147,85). Í lok árs 2010 hafi foreldrar stefnanda selt Furu ehf. hluti aðnafnverði 1.246.000 krónur fyrir 8.495.600 krónur, sem samsvari innra virði uppá 6,8 á hlut. Mismunurinn, 175.725.500 krónur, grundvallist eingöngu á þeimkauprétti sem félagið áskildi sér árið 1995 en nýtti 15 árum síðar.Það verð sem Fura ehf. greiddiforeldrum stefnanda fyrir hlutaféð hafi verið ákveðið með samningum þeirra ímilli 28. febrúar 1995. Samkvæmt 3. gr. samninganna myndu ákvæði þeirravirkjast kæmi til aðilaskipta fyrir sölu, gjöf, erfðir eða með öðrum hætti.Samningarnir hafi verið ótímabundnir og fyrirvaralausir. Til dæmis hafi enginákvæði verið um hvað gera skyldi ef verðmætaaukning yrði veruleg umframvæntingar á þeim hlutabréfum sem kauprétturinn tók til umframlánskjaravísitölu. Meira en 15 ár hafi liðið frá undirritun samninganna þangaðtil kauprétturinn samkvæmt þeim var virkjaður. Samkvæmt skilmálum þeirra halliverulega á foreldra stefnanda sem afsali sér rétti á öllum hækkunum á verðmætihlutafjárins umfram lánskjaravísitölu án þess að fá nokkra hagsmuni á móti.Ekki hafi heldur verið settur fyrirvari um framtíðarvæntingar. Foreldrarstefnanda sem veittu félaginu kaupréttinn hafi ekki átt sölurétt á móti þannigað samningarnir hafi verið einhliða. Stefndi telur því að stefnandi hafi orðiðaðnjótandi verðmæta í formi örlætisgernings. Verðmætin hafi verið fólgin í þvíað Fura ehf. greiddi foreldrum hans ekki raunverð fyrir hlutafé þeirra ífélaginu heldur verð sem var langtum lægra, byggt á kauprétti sem varóvenjulegur samningur í skattalegu tilliti. Stefndi kveðst hér vilja halda þvítil haga að í skýrslu stjórnar í ársreikningi 2009 komi fram að tekin hefðiverið ákvörðun um að greiða út 100.000.000 króna arð á árinu 2010, áður entekin var ákvörðun um að nýta kaupréttinn. Hafi foreldarar stefnanda fengiðgreiddan arð samtals að fjárhæð 20.000.000 króna af hlutafé sínu sama ár og þauseldu Furu ehf. hlutafé sitt gegn greiðslu á 8.495.600 krónum.Óumdeilt sé að hlutabréf Furu hf. ogsíðar hlutir Furu ehf. hafi aldrei verið skráð á skipulegum verðbréfamarkaði.Engu tæku gangverði sé því til að dreifa. Þegar svo háttar til sé almennt unntað byggja mat á gangverði hlutabréfanna á bókfærðu verði eigin fjár viðkomandifélags samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi, sbr. lög nr. 3/2006, umársreikninga. Gert sé ráð fyrir slíkri verðviðmiðun í 9. gr. laga nr. 90/2003og raunar víðar í skattalöggjöfinni, sbr. t.d. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/2004,um erfðafjárskatt. Málsástæðu stefnanda um að 9. gr. laga nr. 90/2003 hafi ekkivíðara gildissvið en að ákvarða um verðmæti á hlutabréfum/eignarhlutum samkvæmtkauprétti sem viðkomandi hefur öðlast vegna starfa fyrir annan aðila, eigi ekkivið rök að styðjast, enda hafi ríkisskattstjóri einungis verið að rökstyðjaaðferð sína við mat á gangverði hlutafjárins til skattlagningar samkvæmtákvæðum laga nr. 90/2003 og reglugerðar nr. 245/1963, um tekjuskatt ogeignarskatt, sem þarfnist ekki sérstakrar lagaheimildar sem slík. Bæðiríkisskattstjóri og yfirskattanefnd hafi byggt á því í úrskurðum sínum aðstefnandi hefði orðið aðnjótandi örlætisgernings á árinu 2010, sem hann hafiekki gert grein fyrir í skattframtali sínu það ár, eins og honum hafi borið aðgera samkvæmt skýrum fyrirmælum 1. mgr. 90. laga nr. 90/2003. Til grundvallarútreikningi á innra virði hafi legið m.a. endurskoðaður og staðfesturársreikningur Furu ehf. fyrir árið 2009. Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðuað verðmæti hins selda hlutafjár hafi verið ofákvarðað af hendi skattyfirvalda.Stefndi telur blasa við aðsifjaréttarleg og fjárhagsleg tengsl þeirra aðila, sem koma við sögu í málinu,þ.e. stefnanda, foreldra hans og Furu ehf., hafi orkað á þær aðferðir, semviðhafðar voru við yfirtöku félagsins á hlutafjáreign foreldra stefnanda í því.Beiting þess reikningsgrundvallar kaupréttar, sem rætur átti að rekja tilsamkomulags frá 1995 um kauprétt, hafi bersýnilega verið á kostnað foreldrastefnanda. Þá verði ekki annað séð en að félagið hafi verið óþarfa milliliður íviðskiptunum auk þess sem sú tilhögun hafi krafist aðgerða vegna skilyrða 38.gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Þá liggi fyrir að lækkun hlutafjársem fram fór samhliða kaupunum hafi verið ætlað að takmarkast við hlutafjáreignforeldra stefnanda. Yrði ekki við því brugðist sæti félagið uppi með óheimilaeigin hlutafjáreign og bæri að koma hlutafénu út innan lögboðins frests. Tækistþað ekki bæri stjórn félagsins að hlutast til um að lækka hlutaféð sem næminafnverði hlutanna, sbr. ákvæði VII. kafla laga nr. 138/1994. Með hliðsjón afþessu og atvikum málsins að öðru leyti þyki ekki leika vafi á því að viðskiptinhafi verið verulega frábrugðin því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum og aðtil þeirra hefði ekki komið ef fyrrgreindum tengslum aðila hefði ekki verið tilað dreifa. Stefndi kveðst ekki fá annað séð en að eini tilgangur meðráðstöfunum þessum hafi verið sá að færa í hendur stefnanda á veruleguundirverði hlutaeign foreldra hans, eins og hún stóð við söluna í lok desember2010, án þess að til skattlagningar vegna þeirrar ráðstöfunar kæmi, þ.e. aðfæra örlætisgerning í búning viðskipta í nafni Furu ehf. Í raun hafi verið umað ræða kaup stefnanda á hlutafénu sem færð hafi verið í búning kaupa félagsinsá eigin hlutafé. Skattyfirvöldum hafi því verið heimilt að leiðrétta skattskilstefnanda og færa honum til tekna sem skattskylda gjöf mismun á eðlilegugangverði (markaðsverði) og söluverði hlutafjárins við sölu foreldra stefnandatil Furu ehf. samkvæmt 4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 1. mgr.57. gr. sömu laga. Burtséð frá hugsanlegri eigin hlutafjáreign Furu ehf. hafistefnandi við kaupin orðið eini hluthafi félagsins og hafi sem slíkur hafteignarhald og eignarráð félagsins að öllu leyti, þar á meðal ráðstöfunarrétt áeigin hlutum félagsins.Með vísan til 4. tölul.A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og A-liðar 16. gr. reglugerðar nr. 245/1963, umtekjuskatt og eignarskatt, telur stefndi rétta þá ákvörðun skattyfirvalda ímáli stefnanda að virða beri mismun að fjárhæð 175.725.500 krónur á tilgreindusöluverði samkvæmt sölusamningi og ætluðu gangverði, miðað við innra virði, sembeina gjöf til stefnanda, enda þyki ótvírætt að ekki geti talist vera um aðræða tækifærisgjöf í skilningi laganna. Það mat sé fyllilega eðlilegt og ítakti við samþykktir Furu hf. sem í gildi voru þegar félagið og foreldrarstefnanda sömdu um kauprétt sín á milli. Um varakröfu stefnandaStefndi gerir ekki kröfuum að varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi en bendir á að hann telji hanaekki uppfylla skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Í 1. tölul. varakröfunnar sé ekki tilgreint hvaða breytingarstefnandi krefst að verði gerðar á úrskurði ríkisskattstjóra. Kröfugerðin svoorðuð sé því ódómtæk að mati stefnda.Stefndi kveðst byggja sýknukröfuaf varakröfu stefnanda á því að skattyfirvöld hafi lagt mat á gangvirðihlutabréfa í Furu ehf. út frá innra virði félagsins eins og það var tilgreint íendurskoðuðum og samþykktum ársreikningi félagsins árið 2009. Sú aðferð séalmennt viðurkennd og notast við hana víða í löggjöf, t.d. í lögum nr. 3/2006,um ársreikninga, 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/2004, um erfðafjárskatt og 9. gr.laga nr. 90/2003, um tekjuskatt.Samkvæmt 1. mgr. 90. gr.laga nr. 90/2003 teljist til skattstofns heildartekjur og heildareignirskattskylds aðila eins og þær eru 31. desember ár hvert. Þessi fyrirmælilaganna séu skýr. Í ársreikningi Furu ehf. fyrir rekstrarárið 2009 komi fram aðstjórn félagsins hafi lagt til að greiddur yrði út arður allt að 100.000.000króna til hluthafa á árinu 2010. Þá komi fram í ársreikningi félagsins fyrirárið 2010 að arðurinn hafi verið greiddur út á því ári. Eigið fé Furu ehf. 31.desember 2009 hafi numið 921.137.126 krónum, eins og skýrlega komi fram íársreikningi félagins. Skýr fyrirmæli tekjuskattslaga standi því í vegi að unntsé að lækka eigið fé félagsins um fjárhæð sem nemur arðgreiðslu sem ekki varinnt af hendi árið 2009 heldur árið á eftir. Tekjuviðbót sem stefnanda varákvörðuð á grundvelli 4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 hafi því veriðréttilega ákvörðuð. Beri því að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. NiðurstaðaStefnandi í máli þessukrefst þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 260/2016 frá 14. desember 2016og úrskurður ríkisskattstjóra frá 1. október 2015, í máli hans, verði ógiltir.Með úrskurði yfirskattanefndar var staðfest ákvörðun ríkisskattstjóra um aðfæra stefnanda til tekna 175.725.500 krónur í skattframtali hans árið 2011 semskattskylda gjöf. Svo sem rakið hefur verið átti málið rætur að rekja til kaupaeinkahlutafélagsins Furu á hlutum í sjálfu sér af foreldrum stefnanda, ÓlaKristjánssyni og Soffíu A. Haraldsdóttur, 29. desember 2010. Söluverðhlutafjárins nam 8.495.600 krónum, en við ákvörðun þess var miðað við ákvæðikaupréttarsamninga frá 28. febrúar 1995. Var talið að mismun á söluverðihlutafjárins og ætluðu gangverði þess, sem reiknaðist 184.221.100 krónur miðaðvið svokallað innra virði félagsins, bæri að telja stefnanda til tekna semskattskylda gjöf. Málsástæður stefnanda lúta bæði að formi málsins og efni.Stefnandi ber því ífyrsta lagi við að hann sé ekki aðili að málinu. Aðilar að því hafi veriðforeldrar hans sem seljendur hlutanna sem um ræðir og Fura ehf. sem kaupandiþeirra samkvæmt samningunum 29. desember 2010. Við þau kaup hafi félagið nýttsér kauprétt samkvæmt fyrri samningum sömu aðila 28. febrúar 1995, en sá rétturhafi verið bundinn við félagið. Samkvæmt tilkynningu tilhlutafélagaskrár 1. desember 1995 var stefnandi þá framkvæmdastjóri og einistjórnarmaður Furu ehf. en faðir hans var skráður varastjórnarmaður. Meðfyrrgreindum samningum 29. desember 2010 keypti Fura ehf. það sem eftir stóð afhlutafjáreign foreldra stefnanda í félaginu að nafnvirði 1.246.000 krónur fyrir8.495.600 krónur. Í ársreikningi einkahlutafélagsins fyrir árið 2010 kemurfram, undir fyrirsögninni skýrsla stjórnar, að í lok ársins hafi stefnandiverið eini hluthafi félagsins, en hluthafar hafi verið þrír í upphafi árs. Þáliggur fyrir að í kjölfar kaupa Furu ehf. á hlutum foreldra stefnanda varhlutafé félagsins lækkað um það sem nam nafnvirði hlutafjáreignar þeirra, þóttekki væri gætt að formkröfum laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, í þvísambandi. Leikur ekki vafi á því að framangreindar ráðstafanir miðuðu að því aðfæra hlutafjáreign foreldra stefnanda í hans hendur. Er málinu því réttilegabeint að honum. Stefnandi byggir á því íöðru lagi að endurákvörðun ríkisskattstjóra á sköttum hans 1. október 2015 hafiekki verið innan tímafresta samkvæmt 1. og 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt.Samkvæmt fyrri málslið 1.mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 nær heimild til endurákvörðunar samkvæmt 96. gr.laganna til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undanþví ári þegar endurákvörðun fer fram. Í 2. mgr. lagagreinarinnar kemur fram aðhafi skattaðili látið í té í framtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandiupplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, sé þó eigi heimilt aðendurákvarða honum skatt nema vegna síðustu tveggja ára sem næst eru á undanþví ári þegar endurákvörðun fer fram þótt í ljós komi að álagning hafi verið oflág. Í dómaframkvæmd hefur verið litið svo á að ákvæðið beri að skýra meðhliðsjón af ákvæði 3. málsliðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 90/2003, um heimildríkisskattstjóra til að leiðrétta fjárhæð einstakra liða framtals. Hefurákvæðið verið skýrt á þann veg að hafi framtalsgögn skattaðila ekki gefiðtilefni til endurákvörðunar nema að undangenginni frekari upplýsinga- oggagnaöflun skattyfirvalda eigi sex ára frestur samkvæmt 1. mgr. 97. gr. við umheimild til þess, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 210/2015, 211/2015 og217/2015. Sem að framan greinir márekja upphaf málsins til bréfs ríkisskattstjóra til Furu ehf. 19. mars 2014,þar sem farið var fram á upplýsingar og gögn í tengslum við kaup einkahlutafélagsinsá eigin hlutum á árinu 2010 og þá jafnframt með hvaða hætti kaupverð hlutannahefði verið ákvarðað í þeim viðskiptum. Í svarbréfi umboðsmannseinkahlutafélagsins 8. apríl 2014 kom fram að við verðmat á eigin hlutumfélagsins sem það keypti 29. desember 2010 hefði verið stuðst viðsamningsákvæði um kauprétt frá 28. febrúar 1995, sem ákveðið hefði verið að„virkja“ á árinu 2010. Athugun ríkisskattstjóra laut að því hvort viðskiptinsem um ræðir hefðu verið með þeim hætti sem í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003greinir, en það ákvæði tekur til þess hvernig beri að fara með óvenjuleg skiptií fjármálum í skattskilum aðila. Ekki var hægt að ráða af skattframtalistefnanda hvort svo hefði verið. Eins og atvikum var háttað var nauðsynlegt aðkrefjast frekari upplýsinga og gagna til að upplýsa málið, svo sem um tildrögviðskiptanna, efni samninganna sem lágu að baki þeim og þátt stefnanda íviðskiptunum. Þá var jafnframt nauðsynlegt að gefa stefnanda kost á að komaskýringum sínum á framfæri, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003.Ríkisskattstjóra var ekki unnt að taka ákvörðun um endurákvörðun skattastefnanda fyrr en að þeirri upplýsinga- og gagnaöflun lokinni. Um frest tilendurákvörðunar fór því eftir 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi hefur einnigborið því við að frestur til endurákvörðunar samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr.90/2003 hafi verið liðinn þar sem viðskipti með hlutabréfin hafi átt rót aðrekja til samninga um kauprétt sem gerðir voru á árinu 1995. Tilvitnaðlagaákvæði verður ekki skýrt á þann veg að endurákvörðun skatts sé aðeinsheimil ef hún er reist á atvikum sem áttu sér stað innan sex ára tímabilsinssem þar greinir, sbr. þar um dóm Hæstaréttar í málinu nr. 845/2015.Samningsákvæðin um kauprétt komu til framkvæmda á árinu 2010 og varendurákvörðun skatta stefnanda byggð á því að hann hefði þá orðið aðnjótandiskattskylds örlætisgernings. Endurákvörðun með úrskurði ríkisskattstjóra 1.október 2015 var því innan þess frests sem kveðið var á um í 1. mgr. 97. gr.laga nr. 90/2003. Samkvæmt framangreindu erhafnað málsástæðum stefnanda sem lúta að því að endurákvörðun hafi ekki veriðinnan tímafresta samkvæmt ákvæðum 97. laga nr. 90/2003. Þá liggja fyrir ímálinu gögn um þá athugun sem ríkisskattstjóri réðst í áður en úrskurðað var umendurákvörðun skatta stefnanda, sbr. jafnframt það sem að framan greinir umupplýsinga- og gagnaöflun við meðferð málsins. Af þeim gögnum verður ráðið aðmálið hafi verið upplýst með fullnægjandi hætti áður en ákvörðun var tekin íþví, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Hvað efni málsins varðarer fyrst til þess að líta að endurákvörðun ríkisskattstjóra á sköttum stefnandafór fram vegna tekjuársins 2010, sbr. það sem áður hefur verið rakið hvað þettavarðar. Við endurákvörðunina fór eftir þeim lögum sem þá giltu. Er því hafnaðþeirri málsástæðu stefnanda að ákvæðum laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, ogreglum ríkisskattstjóra hafi verið beitt með afturvirkum hætti í málinu,andstætt ákvæðum 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggir á því aðþeir samningar sem lágu til grundvallar kaupum Furu ehf. á hlutafjáreignforeldra hans í félaginu hafi verið venjulegir og eðlilegir og hafnar því aðhafa með þeim orðið aðnjótandi skattskylds örlætisgernings. Í úrskurðumríkisskattstjóra og yfirskattanefndar var hins vegar komist að þeirriniðurstöðu að þær ráðstafanir sem fram fóru í tengslum við viðskipti meðhlutabréfin hafi verið með þeim hætti að félli undir ákvæði 1. mgr. 57. gr.laga nr. 90/2003, sem er svohljóðandi:Ef skattaðilar semja um skipti sín í fjármálum á háttsem er verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum skuluverðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans en geraþað ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Ákvæði um þetta var upphaflega lögtekið með 15. gr.laga nr. 30/1971, um breyting á þágildandi lögum nr. 90/1965, um tekjuskatt ogeignarskatt. Í athugasemdum í frumvarpi við þá grein kemur m.a. fram aðbersýnilegt sé að kjarni ákvæðisins séu samningar milli einstaklinga eða félagasem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega, og gerðir eru ísniðgönguskyni.Við mat á því hvort framangreind viðskipti meðhlutafjáreign foreldra stefnanda í Furu ehf. hafi falið í sér óvenjuleg skiptií skilningi 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, skiptir máli hvort verðlagninghlutanna telst hafa verið óeðlileg. Stefnandi hafnar því að svo hafi verið ogheldur því fram að rétt hafi verið að miða verðlagningu hlutanna við væntanlegtgengi þeirra á árunum 1993 til 1995, þegar samningar um kauprétt voru gerðir.Samningar Furu hf. og foreldra stefnanda frá 28.febrúar 1995 höfðu að geyma ákvæði um kauprétt félagsins á eftirstöðvumhlutafjár þeirra á fyrir fram ákveðnu, föstu verði, að teknu tilliti tilbreytinga á vísitölu. Engin skylda hvíldi á félaginu að nýta sér kaupréttinnsamkvæmt samningunum. Kaupréttinum var hrundið í framkvæmd með kaupsamningum29. desember 2010. Söluverð hlutanna var byggt á ákvæðum samninganna frá ífebrúar 1995 og nam það 8.495.600 krónum. Fyrir liggur að hlutir í Furu ehf.voru ekki skráðir í kauphöll þegar viðskiptin áttu sér stað. Þegar svo háttarhefur verið við það miðað að byggja mat á gangverði hluta á bókfærðu verðieigin fjár viðkomandi félags samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi, sbr.t.d. lög nr. 3/2006, um ársreikninga, og lokaákvæði 9. gr. laga nr. 90/2003. Áþví viðmiði er byggt í úrskurðum skattyfirvalda í máli stefnanda. Eins og rakiðhefur verið nam tilgreint gangverð hlutafjárins, miðað við innra virðifélagsins samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2009, 184.221.100 krónum á þeim tímasem viðskiptin áttu sér stað. Er því ljóst að Fura ehf. keypti hlutafjáreignforeldra stefnanda á undirverði.Við kaupin eignaðist félagið eigin hluti sem námu 20%af heildarhlutafé, en helming þess bar félaginu að selja innan sex mánaða, sbr.ákvæði 1. mgr. 38. gr. laga nr. 138/1994. Af hálfu félagsins var brugðist viðþví með hlutafjárlækkun um það sem nam nafnvirði hlutafjáreignar foreldrastefnanda. Eftir þessar ráðstafanir var eignarhald og forræði félagsins alfariðá hendi stefnanda, án þess að hann hefði í raun innt nokkurt endurgjald afhendi. Að mati dómsins er augljóst að framangreind viðskipti voru verulegafrábrugðin því sem almennt gerist, sem rakið verði til sifjaréttarlegra ogfjárhagslegra tengsla þeirra sem að þeim komu. Þykir sýnt að þær ráðstafanirsem um ræðir falli undir ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Verður því fallist á það með ríkisskattstjóra ogyfirskattanefnd að virða beri mismun að fjárhæð 175.725.500 krónur á tilgreindusöluverði hlutafjárins samkvæmt kaupsamningum 29. desember 2010 og gangverði,miðað við innra virði félagsins, sem beina gjöf til stefnanda samkvæmt ákvæði4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003.Varakrafastefnanda lýtur að því að eigið fé Furu ehf. í árslok 2009 hafi numið100.000.000 króna lægri fjárhæð en ársreikningur félagsins beri með sér, eðasem nemi arðgreiðslum til hluthafa þess á árinu 2010. Sú lækkun myndi jafnframthafa áhrif á innra virði félagsins og reiknað gangverð hluta í því tillækkunar. Tekjuskatts- og útsvarsstofn stefnanda gjaldárið 2011 ætti því aðlækka sem því nemur.Gerð hefur verið grein fyrir þeirri aðferð sem beittvar við mat skattyfirvalda á gangverði hluta foreldra stefnanda í félaginuþegar viðskiptin með þá áttu sér stað í lok árs 2010. Óumdeilt er í málinu aðarðgreiðslur voru inntar af hendi til hluthafa félagsins á árinu 2010 ogtöldust þeim til tekna á því ári, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 90/2003. Myndiþví ekki vera heimilt að færa niður eigið fé félagsins samkvæmt ársreikningifyrir árið 2009 vegna þeirra. Ber því að hafna varakröfu stefnanda.Samkvæmt öllu framangreindu er það niðurstaða dómsinsað sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verðurstefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn800.000 krónur.RagnheiðurHarðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda,Haraldar Þórs Ólasonar.Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 203/2004
|
Samningur Uppsögn Skaðabætur
|
B hafði um 14 ára skeið annast kynningu á nýjum og notuðum bifreiðum í eigu I hf. og aðstoðað félagið við sölu þeirra. Í tengslum við breytingar á umboðsmannakerfi sínu sagði I hf. fyrirvaralaust upp samningi sínum við B. Höfðaði B þá mál á hendur I hf. til greiðslu skaðbóta vegna fyrirvaralausra slita á samningnum. Talið var að I hf. hafi ekki verið rétt að slíta samningnum fyrirvaralaust, enda þótt uppsögn hans hafi verið heimil með skömmum fyrirvara. Hins vegar var B ekki talinn hafa gert líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa, en ekki var talið unnt að byggja mat á slíku tjóni á meðaltalslaunum undanfarinna ára um söluþóknun. Var I hf. því sýknað af kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2004. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. apríl 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að krafa áfrýjanda verið lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var hinu stefnda félagi breytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Björn Lárusson, greiði stefnda, Ingvari Helgasyni ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2004. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 20. maí 2003 og dómtekið 11. febrúar sl. Stefnandi er Björn Lárusson, Bjarkargrund 12, Akranesi. Stefndi er Ingvar Helgason hf., Sævarhöfða 2, Reykjavík. Stefnandi gerir þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. apríl 2002 til greiðsludags auk málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Hann krefst einnig málskostnaðar. I. Málsatvik Um mitt árið 1987 tók stefnandi að sér fyrir stefnda að hafa milligöngu um sölu á nýjum bifreiðum í eigu stefnda á Akranesi, en stefndi flytur inn og selur nýjar bifreiðir í atvinnuskyni. Síðar tók stefndi einnig að sér milligöngu við sölu á svokölluðum uppítökubílum, þ.e. notuðum bifreiðum sem stefndi hafði eignast við það að kaupendur nýrra bifreiða greiddu hluta kaupverðs með afhendingu eldri bifreiðar. Viðskipti aðila fóru þannig fram að stefndi fékk stefnanda í hendur bifreiðir sem hann hafði eftirleiðis til sýnis að starfstöð sinni á Akranesi. Á starfstöð sinni hafði stefnandi einnig bæklinga og kynningarefni frá stefnda. Við sölu á bifreið fékk stefnandi í sinn hlut 1% af verði bifreiðarinnar, en síðar var þetta hlutfall hækkað í 2%. Þegar um var að ræða notaðar bifreiðir fékk stefnandi 2½% í sinn hlut. Stefnandi var tengdur við tölvukerfi stefnda og gat þar nálgast ýmsar upplýsingar um þær bifreiðir sem voru til sölu á hverjum tíma. Þegar stefnandi sá um sölu bifreiðar gaf hann viðeigandi upplýsingar upp í tölvukerfi stefnda en síðan var gengið frá afsali og öðrum skjölum á starfstöð stefnda í Reykjavík. Stefnandi tók ekki ákvarðanir um verð eða greiðslukjör. Í einhverjum tilvikum mun stefnanda þó hafa verið heimilað að ganga frá afsali til bráðabirgða enda þótt stefnandi hafi ekki haft almenna heimild til slíkra gerninga frá stefnda. Þegar haldnar voru sýningar víðs vegar um landið á vegum stefnda fóru þær meðal annars fram hjá stefnanda. Auk þess sótti stefnandi svokallaða umboðsmannafundi að starfstöð stefnda í Reykjavík. Stefnandi aflaði sér prófs bifreiðasala vegna starfa sinna fyrir stefnda, en taldi sér ekki skylt að afla sér sérstaks leyfis til sölu á notuðum bifreiðum þar sem sala færi fram á vegum stefnda. Þau verkefni sem stefnandi sinnti fyrir stefnda fólu í sér hluta af heildartekjum hans, en stefnandi hefur rekið veitingaskála sem aðalatvinnu. Þessar tekjur voru þó breytilegar á milli ára. Stefnandi telur að tekjur sínar af sölu fyrir stefnda síðustu fimm árin fyrir uppsögn samningsins hafi verið sem hér segir: Árið 1996 783.084 kr.; árið 1997 855.266 kr.; árið 1998 1.251.101 kr.; árið 1999 1.333.315 kr.; árið 2000 783.084 kr. Með símbréfi dagsettu 9. maí 2001 sagði stefndi upp samningi sínum við stefnanda. Í bréfi stefnda segir að vegna breytinga á umboðsmannakerfi stefnda hafi verið ákveðið að segja umboðssamningi við stefnanda upp frá og með dagsetningu bréfsins. Þá kemur fram í bréfinu að enginn umboðsmaður muni verða á Akranesi að sinni. Þá er stefnanda þakkað samstarfið á liðnum árum. Bréfið er undirritað af Helga Ingvarssyni framkvæmdastjóra stefnda og Sigþóri Bragasyni sölustjóra stefnda. Að sögn stefnanda var enginn aðdragandi að uppsögninni sem tók strax gildi. Af hálfu stefnda er því þó haldið fram að þessar breytingar hafi legið fyrir um eitthvert skeið, enda hafi sala stefnanda verið orðin lítil með tilkomu Hvalfjarðarganga og áhugi og tími stefnanda til starfans takmarkaður. Er vísað til sölutalna þessu til stuðnings. Þá er því einnig haldið fram að stefnandi hafi verið staðinn að óheiðarleika við sölu á bifreiðum og loks hafi hann ekki aflað sér tilskilinna leyfa og réttinda til að reka bílasölu. Að sögn stefnanda gerði hann athugasemdir á skrifstofu stefnda í framhaldi af móttöku bréfsins, en skriflegar athugasemdir hans bárust ekki fyrr en með kröfubréfi lögmanns hans 16. mars 2002. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Auk þess kom fyrir dóminn sem vitni Sigþór Bragason, sölustjóri stefnda. Í þessum skýrslum komu fram nokkuð ítarlegri upplýsingar um tildrög þess að samningssambandi við stefnanda var slitið. Meðal annars röktu stefnandi og vitnið atvik vegna sölu á tiltekinni nýrri bifreið sem reyndist af eldri árgerð en gefið hafði verið upp við sölu hennar, en að sögn vitnisins gerði framkoma stefnanda í málinu „útslagið“ um framhald á störfum fyrir stefnda. Í skýrslu vitnisins kom þó fram að meginástæður uppsagnar samningsins hefðu verið þær að stefndi hefði viljað fækka umboðsmönnum sínum, nálægð stefnanda við Reykjavík og bækistöðvar stefnda hefði verið mikil og auk þess hefði sala stefnanda verið lítil. Að öðru leyti þykir ekki ástæða til að gera grein fyrir munnlegum skýrslum. II. Málsástæður og lagarök aðila Með hliðsjón af því hve samningssamband aðila hafði staðið lengi og hversu mikilvægt það var fyrir tekjuöflun hans telur stefnandi að það hefði verið í samræmi við eðlilega viðskiptahætti að segja samningnum upp með a.m.k. 6 mánaða fyrirvara. Hann krefst skaðabóta að fjárhæð 1.000.000 kr. með hliðsjón af umboðstekjum síðustu fimm ára sem samningurinn stóð. Árin 1996 til og með 2000 hafi söluþóknun stefnanda af bifreiðasölu fyrir stefnda numið samtals 5.005.850 kr. eða að meðaltali 1.001.170 kr. á ári. Enda þótt ekki hafi verið gerður skriflegur samningur staðfesti uppsagnarbréf stefnda frá 9. maí 2000 að umboðssamningur hafi verið í gildi milli aðila. Vísað er til þess að umboðstekjur af bifreiðum frá stefnda hafi numið um þriðjung af öllum tekjum stefnanda. Hann hafi gert ýmsar ráðstafanir til að veita þessa þjónustu áfram og lagt í þó nokkurn kostnað þess vegna. Þá sé ljóst af framangreindum þóknunartölum að stefndi hafi haft verulegar tekjur af bílasölu að tilstuðlan stefnanda og aukið viðskiptamannahóp hans. Ekkert sé komið fram um að stefnandi hafi á einhvern hátt vanrækt skyldur sínar eða ekki staðið við efni samnings aðila. Þvert á móti hafi stefndi þakkað honum samstarfið í uppsagnarbréfinu. Þá hafði aldrei verið vikið að því að þetta stæði til og hafi stefnandi mátt ætla að uppsögn hefði þó nokkurn fyrirvara með hliðsjón af því hversu lengi þessi samskipti höfðu staðið. Stefnandi vísar til meginreglu kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og almennra reglna um skaðabætur innan samninga svo og til laga nr. 103/1992 um umboðssölusamninga, sérstaklega IV. kafla. Krafa um dráttarvexti er reist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og málskostnaðarkrafa styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi telur ekki að um umboðs- eða umboðssölusamning í merkingu þess orðs hafi verið að ræða þótt það orð sé notað í uppsagnarbréfinu 9. maí 2001. Starf stefnanda hafi að mestu leyti verið fólgið í því að finna kaupendur að bílum frá stefnda án þess að hann gæti tekið ákvarðanir um verð og kjör eða skuldbundið stefnda með nokkrum hætti. Stefnda hafi verið kunnugt um breytingar á sölumannakerfi stefnda á Akranesi og víðar á árinu 2001, en auk þess hafi stefnandi ekki staðið sig í starfi. Stefndi telur að stefnandi hafi starfað sem sjálfstæður, óháður sölumaður, gegn þóknun fyrir sölu á hverri bifreið og ekkert annað viðskiptasamband hafi verið á milli aðila. Uppsagnarfrestur hafi því verið enginn og hafi stefnanda verið kunnugt um þetta allt frá árinu 1987. Því er mótmælt að lög nr. 103/1992 eigi við um samband aðilanna. Því er einnig mótmælt að stefnandi hafi reynt að fá úrlausn sinna mála hjá stefnda. Hafi mátt skilja athafnir hans á þá leið að hann sætti sig við lok samningssambands aðila. Hafi stefnandi átt einhverjar kröfur séu þær fallnar niður fyrir aðgerðarleysi hans. Þá er kröfu stefnanda sérstaklega mótmælt sem of hárri. Þannig hafi tekjur stefnanda fyrir sölu á bílum frá því í janúar til og með maí 2001 verið 128.246 kr. Á árinu 2000 hafi tekjurnar að meðaltali verið rétt rúmar 65.000 kr. á mánuði. Kröfugerðin ætti að miðast við sölutölurnar á árinu 2001 þegar samstarfinu lauk. Því er jafnframt mótmælt sérstaklega af stefnda að stefnandi eigi rétt á 6 mánaða uppsagnarfresti og að kröfur stefnanda byggist á ákvæðum um skaðabætur innan samninga. Dráttarvaxtakröfum stefnanda er sérstaklega mótmælt með vísan til þess að engar fjárkröfur hafi verið settar fram á stefnda fyrr en með innheimtubréfi lögmanns stefnanda. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar, vinnuréttarreglna og kröfuréttar, m.a. ákvæða kaupa- og samningalaga og dómafordæma. Um málskostnað vísar hann til til XXI. kafla laga nr. 91/1991. III. Í máli þessu er ágreiningslaust að stefnandi tók að sér kynningu á nýjum og notuðum bifreiðum í eigu stefnda á Akranesi og aðstoðaði stefnda við sölu þeirra. Með störfum sínum leitaðist stefnandi við að koma á milliliðalausum samningi milli stefnda og einstakra kaupanda án þess að stefnandi hefði heimild til að skuldbinda stefnda eða koma fram í hans nafni við gerð samnings. Samkvæmt þessu var stefnandi ekki umboðsmaður stefnda í skilningi II. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda þótt í daglegu máli kunni milliganga, eins og sú sem stefnandi annaðist, að vera kölluð umboðsmennska og þeir sem henni sinna nefndir umboðsmenn tiltekinna fyrirtækja. Að virtum atvikum málsins verður að leggja til grundvallar að málsaðilar hafi verið í viðvarandi samningssambandi, þar sem stefnandi tók að sér kynningu á bifreiðum og milligöngu við sölu þeirra á Akranesi fyrir stefnda, en stefndi lét stefnanda í té bifreiðar til sýninga, veitti honum aðgang að tölvukerfi sínu og greiddi honum þóknun fyrir hverja selda bifreið. Í samningi aðila fólst þó ekki loforð af hálfu stefnda um að stefnandi hefði til sýninga ákveðinn lágmarksfjölda bifreiða eða hann fengi tilteknar lágmarksgreiðslur vegna starfa sinna. Nánari framkvæmd samningsins var því mjög á valdi stefnda og tekjur stefnanda af störfum hans fyrir stefnda óvissar. Samkvæmt almennum reglum kröfuréttar var hvorum aðila um sig heimilt að segja upp viðvarandi samningi, eins og þeim sem hér um ræðir, hvenær sem var, án þess að til bótaskyldu stofnaðist. Af ýmsum settum ákvæðum á sviði kröfuréttar, t.d. í húsaleigulögum nr. 36/1994, ábúðarlögum nr. 64/1976 og lögum nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, verður þó dregin sú almenna ályktun að uppsögn viðvarandi samnings skuli fara fram með tilhlýðilegum fyrirvara. Af hálfu stefnanda hefur í þessu sambandi einnig verið vísað til 17. gr. laga nr. 103/1992 um umboðssöluviðskipti. Eins og skýrlega kemur fram í 1. gr. laga nr. 103/1992 taka þau aðeins til viðskipta í umboðssölu sem eiga sér stað milli Íslands og annarra ríkja. Jafnvel þótt sakarefni máls þessa félli undir landfræðilegt gildissvið laganna er það þó álit dómara að þau lögskipti sé hér um ræðir teljist ekki umboðssöluviðskipti í skilningi laganna. Þá telur dómari að tilurð og meðferð þess frumvarps sem varð að lögum nr. 103/1992 veiti ekki vísbendingu í þá átt að í 17. gr. laganna komi fram ólögfestar reglur sem heimilt sé að beita um sakarefni máls þessa. Verða því engar ályktanir dregnar af efnisreglum laganna um sakarefni máls þessa. Stefnandi hefur ekki haldið því fram að samið hafi verið um uppsagnarfrest á samningi aðila. Þá hefur stefnandi ekki leitt líkur að því að tiltekinn uppsagnarfrestur styðjist við viðskiptavenju á þessu sviði. Verður því að meta lengd uppsagnarfrests með hliðsjón af eðli samningsins og hagsmunum málsaðila. Að þessum atriðum virtum er það álit dómara að uppsögn umrædds samnings hafi mátt taka gildi með skömmum fyrirvara, til að mynda frá og með mánuði eftir tilkynningu. Er þá meðal annars litið til þess að stefnandi hafði ekki komið upp aðstöðu eða lagt í sérstakan kostnað vegna starfa sinna fyrir stefnda og ekki var fyrirsjáanlegt að hann myndi leggja í slíkan kostnað í nánustu framtíð. Samkvæmt framansögðu er það álit dómara að stefnda hafi ekki verið rétt að slíta samningi aðila fyrirvaralaust, enda þótt uppsögn væri heimil með skömmum fyrirvara. Af hálfu stefnda hefur því verið hreyft að óheiðarleiki stefnanda hafi réttlætt fyrirvaralausa riftun samningsins. Að mati dómara er ekkert fram komið í málinu sem styður þessar ávirðingar stefnda. Hins vegar hefur stefnandi ekki gert líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni sökum þess að stefndi vanrækti að tilkynna honum uppsögn samningsins með einhverjum fyrirvara. Er ekki unnt að byggja mat á slíku tjóni á meðaltalstölum undanfarinna ára um söluþóknun, en stefnandi hefur ekki lagt fram önnur gögn um meint tjón sitt. Af þessum ástæðum verður að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Ingólfur Hjartarson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Leifur Árnason hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Ingvar Helgason hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Björns Lárussonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 393/2003
|
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Gjafsókn
|
Með vísan til fyrri dóma Hæstaréttar í sambærilegum málum var hafnað kröfu U um að við útreikning tjónsbóta henni til handa ætti að beita sérreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og talið að V hefði réttilega byggt á reglu 3. mgr. sömu lagagreinar við bótauppgjör við U.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. október 2003. Hún krefst þess að stefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér 2.422.596 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 25. febrúar 2001 til 15. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilteknum fjárhæðum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og þeim dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Urðar Skúladóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 4. október 2002. Stefnandi er Urður Skúladóttir, Hlíðargötu 22, Þingeyri. Stefndu eru Einar Vignir Einarsson, Ljósavík 34, Reykjavík, Eymar Einarsson, Jaðarsbraut 23, Akranesi, Kristján Einarsson, Danmörku, Viggó Jón Einarsson, Skuggabjörgum, Hofsósi, Eyleifur Hafsteinsson, Einigrund 24, Akranesi og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd til að greiða henni 2.422.596 krónur ásamt 4.5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, frá 25. febrúar 2001 til 15. nóvember 2001, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 5.133.458 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2002, en þá af 4.067.902 krónum frá þeim degi til 8. mars 2002, en þá af 2.422.596 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu gera aðallega þær dómkröfur að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Til vara gera stefndu þá kröfu að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði látinn niður falla. MÁLSATVIK Föstudaginn 25. febrúar 2000 lenti jeppabifreið framan á hópbifreið sem stefnandi var farþegi í. Slysið varð á Vesturlandsvegi við Grundarhverfi á Kjalarnesi. Jeppabifreiðin, ZZ-006, var skylduvátryggð hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefnandi slasaðist við áreksturinn og var flutt með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Læknarnir Ragnar Jónsson og Atli Þór Ólason mátu afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Matsgerð þeirra er dagsett 3. október 2001. Er það niðurstaða þeirra að stefnandi hafi hlotið 25% varanlegan miska og 10% varanlega örorku. Með bréfi dagsettu 15. október 2001 setti lögmaður stefnanda fram sundurliðaðar bótakröfur hennar vegna slyssins og taldi eðlilegt að miða við meðaltekjur iðnaðarmanna við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku með vísan til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. miðaði við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þann 8. mars 2002 setti stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. fram sundurliðað lokauppgjör á tjóninu og gerði það upp samdægurs við lögmann stefnanda, sem kvittaði fyrir móttöku bótanna með fyrirvara um bætur vegna varanlegrar örorku. Hefur stefnandi höfðað mál þetta til lausnar ágreiningnum og krefst eftirstöðva bóta fyrir varanlega örorku þar sem miðað er við meðaltekjur iðnaðarmanna. Krafa stefnanda sundurliðast þannig: 2.532.205 x 1.06 / 182,0 x 204,8 = 3.020.392 0 3.020.392 x 16,996 x 10 /o................................................ kr. 5.133.458. Að frádreginni innborgun frá TR og VÍS hf. að fjárhæð...- kr. 2.710.862. Samtals..... kr.2.422.596. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um bætur vegna varanlegrar örorku á 5.-7. gr. skbl, nr. 50/1993, með síðari breytingum, og matsgerð Ragnars Jónssonar og Atla Þórs Ólasonar, dags. 3. október 2001. Skv. 1. mgr. 7. gr. skbl. nr. 50/1993, eins og lögunum var breytt með lögum nr. 37/1999, frá 1. maí 1999, skuli við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku miða við árslaun sem nemi meðalvinnutekjum tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitandi til lífeyrissjóðs síðustu þrjú almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt skv. launavísitölu til þess tírna er upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. segi síðan að árslaun skuli þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Telur stefnandi að beita eigi ákvæði 2. mgr. 7. gr. við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku stefnanda en ekki 3. mgr. 7. gr. eins og stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi gert við uppgjörið, þ.e. að miða við lágmarkstekjuviðmið 3. mgr. Fyrir því séu augljós rök. Í tilviki stefnanda séu aðstæður að því leiti óvenjulegar að síðustu árin fyrir slysið hafi hún verið í námi auk þess að vera tímabundið í hinum ýmsu störfum. Þá hafa breytingar á atvinnuhögum hennar verið tíðar, en það helgist m.a. af því að stefnandi hafi, er hún varð fyrir slysinu, verið ung að árum og ekki mótað sér framtíðarbraut í atvinnulegu tilliti enda í námi mestan hluta tímabilsins. Stefnandi mótmælir með öllu að 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi við um aðstæður hennar. Ákvæðinu sé að meginstofni ætlað að ná til þeirra sem engar tekjur hafi vegna ungs aldurs eða vegna þess að þeir hafa ekki verið á vinnumarkaði t.d. vegna fötlunar eða þar sem þeir hafa verið heimavinnandi til langs tíma, sbr. athugasemdir með 7. gr. laganna. Ákvæðinu sé þannig ætlað að tryggja þessum aðilum ákveðna lágmarkstekjuviðmiðun. Hins vegar sé ákvæðinu alls ekki ætlað að ná til þeirra sem komnir eru út á vinnumarkaðinn en sérstakar aðstæður valdi því að tekjur þeirra á viðmiðunartímanum séu lægri en lágmarktekjuviðmiðun skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga enda sérstaklega kveðið á um að við þær aðstæður skuli tekjuviðmiðun fara eftir 2. mgr. 7. gr. laganna. Í því sambandi skuli á það bent að 2. mgr. 7. gr. skbl. sé ætlað að ná til námsmanna þegar námslok tengd starfsferli megi teljast fyrirsjáanleg. Yrði fallist á það með stefnda að stefnandi, sem hafi ný lokið námi en ekki mótað sér framtíðar tekjugrundvöll, eigi undir 3. mgr. 7. gr. skbl. væri jafnframt verið að gera stöðu námsmanna betri en þeirra sem hefðu ný lokið námi við tjónsatburð. Fullyrða megi að það hafi ekki verið ætlan löggjafans enda skýrlega tekið fram í 2. mgr. 7. gr. að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Augljóst megi vera að óvenjulegar aðstæður séu til staðar í tilviki stefnanda, eins og áður hefur verið rakið, enda hafi hún nýlega verið komin á vinnumarkaðinn eftir að hafa lokið námi auk þess að hafa skipt um vinnu á viðmiðunartímanum. Hefði hún því ekki skapað sér framtíðartekjugrundvöll sem sanngjarnt er að taka mið af Gefi því hvorki tekjur hennar fyrir slysið eða lágmarkstekjuviðmiðun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga rétta mynd af líklegu tekjutjóni hennar í framtíðinni sem skaðabótalögunum sé ætlað að tryggja eins og kunnugt sé. Í ljósi menntunar stefnanda á slysdeginum og aldri hennar þyki eðlilegt og sanngjarnt að leggja til grundvallar meðaltekjur iðnaðarmanna eins og þær hafi verið ári fyrir slysið að meðtöldu 6% framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs, leiðrétt skv. launavísitölu til þess tíma er upphaf varanlegrar örorku miðast við, þ.e.a.s stöðugleikatímamark skv. örorkumati. Í því sambandi skuli á það bent að tekjuviðmiðun þessari hafi jafnframt ítrekað verið beitt í svipuðum tilvikum og hér um ræðir. Ástæða þess sé sú að meðaltekjur iðnaðarmanna munu vera nálægt almennum meðaltekjum hér á landi. Að öðru leyti skýri sundurliðun kröfugerðar stefnanda sig sjálf en lagðar séu til grundvallar meðaltekjur iðnaðarmanna skv. upplýsingum frá Jóni Erlingi Þorlákssyni fyrir almanaksárið 1999. Gerð sé krafa um 4,5% vexti skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af bótum fyrir varanlega örorku frá stöðugleikatímamarki þann 25. febrúar 2001, allt til 15. nóvember 2001, eða mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs til stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., þar sem allar forsendur hafi verið til staðar til að ganga frá uppgjöri í málinu. Í kröfugerð hafi verið tekið tillit til innborgunar bóta annars vegar frá Tryggingastofnun ríkisins þann 23. janúar 2002 að fjárhæð 1.065.556 krónur og hins vegar frá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands h£, þann 8. mars 2002 að fjárhæð 1.645.306 krónur. Samtals að fjárhæð 2.710.862 krónur. Stefndu í málinu, að frátöldu hinu meðstefnda vátryggingafélagi, séu lögerfingjar eiganda bifreiðarinnar ZZ-006. Ástæða aðildar þeirra sé sú að eigandi bifreiðarinnar hafi látist í því slysi sem um ræðir og aðild lögerfingjanna því nauðsynleg. Um ábyrgð stefndu vísar stefnandi til 88., 90., 91, og 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Um bótakröfurnar er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993, auk almennra ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar. Um vaxtakröfuna vísar stefnandi sérstaklega til 16. gr. skbl. nr. 50/1993 og um dráttarvaxtakröfuna til l. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 90/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Sýknukrafa stefndu er byggð á því að með þegar uppgerðum bótum sé stefnandi búinn að fá tjón sitt af völdum slyssins að fullu bætt samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 og eigi hún ekki rétt til frekari bóta úr hendi stefndu. Aðstæður stefnanda séu ekki að neinu leyti óvenjulegar. Það geti ekki talist óvenjulegt að ungmenni á þessum aldri sé í námi og tímabundið í hinum ýmsu störfum. Þegar stefnandi hafi slasast hafi hún verið á vinnumarkaði og hefði lokið stúdentsprófi. Hún hafi ekki verið iðnaðarmaður eða í iðnnámi er slysið varð né orðið það síðar. Það séu því engin skilyrði til þess í tilviki stefnanda að nota meðaltekjur iðnaðarmanna sem viðmiðunartekjur við útreikning bóta fyrir varanlega örorku. Þegar stefnandi slasaðist hafi hún ekki verið í námi heldur hefði hún lokið stúdentsprófi. Það sé almenn menntun án starfstengingar eða sérstakra starfsréttinda. Það gefi því ekki vísbendingu um framtíðartekjur ólíkt því sem gildi um starfsréttindanám þegar námslok séu fyrirsjáanleg, sbr. athugasemd í greinargerð með 6. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 37/1999. Þar segi að eðlilegt sé að miða tekjur námsmanna sem fyrirsjáanlega eru að ljúka starfsréttindanámi við það starf. Slíkt sé eðlilegt því þá hafa verið færðar nægilegar líkur fyrir hvert tjón þess slasaða er. Það liggi þá fyrir nægilegar forsendur sem nauðsynlegar séu þegar viðmiðunarlaun séu ákveðin. Það eigi því ekki við rök að styðjast þegar stefnandi haldi því fram að með því að beita 3. mgr. 7. gr. skbl. um stefnanda sé verið að gera stöðu námsmanna betri en þeirra sem nýlokið hafa námi án þess að hafa mótað framtíðartekjugrundvöll. Það sé einmitt sú vísbending um framtíðartekjugrundvöll sem fyrirsjáanlegum námslokum í tilteknu starfstengdu námi felist sem höfuðmáli skipti þegar tekjur tiltekinnar stéttar séu lagðar til grundvallar sem viðmiðunarlaun við ákvörðun fjárhagslegrar örorku. Það sé meginregla skaðabótalaga, sem dómstólar hafi staðfest, að bótauppgjör beri að miða við aðstæður tjónþola á slysdegi, en ekki ímyndaðar aðstæður hans í óvitaðri framtíð. Þegar þetta sé haft í huga sé slík óvissa tengd þeim þáttum sem geti verið hinu sérstaka mati 2. mgr. 7. gr. skbl. til grundvallar að á þeim verði ekki byggt þegar metin séu árslaun til grundvallar fjárhagslegri örorku stefnanda. Þsé er því ekki unnt að líta svo á að sýnt hafi verið fram á að annar mælikvarði, en sá sem stuðst var við í bótauppgjöri, sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Tekjusaga stefnanda fyrir slys sé stutt og því ekki unnt að miða við meðalatvinnutekjur hennar síðustu þrjú almanaksárin fyrir tjónsdag eins og l. mgr. 7. gr. skbl. geri ráð fyrir. Þar við bætist að laun hennar þann tíma sem hún hafi verið á vinnumarkaði séu almennt lág. Tekjur hennar árið 1999 samkvæmt skattframtali hafi verið 806.877 krónur. Tekjur ársins 2000 samkvæmt skattframtali hafi verið 534.269 krónur. Það sé því eðlilegt að styðjast við tekjuviðmið 3. mgr. 7. gr. skbl. Verði ekki á sýknukröfu fallist er varakrafa stefndu byggð á því að stefnukröfur beri í öllu falli að lækka verulega. Er þá miðað við að stefnandi kunni að geta bent á meðaltekjur starfsfólks í störfum sambærilegum þeim sem hún hefur starfað við er gefi hærri árslaun en lágmarkslaun 7. gr. skbl. Hins vegar hefur enn ekki verið sýnt fram á að önnur viðmiðun en lágmarkslaun 7. gr. skbl. sé réttari eins og aðstæðum stefnanda er háttað. NIÐURSTAÐA Í nokkrum dómum Hæstaréttar hefur reynt á skil milli 5.7. gr. og 8. gr. skaðabótalaga, þegar líkt er ástatt með tjónþolum og hér er, eins og þessar greinar laganna voru áður en þeim var breytt með lögum nr. 37/1999. Eru hinir helstu í dómasafni réttarins 1998 bls. 1976, 2000 bls. 683 og 1658 auk dóma í málum nr. 160/2001, 19/2002, 51/2002 og 375/2002. Í fyrsttalda dóminum var um að ræða mann, sem kominn var langt í námi sínu þegar hann slasaðist. Af þeim sökum og öðrum, sem þar eru raktar, varð niðurstaðan sú að um uppgjör tjónsins skyldi farið eftir 5.7. gr. skaðabótalaga. Í öllum hinum tilvikunum varð niðurstaðan á hinn bóginn sú að 8. gr. laganna var talin eiga við um bótarétt tjónþolanna og ekki fallist á að beita sérreglu 2. mgr. 7. gr. eins og stefnandi vill byggja á hér. Í flestum þessara mála voru aðilar ungir að árum og sammerkt þeim öllum var að þeir voru skammt á veg komnir í námi þegar tjónsatvikin urðu. Fram kemur í málinu, að stefnandi, sem fædd er árið 1979, lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri vorið 1999. Að því loknu hóf hún störf hjá ferðaskrifstofu Samvinnuferða-Landsýnar á Ísafirði og í byrjun árs 2000 hóf hún störf sem leiðsögumaður sem hún gegndi uns hún slasaðist 25. febrúar. Voru aðstæður hennar að miklu leyti sambærilegar þeim, sem voru fyrir hendi í framangreindum dómsmálum að hinu fyrsttalda undanskildu. Þegar litið er til þessara fordæma verður ekki komist hjá að fallast á með stefndu að við uppgjör á tjóni stefndu verði ekki byggt á reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga heldur reglu 3. mgr. 7. gr. laganna eins og gert var af hálfu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. við uppgjör bóta. Samkvæmt framansögðu verður sýknukrafa stefndu tekin til greina. Rétt er að málskostnaður falli niður. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins 8. nóvember 2002. Greiðist gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hennar, Ólafs Arnar Svanssonar, hdl. sem þykja hæfilega ákveðin 350.000 krónur auk virðisauksaskatts 85.750 krónur eða samtals 435.750 krónur. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Einar Vignir Einarsson, Eymar Einarsson, Kristján Einarsson, Viggó Jón Einarsson, Eyleifur Hafseinsson og Vátryggingafélagi Íslands hf., skulu sýknir af kröfum stefnanda, Urðar Skúladóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda 435.750 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 457/2002
|
Félag Samkeppni
|
G, sem var eigandi sérsmíðaðrar torfærubifreiðar og félagi í einu af aðildarfélögum Landssambands íslenskra akstursíþróttafélaga, LÍA, var settur í keppnisbann eftir að hann tók þátt í torfærukeppni utan vébanda sambandsins. Var ástæða keppnisbannsins tilgreind þátttaka G í fyrrnefndri keppni sem væri ólögleg samkvæmt reglum LÍA og alþjóðlega bílasambandsins, FIA, sem sambandið starfaði eftir. Talið var að þeir, sem skipuleggja vildu aksturs keppnir utan vébanda LÍA, hafi mátt ganga út frá því að þýðingarlaust væri að beina umsóknum til sambandsins þar sem það hafi áður gefið út yfirlýsingu sem yrði ekki skilin á annan hátt en að LÍA væri eini aðilinn hérlendis sem skipuleggja mætti aksturskeppnir og að aðrar keppnir væru óheimilar án tillits til þeirra reglna sem giltu um öryggismál og eftirlit. Samkvæmt reglum alþjóðlega bílasambandsins á þeim tíma sem G var settur í keppnisbann var óheimilt að beita þeim til að leggja hömlur á keppnismót eða þátttöku keppenda nema þess væri þörf vegna öryggis eða annarra efnislegra ástæðna, sem þar voru raktar. Hafi LÍA því verið óheimilt að setja G í keppnisbann vegna þátttöku í fyrrnefndri keppni án þess að ganga úr skugga um að keppnin hafi verið andstæð reglum FIA eða öðrum reglum LÍA varðandi öryggismál og skylda þætti, en það hafi sambandið ekki gert. Var því fallist á kröfu G um að LÍA hafi verið óheimilt að banna honum keppni í torfærukeppnum á sínum vegum. Aftur á móti var LÍA sýknað af kröfu G um greiðslu skaða- og miskabóta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. október 2002. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt 3. gr. félagslaga áfrýjanda er tilgangur sambandsins að koma á sem víðtækustum samtökum akstursíþróttamanna og félaga og klúbba, sem láta sig varða akstur og umferð, gæta hagsmuna þeirra og bæta aðstöðu þeirra til að ná markmiðum sínum. Aðild að sambandinu geta, samkvæmt 4. gr. félagslaganna, átt öll þau félög, sem hafa akstursíþróttir og sérmeðferð á ökutækjum og varðveislu þeirra og á annan hátt hagsmuni ökumanna og eigenda ökutækja á stefnuskrá sinni. Áfrýjandi er aðili að alþjóðlega bílasambandinu (Fédération Internationale de lAutomobile, FIA) en alþjóðasambandið viðurkennir eitt landssamband í hverju landi sem aðildarfélag. Alþjóðasambandið hefur gefið út svonefnda „alþjóðlega akstursíþróttalögbók“ (International Sporting Code). Hefur alþjóðasambandið samkvæmt 1. gr. „akstursíþróttalögbókarinnar“ tekið sér vald „til að semja og framfylgja reglum til hvatningar og eftirlits með akstursíþróttum“ og telur sig „hið eina alþjóðlega akstursíþróttayfirvald“ sem slíkt vald hafi. Er alþjóðlega „akstursíþróttalögbókin“ samkvæmt 2. gr. sinni gefin út af FIA til að framfylgja því valdi á sanngjarnan hátt þannig að jafnræðis sé gætt. Hefur bókin að geyma helstu reglur um keppni í akstursíþróttum. Er samkvæmt 3. gr. bókarinnar ætlast til þess að hvert landssamband framfylgi reglum hennar við skipulag akstursíþrótta á sínu svæði. Hefur áfrýjandi skipulagt keppni í akstursíþróttum hér á landi á þeim grunni um alllangt árabil og munu svonefndar torfærukeppnir hafa verið haldnar samkvæmt reglum áfrýjanda hér á landi síðan 1978. Stefndi er eigandi sérsmíðaðrar torfærubifreiðar, sem hann notar eingöngu í torfærukeppni. Hann er félagi í Félagi íslenskra torfæruökumanna, sem er eitt aðildarfélaga áfrýjanda. Hann mun hafa tekið þátt í torfærukeppnum um níu til tíu ára skeið þegar atburðir þeir sem um er deilt í máli þessu áttu sér stað. II. Í maímánuði 1999 gaf dóms- og kirkjumálaráðuneytið út reglugerð nr. 386/1999 um akstursíþróttir og aksturskeppni á grundvelli heimildar í 34. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Var áfrýjanda með reglugerðinni á ýmsan hátt veitt sérstök staða. Þannig skyldi samkvæmt 1. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar einungis veita leyfi til aksturskeppni skipalagsbundnum samtökum, er hefðu akstursíþróttir á verkefnaskrá sinni og hlotið hefðu til þess viðurkenningu ráðuneytisins, en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar taldist áfrýjandi og félög innan vébanda hans uppfylla skilyrði 1. mgr. Þá skyldi aksturskeppni samkvæmt 3. gr. og 4. gr. reglugerðarinnar fara fram undir yfirstjórn fulltrúa frá stjórn áfrýjanda og samkvæmt keppnisreglum áfrýjanda. Ákvæði um sérstöðu áfrýjanda voru í fleiri greinum reglugerðarinnar. Þann 18. apríl 2000 gaf ráðuneytið út nýja reglugerð um akstursíþróttir og aksturskeppni nr. 257/2000. Öðlaðist hún gildi daginn eftir og féll fyrrnefnda reglugerðin þá jafnframt úr gildi. Í nýju reglugerðinni voru felld niður öll sérákvæði er vörðuðu áfrýjanda og naut hann samkvæmt henni engrar sérstöðu varðandi heimild til að skipuleggja aksturskeppnir og ekki var honum falið hlutverk varðandi stjórn slíkra keppna eða setningu reglna, sem um þær skyldu gilda. III. Meðal gagna málsins er tilkynning framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins varðandi FIA, sem birtist í stjórnartíðindum Evrópusambandsins 13. júní 2001. Þar kemur fram að FIA hafi tilkynnt framkvæmdastjórninni um reglur sínar árið 1994 og í framhaldi af því hafi FIA tilkynnt um samninga varðandi rétt til að sýna tilteknar aksturskeppnir í fjölmiðlum. Loks hafi FIA á árinu 1997 tilkynnt framkvæmdastjórninni fyrirkomulag fjárhagsmálefna í tengslum við svonefnda „Formula One“ heimsmeistarakeppni í kappakstri. Á árunum 1997 og 1998 hafi framkvæmdastjórninni borist þrjár kvartanir vegna þessara tilkynninga FIA. Þetta hafi orðið til þess að framkvæmdastjórnin hafi í júnímánuði 1999 gefið út yfirlýsingu um að hún hefði tekið rökstudda ákvörðun varðandi ætluð brot FIA á samkeppnisreglum Evrópusambandsins. Hafi FIA og tiltekinn handhafi fjölmiðlaréttar svarað þeirri yfirlýsingu skriflega í ársbyrjun 2000. Í júnímánuði 2000 hafi framkvæmdastjórnin síðan tilkynnt þá bráðabirgðaniðurstöðu að hún teldi að FIA væri að misnota vald sitt yfir reglum akstursíþrótta til að hindra að skipulagðar yrðu aksturskeppnir í samkeppni við þær keppnir sem FIA skipulegði eða styddi, en af þeim hefði FIA fjárhagslegan ávinning. Þá kynni FIA á tímabili að hafa misnotað sér markaðsráðandi stöðu sína. Hefðu FIA og fyrrgreindur fjölmiðlarétthafi í framhaldi þessarar tilkynningar fallist á að gera grundvallarbreytingar á sumum aðriðum varðandi reglur sínar og fjármál, sem meðal annars hefðu það að markmiði að aðskilja fjárhagsmálefni frá málefnum varðandi keppnisreglur og að tryggja hverjum þeim aðgang að akstursíþróttum sem fullnægði almennum reglum meðal annars varðandi öryggi. Af þessu tilefni var meðal annars breytt ýmsum reglum fyrrnefndar „alþjóðlegrar akstursíþróttalögbókar“ (International Sporting Code). Meðal þessara breytinga er viðbót við 2. gr. hennar, en efni greinarinnar var rakið í I. kafla hér að framan. Í viðbótinni var kveðið á um að reglum bókarinnar verði aldrei beitt til þess að koma í veg fyrir eða leggja hömlur á keppnismót eða þátttöku keppenda nema FIA telji þess þörf til að tryggja örugga, sanngjarna eða skipulega framkvæmd akstursíþróttamóta. Þá var bætt við 47. gr reglnanna varðandi skírteini (licence) ákvæði um að í öllum tilvikum skuli umsækjandi um slíkt keppnisskírteini eiga rétt á því ef hann fullnægi reglum bókarinnar og öðrum keppnis- og tæknireglum. Þá var hliðstæðu ákvæði bætt við 63. gr., sem fjallar um útgáfu leyfis til að halda akstursíþróttakeppni, þannig að slíkt leyfi skyldi kræft hverjum þeim sem fullnægði reglum bókarinnar og öðrum almennum reglum. Einnig var bætt inn ákvæði í ýmsar greinar bókarinnar um að höfnun á útgáfu skírteinis eða leyfis eða afturköllun slíkra heimilda skyldi jafnan rökstudd. Samkvæmt fyrrgreindri tilkynningu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins er svo að sjá að þessar breytingar á reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“ hafi verið gerðar í tveimur áföngum í júní og október 2000, en óljóst er hverju var breytt í hvorum áfanga. Fyrir Hæstarétti lýstu aðilar því yfir að þeir væru sammála um að gengið skyldi út frá því að þær hefðu allar öðlast gildi í júní 2000. IV. Á árinu 1999 virðist hafa komið upp ágreiningur innan raða aðildarfélaga áfrýjanda. Stofnuðu fjögur aðildarfélög nýtt samband, Torfærusamband Íslands, en sögðu sig þó ekki úr Landssambandinu á þeim tíma. Þann 3. maí 2000 undirritaði Ólafur Guðmundsson, forseti áfrýjanda, tilkynningu frá stjórn félagsins. Er hún svohljóðandi: „Til allra keppenda og skipuleggjenda í akstursíþróttum á Íslandi. Efni: Ólöglegar keppnir og keppnisbann. Eins og flestir vita, þá hefur dómsmálaráðherra breytt reglugerð um akstursíþróttir á Íslandi þannig, að nú getur hver sem er haldið og skipulagt akstursíþróttakeppnir hérlendis. Þessi ákvörðun ráðherra gengur þvert á það fyrirkomulag sem viðgengst í heiminum hvað varðar þessa íþróttagrein, þar sem í öðrum löndum eru það einungis aðilar að alþjóðasamtökunum FIA og FIM sem mega halda slík mót. FIM er alþjóða mótorhjólasambandið og sem stendur er ekkert aðildarfélag að FIM á Íslandi. Samkvæmt samningi FIA og FIM skipta þau stjórnuninni milli sín miðað við þrjú hjól og minna hjá FIM og fjögur hjól og meira hjá FIA miðað við viðkomandi keppnistæki. L.Í.A. er aðili að FIA og samkvæmt alþjóðareglum „International Sporting Code“ [er] FIA eini aðilinn hérlendis sem má skipuleggja aksturskeppnir á bílum, þ.e. 4 hjól eða meira. Með aðild sinni að FIA er L.Í.A. skylt að fara eftir International Sporting Code hvað varðar allar þær greinar sem undir þessa skilgreiningu falla. Það innifelur t.d. Rally, Torfæru, Rally-Kross, Kvartmílu og Go-Kart. L.Í.A. hefur ráðfært sig við forseta alþjóða kartnefndar FIA, CIK og forseta FIA. Það er ljóst, að stjórn L.Í.A. er skylt að lýsa allar keppnir sem fram fara utan reglna og eftirlits L.Í.A. ólöglegar og alla sem skipuleggja eða taka þátt í slíkum keppnum í keppnisbann (suspension). Þetta er samkvæmt International Sporting Code, kafla III greinum 53-59, sem og grein 118. Fyrir viðkomandi keppendur þýðir þetta, að þátttaka í öllum keppnum í FIA greinum á vegum L.Í.A. verður ekki leyfð, þannig að keppnisskírteini L.Í.A. verður ekki gefið út á viðkomandi. Þeir geta því ekki keppt erlendis, né heldur erlendir aðilar tekið þátt í keppnum hérlendis utan L.Í.A. Hér með lýsir stjórn L.Í.A. allar keppnir á bílum, sem fara fram utan L.Í.A. ólöglegar og verða tilkynningar þess efnis sendar FIA og öðrum hlutaðeigandi.“ Í skýrslu fyrir héraðsdómi sagði Ólafur að þessi tilkynning hafi verið send öllum keppnishöldurum, verið birt á netinu og legið frammi á fundum. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvaðst stefndi ekki hafa séð þessa tilkynningu fyrr en eftir að mál þetta var höfðað. Fyrir liggur að Ólafur og stefndi áttu fund í maímánuði 2000. Kveðst Ólafur ekki muna betur en að hann hafi þá sýnt stefnda tilkynninguna en á fundinum hafi þeir rætt um skyldu F.Í.A. til að framfylgja „International Sporting Code“. Stefndi taldi í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að fundurinn hafi verið haldinn í tengslum við tilraunir áfrýjanda til að fá keppendur í akstursíþróttum til að undirrita skuldbindingu um að þeir muni aðeins taka þátt í keppnum á vegum áfrýjanda, en stefndi kvaðst hafa hafnað að skrifa undir slíka skuldbindingu. Meðal gagna málsins er ódagsett umsókn stefnda þar sem hann sótti um endurnýjun á keppnisskírteini fyrir torfærukeppnir. Er á umsóknareyðublaðinu tekið fram að umsóknin sé bundin reglum LÍA og FIA. Var stefnda í framhaldi af því veitt umbeðið skírteini, sem mun hafa átt að gilda fyrir keppnistímabilið árið 2000, og er óumdeilt að í skírteini hans hafi verið ákvæði þess efnis að handhafi þess væri bundinn reglum „Interntational Sporting Code“ og reglum áfrýjanda. Þann 24. júní 2000 tók stefndi þátt í móti í torfæruakstri við Jósefsdal, sem haldið var á vegum áfrýjanda. Daginn eftir var haldin torfærukeppni á sama stað og tók stefndi einnig þátt í henni. Ekki ber gögnum málsins saman um hvort hún var haldin af fyrrnefndu Torfærusambandi Íslands eða Jeppakúbbi Reykjavíkur, en hann var eitt þeirra fjögurra aðildarfélaga áfrýjanda, sem staðið höfðu að stofnun Torfærusambandsins árið áður. Var sú keppni haldin utan vébanda áfrýjanda. Vitnið Björgvin Ólafsson, framkvæmastjóri Torfærusambandsins og stjórnarmaður í Bílaklúbbi Akureyrar, sem var eitt aðildarfélaga þess, bar fyrir héraðsdómi að hann hafi setið í dómnefnd og farið yfir pappíra allra keppenda og séð til þess að öll tilskilin leyfi hafi verið til staðar. Hann kvað mótið hafa farið fram „samkvæmt öllum lögum og reglum um torfærukeppnir“ og hafi fyrirkomulag þess verið svipað og gengur og gerist í slíkum keppnum. Kvað hann ekki hafa verið sótt um leyfi til áfrýjanda til að halda keppnina. Ólafur Guðmundsson kvað áfrýjanda hvergi hafa komið nærri þessari keppni og kvað sér ekki kunnugt um hvaða reglur hafi verið notaðar. Hann kvað Jeppaklúbb Reykjavíkur hafa haldið keppnir á vegum L.Í.A. á hverju ári frá 1990 eða 1991 og til ársins 1999. Stefndi skýrði svo frá að hann teldi að í keppninni hafi verið farið eftir reglum „akstursíþróttalögbókarinnar“ og öðrum þeim reglum sem til voru, enda hafi skipuleggjendur keppninnar verið þaulvanir að standa að slíku keppnishaldi. Með bréfi áfrýjanda 7. júlí 2000 var stefnda tilkynnt að hann hafi verið settur í keppnisbann „í öllum akstursíþróttum á vegum L.Í.A. og aðildarfélaga F.I.A. (suspension) frá og með dagsetningu“ tilkynningarinnar og þar til annað yrði ákveðið af stjórn áfrýjanda. Var ástæða keppnisbannsins tilgreind þátttaka stefnda í fyrrnefndri keppni 25. júní 2000 sem hafi verið ólögleg samkvæmt reglum áfrýjanda og „International Sporting Code“. Var stefnda af þessu tilefni boðið að mæta á næsta stjórnarfundi áfrýjanda. Sá fundur var haldinn 19. sama mánaðar. Kom stefndi á þann fund ásamt lögmanni sínum. Í fundargerð kemur fram að stefndi hafi mótmælt keppnisbanninu, sem hann teldi óréttlátt og óréttmætt, enda ætti hann rétt á að keppa þar sem honum litist. Er bókað að stjórn áfrýjanda muni fljótlega taka afstöðu til málsins. Var stefnda tilkynnt með bréfi daginn eftir að niðurstaða stjórnar áfrýjanda hafi verið sú að breyta ekki að svo komnu máli fyrri ákvörðun um að svipta stefnda keppnisleyfi og gildi sú ákvörðun þar til annað verði ákveðið. Þann 21. júlí 2000 sótti stefndi um þátttöku í keppni í torfæruakstri sem fyrir dyrum stóð að halda á vegum áfrýjanda við Jósepsdal. Taldi hann bæði sig og bíl sinn uppfylla öll skilyrði til þátttöku og hafi fyrrgreind leyfissvipting verið marklaus geðþóttaákvörðun stjórnar áfrýjanda. Framkvæmdastjóri keppninnar hafnaði umsókninni samdægurs og kvað ástæðuna fyrrgreinda sviptingu keppnisskírteinis stefnda af hálfu áfrýjanda. Höfðaði stefndi mál þetta 16. janúar 2001 og krafðist þess að framangreint keppnisbann yrði dæmt ólögmætt og áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér bætur fyrir fjártjón sem og miskabætur. V. Fyrir Hæstarétti hélt áfrýjandi því fram að með framangreindri tilkynningu 3. maí 2000, hafi hann einungis verið að árétta þá kröfu sína að öll mót í akstursíþróttum færu fram samkvæmt reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“ og undir eftirliti áfrýjanda, en í tilkynningunni hafi á hinn bóginn ekki falist nein takmörkun á því hverjir gætu skipulagt eða haldið slík mót og fælist ekki í henni að slíkir skipuleggjendur yrðu að vera innan vébanda áfrýjanda. Hafi afstaða áfrýjanda á þessum tíma verið sú að hann hafi talið sér skylt að veita hverjum þeim, sem eftir því hefði leitað, keppnisleyfi ef almennum reglum um öryggi og aðra slíka þætti væri fullnægt. Skipuleggjendur keppninnar við Jósepsdal 25. júní 2000 hafi ekki leitað eftir slíku leyfi. Þar af leiðandi hafi áfrýjandi ekki verið í neinni aðstöðu til að meta það hvort reglum sínum og alþjóðareglum „aksturslögbókarinnar“ hafi verið fullnægt. Honum hafi því samkvæmt reglum bókarinnar borið að svipta þátttakendur í keppninni keppnisskírteinum sínum. Stefndi hélt því fram að áfrýjandi hafi hvorki byggt á þessum skilningi á yfirlýsingu sinni frá 3. maí fyrir héraðsdómi né í greinargerð sinni til Hæstaréttar. Hann hafi talið það óumdeilt í málinu að í yfirlýsingunni hafi falist að áfrýjandi teldi sig eina aðilann hérlendis, sem heimilt væri að skipuleggja mót í akstursíþróttum. Væri raunar enginn vafi á því að það væri efni tilkynningarinnar enda sé það beinlínis tekið fram í texta hennar. Þar af leiðandi hafi það verið þýðingarlaust fyrir skipuleggjendur torfærukeppninnar við Jósepsdal 25. júní 2000 að sækja um leyfi áfrýjanda til að halda keppnina. Fallast verður á það með stefnda að þegar texti yfirlýsingarinnar er virtur í heild sinni verði hann ekki skilinn á annan hátt en þann að í honum hafi falist að áfrýjandi teldi sig vera eina aðilann hérlendis sem skipuleggja mætti aksturskeppni á bílum og að með henni hafi hann lýst allar slíkar keppnir, sem aðrir stæðu að, óheimilar án tillits til þeirra reglna, sem giltu um keppnina varðandi öryggismál og eftirlit, sem og því að keppendur í slíkum keppnum yrðu sviptir keppnisskírteinum sínum. Að gefinni þessari yfirlýsingu áfrýjanda máttu þeir, sem skipuleggja vildu aksturskeppnir utan vébanda áfrýjanda, réttilega ganga út frá því að þýðingarlaust væri að beina umsóknum um keppnisleyfi til hans. Þegar áfrýjandi lýsti stefnda í keppnisbann 7. júlí 2000 höfðu samkvæmt því sem rakið var í III. kafla hér að framan orðið þær breytingar á reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“, sem áfrýjandi byggir á að hann starfi eftir, að óheimilt var að beita reglunum til að leggja hömlur á keppnismót eða þátttöku keppenda nema þess væri talin þörf vegna öryggis eða annarra efnislegra ástæðna, sem þar eru raktar. Þá voru samkvæmt breytingunum öllum réttkræf keppnisskírteini ef þeir og ökutæki þeirra uppfylltu almennar reglur um öryggi og slík atriði. Þegar þetta er virt verður að telja að áfrýjanda hafi á þessum tíma verið óheimilt að setja stefnda í keppnisbann vegna þátttöku í fyrrnefndri keppni án þess að ganga úr skugga um að keppnin hafi verið andstæð reglum „alþjóða akstursíþróttalögbókarinnar“ eða öðrum reglum áfrýjanda varðandi öryggismál og skylda þætti. Eins og að framan er rakið kannaði áfrýjandi það ekki og verður því talið að honum hafi ekki verið heimilt að lýsa stefnda í keppnisbann með yfirlýsingu sinni 7. júlí 2000. Varðandi tjón það, sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir vegna keppnisbanns áfrýjanda, hefur hann ekki lagt fram önnur gögn en samning þann við Ölgerðina Egil Skallagrímsson ehf., sem nefndur er í hinum áfrýjaða dómi. Þannig hefur hann engin gögn lagt fram um hreinar tekjur sínar af þátttöku í keppnum á vegum áfrýjanda fram að því að framangreindu keppnisbanni var lýst yfir. Verður að fallast á það með áfrýjanda að ósannað sé að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna keppnisbannsins. Þá skortir kröfu stefnda um miskabætur lagastoð. Verður áfrýjandi því sýknaður af fjárkröfum stefnda. Ákvæði héraðsdóms um málskostað verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjanda, Landssambandi íslenskra akstursíþróttafélaga, var óheimilt að banna stefnda, Gunnari Egilssyni, keppni í torfærukeppnum á vegum áfrýjanda með yfirlýsingu sinni 7. júlí 2000. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 2002. Mál þetta sem dómtekið var 13. júní sl. er höfðað með stefnu birtri 16. janúar 2001. Stefnandi er Gunnar Egilsson, Lóurima 12, Selfossi. Stefndi er Landsamband íslenskra akstursíþróttafélaga (LÍA), Engjavegi 6, Reykjavík. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: I. að keppnisbann stefnanda skv. yfirlýsingu dags. 7. júlí 2000 hvað varðar þátttöku í torfærukeppnum á vegum stefnda verði dæmt ólögmætt. II. að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að fjárhæð 2.450.000 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá birtingardegi stefnu til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. III. að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað. Með úrskurði 4. júlí 2001 var synjað um frávísun málsins. MÁLSATVIK Stefnandi er félagi í aðildarfélagi stefnda FÍTÖ (Félagi íslenskra torfæruökumanna). Hann hefur keppt á nánast öllum torfæruakstursmótum sem haldin hafa verið á Íslandi síðastliðin 9 ár. Þann 24. júní 2000 tók stefnandi þátt í keppni á vegum stefnda í Jósefsdal en daginn eftir tók hann þátt í keppni sem haldin var á vegum Torfærusambands Íslands á sama stað. Með bréfi dagsettu 7. júlí 2000 var stefnanda tilkynnt að stefndi hefði sett hann í keppnisbann og hann þannig verið útlilokaður frá allri keppni á vegum stefnda sem reyndar hafa vægi til Íslands- og heimsmeistaratitils. Hafði hann þá þegar hafið stigasöfnun til þessara titla með þátttöku í mótum. Stefnandi mótmælti banninu sem óréttmætu gagnvart sér. Sat hann fund með stjórn stefnda ásamt lögmanni sínum og fékkst ákvörðun stefnda í engu breytt. Í bréfinu frá 7. júlí eru tilgreindar ástæður stefnda fyrir keppnisbanninu. Segir þar að stefnandi hafi tekið þátt í ólöglegri keppni og beita verði hann viðeigandi refsingu skv. reglum alþjóðasamtaka sem stefndi er aðili að og í þessi tilviki væri refsingin keppnisbann. Í niðurlagi bréfsins er stefnda boðið að mæta á stjórnarfund stefnda æski hann þess. Á stjórnarfundi sem haldinn var þann 19. júlí 2000 og stefnandi sat með lögmanni sínum voru sjónarmið reifuð en afstaða til mótmæla birtist í bréfi sem stjórnin sendi stefnanda þann 20 júlí 2000 en þar segir að stjórn stefnda teldi ekki að svo komnu máli efni til að breyta ákvörðun þeirri sem tilkynnt var stefnanda með bréfinu 7. júlí. Stefndi sendi þátttökuumsókn til keppni í næsta móti sumarsins sem halda skyldi í Jósefsdal 22. júlí 2000 og kom hann á framfæri í umsókninni til mótshaldara sjónarmiðum sínum hvað varðar sviptingu keppnisskírteinis. Afstaða mótshalda reyndist neikvæð og kynnti stefnandi í framhaldinu sjónarmið sín fyrir sýslumanni Árnessýslu sem lögreglustjóra umdæmis þess sem keppnin var haldin í án árangurs. Allar tilraunir stefnanda til að fá afstöðu stefnda breytt hafa engan árangur borið. Stefndi hafði staðið fyrir keppnishaldi undanfarin ár og hafði einkaleyfi hans til keppnishalds torfæruaksturskeppna verið staðfest með reglum um akstursíþróttir og aksturskeppni nr. 386/1999 en í 1. mgr. 2. gr. þeirra sagði að leyfi til aksturíþrótta skyldi einungis veita skipulagsbundnum samtökum er hafa akstursíþróttir á verkefnaskrá sinni og hlotið hafa til þess viðurkenningu dómsmálaráðuneytisins. Í 2. mgr. 2. gr. sagði að Landssamband íslenskra akstursíþróttafélaga, þ.e. stefndi og félög innan vébanda þess, teldust uppfylla skilyrði 1. mgr. Þá sagði í 3. gr reglnanna, að aksturskeppni skuli fara fram undir yfirstjórn fulltrúa frá stjórn L.Í.A. Loks sagði í 4. gr. reglnanna að aksturskeppni skyldi fara fram í samræmi við keppnisreglur sem L.Í.A. setji. Með reglugerð nr. 257/2000 um akstursíþróttir og aksturskeppni, útgefinni 18. apríl þ.á., varð sú breyting á að skv. 2. gr. skal leyfi til aksturskeppni einungis veitt skipulagsbundnum samtökum er hafi akstursíþróttir á verkefnaskrá sinni og að keppni skuli fara fram undir yfirstjórn fulltrúa sem lögreglustjóri samþykki. Þá segir í 3 gr. að aksturskeppni skuli fara fram í samræmi við keppnisreglur viðkomandi samtaka sem leggja skuli fyrir lögreglustjóra. Þá segir í ákvæðinu að ákveða megi að ökumanni sé eigi heimil þátttaka í keppni ef hann hafi brotið keppnisreglur eða gerst sekur um alvarleg eða íterkuð brot á umferðarlögum. Með reglugerð þessari féll niður einkaréttur stefnda á því að standa fyrir keppnishaldi hér á landi. Af hálfu stefnda kemur fram að vegna hinnar nýju reglugerðar nr. 257/2000, ágreinings sem upp var kominn milli stefnda og nokkurra félaga í akstursíþróttum og aðildar stefnda að Alþjóða bílasambandinu (FIA), hafi stefndi verið neyddur til að gefa út tilkynningu þann 3. maí 2000, þar sem fram komi aðallega að akstursíþróttakeppni sem fari fram utan reglna stefnda og eftirlits stefnda, sé í andstöðu við íslenskar reglur stefnda í akstursíþróttum og í andstöðu við hina alþjóðlegu lögbók í akstursíþróttum. Með tilkynningu þessari hafi því enn fremur komið á framfæri, að stefndi myndi ekki gefa út keppnisskírteini fyrir þá keppendur sem tækju þátt í slíkri keppni. Stirt samband hafi verið á milli stefnda annars vegar og nokkurra aðila innan akstursíþróttarinnar hins vegar, þ.á.m. stefnanda. Vegna þessa, auk umræðu um klofning innan akstursíþróttahreyfingarinnar, reglugerðarbreytingarinnar o.fl., hafi Ólafur Kr. Guðmundsson, forseti stefnda, átt fund með stefnanda í fyrri hluta maí mánaðar 2000. Á fundinum hafi komið fram sá vilji stefnanda að vera óskuldbundinn stefnda, þ.e. að að fá að taka þátt í þeim keppnum sem eru ólögmætar skv. reglum stefnda, en jafnframt að halda keppnisskírteini sínu sem útgefið er af stefnda og taka líka þátt í keppnum á vegum stefnda. Þegar þessi fundur fór fram var ekki búið að gefa út keppnisskírteini til stefnanda vegna ársins 2000. Á fundinum hafi Ólafur farið rækilega yfir lög og reglur stefnda og alþjóðlegu lögbókarinnar hvað þetta varði og stefnanda gerð grein fyrir því að samkvæmt reglum stefnda og alþjóðlegu lögbókarinnar, yrði stefndi að lýsa því yfir, að öll akstursíþróttamót sem haldin væru utan sambandsins og utan lögsögu stefnda væru ólögleg og að allir þeir sem tækju þátt í slíkum mótum, fengju ekki útgefin keppnisskírteini frá stefnda eða myndu eiga yfir höfði sér missi þegar útgefinna keppnisskírteina. Í framhaldi af þessum fundi stefnanda og Ólafs hafi stefnandi sótt um keppnisskírteini hjá stefnda og fengið keppnisskírteini gefið út þann 19. maí 2000. Þann 25. júní 2000, hafi stefnandi tekið þátt í keppni sem ekki hafi verið undir lögsögu eða eftirliti stefnda og hafi verið í andstöðu við reglur stefnda og í framhaldi af því var stefnandi sviptur keppnisskírteini sínu. Stefndi tekur fram að hann hafi lýst því yfir munnlega og ítrekar það í greinargerð sinni, að stefnandi geti fengið keppnisskírteini sitt að nýju, svo framarlega sem hann gangist undir lög og reglur stefnda. Af hálfu stefnanda segir að er einkaleyfi til keppnishalds hefði verið gefið frjálst hafi Torfærusamband Íslands (TSÍ) verið stofnað og það hafið að standa fyrir löglegri keppni í torfæruakstri. Hafi þetta verið ógn gagnvart þeim sjónvarpréttarsamningum sem stefndi hafði staðið að og skuldbundinn vegna og telur stefnandi mál sem tengjast sjónvarpséttarsamningnum vera kjarna þeirrar sviptingar keppnisréttar sem hann hafi þurft að þola. Stefndi hafi þannig refsað félaga eins aðilarfélags sem hefði leyft sér að taka þátt í keppni sem keppinauturinn stóð fyrir, öðrum til varnaðar, í þeirri von að honum tækist að viðhalda þeirri einokunaraðstöðu sem hann hefði notið fyrir tilkomu hinnar nýju reglugerðar. Stefnandi sé löglegur félagi eins aðildarfélags stefnda og hann hafi haft heimild til þess að nota bifreið sína til þátttöku í keppni sem haldin hefði verið á vegum hans eins og aðrir félagar, að því tilskildu að hann og ökutæki hans stæðust þær kröfur sem fram komi í tilvísaðri reglugerð og þær kröfur sem settar séu af einstökum mótshöldurum enda væri jafnræðis keppenda gætt. Stefnandi telur sig hafa uppfyllt öll skilyrði hvað varðar hann sjálfan og keppnistæki hans og verði að telja að sú háttsemi stefnda að svipta stefnanda keppnisskírteini sínu þegar liðið var á keppnistímabilið, með þeim hætti sem gert var, hafi verið brot á réttindum hans sem félaga í aðildarfélagi stefnda og andstætt reglugerð nr. 257/2000 og ógilda beri slíka ákvörðun með dómi. Hlutverk reglugerðarinnar hafi verið að auka frelsi í sambandi við akstursíþróttir, til keppnishalds o.fl. og keppisbann stefnanda sé andstætt því. Þá hafi keppnisbannið verið til þess fallið að valda stefnanda verulegu tjóni bæði fjárhagslegu og ófjárhagslegu. Stefnandi telur sig hafa heimild til þess að taka þátt í öllum löglegum mótum sem uppfylla skilyrði nefndrar reglugerðar standist hann öll skilyrði sjálfur og það sé misskilningur hjá stefnda að honum komi við hvar stefnandi stundar íþrótt sína á sínu keppnistæki utan móta hjá honum. Í nefndu bréfi stefnda til stefnanda, dags. 7. júlí 2000, sé að finna röksemdir stefnda fyrir keppnisbanni. Sú eina röksemd sem þar komi fram sé að stefnandi hafi tekið þátt í keppni sem hafi verið ólögleg og því beri að beita refsingum. Samráð hafi verið haft við forseta alþjóða kartnefndar en bréfinu fylgi engin gögn sem sýni um hverskonar samráð hafi verið að ræða eða hvernig afstaða þess aðila hafi verið kynnt. Þá sé vísað til International Sporting Code, kafla III, greinar 58. til 59., og 118. gr. Önnur rök séu ekki færð fyrir sviptingunni. Stefnandi telur að hér sé um hártoganir og rangtúlkanir á lagabókstaf að ræða enda sé hin raunverulega ástæða keppnisbannsins augljós en ekki nefnd. Ef hinn tilvísaði lagabókstafur sé skoðaður komi í ljós að keppnisbannið standist einfaldlega ekki. Rökin séu þessi. 1 Stefnandi hafi ekkert lagt fram sem sýni fram á að keppnisreglur í keppni þeirri sem stefndi tók þátt í þann 25. júní 2000 hafi verið frábrugðnar keppnisreglum lögbókar stefnanda. 2 Sá aðili sem stóð fyrir keppninni þann 25. júní 2000 hafi verið akstursíþróttasamtök með löglega heimild til keppnishalds og aðili að LÍA. 3 Ekkert liggi fyrir að keppni á vegum TSÍ þann 25. júní 2000 hafi verið bönnuð með positífri aðgerð, á sannanlegan hátt, af til þess bærum aðila, áður en hún hófst og það bann kunngjört á áberandi hátt öllum sem það snerti og eigi því ákvæði 59. og 118. gr. reglnanna ekki við. Sönnunarbyrði um að bann hafi verið í gildi hljóti að hvíla á þeim sem haldi slíku fram. 4 Ágreiningi hafi ekki verið vísað til FÍA eins og 118. gr. geri ráð fyrir. 5 Hvergi í lögunum sé með berum orðum lagt bann við þátttöku félaga aðildarfélags í mótum sem önnur akstursíþróttafélög standa að. Stefnandi heldur því fram að jafnvel þótt lesa mætti með skýrum hætti úr lögunum að félaga aðildarfélags væri bannað að taka þátt í mótum hjá öðrum akstursíþróttafélögum stæðist slíkt bann einfaldlega ekki með tilvísan til fyrrnefndrar reglugerðar nr. 257/2000, nútímafrelsissjónarmiða í atvinnustarfsemi, frelsissjónarmiða hvað varðar þátttöku manna í félögum og jafnræði þeirra á milli. Við túlkun á því hvort reglur skv. framansögðu hafi verið brotnar beri að horfa til þess hvernig reglur þessar hafa verið túlkaðar í gegnum tíðina af stjórnarmönnum stefnda og þeim sem starfað hafa í þágu hans. Telur stefnandi að framkvæmd þeirra hafi verið þannig að túlka beri lögin rýmkandi skýringu. Verði því að telja að sé staðið frammi fyrir því að taka ákvörðun sem miðar að því að skerða rétt einstaks félagsmanns og baka honum um leið verulegt fjártjón eins og í því tilfelli, sem hér um ræði, hljóti að verða skýra reglurnar rúmt honum í hag í ljósi framkvæmdarinnar og um þurfi að vera brot á skýrum lagabókstaf svo að unnt sé að réttlæta sviptingu keppnisréttar. Þá beri að líta til þess að það hljóti að vera grundvallarregla að sama regla gildi um alla félagsmenn hvað þetta varði. Staðreyndin sé sú að nokkrir félagar aðildarfélaga stefnda hafa tekið þátt í akstursíþróttamótum sem haldin hafa verið af félögum sem eru aðildarfélög stefnda, á eigin vegum, án þess að hafa þurft að sæta keppnisbanni vegna þess. Þá beri að horfa til samkeppnissjónarmiða og samkeppnislaga. Skv. þeim reglum sem gildi í samkeppni standist það ekki að útiloka aðila frá þátttöku af þeirri ástæðu að hann hafi tekið þátt í einhverju sem aðrir hafi staðið fyrir. Það sé alvarlegt brot á þeim reglum sem gildi í samkeppni að refsa þeim sem vilji taka þátt í sem flestum mótum með keppnisbanni, í þeim tilgangi að viðhalda einokun. Allar reglur sem lúti að því að takmarka frelsi manna með þessum hætti hljóti að teljast ógildar og verða að víkja fyrir reglum samkeppnislaga. Þó ekki sé hér um að ræða venjulega atvinnustarfsemi á vegum stefnanda verði að horfa til þess að þátttaka í keppni hafi fært honum talsverðan fjárhagslegan ávinning í formi auglýsinga og peningaverðlauna á undanförnum árum. Stefnandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni, bæði fjárhagslegu og ófjárhagslegu. Fjárhagstjón felist í því að hann hafi verið útilokaður frá þátttöku í fimm mótum á árinu 2000. Hafi hann gert samning við Ölgerð Egils Skallagrímsson h.f. og átt skv. honum að fá 150.000 krónur fyrir hvert mót, þ.e.a.s. vegna auglýsinga á þaki og fram- og afturhluta bifreiðarinnar og ef hann ynni Íslandsmeistaratitil hafi hann átt kost að fá 200.000 krónur í verðlaunafé, sem reyndar séu líkur á að hann hefði fengið vegna góðrar frammistöðu á þeim mótum sem hann hafði tekið þátt í á árinu, bæði á vegum stefnda fyrir sviptingu keppnisskírteinis og öðrum mótum. Hafi hann náð fyrsta sæti á móti í torfærukeppni í Swindon í Englandi haustið 2000. Að auki hafi stefnandi getað aflað sér tekna með auglýsingum á hliðum bifreiðarinnar fyrir um 100.000 krónur á hverju móti. Auglýsingasamningur 5 mót x 150.000 750.000 Verðlaunafé 200.000 Auglýsingar á hliðum bifreiðar 5x 100.000 500.000 1.450.000 Þá eigi stefndi rétt á miskabótum þar sem hann hafi verið útilokaður á árinu 2000 með ólögmætum hætti frá þátttöku í keppni, sem hann hafi átt fullkomlega rétt til að taka þátt í, og hann borinn þungum sökum, sem sé óréttmætt af hálfu stefnda. Stefnandi sé metnaðarfullur íþróttamaður og verði að telja að hann hafi af tilefnislausu verið útilokaður frá keppni í íþrótt sinni. Verði að telja bætur fyrir ófjárhagslegt tjón kr. 1.000.000 vegna þessa. Heildarkrafa stefnanda reiknist því 1.450.000 krónur + 1.000.000 króna, eða samtals 2.450.000 krónur. Málið snúist um fjármál og fjártjón vegna útilokunar frá íþróttakeppni vegna þátttöku í einni sambærilegri keppni. Málið snúist um hvort íþróttasamtökum sé heimilt að lýsa löglega íþróttakeppni skv. reglugerð ólöglega og hvort slíkar athafnir sem til þess eru ætlaðar að gera áhrifamátt útgefinnar reglugerðar dómsmálaráðuneytis að engu, standist. Svipting keppnisskírteinis feli í sér ólögmætar takmarkanir á persónu- og athafnafrelsi einstaklings, sem eigi að geta ráðið því sjálfur hvar og hvenær hann stundar íþrótt sína, þ.e.a.s. í hvaða keppni hann taki þátt. Í þessu tilviki sé ekki verið að fjalla um brot á keppnisreglum í tiltekinni keppni eða þess háttar, sem falli undir úrskurðarvald dómara keppninnar og áfrýjunarstig, heldur sé hér um að ræða mál sem sé mun alvarlegra og snúist um fjárkröfu og unnt sé af þeirri ástæðu að bera undir úrskurðarvald almennra dómstóla. Vísað er m.a. til reglugerðar nr. 257 frá 18. apríl 2000, skaðabótalaga, samkeppnislaga, almennra reglna um þátttöku í félögum og jafnrétti. Af hálfu stefnda segir að það sé ekki á valdi hans, að banna stefnanda þátttöku í akstursíþróttum sem fari fram eða kunni að fara fram, sem ekki séu undir lögsögu stefnda. Stefnanda sé frjálst að taka þátt í öllum slíkum mótum sem honum sýnist og hafi hann tekið þátt í keppni af þeim toga. Slík keppni geti verið fullkomlega lögleg skv. íslenskum umferðarlögum og reglugerð nr. 257/2000 en hins vegar sé jafnljóst, að slík keppni stangist á við lög stefnda og alþjóðlegu lögbókina sem stefndi sé bundinn við. Afleiðingar af þátttöku í keppni, eins og þeirri sem stefnandi tók þátt í þann 25. júní 2000, séu þær að viðkomandi missi keppnisskírteini sitt hjá stefnda og fái ekki að taka þátt í keppni sem sé undir eftirliti og reglum stefnda. Reglur þessar séu alþjóðlegar að stofni til og gildi alls staðar í heiminum þar sem landsfélög, eins og stefndi sé viðurkennt af FIA. Yfirstjórn FIA í akstursíþróttum á bílum sé viðurkennd um allan heim, m.a. af Evrópusambandínu, Sameinuðu þjóð-unum og Alþjóða Ólympíunefndinni. Sama fyrirkomulag gildi t.d. hjá öllum hinum Norðurlandaþjóðunum. Á árinu 2000 hafi stefndi haldið svokallað "Heimsbikarmót L.Í.A." í torfæru, þar sem keppt hafi verið í nokkur skipti. Stefnandi hafi ekki tekið þátt í fyrstu torfærukeppni ársins 2000, hvorki hjá LÍA né hjá sínu félagi, Félagi íslenskra torfæruökumann ( FÍTÖ). Fyrsta heimsbikarmótskeppnin hafi verið haldin í Swindon á Englandi í júní mánuði 2000. Stefnanda hafi verið boðið að taka þátt í þeirri keppni sem hann þáði og reyndar hafi hann sigrað í þeirri keppni. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi viljandi brotið reglur stefnda, sömu reglur og stefnandi hefði skuldbundið sig til að hlýta þegar hann sótti um keppnisskírteini og fékk, sbr. 47. gr. alþjóðlegu akstursíþrótta lögbókarinnar. Keppni sú sem fram fór þann 25. júní 2000 í Jósefsdal, hafi ekki verið á vegum stefnda og ekki í samræmi við framangreinda lögbók stefnda. Keppnin var í andstöðu við alþjóðlegar akstursíþróttareglur, þ.e. þær reglur sem stefndi hefur skyldu til að framfylgja með aðild sinni að FIA. Í kafla III. í lögbókinni, bls. 3.1.8, sé m.a. fjallað um ólögmæta keppni og þar komi skýrt fram, í 58 og 59. gr., að hver sú keppni sem er ekki í samræmi við lögbókina og í andstöðu við reglur stefnda sé ólögmæt og hafi þátttaka í slíkri keppni þær afleiðingar að keppandi sé sviptur keppnisskírteini sínu og útilokaður frá keppni um lengri eða skemmri tíma, sbr. og til hliðsjónar 118. gr. lögbókarinnar. Í VIII. kafla lögbókarinnar sé fjallað um keppnisaðila og ökumenn og um réttindi þeirra og skyldur megi finna reglu í þeim kafla svo og víðar í lögbókinni. Það sé því ljóst af framansögðu, að stefnandi hafi brotið reglur stefnda, reglur sem kveði skýrt á um að slík brot varði sviptingu keppnisskírteinis. Svipting keppnisskírteinisins hafi því verið lögmæt og þegar af þeirri ástæðu sé skaðabótaskylda stefnda ekki fyrir hendi. Bótakröfu stefnanda er mótmælt sérstaklega, tjón hans sé ósannað og krafa hans um miskabætur órökstudd og hafi enga lagastoð. Stefnandi hefði verið þátttakandi í akstursíþróttum um langt árabil og þekkt eða átt að þekkja lög og reglur stefnda. Stefnandi hefði þar fyrir utan átt langan fund með forsvarsmanni stefnda þar sem farið hafi verið yfir allar reglur sem þetta varðaði og brýnt fyrir stefnanda að fara að lögum stefnda. Stefnandi hafi engu að síður tekið þá ákvörðun að hafa reglur stefnda að engu og brjóta þau skilyrði sem sett hefðu verið við umsókn og útgáfu keppnisskírteinis hans. Stefnandi hafi því sjálfur og einn tekið þá ákvörðun að geta ekki staðið við samning þann sem hann gerði við Ölgerð Egils Skallagrímssonar og er ekki við stefnanda að sakast um það. Stefndi vísar til almennra sjónarmiða um þátttöku einstaklinga í frjálsum félögum, vald félagsstjórna vegna brota, þá vísar stefnandi til alþjóðlegu akstursíþrótta lögbókarinnar eftir því sem við eigi, laga fyrir stefnda, skaðabótalaga og 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi kröfu um málskostnað. Fram kemur í gögnum málsins að stefnandi var ekki sammála þeirri túlkun forsvarsmanna stefnda að honum væri sem handhafa keppnisskírteinis frá stefnda óheimil þátttaka í mótum sem haldin væru á vegum annarra en stefnda. Var þessi afstaða hans ljós er hann fékk útgefið keppnisskírteini fyrir árið 2000. Verður ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafi samþykkt þennan skilning stefnda er hann sótti um skírteinið. Eftir að einkaréttur stefnda til keppnishalds í akstursíþróttum var afnumin með reglugerð nr. 257/2000 samrýmdust ákvæði félagslaga stefnda ekki reglugerðinni með því að ákvæðin voru til þess fallin að halda við einokun stefnda á framkvæmd móta auk þess að skerða frelsi stefnanda til þess að stunda íþrótt sína og skerti möguleika hans á að hafa af því tekjur. Fram kom hjá formanni stefnda að það að keppnin 25. júní var ekki haldin á vegum stefnda hafi verið nægjanleg ástæða til þess að lýsa keppni þessa ólöglega. Er ekki fram komið að fram hafi farið sjálfstæð athugun á því á vegum stefnda hvort reglur LÍA og þar með reglur samkvæmt Internartional Sporting Code hefðu verið brotnar við framkvæmd keppni í Jósefsdal 25. júní 2000 en keppnisskírteini stefnanda var innkallað í framhaldi af þátttöku hans í keppninni og ástæðan sögð sú að stefnandi hefði tekið þátt í ólöglegri keppni og þannig brotið gegn félagslögum. Er keppnin 25. júní fór fram hafði framangreind reglugerð nr. 257/2000 um akstursíþróttir og aksturskeppni öðlast gildi. Við gildistöku hennar féll einkaréttur stefnda á keppnishaldi niður og það var ekki lengur skilyrði að lögum að við keppni væri alfarið farið að reglum stefnda um akstursíþróttir. Er ekki sýnt fram á það hér að við keppni þessa hafi verið brotið gegn ákvæðum reglugerðarinnar. Eins og að framan greinir er ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafi undirgengist það að hlíta túlkun forsvarsmanna stefnanda á því hverjar reglur giltu innan LÍA um þátttöku meðlima einstakra aðildarfélaga í keppni sem ekki var á vegum stefnda og einnig er það álit dómsins að eftir gildistöku reglugerðar nr. 257/2000 hafi skilyrði félagslaga um þátttöku meðlima í aðildarfélögum stefnda verið ólögmætt. Þá er ekki sýnt fram á að nefnd keppni hafi verið í andstöðu við reglugerð nr. 257/2000. Þykir því ekki sýnt fram á að skilyrði til þess að svipta stefnanda keppniskírteini hafi verið uppfyllt og verður á það fallist með stefnanda að keppnisbann það sem honum var gert hafi verið ólögmætt. Stefnandi krefur um bætur vegna tjóns er hann hafi orðið fyrir vegna tapaðra tekna af auglýsingum vegna keppnisbanns þess sem honum var gert að sæta. Fallast má á það með stefnanda að hann hafi misst nokkurs í tekjum af auglýsingum og þykir mega ætla að tjóna hans hafi numið 750.000 krónum. Auk þess þykir hið ólögmæta keppnisbann hafa fólgna í sér meingerð gagnvart stefnanda og hæfilegar bætur þess vegna metnar 200.000 krónur. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 950.000 krónur í bætur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Keppnisbann stefnanda Gunnars Egilssonar skv. yfirlýsingu dags. 7. júlí 2000 hvað varðar þátttöku í torfærukeppnum á vegum stefnda Landsambands íslenskra akstursíþróttafélaga er ólögmætt. Stefndi greiði stefnanda 950.000 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá dómsuppsögudegi til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 51/2019
|
Viðskiptabréf Skuldabréf Skuldaraskipti Kröfuhafaskipti Tómlæti Skipting sakarefnis
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort A ehf. bæri greiðsluskyldu gagnvart L ehf. vegna ofgreiddra vaxta af skuldabréfi, sem S ehf. hafði upprunalega gefið út til D hf., en A ehf. síðar eignast og L ehf. tekið að sér greiðslu með skuldskeytingu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við framsal viðskiptabréfa væri gerð undantekning frá þeirri meginreglu kröfuréttar við kröfuhafaskipti að framsalshafi öðlist ekki betri rétt á hendur skuldara en framseljandi átti. Skuldari viðskiptabréfs geti þannig glatað mótbáru gegn grandlausum framsalshafa, ef hún kemur ekki fram á bréfinu, en markmið reglunnar er að auðvelda viðskipti með viðskiptabréf og gera réttarstöðu framsalshafa tryggari en almennar reglur kröfuréttarins mæla fyrir um. Í ljósi þess að reglurnar um viðskiptabréf fela í sér veruleg frávik frá almennum reglum verði að gera þann áskilnað að ótvírætt sé að krafa sé viðskiptabréfskrafa. Taldi Hæstiréttur að til þess að þessu skilyrði væri fullnægt hefði hinn nýi skuldari þurft að lýsa því yfir einhliða og skilyrðislaust að hann lofaði að greiða kröfuna og hefði sú skriflega yfirlýsing þurft að koma fram á bréfinu sjálfu til þess að það gæti talist skuldabréf eftir skuldaraskiptin. Var ekki talið nóg að L ehf. hafi undirritað sérstaka yfirlýsingu á öðru skjali þess efnis að hann gengist undir öll ákvæði viðkomandi bréfs og skuldbindingar samkvæmt því. Af þessum sökum var talið að krafan hafi breyst við skuldaraskiptin úr því að vera krafa samkvæmt viðskiptabréfi í almenna fjárkröfu. Var L ehf. því ekki talinn hafa glatað mótbárum við framsal kröfunnar og gat þar af leiðandi haft uppi frekari kröfur vegna ofgreiðslu vaxta af skuldabréfinu gagnvart A ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, BenediktBogason, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson ogÓlafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2019. Hann krefst sýknu af kröfumstefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMál þetta lýtur að því hvort áfrýjandi ségreiðsluskyldur gagnvart stefnda vegna ofgreiðslna á grundvelli skuldabréfsútgefnu af Suðurhlíð ehf. 10. nóvember 2010 til Dróma hf. en það skuldabréf komí stað fyrra skuldabréfs sem útgefið var 28. desember 2007 af Suðurhlíð ehf.til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Síðarnefnda bréfið var ólögmættgengistryggt lán sem greiddist upp með hinu nýja skuldabréfi. Meðskilmálabreytingu 15. janúar 2012 var höfuðstóll nýja skuldabréfsins lækkaðurúr 11.843.004 krónum í 5.394.595 krónurí samræmi við endurútreikning á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. Stefndi tók að sér greiðslu skuldarinnar meðskuldskeytingu 18. febrúar 2014 og hefur greitt hana að fullu. Telur hann að samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar um þýðingu fullnaðarkvittana við greiðslu lána sembundin voru ólögmætri gengistryggingu hafi verið óheimilt að krefja skuldara umvexti aftur í tímann með þeim hætti sem hér hafi verið gert. Nemur krafastefnda þeirri fjárhæð sem hann telur hafa verið ofgreidda. Sakarefni málsinsvar skipt þannig að einungis er nú til umfjöllunar krafa stefnda umviðurkenningu á greiðsluskyldu áfrýjanda gagnvart sér.Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember2018 var áfrýjandi sýknaður af endurgreiðslukröfu stefnda með vísan tilaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Íhinum áfrýjaða dómi var komist að gagnstæðri niðurstöðu og viðurkennt aðáfrýjandi væri greiðsluskyldur gagnvart stefnda. Áfrýjunarleyfi var veitt áþeim grunni að í málinu reyni á álitaefni varðandi túlkun viðskiptabréfsreglna.IISuðurhlíð ehf. gaf út skuldabréf tilSparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 28. desember 2007 að jafnvirði 5.000.000króna, en lánið var til helminga í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Tiltryggingar skuldinni var fasteign stefnda að Gagnheiði 59 í Árborg sett að veðimeð 1. veðrétti. Með skilmálabreytingum 30. mars 2008 og 6. nóvember 2009 varendurgreiðslu lánsins frestað. Fjármálaeftirlitið tók þá ákvörðun 21. mars2009 að víkja stjórn Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis frá og skipaðiskilanefnd yfir sjóðinn. Á grundvelli ákvörðunarinnar stofnaðibráðabirgðastjórn Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hlutafélagið Dróma semsamkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins tók við öllum eignum og tryggingaréttindumsparisjóðsins.Suðurhlíð ehf. gaf út nýtt veðskuldabréf 10.nóvember 2010 til Dróma hf. að fjárhæð 11.843.004 krónur með 1. veðrétti ífyrrgreindri fasteign stefnda. Skuldabréfið kom í stað skuldabréfsins 28.desember 2007 sem taldist uppgreitt að fullu með hinu nýja skuldabréfi. Skilmálumnýja skuldabréfsins var breytt 13. janúar 2012 á þeim grunni að hið fyrraskuldabréf hefði verið ólögmætt gengistryggt lán og var lánið endurreiknað ísamræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001 og höfuðstóllinn lækkaður úr 11.843.004 krónumí 5.394.595 krónur. Var skuldabréfið áritað um þessa skilmálabreytingu og vísaðtil hennar sem viðauka vegna erlends láns.Með yfirlýsingu um skuldaraskipti ogendurskoðun vaxtakjara 18. febrúar 2012 tók stefndi að sér greiðsluskuldarinnar samkvæmt skuldabréfinu 10. nóvember 2010 frá og með gjalddaga þess1. mars 2012. Skuldaraskiptin voru samþykkt af Arion Banka hf. fyrir höndkröfueigandans Dróma hf. og var áritað um þau á skuldabréfið. Þá sagði í yfirlýsinguArion banka hf. að hann staðfesti fyrir hönd kröfueiganda „að fyrirvari umbetri rétt skuldara framselst með kröfunni til Línulagna ehf.“Drómi hf. framseldi svo skuldabréfið tilHildu ehf. 31. desember 2013 sem síðan framseldi það áfrýjanda 31. ágúst 2016.Með bréfi 30. september 2015 til Hildu ehf., þáverandieiganda bréfsins, óskaði stefndi þess að lánið yrði endurreiknað í samræmi viðdómafordæmi Hæstaréttar um gildi fullnaðarkvittana við greiðslu ólögmætragengistryggðra lána. Með tölvubréfi 22. desember sama ár hafnaði Hilda ehf.þeirri ósk stefnda.Eftir að áfrýjandi hafði eignast umdeiltskuldabréf fékk stefndi löggiltan endurskoðanda til að endurreikna lánið og ísamræmi við niðurstöðu hans greiddi hann áfrýjanda 1.417.714 krónur 10. janúar2017 og skoraði á áfrýjanda með tölvubréfi 6. febrúar sama ár að afhendafrumrit skuldabréfsins til aflýsingar af fasteigninni að Gagnheiði 59. Áfrýjandivarð ekki við því og greiddi stefndi eftirstöðvar kröfunnar 21. mars 2017 meðfyrirvara um réttmæti greiðsluskyldu.Með bréfi 6. apríl 2017 krafði stefndiáfrýjanda um það sem hann taldi ofgreitt af kröfunni að fjárhæð 2.888.215krónur auk vaxta og kostnaðar. Áfrýjandi varð ekki við því og höfðaði stefndimál þetta 2. maí sama ár.Í þinghaldi 1. nóvember 2017 tók héraðsdómariað beiðni aðila ákvörðun um að skipta sakarefni málsins með þeim hætti að fyrstyrði leyst úr því hvort áfrýjandi væri greiðsluskyldur gagnvart stefnda þannigað ekki yrði fjallað um fjárhæð endurkröfunnar væri hún fyrir hendi.IIIÍslensk lög hafa ekki að geyma almenna regluum hvaða bréf teljast viðskiptabréf en af tilskipun 9. febrúar 1798 um áritunafborgana á skuldabréf er ljóst að skuldabréf teljast viðskiptabréf. Þannig eruöll skuldabréf viðskiptabréf nema skýrlega sé kveðið á um annað í bréfinusjálfu. Hugtakið skuldabréf er ekki skilgreint í lögum, en í réttarframkvæmd hefurverið lagt til grundvallar að með því sé átt við einhliða, óskilyrta ogskriflega viðurkenningu á peningaskuld. Af því leiðir að skuldabréf er skjalsem hefur að geyma skriflega yfirlýsingu sem efnislega verður að geta staðiðsjálfstætt. Þá felur skuldabréf ávallt í sér loforð um greiðslu peninga og komaverður fram með undirskrift eða á annan sambærilegan hátt frá hverjum hiðskuldbindandi loforð stafar.Við framsal viðskiptabréfa er gerðundantekning frá þeirri meginreglu kröfuréttar við kröfuhafaskipti aðframsalshafi öðlist ekki betri rétt á hendur skuldara en framseljandi átti. Þanniggetur skuldari viðskiptabréfs glatað mótbáru gegn grandlausum framsalshafa, efhún kemur ekki fram á bréfinu, en markmið þessarar viðskiptabréfsreglu er aðauðvelda viðskipti með viðskiptabréf og gera réttarstöðu framsalshafa tryggarien almennar reglur kröfuréttarins mæla fyrir um. Nægir því framsalshafa aðrannsaka viðskiptabréfið sjálft og má almennt leggja til grundvallar að krafasé þess efnis sem viðskiptabréfið ber með sér. Fela sérreglur um viðskiptabréfþað í sér að grandlaus framsalshafi getur öðlast meiri rétt en framseljandinnátti gagnvart skuldara. Með því að reglurnar um viðskiptabréf fela í sér verulegfrávik frá almennum reglum verður að gera þann áskilnað að ótvírætt sé að krafasé viðskiptabréfskrafa. Eins og að framan er rakið tók stefndi að sérað greiða kröfu þáverandi eiganda kröfunnar, Dróma hf., með yfirlýsingu umskuldaraskipti 18. febrúar 2012. Samkvæmt því skjali lýsti stefndi því yfir aðhann hefði „kynnt sér eftirstöðvar skuldarinnar, öll ákvæðiskuldabréfsins/veðskuldabréfsins/lánasamningsins og að hann undirgangist allarskuldbindingar samkvæmt því.“ Þá kom fram í skjalinu að Arion banki hf. fyrirhönd Dróma hf. samþykkti skuldaraskiptin og jafnframt að bankinn staðfesti„fyrir hönd kröfueiganda að fyrirvari um betri rétt skuldara framselst meðkröfunni til Línulagna ehf.“Skuldabréfiðvar áritað um skuldaraskiptin af Arion banka hf. fyrir hönd Dróma hf. Til aðfullnægt væri framangreindum skilyrðum þess að um skuldabréf væri að ræða hefðihinn nýi skuldari þurft skriflega að lýsa því yfir einhliða og skilyrðislaustað hann lofaði að greiða kröfuna og hefði sú skriflega yfirlýsing þurft að komafram á bréfinu sjálfu til þess að það gæti talist skuldabréf eftir skuldaraskiptin.Var því ekki nóg að stefndi undirritaði sérstaka yfirlýsingu á öðru skjali þessefnis að hann gengist undir öll ákvæði viðkomandi bréfs og skuldbindingarsamkvæmt því og skiptir í því sambandi ekki máli þótt bréfið hefði verið áritaðum skuldaraskiptin. Þá er þess að geta að kröfuhafinn samþykkti skuldaraskiptinmeð fyrirvara um að betri réttur skuldara framseldist með kröfunni til stefnda,en þar með fullnægði krafan ekki þeim áskilnaði að vera einhliða svo umskuldabréf væri að ræða. Samkvæmt þessu breyttist krafa þáverandi eigandabréfsins við skuldaraskiptin úr því að vera krafa samkvæmt viðskiptabréfi íalmenna fjárkröfu. Fer því um hana samkvæmt almennum reglum kröfuréttar umkröfuhafaskipti. Af því leiðir aðstefndi glataði engum mótbárum við framsal kröfunnar en á því er málatilbúnaðurhans reistur.Við meðferð málsins fyrir Landsrétti var þvílýst yfir af hálfu áfrýjanda að óumdeilt væri að krafa vegna oftekinna vaxta,sem stefndi telur sig eiga á hendur áfrýjanda, hafi í upphafi stofnast. Þegarstefndi gekkst undir skuldbindinguna með yfirlýsingunni 18. febrúar 2012 varþað með fyrirvara um betri rétt skuldara, en með skilmálabreytingu 13. janúarsama ár hafði krafa samkvæmt skuldabréfinu 10. nóvember 2010 verið lækkuð vegnaólögmætrar gengistryggingar. Af þessu leiðir að stefndi gat gagnvart eigandabréfsins haft uppi frekari kröfur vegna ofgreiðslu og þeim rétti glataði hannekki gagnvart áfrýjanda við framsalið til hans samkvæmt því sem hér hefur áðurverið rakið. Þá verður heldur ekki talið að stefndi hafi glatað þessum réttivegna tómlætis, en hann hafði haft uppi andmæli bæði við fyrri eiganda bréfsinsmeð bréfi 30. september 2015 og áfrýjanda með tölvubréfi 6. febrúar 2017. Aðþví virtu sem nú hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur aðniðurstöðu til.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Það athugist að eins og mál þetta er vaxiðverður ekki séð að sú ákvörðun héraðsdómara að verða við beiðni aðila að skiptasakarefni þess á grundvelli undantekningarákvæðis 1. mgr. 31. gr. laga nr.91/1991 hafi haft í för með sér hagræði fyrir úrlausn málsins.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, ALM fjármögnun ehf., greiðistefnda, Línulögnum ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur LandsréttarMál þettadæma landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson og Eiríkur Jónsson ogSigríður Ingvarsdóttir, settur landsréttardómari. Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 20. desember 2018.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2018 ímálinu nr. E-1684/2017.2Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi „aðstefndi beri greiðsluskyldu gagnvart áfrýjanda vegna ofgreiðslna á grundvelliskuldabréfs, dags. 10. nóvember 2010, sem Suðurhlíð ehf. gaf upphaflega út tilDróma hf., en áfrýjandi tók við sem skuldari þann 22. febrúar 2012“. Þá krefstáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. 3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Landsrétti.Niðurstaða 4Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaðadómi. 5Málið höfðaði áfrýjandi til greiðslu á 2.888.215 krónum úrhendi stefnda. Byggist krafan á þeirri forsendu að vextir hafi verið ofgreiddiraf veðskuldabréfi sem áfrýjandi tók við sem skuldari í febrúar 2012 og greiddiupp í mars 2017. Telur áfrýjandi að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar umþýðingu fullnaðarkvittana við greiðslu lána sem bundin voru ólögmætrigengistryggingu hafi verið óheimilt að krefja skuldara um vexti aftur í tímannmeð þeim hætti sem hér hafi verið gert. Nemur krafa áfrýjanda þeirri fjárhæðsem hann telur hafa verið ofgreidda í vexti. Á móti byggir stefndi, semeignaðist veðskuldabréfið í ágúst 2016, einkum á því að samkvæmt reglum umviðskiptabréf hafi veðskuldabréfið að geyma þann rétt sem það beri með sér.Vísar stefndi meðal annars til þess að áritun um mótbáru á viðskiptabréf verðiað vera það skýr að hana megi skilja. Áfrýjandi hafi enga kröfu átt á hendurstefnda en ef svo hafi verið sé krafan fallin niður vegna tómlætis. 6Í þinghaldi í héraði 1. nóvember 2017 ákvað dómari að verðavið beiðni málsaðila um að skipta sakarefni málsins með þeim hætti að fyrstyrði fluttur sá þáttur málsins sem lyti að viðurkenningu greiðsluskyldu, það erum annað en fjárhæðir málsins. Í hinum áfrýjaða dómi sýknaði héraðsdómurstefnda af kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á greiðsluskyldu. Byggðihéraðsdómur þá niðurstöðu sína á stöðu veðskuldabréfsins sem viðskiptabréfs.Stefndi hafi ekki getað talist grandsamur um „betri rétt“ þannig að áhrif gætihaft á niðurstöðu málsins og stefndi hefði mátt treysta því að skuldabréfiðfærði honum þann rétt sem það sjálft hefði borið með sér. Þegar af þessumástæðum bæri að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfunni og því væri ekki þörf áað taka afstöðu til annarra málsástæðna stefnda, svo sem um tómlæti. Þá taldihéraðsdómur að af framangreindri niðurstöðu leiddi sjálfkrafa að ágreiningur umfjárhæð dómkröfu áfrýjanda gæti ekki komið til frekari umfjöllunar. Því bæri,þrátt fyrir áðurgreinda skiptingu sakarefnis, að sýkna stefnda af dómkröfuáfrýjanda í heild. 7Samkvæmt framangreindu virðist sem fyrri áfangi málsins,eftir skiptingu sakarefnis, hafi einkum lotið að því hvort reglur umviðskiptabréf og eftir atvikum tómlæti gætu komið í veg fyrir að áfrýjandi hefðiuppi þá kröfu sem hann gerir á hendur stefnda. Ekki var fjallað um það í hinumáfrýjaða dómi hvort umrædd krafa hefði stofnast í upphafi. Með hliðsjón afdómum Hæstaréttar 4. júní 2019 í málum nr. 5/2019 og 6/2019 var lögmaðurstefnda inntur eftir því, við aðalmeðferð í Landsrétti, hvort óumdeilt væri aðkrafa vegna oftekinna vaxta, sem áfrýjandi telur sig geta gert á hendurstefnda, hafi stofnast í upphafi. Kvað lögmaður stefnda svo vera. Í ljósiþeirrar yfirlýsingar er ekki ástæða til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm á þeimgrunni að niðurstaða málsins feli í sér getsakir um kröfuréttindi sem ekkihefur verið staðreynt hvort orðið hafi til. 8Kemur þá til athugunar hvort áfrýjandi geti haftframangreinda kröfu uppi á hendur stefnda. Sem fyrr segir byggir stefndi á þvíað reglur um viðskiptabréf leiði til þess að áfrýjandi geti ekki vegnamótbárumissis haft kröfuna uppi og á það var fallist í hinum áfrýjaða dómi.Áfrýjandi byggir hins vegar meðal annars á því að reglur viðskiptabréfsréttarum mótbárutap skuldara eigi ekki við í málinu. 9Samkvæmt 3. gr. tilskipunar 9. febrúar 1798 um áritunafborgana á skuldabréf gilda viðskiptabréfsreglur um mótbárutap skuldara ekkium vaxtagreiðslur af viðskiptabréfi. Krafa sú sem áfrýjandi hefur uppi er umendurgreiðslu vegna oftekinna vaxta af skuldabréfi. Verður samkvæmt því aðfallast á með áfrýjanda að fyrrnefndar viðskiptabréfsreglur eigi ekki við ímálinu. Breytir engu í því sambandi þótt áfrýjandi hafi ekki vísað tilframangreinds ákvæðis tilskipunarinnar í málatilbúnaði sínum, enda er um aðræða heimfærslu dómsins til lagareglna á þeirri niðurstöðu aðviðskiptabréfsreglur um mótbárutap eigi ekki við, en þeirri málsástæðu héltáfrýjandi skýrlega fram við aðalmeðferð og var henni eigi mótmælt sem of seintfram kominni. 0 Um aðilaskipti aðhinni umdeildu kröfu fer því samkvæmt almennum reglum kröfuréttar en í þeimfelst meðal annars sú meginregla að skyldur skuldara aukast ekki við framsal ogskuldari heldur mótbárum sínum við kröfuhafaskipti. Samkvæmt því hindra þaukröfuhafaskipti sem fyrir liggja í málinu ekki þá kröfu sem áfrýjandi hefuruppi. Þá eru fyrirliggjandi skjöl um þá skuldskeytingu sem varð skýr um aðhenni hafi verið ætlað að hafa þau réttaráhrif að krafa af umræddum togatilheyrði hinum nýja skuldara bréfsins, áfrýjanda. 1 Stefndi byggireinnig á því að krafa áfrýjanda sé niður fallin sökum tómlætis. Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum og vitnaskýrslum hafði áfrýjandi gert athugasemdir viðfyrri eiganda skuldabréfsins og farið fram á endurútreikning á grundvelliþeirra sjónarmiða sem hann hefur uppi í máli þessu. Þá viðurkennir stefndi aðhann hafi kynnt sér skilmálabreytinguna sem gerð var 13. janúar 2012 ogskuldskeytinguna 22. febrúar 2012 en þessi skjöl báru með sér að umgengistryggt lán hefði verið að ræða og að hugsanlegur betri réttur væri tilstaðar sem tilheyrði áfrýjanda. Verður í ljósi þessa að leggja til grundvallarað stefndi hafi verið grandsamur um tilvist kröfunnar er hann eignaðistskuldabréfið í lok ágúst 2016 en mál þetta var höfðað á hendur honum vorið2017. Verður því ekki talið að krafa áfrýjanda sé niður fallin sökum tómlætis. 2 Samkvæmt ölluframansögðu verður viðurkenningarkrafa áfrýjanda tekin til greina svo sem húner fram sett. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiðaáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:Viðurkennter að stefndi, ALM Fjármögnun ehf., beri greiðsluskyldu gagnvart áfrýjanda,Línulögnum ehf., vegna ofgreiðslna á grundvelli skuldabréfs 10. nóvember 2010,sem Suðurhlíð ehf. gaf upphaflega út til Dróma hf. en áfrýjandi tók við semskuldari 22. febrúar 2012. Stefndigreiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirLandsrétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 26. nóvember 2018Mál þetta, sem dómtekið var 29. október2018, höfðuðu Línulagnir ehf., Fossvegi 6, Selfossi, hinn 2. maí 2017 á hendurALM Fjármögnun ehf., Sundagörðum 2, Reykjavík „til endurgreiðslu ofgreiddrarkröfu“.Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndi greiði stefnanda 2.888.215 krónur ásamtdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá málshöfðunardegi tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar.Aðsameiginlegri beiðni aðila var ákveðið að skipta sakarefni málsins, sbr. 31.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með þeim hætti að fyrst yrði fluttursá þáttur málsins sem lýtur að viðurkenningu greiðsluskyldu, þ.e. um annað enfjárhæðir.Undirritaðurhéraðsdómari tók við málinu 2. janúar 2018 og hafði engin afskipti haft afmeðferð þess fram að því. Málið var fyrst dómtekið að lokinniaðalmeðferð21. mars 2018, en sökum embættisanna dómarans tókst ekki aðleggja dóm á málið innan lögbundins frests. Var munnlegur málflutningur þvíendurtekinn 29. október 2018, í samræmi við 2. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, en að því búnu var málið dómtekið að nýju.IMálsatvikÍmáli þessu krefur stefnandi stefnda um endurgreiðslu fjár sem hann kveðst hafaofgreitt vegna skuldar samkvæmt skuldabréfi. Byggir hann á því að hann eigirétt til endurgreiðslu á grundvelli dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands umfullnaðarkvittanir í gengislánamálum.Stefnandibyggir á því að skuldin hafi upphaflega verið samkvæmt skuldabréfi útgefnu2007, með ólögmætri gengistryggingu, og að ekki hafi verið um nýtt lán að ræðaheldur í reynd skilmálabreytingu þegar gefið var út nýtt skuldabréf í íslenskumkrónum vegna lánsins á árinu 2010. Stefndi byggir aftur á móti á því að uppgreiddskuld stefnanda við hann hafi verið samkvæmt skuldabréfi útgefnu 2010 og aðeldri lögskipti stefnanda eða upphaflegs skuldara og fyrri kröfuhafa hafi engaþýðingu í málinu.Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum gaf Suðurhlíð ehf. út skuldabréf til SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis 28. desember 2007 „að jafnvirði“ 5.000.000 króna, enlánið var til helminga í svissneskum frönkum (CHF 50%) og japönskum jenum (JPY50%). Skyldi lánið endurgreiðast á 18 mánuðum með sex afborgunum. Tiltryggingar skuldinni var sett að veði með 1. veðrétti tiltekin fasteignstefnanda þessa máls [...]. Veðskuldabréfinu var þinglýst samdægurs á hinaveðsettu eign. Með skilmálabreytingu 30. mars 2008 og aftur 6. nóvember 2009var endurgreiðslu lánsins frestað.Einsog rakið er í stefnu vék Fjármálaeftirlitið stjórn Sparisjóðs Reykjavíkur ognágrennis frá 21. mars 2009 og skipaði skilanefnd yfir sparisjóðinn. Um leiðtók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að stofna sérstakt hlutafélag, Dróma hf., tilað taka við öllum eignum og tryggingaréttindum sparisjóðsins.Hinn10. nóvember 2010 gaf Suðurhlíð ehf. út skuldabréf til Dróma hf., að fjárhæð11.843.004 krónur, með veði í fyrrgreindri fasteign stefnanda með samþykki hanssem veðsala. Skuldin skyldi endurgreiðast á 25 árum. Skuldabréfið var innfært íþinglýsingabækur 19. nóvember 2010, ásamt skjali sem ber yfirskriftina „Lán ámilli sömu aðila (sama kennitala)“. Í því skjali kemur fram að hið nýjaskuldabréf að fjárhæð 11.843.004 krónur komi í stað fyrrgreinds skuldabréfs semútgefið var 28. desember 2017, en uppgreiðslufjárhæð þess sé að sömu fjárhæð.Samhliða þinglýsingu skuldabréfsins var þinglýst veðleyfi sem Arion banki hf.gaf út samkvæmt umboði og heimild í samningi milli bankans og skilanefndar SPRON.Skilmálumþessa skuldabréfs var breytt 13. janúar 2012, „í samræmi við endurreikning ágrundvelli ákvæðis 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu“. Afritskuldabréfsins, sem liggur fyrir í málinu, var áritað um þessa skilmálabreytinguog er í árituninni vísað til viðauka „v/ endurr. erl. láns“.Skuldabréfiðer einnig áritað um að nýr skuldari, þ.e. stefnandi, hafi tekið við láninu 22.febrúar 2012. Enn fremur er skuldabréfið áritað um framsal þess frá Dróma hf.til Hildu ehf. 31. desember 2013 og svo aftur frá Hildu ehf. til stefnda 31.ágúst 2016, en stefndi mun hafa eignast skuldabréfið við kaup í söluferlilánasafns Hildu ehf. sem opið var fjármálafyrirtækjum.Stefnandisendi þáverandi eiganda skuldabréfsins, Hildu ehf., beiðni 30. september 2015um endurútreikning lánsins í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar Íslands umgildi fullnaðarkvittana við greiðslu ólögmætra gengistryggðra lána. Vísaðistefnandi til þess að um gengistryggt lán hefði verið að ræða sem breytt hefðiverið í óverðtryggt íslenskt lán 10. nóvember 2010. Þeirri beiðni var hafnað afhálfu Hildu ehf. með tölvupósti 22. desember s.á.Eftirað stefndi hafði eignast skuldabréfið á árinu 2016 fékk stefnandi löggiltanendurskoðanda til að endurreikna lánið. Í samræmi við niðurstöðuendurskoðandans greiddi stefnandi stefnda 1.417.714 krónur 10. janúar 2017 ogskoraði í framhaldinu á stefnda að afhenda sér frumrit veðskuldabréfsins tilaflýsingar af hinni veðsettu fasteign. Stefndi varð ekki við því og greiddistefndi þá, 20. mars 2017, eftirstöðvar lánsins, sem nam stefnufjárhæðinni, meðfyrirvara og áskildi sér rétt til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar ásamt vöxtumog kostnaði.IIMálsástæður stefnandaStefnandikveðst byggja aðild sína til sóknar í málinu á framsali, dags. 18. febrúar2012, frá upphaflegum skuldara, Suðurhlíð ehf., sem undirritað hafi verið ítilefni af skuldaraskiptum þann dag. Um aðild stefnda til varnar sé byggt áyfirlýsingu stefnda og greiðslukvittunum sem frá honum stafa sem kröfueigandalánsins. Stefndi leiði kröfurétt sinn frá lánveitanda í gegnum Dróma hf. ogHildu ehf. og beri því skyldur lánveitanda og framseljenda gagnvart stefnandasem skuldara og veðsala. Stefnda hafi verið fullkunnugt um að keypt krafa áhendur stefnanda væri upphaflega ólögmætt gengistryggt lán sem hefði veriðendurreiknað á grundvelli ákvæðis 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Lánþað sem Suðurhlíð ehf. hafi tekið hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis þann28. desember 2007 hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu. Samkvæmt 5. mgr.18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eins og greininni hafiverið breytt með 1. gr. laga nr. 151/2010, skuli upphaflegur höfuðstóll skuldarólögmæts gengisláns vaxtareiknaður þannig að miðað sé við að lán beri vextisamkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna. Fyrirmæli ákvæðisins eigi rætur að rekjatil dóms Hæstaréttar frá 16. september 2010 í málinu nr. 471/2010.Krafastefnda á hendur stefnanda hafi verið endurreiknuð þann 13. janúar 2012 meðvísun í 18. gr. laga nr. 38/2001. Endurútreikningur sá miðist við endurreikning5.000.000 króna frá stofndegi, 28. desember 2007, með vöxtum skv. 1. málslið 4.gr. laga nr. 38/2001 í samræmi við fyrirmæli 3. og 5. mgr. 18. gr. laganna.Þannig hafi stefndi talið sig eiga kröfu aftur í tímann um vexti skv. 4. gr.laga nr. 38/2001 vegna gjalddaga sem stefnandi eða sá sem hann leiði rétt sinnfrá hafði þegar greitt umsamda vexti á og fengið fullnaðarkvittun fyrir.Stefnanditelji sér óskylt að bera þann vaxtamun sem felist í mismun á greiddum vöxtumsamkvæmt samningi aðila annars vegar og hins vegar þeim vöxtum semendurreiknaðir hafi verið vegna sama tímabils skv. 4. mgr. laga nr. 38/2001.Stefnandi byggi kröfu sína á því að hver og ein vaxtagreiðsla skuldara séfullnaðargreiðsla sem verði ekki endurskoðuð síðar með því að höfuðstóllinnverði uppreiknaður með aðferð sem aðilar sömdu ekki um.Stefnandibyggi kröfur sínar á því að kröfueigandi geti ekki krafið stefnanda umviðbótargreiðslur vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem þegar höfðu veriðgreiddir af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun, ogþeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.Meðopinberum yfirlýsingum af hálfu Dróma hf. hafi stefnandi, sem og fyrriskuldari, verið upplýstir og sannfærðir um að engar aðgerðir, s.s.skuldbreytingar eða undirritanir og samþykki endurútreikninga, firrtu skuldaraog veðsala betri rétti sem þessir aðilar ættu og kynni að koma í ljós síðar.Síðari dómafordæmi hafi leitt í ljós betri rétt skuldara en fyrriendurútreikningur gaf til kynna. Þá hafi ekki annað falist í undirritun á nýttskuldabréf til Dróma hf. þann 10. nóvember 2010 en skilmálabreytinggengistryggðs láns, enda hafi ekkert lán verið greitt upp af því tilefni ogekkert nýtt lán verið veitt.Stefnandibyggi á því að ekki eigi við í málinu sú meginregla kröfuréttar að kröfuhafisem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til eigi kröfu á hendurskuldara um það sem vangreitt er. Þess í stað séu uppfyllt skilyrðiundantekningar sem valdi því að kröfuhafi glati kröfu sinni.Stefnandibyggi í fyrsta lagi á því að vextir hafi ávallt verið greiddir í góðri trú.Skuldari og stefnandi sem veðsali hafi hvorki vitað né mátt vita aðvaxtagreiðslur væru ófullnægjandi er þær voru inntar af hendi. Í öðru lagibyggi stefnandi á því að milli aðila hafi verið sá aðstöðumunur að það réttlætiað hafna beri viðbótarkröfu stefnda og annarra kröfueigenda, en lánveitandihafi verið fjármálafyrirtæki sem veitti neytendum sérfræðiþjónustu álánamarkaði þar sem ýmis kjör voru í boði, þar með talin kjör sem reyndustólögmæt. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að það standi stefnda oglánveitanda nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til meintravangreiðslna, en stefnandi og skuldari hafi jafnan greitt í samræmi viðgreiðslutilkynningar lánveitanda og stefnda. Sem fjármálafyrirtæki hafi þaðstaðið stefnda nær að gæta að því að lánið væri í samræmi við heimildir laganr. 38/2001. Fyrir lánveitanda, sem stefndi leiði rétt sinn frá, hefði ekki áttað vera flókið að gæta að lögmæti samningsákvæða, en það sama eigi ekki við umstefnanda.Aðöllu þessu virtu og með vísan til þeirra viðmiða sem ítrekað hafi verið lögðtil grundvallar í fordæmum Hæstaréttar byggi stefnandi á því að það standistefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlotist hafi af ólögmætrigengistryggingu. Stefnda sé því óheimilt að krefja stefnanda umviðbótargreiðslur vegna greiddra og gjaldfallinna vaxta.Stefnandigeri kröfu um endurgreiðslu í samræmi við endurútreikning löggiltsendurskoðanda á hinu umdeilda láni. Endurútreikningur miðist við að á þeimgjalddögum þar sem fullnaðarkvittun vaxta liggi fyrir séu vextir ekkiendurreiknaðir afturvirkt, en að öðrum kosti séu þeir endurreiknaðir miðað viðóverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands. Þar sem allir gjalddagar hafi veriðgreiddir fari enginn eiginlegur vaxtaútreikningur fram afturvirkt ogeftirstöðvar lánsins nemi því upprunalegum höfuðstól að frádregnum greiddumafborgunum á greiðslutímanum.Þarsem krafa stefnda hafi verið endurreiknuð í samræmi við lög nr. 151/2010 þámiðist framlagður endurútreikningur endurskoðandans við sama dag og fyrriendurútreikningur 3. janúar 2012. Greiðsluröð skilmálabreytts láns í kjölfarendurútreiknings sé þá reiknuð upp á nýtt miðað við nýjar forsendur. Mismunurþess sem greitt hafi verið í vexti eftir að endurútreikningur fór fram og þesssem hefði átt að greiða miðað við nýjan endurútreikning sé færður til lækkunará eftirstöðvum lánsins. Niðurstöður endurútreiknings, í samræmi við forsendursem lýst sé að framan, séu að krafa stefnda á hendur stefnanda hafi numið1.417.714 krónum þann 10. janúar 2017. Þann dag hafi stefnandi greitt þáfjárhæð til stefnda.Krafastefnanda á hendur stefnda nemi þeim eftirstöðvum sem stefndi hafi talið veraaf kröfu sinni eftir að fullnaðargreiðsla hafði verið innt af hendi þann 10.janúar 2017. Þann 20. mars 2017 hafi stefnandi greitt stefnda 2.888.215krónur,sem sé sú fjárhæð sem stefndi hafi talið vera eftirstöðvaraf kröfu sinni. Stefndi hafi verið endurkrafinn um fjárhæðina með bréfi, dags.6. apríl 2017, og sé krafist dráttarvaxta frá þeim degi er mál þetta sé höfðað.Umlagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttarins, m.a. umefndir fjárskuldbindinga. Krafa um dráttarvexti styðjist við III. kafla laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og upphafsdagur við 4. mgr. 5. gr.laganna. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing sé vísað til 33. gr. laga nr.91/1991.IIIMálsástæður stefndaÍgreinargerð stefnda eru málsatvik rakin samhliða málsástæðum, en stefndi telurmálsatvikalýsingu stefnanda einhliða.Stefndibendir á að þann 31. ágúst 2016 hafi stefndi fengið framselt umrættveðskuldabréf, útgefið af Suðurhlíð ehf. 10. nóvember 2010. Veðskuldabréfiðhafi upphaflega verið að fjárhæð 11.843.004 krónur, en bréfið hafi verið áritaðum skilmálabreytingu 13. janúar 2012 þar sem eftirstöðvar voru ákvarðaðar5.394.595 krónur. Bréfið hafi einnig verið áritað um að skuldskeyting hefði áttsér stað þann 22. febrúar 2012 og að nýr skuldari þá hefði verið Línulagnirehf., stefnandi máls þessa. Efni veðskuldabréfsins sé skýrt og ljóst og hafikrafa stefnda á hendur stefnanda byggt á því.Umrættveðskuldabréf sé viðskiptabréf sem geti gengið kaupum og sölum í viðskiptum,þ.e. kröfuhafaskipti geti átt sér stað án samþykkis stefnanda, enda sé ekki umgagnkvæman samning að ræða. Þetta eðli skuldabréfsins hafi verið upphaflegumskuldara ljóst við útgáfu bréfsins og síðar stefnanda er skuldaraskipti áttusér stað.Þvísé mótmælt að kröfu stefnanda megi rekja til eldri lögskipta. Einfaldlega sé umað ræða kröfu samkvæmt veðskuldabréfi sem hafi verið gefið út í íslenskumkrónum. Ekkert liggi fyrir um að útgáfa veðskuldabréfsins hafi verið meðfyrirvara um réttmætar eftirstöðvar lánsins og lögmæti skilmála eins og greinirí stefnu. Veðskuldabréfið beri þetta ekki með sér með neinum hætti.Rangtsé það sem stefnandi haldi fram í stefnu að stefndi hafi leitt kröfurétt sinnfrá lánveitanda í gegnum Dróma hf. og Hildu ehf. og beri því skyldurlánveitanda og framseljanda gagnvart stefnanda. Hið rétta sé að réttindi ogskyldur stefnda hafi takmarkast við veðskuldabréf það sem nú sé uppgreitt.Skoðuná bréfinu sjálfu, skilmálabreytingu, skuldskeytingu og veðbókarvottorði hafiekki gefið annað til kynna en að um væri að ræða hefðbundið veðskuldabréf ííslenskum krónum. Skuldabréfið virðist hafa verið gefið út til uppgjörs á eldriskuld á milli Dróma hf. og Suðurhlíðar ehf. Hafi því myndast ný sjálfstæð krafavið útgáfu bréfsins.Vegnaþess að um viðskiptabréf var að ræða hafi ekki hvílt skylda á stefnda til aðskoða öll skjöl er þinglýst voru á hinni veðsettu eign, enda hafi þau ekkertmeð fjárhæð skuldarinnar að gera eða kröfuréttindin sem slík. Skuldabréfið berimeð sér að það hafi verið innfært í þinglýsingabækur án athugasemda og hafi þvíengin ástæða verið til að skoða þinglýstar heimildir frekar. Skoðun áveðbókarvottorði hafi leitt í ljós að veðskuldabréfið var tryggt með þeim veðréttisem það bar með sér.Lögskiptimilli stefnanda eða Suðurhlíðar ehf. við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis,Dróma hf. eða Hildu ehf. séu stefnda algjörlega óviðkomandi. Stefndi hafifengið veðskuldabréfið framselt til sín í ágúst 2016 og byggt rétt sinn á efniþess. Allar opinberar yfirlýsingar upphaflegs kröfuhafa, Dróma hf., semstefnandi vísi til séu stefnda óviðkomandi og breyti í engu skuldbindingargildiumrædds veðskuldabréfs.Tilstuðnings kröfu sinni vísi stefnandi m.a. til skilmálabreytingar, dags. 13.janúar 2012, sem fól í sér lækkun höfuðstóls. Rétt sé að taka fram að þá hafiskuldabréfið verið í eigu upphaflegs kröfuhafa og hafi honum verið frjálst aðsemja um lækkun skuldarinnar, þ.e. að krafa Suðurhlíðar ehf. á hendur honumvegna endurútreiknings kæmi sem innborgun á lánið. Þar með hafi veriðsamkomulag aðila um að eftirstöðvar yrðu lækkaðar í stað þess að greiðakröfuna. Samkomulag þetta sé stefnda óviðkomandi.Lögskiptistefnanda gagnvart fyrri aðilum séu stefnda óviðkomandi með öllu. Stefndi hafifengið framselt viðskiptabréf, veðskuldabréf í íslenskum krónum. Bréfið sjálfthafi verið hefðbundið veðskuldabréf og ekki borið með sér einhvern „betri rétt“sem stefnandi byggi mál sitt á. Stefndi bendi á mikilvægi trausts í viðskiptumog að aðilar í viðskiptalífinu verði að geta treyst því að viðskiptabréfumfylgi sá réttur sem efni þeirra beri með sér.Hafieinhver „betri réttur“ verið til staðar hafi stefndi verið grandlaus um hann.Það hvíli á stefnanda að sýna fram á annað, en stefndi ítrekar að ekki hafiverið um grandsemi af hans hálfu að ræða.Stefndihafi engar upplýsingar um greiðslur af lánum Suðurhlíðar ehf. hjá SparisjóðiReykjavíkur og nágrennis eða Dróma hf. og geti því ekki sannreynt grundvölldómkrafna stefnanda. Greiðslur þessar séu stefnda óviðkomandi og eðli málssamkvæmt hafi stefndi aðeins upplýsingar um greiðslusögu þess skuldabréfs semhann fékk framselt. Hafi stefndi því engan grundvöll til að yfirfaraútreikninga stefnanda og sé þeim því mótmælt. Ekki liggi fyrir önnur gögn enútreikningur endurskoðanda ásamt Excel-útreikningum.Afstefnu virðist ljóst að Suðurhlíð ehf. hafi gert upp og greitt skuld sína viðDróma hf. með útgáfu nýs skuldabréfs (viðskiptabréfs) sem gefið hafi verið út ííslenskum krónum og hafi vaxtakjör endurspeglað það.Einsog upplýst hafi verið í framlögðum tölvupóstsamskiptum stefnanda við Hildu ehf.hafi stefnandi aldrei verið með gengistryggt lán hjá Dróma hf. eða Hildu ehf.Hafi stefnandi vísað til eldra láns sem hafi í upphafi verið bundið ólögmætrigengistryggingu en stefnandi hafi aldrei verið skuldari þess láns.Stefnandihafi tekið yfir með skuldskeytingu veðskuldabréf sem frá upphafi hafi verið ííslenskum krónum. Um veðskuldabréf sé að ræða sem hafi að geyma þau réttindisem það beri með sér. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á neinn betri rétt sem hanntelur sig eiga eða hvernig hann sé fundinn.Stefnandivísi til þess að hann eigi einhvern óskilgreindan „betri rétt“ sem leiða eigitil þess að dómkröfur hans verði teknar til greina. Í þessu sambandi sé rétt aðhorfa til þess hvernig staðan væri ef umrædd skuldskeyting hefði ekki átt sérstað og Suðurhlíð ehf. væri enn útgefandi veðskuldabréfsins. Ljóst sé að í þvítilviki gæti útgefandi ekki borið fyrir sig önnur lögskipti við aðra aðila semekki tengist viðskiptabréfinu sem sé grundvöllur máls þessa.Stefnandibendi á að í skuldskeytingu sé áritun um að „betri réttur“ „framselst meðkröfunni“. Ekki sé hægt að túlka þessa áritun með öðrum hætti en þeim að umsjálfstætt kröfuframsal sé að ræða sem ekki sé hluti af kröfu samkvæmt umrædduveðskuldabréfi. Þessi sjálfstæða krafa sé ekki á hendur stefnda og getistefnandi því ekki beint kröfu á grundvelli hennar á hendur stefnda.Stefnditelji því einnig að sýkna eigi hann á grundvelli aðildarskorts. Samkvæmtalmennum reglum geti skuldari komið mótbárunni á framfæri við upphaflegankröfuhafa þótt hann geti það ekki samkvæmt almennum viðskiptabréfareglumgagnvart kröfuhafa samkvæmt viðskiptabréfinu.Stefnditelji að jafnvel þótt svo ólíklega vildi til að talið yrði að stefnandi hefðiátt kröfu á hendur stefnda þá sé hún í öllu falli fallin niður vegna augljósstómlætis. Hafi stefnandi talið sig eiga einhvern betri rétt á hendur kröfuhafasamkvæmt umræddu veðskuldabréfi þá hafi honum borið að fylgja rétti sínumeftir. Skuldaraskipti þau sem stefnandi byggi rétt sinn á hafi átt sér stað ífebrúar 2012 en þá þegar hafi verið uppi ágreiningur um endurútreikning lánameð ólögmætri gengistryggingu. Það hafi ekki verið fyrr en í september 2015 aðstefnandi sendi þáverandi kröfuhafa beiðni um endurútreikning, sem var hafnað,og ekki fyrr en á árinu 2017 sem stefnandi hafi aftur haft uppi kröfur umendurútreikning. Engar skýringar séu á þeim verulegu töfum sem hafi orðið á þvíað stefnandi setti fram kröfur sínar. Við framsal umrædds veðskuldabréfs hafistefndi því mátt gera ráð fyrir að allar kröfur um mögulegan endurútreikning, væruþær til staðar, væru til lykta leiddar.Stefndibendi einnig á að engar innheimtuaðgerðir hafi beinst að honum fyrr en meðbirtingu stefnunnar, en innheimtubréf það sem lagt sé fram í málinu sé ekkistílað á stefnda.Almenntgildi sú regla að áritun um mótbáru á viðskiptabréf verði að vera það skýr aðhana megi skilja.Stefndihafi keypt veðskuldabréf og fengið það framselt til sín. Hafi hann mátt gangaút frá því að fullnægjandi væri fyrir hann að kanna viðskiptabréfið sjálft,skilmálabreytingu og skuldskeytingu til að staðreyna fjárhæðir, kjör og aðila.Hafi stefndi því mátt leggja til grundvallar að viðskiptabréfskrafan væri þessefnis sem viðskiptabréfið bæri með sér. Á þessu hafi stefndi byggt og þvíhafnað kröfum stefnanda sem virðist vera ranglega að honum beint.IVNiðurstaðaViðendurflutning málsins vakti lögmaður stefnda athygli á því að hann teldidómkröfu stefnanda hugsanlega haldna annmörkum sem varðað gætu frávísun ánkröfu vegna skorts á gögnum um fjárhæð kröfunnar. Í ljósi sakarefnisskiptingareru engin efni til að vísa málinu frá dómi án kröfu af þeim ástæðum.Einsog rakið hefur verið á dómkrafa stefnanda rót sína að rekja til uppgreiðsluhans á skuld samkvæmt veðskuldabréfi sem upphaflega var gefið út af Suðurhlíðehf. til Dróma hf., 10. nóvember 2010, að fjárhæð 11.843.004 krónur. Aðilagreinir í meginatriðum á um hvort lögskipti sem tengjast eldra veðskuldabréfi,sem rakin eru í kafla um málsatvik hér að framan, hafi þýðingu fyrirréttarsamband þeirra.Þóttgögn málsins bendi til þess að ásamt framangreindu veðskuldabréfi frá 10.nóvember 2010 hafi verið þinglýst sérstöku skjali þar sem fram kemur að um séað ræða „lán á milli sömu aðila“ sem komi „í stað“ veðskuldabréfsins semSuðurhlíð ehf. gaf út 28. desember 2007, þá haggar það ekki þeirri staðreynd aðþarna var gefið út nýtt skuldabréf, sem skuldara mátti vera ljóst að gætigengið kaupum og sölum sem viðskiptabréf. Verður að hafna þeirri málsástæðustefnanda að í reynd hafi einungis verið um „skilmálabreytingu“ gengistryggðsláns að ræða.Veðskuldabréfiðfrá 10. nóvember 2010 fól í sér einhliða yfirlýsingu skuldara um að hannskuldaði kröfuhafa, eða þeim sem síðar kynni að eignast skuldabréfið á lögleganhátt, tilgreinda fjárhæð og að hann skuldbyndi sig til að endurgreiða hana meðþeim fjölda afborgana og á þeim gjalddaga eða gjalddögum sem tilgreint væri ískuldabréfinu. Er bréfið ekki skilyrt með neinum hætti sem valdið getur því aðþað uppfylli ekki skilyrði til þess að teljast skuldabréf og þar meðviðskiptabréf. Um slík bréf gilda óskráðar reglur kröfuréttarins umviðskiptabréf, þar á meðal sú meginregla að framsalshafi fær við framsal þannrétt sem bréfið sjálft bendir til að framseljandi þess eigi. Í því felst aðframsalshafi þarf aðeins að rannsaka bréfið sjálft til að komast að því hvaðaréttindi hann fær við framsalið. Að sama skapi kann skuldari að glata rétti tilað bera fyrir sig gagnvart framsalshafa mótbárur sem hann hefði getað boriðfyrir sig gagnvart framseljanda bréfsins.Skuldabréfiðhefur verið áritað um skuldaraskipti, tvenn kröfuhafaskipti og umskilmálabreytingu „v/ endurr. erl. láns“. Þótt síðastnefnd áritun hljóti aðhafa gefið stefnda vísbendingu um að útgáfa skuldabréfsins ætti rót að rekjatil eldra láns sem bundið var ólögmætri gengistryggingu, var ekkert í áritunþessari sem gaf til kynna að skuldabréfið sjálft hefði verið skilyrt meðnokkrum hætti þannig að eðli þess sem viðskiptabréfs hefði breyst. Hið sama ávið um áritun á bréfið um skuldaraskiptin. Þótt þinglýst gögn umskuldaraskiptin beri með sér staðfestingu Dróma hf. á því að „fyrirvari umbetri rétt skuldara“ hafi verið framseldur til stefnanda við skuldaraskiptin,þá var skuldabréfið sjálft ekki áritað um neinn slíkan fyrirvara. Þá er ekkertfram komið sem bendir til annars en að viðskiptabréfareglur eigi við um þaukröfuhafaskipti er stefndi eignaðist veðskuldabréfið.Samkvæmtframanrituðu uppfyllti veðskuldabréfið frá 10. nóvember 2010 þannig öllskilyrði til þess að teljast skuldabréf, og þar með viðskiptabréf, jafnt áðuren sem eftir að það var áritað um skilmálabreytingu og aðilaskipti. Jafnvelþótt stefndi hefði kynnt sér efni þinglýstra skjala gæti hann ekki talistgrandsamur um neinn „betri rétt“ stefnanda þannig að áhrif gæti haft ániðurstöðu þessa máls, enda mátti hann treysta því að skuldabréfið færði honumþann rétt sem það sjálft bar með sér. Hugsanlegri kröfu sem stefnandi byggir áað hann eigi vegna dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands um fullnaðarkvittanir ígengislánamálum og framsals „betri réttar“ við skuldaraskiptin er þannig ekkiréttilega beint að stefnda í máli þessu. Er því um aðildarskort að ræða semleiðir til þess að sýkna ber stefnda af kröfu stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Þegaraf framangreindum ástæðum ber að sýkna stefnda af þeirri viðurkenningarkröfustefnanda sem til umfjöllunar er í þessum hluta málsins. Gerist þá ekki þörf áþví að taka afstöðu til annarra málsástæðna sem stefndi teflir fram tilstuðnings sýknukröfu sinni, s.s. tómlætis.Afframangreindri niðurstöðu leiðir sjálfkrafa að ágreiningur um fjárhæð dómkröfustefnanda getur ekki komið til frekari umfjöllunar. Ber því, þrátt fyrir sakarefnisskiptingu,að sýkna stefnda af dómkröfu stefnanda í heild, eins og hún er fram sett ístefnu.Samkvæmtúrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður stefnanda gertað greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn með þeirri fjárhæðsem í dómsorði greinir og hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnda tilgreiðslu virðisaukaskatts af málskostnaðiHildurBriem héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi,ALM Fjármögnun ehf., er sýkn af öllum dómkröfum stefnanda, Línulagna ehf., ímáli þessu.Stefnandigreiði stefnda 850.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 141/2011
|
Kærumál Kæruheimild Lögmaður Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem M var heimilað að leggja fram greinargerð í forsjármáli K á hendur honum. Útivist varð af hálfu M við þingfestingu málsins í héraði en fært til bókar að málið færi til dómstjóra til úthlutunar. Er dómari boðaði aðila til þinghalds var sótt þing af hálfu beggja. Krafðist M þess að fá að leggja fram greinargerð í málinu sem var mótmælt af hálfu K þar sem ekki hefði verið sótt þing af hálfu M við þingfestingu málsins. Dómari féllst á kröfu M með úrskurði. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að M hafi ekki gert kröfu um að málinu yrði frestað heldur eingöngu að honum yrði heimilað að leggja fram í því greinargerð. Með úrskurði héraðsdóms hafi eingöngu verið tekin afstaða til þeirrar kröfu en einskis getið um frestun málsins. Brast kæruheimild í málinu en tekið fram að af því leiddi jafnframt að héraðsdómur hefði ekki átt að taka afstöðu til ágreinings aðilanna í úrskurði heldur með ákvörðun. Var málinu því af sjálfsdáðum vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2011, þar sem kveðið var á um að varnaraðila væri „heimilað að leggja fram greinargerð“ í máli sóknaraðila á hendur honum. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 38. gr. barnalaga nr. 76/2003 og h. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hún krefst þess að „kveðið verði á um að varnaraðili fái ekki frest til að leggja fram greinargerð og hafa uppi kröfur“ við meðferð málsins í héraði. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Af hálfu varnaraðila hefur Leifur Runólfsson héraðsdómslögmaður lagt fram greinargerð fyrir Hæstarétti. Með því að lögmaður þessi hefur ekki réttindi til málflutnings hér fyrir dómi verður að líta svo á að varnaraðili hafi ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðila með stefnu 1. nóvember 2010 og krafðist þess að sér yrði dæmd forsjá nafngreinds sonar þeirra. Í stefnunni sagði að varnaraðili ætti lögheimili að [...] í Reykjavík, en dvalarstaður hans væri ókunnur. Samkvæmt vottorði stefnuvotts var stefnan birt 3. nóvember 2010 að [...] fyrir nafngreindum manni, sem „var þar staddur“. Við þingfestingu málsins 16. sama mánaðar var ekki mætt af hálfu varnaraðila, en allt að einu fært til bókar að málið færi „til dómstjóra til úthlutunar.“ Dómari, sem þessu til samræmis fékk málið til meðferðar, mun hafa boðað aðilana til þinghalds 11. febrúar 2011 og var þá sótt þing af hálfu beggja. Þar var fært til bókar að sóknaraðili mótmælti að varnaraðili „geti komið að kröfum í máli þessu þar sem ekki var sótt þing af hans hálfu við þingfestingu málsins“, en þessu hafi varnaraðili andmælt og krafist „þess að leggja fram greinargerð.“ Að þessu búnu gaf dómari aðilunum kost á að tjá sig um ágreiningsefnið og tók sér síðan frest til að leysa úr því „með úrskurði eða ákvörðun“. Í hinum kærða úrskurði var sem fyrr segir kveðið á um að varnaraðila væri heimilað að leggja fram greinargerð í málinu. Samkvæmt hljóðan hins kærða úrskurðar og fyrrgreindrar bókunar í þinghaldi 11. febrúar 2011 gerði varnaraðili ekki kröfu um að málinu yrði frestað, heldur eingöngu að sér yrði heimilað að leggja fram greinargerð í því. Með úrskurði héraðsdóms var aðeins tekin afstaða til þeirrar kröfu, en einskis getið um frestun málsins. Af þessum sökum verður heimild til að kæra úrskurðinn ekki sótt í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Hvorki er í þeirri lagagrein né 38. gr. barnalaga, sem sóknaraðili vísar sem áður segir einnig til, að finna heimild til að kæra úrskurð um það efni, sem hér um ræðir. Brestur því kæruheimild í málinu, en af því leiðir jafnframt að héraðsdómur hefði ekki átt að taka afstöðu til ágreinings aðilanna í úrskurði, heldur með ákvörðun, sbr. síðari málslið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu verður málinu af sjálfsdáðum vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 243/2002
|
Sjúkrahús Læknir Skaðabætur Örorka Gjafsókn Sératkvæði
|
Móðir Z greindist með meðgöngueitrun í mæðraskoðun og skrifaði læknir í mæðraskrá að hún skyldi leggjast inn á kvennadeild. Hún fór samt heim að lokinni skoðuninni en til stóð að hún legðist inn að morgni næsta dags. Í kjölfar skyndilegarar blæðingar um kvöldið var hún flutt á sjúkrahús þar sem í ljós kom að um fylgjulos var að ræða. Z fæddist skömmu síðar en hún er mjög skert andlega. Talið var að miða yrði við það að ástand konunnar í skoðuninni hefði verið mjög alvarlegt og að lækninum er annaðist hana hefði verið þetta ljóst. Þegar litið væri annars vegar til þessa alvarlega ástands og hins vegar til skrásetningar læknisins við mæðraskoðunina og aðgerðarlýsingar hans eftir fæðinguna yrði að telja að Í hefði ekki tekist sönnun þess að konunni hefði verið gerð nægileg grein fyrir nauðsyn innlagnar þegar í stað og hvað í húfi væri ef ekki kæmi til þess. Að öllu athuguðu hefðu ekki verið gerðar viðhlítandi ráðstafanir til að bregðast við þeirri alvarlegu hættu sem blasti við. Yrði því að fallast á þá niðurstöðu héraðsdóms að það hefðu verið mistök sem Í bæri ábyrgð á að móðir Z lagðist ekki tafarlaust inn á sjúkrahúsið í framhaldi skoðunarinnar. Þegar litið væri til gagna málsins í heild yrði því mati héraðsdóms ekki haggað að líklegast væri að meðgöngueitrun sú er móðirin var með hefði komið fylgjulosi af stað og leitt til þess að barnið varð fyrir súrefnisskorti. Væri fötlun þess þannig sennileg afleiðing af ofangreindum mistökum. Var niðurstaða héraðsdóms um fébótaábyrgð Í á tjóni Z því staðfest og henni dæmdar bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2002 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefndu og honum dæmdur málskostnaður úr þeirra hendi í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á dómkröfum stefndu og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I. Málsatvik eru rakin í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram greindist móðir stefndu með meðgöngueitrun við mæðraskoðun í Heilsuverndarstöð Reykjavíkur síðdegis 11. febrúar 1991, þar sem hún var með eggjahvítu í þvagi, hækkaðan blóðþrýsting og vaxandi bjúg. Í mæðraskrá var skráð innlögn á kvennadeild Landspítalans. Hún fór samt heim að lokinni skoðun og stóð til að hún legðist inn að morgni næsta dags. Um kvöldið varð skyndilega mikil blæðing hjá henni og var hún flutt á sjúkrahúsið með sjúkrabíl og kom hún þangað kl. 23.10. Kom í ljós að um fylgjulos var að ræða. Var keisaraskurður framkvæmdur eftir viðeigandi undirbúning og fæddist stefnda kl. 23.37 fyrrgreindan dag. Eins og greint er frá í héraðsdómi er hún mjög skert andlega og hefur læknisfræðileg örorka hennar verið metin 90% og fjárhagsleg örorka 100%. Er ekki ágreiningur með aðilum um þá örorku. Í málinu er deilt um það hver beri ábyrgð á því að móðir stefndu fór heim eftir mæðraskoðunina 11. febrúar 1991 en lagðist ekki þegar í stað inn á sjúkrahúsið. Einnig er deilt um, hvort þroskaskerðing barnsins og örorka verði rakin til þessa, svo og um útreikning bóta. Stefnda byggir málsókn sína á því að við mæðraskoðunina hafi átt sér stað mistök af hálfu læknis þess, sem annaðist skoðunina, og beri áfrýjandi ábyrgð á þeim. Hefði átt að leggja móðurina inn á sjúkrahús þegar í stað til að hún fengi viðeigandi eftirlit og meðferð. Þetta hafi ekki verið gert. Ennfremur hafi hún ekki fengið fullnægjandi upplýsingar frá lækninum um að hún þyrfti skilyrðislaust að leggjast inn og hafi honum borið að gera henni grein fyrir hugsanlegum afleiðingum þess fyrir hana og barnið ef hún neitaði að leggjast inn á spítalann. Áfrýjandi hafnar því að mistök hafi orðið af hálfu þeirra, er hann beri ábyrgð á, og vísar til skriflegrar sjúkdómsgreiningar læknisins í mæðraskrá og ákvörðunar hans um innlögn, en skráningum þessum eru gerð nákvæm skil í héraðsdómi. Er og af hálfu áfrýjanda byggt á því, sem læknirinn hefur sagt við meðferð málsins, að móðirin hafi ekki viljað leggjast inn þrátt fyrir sjúkdómsgreiningu og ráðleggingar hans. Í niðurstöðu héraðsdóms kemur fram að í fyrrgreindri mæðraskoðun hafi ástand móður stefndu verið á það alvarlegu stigi að þörf hafi verið á innlögn þegar í stað svo að unnt væri að hefja viðeigandi meðferð til að lækka blóðþrýsting hennar. Dómurinn, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, taldi að mjög brýnt hefði verið að hún væri fullkomlega upplýst um ástand sitt og hugsanlegar afleiðingar þess fyrir hana og barnið. Við aðstæður sem þessar sé veruleg hætta á að konan sjálf geti skaðast af krampa, heilaáverka, bráðasjúkdómi í hjarta- og æðakerfi svo og nýrum og lifur. Þá sé fóstrinu háski búinn vegna hættu á fylgjulosi og fósturköfnun. Taldi dómurinn ekki útilokað að viðeigandi ráðstafanir til að lækka blóðþrýstinginn hefðu verið nægjanlegar til að koma í veg fyrir fylgjulos. Þar að auki hefði vera hennar á sjúkrahúsi sennilega stytt tíma frá fyrstu einkennum fylgjuloss að fæðingu, en minni líkur væru á sköddun vegna súrefnisskorts eftir því sem sá tími væri styttri. Er þetta og stutt öðrum læknisfræðilegum gögnum í málinu. Við það verður að miða samkvæmt framansögðu að ástand konunnar í skoðuninni 11. febrúar 1991 hafi verið mjög alvarlegt og að lækninum, er annaðist hana, hafi verið þetta ljóst. Í fyrirmælum kvennadeildar Landspítalans um meðferð á meðgöngueitrun frá 1986, sem fyrir liggja í málinu og óumdeilt er að fara átti eftir á þessum tíma, segir meðal annars, að finnist háþrýstingur hjá konu við mæðraskoðun yfir 140-160/100 og eggjahvíta í þvagi þurfi að koma til innlögn á meðgöngudeild. Samkvæmt skráningu í mæðraskrá var blóðþrýstingur hjá móður stefndu við mæðraskoðunina fyrrgreindan dag 160/120 og eggjahvíta reyndist í þvagi eins og áður er fram komið. Í umsögn Reynis Tómasar Geirssonar, dr. med., prófessors og forstöðulæknis á kvennadeild Landspítala, háskólasjúkrahúss, um fæðingu stefndu, segir hann það sitt mat að móðirin hafi verið með „alvarlega meðgöngueitrun á þessum tímapunkti, og í þannig tilvikum er tafarlaus innlögn nauðsynleg“. Staðfesti hann þetta fyrir dómi og sagði jafnframt að venjulega væri ekki beðið með að leggja konu með þennan blóðþrýsting og þetta mikla eggjahvítu inn á sjúkrahús. Þegar annars vegar er litið til þessa alvarlega ástands og hins vegar til skrásetningar læknisins við mæðraskoðunina og aðgerðarlýsingar hans eftir fæðinguna, sem raktar eru í héraðsdómi, verður að telja að áfrýjanda hafi ekki tekist sönnun þess að konunni hafi verið gerð nægileg grein fyrir nauðsyn innlagnar þegar í stað og hvað í húfi væri ef ekki kæmi til þess. Að öllu athuguðu hafi ekki verið gerðar viðhlítandi ráðstafanir til að bregðast við þeirri alvarlegu hættu, sem blasti við. Verður samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms fallist á þá niðurstöðu hans að það hafi verið mistök, sem áfrýjandi beri ábyrgð á, að hún lagðist ekki tafarlaust inn á sjúkrahúsið í framhaldi skoðunarinnar. Eins og rakið er í héraðsdómi komu til álita aðrir þættir, sem gátu átt þátt í þeirri þroskaskerðingu, sem stefnda varð fyrir. Eftir að hafa fjallað um þá var það niðurstaða dómsins að líklegast væri að meðgöngueitrun sú, er móðirin var með, hefði komið fylgjulosi af stað og leitt til þess að barnið varð fyrir súrefnisskorti og væri fötlun þess þannig sennileg afleiðing af ofangreindum mistökum. Þegar litið er til gagna málsins í heild verður þessu mati ekki haggað og ber því að staðfesta niðurstöðu dómsins um fébótaábyrgð áfrýjanda á tjóni stefndu. II. Héraðsdómur hefur ákveðið bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli læknisfræðilegrar örorku, sem metin var 90% eins og áður greinir. Segir í héraðsdómi að byggt sé á útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings 28. janúar 2002, sem tekur mið af meðaltekjum verkamanna á útreikningsdegi og tekur tillit til 10% fjármagnstekjuskatts. Höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps nam samkvæmt þeim útreikningi 34.587.000 krónum og töpuð lífeyrisréttindi námu 2.075.000 krónum, en í honum er miðað við 100% örorku. Í 1. varakröfu stefndu er miðað við þennan útreikning, að því breyttu að byggt er á 90% örorku. Þykir rétt, eins og málið er flutt hér fyrir dómi, að hafa hliðsjón af þeirri kröfu. Þegar tekið hefur verið tillit til hagræðis af skattfrelsi og eingreiðslu þykja bætur vegna varanlegrar örorku hæfilega ákveðnar 23.500.000 krónur. Frá þeim dragast greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins, 11.101.000 krónur. Bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda verða dæmdar eins og í héraðsdómi segir, 1.867.500 krónur. Með skírskotun til forsendna dómsins verður og staðfest ákvörðun hans um miskabætur, 1.800.000 krónur. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu 16.066.000 krónur með vöxtum í samræmi við héraðsdóm, eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Staðfest verður gjafsóknarákvæði héraðsdóms. Stefnda hefur gjafsókn í málinu og þykja því ekki efni til að kveða sérstaklega á um greiðslu málskostnaðar af hálfu áfrýjanda. Gjafsóknarkostnað stefndu skal greiða eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Z, 16.066.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. febrúar 1997 til 8. mars 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur. Ég er ósammála mati meiri hluta réttarins á sönnunarbyrði, sem fram kemur í næst síðustu málsgrein I. kafla, og að sannað sé að það hafi verið mistök læknisins, sem annaðist mæðraskoðunina á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur 11. febrúar 1991, að móðir stefndu lagðist ekki inn á sjúkrahúsið þegar í framhaldi skoðunarinnar. Þessi mistök læknis er það fyrsta sem stefnda þarf að sanna til þess að um bótarétt til hennar geti orðið að ræða. Ágreiningslaust er að í mæðraskoðuninni 11. febrúar 1991 var ástand móður svo alvarlegt að þörf var á innlögn hennar strax svo unnt yrði að hefja viðeigandi meðferð til þess að lækka blóðþrýsting hennar. Móðirin hefur borið að læknirinn hafi þá eingöngu tjáð sér að blóðþrýstingur væri hár og hún væri komin með meðgöngueitrun, en hann hafi ekki gert henni grein fyrir því að ástandið væri svo alvarlegt að hún þyrfti að leggjast inn strax. Þvert á móti hafi hann ákveðið að hún færi heim og næði í sloppinn sinn, því hún ætti að leggjast inn á meðgöngudeild morguninn eftir. Læknirinn hefur mótmælt þessum framburði móðurinnar og borið að hann hafi gert henni fulla grein fyrir alvarleika meðgöngueitrunar og að hún þyrfti að leggjast strax inn til þess unnt væri að hefja viðeigandi meðferð. Það hafi hún ekki viljað og hann hafi því leyft henni að fara heim gegn því að hún hefði þegar í stað samband ef ástand hennar breyttist, enda hafi hann sjálfur verið á vakt á sjúkrahúsinu og hún átt að koma á meðgöngudeild morguninn eftir til innlagningar. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi er ljóst af gögnum málsins að læknirinn vildi leggja móðurina strax inn á meðgöngudeild, og kemur það fram bæði í mæðraskrá 11. febrúar 1991 og í aðgerðarlýsingu hans eftir hinn bráða keisaraskurð um kvöldið. Hins vegar hefur hann ekki skráð í sjúkraskrá móðurinnar um þann mótþróa við innlögn þegar í stað sem hann segir hana hafa sýnt. Á þessum tíma bar honum ekki skylda til að skrá slíkar athugasemdir, en ljóst má vera að hefði hann gert það þá væri ekki um þetta deilt. Þegar til þess er litið að lækninum bar ekki skylda til að skrá í sjúkraskrá um neitun móður á að leggjast inn þegar í stað getur skortur á þessari skráningu ekki ráðið úrslitum um sönnunarstöðu málsins og fært sönnunarbyrði yfir á áfrýjanda. Orð læknisins fyrir dómi, að hann hafi gefið móðurinni ráðleggingar um innlögn strax og hver hætta væri á ferðum fyrir hana og barn hennar ella, eru studd skráðum heimildum frá þessum tíma. Standa því orð móður gegn skriflegri sjúkdómsgreiningu læknisins. Læknirinn hefur haldið því staðfastlega fram að ástæða þess að móðirin fékk að fara heim hafi verið að hún vildi ekki leggjast inn strax, þrátt fyrir upplýsingar hans og ráðleggingar, og hann hafi ekki getað hindrað hana. Í ljósi þess sem hann skráði á þessum tíma er engin ástæða til að draga þessa frásögn hans í efa. Við þessar aðstæður verður ekki lögð sönnunarbyrði á áfrýjanda, eins og gert er í héraðsdómi. Þar sem gögn og líkur benda til þess að móðurinni hafi verið leiðbeint um nauðsyn innlagnar og reynt hafi verið til þrautar að fá hana til að leggjast inn strax, en hún hafi þrátt fyrir það viljað fara heim fyrst, hvílir sönnunarbyrði á stefndu um hið gagnstæða. Hún þarf að sýna fram á eða leiða líkur að því að frásögn móður hennar af því sem þarna gerðist sé rétt og sýna þannig fram á að læknirinn hafi gert mistök. Það hefur hún ekki gert. Verður þegar af þessari ástæðu að taka til greina kröfu áfrýjanda um sýknu af kröfum stefndu. Ég er sammála ákvæði meiri hluta um máls- og gjafsóknarkostnað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. mars 2002. I Mál þetta var höfðað 5. febrúar 2001 og dómtekið 8. febrúar 2002. Stefnendur eru X 958-...9, Y 58-...9, fyrir hönd ólögráða dóttur þeirra, Z , kt. ..91-...9, öll búsett að ...... Z telst stefnandi málsins en samkvæmt 3. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 fara ofangreindir foreldrar með forræði málsins sökum skorts hennar á málflutningshæfi fyrir æsku sakir. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Aðalkrafa stefnanda er um greiðslu stefnda á skaðabótum að fjárhæð 24.463.800 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá ...febrúar 1991 til 8. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Fyrsta varakrafa stefnanda er krafa um greiðslu stefnda á skaðabótum að fjárhæð 21.489.340 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. ...1991 til 8. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Önnur varakrafa stefnanda er krafa um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 21.148.780 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá .....1991 til 8. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Þriðja varakrafa stefnanda er krafa um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 18.505.820 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá .... 1991 til 8. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál en stefnandi fékk leyfi til gjafsóknar 10. apríl 2001. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar en til vara lækkunar og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. II Forsaga máls þessa er sú að X, móðir stefnanda, Z var í upphafi ársins 1991 komin langt á leið meðgöngu með stefnanda. Var þetta hennar þriðja meðganga en fyrri meðgöngur voru á árunum 1985 og 1987 og gengu fæðingar eðlilega fyrir sig í bæði skiptin. Í mæðraskoðun þann ...1991 greindist X með meðgöngueitrun, hún var með eggjahvítu í þvagi, hækkaðan blóðþrýsting og vaxandi bjúg. Mældist blóðþrýstingur hennar 160/120. Við það tækifæri skráði læknirinn, Q í mæðraskrána: "Pre-eclampsi Þ 23-B innlögn/dagönn ef ¯". Hefur hann borið að þessi ritun merki: Meðgöngueitrun. Innlögn á kvennadeild 23-B en ef blóðþrýstingur lækkar, þá dagönn., en dagönn er það kallað þegar móðir leggst inn á spítala hluta úr degi í því skyni að kanna hvort blóðþrýstingur lækkar auk þess sem teknar eru blóðprufur og hjartsláttarlínurit af fóstri. Q og X ber ekki saman um hvað fór þeim á milli í umræddri mæðraskoðun þann..... 1991. Hann hefur staðfastlega borið að hann hafi viljað að hún legðist inn strax vegna meðgöngueitrunar en hún ekki viljað það og þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hans við að fá hana til þess hafi hann ekki náð til hennar og hafi hann því leyft henni að fara heim gegn því að hún hefði strax samband ef hún yrði vör við einhverjar breytingar á ástandi sínu, annars ætti hún að koma strax daginn eftir á meðgöngudeild. X kveðst ekki hafa fengið upplýsingar um alvarleika meðgöngueitrunar og þá hættu sem af henni stafi fyrir móður og barn. Hafi læknirinn leyft henni að fara heim til að ná í sloppinn sinn eins og hann hafi orðað það og hún hafi átt að leggjast inn daginn eftir kl. 9,00. Engin vitni voru að samtali þeirra en faðir stefnanda, Y, bar fyrir dómi að Q hafi rætt við sig eftir að stefnandi var fædd og hafi Q verið miður sín og sagt að hann vissi ekki hvað hafi komið yfir sig, hann hafi farið úr sambandi og leyft X að fara heim. Q hefur borið um þetta að vel kunni að vera að hann hafi verið miður sín og verið leiður yfir því að hafa ekki getað sannfært X um að hún yrði að leggjast inn. Um kvöldið þennan dag varð skyndilega mikil blæðing hjá X og var hún flutt heiman frá sér með sjúkrabíl á sjúkrahús. Kom í ljós að um fylgjulos væri að ræða og var bráður keisaraskurður undirbúinn. Samkvæmt gögnum málsins kom X á Landspítalann kl. 23.10, var tekið á móti henni á skurðstofu kl. 23.20 og var svæfing undirbúin til kl. 23.30 og keisaraskurður framkvæmdur kl. 23.35. Kl. 23.37 fæddist stefnandi, sem við fæðingu vó 1066 g og var 38 sm löng. Meðgöngulengd móður var þá 29 vikur og 1-3 dagar. Stefnandi átti í öndunarerfiðleikum til að byrja með, var sett á öndunarvél sem hún losnaði úr næsta dag. Lá stefnandi á vökudeild Barnaspítala Hringsins til 5. apríl 1991 og nokkrum sinnum eftir það. Hún átti í upphafi við blóðleysi að stríða og var meðhöndluð með blóðgjöf og járnmeðferð. Þegar blóðleysi hélt áfram að vera vandamál var tekið mergsýni 20. júní 1991 og þá kom í ljós við mælingu að hún hafði B-12 vítamínskort. Frekari rannsóknir á fyrstu mánuðum leiddu í ljós verulega lækkun á B-12 vítamíni sem einnig reyndist vera til staðar hjá móður. Barnið bjó því við B-12 vítamínskort fyrstu mánuðina. Við innlögn stefnanda í október 1991 var getið um áhyggjuefni móður um að stefnandi væri seinþroska og var það staðfest sem sjúkdómsgreining við útskrift. Þann 21. október 1992 kvartaði X til landlæknis vegna meintra mistaka við mæðraskoðun á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur .... 1991. Kallaði landlæknir í því skyni eftir sjónarmiðum hlutaðeigandi læknis, Q. Í áliti landlæknis frá 20. ágúst 1993 eru rakin sjónarmið Q um að útskýrt hafi verið fyrir X um hvaða sjúkdóm hafi verið að ræða og að hún þyrfti að leggjast strax inn á sjúkrahús. Hafi hún virst kvíðin vegna þess og spurt hvort nauðsynlegt væri að leggjast inn þar sem hún þyrfti að gera nauðsynlegar ráðstafanir heima fyrir. Þá kemur fram í áliti landlæknis að ljósmóðirin, sem að jafnaði taki þátt í mæðraskoðuninni, hafi brugðið sér frá í síma og geti því ekki vottað um hvernig samtal hennar og læknisins hafi verið. Fullyrðing standi því gegn fullyrðingu og ekki á færi embættisins að skera úr í því máli. Þann 2. ágúst 2000 var af hálfu lögmanns stefnanda óskað eftir afstöðu embættis ríkislögmanns til bótaskyldu ríkisins. Þann 13. september 2000 var bótaskyldu hafnað og var sú niðurstaða ítrekuð í bréfi ríkislögmanns 27. september 2000. Samkvæmt vottorði læknisins, Péturs Lúðvígssonar, 20. nóvember 2000 segir að stúlkan sé í dag þroskaskert á öllum sviðum og einnig að til staðar séu verulegar hegðunartruflanir sem tengist sterku áráttu- og þráhyggjumynstri. Kemur fram í vottorði læknisins að stefnandi hafi verið til athugunar á Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins, síðast í maí 1997. Þá hafi komið í ljós verulega skert greindarvísitala á bilinu 45-50. Þá hafi spurningalistar einnig sýnt mörg einkenni ofvirkni og hegðunarerfiðleika við ýmsar aðstæður. Þá hafi hæð og þyngd einnig fylgt lágri kúrfu. Þá kemur fram að stúlkan hafi hafið skólagöngu sína í Öskjuhlíðaskóla en hafi síðastliðna tvo vetur verið í ...skóla og þarfnist mikils stuðnings og sérkennslu. Í samskiptum við jafnaldra standi hún höllum fæti vegna áráttu- og þráhyggjueinkenna. Þá sé umönnun hennar heima fyrir erfið og tímafrek. Lyfjameðferð hafi verið reynd vegna hegðunartruflana, einbeitingarörðugleika, áráttu og þráhyggju án verulegs árangurs. Almennt heilsufar hennar að öðru leyti hafi verið gott. Með bréfi dagsettu 2. ágúst 2000 óskaði lögmaður stefnanda eftir því að Jónas Hallgrímsson læknir mæti læknisfræðilegar og fjárhagslegar afleiðingar meintra mistaka eftir að meðgöngueitrun var greind skömmu fyrir fæðingu stefnanda. Álit læknisins er dagsett 8. janúar 2001. Niðurstaða hans er sú að stefnandi sé mjög skert andlega og hafi sú skerðing komið betur í ljós eftir því sem tíminn hafi liðið. Telur hann að stefnandi komi aldrei til með að geta lifað sjálfstæðu lífi sem starfandi einstaklingur. Hún muni ætíð þurfa mikla umönnun bæði andlega og líkamlega. Ekki sé ljóst hvenær andlegir hæfileikar hennar komist í þrot til frekari aukningar en hætta virðist vera á að svo geti orðið löngu fyrr en eðlilegt sé og lokastig langt neðan þeirra marka sem telja verði að fullorðinn einstaklingur eigi að ná. Hvað fjárhagslegar afleiðingar af fötlun hennar varði telur læknirinn þær vera slíkar að hún muni aldrei geta aflað sér tekna til framfærslu og að aðrir muni alla tíð þurfa að sjá um framfærslu hennar. Hugsanlega gæti hún aflað einhverra tekna á sérstaklega völdum og vernduðum vinnustað en þær myndu aldrei svara nema til þess sem kalla mætti vasapeninga. Metur læknirinn læknisfræðilega örorku stefnanda 90% og fjárhagslega örorku 100%. Í málinu liggur frammi ódagsett umsögn Reynis Tómasar Geirssonar læknis og prófessors á kvennadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss um fæðingu stefnanda. Þar kemur meðal annars fram að reykingar móður séu sérstakur áhættuþáttur sem auki áhættuna á fylgjulosi um 40%. Þá hafi móðir skyndilega fengið blæðingu um leggöng snemma á meðgöngu eða í kringum 19. viku meðgöngunnar. Megi líklega telja blæðinguna hafa komið frá legholi og sé blæðing af þessu tagi einnig áhættuþáttur fyrir fylgjulos. Þriðji áhættuþátturinn hafi síðan bæst við er um alvarlega blóðþrýstings-hækkun var að ræða sem uppgötvaðist sama dag og stefnandi fæddist. Þá kemur eftirfarandi fram hjá lækninum, “Það er mitt mat að þessi kona hafi verið með alvarlega meðgöngueitrun á þessum tímapunkti, og í þannig tilvikum er tafarlaus innlögn nauðsynleg. Við þannig aðstæður er veruleg hætta á að konan sjálf geti skaðast af krampa, heilaáverka, bráðasjúkdómi í hjarta- og æðakerfi svo og nýrum, ásamt lifrarskemmd og fóstrið er í hættu vegna möguleika á fylgjulosi og fósturköfnun.” Þá kemur fram í umsögn Reynis Tómasar að miðað við aðgerðarlýsingu telji hann ekki hægt að segja að óeðlilega mikill dráttur hafi orðið á aðgerðinni. Fáeinum mínútum eftir að X hafi komið á deildina hafi verið búið að skoða hana og greina ástand hennar rétt og hafi hún verið komin inn á skurðstofu um 10 mínútum eftir komu og hafi aðgerðin hafist 10 mínútum eftir komu á skurðstofuna og barnið fætt 7 mínútum síðar sem sé innan eðlilegra viðbragðsmarka. Þá segir hann að unnt sé að gera keisaraskurð á skemmri tíma á Landspítalanum og gæti þar munað um 5-10 mínútum að jafnaði. Það sé þó álit hans að slíkur tímamunur hefði sennilega engu máli skipt, þar sem hjartsláttarritið við komu á deildina bendi, svo langt sem það nái, til þess að álag á fóstrið hafi sennilega þegar verið fyrir hendi þá og vandamál af því tagi sem barnið eigi við að stríða nú hljóti að tengjast súrefnisskorti, sem staðið hafi lengur en svo að þessar 5-10 mínútur skipti máli. Að lokum skýrir læknirinn frá því að hann muni eftir að Q hafi sagt á morgunfundi daginn eftir atburðinn þegar rætt var um að konan hefði þurft að leggjast strax inn þegar ástand hennar var greint í mæðraskoðun, að konan sjálf hefði ekki viljað það og því hefði hann samþykkt að hún væri heima til næsta dags með þeim formerkjum að hún hefði samband ef einkenni um versnandi ástand kæmu fram. Reynir Tómas gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti framangreinda umsögn sína. Þá bar hann að það væri hans álit að þegar í mæðraskoðun þann 28. janúar 1991 hafi blóðþrýstingur verið orðinn óeðlilega hár. Kvað hann það sína skoðun að þegar meðgöngueitrun var greind hjá X hefði hún átt að leggjast strax inn á spítala og hefði hann lagt hart að viðkomandi að gera svo án tafar. Sérstaklega aðspurður taldi hann að hinn hái blóðþrýstingur hafi komið fylgjulosinu af stað og væri hinn hái blóðþrýstingur áhættuþátturinn almennt séð. Þá taldi hann að sennilega verði að ætla að almennt séð dragi það úr hættu á blæðingum ef hafist er handa við að meðhöndla háan blóðþrýsting strax. Sé sennilegt að það hefði verið gagnlegt þótt erfitt sé að fullyrða með vissu að það hefði komið í veg fyrir fylgjulos. Í vottorði Atla Dagbjartssonar læknis 8. maí 2001, þar sem hann svarar spurningum sem lögmaður stefnda lagði fyrir hann, kemur fram að lífslíkur fyrirbura sem fæddir eru í 29. viku árið 1991 séu 90%. Þá kemur fram hjá honum að í tilviki stefnanda hafi verið ljóst að hún hafi orðið fyrir marktækum súrefnisskorti fyrir fæðingu vegna fylgjuloss hjá móður. Hafi sú tilviljun orðið í þessu máli að til hafi staðið að leggja móður inn á kvennadeild Landspítalans nokkrum klukkutímum áður en fylgjulos varð en af því hafi ekki orðið. Hefði hún legið inni á spítalanum þegar fylgjan losnaði hefði barnið náðst út með bráðum keisaraskurði mun fyrr en raun varð á. Tilviljun þessi sé hins vegar óháð því að móðirin hafi verið með fóstureitrun. Sé fylgjulos jafnan mjög hættulegur atburður fyrir ófædda barnið á hvaða tíma meðgöngunnar sem er. Jafnvel þótt það taki aðeins örfáar mínútur að ná barninu út, þegar einkenni komi fram um fylgjulos, sé ómögulegt að fullyrða að það takist án þess að barnið verði fyrir varanlegum heilaskaða vegna súrefnisskortsins sem fylgjulos geti valdið. Það sé því ómögulegt að fullyrða að stefnandi hefði ekki hlotið heilaskaða, ef móðirin hefði legið inni á spítalanum, þegar fylgjan losnaði frá legveggnum. Varðandi spurningu um hvort langvarandi B-12 vítamínskortur fyrir og eftir fæðingu barnsins geti hafa stuðlað að fötlun stefnanda í dag kemur fram hjá lækninum að erfitt sé að draga ákveðnar ályktanir þó sá B-12 vítamínskortur sem stefnandi hafi lifað við á fyrstu mánuðum lífs síns hefði getað stuðlað að skertri heilastarfsemi hennar að einhverju leyti. Hitt sé þó ljóst að langlíklegasta ástæðan fyrir fötlun stefnanda sé súrefnisskortur fyrir fæðinguna. Atli gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti álitsgerð sína. Kom fram hjá honum að miðað við þau gögn sem hægt væri að styðjast við væri ljóst í tilviki stefnanda að greinilega hefði eitthvað gerst áður en hún fæddist. Sé ómögulegt að fullyrða nokkuð um ástand fyrstu dagana og vikurnar og jafnvel mánuðina en eftir tíu mánuði hafi verið ljóst að eitthvað hafði komið fyrir, en taka þurfi jafnframt tillit til þess að hér hafi verið um að ræða fyrirbura. Taldi hann ólíklegt að B-12 vítamínsskortur væri orsök örorku stefnanda, það væri ekki það sem skipti máli hér. Eins og rakið hefur verið lýtur ágreiningur aðila fyrst og fremst að því hvort um mistök hafi verið að ræða í mæðraskoðun .... 1991 af hálfu læknis sem leiði til bótaskyldu stefnda. Þá er og deilt um það, ef talið er að um mistök hafi verið að ræða, hvort þroskaskerðing stefnanda og örorka verði rakin til þeirra mistaka. Ekki er ágreiningur um örorku stefnanda en aðila greinir á um útreikning bóta ef bótaskylda telst vera fyrir hendi. Fyrir dóminum gáfu skýrslur foreldrar stefnanda, X og Y og vitnin Reynir Tómas Geirsson læknir, Atli Dagbjartsson læknir og Q læknir. III Stefnandi byggir á því að við mæðraskoðunina á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur þann ....febrúar 1991, sem Q læknir annaðist, hafi átt sér stað bótaskyld mistök. Á þeim mistökum beri stefndi ábyrgð samkvæmt reglunni um ábyrgð vinnuveitanda á starfsmönnum sínum, en íslenska ríkið undir yfirstjórn heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra hafi farið með rekstur heilsuverndarstöðvarinnar á þessum tíma. Stefnandi byggir á því að leggja hefði átt X, móður stefnanda, þegar í stað inn á Landspítalann til að hún fengi viðeigandi eftirlit og meðferð vegna meðgöngueitrunarinnar sem hún greindist með, en það hafi ekki verið gert. Enn fremur byggir stefnandi á því að hún hafi ekki fengið réttar upplýsingar frá Q lækni, sem sá um skoðunina, en honum hafi borið að upplýsa hana um að það yrði skilyrðislaust að leggja hana inn á spítala þegar í stað. Þá hafi honum enn fremur borið að upplýsa hana um hugsanlegar afleiðingar þess fyrir hana og barnið ef hún neitaði að leggjast inn á spítalann. Hann hafi hvorugt gert. Stefnandi telur að leggja beri frásögn X til grundvallar um ástæður þess að hún var ekki lögð inn strax. Ástæða þess sé sú að væri frásögn Q læknis rétt um að X hefði neitað meðferð þá hefði honum borið að færa í sjúkraskrá um þá neitun og að X hefði verið upplýst um afleiðingar hennar. Þetta hafi Q ekki gert þótt honum hafi borið ótvíræð skylda til þess. Um skyldu til að færa þetta í sjúkraskrá megi vísa til 9. og 10. gr. læknalaga nr. 53/1988 og l. og 3. mgr. 8. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga, en telja megi víst að sú regla sem birtist í síðast nefndu lögunum hafi gilt fyrir gildistöku þeirra þótt ólögfest hafi verið. Þá hljóti staðhæfing á borð við þá sem Q haldi fram í málinu að hafa líkurnar gegn sér. Það sé afar ótrúlegt að móðir sem hefur verið réttilega upplýst um skilyrðislausa þörf fyrir innlögn þegar í stað og hugsanlegar afdrifaríkar afleiðingar ef ekki sé við því orðið, neiti að hlíta slíkum ráðum. Þá sé það afar ólíklegt, sem læknirinn haldi fram, þegar litið er til þess að þegar mæðraskoðunin fór fram hafi hann ekkert fært um þessa meintu neitun á innlögn í mæðraskrána og það sem hafi verið fært í aðgerðarlýsinguna sem hengd hafi verið við mæðraskrána styðji ekki frásögn læknisins. Það geri jafnframt aðstæður tortryggilegar að ljósmóðir sem alla jafnan sé viðstödd mæðraskoðun sé sögð hafa brugðið sér frá einmitt þegar þetta hafi gerst og því ekki sögð til frásagnar um það sem raunverulega hafi átt sér stað. Við aðstæður sem þessar verði að leggja frásögn X til grundvallar. Stefnandi telur allt framangreint leiða til bótaskyldu ríkisins vegna málsins. Þá kveður stefnandi, varðandi afleiðingar umræddra mistaka, að í norrænum skaðabótarétti, þar á meðal hér á landi, hafi sönnunarsjónarmið þróast á þann veg að sú sönnunarregla sé talin gilda um skaðabótaábyrgð lækna og sjúkrastofnana, að sannist á annað borð mistök eða vanræksla, þá beri viðkomandi læknir og/eða sjúkrastofnun sönnunarbyrði fyrir því að afleiðingar hefðu komið fram þótt engin mistök hefðu verið gerð. Umrædd regla feli þannig í sér öfuga sönnunarbyrði hvað þennan þátt varðar, en hún styðjist við fjölda dómafordæma. Stefnandi heldur því fram að telja verði afleiðingar þeirra læknamistaka sem hér um ræði það skýrar, að vafasamt sé að á umrædda sönnunarreglu reyni með beinum hætti í málinu. Megi í þeim efnum benda á að klukkustund hafi liðið frá því fylgjulos átti sér stað þar til keisaraskurðurinn var framkvæmdur. Þá hafi stefnandi átt við öndunarerfiðleika að stríða þegar hún kom í heiminn. Aðalkrafa stefnanda, sem miðuð sé við 100% fjárhagslega örorku og tekið tillit til 10% fjármagnstekjuskatts miðað við útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar frá 28. janúar 2002, sundurliðast svo: Örorkutjón kr. 34.587.000 -greiðslur frá T.r. kr. 11.101.000 kr. 23.486.000 -20% v/skatta og eingr. kr. 4.697.200 kr. 18.788.800 tapaður lífeyrir kr. 2.075.000 miskabætur kr. 3.600.000 kr. 24.463.800 Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku byggir á örorkutjóns-útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings dags. 24. janúar 2001 og 28. janúar 2002. Samkvæmt útreikningi hans er slysadagsverðmæti tekjutaps vegna þeirrar 100% fjárhagslegu örorku sem stefnandi hefur verið metinn til að teknu tilliti til 10% fjármagnstekjuskatts samtals 34.587.000 krónur miðað við tekjur verkamanna á útreikningsdegi. Þá byggi krafan á því að í tilvikum á borð við þau sem hér um ræði beri að leggja fjárhagslega örorku tjónþola til grundvallar. Sé þá einkum að líta til þess að stefnandi hafi orðið fyrir afdrifaríku áfalli strax í fæðingu og ástand hennar er metið svo að varanleg fjárhagsleg örorka hennar sé 100%. Í því felist að hún, sem er ung að aldri muni aldrei í framtíðinni geta aflað sér tekna svo máli geti skipt um framfærslu hennar. Sé eðlilegt í tilvikum sem þessum að taka fjárhagslegt örorkumat fram yfir læknisfræðilega matið. Við kröfuna um bætur fyrir varanlega örorku sé frádráttur vegna hagræðis af skattfrelsi bóta og eingreiðslu þeirra metinn 20% með hliðsjón af dómaframkvæmd. Þá sé frádráttur vegna greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins byggður á útreikningi Jóns Erlings og sömuleiðis krafa stefnanda um bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi. Loks byggir krafa stefnanda um bætur fyrir miska á því að stefnanda beri að fá bætur í samræmi við læknisfræðilegt örorkustig sem er metið 90% og í samræmi við dómvenju séu miskabætur 40.000 krónur á hvert miskastig. Fyrsta varakrafa stefnanda, sem miðuð er við 90% læknisfræðilega örorku og tekið tillit til 10% fjármagnstekjuskatts, miðað við 90% af útreiknuðum bótum vegna 100% örorku í útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar frá 28. janúar 2002, sundurliðast svo: Örorkutjón kr. 31.128.300 -greiðslur frá T.r. kr. 11.101.000 kr. 20.027.300 -20% v/skatta og eingr. kr. 4.005.460 kr. 16.021.840 tapaður lífeyrir kr. 1.867.500 miskabætur kr. 3.600.000 kr. 21.489.340 Önnur varakrafa, sem miðuð er við 100% fjárhagslega örorku og ekki reiknað af fjármagnstekjuskatti, sundurliðast svo: Örorkutjón kr. 30.732.100 -greiðslur frá T.r. kr. 11.101.000 kr. 19.631.100 -20% v/skatta og eingr. kr. 3.926.220 kr. 15.704.880 tapaður lífeyrir kr. 1.843.900 miskabætur kr. 3.600.000 kr. 21.148.780 Þriðja varakrafa stefnda, sem miðuð er við 90% læknisfræðilega örorku og ekki reiknað af fjármagnstekjuskatti, sundurliðast svo: Örorkutjón kr. 27.658.900 -greiðslur frá T.r. kr. 11.101.000 kr. 16.557.900 -20% v/skatta og eingr. kr. 3.311.580 kr. 13.246.320 tapaður lífeyrir kr. 1.659.500 miskabætur kr. 3.600.000 kr. 18.505.820 Stefnandi krefst vaxta af bótakröfu sinni samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá fæðingardegi til þingfestingardags máls þessa, en dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá hafi jafnframt verið liðinn mánuður frá því að mat Jónasar Hallgrímssonar læknis lá fyrir. Um lagarök að öðru leyti en að framan er getið vísar stefnandi einkum til almennra reglna skaðabótaréttarins og að því er varðar málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. og 129. gr. IV Því er haldið fram af hálfu stefnda að Q hafi upplýst X um alvarleika veikinda hennar og lagt að henni að leggjast inn á kvennadeild Landspítalans strax en hún hafi ekki þegið það. Telur stefndi að framburður læknisins um þetta eigi sér stoð í gögnum málsins, en ljóst sé samkvæmt fyrirliggjandi mæðraskrá að hreyfingar fósturs höfðu minnkað og sónar tilgreindur. Þar sé jafnframt ritað vegna skoðunar þennan dag: "Pre-eclampsi Þ 23-B innlögn/dagönn ef ¯". Þýði þessi ritun að X hafi verið með meðgöngueitrun og skyldi leggjast inn á deild 23-B sem sé kvennadeild, en ef blóðþrýstingur lækki þá skuli hún leggjast inn í svokallaða dagönn. Þá komi einnig fram í aðgerðarlýsingu að átt hafi að leggja X inn en hún hafi viljað fara heim og ræða við mann sinn. Þannig ætti hún að koma aftur daginn eftir, því þá yrði hún í betra andlegu jafnvægi. Ótvírætt sé að gögn frá .... 1991 styðji framburð læknisins en ekki framburð X. Framburðurinn fái einnig stoð í umsögn Reynis Tómasar Geirssonar læknis, en í umsögn hans komi fram að hann muni vel eftir fundi að morgni 12. febrúar 1991 þar sem Q hafi tjáð öðrum læknum, að X hafi neitað að leggjast inn og farið heim þar til næsta morgun. Þá bendir stefndi á að í lok janúar 1991 hafi X komið í mæðraskoðun og hafi hún þá verið ofsahrædd við meðgöngueitrun eins og skráð sé í mæðraskrá. Ekkert hafi þá bent til meðgöngueitrunar. Þrátt fyrir það hafi mæðraskoðun verið flýtt og boðuð tveimur vikum síðar, en ekki þremur vikum eins og venja sé. Þetta hafi verið gert svo hægt væri að grípa inn í ef X fengi hækkandi blóðþrýsting. Þetta hafi einnig verið gert þar sem lækninum hafi verið fullkunnugt um hættuna sem stafi af alvarlegri meðgöngueitrun bæði fyrir móður og barn. Stefndi telur að þegar litið sé til alvarleika ástands X, þess að komu hennar hafi verið flýtt vegna hugsanlegrar hættu og þess sem ritað sé í mæðraskrá, standi engin rök til annars en að leggja framburð læknisins til grundvallar í málinu. Stefndi kveður að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni að X hafi ekki verið upplýst um að hún yrði skilyrðislaust að fara inn á sjúkrahús og afleiðingar þess fyrir barnið ef hún neitaði að leggjast inn. Þá sé ekkert tortryggilegt við það að ljósmóðir sú sem annaðist skoðun ásamt Q umrætt sinn hafi brugðið sér frá er samtalið átti sér stað. Þegar X hafi verið gerð grein fyrir alvarleika veikindanna í skoðun hinn ... 1991 en hún þrátt fyrir það óskað eftir því að fara heim í stað innlagnar eins og læknirinn hafði lagt til, hafi læknirinn engin ráð haft til að stöðva hana. Hann skorti lagaheimildir til innlagnar hennar án hennar samþykkis. Hún sé sjálfráða, hennar sé ákvörðunin og ábyrgðin. Hafi fullnægjandi skráning um framangreint verið gerð í sjúkraskrá þar sem fram komi að læknirinn hafi viljað að X færi í sónar og yrði lögð inn á kvennadeild. Engin lagaskylda hafi staðið til þess að lækninum hafi borið að rita sérstaklega neitun X á að leggjast inn en þegar umrætt atvik átti sér stað hafi lög um réttindi sjúklinga ekki öðlast gildi. Því sé þýðingarlaust að hálfu stefnanda að vísa til þeirra. Ekki hafi heldur verið um að ræða ólögfestar reglur er lagt hafi fyrir lækna að skrá umfram það er gert var í þessu tilviki. Kjarninn sé sá að sjúkraskráin beri með sér vilja læknisins til innlagnar. Staðreyndin hafi orðið önnur vegna neitunar X. Það að sú neitun hafi ekki verið skráð sérstaklega skapi ekki sjálfstæðan bótarétt. Telji dómurinn hinsvegar að um mistök hafi verið að ræða þá heldur stefndi því fram, að þroskaskerðing stefnanda og örorka hennar verði ekki rakin til þess, að X hafi ekki lagst inn á kvennadeildina hinn ....1991. Fyrir því séu margar ástæður. Í fyrsta lagi séu líkur á því að lega á kvennadeild í um það bil 8 klst. hefðu ekki breytt fæðingu stefnanda um kvöldið. Sjúkdómsframgangurinn virðist hafa verið það hraður, að þó að hún hefði lagst strax inn og hægt hefði verið að hefja fyrirbyggjandi lyfjameðferð strax, sé alls óvíst hvort tekist hefði að seinka fæðingu eða hindra fylgjulosið. Í öðru lagi hafi X verið með meðgöngueitrun er greindist fyrst við komu í mæðraskoðun þann ... 1991. Meðgöngueitrun sé einnig áhættuþáttur fyrir fylgjulosi. Meðgöngueitrunin sé ekki á ábyrgð þess læknis sem sakaður sé um mistökin og sjúkdómurinn sé grundvallarforsenda fyrir fæðingu stefnanda. Í þriðja lagi sé lögð á það áhersla að X hafi haft fleiri sjálfstæða áhættuþætti fyrir fylgjulosi. Samkvæmt mæðraskrá hafi hún reykt en nú sé vitað að reykingar auki hættuna á fylgjulosi verulega eða um 40%. Þá hafi X haft blæðingar í um það bil 19. viku og sé það einnig sérstakur áhættuþáttur fyrir fylgjulosi. Á þessum áhættuþáttum beri X sjálf ábyrgð. Í fjórða lagi hafi stefnandi fæðst eftir 29 vikna meðgöngu. Lífslíkur fyrirbura fæddra í 29. viku hafi ekki verið góðar og verulegar líkur á sköddun eða síðari fötlun barna sem fædd séu eftir svo stutta meðgöngu. Í fimmta lagi sé bent á langvarandi B-12 skort hjá stefnanda og móður hennar en slíkur skortur valdi skerðingu á þroska stefnanda. Til vara gerir stefndi kröfu um verulega lækkun á dómkröfum málsins. Mótmælir hann því að leggja eigi til grundvallar fjárhagslega örorku þar sem tjónsatvik hafi verið fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 og beri því að miða við læknisfræðilega örorku. Stefndu mótmæla 20% frádrætti vegna skatts og eingreiðsluhagræðis og telja þennan frádrátt of lágan. Þá beri einnig að reikna frádráttinn af töpuðum lífeyrisréttindum. Þá sé mótmælt að miskabætur séu kr. 40.000 á hvert miskastig. Gerð sé krafa um að tekið verði tillit til greiðslna er stefnandi fái frá Tryggingastofnun ríkisins vegna örorkunnar. Í tilefni varakröfu sinnar til rökstuðnings um lækkun kröfu stefnanda, lagði stefndi fram nýjan útreikning tryggingafræðings sem miðar við meðaltekjur verkamanna í stað iðnaðarmanna eins og stefnandi byggir á, ýmist miðað við meðaltekjur á útreikningsdegi og slysdegi. Þá telur stefndi að við ákvörðun bóta beri einnig að taka tillit til eigin sakar, en ljóst megi vera að B-12 skortur stefnanda og það að hún hafi verið fyrirburi sé ekki á ábyrgð stefnda og beri að taka tillit til þess við ákvörðun bóta. Þá sé vöxtum og upphafstíma vaxta mótmælt. Vextir eldri en fjögur ár fyrir þingfestingu málsins séu fyrndir sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Varðandi málskostnað vísar stefndi til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. V Af hálfu stefnanda er byggt á því að mistök hafi átt sér stað við mæðraskoðun á móður stefnanda, X, á Heilsuverndarstöðinni þann ...1991. Hafi þau mistök verið þess eðlis að vegna alvarlegrar meðgöngueitrunar hennar hafi borið að leggja hana strax inn á sjúkrahús, sem ekki hafi verið gert. Þá hafi þau mistök verið gerð að hún hafi ekki fengið nægilega skýrar upplýsingar um það hverjar væru hugsanlegar afleiðingar þessa alvarlega ástands sem hún var í, fyrir móður og barn ef ekki yrði strax af innlögn. Óumdeilt er að í mæðraskoðuninni þann ... 1991 var ástand X á það alvarlegu stigi að þörf var á innlögn þegar í stað svo hægt væri að hefja viðeigandi meðferð til að lækka blóðþrýsting hennar. Fyrir dóminum bar X að í umræddri mæðraskoðun hafi henni verið tjáð að blóðþrýstingur væri hár og hún með meðgöngueitrun. Hafi verið ákveðið að hún færi heim og hafi Q sagt henni að hún skyldi fara heim og ná í sloppinn sinn því hún ætti að leggjast inn á meðgöngudeild daginn eftir. Hún hafi spurt lækninn hvort henni væri óhætt að aka heim og hann hafi talið það vera. Hann hafi ekki gert henni grein fyrir því að ástandið væri svo alvarlegt né að hún þyrfti að leggjast inn strax. Þessum framburði hefur læknirinn, Q, alfarið hafnað, þvert á móti hafi hann gert X fulla grein fyrir alvarleika meðgöngueitrunar en hún ekki viljað leggjast inn á sjúkrahús strax og hafi hann því leyft henni að fara heim gegn því að hún hefði strax samband ef ástand hennar breyttist, annars átti hún að koma á meðgöngudeild strax morguninn eftir til innlagnar. Stendur því orð á móti orði hvað þetta varðar og engin vitni voru að samtali læknisins og móður umrætt sinn. Í ljósi þess hve ástand móður stefnanda var alvarlegt í skoðuninni þann ...1991 var mjög brýnt að hún væri fullkomlega upplýst um ástand sitt og mögulegar afleiðingar ástandsins fyrir bæði móður og barn. Þá var og mjög mikilvægt að upplýsa hana um mögulega þróun sjúkdómsins en eins og fram kemur í læknisfræðilegum gögnum sem fyrir liggja í málinu er við aðstæður sem þessar veruleg hætta á að konan sjálf geti skaðast af krampa, heilaáverka, bráðasjúkdómi í hjarta- og æðarkerfi svo og nýrum, ásamt lifrarskemmd og að fóstrið sé í hættu vegna möguleika á fylgjulosi og fósturköfnun. Eins og rakið hefur verið er ekki deilt um nauðsyn þess að X hefði átt að leggjast strax inn á sjúkrahús svo hægt væri að bregðast við því hættuástandi sem hún var í. Það er álit dómsins að ekki sé hægt að fullyrða að fæðing stefnanda hefði ekki borið að með svo skjótum hætti vegna fylgjuloss þó X hefði verið inniliggjandi á sjúkrahúsi. Ekki er þó útilokað að viðeigandi ráðstafanir til að lækka blóðþrýstinginn hefðu verið nægjanlegar til að koma í veg fyrir fylgjulos. Þar að auki hefði vera hennar á sjúkrahúsi sennilega stytt tíma frá fyrstu einkennum fylgjuloss að fæðingu en minni líkur eru á sköddun vegna súrefnisskorts eftir því sem skemmri tími líður frá fylgjulosi að fæðingu. Ef fylgjulos hefði ekki orðið er þó líklegt að til fæðingar hefði komið fljótlega, innan fárra vikna, vegna annarra einkenna meðgöngueitrunar og barnið því verið fyrirburi. Eins og fram hefur komið stendur fullyrðing stefnanda um að hún hafi ekki fengið nægilegar ráðleggingar gegn fullyrðingu læknisins um að hann hafi upplýst hana rækilega um að hún væri haldin meðgöngueitrun og hugsanlegar afleiðingar hennar og að hún þyrfti að leggjast strax inn. Ljóst má vera af gögnum málsins að Q vildi leggja X inn á meðgöngudeild eins og kemur fram í athugasemdum hans í mæðraskrá ...1991 sem hann hefur skýrt með trúverðugum hætti á þann veg að X væri með meðgöngueitrun og ætti að leggjast inn á meðgöngudeild og ef blóðþrýstingur lækkaði ætti hún að leggjast inn hluta úr degi í svokallaða dagönn. Í aðgerðarlýsingu eftir hinn bráða keisaraskurð sem móðir stefnanda gekkst undir að kvöldi sama dags eftir fylgjulos kemur meðal annars fram: “Stóð til að leggja hana acut inn, til að forða henni frá traumanu, en henni var leyft að fara heim og ræða við mann sinn og leggjast inn að morgni, átti að taka því rólega heima fyrir. Var reiknað með að þannig kæmi hún í betra andlegu jafnvægi inn.” Ekkert er skráð í sjúkraskrá X um þann mótþróa við innlögn sem læknirinn heldur fram að hún hafi sýnt. Jafnvel þó ekki hafi staðið lagaskylda til þess á þessum tíma að færa slíkar upplýsingar í sjúkraskrá verður að telja í ljósi þessarar sönnunarstöðu aðila að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að ráð læknisins og aðvaranir hafi verið forsvaranlegar í ljósi þess alvarlega ástands sem X var í. Þær ástæður sem læknirinn tilgreindi er hann gaf skýrslu fyrir dómi fyrir því að hann hafi ekki viljað skrá neitun móðurinnar við innlögn af tillitssemi við móðurina eru að mati dómsins ófullnægjandi og breyta því ekki þessari niðurstöðu. Í ljósi stöðu aðila, þekkingar og færni læknisins á ástandinu og hugsanlegum afleiðingum þess ber stefndi hallann af sönnunarskorti í þessum efnum. Þykir í engu breyta að móðirin hafi skömmu fyrir skoðunina í janúar lesið grein um meðgöngueitrun. Þar sem stefndi hefur ekki sýnt fram á það svo óyggjandi sé að X hafi verið leiðbeint um nauðsyn innlagnar og reynt hafi verið til þrautar að fá hana til að leggjast inn en hún þrátt fyrir það neitað innlögn verður því slegið föstu að um bótaskyld mistök hafi verið að ræða sem stefndi beri ábyrgð á. Orsakasamband milli þess að fæðing stefnanda bar svo brátt að með fylgjulosi eins og raun ber vitni og þeirrar fötlunar sem óumdeilt er að stefnandi búi við, er að vísu ósannað, enda má telja víst af þeim læknisfræðilegu gögnum sem við er að styðjast í málinu að sú sönnunarfærsla sé mjög torveld. Ekkert er fram komið sem bendir til þess að stefnandi hafi orðið fyrir sköddun fyrr á meðgöngunni nema þá hugsanlega af B12 vítamínskorti en fram kemur í greinargerð Péturs Lúðvígssonar læknis dagsettri 12. febrúar 1993,að skortur á B-12 vítamíni geti fræðilega haft alvarlegar afleiðingar fyrir þroska miðtaugakerfis hjá fóstri. B-12 vítamínskortur hrjáði stefnanda sannanlega í nokkra mánuði eftir fæðingu og getur sá skortur stuðlað að skertri heilastarfsemi að einhverju leyti. Kemur fram hjá honum að oftast gangi einkenni vegna B-12 vítamínsskorts hratt til baka og í flestum tilfellum verði ekki um langvarandi heilaskaða að ræða. Þá kemur fram hjá honum að hvað varði stefnanda sérstaklega sé erfitt að fullyrða hvaða hlut B-12 skortur eigi í þroskaskerðingu hennar, þar sem hún hafi ýmsa aðra áhættuþætti svo sem það að vera fædd fyrir tímann. Telur hann að líklega sé B-12 skorturinn að minnsta kosti samverkandi orsakaþáttur. Um þetta segir Atli Dagbjartsson læknir í greinargerð sinni 8. maí 2001 að B-12 vítamínskortur hafi á þessum tíma verið mjög sjaldgæfur og því erfitt að draga ákveðnar ályktanir um málið í heild. Þó geti sá B-12 vítamínskortur sem stefnandi lifði við fyrstu ævimánuðina hafa stuðlað að skertri heilastarfsemi hennar að einhverju leyti. Kemur fram í greinargerð Atla að langlíklegasta ástæðan fyrir fötlun stefnanda sé súrefnisskortur fyrir fæðinguna og fyrir dómi bar hann að ólíklegt væri að B-12 vítamínskortur væri orsök örorku stefnanda. X reykti á meðgöngu og það blæddi hjá henni um leggöng á fyrrihluta meðgöngu en hvoru tveggja eru sjálfstæðir áhættuþættir fyrir fylgjulosi. Hár blóðþrýstingur er hinsvegar sterkur áhættuþáttur og er það álit dómsins að vægi hinnar svæsnu meðgöngueitrunar sé hér yfirgnæfandi. Börn sem fædd eru mikið fyrir tímann eins og stefnandi eru í aukinni áhættu fyrir varanlegum miðtaugakerfisskaða og eru líkurnar því meiri sem barnið fæðist fyrr fyrir tímann. Súrefnisskortur fyrirbura fyrir fæðingu eykur enn frekar líkurnar á varanlegum skaða. Sú staðreynd að stefnandi var ekki á sjúkrahúsi þegar einkenni fylgjuloss komu fram lengdi tímann að keisaraskurði og við það jukust líkurnar á súrefnisskorti fyrir fæðingu. Vegna hins góða framgangs barnsins eftir fæðingu virðast læknar hafa verið bjartsýnir um horfur barnsins þannig að þegar þroskahömlun hennar kom í ljós mánuðum eftir fæðinguna var hún í fyrstu talin vera vegna B-12 vítamínskorts. Það var ekki fyrr en barnið svaraði ekki B-12 vítamíngjöf að farið var að ræða um líklegan súrefnisskort fyrir fæðingu. Ekkert er hægt að fullyrða með vissu að um raunverulegan súrefnisskort hafi verið að ræða fyrir fæðingu en líkur eru taldar á að svo hafi verið. Þá er heldur ekkert hægt að fullyrða um það hvort stefnandi hefði þroskast á sama hátt og raun varð á ef hún hefði fæðst svo snemma fyrir tímann án súrefnisskorts fyrir fæðingu en síðar fengið B-12 vítamínskort þó vissulega séu líkurnar á þroskahömlun meiri vegna þess dráttar sem varð á að gera keisaraskurðinn. Þá er heldur ekkert hægt að fullyrða að niðurstaðan hefði orðið sú sama ef hinn ætlaði súrefnisskortur fyrir fæðingu hefði ekki komið til. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er það mat dómsins, að líklegast sé að meðgöngueitrun sú sem X var með hafi komið fylgjulosi af stað sem hafði í för með sér að stefnandi varð fyrir súrefnisskorti og er fötlun stefnanda því sennileg afleiðing af þeim mistökum sem slegið hefur verið föstu að hafi átt sér stað þegar X var ekki lögð strax inn á sjúkrahús þegar hún greindist með meðgöngueitrun, enda hefur stefndi ekki sýnt fram á annað svo óyggjandi sé. Eins og atvikum er háttað í máli þessu leiða sönnunarreglur til þess að stefndi verður að bera hallann af óvissu í þessum efnum. Þar sem stefnda hefur ekki tekist að að sýna fram á að fötlun stefnanda verði rakin til annarra atvika en mistakanna verður að leggja á stefnda fébótaábyrgð á tjóni stefnanda. Tjónsatburður sá sem mál þetta fjallar um varð á árinu 1991. Við uppgjör bóta vegna líkamstjóna sem urðu fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 hefur verið höfð hliðsjón af örorkutjónsútreikningi sem byggður er á örorkumati og viðmiðunartekjum miðað við tiltekna framtíðarávöxtun. Aðilar eru sammála því að leggja örorkumat Jónasar Hallgrímssonar frá 8. janúar 2001 til grundvallar útreikningi bóta en eins og rakið er að framan er það mat læknisins að læknisfræðileg örorka stefnanda sé varanleg 90% en varanleg fjárhagsleg örorka hennar sé 100%. Aðila greinir hins vegar á um hvort miða skuli útreikning bóta við læknisfræðilega- eða fjárhagslega örorku. Í úrlausnum dómstóla um verðmæti tapaðra framtíðartekna vegna örorku hefur almennt verið litið til hinnar læknisfræðilegu örorku og lagt til grundvallar að hundraðshluti tekjutaps sé hinn sami og læknisfræðileg örorka. Eins og mál þetta er vaxið þykja ekki vera forsendur til að víkja frá þeirri hefðbundnu aðferð. Samkvæmt beiðni lögmanns stefnanda reiknaði Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur út tjón stefnanda þann 24. janúar 2001. Þar kemur fram að tekjur stefnanda áætli hann framvegis þannig að á 15. og 16. aldursári geri hann ráð fyrir 15 vikna vinnu hvort ár á unglingatöxtum Dagsbrúnar Á 22. aldursári reikni hann með 52 vikna vinnu með 40 dagvinnustundum án orlofs og 467 ½ yfirvinnustund á taxta Dagsbrúnar fyrir fiskvinnu með 10,17% orlofi. Á 21. aldursári miði hann við 95% fyrrnefndra tekna og lækkandi um 5% á ári niður í 75% á 17. aldursári. Frá og með 26. aldursári gangi hann út frá meðaltekjum iðnaðarmanna sem á þeim tíma er útreikningurinn átti sér stað var 2.761.300 á ári samkvæmt skýrslum Kjararannsóknarnefndar. Hækkun tekna frá 22. til 26. aldursárs skipti hann jafnt á árin þar á milli. Miðað við læknisfræðilega örorku 90%, á framangreindum forsendum um tekjur fær tryggingafræðingurinn eftirfarandi áætlun: Á 15. aldursári átlaðar tekjur 148.400 og tekjutap því 133.500 - 16. - - 171.200 - 154.100 - 17. - - 1.096.200 - 986.700 - 18. - - 1.169.400 - 1.052.500 - 19. - - 1.242.500 - 1.118.300 - 20. - - 1.315.600 - 1.184.100 - 21. - - 1.388.700 - 1.249.800 - 22. - - 1.461.800 - 1.315.600 - 23. - - 1.786.700 - 1.608.000 - 24.- - 2.111.600 - 1.900.400 - 25. - - 2.436.400 - 2.192.800 Síðan árlega - 2.761.300 - 2.485.200 Samkvæmt þessum útreikningi er höfuðstólsverðmæti vinnutekna á slysdegi 27.658.900 krónur og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins áætlað 6% af höfuðstólsverðmæti taps af varanlegri örorku 1.659.500 krónur. Á sömu forsendum fær hann út ef miðað er við 100% fjárhagslega örorku að slysdagsverðmæti tekjutaps sé 30.732.100 krónur og töpuð lífeyrisréttindi þá 1.843.900. Þá kemur fram að við útreikning höfuðstólsverðmætis séu fram að útreikningsdegi notaðir vextir og vaxtavextir af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands, 5% frá slysdegi, 6% frá 1. júní 1991, 7% frá 1. ágúst 1991 4% frá 11. október 1991, 3,75% frá 1. nóvember 1991, 3,5% frá 21. nóvember 1991, 3% frá 1. desember 1991, 2,5% frá 1. febrúar 1992, 2% frá ...febrúar 1992, 1,25% frá 21. mars 1992, 1% frá 1. maí 1992, 1,25% frá 11. ágúst 1993, 0,5% frá 11. nóvember 1993, 0,65% frá 1. júní 1995, 0,75% frá 1. október 1996, 0,9% frá 21. janúar 1997, 1% frá 1. maí 1997, 0,7% frá 1. apríl 1998, 0,6% frá 21. október 1998, 0,7% frá 11. apríl 1999, 1% frá 21. janúar 2000, 1,2% frá 21. janúar 2000, 1,2% frá 21. janúar 2000(sic), 1,3% frá 21. ágúst 2000 og 1,7% frá 21. nóvember 2000. Samsettir vextir frá slysdegi til útreikningsdags séu 13,05%. Eftir útreikningsdag séu notaðir 4,5% vextir og vaxtavextir. Dánarlíkur fari eftir reynslu áranna 1976 til 1980 og líkur fyrir missi starfsorku í lifanda lífi eftir sænskri reglu. Þá sé ekki tekið tillit til skatta. Að kröfu stefnda var þess óskað í framhaldi þessa útreiknings frá 24. janúar 2001 að Jón Erlingur reiknaði út: 1. Slysdagsverðmæti tjónsins miðað við meðaltekjur verkamanna. 2. Miðað við meðaltekjur annars vegar verkamanna og hins vegar iðnaðarmanna eins og þær voru á slysdegi. 3. Að reiknað verði slysdagsverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins þ.e. örorkulífeyris, tekjutryggingar- og tekjutryggingarauka frá 16 ára til 67 ára aldurs, annars vegar eins og þær voru á útreikningsdegi og hins vegar á slysdegi. Útreikningur tryggingafræðingsins miðað við meðaltekjur verkamanna á útreikningsdegi miðað við 100% varanlega örorku áætlar hann tekjur framvegis þannig að á 15. og 16. aldursári gerir hann ráð fyrir 15 vikna vinnu hvort ár. Frá 17. aldursári reiknar hann með meðaltekjum verkamanna sem á útreikningsdegi voru 2.324.700 á ári samkvæmt skýrslum Kjararannsóknarnefndar. Reiknast honum því til að höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps á slysdegi vera 32.025.000 krónur og töpuð lífeyrisréttindi 1.921.000 krónur. Í útreikningi tryggingafræðingsins miðað við meðaltekjur verkamanna á slysdegi þá hafi meðaltekjur verkamanna verið taldar 1.102.900 á ári. Þegar reiknað sé með þeim tekjum verði slysdagsverðmæti tekjutaps 15.194.000 krónur og töpuð lífeyrisréttindi 912.000 krónur. Á sama hátt ef miðað væri við meðaltekjur iðnaðarmanna sem hafi verið á slysdegi 1.555.300 krónur á ári og slysdagsverðmæti tekjutaps því 17.062.000 krónur og töpuð lífeyrisréttindi 1.024.000 krónur. Varðandi útreikning bóta almannatrygginga á útreikningsdegi þá sé örorkulífeyrir nú 19.990 krónur á mánuði, tekjutrygging 35.334 krónur og tekjutryggingarauki 15.527 krónur. Slysdagsverðmæti slíkra greiðslna frá 16 til 67 ára séu þannig: Örorkulífeyrir 3.144.000 Tekjutrygging 5.557.000 Tekjutryggingarauki 2.400.000 Samtals 11. 101.000 Á sama hátt reiknist bætur almannatrygginga miðað við slysdag þannig að örorkulífeyrir á þeim degi hafi verið 11.497 krónur á mánuði á slysdegi og tekjutrygging 21.153 krónur. Tekjutryggingarauki hafi ekki hafa verið til þá og sé niðurstaðan þannig: Örorkulífeyrir 1.816.000 Tekjutrygging 3.327.000 Samtals 5.143.000 Í útreikningi tryggingafræðingsins er vísað til sömu vaxtaútreikninga og í hinum fyrri útreikningi hans og rakið er að framan með þeirri breytingu að samsettir vextir séu frá slysdegi til útreikningsdags 15,07%. Að kröfu lögmanns stefnanda reiknaði hann við sama tækifæri út slysdagsverðmæti bóta miðað við meðaltekjur verkamanna á útreikningsdegi að teknu tilliti til 10% fjármagnstekjuskatts og samkvæmt þeim útreikningi eru bætur ef reiknað er með 100% örorku 34.587.000 krónur og töpuð lífeyrissréttindi 2.075.000. Á sama hátt ef miðað sé við meðaltekjur verkamanna á slysdegi sé slysdagsverðmæti 16.410.000 og lífeyrisréttindi 985.000 og ef miðað sé við meðaltekjur iðnaðarmanna á slysdegi sé slysdagsverðmætið 18.427.000 og töpuð lífeyrissjóðsréttindi 1.106.000. Þá kemur fram í niðurlagi útreikningsins varðandi það hvort fjármagnstekjur muni dragast frá greiðslum Tryggingarstofnunar ríkisins telur tryggingarfræðingurinn að fjármagnstekjur muni ekki skerða bætur. Að ósk lögmanns stefnda gerði tryggingarfræðingurinn jafnframt útreikninga miðað við 90 % örorku og samkvæmt þeirri niðurstöðu ef miðað er við meðaltekjur verkamanna á útreikningsdegi sé höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps 28.822.000 krónur og töpuð lífeyrissjóðsréttindi 1.729.000 krónur. Ef miðað er við meðaltekjur verkamanna á slysdegi sé höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps 13.675.000 krónur og töpuð lífeyrissjóðsréttindi 820.000 krónur og miðað við meðaltekjur iðnaðarmanna á slysdegi sé höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps 15.356.000 og töpuð lífeyrissjóðs-réttindi 921.000 krónur. Í úrlausnum dómstóla varðandi viðmiðunartekjur tjónþola sem ekki hafa tekjusögu hefur jafnan verið miðað við meðaltekjur iðnaðarmanna og gerði upphafleg kröfugerð stefnanda ráð fyrir þeim viðmiðunartekjum auk þess sem hann gerir ráð fyrir þeim tekjum í 2. og 3. varakröfu. Málatilbúnaður stefnda verður skilinn á þann veg að hann telji rétt að miða við meðaltekjur verkamanna eins og þær voru þegar slysið varð. Leiðrétt kröfugerð stefnanda í aðalkröfu og 1. varakröfu gerir ráð fyrir að tekið sé tillit til 10% fjármagnstekjuskatts í samræmi við útreikning Jóns Erlings 28. janúar 2002 og þá miðað við meðaltekjur verkamanna á útreikningsdegi. Það er grundvallarregla í skaðabótarétti að tjónþoli skuli fá tjón sitt bætt og samkvæmt þeirri grundvallarreglu á tjónvaldur ekki að greiða hærri bætur en sem nemur tjóni. Útreikningur á höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps í framtíðinni fyrir svo unga manneskju eins og hér á í hlut byggir að mestu leyti á gefnum forsendum um hvað muni gerast í framtíðinni. Til að nálgast raunverulegt tjón verður í slíkum líkindareikningi að styðjast við þær staðreyndir sem þó liggja fyrir hvað snertir þær árstekjur sem notaðar eru sem viðmiðun á þeim tíma þegar útreikningur fer fram og engin rök til að styðjast í því efni við hverjar þær voru á slysdegi um 11 árum áður. Þá er fyrir því dómvenja að styðjast við útreikning tryggingafræðings sem reiknar höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps á slysdegi miðað við viðmiðunartekjur á útreikningsdegi. Þá er einnig ljóst að bætur muni óhjákvæmilega skerðast vegna lögbundins 10% fjármagnstekjuskatts og samkvæmt dómvenju sæta bætur sem þessar frádrætti vegna hagræðis við eingreiðslu bóta og skattfrelsis þeirra. Þykir því rétt að útreikningur Jóns Erlings Þorlákssonar frá 28. janúar 2002 sem tekur mið af meðaltekjum verkamanna á útreikningsdegi og tekur tillit til 10% fjármagnstekjuskatts verði hafður til hliðsjónar við ákvörðun bóta. Með hliðsjón af þessu og þegar litið er til læknisfræðilegrar örorku svo og frádráttar vegna hagræðis af skattfrelsi og eingreiðslu þykja bætur vegna varanlegrar örorku vera hæfilegar 26.000.000 krónur. Frá þeim bótum dragast greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins enda ekki ágreiningur um það samtals að fjárhæð 11.101.000. Þá hefur tryggingafræðingurinn í framangreindum útreikningi áætlað verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda stefnanda 6% af höfuðstólsverðmæti taps vegna varanlegrar örorku. Krafa um bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi er byggð á sömu viðmiðunartekjum og krafa um bætur vegna varanlegrar örorku vegna vinnutekjutaps sem tekin hefur verið til greina samkvæmt framansögðu. Eru því engin rök til að gera undantekningu frá skýrri dómvenju í þessu máli og er 1. varakrafa stefnanda um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda að fjárhæð 1.867.500 tekin til greina. Eins og rakið er í matsgerð Jónasar Hallgrímssonar sem byggt er á í máli þessu er ljóst að stefnandi er mjög skert andlega og ólíklegt að hún muni nokkurn tímann geta lifað sjálfstæðu lífi sem starfandi einstaklingur og kemur til með að þurfa mikla umönnun bæði andlega og líkamlega. Þegar litið er til hins háa örorkustigs og hinnar alvarlegu sköddunar sem stefnandi býr við þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.800.000. Hvað snertir vexti af kröfu stefnanda þá hefur stefndi borið fyrir sig að vextir sem eru eldri en 4 ára fyrir þingfestingu séu fyrndir. Samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast vextir á fjórum árum. Ekkert liggur fyrir um að fyrning hafi verið rofin fyrr en með höfðun máls þessa þann 5. febrúar 2001 og samkvæmt því eru vextir frá tjónsdegi 11. september 1991 til 5. febrúar 1997 fyrndir. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 bera skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim tíma sem kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, en dómstólar geta þó ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta. Með hliðsjón af framangreindu, eðli dráttarvaxta og svo sem mál þetta er að öðru leyti vaxið þykir rétt að dráttarvextir reiknist á dæmdar kröfur frá 8. mars 2001, en þá var liðinn mánuður frá þingfestingu málsins þar sem stefnandi lagði fyrir stefnda gögn um tjón sitt og krafði þá um bætur á grundvelli þeirra gagna. Það er því niðurstaða máls þessa að stefnda beri að greiða stefnanda bætur samtals að fjárhæð 18.566.500 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi til málshöfðunarinnar með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 10. apríl 2001 og greiðist gjafsóknarkostnaður stefnanda samtals 1.576.920 krónur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar Reimars Péturssonar hdl. 1.500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til lækkunar dómkröfu og virðisaukaskatts. Eftir niðurstöðu þessa máls væru efni til að dæma stefnda til að greiða málskostnað samkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem stefndi hefur gjafsókn í málinu myndi dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda renna í ríkissjóð og þar með til stefnda sjálfs. Af þessum sökum þykir rétt að láta ógert að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Konráð Lúðvíkssyni og Alexander Smárasyni. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenska ríkið greiði stefnanda, X og Y fyrir hönd ólögráða dóttur þeirra, Z 18.566.500 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. febrúar 1997 til 8. mars 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 1.576.920 krónur greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Reimars Péturssonar hdl. 1.500.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 579/2017
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í 12 mánuði.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 14. september 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. september 2017 þar sem sóknaraðili varsvipt sjálfræði í tólf mánuði.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um sviptingu sjálfræðis. Þákrefst hún þóknunar til handa verjanda sínum fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunskipaðs verjanda sóknaraðila, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12.septemberI.Meðkröfu, sem barst dóminum 7. september sl., hefur sóknaraðili, VelferðarsviðReykjavíkurborgar, Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A,kt. [...], [...], [...] Reykjavík, verði, með vísan til a-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga, nr.71/1997, svipt sjálfræði tímabundið í 12 mánuði. Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr.sömu laga.Varnaraðilikrefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá er og gerð krafa um aðskipuðum verjanda verði ákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði með vísan til 1.mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997.II.Sóknaraðilibyggir kröfur um sviptingu sjálfræðis til 12 mánaða á a-lið 4. gr., sbr. 5.gr., lögræðislaga, nr. 71/1997. Er krafan reist á því að brýn þörf standi tilþess að svipta varnaraðila sjálfræði sökum geðsjúkdóms varnaraðila sem birtistnú í formi geðrofseinkenna.Sóknaraðilibendir á að velferðarsvið Reykjavíkurborgar sé sóknaraðili í málinu, sbr. d-lið2. mgr. 7. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997. Aðstæður allar þyki vera með þeimhætti að rétt þykir að velferðarsvið Reykjavíkurborgar standi að beiðni umsjálfræðissviptingu varnaraðila. Samkvæmt upplýsingum frá læknum hafifjölskylda varnaraðila verið upplýst um kröfu þessa.Meðbeiðni sóknaraðila fylgdi m.a. læknisvottorð B, dags. 1. september sl. oglæknisvottorð C geðlæknis, dags. 18. ágúst 2017 sl., greinargerð starfsmannsÞjónustumiðstöðvar [...], dags. 31. ágúst 2017 og beiðni um fyrirsvar fyrirhéraðsdómi Reykjavíkur varðandi kröfu um sjálfræðissviptingu varnaraðila, dags.4. september 2017. Hvað varðar forsögu málsins og málsatvik er vísað til gagnamálsins, sér í lagi til framangreinda vottorða og gagna.Íkröfu sóknaraðila kemur fram að varnaraðili sé [...] ára gömul kona sem hafilanga sögu um geðræn veikindi í formi [...] og [...], á köflum meðgeðrofseinkennum. Mál vegna veikinda hennar hafa áður komið til kasta dómstóla.Hún hafi t.a.m. verið svipt sjálfræði á árunum 2010, 2012, 2015 og 2016 vegnaandlegra veikinda. Þann 17. ágúst sl. hafi borgarlæknir og lögregla veriðkölluð að heimili varnaraðila þar sem hún hafi ógnað nágrönnum sínum með hnífi.Varnaraðili hafi verið í mjög óstöðugu ástandi, ógnað borgarlækni og lögreglumeð hnífnum, og varð lögregla að beita piparúða til að yfirbuga varnaraðila. Íkjölfarið hafi varnaraðili verið flutt á geðdeild þar sem hún hafi verið metiní geðrofi og nauðungarvistuð í 72 klst. á grundvelli 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga nr. 71/1997. Í framhaldinu hafi varnaraðili verið nauðungarvistuðí 21 dag með samþykki sýslumanns, dags. 19. ágúst sl., sbr. 19. gr., sbr. 20.og 21. gr. lögræðislaga.Fyrstudagana eftir komu á geðdeild hafi komið fram veruleg einkenni aðsóknarkenndarhjá varnaraðila. Þar sem hún hafi ekki haft innsæi í veikindi sín og ekkiviljað lyfjameðferð í töfluformi hafi læknar ákveðið að hefja forðalyfjameðferðmeð sprautu. Enn sem komið sé telji varnaraðili sig ekki eiga við alvarlegveikindi að stríða. Hún sjái ekkert athugavert við hátterni sitt og telji sigekki í þörf fyrir lyfjameðferð. Hún sé nú metin með alvarleg geðrofseinkenni íformi [...] og [...] og læknar telji að hún sé mögulega hættuleg sjálfri sér ogöðrum í því ástandi. Það sé jafnframt mat lækna að varnaraðili þurfi stöðugteftirlit og meðferð vegna undirliggjandi sjúkdóms síns en hún hafi átt ítrekuðveikindatímabil með alvarlegum einkennum. Varnaraðili hafi jafnframt ekki taliðsig þurfa á að halda lyfjameðferð við veikindum sínum og hafi stundað meðferðilla þegar hún dvelji ekki á sjúkrahúsi.Sóknaraðilistandi að beiðni þessari en samkvæmt upplýsingum frá læknum hafi fjölskyldavarnaraðila verið upplýst um kröfu þessa.Krafaum sviptingu sjálfræðis varnaraðila til tólf mánaða grundvallast á heimild í 4.gr., sbr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og byggist á því að brýn þörf standitil þess sökum geðsjúkdóms varnaraðila sem birtist nú í formi geðrofseinkenna.Eins og fram komi í læknisvottorði B geðlæknis, dags. 1. september sl., muniekki verða unnt að ná fram bata til framtíðar hjá varnaraðila án þess að stöðuglyfjameðferð sé tryggð. Með hliðsjón af innsæisleysi varnaraðila og andstöðuhennar við töku lyfja telji læknar óhjákvæmilegt að fara fram á sjálfræðissviptinguvarnaraðila svo unnt sé að tryggja henni viðeigandi meðferð. Læknar telji ljóstað verði lyfjameðferð ekki tryggð með sjálfræðissviptingu varnaraðila muni húnhætta töku þeirra og þá séu batahorfur hennar slæmar og ljóst að lífsgæði varnaraðilamuni skerðast verulega. Eins og fram komi í læknisvottorðinu telji læknar enganvafa á að varnaraðili sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og að áframhaldandimeðferð sé henni nauðsynleg. Án hennar stefni hún heilsu sinni í voða og spillimöguleikum sínum á bata. Sóknaraðilitelur með hliðsjón af framangreindu að önnur og vægari úrræði séu fullreynd ítilviki varnaraðila og að skilyrði a. liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 séuuppfyllt.Íframanlýstu vottorði, sérfræðings er m.a. fyrri heilsufarssaga varnaraðilarakin ásamt því að greint er frá aðdraganda innlagnar varnaraðila. Samkvæmtvottorðinu er varnaraðili greind með [...]. Viðaðalmeðferð málsins gaf geðlæknirinn, B, skýrslu fyrir dóminum um síma. Húnstaðfesti efni og niðurstöðu vottorðs síns. B gerði grein fyrir alvarlegumgeðrofsveikindum og [...] varnaraðila. Greindi hún frá því að varnaraðili værihaldinn geðsjúkdómi sem fæli í sér mikil vandamál fyrir varnaraðila. Læknirinnstaðhæfði jafnframt að varnaraðili væri ennþá veik og að sjálfræðissviptingværi óhjákvæmileg. Taldi læknirinn að varnaraðili þyrfti á langvarandi meðferðað halda. Þá kvað hún sjálfræðissviptingu vera nauðsynlega til þess að unntværi að veita varnaraðila þá meðferð sem hún þyrfti. Ástæðan væri m.a. sú aðvarnaraðili hefði ekki innsýn í sjúkdóm sinn og gæti ekki séð um sig sjálf. Efvarnaraðili yrði ekki svipt sjálfræði færi hún aftur í sitt fyrra horf. Ekkikomi til greina að marka sjálfræðissviptingu skemmri tíma, hún hefði lagt tilsviptingu í 2 ár. Vitnið staðfesti að lyfjameðferð væri algjörlega nauðsynlegog vægari úrræði kæmu ekki til greina. Talsmaður varnaraðila mótmælti kröfusóknaraðila. Verjandi lýsti því að varnaraðili væri sjálf reiðubúðin til þessað taka inn nauðsynleg lyf og í ljósi þess væri svipting til eins árs ekkinauðsynleg. Framanlýst atriði ættu að hníga í átt að því aðsjálfræðissviptingunni yrði markaður skemmri tími.III.Meðvísan til vættis, B, geðlæknis, fyrir dómi, en einnig með hliðsjón af öðrumfyrirliggjandi gögnum málsins, þykir sýnt að varnaraðili glími við margþættanvanda sem felst eins og áður segir í alvarlegum sjúkdómi.Fyrirliggur mat læknis um að varnaraðili þurfi læknisaðstoð til að takast á viðsjúkdómsástand sitt. Fái hún ekki viðeigandi meðferð stofni hún heilsu sinni ívoða. Virkt og stöðugt aðhald mun vera forsenda þess að árangur geti náðst viðmeðhöndlum varnaraðila, en ljóst þykir að varnaraðila skortir innsæi í þarfirsínar og er ekki fús til samvinnu og hætti lyfjatöku um leið og færi gefst.Telur dómurinn því brýna þörf á því að hún verði tímabundið svipt sjálfræði ogeru hennar eigin hagsmunir þar hafðir í huga. Skilyrði a-liðar 4. gr., sbr. og1. mgr. 5. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997, eru uppfyllt til að verða við kröfusóknaraðila um tímabundna sjálfræðissviptingu varnaraðila í eitt ár. Með vísantil framburðar vitnisins B geðlæknis sem taldi að sjálfræðissvipting í tvö árværi nærri lagi. Ekki þykja efni standatil þess að marka sviptingunni skemmri tíma. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1971 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað afrekstri málsins, þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, VilhjálmsHans Vilhjálmssonar hrl., sem þykirhæfilega ákveðin 180.000 krónur. Viðákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómarikvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt. [...], er svipt sjálfræði í 12 mánuði. Allurkostnaður af málinu, þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila,Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl.,180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 696/2017
|
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta Gagnsök
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M ehf. á hendur S ses., S hf. og R hf. var vísað frá dómi. M ehf. krafðist þess að felldur yrði úr gildi hinn kærði úrskurður að því er varðaði frávísun gagnsakar M ehf. á hendur S ses. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í úrskurði héraðsdóms hefði hvorki verið að finna umfjöllun um gagnsök M ehf. né hefði í forsendum hans verið vísað til ástæðna fyrir því að gagnsökinni hefði verið vísað frá dómi. Þá kom fram að gagnsök M ehf. fullnægði skilyrðum 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og væri ekki haldin neinum þeim annmörkum er varðaði frávísun og var því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er tók til gagnsakar M ehf. og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. október 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 7. nóvember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar frávísun gagnsakar sóknaraðilaá hendur varnaraðila Sparisjóði Höfðhverfinga ses. og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið að því leyti til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili höfðaði gagnsök 26. apríl 2017 gegn varnaraðilanumSparisjóði Höfðhverfinga ses. og Sparisjóði Austurlands hf. og Reiknistofubankanna hf. til réttargæslu, en mál varnaraðila Sparisjóðs Höfðhverfinga ses.gegn sóknaraðila og varnaraðilanum Sparisjóði Austurlands hf. hafði verið þingfest28. mars sama ár. Í gagnsök gerir sóknaraðili þá kröfu að viðurkennt verði aðhann sé réttur eigandi aðallega að381.841 hlut, en til vara 375.655 hlutum, í Reiknistofu bankanna hf. sem hannkeypti af Sparisjóði Austurlands með kaupsamningi 18. apríl 2016. Með greinargerð sem lögð var fram íhéraðsdómi 13. júní 2017 krafðist varnaraðili Sparisjóður Höfðhverfinga ses.sýknu af kröfum sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði var bæði aðalsök og gagnsök vísað frá dómi. Íúrskurði héraðsdóms var hvorki að finna umfjöllun um gagnsök sóknaraðila né varí forsendum hans vísað til ástæðna fyrir því að gagnsökinni væri vísað frádómi. Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 er heimild til að hafa uppigagnkröfu með gagnsök í einkamáli háð því að sú krafa sé annað hvort samkynjakröfu í aðalsök eða þær eigi báðar rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eðalöggernings. Krafa sóknaraðila um viðurkenningu á eignarhaldi á hlutum íReiknistofu bankanna hf. er samkynja og á rætur að rekja til sama atviks ogaðalkrafan í skilningi þessa lagaákvæðis. Með því að gagnsök sóknaraðilafullnægir skilyrðum 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 og er ekki haldin neinumþeim annmörkum að varði frávísun án kröfu er hinn kærði úrskurður felldur úrgildi að því er tekur til gagnsakar sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið að því leyti til efnismeðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að þvíer varðar frávísun á gagnsök sóknaraðila, Mentis ehf., gegn varnaraðilanumSparisjóði Höfðhverfinga ses. og Sparisjóði Austurlands hf. og Reiknistofubankanna hf. til réttargæslu og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leytitil efnismeðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október2017.Málþetta var þingfest 28. mars sl. og tekið til úrskurðar 6. október sl. umfrávísunarkröfu gagnstefnanda, Mentis ehf., Hverafold 31, Reykjavík.Aðalstefnandi er Sparisjóður Höfðhverfinga ses., Túngötu 3, Grenivík. ÁsamtMentis ehf. er Sparisjóði Austurlands, Egilsbraut 25, Neskaupsstað stefnt tilvarnar. Þá er Reiknistofu bankanna hf., Katrínartúni 2, Reykjavík, stefnt tilréttargæslu í gagnsök. Í þessum þætt málsins krefstgagnstefnandi þess að málinu verði vísað frá dómi og honum úrskurðaðurmálskostnaður. Aðalstefnandi krefst þess að frávísunarkröfu gagnstefnanda verðihafnað og honum úrskurðaður málskostnaður vegna þessa þáttar málsins. Stefndihefur ekki látið þennan þátt málsins til sín taka að öðru leyti en því að hannhefur áréttað kröfu sína um málskostnað. Réttargæslustefndi hefur engar kröfuruppi í málinu. Í málinu hefur aðalstefnandiuppi svohljóðandi dómkröfu: „Stefnandi gerir þá kröfu á hendur stefndu Mentisehf. og Sparisjóði Austurlands hf., að viðurkennt verði að stefnandi eigiforkaupsrétt að 381.841 hlut í í stefnda Reiknistofu bankanna hf., sem skráðireru á nafn stefnda Sparisjóðs Austurlands hf. í hlutaskrá stefnda Reiknistofubankanna hf., á verðinu kr. 4.148.869,- (krónurfjórarmilljónireitthundraðfjörtíuogáttaþúsundáttahundruðsextíuogníu) vegnakaupa stefnda Mentis ehf. á hlutunum af stefnda Sparisjóði Austurlands hf.samkvæmt kaupsamning [sic!] um framangreint hlutafé, dags. 18. apríl 2016.“ Tildrög málsins eru þau að meðsamningi 18. apríl 2016 seldi stefndi gagnstefnanda 381.841 hlut íréttargæslustefnda og var kaupverðið 4.148.869 krónur. Í 3. gr. samningsinssagði m.a. að seljandi skyldi afhenda kaupanda hið selda fimm dögum eftir að 30daga forkaupsréttarfrestur samkvæmt gr. 2.8 í samþykktum réttargæslustefndarynni út. Ágreiningslaust er að aðalstefnandi naut forkaupsréttar sem einnhluthafa í réttargæslustefnda samkvæmt samþykktum hans. Hins vegar heldurgagnstefnandi því fram, gegn andmælum aðalstefnanda, að sá síðarnefndi hafiekki neytt forkaupsréttar innan 30 daga tímafrests samkvæmt samþykktumréttargæslustefnda, en einnig hafi hann ekki beint tilkynningu um nýtinguforkaupsréttarins til aðila sem var bær til að veita henni viðtöku. Snýstágreiningur aðila þannig um það hvort aðalstefnandi hafi nýtt sér forkaupsréttsinn eða hvort hann hafi fallið niður við lok áðurgreinds frests. Frávísunarkrafa gagnstefnanda erþví byggð að aðalstefnandi krefjist einungis viðurkenningar á því að hann „eigiforkaupsrétt“ að umræddum hlutum í réttargæslustefnda. Hins vegar sé þess ekkikrafist að tilteknum hlutum verði afsalað til hans. Gagnstefnandi telur þessatilhögun kröfugerðar aðalstefnanda vera í andstöðu við dómaframkvæmd. Þá bendirhann á að ef krafan yrði tekin til greina gæti aðalstefnandi allt að einu ekkikrafist afhendingar hlutanna, svo sem markmið hans sé með málsókninni. Skortiaðalstefnanda því lögvarða hagsmuni af kröfu sinni að því leyti sem hún sé ekkitil þess fallin að leiða ágreining aðila til lykta. Einnig telur gagnstefnandiað hagsmunir aðalstefnanda að þessu leyti séu vanreifaðir og vísar í þvísambandi til d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Aðalstefnandi vísar til þess aðhonum sé heimilt að hafa uppi viðurkenningarkröfu samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991. Fyrir hendi sé raunverulegur ágreiningur aðila og sé ljóst aðréttarstaða aðila muni breytast verði fallist á kröfu aðalstefnanda. Þá muniréttargæslustefndi ekki skrá eigendaskipti að fyrrgreindum hlutum nema aðfengnum dómi í málinu, en aðalstefnandi hafi innt af hendi geymslugreiðsluvegna nýtingar forkaupsréttar síns. Kröfugerð aðalstefnanda sé skýr um aðviðurkennt verði að hann hafi nýtt forkaupsrétt sinn með lögmætum hætti.Niðurstaða Í máli þessu er ekki ágreiningurum að forkaupsréttur aðalstefnanda hafi orðið virkur við tilkynningu um kaupgagnstefnanda á hlutum stefnda í réttargæslustefnda samkvæmt fyrrgreindumsamningi 18. apríl 2016. Hins vegar er um það deilt hvort aðalstefnandi hafi nýttsér forkaupsrétt sinn með lögmætum hætti þannig að hann sé nú í reynd eigandiumræddra hluta. Þrátt fyrir þetta krefst aðalstefnandi þess að viðurkennt verðiað hann „eigi forkaupsrétt“ að þeim hlutum sem stefndi seldi gagnstefnanda meðáðurgreindum samningi. Er þess hvorki krafist að viðurkennt verði aðaðalstefnandi sé þegar eigandi að téðum hlutum, með vísan til þess að hann hafineytt forkaupsréttar með lögmætum hætti, né að hlutunum verði afsalað til hansmeð aðfararhæfum dómi á sama grundvelli. Augljóst er að 30 daga frestursamkvæmt samþykktum réttargæslustefnda er nú löngu liðinn vegna þesskaupsamnings sem gerður var 18. apríl 2016. Samræmist kröfugerð aðalstefnandaum að viðurkennt verði að hann „eigi forkaupsrétt“ að umræddum hlutum því hvorkimálsástæðum hans um að hann hafi þegar nýtt sér forkaupsrétt sinn né yfirlýstumarkmiði málssóknar hans um að leyst verði úr því hvort hann hafi í reyndgengið inn í kaup gagnstefnanda við stefnda með gildum hætti. Er krafaaðalstefnanda því svo óljós, og einnig í svo miklu ósamræmi við málatilbúnað aðhans að öðru leyti, að ekki verður komist hjá því að vísa málinu í heildsjálfkrafa frá dómi, sbr. d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Eftir úrslitum málsins verðurstefnandi úrskurðaður til að greiða gagnaðalstefnanda 200.000 krónur ímálskostnað, en stefnda 150.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts og þess að annað samkynja mál er rekið fyrir dóminum. Skúli Magnússon héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMáli þessu er vísaðfrá dómi. Aðalstefnandi, SparisjóðurHöfðhverfinga ses., greiði gagnstefnanda, Mentis ehf., 200.000 krónur ímálskostnað, og stefnda, Sparisjóði Austurlands hf., 150.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 430/2005
|
Kærumál Málskostnaður
|
Málið höfðaði K, [heimilisfang], á hendur M, [heimilisfang], með stefnu birtri 8. september 2004, en málið var þingfest 22. sama mánaðar. Stefnandi krafðist þess að henni yrði dæmd forsjá A, [kt], dóttur sinnar og stefnda. Jafnframt yrði með dómi kveðið á um inntak umgengnisréttar stefnda við stúlkuna. Stefndi lagði fram greinargerð 10. nóvember og krafðist sýknu af kröfum stefnanda. Í þágu meðferðar málsins var Oddi Erlingsson sálfræðingur dómkvaddur 9. desember til að meta forsjárhæfi aðila og tengsl þeirra við stúlkuna. Matsgerð var skilað 29. mars 2005. Á dómþingi 18. maí beiddist stefnandi viðbótarmats. Þeirri matsgerð var skilað 29. júlí og málið tekið til sáttameðferðar í dómi 8. september. Tókst þá dómsátt um að stefndi færi áfram einn með forsjá A, en stefnandi fengi reglulega umgengni við dóttur sína, sem hún gæti sætt sig við.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. október 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. september 2005, þar sem kveðið var á um málskostnað í máli sóknaraðila gegn varnaraðila, sem var að öðru leyti lokið með dómsátt. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði, án tillits til gjafsóknar sem henni hafi verið veitt fyrir héraðsdómi. Til vara krefst hún þess að málskostnaður í héraði verði látinn niður falla, en að því frágengnu að málskostnaður sem sóknaraðila var gert að greiða varnaraðila í héraði verði lækkaður. Í öllum tilvikum krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fallist er á niðurstöðu hins kærða úrskurðar með þeim rökum sem þar greinir, þó þannig að ekki er fallist á þau ummæli að barnið „hafi farið með sigur af hólmi í forsjár- og umgengnisdeilu foreldra sinna.“ Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M, 80.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 599/2017
|
Kærumál Hæfi dómara
|
Hafnað var kröfu X, Y og Z um að héraðsdómari viki sæti í máli Á gegn X, Y og Z.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar MárMatthíasson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum19. og 21. september 2017, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum síðarnefndandag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19.september 2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Símon Sigvaldasonhéraðsdómari víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er ía. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilarkrefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Það ermeginregla sakamálaréttarfars að héraðsdómari getur leyst efnislega úr máliþótt dómur, sem hann hefur kveðið upp í því, hafi verið ómerktur af æðra dómi,enda er hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu. Samkvæmt því verðurekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt ívegi fyrir að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til.Undantekning er gerð frá fyrrgreindri meginreglu í niðurlagsákvæði 3. mgr. 208.gr. laganna, en þar er svo fyrir mælt að hafi héraðsdómur verið ómerktur fyrirþá sök að niðurstaða dómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að veraröng svo að einhverju skipti um úrslit máls megi þeir dómarar, sem skipa dóm ímálinu við nýja meðferð þess í héraði, ekki vera hinir sömu og áður fór meðþað. Hafi héraðsdómur verið ómerktur af öðrum ástæðum er á hinn bóginn ekkertþví til fyrirstöðu að sömu dómarar leggi dóm á málið að nýju, sbr. meðal annarsdóma Hæstaréttar 4. júlí 2012 í máli nr. 466/2012, 2. nóvember 2012 í máli nr.664/2012 og 12. apríl 2017 í máli nr. 232/2017. Samkvæmt þessu og þar semvarnaraðilar hafi ekki bent á önnur atvik eða aðstæður, sem geta verið til þessfallnar að draga óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa, sbr. g. lið 1.mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2017Með ákæru embættissérstaks saksóknara 10. febrúar 2014 voru ákærðu gefin að sök umboðssvik oghlutdeild í umboðssvikum í tengslum við lánveitingar [...]. til félaganna [...]og [...], í nóvember 2007 og janúar 2008. Í þinghaldi 19. júní sl.hafði ákærði X uppi þá kröfu að Símon Sigvaldason héraðsdómari viki sæti ímálinu vegna vanhæfis. Ákærðu, Y og Z, tóku undir og gerðu kröfu meðákærða aðsinni. Sækjandi krafðist þess að kröfum ákærðu um að héraðsdómari víki sætiyrði hafnað. Málið var flutt um kröfu ákærðu og sækjanda 11. september sl. ogtekið til úrskurðar í framhaldi.Ákærðu byggja kröfu sínaum að Símon Sigvaldason héraðsdómari víki sæti á g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í fyrsta lagi hafi SímonSigvaldason, sem dómsformaður við meðferð málsins í héraði, látið hjá líða aðvekja athygli verjenda á tengslum og aðstæðum sem augljóslega hafi gefiðtilefni til að draga með réttu óhlutdrægni meðdómandans Sigríðar Hjaltestedhéraðsdómara í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, enda þótthéraðsdómarinn hafi sérstaklega upplýst dómsformann um þessi tengsl ogaðstæður. Með því hafi Símon Sigvaldason haldið þessum tengslum og aðstæðumleyndum fyrir ákærðu og þannig stuðlað að því að vanhæfur dómari tæki þátt ímeðferð málsins og hafi kveðið upp áfellisdóm yfir þeim. Í öðru lagi hafi mathéraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi verið haldið slíkumannmörkum að dómarar við nýja meðferð málsins í héraði geti ekki verið hinirsömu og áður hafi farið með það. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008skuli dómur reistur á sönnunargögnum sem færð séu fram við meðferð máls fyrirdómi. Dómari meti hvaða sönnunargildi skýrslur ákærðu og vitnisburður hafi og ídómi skuli m.a. greina röksemdir dómara fyrir því hvað teljist sannað í málinuog með hverjum hætti, sbr. 109. gr., 115. gr., 126. gr. og f. lið 2. mgr. 183.gr. laga nr. 88/2008. Við meðferð málsins í héraði hafi komið fyrir dóminn, aukákærðu, 49 vitni sem gefið hafi þar skýrslu. Í forsendum héraðsdóms fyrirsakfellingu yfir ákærðu hafi, þrátt fyrir þessi lagaákvæði, ekki verið einuorði vikið að því sem fram hafi komið við munnlega sönnunarfærslu. Sé þaðvísbending um að héraðsdómur hafi talið munnlega sönnunarfærslu þýðingarlausameð öllu við úrlausn málsins og henni því verið vikið til hliðar. Það mat fáiekki staðist. Sé enda ljóst að framburður margra vitna, sem og framburðirákærðu, hafi lotið að atriðum sem máli hafi getað skipt um skýringu á þeirriháttsemi sem ákærðu hafi verið gefin að sök. Megi þar sem dæmi nefna framburðum að [...] viðskiptin hafi ekki aukið við fjárhagslega áhættu [...] heldurþvert á móti dregið úr henni og styrkt efnahag bankans; að öllum nefndarmönnumáhættunefndar svo og fulltrúum lögfræðisviðs og áhættustýringar hafieinfaldlega yfirsést að lánveitingin hafi farið út fyrir heimildirnefndarinnar; og að ákvörðun um lánið hafi verið tekin á viðskiptalegumforsendum. Á framangreind sjónarmið um annmarka á sönnunarmati héraðsdóms hafiekki reynt við meðferð málsins fyrir Hæstarétti sökum þess að málflutningur hafiverið einskorðaður við álitaefni um hæfi meðdómara. Hefðu þessi atriði komiðtil álita fyrir Hæstarétti og málið ómerkt af þeim sökum hefðu dómarar við nýjameðferð málsins í héraði ekki mátt vera hinir sömu og áður, sbr. 3. mgr. 208.gr. laga nr. 88/2008.Í þriðja lagi hafi SímonSigvaldason opinberlega viðrað skoðanir um annmarka á því fyrirkomulagi ogvenju sem ríkt hafi í íslenskri dómaframkvæmd að sömu dómarar skipi almennt dómvið endurnýjaða meðferð í héraði í kjölfar ómerkingar og heimvísunar. Dómarinnhafi jafnframt varpað fram spurningu um hvort ástæða væri til að breyta lögumvegna þessa og mæla nákvæmar fyrir en nú er gert um tilvik og fjölga tilvikumþar sem nýir dómarar verði að koma að málum séu dómar ómerktir. Sjónarmiðdómarans kunni að fela í sér vísbendingu um að hann treysti sér illa til aðlíta hlutlaust á málavexti eftir að hafa með dómi tekið afstöðu til samasakarefnis við upphaflega meðferð málsins. Í fjórða lagi hafi ákærðiX mátt þola dóm í þrem málum og ákærði Y tveim sem þeir hafi sætt ákæru í vegnastarfa sinna hjá [...] á árunum 2007 til 2008. Í öllum tilvikum hafi SímonSigvaldason setið í dómi og í öllum tilvikum hafi hann staðið að áfellisdómiyfir ákærðu. Erfitt sé að útiloka að þessi endurtekna aðkoma héraðsdómarans að málsóknumsérstaks saksóknara á hendur ákærðu torveldi honum að líta hlutlaust ámálavexti. Frá sjónarhóli ákærðu veki endurtekin aðkoma dómarans að málumákærðu jafnframt tortryggni í ljósi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 15/1998 umdómstóla en samkvæmt ákvæðinu skuli við úthlutun mála til dómara leitast við aðtilviljun ráði hvaða dómari fái mál til meðferðar.Tekið skuli fram aðákærðu sé kunnugt um þá meginreglu laga nr. 88/2008 að ákvæði g-liðar 1. mgr.6. gr. laganna standi almennt ekki í vegi fyrir að héraðsdómari leysi úr máliað nýju þótt dómur sem hann hafi kveðið upp hafi verið ómerktur, enda sé hannekki bundinn af fyrri úrlausn sinni. Frá meginreglunni verði ekki gagnályktað áþann veg að héraðsdómari sé ávallt hæfur til að leysa úr máli að nýju í kjölfarómerkingar og heimvísunar nema undantekning 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008eigi við. Líkt og endranær beri hér vitaskuld að líta til atvika og aðstæðnaallra. Af hálfu sækjanda ervísað til þess að dómaframkvæmd Hæstaréttar leiði í ljós að g. liður 1. mgr. 6.gr. laga nr. 88/2008 standi ekki í vegi fyrir að sá héraðsdómari, sem áður hafidæmt mál sem sé ómerkt, dæmi í máli á nýjan leik. Eina undantekningin frá þvíkomi fram í 3. mgr. 108. gr. laganna. Sé dómari ekki bundinn af fyrriniðurstöðu sinni við úrlausn málsins þar sem sönnunarfærsla fari fram að nýju.Þessu hafi margsinnis verið slegið föstu í dómum Hæstaréttar. Þá leiði önnuratriði sem ákærðu bendi á kröfum sínum til stuðnings ekki til þeirrarniðurstöðu að dómara beri að víkja sæti í því. Niðurstaða: Samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008 er dómari, þar á meðal meðdómsmaður, vanhæfur til að fara meðmál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess aðdraga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Fjölmörg dómafordæmi Hæstaréttarliggja fyrir um að dómari sé ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni sé héraðsdómurómerktur, enda fari sönnunarfærsla fram að nýju. Verði ekki litið á að fyrriefnisúrlausn dómara geri hann vanhæfan í máli. Samkvæmt því verði ekki talið aðákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir þvíað héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til. Máli sínu til stuðnings hafa ákærðu einnig vísað til þess aðdómsformaður hafi ekki bent verjendum á hugsanlegt vanhæfi meðdómanda. Súaðstaða hafi leitt til þess að vanhæfur dómari hafi tekið þátt í meðferðmálsins og kveðið upp dóm í því. Eins hafi dómsformaður lagt slíkt mat ásönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi að verulegum annmörkum sé háð. Þáhafi dómsformaður á opinberum vettvangi viðrað skoðanir sem bendi til þess aðhann treysti sér illa til að líta hlutlaust á málavexti. Að síðustu er á þaðbent að Símon Sigvaldason hafi setið í öllum málum ákærðu vegna starfa þeirrafyrir [...], árin 2007 til 2008. Endurtekin seta Símonar Sigvaldasonar í dómiveki tortryggni um að hlutlægni við úthlutun mála sé gætt. Að því er framangreindar varnir ákærðu varðar er til þess að líta aðúr vörn ákærðu um rangt mat á munnlegum framburðum, sem getur leitt til ómerkingarhéraðsdóms og heimvísunar, verður ekki skorið fyrr en á æðra dómstigi. Enginönnur vörn þeirra eða þær samanlagt getur leitt til þess að dómara sé skylt aðvíkja sæti í máli, en hafa ber í huga að dómari getur ekki að eigin geðþóttavikið sér undan því að dæma mál, sem honum hefur verið úthlutað, með því aðvíkja sæti í því. Ákærði hefur ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem getiverið til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa, sbr. g. lið1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Verður kröfu um að héraðsdómari víki sætihafnað. Úrskurð þennan kveður uppSímon Sigvaldason héraðsdómari.Ú r s k u r ða r o r ð:Hafnað er kröfu ákærðu,X, Y og Z, um að Símon Sigvaldason héraðsdómari víki sæti í málinu.
|
Mál nr. 374/2002
|
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Sakarskipting Gjafsókn
|
R og tveir vinnufélagar hans smíðuðu trépall sem þeir notuðu til leiks á þann hátt að tveir þeirra festu sig niður í sæti á honum, en sá þriðji stýrði bifreið sem dró pallinn eftir malarplani. R slasaðist þegar pallurinn rakst á járngrindur, sem geymdar voru á planinu, og hlaut varanlegan miska og örorku. Gekk R til uppgjörs við vátryggingafélag bifreiðar þeirrar, sem hafði verið notuð til að draga pallinn, um greiðslu bóta fyrir tjón sitt, en miðað var þar við að hann yrði að bera það sjálfur að hálfu. Gerði R fyrirvara um sakarskiptingu. R höfðaði af þessu tilefni mál til heimtu skaðabóta vegna þess helmings tjóns síns, sem stóð óbætt eftir uppgjörið. Í dómi Hæstaréttar segir að þegar slysið bar að höndum hafi R náð nægilegum aldri til að geta gert sér fulla grein fyrir þeirri verulegu hættu, sem hann hafi setti sig í með þátttöku í þessum athöfnum. Var vátryggingafélag bifreiðarinnar því sýknað af kröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. ágúst 2002. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendur dæmd til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi. I. Eins og greinir í héraðsdómi varð stefndi, sem er fæddur 1982, fyrir slysi 30. október 1998 á athafnasvæði þáverandi vinnuveitanda síns, Vegagerðarinnar, við Stórhöfða í Reykjavík. Stefndi var að láta þar af störfum þann dag ásamt tveimur öðrum ungmennum, Ásgeiri Jóni Einarssyni og Ágústi Erni Grétarssyni, sem báðir voru liðlega tvítugir að aldri. Til að gera sér dagamun af þessu tilefni tóku stefndi og Ásgeir það til bragðs að búa til pall með því að skeyta saman tveimur vörubrettum úr timbri, sem munu hvort um sig hafa verið 80 cm að breidd og 120 cm löng. Á þennan pall festu þeir tvö sæti úr bifreið, sem munu hafa verið í ruslagámi á vinnustaðnum. Yfir sætin settu þeir ól og bundu síðan pallinn með kaðli aftan í bifreið, sem var í umráðum Ásgeirs en í eigu áfrýjandans Kristínar Jónsdóttur og ábyrgðartryggð af áfrýjandanum Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Var bifreiðin þannig látin draga pallinn í hringi eftir malarplani á athafnasvæðinu og ók Ágúst henni fyrst í stað, en stefndi og Ásgeir voru í sætunum á pallinum, þar sem þeir höfðu fest sig niður með fyrrnefndri ól. Eftir nokkrar ferðir tók Ásgeir við akstrinum en Ágúst tók sér sæti á pallinum, þar sem stefndi var fyrir. Í fyrstu ferðinni eftir þetta beygði Ásgeir bifreiðinni með þeim afleiðingum að pallurinn rakst utan í járngrindur, sem geymdar voru á svæðinu. Stefndi hugðist verja sig með vinstri hendi, sem skall utan í grindurnar. Hlaut hann af þessu opið beinbrot á olnboga, auk annarra minni áverka. Lögreglan var kvödd á vettvang vegna þessa slyss. Í frumskýrslu hennar um atvikið var meðal annars haft eftir Ásgeiri að hann „tók krappa vinstri beygju“ og áðurnefndur pallur hafi þá skollið í járngrindurnar. Taldi hann sig hafa ekið á 20 til 40 km hraða á klukkustund. Ásgeir gaf lögregluskýrslu 21. desember 1998, þar sem hann taldi slysið hafa stafað af því að „brettið var greinilega of þungt ... þannig að það dró bifreiðina af leið og lenti brettið utan í járngrindur.“ Sagðist hann hafa ekið á 30 til 40 km hraða á klukkustund. Í lögregluskýrslu 29. sama mánaðar sagði stefndi meðal annars að þeir félagarnir hafi verið „búnir að draga brettið 1-2 sinnum áður en slysið varð og þá sömu leið og þá. Í það sinn sem slysið gerðist hefur hraðinn trúlega verið meiri en í hin skiptin. Síðan tók Ásgeir, sem var að aka í þetta sinn krappa beygju og sveiflaðist brettið þá til hliðar og lenti utan í járnamottum sem voru þarna á svæðinu.“ Aðspurður kvað stefndi tvo nafngreinda starfsmenn Vegagerðarinnar hafa vitað af því, sem þeir félagarnir voru að gera, og „ekki reynt að hafa áhrif á þá.“ Loks gaf Ágúst skýrslu hjá lögreglunni 18. maí 1999, þar sem hann kvað meðal annars hraða bifreiðarinnar ekki hafa verið mikinn þegar slysið varð og „ekkert svona markvert“ meiri en fyrri skiptin. Beygjan, sem Ásgeir hafi tekið rétt fyrir slysið, hafi ekki verið „svo voðalega kröpp“, en þó nægilega til að pallurinn sveiflaðist til og gæti Ásgeir „hafa tekið beygjuna eitthvað öðruvísi“ en gert var í fyrri ferðunum. Ágúst kvað að minnsta kosti einn verkstjóra hafa vitað af þessum athöfnum og minnti að hann hafi gert einhverjar athugasemdir út af þeim. Við lögreglurannsóknina lá enn fremur fyrir yfirlýsing 2. nóvember 1998 frá starfsmanni Vegagerðarinnar, þar sem kom meðal annars fram að sést hafi til stefnda og félaga hans þegar þeir unnu að smíði pallsins. Þeim hafi verið „bannað að draga hann um lóðina, þau viðvörunarorð voru virt að vettugi og því fór sem fór.“ Áfrýjandinn Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og stefndi öfluðu í sameiningu álitsgerðar tveggja lækna 24. nóvember 1999 um örorku þess síðarnefnda. Samkvæmt henni taldist stefndi tímabundið óvinnufær í þrjá mánuði eftir slysið og veikur í sex mánuði, þar af tvær vikur rúmliggjandi. Varanlegur miski stefnda og varanleg örorka voru metin 17%. Stefndi krafði félagið um skaðabætur á þessum grunni með bréfi 4. janúar 2000. Bauð félagið honum 19. sama mánaðar greiðslu til uppgjörs á tjóni hans, en miðað var þar við að hann yrði að bera það sjálfur að hálfu. Stefndi gekk að þessu boði og tók við greiðslu 21. janúar 2000 á samtals 1.761.646 krónum með fyrirvara um sakarskiptingu. Hann höfðaði síðan mál þetta með stefnu 3. maí 2001 til heimtu skaðabóta vegna þess helmings tjóns síns, sem stóð óbætt eftir uppgjörið. Ekki er ágreiningur um að það tjón nemi fjárhæðinni, sem stefndi krefst að fá greidda, eða 1.871.137 krónum. II. Af gögnum málsins er ljóst að stefndi átti hlut að smíði áðurnefnds trépalls og lagði á ráðin með vinnufélögum sínum um að nota hann til leiks á þann hátt að tveir þeirra myndu festa sig niður í sæti á honum og hann yrði dreginn af bifreið, sem sá þriðji myndi stýra. Pallur þessi var þannig úr garði gerður að augljóst mátti vera að stórfelld hætta gæti stafað af honum á fleiri en einn veg þegar hann yrði dreginn í hringi eftir malaryfirborði athafnasvæðis Vegagerðarinnar innan um vörubirgðir og áhöld. Stefndi hefur ekki hnekkt því, sem fram kom við lögreglurannsókn, að ökuhraði og aksturslag Ásgeirs Jóns Einarssonar, sem stjórnaði bifreiðinni þegar stefndi slasaðist, hafi lítt verið frábrugðið því, sem var hjá fyrri ökumanni hennar, svo og að starfsmenn Vegagerðarinnar hafi hreyft athugasemdum við þá um þennan háskaleik. Þegar slysið bar að höndum hafði stefndi náð nægilegum aldri til að geta gert sér fulla grein fyrir þeirri verulegu hættu, sem hann setti sig í með þátttöku í þessum athöfnum. Hann sýndi þannig af sér stórfellt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Að því virtu hefur stefndi þegar fengið tjón sitt bætt að því leyti, sem hann getur sótt að öðrum um það. Verða áfrýjendur því sýknuð af kröfu hans. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Áfrýjendur, Kristín Jónsdóttir og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýkn af kröfu stefnda, Róberts Þórs Ólafssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 4. maí 2001. Stefnandi er Róbert Þór Ólafsson, kt. 130182-7129, Skipholti 50A, Reykjavík. Stefndu er Kristín Jónsdóttir, kt. 090648-2929, Fljótaseli 10, Reykjavík, og Sjóvá Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda: Að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.545.748 kr. auk vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga 87.035 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. janúar 2000 til greiðsludags. Allt að frádregnum 1.761.646 kr. sem greiddar voru 21. janúar 2000. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefndu: Aðallega krefjast stefndu sýknu og málskostnaðar að skaðlausu. Til vara krefjast stefndu þess að stefnukröfur verði lækkaðar og hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Málavextir Mál þetta höfðar stefnandi vegna líkamstjóns sem hann hlaut í slysi 30. október 1998 á athafnasvæði Vegagerðar ríkisins við Stórhöfða í Reykjavík. Slysið varð með þeim hætti að stefnandi sat á vörubretti, sem á höfðu verið fest sæti og dregið var af bifreiðinni JÖ-157, eign stefndu, Kristínar Jónsdóttur. Ökumaður bifreiðarinnar var Ásgeir Jón Einarsson, kt. 070677-4589. Þegar slysið varð tók ökumaðurinn að sögn krappa vinstri beygju með þeim afleiðingum að vörubrettið sveiflaðist til og skall utan í járngrindur, sem stóðu þar nærri. Við áreksturinn klemmdist vinstri olnbogi stefnanda á milli grindanna og brettisins, sem dregið var með bifreið stefndu, Kristínar. Stefnandi fann strax til mikils sársauka frá olnboganum og brjósti og var hann fluttur af vettvangi með sjúkrabifreið. Lögregla kom á vettvang og kannaði aðstæður. Stefnandi var fluttur á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og þar kom í ljós að hann var með opið beinbrot á vinstri olnboga. Stefnandi var þá fluttur á bæklunarskurðdeild Landspítalans þar sem Svavar Haraldsson sérfræðingur framkvæmdi bráðaaðgerð á olnboganum. Stefnandi lá á spítalanum í nokkra daga og var aðgerðinni svo fylgt eftir á göngudeild spítalans. Læknarnir Guðmundur Björnsson og Atli Þór Ólason hafa metið afleiðingar slyssins fyrir stefnanda og í matsgerð þeirra dags. 24. nóvember 1999 kemur fram að stefnandi hefur viðvarandi óþægindi í olnbogaliðnum og við skoðun kom í ljós hreyfiskerðing í olnboganum, nokkur óþægindi við álag og rýrnun í vöðvum. Það var niðurstaða læknanna að stefnandi hefði verið tímabundið óvinnufær í 3 mánuði. Hann hafi verið veikur og batnandi í 6 mánuði þar af tvær vikur rúmliggjandi. Varanlegur miski hans vegna afleiðinga slyssins er talinn hæfilega metin 17% og varanleg örorka 17% og leggja þeir þar til grundvallar takmarkað starfsval Róberts og skert álagsþol. Hinu stefnda tryggingarfélagi var send bótakrafa þann 4 janúar 2000 þar sem krafist var skaðabóta fyrir tjón stefnanda. Við útreikning á tjóni stefnanda var miðað við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Gerð var krafa um greiðslu á 300.000 kr. vegna tímabundins tekjutaps. Krafist var þjáningabóta skv. 3. gr. miðað við niðurstöðu matsmanna. Krafa um bætur fyrir varanlegan miska var gerð skv. 4. gr. að teknu tilliti til vísitöluhækkunar. Þar sem stefnandi hafði nýlega hætt námi og hafði ekki verið lengi á vinnumarkaði var krafa um bætur fyrir varanlega örorku miðuð við árslaun 1.200.000 kr. að viðbættu 6% álagi vegna framlags í lífeyrissjóð, 1.272.000 kr., og framreiknað m.v. vísitölu (182,8/194) sem gefur 1.350.228 kr. og er við þá tölu miðað við kröfugerð í málinu. Stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., taldi að um stórkostlegt gáleysi hefði verið að ræða hjá ökumanni bifreiðarinnar og tjónþola og var félagið aðeins reiðubúið að bæta stefnanda helming af tjóni hans. Stefnandi gat ekki fellt sig við að hann bæri sök í málinu og var því gengið frá uppgjöri bóta með fyrirvara um sakarskiptingu og greiddu Sjóvá-Almennar hf. til stefnanda bætur samtals að fjárhæð 1.461.646 kr. auk 300.000 kr. vegna tímabundins tekjutaps. Bótakrafa stefnanda í málinu sundurliðast þannig: Bætur fyrir tímabundna örorku kr. 300.000 Þjáningabætur vegna rúmlegu (14 dagar x 1.500 kr.) kr. 21.000 Þjáningabætur án rúmlegu (166 dagar x 815 kr.) kr. 135.290 Bætur fyrir 17% varanlegan miska (af 4.671.000 kr.) kr. 794.070 Bætur fyrir 17% varanlega örorku kr. 2.295.388 Samtals kr. 3.545.748 Vextir skv. 16. gr. frá slysdegi til 21. janúar 2000 kr. 87.035 Samtals kr. 3.632.783 Til frádráttar koma greiðslur frá Sjóvá Almennum tryggingum hf. Vegna þjáningabóta, miska og örorku kr. 1.461.646 Vegna tímabundins tekjutaps kr. 300.000 Samtals til frádráttar kr. 1.761.646 Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Tjón stefnanda sé rakið til notkunar ökutækisins JÖ-157 og sé því bótaskylt á grundvelli 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og á ábyrgð stefndu með vísan til 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga. Á slysdegi hafi bifreiðin verið tryggð hjá stefnda, Sjóvá Almennum tryggingum hf. Hið stefnda tryggingarfélag hafi gert málið upp miðað við 50% eigin sök stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hann verði ekki með réttu látinn bera helming af því tjóni sem hann varð fyrir í slysinu 30. október 1998. Stefnandi fellst ekki á að hann hafi verið meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Höfnun tryggingarfélagsins á að greiða stefnanda skaðabætur að hluta eigi ekki við lög að styðjast þar sem hún verði ekki studd við 2. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987. Þátttaka stefnanda í iðju vinnufélaganna, að sitja á brettinu sem fest var aftan í bifreið stefndu, hafi honum virst hættulaus. Brettið hafi verið vel fest við bílinn og það hafi virst stöðugt. Sæti hafi verið fest á brettið svo að menn sætu vel á því og ekið hafi verið um slétt og opið plan. Bifreiðinni hafði verið ekið á litlum hraða og á þann hátt að öryggi þeirra sem sátu á brettinu væri ekki stefnt í voða. Það hafi svo verið þegar ökumaður bifreiðarinnar tók snögga og krappa beygju að brettið hafi runnið út úr beygjunni með þeim afleiðingum að stefnandi hafi skollið utan í járngrindur með fyrrgreindum afleiðingum. Slysið og tjón af orsökum þess hafi orðið vegna hreyfingar bifreiðarinnar og ökulags bílstjórans en ekki vegna athafna stefnanda sem felldar verði undir ásetning eða stórkostlegt gáleysi í skilningi umferðarlaga. Stefnandi krefst því að honum verði bætt tjón hans að fullu. Fjárhæð skaðabótakröfunnar styður stefnandi við örorkumat, dags. 24. nóv. 1999, og reglur skaðabótalaga nr. 50/1993 og tilboð tryggingarfélagsins frá 19. janúar 2000. Um bótaskyldu stefndu vísar stefnandi til 1. mgr. 88. gr. og 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga og ólögfestra reglna skaðabótaréttar. Um útreikning bótakröfu og vexti er vísað til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1987 (svo). Um aðild málsins er vísað til 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður og rökstuðningur stefndu Af hálfu stefndu er því haldið fram að þá er stefnandi slasaðist hafi hann tekið þátt í fífldjörfum leik við Stórhöfða í Reykjavík. Vörubretti með áföstum sætum hafi verið fest við bifreiðina JÖ-157, sem hafi verið í eigu stefndu, Kristínar. Leikurinn hafi falist í því að láta bifreiðina draga sig á brettinu. Þegar stefnandi var á brettinu við annan mann hafi hann dottið af því og lent á stálmottum sem voru á svæðinu. Við fallið hlaut stefnandi opið beinbrot á vinstri olboga auk höggs á brjóstkassa. Stefnandi hafi alveg náð sér af síðarnefnda áverkanum en beinbrotið hafi leitt til þess að hann hafi hlotið 17% varanlegan miska og örorku. Þann 19. janúar 2000 hafi farið fram uppgjör á tjóninu þar sem stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., hafi greitt stefnanda 1.789.304 kr. fyrir utan lögmannskostnað. Ágreiningur í málinu snúist fyrst og fremst um meinta eigin sök hjá stefnanda. Aðalkrafa stefndu taki mið af því að stefnandi hafi við það að taka þátt í leiknum sýnt stórfellt gáleysi sem metið verði honum til 50% eigin sakar og því hafi tjónið verið gert upp að fullu. Að mati stefndu hafi það verið augljóslega hættulegt að sitja laus á bretti sem dregið var af bifreið á ferð þar sem mikil hætta hafi verið á því að falla af brettinu við þessar aðstæður eins og reynd varð. Í þessu sambandi er vísað til 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Við munnlegan málflutning var því lýst yfir að ekki væri lengur ágreiningur um þjáningarbætur en upphafstíma dráttarvaxtakröfu var sérstaklega mótmælt. Niðurstaða Ágreiningur aðila er einungis um sakarskiptingu vegna meintrar eigin sakar stefnanda og upphafstíma dráttarvaxta. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi en hvorki Ásgeir Jón Einarsson, sem ók bifreiðinni R-76512 þá er slysið varð, né Ágúst Örn Grétarsson, sem tók þátt í leiknum með þeim félögunum og mun hafa setið á brettinu ásamt stefnanda þá er stefnandi slasaðist. Varðandi atvik málsins nýtur því eingöngu skýrslu lögreglumanns sem kom á vettvang eftir slysið og skýrslna þeirra Ásgeirs og stefnanda fyrir lögreglu svo og skýrslu stefnanda hér fyrir dómi. Í skýrslu lögreglumannsins, Þórarins Þórarinssonar, dags. 30. okt. 1998, kemur fram að Ásgeir, stefnandi og þriðji maður, hafi fest tvö bílsæti á vörubretti sem dregið var af bifreiðinni R 76512 og hafi verið á að giska þriggja metra dráttartaug á milli. Stefnandi hafi verið við annan mann á brettinu, vinstra megin, en Ásgeir hafi ekið bifreiðinni. Er Ásgeir tók krappa vinstri beygju hafi brettið skollið utan í járngrindur sem geymdar voru á svæðinu. Stefnandi hafi skollið með vinstri hlið líkamans utan í járngrindurnar. Ásgeir hafi talið sig hafa ekið á 20-40 km/klst. hraða. Í skýrslu Ásgeirs Jóns Einarssonar fyrir lögreglu 21. des. 1998 kemur fram að hann og stefnandi hafi látið sæti á vörubretti sem fest var aftan í bifreið og dregið af bifreiðinni. Þetta hafi þeir gert í nokkur skipti fyrir slysið. Ásgeir taldi brettið hafa verið of þungt aftan í bifreiðinni þannig að það hafi dregið bifreiðina af leið og brettið lent utan í járngrindur. Ásgeir kvaðst hafa ekið á 30-40 km/klst í umrætt sinn. Í skýrslu stefnanda fyrir lögreglu, 29. des. 1998, kemur fram að hann ásamt Ásgeiri Jóni Einarssyni og Ágústi Erni Grétarssyni hafi fengið sæti úr bifreið sem stefnanda minnti að hafi verið á athafnasvæði Vegagerðarinnar. Sætin hafi þeir látið á 2 Euro vörubretti (svo). Þeir hafi látið "öryggisbelti" á brettin (svo) til þess að þeir myndu ekki detta af brettinu. Þeir hafi verið búnir að draga brettið einu sinni til tvisvar áður en slysið varð. Stefnandi taldi að þá er slysið varð hafi hraðinn trúlega verið meiri en í hin skiptin. Ásgeir hafi tekið krappa beygju og þá hafi brettið sveiflast til hliðar og lent utan í járnamottum sem þarna voru. Stefnandi kvaðst hafa séð hvað verða vildi og reynt að verja sig með vinstri hendinni en lent með hliðina á grindunum. Fram kom hjá stefnanda hér fyrir dómi að fyrst hafi Ágúst ekið bílnum og hann hafi ekið rólega. Svo hafi Ásgeir ekið og hann hafi ekið mjög hratt. Brettið hafi sveiflast til og þeir lent utan í járnarekkum og við það hafi stefnandi slasast. Þeir hafi verið tveir á brettinu. Fyrst stefnandi og Ásgeir, þ.e. þegar Ágúst ók bílnum, og síðan stefnandi og Ágúst þegar Ásgeir ók. Bílsætin hafi þeir félagar boltað á brettin (svo) og einnig hafi þeir boltað niður slöngur sem þeir notuðu eins og öryggisbelti. Stefnandi sagði að þeir félagarnir hafi ekki fengist við þessa iðju fyrr en daginn sem slysið varð. Af því sem hér hefur verið rakið sést að framburður stefnanda er ruglingslegur að því er varðar bretti í eintölu eða fleirtölu. En þegar m.a. er litið til þess sem fram kemur í lögregluskýrslu og skýrslu vinnueftirlits þykir ljóst að vörubrettið hafi verið eitt. Við mat á því hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi verður að líta til aldurs stefnanda svo og aldurs vinnufélaga hans. Þá er slysið varð var stefnandi sextán ára gamall. Ökumaður bifreiðarinnar JÖ 157, Ásgeir Jón Einarsson, var tuttugu og eins árs. Ekki kemur fram í skjölum málsins hver var aldur Ágústs Arnar Grétarssonar, en að sögn lögmanns stefnanda var hann tuttugu ára þegar slysið varð. Þannig er stefnandi fimm árum yngri en ökumaður bifreiðarinnar. Það er mikill aldursmunur á milli sextán ára unglings og tuttugu og eins árs gamals manns. Enda þótt þeir félagarnir hafi hjálpast að við að útbúa brettið með sætum og festa það aftan í bifreiðina, þá var það aksturslag ökumannsins, Ásgeirs Jóns Einarssonar, sem fyrst og fremst orsakaði slysið. Þegar litið er til aldurs stefnanda er ólíklegt að hann hafi átt upptök að atferli þeirra vinnufélaganna. Líklegra verður að telja að hann hafi fylgt eldri félögum sínum. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið fellst dómurinn ekki á að lækka beri eða fella niður bætur til stefnanda vegna ásetnings eða stórkostlegs gáleysis, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ekki er tölulegur ágreiningur um kröfu stefnanda sem verður því tekin til greina með vöxtum eins og segir í dómsorði. Stefndi greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 350.000 kr. og hefur þá verið litið til virðisaukaskattsskyldu lögmannsþóknunar. Málið dæmir Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Kristín Jónsdóttir og Sjóvá Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, Róbert Þór Ólafssyni, in solidum 1.871.137 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá uppkvaðningu dóms þessa og 350.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 619/2017
|
Hjón Ógilding hjúskapar
|
A krafðist þess að ógiltur yrði hjúskapur hennar og B sem stofnað var til 2016. Var A þá 27 ára og bjó í foreldrahúsum en B 24 ára frá C. Lá fyrir í málinu að A hefði allt frá barnsaldri glímt við alverleg þroskafrávik og hafi af þeim sökum þurft á miklum stuðningi að halda í daglegu lífi. Í dómi Hæstaréttar var tiltekið að ekki hefði annað komið fram en að foreldrar A hefðu enga vitneskju haft um hjónaband A og B fyrr en 2017 og þá í tengslum við umsókn B til Útlendingarstofnunar um dvalarleyfi hér á landi. Þá hefði mjög skammur tími liðið frá því að A og B kynntust og þar til þau stofnuðu til hjúskapar eða innan við tveir mánuðir. Kom fram að í samræmi við málatilbúnað A mætti slá því föstu að þar að baki hefði legið eindregin ráðagerð B um að öðlast dvalarleyfi hér á landi og að hjúskapar hans og A hefði verið nauðsynlegur liður í því. Var talið að líta mætti svo á að þegar A og B hefðu stofnað til hjúskapar síns og aðdraganda hans hefðu verið uppi svo sérstakar aðstæður með tilliti til andlegrar stöðu hennar að þeim yrði fyllilega jafnað við að hún hafi í skilningi niðurlagsorða 1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 ekki verið bær til að takast þá skuldbindingu á hendur. Var krafa A því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttirog Benedikt Bogason og Þorgeir Ingi Njálsson landsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. september 2017.Hún krefst þess að ógiltur verði hjúskapur hennar og stefnda sem stofnað vartil 7. desember 2016. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillitstil gjafsóknar sem hún nýtur hér fyrir dómi.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi hefur ekki áfrýjaðhéraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði þvíekki til álita fyrir Hæstarétti.I Málsaðilar gengu í hjónaband [...] 2016hjá embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Var áfrýjandi þá 27 ára og bjóí foreldrahúsum. Liggur fyrir að hún hefur allt frá barnsaldri glímt viðalvarleg þroskafrávik, svo sem nánar verður vikið að hér síðar, og þarf af þeimsökum á miklum stuðningi að halda í daglegu lífi. Stefndi, sem er 24 ára, er frá C. Kemur fram í gögnum málsinsað hann hafi komið hingað til lands í lok [...] 2016 og stuttu síðar komist íkynni við áfrýjanda. Er ekki annað fram komið en að foreldrar áfrýjanda hafienga vitneskja haft um hjónaband hennar og stefnda fyrr en í [...] 2017 og þá ítengslum við umsókn hans til Útlendingastofnunar [...] 2016, fimm dögum eftirhjónavígsluna, um dvalarleyfi hér á landi. Hafði hann áður sótt um hæli enverið synjað um það. Málið var síðan höfðað 27. janúar 2017.IIÓgildingarkrafaáfrýjanda er meðal annars reist á ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaganr. 31/1993. Samkvæmt ákvæðinu getur annað hjóna krafist ógildingar hjúskaparsíns hafi það verið viti sínu fjær þegar vígsla fór fram eða að öðru leyti svoástatt um það að það mátti þá eigi skuldbinda sig til hjúskapar að lögum. Þá erjafnframt byggt á 3. og 4. tölulið sömu málsgreinar. Í hinum áfrýjaða dómi er stuttlegavikið að vitnisburði sálfræðings sem metið hafði andlegt atgervi áfrýjanda ítengslum við málshöfðunina. Kemur þar meðal annars fram það mat sálfræðingsinsað áfrýjandi búi við vitsmunaskerðingu og einhverfu og sé alvarlega fötluð.Hugtakaskilningur hennar sé á við 6 til 8 ára barn og skilningur á félagslegumaðstæðum sé á við 6 ára barn eða jafnvel yngra. FyrirHæstarétt hefur verið lögð matsgerð D, barna- og unglingageðlæknis, [...] 2017,sem var eftir uppkvaðningu héraðsdóms dómkvaddur til að gefa álit sitt á fötlunáfrýjanda, getu hennar til að skynja eðli félagstengsla eins og hjónabands oghvort andlegt ástand hafi dregið úr hæfi hennar til að gera sér grein fyrirhvað fólst í hjónabandi hennar og stefnda á þeim tíma þegar til þess var stofnað.Í matsgerðinni segir að í viðtölum matsmanns við áfrýjanda hafi komið fram skýreinkenni einhverfu og þroskaskerðingar. Ljóst sé að hún þurfi á miklumstuðningi að halda í daglegu lífi. Þessi fötlun hennar geri henni erfitt fyrirvið félagslega aðlögun og myndun félagstengsla. Greindarskerðing hennar hafieinnig áhrif í þessu sambandi. Skilningur hennar á félagslegum samskiptum séþví takmarkaður. Hún hafi gefið þá lýsingu á hjónabandi að það feli í sér aðeinstaklingar séu lengi saman og dýpri lýsing eða skilningur á því hafi ekkifengist fram. Leiki enginn vafi á því að geta einstaklings meðgreindarskerðingu og dæmigerða einhverfu til að skynja eðli félagstengsla séverulega skert. Í niðurlagi matgerðarinnar er sett fram það álit að hafið séyfir allan vafa að færni áfrýjanda til að gera sér grein fyrir hvað felist íhjónabandi hennar og stefnda hafi verið verulega skert. Viðvinnslu matsgerðarinnar hafði matsmaður undir höndum greinargerð E sálfræðingsfrá [...] 2017. Þar kemur meðal annars fram það álit sálfræðingsins að áfrýjandiátti sig ekki á fyrirætlunum annarra. Hún sé leiðitöm og auðvelt sé að blekkjahana. Þá hafi hún fá bjargráð til að leysa flóknar aðstæður og eigi erfitt meðað setja fólki mörk. Mjög skammur tími leið frá þvímálsaðilar kynntust og þar til þau stofnuðu til hjúskapar síns. Þá er þess áðurgetið að foreldrar áfrýjanda höfðu enga vitneskju um þessi áform og ekki erannað fram komið en að hið sama eigi við um aðra þá sem gætt höfðu hagsmunahennar. Hélt áfrýjandi þessu þannig leyndu fyrir þeim sem næst henni stóðu. Ísamræmi við málatilbúnað áfrýjanda þykir mega slá því föstu að þar að baki hafilegið eindregin ráðagerð stefnda um að öðlast dvalarleyfi hér á landi og aðhjúskapur hans og áfrýjanda væri nauðsynlegur liður í því. Hafi áfrýjandi íþeim tilgangi verið beitt þrýstingi sem hún hafði enga burði til að standa gegní ljósi fötlunar sinnar. Að framangreindu virtu og í ljósiþeirra sérfræðigagna um áfrýjanda sem lögð hafa verið fram í málinu verðurlitið svo á að þegar hún og stefndi stofnuðu til hjúskapar síns og í aðdragandahans hafi verið uppi svo sérstakar aðstæður með tilliti til andlegrar stöðuhennar að þeim verði fyllilega jafnað við að hún hafi í skilningi niðurlagsorða1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga ekki verið bær til að takast þáskuldbindingu á hendur. Verður krafa áfrýjanda um ógildingu á hjúskap hennar ogstefnda því tekin til greina. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstaréttifellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt þvísem í dómsorði greinir.Dómsorð: Hjúskapur áfrýjanda, A, og stefnda, B,sem stofnað var til [...] 2016, er ógiltur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað áfrýjanda skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstaréttifellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandafyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí2017.Málþetta, sem dómtekið var 28. júní 2017, var höfðað 27. janúar s.á. af hálfu A,[...], Reykjavík á hendur B,ríkisborgara C með dvalarstað að [...], Garðabæ, til ógildingar á hjúskapþeirra.Dómkröfurstefnanda eru þær að hjúskapur hennar og stefnda, sem stofnað var til þann [...]2016, verði ógiltur. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmtmálskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.Endanlegardómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða honum málskostnað, aukvirðisaukaskatts. Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaAðilarmálsins gengu í hjúskap [...] 2016 hjá embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu.Stefnandi krefst í máli þessu ógildingar á hjúskap þeirra. Hún er 27 ára gömulkona, sem býr í foreldrahúsum í Reykjavík. Stefndi er 23 ára gamall maður frá Csem sótti um hæli hér á landi [...] 2016, en var synjað um það.Ístefnu segir að stefnandi sé greindarskert, með greiningu um dæmigerðaeinhverfu, og samkvæmt mati lækna uppfylli hún skilyrði um hæsta örorkustig.Hún beri afar takmarkað skynbragð á eðli félagstengsla, eins og vináttu eðaannarra sambanda, hvað þá hjúskapar. Þá hafi hún takmarkaða ábyrgðartilfinningugagnvart eigin aðstæðum. Stefnandi hvorki treysti sér til né hafi nokkra burðitil þess að búa í eigin húsnæði. Stefnandi starfi við þjónustu- ogafgreiðslustörf hjá [...] og hafi gert um nokkurt skeið. Stefnandi njóti mikilsstuðnings foreldra og systkina við daglegt líf og með aðstoð þeirra hafi þaðverið í nokkuð föstum skorðum.Málavöxtumer lýst svo í stefnu að stefnandi hafi [...] 2016 komist í kynni við stefnda.Hann hafi tekið að venja komur sínar að starfsstöð stefnanda, ásamt [...]félögum sínum, og tekið að senda henni skilaboð á samskiptamiðlum. Stefnandihafi hrifist af stefnda, sem hafi tjáð henni að nauðsynlegt væri fyrir þau aðganga í hjúskap. Það sama hafi félagar hans sagt. Ef stefnandi giftist ekkistefnda gæti hann ekki haldið sambandi við hana og það myndi hafa slæmarafleiðingar í för með sér. Stefndi hafi þrýst mjög á stefnanda að giftast sérog hafi talið henni trú um að það væri nauðsynlegt. Stefnandi hafi ekki viljaðslíkan ráðahag, en hafi ekki getað staðist þann þrýsting sem stefndi hafi beittog látið að lokum undan honum.Útlendingastofnunbarst umsókn um dvalarleyfi fyrir stefnda hér á landi [...] 2016, fimm dögumeftir hjónavígslu aðila. Þegar stofnunin sendi stefnanda bréf á heimili hennar,dags. [...] 2017, með ósk um frekari gögn og upplýsingar vegna umsóknar umdvalarleyfi fyrir stefnda, maka stefnanda, var foreldrum hennar enn ókunnugt umhjónavígsluna. Í svarbréfi lögmanns stefnanda til Útlendingastofnunar, dags. [...]2017, segir að stefndi hafi augljóslega beitt stefnanda blekkingum og þrýstingitil að giftast sér og að til ráðahagsins hafi verið stofnað til málamynda íþeim tilgangi einum að afla honum dvalarleyfis. Stefnandi hafi ekki verið færum að meta hvað fælist í hjúskap eða af hvaða hvötum stefndi hafi sótt hann svofast. Stefndikveður stefnanda hafa verið fullkunnugt um samskipti stefnda viðÚtlendingastofnun og að hann væri að sækja um dvalarleyfi. Það hafi aldreiverið leyndarmál og óljóst sé hvaða veittar upplýsingar stefnandi telji að hafiverið rangar. Stefndi kveður fjölskyldustefnanda vera andstæða ráðahagnum og hafnar því að hann og vinir hans hafibeitt stefnanda þrýstingi. Sýslumaður rannsaki hvort hjónaefni uppfylliskilyrði fyrir því að mega ganga í hjúskap. Þannig sé gengið úr skugga um aldurhjónaefna, lögræði og hvort aðilar hafi verið í hjúskap áður. Aðilar þurfi aðafhenda viðeigandi vottorð og undirritun tveggja svaramanna. Sýslumaður gefi útkönnunarvottorð til staðfestingar á því að skilyrði fyrir hjónavígslu séu fyrirhendi. Aðilar hafi undirgengist þetta ferli og sýslumaður hafi samþykkt það.Vígsla hefði ekki farið fram ef sýslumaður hefði séð á sambandi þeirraeinhverja meinbugi.Ístefnu segir að stefnandi hafi ekki átt í eiginlegu sambandi við stefnda, endahafi hún aðeins þekkt hann í örfáa mánuði. Samskipti þeirra hafi einkum verið ávettvangi samskiptamiðla, en stefndi hafi einungis tvisvar komið stuttlega aðheimili stefnanda og hafi ekki hitt foreldra hennar eða fjölskyldu. Stefnandiviti lítil sem engin deili á stefnda eða hans einkahögum og hafi haft lítið afhonum að segja eftir giftinguna. Stefndi hafi þó ítrekað reynt að setja sig ísamband við stefnanda og fjölskyldu hennar samhliða afgreiðsluÚtlendingastofnunar á umsókn hans um dvalarleyfi. Stefnandi hafi ekki viljaðræða við hann þar sem hún óttist viðbrögð hans og að hann muni reyna að fá hanatil að undirrita fleiri skjöl eða gerninga. Stefndi hafi fengið stefnanda tilþess að undirrita skjöl sem tengist umsókn hans um dvalarleyfi, m.a. staðfestinguá því að stefndi væri búsettur á heimili foreldra hennar. Stefndi hafi ekkiviljað láta stefnanda í té umrædd gögn og hafi hún takmarkaða hugmynd um hvaðaskjöl og gögn hún hafi undirritað að fyrirmælum stefnda. Stefndi hafnar því aðhann neiti að láta í té gögn, hann hafi skilað gögnum til Útlendingastofnunarog séu þau gögn öll tiltæk þar.Ístefnu segir að stefnandi hafi átt við mikla vanlíðan að stríða vegna þessaraaðstæðna, sem hún hafi takmarkaðan skilning á. Hún hafi m.a. þurft að vera frávinnu þar sem hún telji að stefndi muni mæta á starfstöð hennar og reyna aðbeita hana frekari þrýstingi. Stefndi telur að fjölskylda stefnanda meini honumsamskipti við eiginkonu sína, hún njóti mikils stuðnings foreldra sinna ogsystkina við daglegt líf og telur stefndi að ráðskast sé með líf stefnanda. Húnhafi ekki verið svipt sjálfræði sínu og sé fullfær um að taka ákvarðanir umeigið líf. Við aðalmeðferð málsins gáfuaðilar þess skýrslur og auk þess komu fyrir dóm og gáfu skýrslur vitnin Fsálfræðingur, G, faðir stefnanda, H og svaramennirnir I og J.Málsástæður og lagarök stefnandaKjarniþessa máls sé að stefnandi hafi augljóslega verið blekkt og beitt þrýstingi tilað ganga í hjúskap með stefnda. Til hjónabandsins hafi verið stofnað í þeimeina tilgangi, sem hafi verið dulinn stefnanda, að styðja við umsókn stefnda umdvalarleyfi. Fyrirliggjandi gögn um sjúkrasögu stefnanda og andlegt atgervisýni svo ekki verði um villst að hún hafi ekki verið fær um að sporna viðblekkingum og þrýstingi í aðdraganda og við stofnun hjúskaparins. Hún sé ekkifær um að meta afleiðingar þess að ganga í málamyndahjónaband með nánastókunnugum manni frá C í þeim tilgangi einum að afla honum dvalarleyfis.Stefnandikrefjist ógildingar hjúskaparins og byggi þá kröfu á 1., 3. og 4. tl. 1. mgr.28. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Nánar tiltekið áþeim grundvelli að (i) stefnandihafi verið viti sínu fjær eða svo hafi verið ástatt um stefnanda þegar vígslafór fram að hún mátti þá eigi skuldbinda sig til hjúskapar að lögum, (ii) stefndi hafi komið stefnanda tilað eiga sig með því að villa vísvitandi á sér heimildir eða leyna atvikum úrlífi sínu er mundu hafa fælt stefnanda frá hjúskapnum ef vitað hefði og/eða (iii) stefnandi hafi verið neydd tilvígslunnar.Tilstuðnings framangreindu sé í fyrsta lagilagt til grundvallar að andlegt atgervi stefnanda og hugarástand hennar íkjölfar þess þrýstings sem stefndi og félagar hans hafi beitt hana í aðdragandaog við vígsluna, hafi verið með þeim hætti að jafnað verði til þess að hún hafiverið viti sínu fjær eða þannig ástatt um hana að hún hafi ekki mátt skuldbindasig til hjúskapar að lögum. Gögn um sjúkrasögu og heilsufar stefnanda rennistoðum undir þetta. Í öðru lagi hafi stefnandi staðið í þeirri trúað til hjúskaparins væri stofnað til að forða stefnda frá bráðri hættu og aðþað væri eina leiðin til að þau gætu haldið sambandi. Síðar hafi stefnandi gertsér grein fyrir því að um svokallað málamyndahjónaband hafi verið að ræða semhaft hafi þann eina tilgang að styðja við umsókn stefnda um dvalarleyfi.Stefnandi viti í raun engin deili á stefnda og telji að hann eigi eiginkonu,ástkonu eða fjölskyldu annars staðar. Stefndi hafi villt á sér heimildirgagnvart sér með vísvitandi hætti og leynt atvikum úr lífi sínu sem hefðu fæltstefnanda frá hjúskapnum hefði hún vitað um þau.Stefnandibyggi í þriðja lagi á því að lítaverði svo á, að teknu tilliti til aðstæðna allra og andlegs atgervis hennar, aðstefndi hafi neytt hana til vígslunnar, eftir atvikum með fulltingi félagasinna.Í öllufalli sé ljóst að til hjúskaparins hafi verið stofnað í þeim eina tilgangi aðafla stefnda dvalarleyfis og að slík stofnun hjúskaparins sé ekki með viljastefnanda. Slíkt brjóti óhjákvæmilega í bága við allsherjarreglu og meginregluríslenskra laga, sbr. til hliðsjónar 8. mgr. 70. gr. laga um útlendinga nr.80/2016, og ætti að leiða til þess að fallist verði á kröfu stefnanda.Mál þetta sé hjúskaparmál samkvæmtXV. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. 1. tl. 113. gr. laganna, og sé höfðaðhér á landi á grundvelli 114. gr. hjúskaparlaga, sbr. 2. tl. 1. mgr. 114. gr.og 2. mgr. ákvæðisins. Þar sem stefndi eigi ekki heimilisvarnarþing hér á landisé málið höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á heimilisvarnarþingi stefnanda,með heimild í 1. mgr. 115. gr. hjúskaparlaga. Um heimild stefnanda tilmálshöfðunarinnar vísist til 1. mgr. 116. gr. hjúskaparlaga. Stefnandi reisi kröfur sínarmeðal annars á hjúskaparlögum, nr. 31/1993, einkum V. og XV. kafla laganna og álögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Þá byggi stefnandi kröfur sínar ámeginreglum sifjaréttar og grunnreglum að baki ákvæðum laga um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, eftir því sem við eigi. Stefnandi byggieinnig á og vísi til laga um útlendinga, nr. 80/2016, einkum 8. mgr. 70. gr.Krafa um málskostnað sé reist á 129. gr., 130. gr. og 131. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök stefndaStefnandifullyrði að hún hafi verið beitt augljósum blekkingum og þrýstingi til þess aðganga í hjúskap. Stefndi mótmæli þessu og bendi á að engin gögn styðji þessafullyrðingu. Þvert á móti hafi aðilar undirgengist könnun hjá sýslumanni áðuren til hjúskapar hafi verið stofnað. Fyrirliggjandigögn sem vísað sé til sé vottorð frá Borgarspítalanum frá árinu 1994 og athuguná einkennum á einhverfurófi í [...] 2014. Þar komi m.a. fram:Hún er myndarleg ung kona sem varsamvinnufús og jákvæð við athugun. Það var gaman að spjalla við A og hún hafðigóða nærveru. Hún sagði prófanda frá því að það skemmtilegasta sem hún gerðiværi að taka ljósmyndir, mála og lesa bækur. Einnig finnst henni gaman að verameð vinum sínum.Stefnandistarfi við afgreiðslustörf hjá [...]. Hún haldi úti facebook síðu þar sem húnbirti upplýsingar um sig, myndir með vinum og úr ferðalögum o.fl. o.fl. Dragamegi þá ályktun að stefnandi sé opin, lífsglöð og hress kona. Stefndi hafni þvíað það eigi að vera á einhvern átt ljóst að stefnandi sé með skert atgervi. Stefndimótmæli því að ákvæði 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eigi við.Töluliður 1. Því sé hafnað að stefnandi hafi veriðviti sínu fjær eða ástand hennar verið með þeim hætti að hún hafi ekki máttskuldbinda sig til hjúskapar að lögum. Stefndi haldi því fram að það séstefnanda að sýna fram á að svo hafi verið og verði þá að telja að fulltrúasýslumanns hafi einnig átt að vera það ljóst. Stefnandi hafi ekki verið sviptsjálfræði þegar hjónavígslan fór fram. Töluliður 3. Stefndi hafni röksemdum stefnanda.Stefnanda hafi ætíð verið það ljóst að eiginmaður hennar hafi verið B frá C,sem hafi verið með umsókn um dvalarleyfi í gangi. Stefndi hafni því að ummálamyndahjónaband hafi verið að ræða. Stefndi hafi engum blekkingum beitt.Hann leggi fram fjölskylduvottorð frá C sem sýni fram á að hann sé maðureinhleypur. Ávirðingum um eiginkonu, ástkonu eða fjölskyldu annars staðar sémótmælt og telji stefndi stefnanda þurfa að styðja fullyrðingar sínar meðeinhverjum hætti. Töluliður 4. Stefnandi brigsli stefnda umrefsiverða háttsemi. Ekki liggi fyrir að stefnandi hafi nokkru sinni séð ástæðutil þess að leggja fram kæru til lögreglu vegna stefnda. Stefndi mótmæli þvímeð vísan til 4. tl. ákvæðisins.Almenntilvísun stefnanda til allsherjarreglu og meginreglna íslenskra laga eigi ekkivið. Mál þetta sé hjúskaparmál samkvæmt ákvæðum XV. kafla hjúskaparlaga, nr.31/1993. Krafa um málflutningsþóknun sé byggð á ákvæðum í XXI. kafla laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun séreist á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimtavirðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur, þvíberi honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum. NiðurstaðaÍmáli þessu krefst stefnandi ógildingar á hjúskap sínum og stefnda á grundvelli28. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Skilyrði þess að fallist verði á slíkakröfu er að fyrir hendi hafi verið einhver þau atvik sem talin eru upp í fjórumtöluliðum í 1. mgr. ákvæðisins. Þau eru í fyrsta lagi að annað hjóna hafi verið viti sínu fjær þegarvígsla fór fram eða að öðru leyti svo ástatt um það að það mátti þá eigiskuldbinda sig til hjúskapar að lögum.Í öðru lagi, hafi það af vangálátið vígja sig öðrum en þeim sem það hafði bundist hjúskaparorði eða hafi þaðverið vígt án þess að það ætlaðist til þess, en í málinu er ekki byggt áógildingarástæðum samkvæmt þessum tölulið.Í þriðja lagi, hafi eiginkonaþess eða eiginmaður komið því til að eiga sig með því að villa vísvitandi á sérheimildir eða leyna atvikum úr lífi sínu er mundu hafa fælt hitt frá hjúskapnumef vitað hefði og loks í fjórða lagi, hafi það verið neytt tilvígslunnar. Í málinu liggja fyrir gögn umandlegt atgervi stefnanda og nýlegt mat sem stefnandi aflaði í tilefni af þessumáli. Fyrir dóminn kom sá sálfræðingur sem framkvæmdi matið, en hún hafði ekki sinntstefnanda fyrir þann tíma. Kvað hún sjúkdómsgreiningu hennar vera tvíþætta,vitsmunaskerðingu og einhverfu. Stefnandi byggi við alvarlega fötlun og hefðihugtakaskilning á við 6-8 ára barn og skilning á félagslegum aðstæðum á við sexára barn eða jafnvel yngra. Hún hefði ekki burði til að sjá um sig sjálf eðabúa ein. Stefnandi hefði styrkleika í sjónúrvinnslu og geti unnið einhæfverkefni hratt og vel. Hún geti tjáð sig í einföldu máli í ræðu og riti. Fyrirliggur að stefnandi stundaði nám á starfsbraut í fjölbrautaskóla og vinnur ákassa á [...]. Faðir stefnanda bar fyrir dóminum að hann og móðir stefnandahefðu alla tíð reynt að styðja hana til sjálfstæðis, langan tíma hefði tekið aðkenna henni að aka bifreið en það hefði tekist og stefnandi hefur bílpróf. Húnsé félagslynd og eigi skara af kunningjum sem sumir hverjir vilji hafa gott afhenni. Hún trúi engu illu upp á fólk, vilji öllum vel og sé því útsett fyrirmisnotkun. Stefnandi kom fyrir dóm og gerði grein fyrir afstöðu sinni meðeinföldum en skýrum og skiljanlegum hætti. Stefnandi er lögráða. Hún krefstógildingar á hjúskap sínum og stefnda, en ekki er á því byggt af hennar hálfuað hún sé ekki bær til að ganga í hjúskap eða sé ekki fær um það. Í framburðistefnanda fyrir dóminum kom fram að hún kynni að vilja ganga í hjúskap síðar ogað hún hefur skýrar hugmyndir um hvernig að því skuli staðið, m.a. að unnustibiðji föður stúlku um leyfi og að hjónavígsla færi fram í kirkju. Ljóst er aðstefnandi sér nú eftir því að hafa gifst stefnda. Henni finnst að rangt hafiverið að hjúskaparstofnuninni staðið, hún hafi gert mistök með því að giftaststefnda hjá sýslumanni og með því að leyna því fyrir foreldrum sínum. Húnkvaðst hafa gert sér grein fyrir því eftir á að hún hefði gert rangan hlut.Ístefnu er því haldið fram að andlegt atgervi stefnanda og hugarástand hennar íkjölfar þess þrýstings sem stefndi og félagar hans hafi beitt hana í aðdragandaog við vígsluna, hafi verið með þeim hætti að jafnað verði til þess að hún hafiverið viti sínu fjær eða þannig ástatt um hana að hún hafi ekki mátt skuldbindasig til hjúskapar að lögum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga. Þarsegir að gögn um sjúkrasögu og heilsufar stefnanda renni stoðum undir þetta.Stefnandi undirritaði gögn vegna hjónavígslunnar [...] 2016. Gögnin hafði,samkvæmt framburði stefnanda, útvegað stúlka, sem verið hafði vinkona hennarfrá árinu 2011. Sú ætti maka frá C og hefði kynnt hana fyrir stefnda. Þær hefðurætt saman um þau áform að stefnandi giftist stefnda. Samkvæmt framburðisvaramannsins J, sem einnig á maka frá C, hitti hún stefnanda í fyrsta sinn aðkvöldi [...] 2016. J undirritaði svaramannavottorð vegna hjúskaparstofnunarstefnanda og stefnda daginn eftir. Hún bar fyrir dómi að þær hefðu eytt miklumtíma saman fram að hjónavígslu, sem fór fram tíu dögum síðar. Stefnandi hefðiverið venjuleg og ekki komið henni undarlega fyrir sjónir, þó hefði henni síðardottið í hug að stefnandi væri hugsanlega með athyglisbrest. Það hefði veriðgaman að spjalla við stefnanda, en vitnið hefði ekki gert sér grein fyrir þvíað hún væri greindarskert. Faðir stefnanda bar fyrir dóminum að stefnandi hefðiá þessum tíma verið mikið með þessu fólki, strákum frá C og einhverri J, enekkert hefði bent til þess að neitt sérstakt væri í gangi. Engin gögn eðaframburður vitna benda til þess að ástand stefnanda á þessu tímabili, eftir aðhún virðist hafa tekið ákvörðun um að ganga að eiga stefnda og fram ávígslustundina, hafi verið með þeim hætti að hún hafi þá virst vera viti sínufjær eða að hún hafi verið það við vígsluna. Stefnandi hefur ekki fært að þvíviðhlítandi rök hvernig gögn um fötlun hennar sýni fram á að hún hafi veriðviti sínu fjær í skilningi 1. tl. 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga við vígsluna ogí aðdraganda hennar eða að ástandi hennar verði jafnað til þess. Samkvæmt framburði stefnanda tókhún þá ákvörðun að giftast stefnda á þessum tíma vegna þess að hún vildi aðhann gæti haldið áfram að dvelja hér á landi. Hún vildi líka, með því aðgiftast honum, bjarga honum frá því að sæta refsiviðurlögum sem stefndi hefðiupplýst hana um að biðu hans í C. Sannað þykir að stefnandi hafi verið upplýstum þá stöðu sem stefndi var í þegar til hjúskapar þeirra var stofnað og að húnhafi gert sér grein fyrir því að honum yrði ella gert að fara af landi brott.Framburður stefnanda um þennan tilgang hjónavígslunnar fær stoð í framburðivitnisins H. Einnig í framburði föður stefnanda um hjálpsemi hennar og að húnhafi séð hjónavígsluna sem hjálp við manninn. Stefndi heldur því fram aðhjónavígslan hafi ekki verið til málamynda, hann hefði hrifist af stefnanda oghafi viljað giftast henni þess vegna. Þessar ástæður þurfa ekki að útiloka hvoraðra. Vitnið J bar um að aðilar hafi virst vera sæl saman og stefnandi kvaðstsjálf hafa hrifist af stefnda á þessum tíma, en hún hefði viljað bíða meðgiftingu ef ekki hefði verið svona ástatt fyrir stefnda. Virðist hún ekki hafaverið í neinni villu um það hver stefndi væri eða hver staða hans hafi verið. Framburður stefnanda um ástæðursinnaskipta sinna um hug sinn til stefnda er trúverðugur og varða þær ástæðuraðallega stjórnsemi hans og framkomu við hana, en einnig grunsemdir hennar umað hann eigi kærustu. Sinnaskipti af slíkum toga verða vart talin einsdæmi eðarakin til fötlunar stefnanda. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafieftir hjónavígsluna fengið nýjar upplýsingar um líf stefnda og verðasinnaskipti hennar því ekki rakin til nýrra upplýsinga um atvik úr lífi stefndasem hann hafi áður leynt hana. Stefnanda hefur ekki tekist að sýna fram á aðstefndi hafi vísvitandi villt á sér heimildir eða leynt atvikum úr lífi sínu erfælt hefðu stefnanda frá hjúskapnum ef vitað hefði. Samkvæmt þessu verður ekkifallist á að ógilda megi hjúskapinn á grundvelli 3. tl. 1. mgr. 28. gr.hjúskaparlaga. Sú lýsingí stefnu að stefnandi hafi verið neydd til vígslunnar af stefnda, eftir atvikummeð fulltingi félaga hans, styðst við það eitt að líta verði svo á að sú hafiverið raunin, að teknu tilliti til andlegs atgervis hennar og aðstæðna allra.Að virtu því sem upplýst þykir um hug stefnanda til stefnda á sínum tíma, ogvilja hennar til þess að giftast honum þá, verður ekki fallist á að hún hafiverið neydd til vígslunnar, þannig að ógilda megi hjúskap aðila á grundvelli 4.tl. 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga. Af framburði stefnanda er ljóstað það er nú einlægur vilji hennar að vera ekki lengur í hjúskap með stefnda.Stefnandi krefst ógildingar hjúskaparins, en hún hefur ekki sótt umhjónaskilnað. Samkvæmt 29. gr. hjúskaparlaga hefur ógilding hjúskapar sömu áhrifað lögum og lögskilnaður nema lög greini annað. Lagaskilyrði til hjónaskilnaðarog til ógildingar hjúskapar eru þó ekki hin sömu og ekki er það því alfarið áfæri stefnanda að velja hér um leiðir. Þegar ákvæði um tvíkvæni eða ólögmætanskyldleika hjóna eiga ekki við, en svo stendur á í máli þessu, verður hjúskapurekki ógiltur með dómi nema framangreind lagaskilyrði 1. mgr. 28. gr.hjúskaparlaga til ógildingar séu fyrir hendi. Stefnanda hefur að mati dómsinsekki tekist að sýna fram á að svo sé. Verður því að hafna kröfu stefnanda umógildingu hjúskapar hennar og stefnda.Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur leyfi tilgjafsóknar. Samkvæmt því greiðist allur gjafsóknarkostnaður hennar úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þóris Júlíussonarhdl., sem ákveðin er 850.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R ÐStefndi,B, er sýkn afkröfu stefnanda, A, um ógildingu hjúskapar þeirra, sem stofnað var til þann [...] 2016.Málskostnaður fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar, Þóris Júlíussonar hdl., 850.000 krónur.
|
Mál nr. 361/2001
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
X var grunaður um aðild að broti gegn lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni með áorðnum breytingum. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála væri fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi yfir X.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 23. september 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til sunnudagsins 30. sama mánaðar kl. 20. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I. Samkvæmt gögnum málsins voru lögreglumenn á Blönduósi við eftirlit á bifreið seint að kvöldi laugardagsins 22. september 2001. Veittu þeir þá athygli bifreið, sem ekið var úr bænum til austurs, og ákváðu að stöðva hana til að kanna hvernig ökumaður væri á sig kominn. Skammt utan bæjarins gáfu þeir merki um að stöðva bifreiðina. Í beinu framhaldi af því sáu lögreglumennirnir að ljósbrúnum pakka var kastað út um glugga á bifreiðinni. Stöðvuðu lögreglumennirnir bifreið sína og tóku upp pakkann, sem lá nærri miðlínu á veginum, en á sama tíma hafði hin bifreiðin einnig numið staðar. Um leið og lögreglumennirnir fóru aftur upp í bifreið sína var hinni ekið af stað á miklum hraða. Lögreglumennirnir veittu henni eftirför og gáfu stöðvunarmerki, sem ekki var sinnt. Var bifreiðinni ekið á um 130 til 140 km hraða eftir þjóðvegi nr. 1 til austurs þar til ökumaður stöðvaði hana skammt norðan við Fagranes, um 12,5 km frá þeim stað, sem stöðvunarmerki var fyrst gefið. Var ökumaðurinn handtekinn ásamt farþega, sem reyndist vera varnaraðili. Viðurkenndi ökumaðurinn að hafa reykt hass fyrir aksturinn. Voru þeir fluttir á lögreglustöðina á Blönduósi, þar sem þeir voru vistaðir í fangaklefa. Við athugun á pakkanum, sem hafði verið fleygt út um glugga bifreiðarinnar, kom í ljós að hann hafði að geyma 140 töflur, sem efnaprófun gaf til kynna að hefðu að geyma fíkniefnið MDMA, ásamt um 3,4 g af mulningi úr slíkum töflum. Fundust þar enn fremur um 250 g af efni, sem talið var hass. Lögreglan tók skýrslu af varnaraðila eftir hádegi næsta dag. Hann skýrði þar frá því að um kvöldmatarleytið 22. september 2001 hafi verið hringt heim til hans á Akureyri og hann beðinn um að sækja pakka á nánar tilgreindum stað fyrir vestan Blönduós, en sér hafi verið boðið að fá hass að endurgjaldi fyrir það. Nokkru síðar hafi vinur varnaraðila komið á bifreið, sem tilheyrði nafngreindum manni, og þeir farið saman til að vitja pakkans. Þegar þeir hafi verið á leið aftur til Akureyrar og farið um Blönduós hafi þeir orðið varir við að þeim væri veitt eftirför í lögreglubifreið. Kvaðst varnaraðili hafa haldið á pakkanum fram að því og vitað að fíkniefni væru í honum. Hafi varnaraðila brugðið svo mjög við eftirför lögreglunnar að hann hafi hent pakkanum út um glugga farþegamegin á bifreiðinni. Hafi varnaraðili og ökumaðurinn síðan ætlað að koma sér undan lögreglunni, en látið af þeirri fyrirætlan eftir hraðakstur nokkra stund. Varnaraðili neitaði að upplýsa hver hafi falið honum að sækja pakkann. Sóknaraðili krafðist 23. september 2001 að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna málsins allt til mánudagsins 1. október nk. Varnaraðili var leiddur fyrir dómara að kvöldi fyrrgreinda dagsins og kvaðst engu hafa að bæta við lögregluskýrslu sína, sem hann kvað vera rétta. Eins og ráðið verður af áðursögðu var fallist á kröfu sóknaraðila með hinum kærða úrskurði, en þó þannig að gæsluvarðhaldi var markaður tími til 30. september nk. kl. 20. II. Fallist verður á með sóknaraðila að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um afbrot, sem varðað getur fangelsisrefsingu samkvæmt 2. gr., 5. gr. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni með áorðnum breytingum. Þótt varnaraðili hafi greint frá atvikum á framangreindan hátt ber frásögn hans með sér að hér hafi komið við sögu einn eða fleiri aðrir en hann og ökumaður bifreiðarinnar. Um þá hefur hann ekki gefið upplýsingar. Meðan svo er ástatt er hætta á að varnaraðili torveldi rannsókn málsins með sammæli við vitni eða samseka ef hann fær að ganga laus. Þegar af þessum ástæðum eru skilyrði til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila samkvæmt a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti og verður því staðfest niðurstaða hans um tímalengd gæsluvarðhaldsins. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 612/2017
|
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu X um að A yrði gert að koma fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og gefa vitnaskýrslu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Brotaþoli A skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2017, þar sem fallist var ákröfu varnaraðila um að brotaþoli A komi fyrir dóm við aðalmeðferð málsins oggefi vitnaskýrslu. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Brotaþolinn krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi. Hvorki sóknaraðili né varnaraðili hafalátið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurmiðvikudaginn 27. september 2017 Málþetta, sem tekið var til úrskurðar í dag, er höfðað með ákærum lögreglustjóransá höfuðborgarsvæðinu, útgefnum 23. maí og 28. júní 2017, á hendur X,kennitala [...],[...], Reykjavík, fyrir umferðar- og fíkniefnalagabrot, ogfyrir hegningarlagabrot og brot á barnaverndarlögum með því að hafa á árunum2012-2016, á heimilum hennar að [...],[...],[...] og [...], endurtekið beittbörn sín, A, fædd árið [...], B, fæddur [...] og C, fæddur [...], ofbeldi,andlegum og líkamlegum refsingum, ógnað þeim og sýnt þeim vanvirðandi háttsemi,yfirgang og ruddalegt athæfi eins og nánar er lýst að neðan:GagnvartA, með því að hafa í nokkur skipti slegið A á rassinn og bakið með belti,slegið hana með flötum lófa í andlitið og líkama, snúið upp á eyru hennar,tekið í hár hennar og slegið höfði hennar utan í vegg, stigið ofan á magahennar, sparkað í maga hennar og í eittskipti slegið hana í líkamann með leikfangagítar þannig að gítarinn brotnaði ogslegið hana með moppu í andlitið. Af framangreindu hlaut A áverka í andliti, ábáðum fótleggjum og báðum handleggjum.GagnvartB, með því að hafa í nokkur skipti slegið hann á rassinn, lærin og bakið meðbelti, snúið upp á eyru hans, slegið hann með flötum lófa í andlitið, slegiðhann í líkamann með höndunum og slegið hann með penna í höfuðið. Afframangreindu hlaut B áverka á báðum handleggjum, báðum lærum og á báðumfótleggjum.GagnvartC, með því að hafa í nokkur skipti slegið hann á rassinn, lærin og bakið meðbelti, slegið hann með flötum lófa í andlitið og í líkama og slegið hann meðpenna í höfuðið. Af framangreindu hlaut C áverka á báðum handleggjum, baki,rassi, báðum lærum og báðum fótleggjum.Teljastbrot þessi að varða við 217. gr. og 1. mgr. 218. gr. b. hegningarlaga nr.19/1940 og 1. mgr. 98. gr. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Þá eru í ákærunni tilgreindareinkaréttarkröfur brotaþola. Aðalmeðferð málsins mun farafram 3. október nk. Á vitnalista sem sendur var dómurum og málflytjendum varekki að finna nöfn brotaþola. Verjandi ákærðu krafðist þess að brotaþolinn Akæmi fyrir dóm við aðalmeðferðina, þótt hún hefði þegar gefið skýrslu fyrirdómi, til þess að svara spurningum, um áverka á líkama hennar, sem hefðu ekkiáður komið fram og bera undir hana ljósmyndir af áverkunum. Tók hann fram aðákærða væri tilbúin til þess að víkja úr dómsal á meðan. Réttargæslumaðurbrotaþola andmælti kröfunni og krafðist úrskurðar um hana. Sækjandi tók undirmeð réttargæslumanni. Var málflytjendum gefinn kostur á að tjá sig um kröfuna ídag og hún að því loknu tekin til úrskurðar. Réttargæslumaðurbrotaþola vísaði til þess að brotaþolinn A hefði gefið skýrslu fyrir dómi undir rannsókn málsins og til þess aðhún væri í mjög erfiðri stöðu gagnvart ákærðu. Það yrði henni afar þungbært aðkoma aftur fyrir dóminn. Viðrannsókn málsins var tekin skýrsla af brotaþolanum A fyrir dómi með heimild í c-lið1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Skýrslutakan fór fram íBarnahúsi 14. júlí 2016. Samkvæmt 111. gr. laga nr.88/2008 skal dómur reistur á sönnunargögnum semfærð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Dómara er þó heimilt að taka tilgreina sem sönnunargögn skýrslur sem ákærði, brotaþoli eða önnur vitni hafagefið fyrir dómi áður en mál var höfðað skv. 59. og 106. gr. laganna. Þó skuluskýrslugjafar koma á ný fyrir dóm við málsmeðferð ef þess er kostur og annarhvor málsaðili krefst eða dómari telur annars ástæðu til. Ef um er að ræða brotá XXII. kafla almennra hegningarlaga og brotaþoli hefur ekki náð 15 ára aldriskal hann þó ekki koma fyrir dóm að nýju nema dómari telji sérstaka ástæðu til. Brotaþolinn A er fædd [...] oghefur því náð [...] ára aldri. Hún er því ekki undanþegin vitnaskyldu vegnaaldurs, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laganr. 88/2008 skulu skýrslugjafar, sem gefið hafa skýrslu áður en mál var höfðað,koma á ný fyrir dóm við málsmeðferð ef þess er kostur og annar hvor málsaðilakrefst þess eða ef dómari telur annars ástæðu til. Verjandi ákærðu hefurkrafist þess að brotaþolinn komi að nýju fyrir dóminn til þess að svaratilteknum spurningum. Þar sem ekkert hefur komið fram um að brotaþolinn eigiþess ekki kost að koma fyrir dóminn í skilningi ákvæðisins og undantekning 3.málsliðar 2. mgr. 111. gr. á ekki við, verður að fallast á kröfu verjandans umað brotaþolinn A komi aftur fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Til þess er hins vegar að lítaað brotaþolinn getur skorast undan því að gefa skýrslu með vísan til b-liðar 1.mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 og þess að verjandi hefur lýst því að fallistverði á að ákærði víki úr dómsal meðan skýrslutakan fer fram. Samkvæmt framangreindu ber A aðkoma fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Fallist er á kröfuákærðu, X, um að A komi fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og gefi vitnaskýrslu.
|
Mál nr. 271/1998
|
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Vátrygging
|
H, kafari hjá L, fékk á sig högg er gúmbátur með skipverjum af skipi L féll í sjóinn, þegar verið var að slaka bátnum niður af skipinu sem lá við akkeri. Leitaði H ekki til læknis vegna slyssins fyrr en fimm árum seinna. H krafði L um bætur fyrir varanlega örorku, töpuð lífeyrisréttindi og miska. Í málinu var hvorki deilt um skaðabótaskyldu né varanlega læknisfræðilega örorku vegna slyssins. L hélt því fram að H yrði að bera sjálfur tjón sem hlotist hefði af skeytingarleysi hans um að gangast undir viðeigandi læknismeðferð, en þeim kröfum var hafnað vegna skorts á viðhlítandi gögnum. Ekki var heldur fallist á þá málsástæðu að bótakröfu bæri að lækka á þeim grundvelli að H hefði með vanrækslu fyrirgert rétti sínum til bóta frá Tryggingastofnun ríkisins vegna slyssins. Niðurstaða héraðsdóms um greiðslu skaðabóta var staðfest með vísan til forsendna hans. Var ekki talið að slysatryggingarbætur úr vátryggingu, sem keypt var hjá T vegna skyldu sem hvíldi á L vegna samkomulags við kafara, skyldi virða til lækkunar á skaðabótum til H. Þá var ekki fallist á að slysatryggingarfé og vextir úr tryggingu frá V skyldu dregnir frá skaðabótum miðað við slysdag. Var niðurstaða héraðsdóms um að greiðslan skyldi dregin frá uppreiknaðri kröfu eins og hún stóð 22. nóvember 1996, mánuði eftir að H sendi L kröfubréf ásamt örorkumati og útreikningum, staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Arnljótur Björnsson og Garðar Gíslason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 1998 og krefst þess að fjárhæðir, sem dæmdar voru í héraði verði lækkaðar. Einnig krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, en við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti sundurliðaði hann kröfu sína um ársvexti af 5.790.600 krónum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 þannig: 7% frá 25. janúar 1990 til 1. mars 1990, 5% frá þeim degi til 1. apríl 1990, 3% frá þeim degi til 1. október 1990, 2,5% frá þeim degi til 1. janúar 1991, 3,5% frá þeim degi til 21. janúar 1991, 5% frá þeim degi til 1. júní 1991, 6% frá þeim degi til 1. ágúst 1991, 7% frá þeim degi til 11. október 1991, 4% frá þeim degi til 1. nóvember 1991, 3,75% frá þeim degi til 21. nóvember 1991, 3,5% frá þeim degi til 1. desember 1991, 3% frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,5% frá þeim degi til 11. febrúar 1992, 2% frá þeim degi til 21. mars 1992, 1,25% frá þeim degi til 1. maí 1992, 1% frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 1,25% frá þeim degi til 11. nóvember 1993, 0,5% frá þeim degi til 1. júní 1995, 0,65% frá þeim degi til 22. nóvember 1996. Að öðru leyti eru kröfur hans í samræmi við dómsorð héraðsdóms. Ennfremur krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem greinir í héraðsdómi er mál þetta risið vegna vinnuslyss 25. janúar 1990. Atvik voru þau, að gúmbátur með skipverjum af varðskipinu Tý féll í sjóinn, þegar verið var að slaka bátnum niður af skipinu, sem lá við akkeri undan Sellátrum í Reyðarfirði. Einn mannanna í gúmbátnum var stefndi, sem var háseti á varðskipinu og gegndi starfi kafara, er slysið varð. Því er lýst í héraðsdómi, að í fyrstu hafi ekki verið talin ástæða til að stefndi leitaði læknis, þar sem talið var að hann hefði ekki meiðst. Í héraðsdómi er einnig frásögn stefnda af líðan hans næstu árin eftir slysið og hvenær hann leitaði sér lækninga við einkennum, sem hann rakti til slyssins. II. Stefndi krefst bóta fyrir varanlega örorku, töpuð lífeyrisréttindi og miska. Ekki er ágreiningur um skaðabótaskyldu eða um varanlega læknisfræðilega örorku vegna slyssins 25. janúar 1990. Áfrýjandi heldur fram að stefndi verði sjálfur að bera fjárhagslegt og ófjárhagslegt tjón, sem hlotist hafi af skeytingarleysi hans um að gangast undir viðeigandi læknismeðferð. Bendir áfrýjandi á að vegna vanrækslu stefnda um þetta hafi afleiðingar slyssins orðið verri og langvinnari en ella. Læknaráð taldi í ályktun 8. janúar 1998 að stefndi hafi hlotið örorku af slysinu, 5% vegna hálshnykks og 15% vegna „andlegra einkenna“ eða alls 20% varanlega örorku. Hins vegar liggja ekki fyrir læknisfræðileg gögn um hvort afleiðingar slyssins hafi orðið meiri en ella vegna dráttar, sem varð á að stefndi leitaði sér lækninga. Vegna skorts á viðhlítandi gögnum verður að hafna kröfum áfrýjanda um bótalækkun á grundvelli framangreindra röksemda hans. Í annan stað ber áfrýjandi fyrir sig, að stefndi hafi með vanrækslu fyrirgert rétti, sem hann hefði átt vegna slyssins til bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Vísar hann um það til bréfs stofnunarinnar 29. apríl 1998. Í bréfinu hafnaði slysatryggingadeild hennar umsókn stefnda um bætur frá slysatryggingu almannatrygginga með vísun til þess að ekki væri unnt að meta orsakasamband slyssins og núverandi einkenna stefnda. Varanleg örorka stefnda var 16. september 1996 metin 20% af Sigurjóni Sigurðssyni sérfræðingi í bæklunarskurðlækningum og eins og áður greinir var niðurstaða Læknaráðs 8. janúar 1998 um örorkuna sú sama. Stefndi hefur hins vegar ekki gengist undir örorkumat á vegum Tryggingastofnunar ríkisins og liggur hvorki fyrir hver niðurstaða lækna stofnunarinnar hefði verið um örorku stefnda né hverjar bætur hann kynni að hafa átt rétt á að fá frá almannatryggingum, ef hann hefði í tæka tíð leitað réttar síns á þeim vettvangi. Verður bótakrafa stefnda á hendur áfrýjanda því ekki lækkuð á grundvelli hirðuleysis stefnda í þessu efni. III. Krafa stefnda um bætur vegna varanlegrar örorku er studd við útreikning tryggingafræðings, sem reiknar með tekjutapi frá slysdegi. Af gögnum málsins verður hins vegar ráðið að metin örorka hafi ekki haft áhrif á tekjur stefnda fyrstu árin eftir slysið. Þegar litið er til þess og að öðru leyti með vísun til forsendna héraðsdóms þykir mega staðfesta það mat hans að hæfilegar skaðabætur til stefnda fyrir varanlega örorku, töpuð lífeyrisréttindi og miska séu samtals 5.790.600 krónur. Í héraðsdómi er því lýst að 25. janúar 1990 þegar stefndi slasaðist, við starf sitt hjá Landhelgisgæslunni, hafi verið í gildi tvær atvinnuslysatryggingar, sem báðar tóku til slyssins. Önnur þeirra var slysatrygging, sem Landhelgisgæslan keypti hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. samkvæmt ákvæðum kjarasamnings við Sjómannafélag Reykjavíkur frá 31. október 1989, sbr. 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Grein 8.1.6 í kjarasamningnum er svohljóðandi: „Tryggingafé samkvæmt þessum lið skal koma til frádráttar slysa- eða dánarbótakröfu á hendur útgerðinni.“ Er ekki ágreiningur um að greiðsla að fjárhæð 598.144 krónur, sem Vátryggingafélag Íslands hf. innti af hendi til stefnda skuli dregin frá skaðabótum til hans, en málsaðila greinir á um hvernig háttað skuli frádrætti vátryggingarbótanna, svo sem síðar verður vikið að. Hin atvinnuslysatryggingin var keypt hjá Tryggingu hf. með heimild í 13. gr. laga nr. 25/1967 um Landhelgisgæslu Íslands, en þar segir að forstjóra hennar skuli heimilt að vátryggja sérstaklega þá starfsmenn, sem vinna mjög áhættusöm verk. Í vátryggingarskírteini útgefnu af Tryggingu hf. 9. janúar 1990 er stefndi tilgreindur sem vátryggður. Ágreiningslaust er að atvinnuslysatrygging þessi var keypt vegna skyldu, sem hvíldi á Landhelgisgæslunni samkvæmt samkomulagi við kafara 28. apríl 1980. Eru ákvæði C-liðar 1. gr. samkomulagsins rakin orðrétt í héraðsdómi. Í hliðstæðu samkomulagi um laun og kjör kafara hjá Landhelgisgæslu Íslands frá 13. apríl 1988, sem í gildi var þegar stefndi slasaðist, er ákvæði um vátryggingarfjárhæðir, en annars er ekkert vikið að atvinnuslysatryggingu. Í 2. mgr. þágildandi 25. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga fólst sú almenna regla, að greiðsla slysatryggingarbóta, sem vátryggingafélag greiddi slysatryggðum, hafði engin áhrif á rétt hans gegn þeim, sem skaðabótaábyrgð bar á slysi. Frá þessari almennu reglu var undantekning í 3. málsl. 2. mgr. 25. gr., en því er ekki haldið fram að hún geti átt við í máli þessu. Hvorki var í samkomulagi um kjör kafara 28. apríl 1980 né samkomulagi 13. apríl 1988 kveðið á um að slysatryggingarbætur til kafara skyldu skerða skaðabótarétt á hendur vinnuveitanda. Hefði Landhelgisgæslunni þó, þegar samið var við kafara, verið unnt að áskilja sér rétt til frádráttar vátryggingarfjár með sérstöku ákvæði eða vísa til almenns kjarasamnings um slíkan frádrátt. Verður því fallist á niðurstöðu héraðsdómara um að ekki skuli virða slysatryggingarbætur frá Tryggingu hf. að fjárhæð 2.276.066 krónur til lækkunar skaðabótum til stefnda. IV. Áfrýjandi krefst þess að slysatryggingarfé og vextir, sem Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi stefnda 26. febrúar 1998, alls að fjárhæð 598.144 krónur, verði dregið frá skaðabótum miðað við slysdag 25. janúar 1990. Rökstyður áfrýjandi þá kröfu sína með því að stefndi hafi ekki sótt um bætur hjá vátryggingafélaginu fyrr en eftir að hann krafðist skaðabóta úr hendi áfrýjanda. Af hálfu stefnda var Landhelgisgæslunni kynnt í bréfi 3. júlí 1996 að skaðabótakrafa yrði væntanlega gerð vegna slyssins. Ekki verður séð að bréfinu hafi verið svarað. Örorkumat lá fyrst fyrir 16. september 1996 og útreikningur tryggingafræðings á höfuðstólsverðmæti ætlaðs tekjutaps 16. október 1996. Hinn 22. sama mánaðar var kröfubréf sent Landhelgisgæslunni ásamt örorkumatinu og útreikningnum. Viku síðar ritaði Landhelgisgæslan ríkislögmanni bréf og beindi málinu „til umfjöllunar og úrvinnslu embættis ríkislögmanns.“ Áfrýjandi vefengdi niðurstöðu örorkumatsins frá 16. september 1996 og taldi ekki tímabært að ljúka málinu með samningi vegna skorts á viðhlítandi læknisfræðilegum upplýsingum. Samkomulag tókst því ekki um bótakröfur stefnda og höfðaði hann mál þetta, sem þingfest var í héraði 25. mars 1997. Ekki virðist stefnda hafa verið kynnt fyrr en eftir að málið var höfðað, að hann kynni að eiga rétt til bóta frá samningsbundnum slysatryggingum, en í greinargerð áfrýjanda í héraði 26. maí 1997 er bent á að bætur úr slysatryggingu sjómanna hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. skuli dregnar frá skaðabótakröfu. Með greinargerðinni var lagður fram áðurnefndur kjarasamningur við Sjómannafélag Reykjavíkur 31. október 1989. Þegar þetta er virt þykja ekki vera rök til að verða við kröfu áfrýjanda um að umræddar 598.144 krónur verði dregnar frá skaðabótum miðað við slysdag. Samkvæmt áðursögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 5.790.600 krónur ásamt ársvöxtum frá 25. janúar 1990 eins og nánar greinir í dómsorði, svo og dráttarvöxtum frá 22. nóvember 1996, en þá var liðinn einn mánuður frá því að lögmaður stefnda sendi Landhelgisgæslunni kröfubréf ásamt gögnum um tjón stefnda, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi og verður greiðsla frá Vátryggingafélagi Íslands hf., 598.144 krónur, dregin frá uppreiknaðri kröfu stefnda, eins og hún stóð 22. nóvember 1996 og dæmt er í héraðsdómi. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Hannesi Bjarnasyni, 5.790.600 krónur með ársvöxtum af þeirri fjárhæð, sem hér segir: 7 % frá 25. janúar 1990 til 1. febrúar 1990, 5,9% frá þeim degi til 1. mars 1990, 4,1% frá þeim degi til 1. apríl 1990, 3% frá þeim degi til 1. október 1990, 2,3% frá þeim degi til 1. nóvember 1990, 2,5% frá þeim degi til 1. janúar 1991, 3,2% frá þeim degi til 21. janúar 1991, 4% frá þeim degi til 1. febrúar 1991, 4,7% frá þeim degi til 1. júní 1991, 5,8% frá þeim degi til 1. ágúst 1991, 6,3% frá þeim degi til 1. október 1991, 5,6% frá þeim degi til 11. október 1991, 3,9% frá þeim degi til 1. nóvember 1991, 3,75% frá þeim degi til 11. nóvember 1991, 3,7% frá þeim degi til 21. nóvember 1991, 3,4% frá þeim degi til 1. desember 1991, 2,8% frá þeim degi til 21. desember 1991, 2,6% frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,1% frá þeim degi til 11. febrúar 1992, 1,8% frá þeim degi til 21. febrúar 1992, 1,6% frá þeim degi til 1. mars 1992, 1,5% frá þeim degi til 21. mars 1992, 1,1% frá þeim degi til 1. maí 1992, 1% frá þeim degi til 1. ágúst 1992, 0,9% frá þeim degi til 1. janúar 1993, 1% frá þeim degi til 21. mars 1993, 0,9% frá þeim degi til 1. apríl 1993, 0,8% frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 0,9% frá þeim degi til 1. nóvember 1993, 0,8% frá þeim degi til 11. nóvember 1993, 0,5% frá þeim degi til 21. maí 1995, 0,6% þeim degi til 1. febrúar 1996, 0,9% frá þeim degi til 11. febrúar 1996, 1% frá þeim degi til 21. febrúar 1996, 0,9% frá þeim degi til 1. mars 1996, 0,8% frá þeim degi til 11. maí 1996, 0,65% frá þeim degi til 1. október 1996, 0,75% frá þeim degi til 22. nóvember 1996. Frá 22. nóvember 1996 greiði áfrýjandi dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til greiðsludags. Frá framangreindu dragist 598.144 krónur, eins og krafa stefnda stóð hinn 22. nóvember 1996. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjavíkur 8. maí 1998. Ár 1998, föstudaginn 8. maí er í Héraðsdómi Reykjavíkur kveðinn upp í Héraðsdómsmálinu nr. E-1600/1997 Hannes Bjarnason gegn fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og dómsmálaráðherra f.h. Landhelgisgæslu Íslands svohljóðandi dómur: Mál þetta var þingfest hér fyrir dómi hinn 25. mars 1997 á grundvelli stefnu, sem árituð er af ríkislögmanni f.h. stefndu hinn 17. mars 1997. Það var dómtekið að afloknum munnlegum málflutningi, sem fram fór hinn 7. apríl sl. Stefnandi málsins er Hannes Bjarnason, kt. 130363-5049, til heimilis að Veghúsum 31, Reykjavík, en stefndu eru fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og dómsmálaráðherra f.h. Landhelgisgæslu Íslands. Dómkröfur: Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda kr. 9.452.256, auk dráttarvaxta samkvæmt III.kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 10.051.400 frá 25. janúar 1990 til 26. febrúar 1998 en af kr. 9.452.256 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefndu er krafist stórfelldrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að stefndu verði tildæmdur málskostnaður úr hans hendi. Málavextir, málsástæður og lagarök: Mál þetta varðar slys, sem átti sér stað við sjósetningu gúmbáts 25. janúar 1990 um borð í varðskipinu Tý. Í skýrslu sinni til forstjóra Landhelgisgæslunnar lýsir skipherra atvikum svo: „Nánari atvik voru sem hér segir: Fimmtudaginn 25. janúar var varðskipið við akkeri undan Sellátrum í Reyðarfirði og var þá ákveðið að kafarar varðskipsins endurnýjuðu sink í bógskrúfugati skipsins. Kl. 1300 hófu kafarar ásamt aðstoðarmönnum undirbúning að þessu verkefni. Kl. 1325 var zodiak gúmbátur varðskipsins hífður fyrir borð með krana skipsins, um borð í bátnum voru Halldór B. Nellett 1 stm. Steinar Clausen bátsm. Hannes Bjarnason háseti og Andrés Magnússon, blaðamaður MBL, en skipskrananum stjórnaði Sigurður Bergmann háseti. Er lokið var við að slá út krananum og rétt nýbyrjað að slaka bátnum niður í kranavírnum slitnaði vírinn og báturinn féll í sjóinn og lengi þar á réttum kili. Við fallið handleggsbrotnaði bátsmaður á hægri upphandlegg en hann mun hafa lent á afturgafli gúmbátsins, einnig kvartaði hann um eymsli í fótum og víðar. 1. stýrimaður hlaut mikið högg á hægri lærvöðva ofanverðan en hann mun einnig hafa lent á afturgafli bátsins ásamt skurði ofan við hægri augabrún en hinir tveir bátsverjar sluppu ómeiddir.” Í rannsókn, sem lögreglan í Suður-Múlasýslu stóð að daginn eftir slysið, kemur m.a. fram, að samkvæmt mælingu hafi gúmbáturinn fallið 4.8 metra. Báturinn hafi verið hífður upp af þyrlupalli og út fyrir síðuna bakborðsmegin. Þar hafi þurft að snúa bátnum til þess að stefni hans sneri fram við sjósetningu hans. Vírinn hafi slitnað rétt ofan við krókinn áður en tekist hafði að snúa bátnum til hálfs. Við það hafi stefni hans rekist í rekkverk með þeim afleiðingum að hann hafi stungist í sjóinn með skutinn á undan. Við rannsókn á tildrögum slyssins á vegum Rannsóknarnefndar sjóslysa og Iðntæknistofnunar kom í ljós, að vírinn var tærður og hafði togþol hans rýrnað að mun og var slysið rakið til þessa vanbúnaðar. Stefnandi lýsir atvikum svo að hann hafi verið með köfunarbúnað með súrefniskút á baki og hlotið við fallið slink á höfuðið og meiðsli á baki undan súrefniskútnum. Ekki hafi verið talin ástæða til að hann leitaði læknis. Hann hafi haldið áfram starfi sínu um borð og talið, að meiðsli sín myndu lagast af sjálfu sér. Þetta hafi að nokkru gengið eftir, en aldrei hafi hann verið alveg laus við eymsli og óþægindi. Því hafi hann ákveðið haustið 1991 hætta sjómennsku og hefja nám við vélstjórn í þeirri von að honum myndi batna. Sú hafi hins vegar ekki orðið raunin og hafi hann gefist upp á náminu eftir eitt og hálft ár, einkum vegna minnis- og einbeitingarleysi, sem hafi ágerst stöðugt, auk þess hafi hann alltaf haft þrautir og óþægindi í höfði og baki. Hann hafi síðan reynt að fara til sjós að nýju, en gefist upp eftir tvo túra og horfið að nýju til starfa í landi. Hafi hann neyðst til að stunda þau störf sem gáfust, en lítið starfsval hafi verið á Akureyri, þar sem hann var búsettur. Hann hafi fengið starf á dekkjaverkstæði og smurstöð, þar sem hann hafi gengið til starfa eftir því sem heilsa hans leyfði, en oft hafi hann þurft að láta af starfi um hádegisbil eða á miðjum degi vegna verkja og óþæginda. Stefnandi kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því, að verkur og óþægindi í baki en þó sérstaklega höfði, stöfuðu frá umræddu vinnuslysi. Hann hafi á árinu 1995 leitað sér sérfræðiaðstoðar hjá Aroni Björnssyni fyrir milligöngu Péturs Péturssonar, heimilislæknis hans. Hjá honum hafi hann verið í læknismeðferð á árunum 1995 og 1996. Vottorð þessara beggja lækna liggja fyrir í málinu. Einnig liggur fyrir örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar læknis dagsett 16. september 1996. Í niðurlagi örorkumats hans segir svo: „Hér er um að ræða ungan mann sem lendir í slysi við vinnu sína úti á sjó í byrjun árs 1990 þannig að hann fellur með bát sem verið var að sjósetja frá skipshlið á varðskipinu Tý er vír í kranabómu slitnaði og báturinn féll eina fimm metra niður á við. Við þetta fékk hann slink á hálsinn hann fann ekki svo mikið til í byrjun en verkir hafa síðan hægt og rólega verið vaxandi þannig að hann gafst upp á vinnu sl. áramót. Skv. vottorðum Arons Björnssonar og Péturs Péturssonar telja þeir að einkenni þau sem hann lýsir í dag komi vel heim og saman við þann áverka sem hann fékk við umrætt slys. Slys þetta hefur haft víðtæk áhrif á hann og mjög sennilegt er að hann hafi fengi post-traumatiskan áverka á heila, svokallaðan lokaðan heilaáverka. Með tilliti til þessa þykir því rétt að meta nú þá tímabundnu og varanlegu örorku sem hinn slasaði telst hafa hlotið af völdum þessa slyss og þykir hún hæfilega metin sem hér segir: Tímabundin örorka 0% (engin) Varanleg örorka 20% (tuttugu af hundraði).” Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur var fenginn til að reikna út höfuðstólsverðmæti örorkutjóns stefnanda á grundvelli örorkumats Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Niðurstaða hans var sú, að örorkutjón stefnanda var talið nema kr. 9.010.800, en verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda miðað við 6% af höfuðstólsverðmæti nam kr. 540.600. Útreikningurinn byggðist á umreiknuðum vinnutekjum stefnanda á árunum 1988 til og með 1990. Gengið var út frá tekjum fyrir sjómennsku í 20 ár frá slysdegi en síðan reiknað með meðaltekjum iðnaðarmanna. Frá slysdegi var miðað við vexti og vaxtavexti af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands til útreikningsdags 16. október 1996 (alls 12.75%), en síðan var reiknað með 4.5% frambúðarávöxtun með árlegri vaxtauppfærslu. Útreikningurinn studdist við hefðbundnar reikniforsendur um dánarlíkur og missi starfsorku í lifanda lífi. Undir rekstri málsins hér fyrir dómi krafðist lögmaður stefnda þess að málið yrði sent Læknaráði til umfjöllunar. Úrskurður þar að lútandi var kveðinn upp í málinu 20. júní 1997 og leitað álits Læknaráðs um eftirfarandi: „1. Telur Læknaráð að slysið hafi valdið hálshnykk og varanlegri örorku af þeim ástæðum? Ef svo, hver er varanleg örorka? 2. Telur Læknaráð, að andleg einkenni Hannesar Bjarnasonar stafi af slysinu? Ef svo, að hluta eða öllu leyti? 3. Ef andleg einkenni stafa af slysinu, hver er vananleg örorka vegna þeirra?” Niðurstaða Læknaráðs er dagsett 8. janúar 1998 og er svohljóðandi: „3. Héraðsdómsmál Reykjavíkur nr. E-1600/1997: Hannes Bjarnason gegn fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og dómsmálaráðherra f.h. Landhelgisgæslu Íslands. 1. Já. Læknaráð telur að varanleg örorka af völdum hálshnykksins sé 5%. 2. Já. Læknaráð telur rök fyrir því að andleg einkenni Hannesar Bjarnasonar stafi að langmestu leyti af slysinu og liggur ekki fyrir að þau verði rakin til neins annars. 3. Læknaráð telur að varanleg örorka Hannesar Bjarnasonar vegna andlegra einkenna sé 15% þannig að Læknaráð fellst á niðurstöðu Sigurjóns Sigurðssonar um að varanleg örorka sé samtals 20%”. Undir þessa niðurstöðu rita átta læknar, en einn þeirra, Þorkell Jóhannesson, gerði svofellda athugasemd. „Ég tel að varanleg örorka af völdum hálshnykksins ætti fremur að vera 10% en 5%”. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir á því, að hann hafi orðið fyrir slysi við vinnu hjá Landhelgisgæslu Íslands í janúar 1990. Enginn ágreiningur sé um tildrög slyssins né um skaðabótaskyldu stefndu. Stefndu hafi upphaflega mótmælt greiðsluskyldu á þeirri forsendu, að eigi hafi verið tímabært að meta varanlega örorku stefnanda, þar sem ekki hafi legið ljóst fyrir hverjar væru batahorfur hans. Fyrir liggi, örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar, dags. 16. september 1996 og örorkutjónsútreikningur Jóns Erlings Þorlákssonar frá 16. október s.á. Þá hafi Læknaráð staðfest örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar og jafnframt ályktað, að tímabært hafi verið að meta varanlega örorku stefnanda. Stefnandi sundurliðar tjón sitt svo og byggir á útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar frá 16. október 1996. Tímabundin örorka engin, en vegna varanlegrar örorku kr. 9.010.800.- Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda kr. 540.600.- Miskabótakrafa kr. 500.000.- Samtals kr. 10.051.400.- Frá dragast bætur frá Vátryggingafélagi Íslands skv. launþegatryggingu samkvæmt kjarasamningi kr. 598.144.- Kröfufjárhæð kr. 9.453.256.- Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á því, að forsendur örorkumatsins og útreikningsins eigi sér stoð í dómvenju og vísar til nýlegra dóma Hæstaréttar því til stuðnings, m.a. Hæstaréttardóm nr. 429 frá 1992. Hann hafi engar bætur fengið frá Tryggingastofnun ríkisins, en hafi hins vegar haldið launum þann tíma, sem hann starfaði hjá Landhelgisgæslunni og því sé eigi gerð krafa um bætur vegna tímabundinnar örorku. Miskabótakrafan, kr. 500.000.-, sé hæfileg miðað við þá röskun og óþægindi sem hann hafi orðið fyrir af völdum slyssins. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins, reglna um húsbóndaábyrgð, einkum 49. gr., 50. gr. og 2. mgr. 37. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Miskabótakröfu sína styður stefnandi með vísan til þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dómvenju um það, að við ákvörðun miskabóta beri að taka tillit til þess, hvort líkamstjón hafi í för með sér mikil og langvinn óþægindi og langvarandi læknismeðferð, en sú sé raunin í hans tilviki. Dráttarvaxtakröfu sína styður stefnandi með vísan til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með áorðnum breytingum. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en kröfuna um vexti á tildæmdan málskostnað við 129. gr. sömu laga en styður kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmda lögmannsþóknun við lög nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að greiða virðisaukaskatt af útseldri þjónustu sinni, en stefnandi sé eigi virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og lagarök stefndu: Stefndu mótmæla ekki ábyrgð sinni á tjóni stefnanda, en mótmæla kröfum hans sem alltof háum og krefjast stórkostlegrar lækkunar á þeim. Stefndu byggja á því, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tekjutjóni sem með réttu verði rakið til slyssins. Varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda sé ekki líkleg til að valda honum tekjutjóni í samræmi við metna örorku. Vanræksla hans um að leita sér læknismeðferðar hafi valdið því, að afleiðingar slyssins hafi orðið stórfelldari en ella. Stefnandi verði einn að bera ábyrgð á þeirri vanrækslu sinni og geti ekki krafið stefndu um bætur vegna fjártjóns eða miska sem af henni kunni að stafa. Í ljósi þessa og hagræðis af eingreiðslu og skattfrelsis bóta verði að telja, að beri að beita mjög háum frádrætti, við ákvörðun á bótum til handa stefnanda vegna varanlegrar örorku. Þá mótmæla stefndu miskabótakröfu stefnanda sem alltof hárri og í andstöðu við ríkjandi dómvenju. Stefnandi hafi nú lækkað kröfu sína um þá fjárhæð, sem hann hafi fengið greidda úr lögboðinni slysatryggingu sjómanna, sem stefndu hafi keypt hjá Vátryggingafélagi Íslands, skv. sjómannalögum og kjarasamningi, eins og stefndu hafi áður gert kröfu til. Því sé aftur á móti mótmælt, að stefnandi láti þessa fjárhæð fyrst koma til frádráttar kröfum sínum, þegar hann veitti þeim viðtöku 26. febrúar sl. Rétt sé að draga fjárhæðina frá tildæmdum skaðabótum miðað við slysdag. Dráttur stefnanda á því að láta meta örorku sína og leita eftir tryggingabótunum geti aldrei orðið á kostnað stefndu. Þessu til viðbótar hafi Landhelgisgæsla Íslands keypt sérstaka slysatryggingu fyrir kafara, samkvæmt ákvæðum sérstaks samkomulags um laun og kjör kafara, sem starfi hjá Landhelgisgæslunni. Fyrir liggi í málinu, að Landhelgisgæslan hafi keypt slíka tryggingu hjá Tryggingu hf. vegna stefnanda fyrir árið 1990. Tryggingarfjárhæðin hafi numið kr. 9.548.310 miðað við dánarbætur, eða algjöra varanlega örorku. Framlögð gögn sýni, að stefnandi hafi fengið greiddar kr. 2.276.066 hinn 5. mars sl. strax og hann hafi leitað eftir bótum. Þessi fjárhæð eigi öll að koma til frádráttar við ákvörðun skaðabóta til handa stefnanda og skuli þeim frádrætti einnig beitt miðað við slysdag. Loks mótmæla stefndu dráttarvaxtakröfu stefnanda og vísa til 15. gr. vaxtalaga í því sambandi. Samkvæmt þessu ákvæði geti stefnandi aðeins átt rétt til dráttarvaxta frá dómsuppsögu í málinu. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi mætti til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins. Hann gaf þá skýringu á því, hversu seint hann leitaði eftir bótum hjá stefndu, að honum hafi fyrst á árinu 1995 orðið ljóst, að heilsutjón hans stafaði af slysinu 25. janúar 1990. Hann hafi þá verið orðinn óvinnufær og leitað sér lækninga af því tilefni. Að öðru leyti skýrði stefnandi frá atvikum, eins og rakið hefur verið hér að framan. Lögmenn málsaðila lýstu yfir því við aðalmeðferð málsins, að ekki væri lengur ágreiningur með málsaðilum um bótaskyldu stefndu. Eingöngu væri nú deilt um upphæð miskabóta, frádrátt vegna hagræðis af eingreiðslu og skattfrelsis örorkubóta og frádrátt vegna sérstakrar slysatryggingar, sem Landhelgisgæslan hafi keypt hjá Tryggingu hf. í þágu kafara sem hjá henni starfi. Við aðalmeðferð málsins var upplýst, að stefnandi sótti um slysabætur til Tryggingastofnunar ríkisins. Lagt var fram bréf dags. 25. febrúar sl. því til sönnunar. Lögmaðurinn stefnanda óskaði bókað af því tilefni, að komi til þess, að stefnandi fái bætur frá Tryggingastofnun ríkisins gangi þær óskiptar til stefndu, enda verði ekki tekið tillit til þeirrar greiðslu við ákvörðun bóta til handa stefnanda. Að tilhlutan dómara málsins var dómsuppsögu frestað þar til niðurstaða fengist hjá Tryggingastofnun um umsókn stefnanda. Afgreiðsla Tryggingastofnunar liggur nú fyrir og var á þá leið, að umsókn stefnanda var hafnað á þeirri forsendu, að málið væri þannig vaxið að ekki sé unnt að meta orsakasamband umrædds slyss og núverandi einkenna stefnanda. Niðurstaða dómsins: Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á hendur stefndu á örorkuútreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar frá 16. október 1996, eins og áður er lýst, (sjá bls. 4 að framan). Krafan lýtur annars vegar að bótum fyrir varanlega örorku að viðbættum bótum v/ tapaðra lífeyrisréttinda en hins vegar að miskabótum að fjárhæð kr. 500.000. Stefndu hafa krafist lækkunar á umkröfðum fébótum stefnanda með hliðsjón af þeirri dómvenju að skerða örorkubætur vegna skattfrelsis örorkubóta og þess hagræðis að fá þær greiddar í einu lagi. Stefndu gera og kröfu til þess að litið verði til þess við ákvörðun fébóta stefnanda til handa, að hann hafi ekki leitað sér lækninga við heilsutjóni því, sem hann hlaut af völdum slyssins 25. janúar 1990, fyrr en á árinu 1995. Það kunni að hafa orðið þess valdandi, að heilsutjón hans varð stórfelldara en ella hefði orðið. Þá krefjast stefndu þess, að slysatrygging sú, sem Trygging hf. greiddi stefnanda hinn 5. mars sl. komi að fullu til frádráttar bótakröfum hans. Verður fyrst tekin afstaða til síðastgreindrar lækkunarkröfu stefndu. Í skaðabótarétti er sú grundvallarregla viðurkennd, að tjónþoli skuli fá tjón sitt að fullu bætt, en ekkert umfram það. Í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 20/1954 er að finna undantekningu frá þessari meginreglu. Þar segir: „Þegar um þessar tryggingar er að ræða (líftryggingu, slysa- eða sjúkratryggingu, innskot dómara), hefur það og engin áhrif á kröfur vátryggðs, hvort heldur er gegn félaginu eða þeim, sem tjóninu hefur valdið, þótt hann hafi þegar fengið greiddar bætur hjá hinum”. Af orðalagi ákvæðisins má ráða, að slysatryggingabætur, skulu engin áhrif hafa á rétt hins slasaða til að heimta fullar bætur úr hendi þess, sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni (tjónvaldi). Slysatrygging stefnanda fellur undir tilvitnað lagaákvæði. Tíðkast hefur, að vinnuveitendur hafi í kjarasamningi skuldbundið sig til að kaupa sérstaka slysatryggingu til hagsbóta fyrir starfsmenn sína, en jafnframt hefur þar verið tilgreint að slysabætur, sem greiddar kunni að verða á grundvelli slíkrar tryggingar skuli koma til frádráttar skaðabótakröfu, er starfsmaður kann að öðlast á hendur vinnuveitanda sínum. Talið hefur verið, að þetta fyrirkomulag færi ekki í bága við ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 20/1954. Slysatrygging sú, sem Landhelgisgæsla Íslands (LGH) keypti til hagsbóta fyrir stefnanda byggir á samkomulagi um laun og kjör kafara hjá Landhelgisgæslunni frá 28. apríl 1980. Í 1. gr. samkomulagsins undir lið merktum C segir svo: „Þeir starfsmenn Landhelgisgæslunnar sem kafa, skulu hafa auk hinnar lögbundnu slysatryggingar, skírteinistryggingu sem tekur til stöðu þeirra hjá Landhelgisgæslunni, að upphæð kr. 15.000.000,-, fimmtán milljónir og greiðir Landhelgisgæslan iðgjald tryggingarinnar. Trygging þessi skal í engu skerða rétt starfsmanna til annarra lögbundinna eða umsamdra trygginga né dagpeninga. Endurskoðun tryggingarupphæðar skal fylgja almennri endurskoðun tryggingaskilmála”. Í samkomulaginu er ekki að finna ákvæði, sem veita heimild til frádráttar skaðabótakröfu starfsmanns á hendur LHG. Í 8. gr. kjarasamnings frá 31. október 1989, milli stefnda, fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Sjómannafélags Reykjavíkur um kaup og kjör félagsmanna þess á skipum Landhelgisgæslunnar, sem í gildi var, þegar stefnandi slasaðist, eru ákvæði, er lúta að slysatryggingu starfsmanna hennar. Þar er LHG gert skylt að tryggja starfsmenn sína í samræmi við ákvæði 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Í 8. gr. 1. 6 er sérstaklega tekið fram, að tryggingafé samkvæmt þessum lið skuli koma til frádráttar slysa- eða dánarbótakröfu á hendur útgerðinni. Stefndu byggja á því, að síðastnefnt ákvæði eigi við um allar tryggingar, sem LGH kaupi í þágu starfsmanna sinna og taki því til þeirra sérstöku slysatryggingar, sem keypt var á grundvelli samkomulagsins frá 28. apríl 1980. Við ákvörðun skaðabóta til handa stefnanda beri því að taka fullt tillit til þeirrar greiðslu, sem stefnandi fékk frá Tryggingu hf. hinn 5. mars sl. Dómurinn lítur svo á, að kjarasamningur sá, sem stefndu vísa til, varði eingöngu þær slysatryggingar, sem um er fjallað í 172. gr. siglingalaga og tilvitnað ákvæði hans hafi ekki almennt gildi. Í 172. gr. kemur ekki fram, að skaðabætur samkvæmt hinni lögboðnu slysatryggingu skuli koma til frádráttar skaðabótakröfu starfsmanns á hendur viðkomandi útgerð. Því var nauðsynlegt að taka af öll tvímæli þar um í umræddum kjarasamningi. Trygging sú, sem LHG skuldbatt sig til að kaupa til hagsbóta fyrir þá starfsmenn sína, sem stunda köfun í hennar þágu samhliða öðrum störfum, er sérstaks eðlis og stafar af þeirri sérstöku hættu, sem köfurum er búin og stendur ekki í beinu sambandi við almenn launakjör starfsmanna LHG. Tilvitnuð 2. mgr. 25. gr. vátryggingasamningalaga nr. 20/1954 er undanþæg, eins og að framan er rakið. Stefndu gerðu hins vegar engan fyrirvara um frádrátt slysabóta frá hugsanlegum skaðabótakröfum í samkomulaginu frá 28. apríl 1980 eða síðar, svo vitað sé. Verða þeir að bera hallann af því. Lækkunarkröfu stefndu vegna greiðslunnar til stefnanda hinn 5. mars sl. er því hafnað. Liggur næst fyrir að ákveða stefnanda skaðabætur. Ekki er lengur ágreiningur með málsaðilum um varanlega örorku stefnanda né heldur hafa stefndu mótmælt útreikningi Jóns Erlings Þorákssonar, tryggingafræðings. Verða gögn þessi því lögð til grundvallar. Þegar litið er til allra atvika m.a. til tekna stefnanda og núgildandi tekjuskattshlutfalls, þykir rétt að ákvarða stefnanda skaðabætur fyrir varanlega örorku sem skulu nema kr. 5.000.000. Fallist er á kröfu stefnanda um bætur vegna tapaðra lífreyrisréttinda að fjárhæð kr. 540.600. Tildæmdar örorkubætur að viðbættum bótum vegna tapaðra lífeyrisréttinda nema þannig samtals kr. 5.540.600. Þá gerir stefnandi kröfu til miskabóta að fjárhæð kr. 500.000. Ljóst er, að slysið 25. janúar 1990 hefur haft í för með sér verulega röskun á stöðu og högum stefnanda. Síðan þá hefur hann þurft að vera meira og minna undir læknishendi og sækja reglulega sjúkraþjálfun með takmörkuðum árangri. Þegar til þessa er litið, svo og til þess, hversu víðtæka röskun líkamstjón stefnanda hefur haft í för með sér, þykja hæfilegar miskabætur honum til handa nema kr. 250.000. Slysabætur stefnanda nema þannig alls kr. 5.790.600. Frá þeirri fjárhæð ber að draga kr. 598.144, sem eru bætur þær, sem Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi stefnanda hinn 26. febrúar 1998 á grundvelli 172. gr. siglingalaga, eins og síðar verður tilgreint. Stefnandi gerir þá kröfu, að síðastgreind fjárhæð komi til frádráttar ákvörðuðum skaðabótum, þegar hann veitti fénu viðtöku hinn 26. febrúar sl. Stefndu krefjast þess aftur á móti, að frádrátturinn miðist við slysdag. Ljóst þykir að ekki var unnt að staðreyna upphæð þessara bóta, fyrr en mat á örorku stefnanda lá fyrir. Vegna sérstakra aðstæðna stefnanda, sem áður er lýst, dróst að meta örorku hans fram til 16. október 1996. Því þykir rétt að slysabætur þessar komi til frádráttar tildæmdum skaðabótum stefnanda 22. nóvember 1996, eins og nánar segir í dómsorði. Tildæmdar heildarbætur stefnanda skulu bera vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá slysdegi, hinn 25. janúar 1990, til 22. nóvember 1996, en dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim tíma til greiðsludags. Upphaf dráttarvaxta tekur mið af kröfubréfi lögmanns stefnanda til Landhelgisgæslunnar, sem dagsett er 22. október 1996, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Frá samtölu tildæmdra heildarbóta og áfallinna vaxta hinn 22. nóvember 1996 skal draga kr. 598.144. Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst kr. 622.500 að meðtöldum virðisaukaskatti. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndu, fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og dómsmálaráðherra vegna Landhelgisgæslunnar greiði óskipt stefnanda, Hannesi Bjarnasyni kr. 5.790.600 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. janúar 1990 til 22. nóvember 1996, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Hinn 22. nóvember 1996 skal draga kr. 598.144 frá samtölu tildæmdra skaðabóta og áfallinna vaxta og skal mismunurinn bera dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt kr. 622.500 í málskostnað.
|
Mál nr. 665/2016
|
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Réttaráhrif dóms Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli MT á hendur MH var vísað frá dómi. Í málinu krafðist MT viðurkenningar á innlausnarskyldu MH á forgangshlutum sínum í MH og greiðslu nánar tiltekinna fjárhæða. Talið var að þótt MT hefði hagað orðalagi viðurkenningarkröfu sinnar á þann hátt að um ræði innlausn á „forgangshlutum“, sem þó væru ekki lengur til í því horfi að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 418/2012, væri augljóst að hann ætti þar við hlutabréf sín í MH. Ylli þetta ekki slíkum óskýrleika í málatilbúnaði MT að vísa bæri málinu frá dómi. Þá væri í hinum kærða úrskurði réttilega að því vikið að MT héldi fram málsástæðum sem efnisleg afstaða hefði verið tekin til í áðurnefndum dómi. Niðurstöður þess dóms um þær málsástæður hefðu ekki réttaráhrif í þessu máli samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála heldur sönnunargildi um atvik að baki málinu, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 26. september 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. október sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. september 2016, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í málinu gerirsóknaraðili kröfu um að viðurkennd verði innlausnarskylda varnaraðila áforgangshlutum sínum í félaginu að nafnverði 1.082.250 krónur auk þess sem hanngerir aðal- og varakröfur um greiðslu nánar tilgreindra fjárhæða með vöxtum. Þóttsóknaraðili hafi kosið að haga orðalagi viðurkenningarkröfu sinnar á þann háttað hann ræði um innlausn á „forgangshlutum“, sem þó eru ekki lengur til í þvíhorfi að gengnum dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 418/2012, eraugljóst að hann eigi þar við hlutabréf sín í varnaraðila. Veldur þetta ekkislíkum óskýrleika í málatilbúnaði sóknaraðila að vísa beri málinu frá dómi. Áþessu stigi máls verður heldur ekki fullyrt að sóknaraðili geti ekki haftlögvarða hagsmuni af því að halda til dóms viðurkenningarkröfu sinni, þótt húnsé í raun aðeins málsástæða fyrir fjárkröfum hans, færi svo að annmarkar þættuvera á fjárkröfunum sem stæðu í vegi efnisdómi um þær. Í hinum kærðaúrskurði er réttilega að því vikið að sóknaraðili haldi öðrum þræði frammálsástæðum sem efnisleg afstaða var tekin til í áðurnefndum dómi Hæstaréttar.Niðurstöður þess dóms um þær málsástæður hafa ekki réttaráhrif hér samkvæmt 1.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 heldur sönnunargildi um atvik að baki málinusamkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar. Við efnisúrlausn málsins yrði að takaafstöðu til þess hvort svo sé ástatt um einstaka málsástæður sem sóknaraðiliheldur fram nú en þetta getur ekki valdið því að málinu verði vísað fráhéraðsdómi.Að öðru leyti en aðframan greinir eru ekki slíkir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila að varðaðgeti frávísun málsins. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagtfyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Kærumálskostnaðurfellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. september 2016Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 5.september sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Mango Tree B.V., Laan Copes van Cattenburch 52,2585BB‘s-Gravenhage, Hollandi á hendur Mogul Holding ehf., Bankastræti 10, Reykjavík, með stefnu birtri25. janúar 2016.Stefnandi krefst þess að viðurkennd verðiinnlausnarskylda stefnda á forgangshlutum stefnanda í stefnda að nafnvirði ISK1.082.250 og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda sem hér segir:Aðallega USD 10.061.633 ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. janúar 2012til greiðsludags en til vara með 8% ársvöxtum frá þeim degi til greiðsludags.Til vara 1.232.650.674 kr. ásamtdráttarvöxtum skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28.janúar 2012 til greiðsludags.Til þrautavara USD 6.121.035 ásamtdráttarvöxtum skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28.janúar 2012 til greiðsludags en til vara með 8% ársvöxtum frá þeim degi tilgreiðsludags.Til þrautaþrautavara 656.284.262 kr. ásamtdráttarvöxtum skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28.janúar 2012 til greiðsludags.Í öllum tilvikum er þess krafist að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu.Stefndi, Mogul Holding ehf., gerir þádómkröfu að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og krefstmálskostnaðar að skaðlausu.Fyrirhugað var að mál þetta yrði fluttefnislega 5. september sl. Hinn 1. september sl. ákvað dómari hins vegar aðgefa lögmönnum kost á að tjá sig um kröfugerð stefnanda, hvort skilyrðum 80.gr. laga um meðferð einkamála sé fullnægt sem og áhrif dóms Hæstaréttar Íslandsí málinu nr. 418/2012 á málið. Í þessum þætti málsins krafðist stefnandiþess að það fengi efnisdóm. Stefndi hafnaði þeirri kröfu og krafðistmálskostnaðar í þessum þætti málsins.I Ístórum dráttum eru málsatvik á þá leið, að stefndi var stofnað á árinu 2000 í því skyni að setja upp sýningar áleikritinu Hellisbúanum (e. Caveman) í Þýskalandi og hét þá Leikhúsmógúllinnehf. (hjáheiti Theater Mogul). Starfsemi stefnda vatt upp á sig og náðustsamningar við höfund leikritsins um uppsetningar þess í fleiri Evrópulöndum. Snemma árs 2006 bauðst stefnda að kaupa sýningarrétt áleikritinu um allan heim gegn greiðslu 16,5 milljóna USD. Þáverandi hluthafarstefnda, systkinin Óskar, Signý og Sigyn Eiríksbörn ásamt föður þeirra, EiríkiÓskarssyni, Guðmundi Magnasyni og Bergsveini Jónssyni, leituðu þá nýrrafjárfesta til að koma að stefnda og taka þátt í að auka hlutaféð verulega og úrvarð að félagið Brú II ehf. skráði sig fyrir nýjum hlutum í stefnda hinn 21.ágúst 2006. Þegar samið var um þátttökunýrra eigenda hluta í félaginu og fjárframlög var gert hluthafasamkomulag dags.21. ágúst 2006. Í því var meðal annars samið um forkaupsrétt og takmarkanir áframsali hluta. Sama dag var gerður samningur um ,,áskrift að forgangshlutummeð breytirétti“ í félaginu. Þá var samþykktum félagins breytt til samræmis viðþá samninga sem gerðir höfðu verið. Þar var tilgreind skipting hluta íalmenna hluti og forgangshluti, sérstök réttindi forgangshluta og aðrar reglurum þá. Hinn 30. nóvember 2007 gerðu Brú II annars vegar, og Sigyn, Signý, Óskar ogEiríkur hins vegar, með sér hluthafasamkomulag. Með því var samið um hverjirskyldu vera stjórnarmenn í félaginu.Hinn 23. júlí 2008var undirritaður samningur allra hluthafa í félaginu sem nefndur var ,,Samþykkihluthafa og eftirgjöf“. Stofnhluthafar höfðu óskað eftir að kaupa hlut Brúar IIog um leið hluthafans Jons Larsson. Þar var samið um að stofnhluthafar mættuframselja hluti sína í félaginu, án þess að aðrir hluthafar neyttuforkaupsréttar eða annarra réttinda, sem þeir kynnu ella að öðlast viðframsalið. Í skrá um eigendur hluta í félaginu, sem staðfest var af stjórn 9.september 2008, var skipting hluta í almenna hluti og forgangshluti.Hinn 28. júlí 2008 samþykktu allir hluthafar Leikhúsmógúlsins ehf. framsalBrúar II og Lime á hlutum í félaginu til stefnanda, Mango Tree B.V. Tókststefnandi, Mango Tree B.V., á hendur skuldbindingar Brúar II við stefnendursamkvæmt hluthafasamkomulaginu. Hinn 15. desember2008 samþykktu stjórnir einkahlutafélaganna Leikhúsmógúlsins ehf. ogdótturfélagsins Mogul Holding ehf., en sömu menn sátu í stjórnum beggjafélaganna, að sameina þau þannig að hið síðarnefnda rynni inn í hið fyrrnefndaog að samþykktir þess giltu eftir samrunann, en félagið skyldi þó bera nafnhins síðarnefnda. Sameiningin skyldi miðast við 30. júní 2008 og gögn umsjálfan samrunann, þar með talið samþykktir félagsins, voru móttekin hjáfyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra 13. mars 2009. Samkvæmt hlutaskrá í félaginufrá mars 2009 voru eigendur hluta hinir sömu og fyrir samrunann og skiptingeignarhluta hin sama. Samruni stefnda við dótturfélag sitt tók gildi 30. júní2008, sbr. dómsorð Hæstaréttar Íslands í máli nr. 418/2012. Hinn 3. apríl 2009ritaði stefndi bréf fyrir hönd hluthafannaSignýjar, Óskars og Sigynjar Eiríksbarna og Eiríks Óskarssonar föður þeirra. Íbréfi lögmannsins var því lýst að þau hefðu falið honum að tilkynna að litiðværi svo á, að í kjölfar sameiningar Leikhúsmógúlsins ehf. og Mogul Holdingehf., hefðu allir hlutir í félaginu breyst sjálfkrafa í almenna hluti ágrundvelli liðar iii í 5. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins. Var því jafnframtlýst að fjölskyldan teldi forsendur brostnar fyrir hluthafasamkomulagi frá 30.nóvember 2007, þar sem forgangshlutir hefðu breyst í almenna hluti. Var þess krafist aðhluthafafundur yrði haldinn og þar tekinn fyrir dagskrárliðurinn kjör stjórnar.Af hálfu stefnanda var því mótmælt að samruni móðurfélagsins Leikhúsmógúlsinsehf. og dótturfélagsins Mogul Holding ehf. hefði þau áhrif á stöðuforgangshluta sem stefndi héldi fram. Hinn 25. júní 2009 höfðuðu Sigyn, Signý ogÓskar Eiríksbörn ásamt föður sínum, Eiríki Óskarssyni, hluthafar í stefnda,Mogul Holding ehf., mál hendur stefnanda og Bergsveini Jónssyni og ÁstuÞórarinsdóttur, fyrir hönd Mogul Holding ehf., með eftirfarandi kröfugerð: „Stefnendur gera aðallega þær dómkröfur (I) að viðurkennt verði aðforgangshlutir í stefnda, Mogul Holding ehf., kt. 4501100-3660 (áðurLeikhúsmógúllinn ehf.), hafi breyst íalmenna hluti við samruna félagsins við dótturfélag sitt Mogul Holding ehf.,kt. 600106-2600, (II) að hluthafasamkomulag, dagsett 30. nóvember 2007, milliMango Tree B.V. (áður Brú IIVenture Capital Fund S.C.A, SICAR), annars vegar og stefnenda hins vegar, verðidæmt ógilt og (III) að lagt verði fyrir stefnda, Mogul Holding ehf., að viðlögðumdagsektum, að gera þær breytingar á samþykktum félagsins sem nauðsynlegar erutil samræmis við breytingu forgangshluta í almenna hluti.Til vara (I) að ákvæði 2. mgr. 21. gr. samþykkta stefnda, Mogul Holdingehf., verði dæmt ógilt, (II) að lögð verði sú skylda á stjórn stefnda, MogulHolding ehf., að viðlögðum dagsektum, að boða til hluthafafundar þar sem kosiðverði um nýjan stjórnarformann í samræmi við reglur laga um einkahlutafélög nr.138/1994.Til þrautavara (I) að ákvæði 2. mgr. 21. gr. samþykkta stefnda, MogulHolding ehf., verði breytt og (a) frestur félagsins gagnvart forgangshluthafasem krefst greiðslu á sínum hluta matsverðs verði lengdur í allt að 365 daga,(b) að félaginu sé einungis skylt að greiða forgangshluthafa, sem krefst þess,hluta hans í matsverðinu að fengnu skriflegu mati endurskoðanda félagsins semsýni að greiðslan muni ekki leiða til ógjaldfærni félagsins, þ. á m. hvorki tilgreiðslustöðvunar né gjaldþrots þess næstu 12 mánuði eftir að greiðslu skalinna af hendi, og (c) að óháðu fjármálafyrirtæki verði falið að leggja mat áverðmæti félagsins.“Hinn 27. janúar 2010 krafðist stefnandi innlausnar ágrundvelli gr. 3.6 í áskriftarsamningi aðila þar sem kveðið var á um aðforgangshluthafar gætu að þremur árum liðnum frá kaupum forgangshlutannakrafist innlausnar félagsins á hlutum sínum á verði sem samsvaraði annaðhvortsanngjörnu markaðsverði skv. mati aðila eða Straums Burðaráss eftir atvikum,eða forgangsverði forgangshluta við slit, eins og það var orðað. Hinn 6. maí 2011 hafnaði meirihluti stjórnar þessariinnlausnarkröfu á þeim grunni að krafan væri óskýr. Í bréfi stjórnarinnar sagðiað höfnunin byggðist á því að innlausnarkrafan væri „að formi til og efnislega gölluð“ og „ekki hafimeð innlausnarkröfunni sjálfri né í framhaldi af afhendingu kröfunnar veriðuppfyllt eða fylgt eftir ákvæðum samþykkta félagsins og áskriftarsamnings umformleg eða efnislega meðferð kröfunnar“, eins og sagði í bréfistjórnarformannsins.Hinn 7. júní 2012 gekk dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli því sem höfðaðvar 25. júní 2009. Niðurstaðan var súað viðurkennt var að forgangshlutir í stefnda, Mogul Holding ehf., hefðu breystí almenna hluti við samruna félagsins við dótturfélag sitt Mogul Holding ehf.,þann 30. júní 2008, og fellt var úr gildi hluthafasamkomulag, dagsett 30.nóvember 2007, milli stefnda Mango Tree B.V., áður Brú II Venture Capital FundS.C.A., SICAR, annars vegar og stefnenda hins vegar. Dómi þessum var áfrýjaðtil Hæstaréttar.Hinn 28. febrúar 2013 kvað Hæstiréttur upp dóm ímálinu með eftirfarandi dómsorði. „Viðurkennt er að forgangshlutir í Leikhúsmógúlnum ehf. kt. 450100-3660,hafi breyst í almenna hluti við samruna félagsins við dótturfélag sitt, MogulHolding ehf., kt. 600106-2600, 30. júní 2008, undir nafni hins síðarnefnda. Fellt er úr gildihluthafasamkomulag 30. nóvember 2007, milli áfrýjanda Mango Tree B.V., áður BrúII Venture Capital Fund S.C.A., SICAR, annars vegar og stefndu, EiríksÓskarssonar, Óskars Arnar Eiríkssonar, Signýjar Eiríksdóttur og SigynjarEiríksdóttur, hins vegar.“ Hinn 21. mars 2013 krafðiststefnandi enn á ný innlausnar á hlutum sínum í félaginu og vísaði til 24. gr.samþykkta félagsins. Í bréfinu var vísað til þess að stefnandi ætti, m.a. meðhliðsjón af framangreindum dómi Hæstaréttar og með vísan til 24. gr. samþykktastefnanda, rétt til þess að fá innleystan hlut sinn í félaginu og fá greitt útkaupverð forgangshluta sinna auk arðs og eignarhluta sinn að tiltölu viðsamruna Leikhúsmógúlsins ehf. og Mogul Holding ehf., með sama hætti og efLeikhúsmógúlnum ehf. hefði verið slitið. Gerði stefnandi því kröfu um aðstefndi greiddi sér tiltekna fjárhæð sem svaraði umræddum hagsmunum eða myndia.m.k. viðurkenna greiðsluskyldu sína á framangreindum grunni. Þá var í bréfinujafnframt vísað til þess að stefnandi ætti, auk innlausnar á upphaflegukaupverði og samningsbundnu 8% álagi árlega, rétt til útgreiðslu af eignum félagsins að tiltölu viðeignarhlutdeild stefnanda í hinu sameinaða félagi. Stefnandi skoraði á stefndaað upplýsa um eignastöðu félagsins til þess að unnt væri að reikna út viðbótarhlutdeildstefnanda í verðmætum stefnda. Hinn 23. apríl2013 svaraði stjórn stefnda og hafnaði kröfum stefnanda um greiðsluskyldu, semog skilningi stefnanda á efni 4. mgr. 24. gr. samþykkta stefnda. Hinn 27. júní2013 höfðaði stefnandi mál á hendur stefndu sem er efnislega samhliða því málisem hér er til meðferðar. Stefndi krafðist frávísunar málsins. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur, dags. 9. janúar 2014, var þeirri kröfu hafnað. Íkjölfarið, eða hinn 24. mars 2014, lagði stefnandi fram matsbeiðni sem hljóðaðiupp á að hinn dómkvaddi matsmaður svaraði eftirtöldum spurningum: „1. Hvert er innlausnarverð 1.082.250 forgangshluta Mango Tree B.V. í MogulHolding ehf., á grundvelli þeirrar aðferðar sem tilgreind er í 24. gr.samþykkta Mogul Holding ehf., dags. 21. ágúst 2006 og 24. febrúar 2009(fylgiskjal nr. 4. og 28), sbr. einkum ákvæði 2.-4. mgr. 24. gr.2. Hver er fjárhæð útgreiðslu til Mango Tree B.V. miðað við 1.082.250forgangshluti eða 22,81% eignarhlutdeild Mango Tree B.V. í verðmætum Mogul Holdingehf., á grundvelli:. þeirrar aðferðar sem tilgreind er í 24. gr. samþykkta Mogul Holdingehf., að frádregnu innlausnarverði forgangshluta,2. þeirrar aðferðar sem tilgreind er í ákvæði 3.2 í áskriftarsamningi,dags. 21. ágúst 2006, eftir greiðslu forgangsfjárhæðar,3. þeirra aðferða sem tilgreindar eru í ákvæði 3.6 í áskriftarsamningi,dags. 21. ágúst 2006.“Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2014 varbeiðni um dómkvaðningu matsmanns hafnað. Sú ákvörðun var kærð og með dómiHæstaréttar í máli nr. 374/2014 var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni stefnanda ímáli þessu.Á dómþingi hinn 18. júlí 2014 var Haukur Gunnarsson,löggiltur endurskoðandi hjá KPMG, dómkvaddur samkvæmt beiðninni og matsgerðhans dags. 3. desember 2014 var lögð fram í þinghaldi 6. mars 2015.Svör matsmanns við matsspurningum voru eftirfarandi:„1. Innlausnarverð er tilgreint miðað við upphaflegt kaupverð í USD reiknaðyfir í ISK miðað við gengi USD = ISK 122,51 í byrjun nóvember 2014 (aðferð A)og innlausnarverð miðað við upphaflegt kaupverð í ISK (aðferð B). Niðurstaðaner 10.061.633 USD eða 1.232.650.674 ISK samkvæmt aðferð A og 633.763.267 ISKsamkvæmt aðferð B.2. Eftirfarandi eru svör við spurningu 2: 1. Útgreiðsla að frádregnuinnlausnarverði forgangshluta nemur ISK 0 samkvæmt aðferð A en ISK 22.520.996 samkvæmtaðferð B. 2. Sama svar og í 2.1. 3. Virði forgangshluta við slitnemur samkvæmt aðferð A 6.121.035 USD eða 702.449.964 ISK og samkvæmt aðferð B656.284.262 ISK.“ Undir rekstri málsins breytti stefnandi kröfugerðsinni og krafðist stefndi þá frávísunar þess. Með úrskurði Héraðsdóms 21.desember 2015 var kröfum stefnanda vísað frá dómi.Með erindi stefnanda 10. febrúar 2015 tilendurupptökunefndar, sbr. mál nr. 2/2015, fór stefnandi þess á leit aðhæstaréttarmálið nr. 418/2012, sem dæmt var í Hæstarétti Íslands 28. febrúar2013 yrði endurupptekið. Því hafnaði nefndin með úrskurði dags. 23. október2015.Með stefnu þingfestri 25. janúar 2016 var mál þettasíðan höfðað. IIÞar sem í máli þessu er til skoðunar hvortmálatilbúnaður stefnanda fullnægi skilyrðum 80. gr. laga um meðferð einkamálaþykir rétt að tilgreina þann hluta stefnu orðrétt: „32.Stefnandi byggir dómkröfur sínar á þeirri málsástæðu að stefnda sé skylt aðinnleysa hlutabréf hans í félaginu og greiða sér bæði upphaflegt kaupverðforgangshlutabréfanna auk arðs og sem nemur hlutdeild hans í eignum félagsinshvort heldur sé miðað við 1) ákvæði gr. 3.6. í áskriftarsamningnum á dskj. nr.4 og 21. gr. samþykkta stefnda sem voru í gildi til maí 2013. eða 2) ákvæði gr. 3.2. íáskriftarsamningi á dskj. nr. 4, sbr. og 24. gr. samþykkta stefnda sem voru ígildi til maí 201333.Stefnandi byggir á því að hann hafi, að því marki sem skiptir máli við úrlausnþessa máls, eignast öll réttindi og tekið yfir allar skyldur Brúar II ehf. ogBrú II Venture Capital Fund S.C.A., SICAR og Lime Tree B.V. skv.áskriftarsamningnum á dskj. nr. 4 á grundvelli sérstaks samnings um það frá 23.júlí 2008 sbr. dskj. nr. 6 og 17. En í þeim samningi segir m.a: „Félagið og hluthafarsamþykkja…Mango Tree B.V. sem hluthafa og aðila að samningnum með öllum þeimréttindum sem eigendum forgangshluta eru fengin með samningnum.“34. Stefnandi byggir á því að hann hafi verið forgangshluthafi ístefnda allt þar til hlutaskrá félagsins og ákvæðum samþykkta félagsins umforgangshluti var breytt í maí 2013 að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr.418/2012. En líkt og nánar verður rakið síðar fór stefnandi fram á innlausnannars vegar með bréfi dags. 27. janúar 2010, sbr. dskj. 16, sbr. einnigítrekun þess erindis á dskj. 25, og hins vegar með bréfi dags. 21. mars 2013,sbr. dskj. 26.35.Samruni stefnda og dótturfélagsins tók gildi 24. febrúar 2009 þegar hann varsamþykktur af stjórnum samrunafélaganna sbr. 102. gr. laga um einkahlutafélögnr. 138/1994. Við staðfestingu samrunans sköpuðust skilyrði fyrir stefnanda tilað krefjast innlausnar á grundvelli hans.36.Samþykktir félagsins, eins og þær voru orðaðar allt fram til maí 2013 kváðu áum skiptingu hluta í almenna hluti og forgangshluti og ber félagi að fara eftirgildandi samþykktum sínum. Samþykktum félags verður eingöngu breytt meðlögmætum hætti á hluthafafundi félagsins og tekur breytingin ekki gildi fyrr enhún hefur verið skráð í fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra, sbr. 2. mgr. 68. gr.ehfl. Er fráleitt að ætla að dómur Hæstaréttar í máli 418/2012 hafi breyttsamþykktunum með afturvirkum hætti. Þá ber einnig að líta til þess að stefnandivar skráður fyrir 1.082.250 forgangshlutum í hlutaskrá stefnda, sem staðfestvar af stjórn félagsins, allt fram til maí 2013, sbr. dskj. 9 og 14.37.Þá var jafnframt litið svo á af hálfu stefnda að forgangshlutir væru virkirallt þar til eftir dóm Hæstaréttar í máli 418/2012 og breytingu samþykktastefnda í kjölfar þess dóms. Á hluthafafundum félagsins réðust réttindihluthafanna af skiptingu hluta félagsins í almenna hluti og forgangshluti, sbr.fundargerðir á dskj. 18-20 og 35-36. Á hluthafafundi dags. 7. júní 2011 vart.a.m. úrskurðað um það af hálfu fundarstjóra að hlutaskrá félagsins, eins oghún lægi fyrir fundinum, skyldi gilda, sbr. dskj. 18. Samkvæmt 1. mgr. 55. gr.ehfl. fer hluthafafundur með æðsta vald í málefnum félagsins og eru ákvarðanirhluthafafundar um að leggja til grundvallar téða flokkaskiptingu bindandi fyrirfélagið sjálft og hluthafa þess.38.Að framangreindu er ljóst að þegar stefnandi var forgangshluthafi allt til maí2013 er samþykktunum var breytt og hlutaskránni í kjölfarið. Réttarstaðastefnanda gagnvart félaginu allt til þess tíma markaðist því af stöðu hans semforgangshluthafa.39.Innlausnarkrafa stefnanda er, í fyrsta lagi, byggð á því að stefnda hafi boriðað fallast á innlausnarkröfuna sem stefnandi setti fram var í janúar 2010 sbr.dskj. nr. 16 með vísan til gr. 3.6 í áskriftarsamningnum, sbr. gr. 21 ísamþykktunum. Sú krafa var sett fram á grundvelli 21. gr. samþykkta félagsinsog gr. 3.6. í áskriftarsamningnum. Þar segir að hvenær sem er aðliðnum 3 árum frá útgáfu forgangshlutanna geti eigendur þeirra hlutabréfakrafist innlausnar hluta sinna á verði sem samsvari annað hvort sanngjörnumarkaðsverði hlutanna eða forgangsverði forgangshluthafa við slit.Innlausnarrétturinn nær ótvírætt til allra þeirra hluta sem voru gefnir út ágrundvelli áskriftarsamningsins á dskj. 4 og veitir þeim hluthöfuminnlausnarrétt sem áttu forgangshlutabréf útgefin á grundvelli hans án tillitstil þess hvort að forgangsbréfin hefðu breyst í almenna hluti eður ei. Þegarstefnandi óskaði innlausnar á þessum grundvelli í janúar 2010 sbr. dskj. nr.16. voru liðin u.þ.b. 3 ár og 5 mánuðir frá útgáfu hlutanna. Á þeim tíma vorusannarlega í gildi tveir hlutaflokkar í félaginu, forgangshlutir og almennirhlutir skv. samþykktum félagsins og hlutaskrá sbr. dskj. nr. 5, 29 og 14.Stefndi hafði ekki hlutast til um að breyta hlutaflokkum úr tveimur í einnalmennan flokk og voru samþykktirnar þá í fullu gildi og margstaðfestar afstjórn stefnda eftir samruna félaganna. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur var ekkikveðinn upp fyrr en árið 2012 og dómur Hæstaréttar gekk á árinu 2013. Aðgengnum dómi Hæstaréttar, og eftir að stefnandi krafðist innlausnar að nýju,breytti meirihluti hluthafa félagsins samþykktum og hlutaskrá og komu þærbreytingar því ekki til framkvæmda fyrr en löngu eftir að stefnandi hafði settfram innlausnarkröfu sína, í janúar 2010. Þá er einnig áréttað, það sem áðursegir, að í millitíðinni voru haldnir fjölda hluthafafunda þar sem hluthafartaka ákvörðun um að leggja til grundvallar flokkaskiptingu félagsins íforgangshluti og almenna hluti og réðust réttindi hluthafanna á fundunum afþeirri flokkaskiptingu. 40. Höfnun stefnda á innlausn ríflega einu og hálfu ári síðarvar á þeim forsendum að hún væri óljós en ekki á þeim forsendum að stefnandiætti ekki skráða forgangshluti í félaginu eða að gr. 3.6. í áskriftarsamningnumá dskj. nr. 4 ætti ekki við. Dráttur stjórnar stefnda á að verða við henniveldur ekki tómlætisverkunum enda mátti stefnda aldrei með réttu líta svo á aðstefnandi hefði fallið frá kröfu sinni um innlausn. 41. Dómur Hæstaréttar í málinu 418/2012 hefur ekki önnur áhrifen að heimila stefnda að fella forgangshlutinn niður án atbeina stefnanda semforgangshluthafa að gengnum dómi en hafði ekki afturvirk áhrif, sbr. þau ummælií dómnum að „Verði fallist á kröfu stefndu, verður sú breyting á, að þeir semeiga forgangshluti í félaginu verða eigendur almennra hluta“. Dómur Hæstaréttarí ofangreindu máli haggar hvorki réttindum stefnanda sem forgangshluthafa skv.samþykktum félagsins né áskriftarsamningnum á dskj.nr. 4. Hæstiréttur tekursérstaklega fram í dómi sínum að „um eftirfarandi uppgjör í kjölfar slíksviðurkenningardóms [um að forgangshlutabréf hafi fallið niður] verður ekki dæmtí þessu máli“ og verður ekki önnur ályktun dregin af þessu en innlausn áforgangshlutum stefnanda sé óhjákvæmileg afleiðing af samrunanum, í samræmi viðþað sem stefnandi krefst. Er a.m.k. ljóst af þessum ummælum að dómurinn felurekki í sér sjálfkrafa niðurfellingu forgangshluta enda myndi þá ekkert uppgjöreiga sér stað.42.Þá er á því byggt, að stefnandi eigi skýlausan rétt á innlausn á forgangshlutumsínum í stefnda í kjölfar samruna Leikhúsmógúlsins ehf. og Mogul Holding ehf.með sama hætti og ef stefnda hefði verið slitið vegna skýrra og beinnafyrirmæla 24. gr. samþykkta félagsins sem í gildi voru er samruninn varstaðfestur. Stefnda beri því einnig af þeim ástæðum að leysa til sín þauforgangshlutabréf stefnanda sem hann átti er samruninn tók gildi og greiðastefnanda annars vegar, sem nemur kaupverði forgangshlutabréfanna skv.áskriftarsamningi 21. ágúst 2006 að viðbættu 8% ávöxtun p.a. að frádregnumþegar greiddum forgangsarði og hins vegar, sem nemur 22,81% af hreinni eignstefnda en stefnandi átti 22,81% af heildarhlutafé félagsins þegar samruniLeikhúsmógúlsins ehf. og Mogul Holding ehf. átti sér stað. 43. Stefnandi byggir nánar á því að ótvírætt sé að samrunifélaganna falli undir 24. gr. samþykkta sem voru í gildi þegar samruniLeikhúsmógúlsins ehf. og Mogul Holding ehf. átti sér stað. Af niðurstöðuHæstaréttar í málinu nr. 418/2012 um þaðhvernig skýra beri iii) lið, 5.mgr. 4.gr. samþykkta stefnda, sem í gildi voruvið samruna félaganna, þ.e. að ákvæðið fæli í sér bein fyrirmæli um að forgangshlutabréf skyldu breytast í almenna hluti án tillits til þess hvort aðLeikhúsmógúllinn ehf. sameinaðist dótturfélagi sínu eða öðrum félögum, og ántillits til þess að hluthafar félagsins samþykktu samrunann með þeimréttaráhrifum að forgangshlutaflokkurinn félli niður, leiði að skýra beri 4. mgr.24. gr. samþykkta stefnda með sama hætti þannig að samruni félaganna veki upprétt til handa stefnanda sem forgangshluthafa í yfirtökufélaginu til þess að fáforgangshluti sína innleysta á grundvelli þeirrar aðferðar sem tilgreind er í24.gr. samþykktanna. 44. Í 2. og 3. mgr. 24. gr. samþykkta stefnda er giltu allttil maí 2013 er kveðið á um hvernig ákvarða skuli innlausnarverð tilforgangshluthafa við slit félagsins. Þar segir: „Við slit á félaginu skulu forgangshluthafar eiga rétt áúthlutun verðmæta félagsins umfram almenna hluthafa sem hér segir að þvítilskildu að eignir félagsins við slit þess séu nægar. Áður en kemur til úthlutunartil almennra hluthafa skal greiða forgangs hluthöfum fjármuni sem svara tilkaupverðs þeirra að hlutum í félaginu við skráningu nýrra forgangshluta í ágúst2006 að viðbættu 8% álagi fyrir hvert ár sem liðið er fyrir hvert ár sem liðiðer hafi það ekki verið greitt út til hluthafa á tímabilinu. Eftir forgangsúthlutun tilforgangs hluthafa skal úthlutun annarra verðmæta til forgangshluthafa oghluthafa vera i samræmi við reglur hlutafélagalaga eins og um einn hlutaflokkværi að ræða.“45.Í 4.mgr. 24. samþykktannasegir: „Eigendur forgangshluta eiga sama rétt til að fá verðmæti greidd út úrfélaginu í skiptum fyrir hluti þeirra ef félagið sameinast eða er yfirtekið aföðru félagi, meirihluti þess seldur eða verulegur hluti eigna þess er seldur efhluthafar félagsins verða ekki eigendur meirihluta í því félagi sem lifir eftirslíkar breytingar.“46. Samkvæmt 4. mgr. 24. gr., sbr. 2. og 3.mgr., áttistefnandi rétt til innlausnar hluta sinna og fá greidd út verðmæti úr félaginuí skiptum fyrir hluti þeirra viðsamrunann þannig að fyrst skyldi félagið greiða stefnanda sem næmi kaupverðiforgangshlutabréfanna við útgáfu þeirra í ágúst 2006 að viðbættu árlegu 8%álagi en að frádregnum greiddum arði og því til viðbótar sem næmihlutfallslegri eign hans í hlutafé félagsins.47. Af þessu öllu leiðir að stefnandi á skýran rétt til þessað fá eignarhluta sinn í stefnda innleystan í samræmi við stefnukröfurnar.48. Mótbára stefnda gegn innlausnarkröfu stefnanda á þessumforsendum er sú, sbr. dskj.nr. 28., að skýra beri 4. mgr. 24. gr. samþykktannaá annan hátt en leiðir af beinu orðalagi greinarinnar og þeirri skýringaraðferðsem stefndi og aðrir hluthafar en stefnandi, byggðu á í hæstaréttarmálinu nr.418/2012 þ.e. að samruni félaganna, án tillits til annars, skyldi leiða tilniðurfellingar forgangshlutabréfanna. Í 5. mgr. 4.gr. lið iii) segir í fyrstamálslið „ef félagið sameinast öðru félagi,“ og féllst Hæstiréttur á þannskilning fjölskyldunnar að málsliðinn yrði að skýra einan og sér án tillits tilsíðari málsliða í ákvæðinu og í ákvæðinu fælust bein fyrirmæli um aðforgangshlutabréf skyldu falla niður við samruna, þó samruninn væri innansamstæðu. Í 4.mgr. 24. gr. samþykktanna sagði „ef félagið sameinast eða eryfirtekið af öðru félagi,“. Augljóst er að beita verður sömu aðferð viðskýringu 4. mgr. 24.gr. samþykktanna og Hæstiréttur gerði í málinu nr. 418/2012enda ákvæðin algerlega sambærileg um það að mæla fyrir um tiltekið réttarástandhluthafa félagsins „ef félagið sameinast“. Sú skýringaraðferð felur í sér innrasamræmi milli ákvæða samþykktanna og byggir á þeirri grunnforsendu fyriráskrift að hlutum í Leikhúsmógúlnum ehf. í ágúst 2006, sem fram kemur íáskriftarsamningnum á dskj nr. 4 sem félagið og eldri hluthafar voru aðilar að,að félagið, nú stefndi sem sameinuð félög, myndi tryggja forgangshluthöfumforgang til arðs og innlausnar umfram almenna hluthafa í félaginu við tilgreindaraðstæður. Ef 4. mgr. 24 gr. sbr. 2. og 3. mgr. s.gr. væri túlkuð og skýrð meðöðrum hætti en sambærileg setning í 5. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins er ljóstað slíkt ósamræmi í ákvæðum samþykktanna hefði í för með sér óeðlilega auðgunfyrir stefnda og almenna hluthafa félagsins og að sama skapi forsendubrestfyrir kaupum stefnanda á forgangshlutum félaginu. Hlutafé að kaupvirði 7,8milljónir USD næmi þá aðeins 22,81% af almennu hlutafé félagsins, væriáhrifalaus minnihluti hlutafjár án nokkurra sérréttinda sem stefnandi hefðikeypt á gríðarlegu yfirverði, langt umfram aðra almenna hluthafa í félaginu.49. Þá byggir stefnandi kröfu sína að þessu leyti, á þeirrimálsástæðu að gr. 3.2. í áskriftarsamningi dags. 21. ágúst 2006 milli Brú IIehf., annars vegar og hluthafanna Guðmundar Magnasonar, Óskars Ö. Eiríkssonar,Sigyn Eiríksdóttur, Signýjar Eiríksdóttur, Bergsveins Jónssonar og ÓskarsEiríkssonar og stefnda, hins vegar, feli í sér ótvíræða skyldu fyrir stefnda aðinnleysa forgangshlutabréf stefnanda fyrir upphaflegt kaupvirðiforgangshlutabréfanna auk hverskonar áunnins en ógreidds arðs ef samruni eigisér stað. Ákvæðið er svohljóðandi í íslenskri þýðingu, sbr. dskj. nr. 31:„Forgangur við félagsslit: Komi til þess að félaginu verðislitið eða tekið til gjaldþrotameðferðar skulu eigendur forgangshluta eiga réttá að fá í sinn hlut á undan almennum hlutum fjárhæð sem samsvararupphafskaupverðinu á hlut að viðbættum áföllnum en ógreiddum arði(forgangsfjárhæð við slit). Eftir greiðslu forgangsfjárhæðar við slit samkvæmtframansögðu til eigenda forgangshluta skal það sem þá er eftir af eignum rennatil eigenda almennra hluta og forgangshluta í hlutfalli við eignarhlut miðaðvið breytirétt forgangshluta. Samruni, yfirtaka, sala á ráðandi hlut eða næröllum eignum félagsins skal talin jafngilda slitum (eða breytingu á yfirráðum)ef hluthafar Theater Mogul ehf. eiga ekki meirihluta þeirra hluta sem eru íumferð í því félagi sem fer með yfirráðin eftir sölu“50. Eðli málsins samkvæmt verður innlausnarkrafa á grundvellisamruna aðeins virk þegar samruninn er staðfestur. Það að samruninn skyldireikningslega miðast við 30. júní 2008 fól ekki annað og meira í sér en það aðnýr efnahags- og rekstrarreikningur sameinuðu félaganna skyldi miðast við þanndag, sbr. 2. mgr. 96. gr. ehfl. Réttur forgangshluthafa til þeirra úrræða sem21. gr. eða 24. gr. samþykktanna heimilar skertist því ekki vegna samrunansenda voru forgangshlutaflokkur ekki felldur niður fyrr en með nýjum samþykktumstefnda sem tóku gildi í maí 2013.51. Ef svo ólíklega færi að innlausnarskylda stefnda gagnvartstefnanda yrði ekki viðurkennd á grundvelli 21. gr. eða 24. gr. samþykktafélagsins, byggir stefnandi á því að stefndi sé a.m.k. skuldbundinn ágrundvelli aðildar sinnar að áskriftarsamningnum á dskj nr. 4, til að innleysaforgangshlut stefnanda með sömu aðferð og greinir í 2. og 3. mgr. 24.gr.samþykktanna, á grundvelli ákvæða gr.3.2. í áskriftarsamningnum en þar erinnlausnaraðferðin tilgreind. En ótvírætt er að stefnandi er aðili að áskriftarsamningnumá grundvelli yfirlýsingar um það í „Consent & Waiver“ samningnum á dskj.nr. 6, s.s. áður er vikið að. Þá er sérstaklega áréttað aðáskriftarsamningurinn stendur sjálfstætt samhliða samþykktum stefnda og erstefndi bundinn af honum á grundvelli almennra reglna samningaréttar umskuldbindingargildi samninga. Breyting á samþykktum félagsins hefur ekki áhrifá gildi áskriftarsamningsins eða réttarstöðu stefnanda gagnvart stefnda ágrundvelli hans.“ Varðandi sundurliðun kröfugerðar erstuðst við matsgerð Hauks Gunnarssonar. IIIÍ greinargerð stefnda kemur fram að íhéraðsdómsmálinu E-2746/2013 hafi stefndi gert kröfu um frávísun málsins ístefnu. Vegna kröfunnar var kveðinn upp sérstakur úrskurður 9. janúar 2014 þarsem kröfu stefnda um frávísun málsins var hafnað. Engu að síður kemur fram íniðurstöðukafla úrskurðarins að í málinu séu „reifaðar málsástæður sem hafnaðvar í því fyrra [hæstaréttarmál nr. 418/2012] og koma því hér ekki til álita[þ. e. í máli 2746/2013]“. Málið dróst síðan á langinn, m.a. vegna matsbeiðniog matsgerðar, en lauk með frávísun, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur 21.desember 2015. Eins og áður segir er það mál, sem þessi greinargerð fjallar um,í öllum meginatriðum það sama og héraðsdómsmálið E-2746/2013. Því eiga þausjónarmið sem vísað er til hér að framan og lýst er í frávísunarúrskurðinum frá9. janúar 2014 ekki síður við í þessu máli en í fyrrgreindu héraðsdómsmáli. Með vísan til 1. mgr. 116. gr. laga ummeðferð einkamála ber því í máli þessu að líta fram hjá sumum málsástæðumstefnanda sem hann hafði uppi í hæstaréttarmáli nr. 418/2012. Í úrskurðinum erhins vegar ekki tilgreint nákvæmlega hverjar séu þær málsástæður en ætla má aflestri greinargerðar stefnda í því máli, að þar sé átt við málsástæður sembyggja á túlkun á ákvæði iii) liðar 5. mgr. 4. gr. samþykkta stefnda (sjá bls.6 í stefnu), túlkun hans á efni 24. gr. samþykkta stefnda, sérstaklega 4. mgr.greinarinnar (sjá bls. 7 í stefnu), og túlkun á grein 3.2 í áskriftarsamningi(sjá bls. 7 í stefnu). Í héraðsdómsmálinu, sem síðar varð hæstaréttarmál nr.418/2012 var byggt á málsástæðum sem voru grundvallaðar á efni þessara þriggjaákvæða auk þess sem ákvæðin voru sérstaklega tilgreind. Verður slíkummálsástæðum því ekki komið að í þessu máli, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga ummeðferð einkamála. Ber að líta alfarið fram hjá þessum málsástæðum við úrlausnmáls þessa. Varðandi einstakar málsástæður stefnandatekur stefndi eftirfarandi fram.Í 34. lið stefnu sé byggt á því að stefnandihafi verið forgangshluthafi í stefnda allt þar til hlutaskrá hafi verið breyttí maí 2013. Þessu sjónarmiði mótmælir stefndi með vísan til dóms Hæstaréttar ímáli nr. 418/2012 sem sé bindandi fyrir sakarefnið, sbr. 1. mgr. 116. gr. lagaum meðferð einkamála.Í 35. lið stefnu segir að samruni stefndavið dótturfélag sitt hafi tekið gildi 24. febrúar 2009, sbr. dskj. nr. 10–13. Ídskj. nr. 11 komi skýrt fram að sameiningin miðist við 30. júní 2008 og í dómiHæstaréttar í fyrrgreindu máli komi skýrt fram að forgangshlutir hafi breyst íalmenna hluti sama dag og sameiningin átti sér stað. Lágu dskj. nr. 10–13 fyrirí hæstaréttarmáli nr. 418/2012 og mynduðu grunn að málsástæðum stefnda í þvímáli. Verði skjölin því ekki á nýjan leik notuð sem hluti af málsástæðum íþessu máli, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Í 36. lið stefnu sé vísað til þess aðsamþykktum stefnda hafi ekki verið breytt fyrr en í maí 2013 og verðisamþykktunum eingöngu breytt með lögmætum hætti á hluthafafundi félagsins ogtaki breytingin ekki gildi fyrr en hún hefur verið skráð í fyrirtækjaskráRíkisskattstjóra. Segir síðan að „fráleitt er að ætla að dómur Hæstaréttar ímáli 418/2012 hafi breytt samþykktunum með afturvirkum hætti“. Jafnframt vísarstefnandi til hlutaskrár stefnda.Stefndi telur að þessi málatilbúnaðurstandist ekki nokkra skoðun. Í hæstaréttarmáli nr. 418/2012 var tekist á umréttaráhrif þess að stefndi sameinaðist dótturfélagi sínu 30. júní 2008, þ.e.hvort sameiningin hefði sjálfkrafa leitt til þess að forgangshlutir í stefndabreyttust í almenna hluti. Úr þessu álitaefni leysti Hæstiréttur með afgerandihætti. Dómurinn felur í sér að samþykktir stefnda voru ólögmætar frá nefndridagsetningu að telja að því er varðar allar tilvísanir til forgangshluta.Stefnandi geti því ekki nú byggt neinn rétt á þessum ákvæðum samþykktanna.Ákvæðin töpuðu gildi sínu 30. júní 2008. Því sé það rangur skilningur stefnandaað forgangshlutir væru áfram virkir eftir 30. júní 2008. Þá sé ljóst að íþessum málatilbúnaði felst tilraun af hálfu stefnanda til að fá dómstóla til aðfjalla um sama sakarefni á nýjan leik í andstöðu við 1. mgr. 116. gr. laga ummeðferð einkamála.Í 39. lið stefnu kemur fram aðinnlausnarkrafa stefnanda sé í fyrsta lagi á því byggð að stefnda hafi borið aðfallast á innlausnarkröfuna sem stefndi setti fram 27. janúar 2010 á grundvelligreinar 3.6 í áskriftarsamningi, sbr. 21. gr. samþykkta stefnda. Með vísan tilhæstaréttardóms í máli nr. 418/2012 er ljóst að umfjöllun um þetta atriðiskiptir engu máli við úrlausn máls þessa enda er innlausnarkrafan sett framtæpum 19 mánuðum eftir að forgangshlutir höfðu breyst í almenna hluti. Stefndi telur að sérstaka athugasemd verðiað gera við það orðalag stefnu, sbr. 41. lið, þar sem segir að dómurHæstaréttar í máli nr. 418/2012 hafi ekki „önnur áhrif en að heimila stefnda aðfella forgangshlutinn niður án atbeina stefnanda sem forgangshluthafa í kjölfarsamrunans“. Þessi ummæli séu röng þar sem í dómnum segir að viðurkennt sé aðforgangshlutir hafi fallið niður við samruna stefnda við dótturfélag sitt og ernákvæmlega tiltekið í dóminum hvenær það gerist eða 30. júní 2008.Í 43. lið stefnu sé því haldið fram aðstefnandi eigi innlausnarrétt gagnvart stefnda í kjölfar samruna stefnda viðdótturfélag sitt. Sé um það vísað til 24. gr. samþykkta stefnda. Stefndi tekurfram að hann telur að stefnandi geti ekki í máli þessu teflt þessari grein framsem málsástæðu enda var það gert í greinargerð hans (þá í hlutverki stefnda)fyrir héraðsdómi í hæstaréttarmáli nr. 418/2012. Sé greininni beitt þar semmálsástæðu gegn dómkröfum stefnanda í því máli. Eins og dómur Hæstaréttar ímálinu sýnir var ekkert tillit tekið til þessarar málsástæðu við úrlausn þessmáls en dómur sé bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfur semséu dæmdar þar að efni til, sbr. 1. mgr. 116. gr. eml. Þá byggir stefnandi innlausnarkröfu sína átúlkun á efni greinar 3.2 í áskriftarsamningi, (49.–51. liður í stefnu).Stefndi telur að stefnandi geti ekki í máli þessu teflt grein 3.2 fram semmálsástæðu enda var það gert í greinargerð hans (þá í hlutverki stefnda) fyrirhéraðsdómi í hæstaréttarmáli nr. 418/2012. Sé greininni beitt þar semmálsástæðu gegn dómkröfum stefnanda í því máli. Eins og dómur Hæstaréttar ímálinu sýni var ekkert tillit tekið til þessarar málsástæðu við úrlausn þessmáls en dómur sé bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfur semeru dæmdar þar að efni til, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála ogniðurstöðukafla frávísunarúrskurðar í máli E-2746/2013. Ber því við úrlausnmáls þess að víkja þessari málsástæðu til hliðar.Að lokum mótmælir stefndi sundurliðunkröfugerðarinnar.IVÍ máli þessu gerir stefnandi bæðiviðurkenningarkröfu og fjárkröfu, þ.e. að viðurkennd „verði innlausnarskyldastefnda á forgangshlutum stefnanda í stefnda að nafnvirði ISK 1.082.250 og aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda sem hér segir“: Síðan er í aðal-til þrautaþrautavarakröfu gerð krafa um greiðslu mismunandi fjárhæða.Eins og að framan er rakið höfðuðu Sigyn,Signý og Óskar Eiríksbörn, ásamt föður sínum Eiríki Óskarssyni, sem eru hluthafarí stefnda, Mogul Holding ehf., mál, hinn 25. júní 2009, á hendur stefnanda,Mango Tree B.V. og Bergsveini Jónssyni og Ástu Þórarinsdóttur fyrir hönd MogulHolding ehf. með eftirfarandi aðalkröfu. „Stefnendurgera aðallega þær dómkröfur (I) að viðurkennt verði að forgangshlutir ístefnda, Mogul Holding ehf., kt. 4501100-3660 (áður Leikhúsmógúllinnehf.), hafi breyst í almenna hluti viðsamruna félagsins við dótturfélag sitt Mogul Holding ehf., kt. 600106-2600,(II) að hluthafasamkomulag, dagsett 30. nóvember 2007, milli Mango TreeB.V. (áður Brú II Venture Capital FundS.C.A, SICAR), annars vegar og stefnenda hins vegar, verði dæmt ógilt og (III)að lagt verði fyrir stefnda, Mogul Holding ehf., að viðlögðum dagsektum, aðgera þær breytingar á samþykktum félagsins sem nauðsynlegar eru til samræmisvið breytingu forgangshluta í almenna hluti.“Ágreiningi þessum lauk með dómi Hæstaréttar í málinu nr.418/2012 og eftirfarandi dómsorði. „Viðurkennt er að forgangshlutir í Leikhúsmógúlnum ehf. kt. 450100-3660, hafibreyst í almenna hluti við samruna félagsins við dótturfélag sitt, MogulHolding ehf., kt. 600106-2600, 30. júní 2008, undir nafni hins síðarnefnda. Fellt er úr gildi hluthafasamkomulag 30. nóvember 2007, milli áfrýjandaMango Tree B.V., áður Brú II Venture Capital Fund S.C.A., SICAR, annars vegarog stefndu, Eiríks Óskarssonar, Óskars Arnar Eiríkssonar, Signýjar Eiríksdótturog Sigynjar Eiríksdóttur, hins vegar.“Er mál þetta var tekið fyrir 5. sept. sl. hélt stefnandi því fram að málþetta væri hvorki milli sömu aðila né um sama sakarefni væri að ræða oghæstaréttarmálið nr. 418/2012. Í hæstaréttarmálinu er verið að fjalla um lögskiptimálsaðila þessa máls eða fyrirrennara þeirra. Dómurinn telur það hafið yfirvafa að forgangshlutir þeir sem breyttust í almenna hluti samkvæmt dómiHæstaréttar séu hinir sömu og stefnandi er að gera kröfu um að innleystir verðisamkvæmt kröfugerð málsins og um sömu málsaðila sé að ræða, eða fyrirrennaraþeirra. Á það er fallist að málin fjalli um hvort sitt sakarefnið. Grundvöllur málsþess er fór til Hæstaréttar er aðallega viðurkenningarkrafa um að forgangshlutir ístefnda, Mogul Holding ehf., (áður Leikhúsmógúllinn ehf.), hafibreyst í almenna hluti við samruna félaganna. Hins vegar virðist mál það semhér er undir vera krafa um innlausnarskyldu stefnda, Mogul Holding á„forgangshlutum“ stefnanda í stefnda. Því er um sitt hvort sakarefnið að ræða.Hins vegar virðast málsástæður að sumu leyti vera þær sömu í báðum málunum.Þegar svo stendur á hefur eldri dómurinn þ.e. hæstaréttardómurinn jákvæðréttaráhrif og ber að leggja hann til grundvallar niðurstöðu í yngra málinueftir því sem við á. Samkvæmt 80. gr. eml. skal greina dómkröfur svo glöggt sem verða má. Getadómkröfur hvort sem er verið viðurkenningarkröfur eða peningakröfur. Samkvæmt2. mgr. 114. gr. sömu laga skal aðalniðurstaða málsins dregin saman í dómsorði.Svo sem að framan greinir er gerð viðurkenningarkrafa og verði hún tekin tilgreina eru fjárkröfur settar fram í fjórum kröfuliðum. Telja verður verulegum vandkvæðumbundið að verða við viðurkenningarkröfunni, vegna orðalags hennar. Að matidómsins er ekki unnt að setja í dómsorð að viðurkennd sé innlausnarskyldastefnda á „forgangshlutum“ stefnanda í stefnda, þar sem forgangshlutir íLeikhúsmógúlnum ehf. breyttust, samkvæmt dómsorði Hæstaréttar í málinu nr.418/2012, í almenna hluti við samruna félagsins við stefnda 30. júní 2008.Hæstaréttardómurinn verður ekki skilinn á annan veg en þann, að ekki hafi veriðtil neinir forgangshlutir eftir 30. júní 2008 og þar af leiðandi erkröfugerðin, eins og hún er sett fram, ekki dómtæk. Samkvæmt orðalagiviðurkenningarkröfunnar byggja fjárkröfurnar á henni og eru kröfurnar þvítengdar. Því verður að telja að hún sé ekki dómtæk í heild sinni.Þá segir í e-lið 80. gr. laga um meðferð einkamála að í stefnu skuligreina, svo glöggt sem verða má, málsástæður þær er stefnandi byggir málssóknsína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðnaverði ljóst. Skal þessi lýsing vera gagnorð og svo skýr að það fari ekki millimála hvert sakarefni er. Með málsástæðu er átt við staðhæfingu um atburð eðastaðreynd, sem aðili telur hafa þá afleiðingu í för með sér samkvæmt lögum aðkrafa hans verði tekin til greina. Eftir kröfugerð um viðurkenningu á „forgangshlutum“, gera málsástæður ráðfyrir að stefnandi hafi átt „forgangshlut“ í stefnda allt til maí 2013. Einnigmiðast útreikningur fjárkrafna málsins við það tímamark. Þetta er gert þráttfyrir dóm Hæstaréttar í málinu nr. 418/2012, sem kveður á um að forgangshlutirstefnanda hafi breyst í almenna hluti 30. júní 2008. Þá liggur fyrir í málinuað stefndu fóru fyrst fram á innlausn forgangshluta sinna í stefnda með bréfi27. janúar 2010. Miðað við dóm Hæstaréttar um að forgangshlutir stefnanda, eðafyrirrennara hans, hafi breyst í almenna hluti 30. júní 2008, er framsetningmálsástæðna í máli þessu haldin óskýrleika. Svo virðist einnig sem stefnanditefli að hluta fram sömu málsástæðum í báðum málunum og að Hæstiréttur hafitekið afstöðu til hluta málsástæðnanna í dómi sínum frá 2012. Ekki er þó neingrein gerð fyrir þessu atriði. Þetta veldur því að málatilbúnaðurinn verðurruglingslegur og uppfyllir ekki skilyrði um glöggan málatilbúnað og að samhengimálsástæðna sé ljóst. Því telur dómurinn að ekki sé uppfyllt skilyrði e-liðar80. gr. eml.Með vísan til þess sem að framan er rakið er málinu vísað frá án kröfu.Að fenginni þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostaðsvo sem greinir í úrskurðarorði.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað uppdóm þennan.DÓMSORÐ Málinuer vísað frá dómi án kröfu. Stefnandigreiði stefnda, Mogul Holding ehf., 750.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 116/2007
|
Kærumál Faðerni Börn Mannerfðafræðileg rannsókn
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að mannerfðafræðileg rannsókn mætti fara fram á lífsýnum úr A, látinni móður A og látnum föður B og C til sönnunarfærslu í faðernismáli, sem A rak á hendur B og C.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu máli þessu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. febrúar 2007, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að mannerfðafræðileg rannsókn mætti fara fram á lífssýnum úr honum, látinni móður hans og látnum föður sóknaraðila til sönnunarfærslu í faðernismáli, sem varnaraðili rekur á hendur sóknaraðilum. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, aðallega úr hendi sóknaraðila án tillits til ákvæða 11. gr. barnalaga nr. 73/2003 en til vara úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Samkvæmt 11. gr. barnalaga greiðist þóknun lögmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Þóknun lögmanns varnaraðila, A, fyrir flutning málsins fyrir Hæstarétti, 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 452/2003
|
Skjalafals Vegabréf
|
Í samræmi við játningu Y, 22 ára kínversks ríkisborgara, var hann sakfelldur fyrir skjalafals samkvæmt 1. mgr. 155. almennra hegningarlaga með því að hafa við vegabréfaskoðun framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar. Við úrlausn málsins var litið til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Þegar eðli brotsins var virt, hversu alvarlegt það var og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga voru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna, sem þótti hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 2003 af hálfu ákæruvalds og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar, sem lög leyfa, og refsingin verði skilorðsbundin. Við meðferð málsins í héraði játaði ákærði sakargiftir og var málið rekið þar og dæmt samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði er 22 ára kínverskur ríkisborgari. Í málinu er honum gefið að sök skjalafals með því að hafa við vegabréfaskoðun á Keflavíkurflugvelli 9. nóvember 2003 framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákæra var gefin út 19. nóvember síðastliðinn og málið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness sama dag. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur til að sæta fangelsi í 30 daga, en fullnustu refsingar var frestað í eitt ár héldi hann almennt skilorð 57. gr. laganna með áorðnum breytingum. Ekki er ágreiningur um að háttsemi hans varði við fyrrnefnt refsiákvæði. Ákærði var á leið frá Stokkhólmi til Baltimore í Bandaríkjunum er hann var handtekinn á Keflavíkurflugvelli í framhaldi þess að hann framvísaði þar við vegabréfaskoðun fölsuðu vegabréfi. Við ákvörðun refsingar ákærða og þess hvort sú refsing skuli vera bundin skilorði eða ekki verður að líta til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga skal það metið refsingu til þyngingar ef falsað skjal er notað sem opinbert skjal. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 136/1998 um vegabréf kemur fram að á vegum alþjóðalögreglunnar Interpol hafi ítrekað verið vakin athygli á nauðsyn þess að auka öryggi í útgáfu vegabréfa, bæði varðandi ýmsa öryggisþætti í prentum vegabréfa og útgáfu þeirra. Þótt ekki sé dregið í efa að ákærði hafi viljað leita sér betra lífs og keypt vegabréfið af einhverjum, sem gerðu sér aðstöðu hans að féþúfu, verður ekki fram hjá því horft að hann notaði hið falsaða skjal í þeim tilgangi að komast ólöglega inn í annað land. Ákærði er hins vegar ungur að árum og ekkert liggur fyrir um að hann hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þegar til alls framanritaðs er litið er refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Af hálfu ákærða hefur því verið haldið fram að við ákvörðun refsingar vegna skjalafalsbrots hafi dómstólar að jafnaði skilorðsbundið refsinguna, þegar um fyrsta brot er að tefla og ekki hefur hlotist tjón af háttseminni. Brot ákærða verður ekki lagt að jöfnu við slík brot, enda eru skjalafalsbrot af margvíslegum toga og við ákvörðun refsingar er í hverju tilviki litið til margra atriða. Þegar eðli brotsins er virt, hversu alvarlegt það er og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga eru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Yiqiang Hong, sæti fangelsi í 30 daga. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. nóvember 2003. I. Málið höfðaði Lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli með ákæru útgefinni 19. nóvember 2003 á hendur ákærða, Yiqiang Hong, kínverskum ríkisborgara, fæddum 6. maí 1981, búsettum í Fuxiancun í Fujian fylki í Kína, fyrir skjalafals, með því að hafa eftir komu til Íslands með flugi frá Stokkhólmi 9. nóvember síðastliðinn, við vegabréfaskoðun vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli, framvísað fölsuðu japönsku vegabréfi, útgefnu á nafnið Shinichiro Omi, þar sem skipt hafði verið um upplýsingasíðu og í stað ljósmyndar af upphaflegum eiganda þess verið sett mynd af ákærða, og hann þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, en málsatvikum er nánar lýst í ákæru. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir brot á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara fyrir brot á 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., sbr. a-lið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Með afdráttarlausri játningu ákærða fyrir dómi, sem samrýmist framburði hans hjá lögreglu og öðrum gögnum málsins, er framangreind háttsemi hans sönnuð. Óumdeilt er að ákærði hafi vitað að vegabréfið væri falsað og að hann hafi framvísað því í blekkingarskyni vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli til að komast út af Schengen-svæðinu og til Bandaríkjanna. Að þessu virtu þykir háttsemi hans varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, en þeirri heimfærslu ákæruvaldsins til refsiákvæða er ekki mótmælt af hálfu ákærða. II. Ákærði er 22 ára gamall. Rannsóknargögn málsins bera með sér að hann sé af fátæku fólki kominn og hafi farið frá Kína um mánaðamót september-október, með áform um að flytja til Bandríkjanna. Þar hafi hann ætlað að fá sér vinnu og senda foreldrum sínum peninga heim, svo að þau gætu greitt kostnað vegna ferðarinnar. Hann hafi þó ekki verið búinn að útvega þá vinnu og ekki þekkt neinn í Bandaríkjunum, en þar hafi einhver átt að taka á móti honum og fara eitthvert með hann. Ákærði hafi ekki vitað hver hafi skipulagt Bandaríkjaferðina, en móðir hans hafi kvatt hann til fararinnar „því það væri auðvelt að græða pening þar“. Foreldrar hans hafi ekki greitt neitt fyrir ferðina, en þau væru bæði atvinnulaus og þægju ölmusu frá vinafólki og héldu að auki nokkrar hænur og svín. Ákærði hafi og sjálfur verið atvinnulaus og aldrei unnið launaða vinnu, en þó hafi hann greitt fyrir japanskt vegabréf í Kína og átt að fá það afhent við komu til Tælands. Er þangað kom hafi ókunnur kínverji tekið á móti honum á flugvellinum í Bangkok og ákærði dvalist hjá þeim manni, sem kallaði sig „Wang litla“, í um tvær vikur og á meðan verið kennd enska, líklega svo að hann gæti farið óhindraður gegnum landamæraeftirlit á fölsuðu vegabréfi. Á sama stað hafi verið fleira fólk í svipaðri stöðu, jafnt karlar sem konur, en kynjunum verið haldið aðskildum. Frá Bangkok hafi hann svo haldið til Madrid, þar sem kínverskur maður hafi tekið á móti honum, kynnt sig sem vin „Wang litla“, tekið af honum fyrra vegabréf og afhent honum hið falsaða vegabréf, sem um ræðir í máli þessu og sem hann hafi ferðast með eftir það. Ákærði hafi dvalið á einhverju heimili í borginni í eina viku og enskukennslunni verið haldið áfram. Því næst hafi verið haldið til Barcelona, þar sem hann hafi gist á hóteli í nokkra daga. Þangað hafi komið ókunnur maður, sagt honum að nú væri kominn tími til að leggja af stað til Bandaríkjanna og afhent honum flugfarseðil til Svíþjóðar. Í Barcelona hafi hann einnig verið kynntur fyrir kínverskri stúlku, Yuki Hayakawa og þau orðið samferða til Stokkhólms, í samræmi við fyrirfram gefna ferðaáætlun. Þaðan hafi þau flogið til Íslands, á leið sinni til Baltimore í Bandaríkjunum, en ferð þeirra verið stöðvuð við landamæraeftirlit á Keflavíkurflugvelli. Er nú í ljós komið að umrædd stúlka heitir Shiming Chen og sætir hún ákæru fyrir sams konar brot og ákærði (mál réttarins nr. S-2170/2003), en stúlkan framvísaði einnig fölsuðu vegabréfi við komu sína hingað. Við leit á Keflavíkurflugvelli fundust rúmlega 2.100 bandaríkjadalir í fórum ákærða, auk andvirðis um 100.000 króna í öðrum gjaldeyri og rúmlega 1.000 dalir í fórum stúlkunnar. Í fyrstu munu þau hafa skýrt landamæravörðum frá því að þau væru nýgift og á leið í brúðkaupsferð til Bandaríkjanna. III. Framangreind lýsing á ferðatilhögun ákærða og öll atvik að broti hans bera þess glögg merki að hann sé fórnarlamb mansals, en á undanförnum árum hefur færst í vöxt að einstaklingar og alþjóðlegir glæpahringar hafi gert örbirgð íbúa fátækra þjóða að féþúfu sinni. Er einkennandi fyrir fólk í hans stöðu að vera sent fjárlítið til ókunnugra landa, yfirleitt fleiri en eins, þar sem það er kynnt fyrir ónafngreindum tengiliðum, sem útvega því fölsuð vegabréf og flugfarseðla gegn himin hárri greiðslu, sem viðkomandi skuldbinda sig til að endurgreiða eftir að komið er á áfangastað. Eru Bandaríkin „vinsæl“ í þessu sambandi, en svo virðist sem auðvelt sé að telja fólki, sem býr við mikla efnahagslega fátækt í heimalandi sínu, trú um að í landi eins og Bandaríkjunum bíði þeirra gull og grænir skógar, með nægri atvinnu og góðum launum. Hitt gleymist í kynningarferlinu að réttarstaða þessa fólks í viðkomandi landi er bágborin, enda um ólöglega innflytjendur að ræða. Þar njóta viðkomandi ekki sjálfsagðra félagslegra réttinda, eru oft ekki mælandi á tungumál viðkomandi lands og eru algjörlega háðir þeim aðila, sem tekur á móti þeim á áfangastað, um húsaskjól og atvinnu. Sú atvinna verður eðli máls samkvæmt ekki opinber og felst oftar en ekki í vinnu í svokölluðum „sweat-shops“, á veitingastöðum og/eða við vændi, þar sem fólki er haldið nauðugu að störfum og þarf að vinna langan vinnudag, í þeirri von að geta endurgreitt tugþúsunda dala skuld við „velgerðarmenn“ sína. Slíkt kallast vinnuþrælkun. Í tilviki ákærða, sem er ungur og á alla framtíðina fyrir sér, stóð hugur hans til þess að komast til Bandaríkjanna, í von um mun betri lífskjör en í heimalandi sínu. Er ekki annað fram komið í málinu en að þessi þrá hans hafi ýtt honum út á þá braut að útvega sér hin fölsuðu skilríki, í þeim tilgangi að nota þau til þess að blekkja meðal annars landamæraverði, en sú varð raunin á er ákærði framvísaði vegabréfinu við vegabréfaskoðun vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli. Þótt ekki megi gera lítið úr alvarleika háttsemi ákærða, sem að lögum getur varðað fangelsi allt að 8 árum, er óhjákvæmilegt að líta til þess sem áður segir um tilgang ákærða með brotinu, sem var ekki sá að baka öðrum tjón, heldur sá einn að freista þess að bæta lífskjör sín í framandi landi. „Glæpur“ hans felst í því að vera ungur, fátækur og auðtrúa. Þykir því við ákvörðun refsingar mega líta til þeirra refsilækkunarsjónarmiða, sem tilgreind eru í 3. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Með framangreind atriði í huga og að teknu tilliti til aldurs ákærða, hreinskilnislegrar játningar hans fyrir dómi og þess að ekkert liggur fyrir um það í málinu að hann hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að tildæmd refsing fyrir brot ákærða skuli vera óskilorðsbundin, bæði vegna almennra og sérstakra varnaðaráhrifa, en senda verði þau skilaboð til þeirra aðila, sem standa að ólöglegum flutningi fólks milli landa, að Ísland sé ekki ákjósanlegur kostur í slíkri brotastarfsemi. Er í því sambandi vísað til sænskrar dómaframkvæmdar. Þótt vissulega megi færa gild rök fyrir því að skilorðsbundin fangelsisrefsing fyrir brot af þessu tagi, framið af erlendum ríkisborgara, sem fyrir liggur að verður vísað úr landi að lokinni dómsmeðferð, þjóni eðlis máls samkvæmt litlum eða engum varnaðartilgangi, verður hér að gæta sömu sjónarmiða og gagnvart íslenskum ríkisborgurum, sem fundnir eru sekir um sams konar eða keimlík brot. Er löng hefð fyrir því að refsing fyrir fyrsta brot gegn skjalafalsákvæði almennra hegningarlaga, þar sem ekkert fjártjón verður af háttseminni og viðkomandi hefur ekki sakaferil, er að öðru jöfnu ákvörðuð skilorðsbundin. Þótt stemma verði stigu við ólöglegum flutningi fólks af ólíku þjóðerni inn á íslenskt yfirráðasvæði, hvort heldur sem er til dvalar hér á landi eða vegna millilendingar á leið til annarra áfangastaða, er ekki unnt að gera ákærða að blóraböggli fyrir mun alvarlegri glæpi þeirra sem stóðu að ferð hans. Ákærði var fórnarlamb þeirra og verður honum ekki fórnað öðru sinni, öðrum til viðvörunar. Til þess hefur hann ekki unnið með framangreindri háttsemi sinni. Er því fallist á það sjónarmið verjanda að skilorðsbinda refsingu ákærða, svo sem nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, annan en þóknun Steingríms Þorbjarnarsonar dómtúlks, sem dómari kvaddi til aðstoðar við meðferð málsins. Þykir hún hæfilega ákveðin 8.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði, sbr. 4. mgr. 13. gr. laganna. Þóknun Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns er hæfilega ákveðin 120.000 krónur vegna verjandastarfa í þágu ákærða við rannsókn og meðferð málsins og greiðist samkvæmt framansögðu af ákærða. Eyjólfur Kristjánsson löglærður fulltrúi Lögreglustjórans á Keflavíkurflugvelli sótti málið af hálfu ákæruvalds. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Yiqiang Hong, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnu einu ári frá dómsuppsögu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 120.000 króna þóknun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, sem og annan sakarkostnað; þó ekki 8.000 króna þóknun til dómtúlks.
|
Mál nr. 251/2016
|
Kærumál Innsetningargerð Börn
|
BK krafðist þess að fá dóttur M afhenta sér með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Talið var að M hefði haldið stúlkunni hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laganna. Undir rekstri málsins hafði sálfræðingur hins vegar verið fenginn til að kanna afstöðu stúlkunnar sem var á fimmtánda aldursári. Kom þar fram eindreginn vilji hennar til að dvelja áfram hjá föður sínum og að hún hefði nægan þroska til að meta hvað henni væri fyrir bestu. Að þessu gættu, svo og niðurstöðu könnunar barnaverndarnefndar hér á landi og gögnum frá grunnskóla hennar, var talið að ekki yrði litið framhjá eindregnum óskum stúlkunnar. Var kröfu BK um afhendingu stúlkunnar því hafnað á grundvelli 3. tl. 12. gr. laga nr. 160/1995.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 29. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4.apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 18. mars 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dóttir varnaraðila, B, yrðitekin úr umráðum varnaraðila og fengin sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimilder í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðframangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honumhefur verið veitt.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili verður dæmdur til aðgreiða kærumálskostnað, sem renni í ríkissjóð og verður nánar ákveðinn eins ogsegir í dómsorði. Um gjafsóknarkostnað varnaraðila fyrir Hæstarétti fersamkvæmt því sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Barnaverndarnefnd A, greiði 650.000 krónur í kærumálskostnað, sem renni íríkissjóð.Gjafsóknarkostnaðurvarnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, 650.000 krónur.Úrskurður HéraðsdómsVesturlands 18. mars 2016.I.Aðfararbeiðni sú sem hér er til úrlausnar barst héraðsdómi 5.janúar 2016. Var málið tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 2.mars sama ár.Gerðarbeiðandi, hér eftir nefndursóknaraðili, er Barnaverndarnefnd A, [...], [...], [...].Gerðarþoli, hér eftir nefndur varnaraðili,er M, [...], [...].Sóknaraðili krefst þess að úrskurðað verðiað varnaraðila verði gert að afhenda dóttur sína, B, til gerðarbeiðanda.Jafnframt krefst hann málskostnaðar að mati dómsins.Varnaraðili krefst þess að hinni umbeðnugerð verði synjað, en til vara að meðferð málsins verði frestað þar tilendanleg niðurstaða liggur fyrir í máli því sem til meðferðar sé fyrirhéraðsdóminum í [...] um málefni stúlkunnar B. Verði ekki á kröfur varnaraðilafallist er gerð krafa um að í úrskurði verði kveðið á um að kæra tilHæstaréttar fresti aðför. Varnaraðili krefst og málskostnaðar eins og máliðværi eigi gjafsóknarmál.II.Samkvæmt því sem fram kemur í gerðarbeiðni hafa foreldrarstúlkunnar B, sem fæddist árið 2001, verið í sambúð frá árinu 2000. Upp úrsambúðinni slitnaði í október 2003 og flutti stúlkan þá með móður sinni tilmóðurömmu sinnar í [...]. Stúlkan flutti síðan til föður síns um vorið 2005. Íkjölfarið gerðu foreldrarnir með sér samkomulag um það hjá hvoru þeirra stúlkanskyldi búa fram til jóla 2006. Í fyrirliggjandi skýrslu sálfræðings um ástandstúlkunnar, dags. 25. maí 2007, sem unnin var að ósk héraðsdóms [...], kemurfram að það miklar deilur hafi þá verið milli foreldranna að ekki væri mælt meðað stúlkan byggi hjá þeim til skiptis, jafnvel þótt foreldrarnir byggju í samasveitarfélagi. Var mælt með því að stúlkan hefði varanlega búsetu hjá móðursinni en myndi heimsækja varnaraðila aðra hverja helgi, auk eins vikudags þar ímilli. Um sumarið 2011 var móðirin lögð inn ágeðdeild og síðan aftur frá september til nóvember sama ár. Varð það til þessað stúlkunni var komið fyrir um nokkurra mánaða skeið á heimili á vegumsóknaraðila, en stúlkan sneri aftur á heimili móður sinnar að þeim tíma loknum.Bakslag kom hins vegar í bata móður á árinu 2013 og var hún þá aftur lögð inn ágeðdeild. Varnaraðili tók síðan við daglegri umönnun stúlkunnar haustið 2014samkvæmt úrskurði héraðsdóms [...] og átti stúlkan að dvelja hjá honum þar tilfullnaðardómur yrði kveðinn upp í málinu. Barnaverndaryfirvöld gerðuathugasemdir við að stúlkan flytti til varnaraðila. Í ákvörðun sem tekin var ummálefni hennar hinn 24. október 2014, sem meðal annars byggðist á álitisálfræðings, kemur þannig fram: „Barnaverndarþjónustan er ekki fullviss um aðhann geti veitt henni tilfinningalegan stuðning og telur, hvað sem öðru líður,mikinn mun á forsjárhæfni föðurins og þörf B fyrir forsjá. Faðirinn hefur samtsem áður fengið lítinn tíma til þess að aðlagast nýju hlutverki sínu. B hefurorðið fyrir miklu álagi og hefur nú þörf fyrir að aðstæður forsjárinnar verðifljótt eins góðar og mögulegt er. Til þess að faðirinn geti breytt sér telurbarnaverndarþjónustan að hann verði að taka á móti margs konar leiðbeiningumþegar í stað. Faðirinn verður að taka á móti þéttri leiðbeiningu, sækja fundi ískólanum til eftirfylgni ásamt hvíld í formi stuðningsfjölskyldu. Faðirinnverður einnig að stuðla að því að B haldi áfram samtölum sínum viðgeðhjúkrunarfræðing á heilsugæslustöðinni.“Í skýrslu sálfræðings, sem tilnefndur var afhéraðsdómi [...], um hæfni foreldranna til forsjár o.fl., dags. 7. janúar 2015,koma m.a. fram eftirfarandi athugasemdir: „Í ljósi ummæla B, aldurs hennar,stöðu hennar í skólanum og félagslegrar stöðu ásamt tengslum hennar við [...]telur sérfræðingurinn að ástæða sé til að teygja sig mjög langt hvað varðar hjálparaðgerðirtil þess að B geti áfram verið í daglegri forsjá föður.“ Í kjölfar þessa komustforeldrarnir að samkomulagi um að stúlkan skyldi hafa varanlegt heimili hjávarnaraðila. Í skýrslu tveggja sálfræðinga, dags. 15.júní 2015, sem unnin var að beiðni sóknaraðila, kemur m.a. fram að varnaraðilahafi farið fram en hann þurfi enn á aðstoð að halda við uppeldi stúlkunnar. Hinn 3. júlí 2015 tók sýslunefnd barna- ogfélagsmála í [...] um það ákvörðun að gerðarbeiðandi skyldi yfirtaka umsjástúlkunnar og að henni skyldi komið fyrir á fósturheimili, allt í samræmi viða-lið í gr. 4-12-1 í [...] barnaverndarlögunum. Skyldi varnaraðila vera heimiltað heimsækja hana minnst sex sinnum á ári, einn dag í senn, en móðirin skyldiekki hafa rétt til heimsókna. Þá var barnaverndaryfirvöldum heimilað aðfylgjast með samskiptum stúlkunnar við foreldra sína á samfélagsmiðlum og ísíma. Fyrir liggur að varnaraðili hefur skotið framangreindri ákvörðun tilhéraðsdómsins í [...] og gerir þar aðallega þá kröfu að henni verði hnekkt.Kemur fram í greinargerð varnaraðila að niðurstaða dómsins um þetta liggi ekkifyrir, en upplýst er í greinargerð varnaraðila að aðalmeðferð þess máls hafidregist vegna veikinda dómarans. Þá liggur og fyrir að varnaraðili krafðistþess í sérstöku máli fyrir héraðsdómi [...] að réttaráhrifum umræddrarákvörðunar yrði frestað þar til efnisleg niðurstaða dómsins um gildi hennarlægi fyrir. Dómurinn komst hins vegar að þeirri niðurstöðu hinn 29. júlí 2015að hafna bæri þeirri kröfu varnaraðila. Var sú niðurstaða og staðfest af áfrýjunardómstólnumí [...] 5. ágúst 2015, en áfrýjunarnefnd Hæstaréttar hafnaði því hins vegar aðfjallað yrði um þá kröfu fyrir réttinum. Varnaraðili fór með stúlkuna í hestaferð tilÍslands í ágústmánuði 2015. Kemur fram í greinargerð sóknaraðila að sóknaraðilihafi heimilað varnaraðila að fara með stúlkuna í tveggja vikna frí til Íslandsfrá 3. ágúst 2015, en varnaraðili hafi hins vegar ekki staðið við loforð sittum að afhenda stúlkuna á umsömdum tíma. Hafi hvarf hennar því verið tilkynnttil lögregluyfirvalda í [...], sem hafi í kjölfarið reynt árangurslaust að fáhana afhenta fyrir milligöngu íslenskra stjórnvalda. Jafnframt hafi hvarfhennar verið tilkynnt til Interpol. Býr varnaraðili nú með dóttur sinni ájörðinni [...] í [...], rétt fyrir utan [...].Í málinu liggur fyrir greinargerð félags- ogskólaþjónustu [...], sem unnin var að beiðni sóknaraðila. Kemur þar fram aðborist hefði bréf frá sóknaraðila þar sem lýst hafi verið áhyggjum af velferðstúlkunnar og hafi af því tilefni verið ákveðið að hefja könnun á málinu. Hafihún farið fram á tímabilinu 15. desember 2015 til 20. janúar 2016. Hafi í þvískyni verið óskað eftir gögnum frá grunnskólanum, lögreglu og heilsugæslu, aukþess sem tekið hafi verið viðtal við B í grunnskólanum. Kemur fram aðstarfsmenn barnaverndarnefndar hafi heimsótt varnaraðila og dóttur hans áheimili þeirra að [...], en þau séu þar með nokkra hesta sem stúlkan sé aðþjálfa og ríða út. Hafi þau rætt við stúlkuna eina og með föður sínum og sé þaðniðurstaða starfsmanna nefndarinnar að stúlkunni líði vel í umsjón föður síns.Hún hafi komið vel fyrir, bæði heima hjá sér, í viðurvist varnaraðila og ískólanum. Þá sé umsögn skólans mjög góð. Stúlkan vinni vel í skólanum, mæti velog vinni verk sín mjög samviskusamlega. Sé hún og í góðum samskiptum viðkennara og eigi nokkrar vinkonur sem hún sé í samskiptum við. Varnaraðili hafilagt sig fram við að vera í góðum samskiptum við grunnskólann auk þess semhonum sé umhugað um að hún fái sálfræðiaðstoð til að vinna úr þeirri reynslusem hún búi að. Loks segir: „Það er því niðurstaða starfsmannabarnaverndarnefndar að B líður vel hjá föður. Yfir henni er mikil ró og virðistsem hennar helsta áhyggjuefni sé að hún verði tekin þaðan. Ekki er því ástæðatil frekari íhlutunar af hálfu barnaverndar.“Með bréfi, dags. 12. febrúar 2016, fórdómari þess á leit við C sálfræðing, með vísan til 17. gr. laga nr. 160/1995,að hann kannaði afstöðu stúlkunnar til fyrirliggjandi kröfu um afhendinguhennar til sóknaraðila. Í skýrslu hans til dómsins, dags. 1. mars 2016, kemurfram að hann hafi farið á heimili feðginanna að [...] og eftir að varnaraðilihafi sýnt honum allar aðstæður hafi varnaraðili fengið sér göngutúr á meðansálfræðingurinn ræddi við stúlkuna. Í samtali hans við stúlkuna hafi meðalannars komið fram „að hún eigi erfitt með að skilja það að barnaverndarnefndiní [...] hafi ekki viljað trúa orðum hennar af því að hún hefði bara frá svogóðu að segja, það væri eins og nefndinni þætti það of gott sem hún segði tilað það gæti verið satt. „Ég vona að þú skrifir ekki eins og ég viti ekki hvaðsé best fyrir mig. Þetta er satt sem ég segi, ég er ekki að ljúga. Þetta ermitt líf.“ Síðan segir svo í skýrslu sálfræðingsins: „Í stuttu máli þá erafstaða B sú að fá að búa hjá föður sínum, þar sem hún segir að sér líði vel.Hún er glöð með að eiga hest og að geta stundað hestamennsku heima við ásveitajörðinni [...] sem faðir hennar hefur á leigu. B kveðst alls ekki viljafara á fósturheimili. Hún saknar vina sinna í [...] en heldur sambandi við þá áSkype. Hún er ánægð í grunnskólanum á [...] og segir að sér gangi vel þar, bæðihvað varðar nám og félagsskap. Hún kveðst vilja klára þann skóla og hugsar sérað fara svo aftur til [...].“C sálfræðingur gaf skýrslu við aðalmeðferðmálsins og staðfesti skýrslu sína. Kom fram hjá honum að frásögn stúlkunnarhefði verið sannfærandi og eðlileg. Hún hefði talað um að hún hefði kynnstföður sínum vel á síðasta eina og hálfa ári. Henni liði vel hjá honum og húntreysti honum. Taldi hann aðspurður að stúlkan hefði nægan þroska til að metahvað henni væri fyrir bestu og að afstaða hennar væri byggð á raunsæjumsjónarmiðum að öðru leyti en því að líklega væri afstaða hennar til þess aðfara á fósturheimili full neikvæð. Jafnframt kom fram hjá honum, vegna umsagnarhans um vilja stúlkunnar til að fara síðar til [...], að hún hefði þá verið meðí huga að hún sneri aftur þangað ásamt föður sínum og í hans umsjá. Sagði hannskýrt að afstaða stúlkunnar væri sú að hún væri andvíg afhendingu tilsóknaraðila. III.Sóknaraðili vísar til þess að samkvæmt ákvörðun Sýslunefndar[...] á sviði barna- og félagsmála, dags. 3. júlí 2015, sé hann forsjáraðilistúlkunnar sem dómkrafa hans lúti að. Framangreind ákvörðun nefndarinnar hafibyggst á heildstæðu mati á aðstæðum og hagsmunum stúlkunnar, með vísan tilumsagnar þeirra sálfræðinga sem haft hefðu aðstæður hennar til skoðunar.Stúlkan þurfi sérstakrar umönnunar við og samkvæmt skýrslum sálfræðinganna séhún trygg og vís til að fela raunsannar tilfinningar sínar. Ljóst sé aðvarnaraðili sé ekki hæfur til að veita henni þá sérstöku umönnun sem húnþarfnist. Til þess að uppeldisaðstæður hennar verði viðunandi þurfiutanaðkomandi hjálp að koma til en varnaraðili hafi ítrekað hafnað slíkumhjálparboðum. Án slíkrar aðstoðar sé mikil hætta á því að heilsu og þroskastúlkunnar sé stefnt í hættu. Ákvæði[...] laga mæli fyrir um að barni megi koma fyrir á fósturheimili ef þörf sé ásérstakri umönnun og aðeins að því leyti sem utanaðkomandi aðstoð á heimiliforsjárforeldris sé ófullnægjandi. Varnaraðili hafi sjálfur alist upp viðmikinn óstöðugleika hjá móður sinni, sem átt hafi við andleg veikindi aðstríða, en hann hafi aldrei átt í neinum samskiptum við föður sinn. Varnaraðilihafi lágmarkssamskipti við annað fólk og búi ekki að nauðsynlegu samskiptanetivið utanaðkomandi. Þegar reynt hafi verið að aðstoða hann við uppeldistúlkunnar hafi hann ekki sýnt neinn samstarfsvilja. Í rökstuðningi fyrir ákvörðun í júlí 2015hafi sýslunefndin vísað til þess að stúlkan væri ákveðin í að búa hjá föðursínum frekar en að flytja á fósturheimili. Hins vegar væri ekki hægt að horfaframhjá því að hún hefði alist upp við bágar aðstæður og virtist þjást afmiklum andlegum óróa í tengslum við málefni móður sinnar. Yrði að túlka viljastúlkunnar með hliðsjón af aðstæðum hennar. Um lagarök er vísað til þess að beiðnisóknaraðila styðjist við ákvæði laga nr. 160/1995, um viðurkenningu ogfullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barnao.fl., enda hafi stúlkan ekki náð 16 ára aldri, sbr. 3. gr. laganna. Samkvæmt6. gr. laganna skuli ákvörðun um forsjá sem tekin sé í ríki, sem sé aðili aðEvrópusamningi um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna ogendurheimt forsjár barna, viðurkennd hér á landi. Þá sé heimilt að fullnægjaslíkri ákvörðun hér á landi samkvæmt beiðni ef heimilt sé að fullnægja henni íupphafsríkinu. Samkvæmt 11. gr. laganna skuli barn, sem flutt sé hingað tillands með ólögmætum hætti eða sé haldið hér á ólögmætan hátt, samkvæmt beiðni,afhent þeim sem rétt hafi til þess hafi barnið verið búsett í ríki, sem séaðili að Haagsamningnum, rétt áður en það hafi verið flutt á brot eða haldhafist. Um málsmeðferð í aðfararmáli sé vísað til V. kafla laga nr. 160/1995,sérstaklega 13. gr. þeirra, en þar sé vísað til XIII. kafla aðfararlaga nr.90/1989.Samkvæmt 3. gr. Haagsamningsins, umeinkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings á milli landa, skulilitið svo á að brottflutningur eða hald á barni sé ólögmætt feli það í sér brotá forsjárrétti sem stofnun eða nokkur annar aðili hafi á hendi samkvæmt lögum þessríkis þar sem barnið sé búsett. Í [...] barnaverndarlögum segi að foreldrum séóheimilt að flytja úr landi með börn sín án samþykkis barnaverndaryfirvalda semfari með forsjá barnanna.IV.Varnaraðili vísar til þess að það hafi verið mat hans, meðtilliti til hagsmuna og velferðar stúlkunnar, að hætta við að fara á ný til[...] og halda fremur kyrru fyrir hér á landi. Með því yrði stúlkan örugg ogstöðugleiki gæti ríkt í hennar uppeldisaðstæðum. Eftir að þau hafi sest að á[...] hafi stúlkan verið skráð í grunnskólann þar um haustið 2015. Liggi fyrirí málinu skjöl er staðfesti að vel hafi gengið með stúlkuna í skólanum og aðallar félagslegar aðstæður feðginanna séu til fyrirmyndar. Stúlkan stundihestamennsku af kappi, en það sé hennar helsta áhugamál, og hafi varnaraðiligetað skapað henni góðar aðstæður til að sinna því áhugamáli. Á það sé bent að alls ekki komi nógu skýrtfram í beiðni sóknaraðila hvort krafist sé afhendingar á grundvelli IV. kaflalaga nr. 160/1995 eða á grundvelli III. kafla laganna, varðandi viðurkenninguog fullnustu á grundvelli Evrópusamningsins. Sé grundvöllur beiðninnar,lagagrundvöllurinn, því svo óskýr að henni beri að hafna að öllu leyti, endaberi að gera strangar kröfur til skýrleika kröfugerðar og sönnunarfærslu ímálum sem þessum. Í kröfugerð sóknaraðila sé ekki gerð beinkrafa um fullnustu dóms, með vísan til viðeigandi lagaákvæða, heldur fjallað ummálið efnislega eins og það sé rekið á þeim grundvelli og vísað til viðeigandilagaákvæðis í því sambandi. Sé í kröfugerðinni einungis vísað tilHaagsamningsins varðandi einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutningsmilli landa og vísað til laganna í heild sinni, án nánari rökstuðnings fyrirþví hvernig hið meinta ólögmæta brottnám hafi átt að eiga sér stað, en eingönguvísað til þess að um brot á forsjárrétti sóknaraðila hafi verið að ræða. Í sóknarskjölum sé alfarið byggt á því aðsóknaraðili fari með forsjá stúlkunnar, en sú fullyrðing sé beinlínis röng ogeigi sér enga lagastoð. Geri sú rangfærsla það að verkum að allurmálatilbúnaður sóknaraðila sé haldlaus og lögfræðilega rangur, sem og lýsinghans á málavöxtum og gögnum málsins. Verði þegar af þeirri ástæðu að hafnakröfu sóknaraðila.Ljóst sé að skilyrðum 11. gr. laga nr.160/1995 sé ekki fullnægt í máli þessu. Sóknaraðili fari ekki með forsjástúlkunnar heldur varnaraðili og beri þegar af þeirri ástæðu að hafnaframkominni kröfu sóknaraðila, enda sé afhending á grundvelli IV. kafla lagannaeingöngu heimil sé brotið gegn forsjárrétti sóknaraðila samkvæmt skýru ákvæði1. tl. 2. mgr. 11. gr. laganna. Sóknaraðili hafi ekkert lagt fram í málinu tilstuðnings fullyrðingu sinni um að hann fari með forsjá barnsins, ensönnunarbyrði þar um hvíli á honum. Varnaraðili hafi alls ekki verið svipturforsjá stúlkunnar.Þá sé og á því byggt að hafna beri kröfusóknaraðila með vísan til 12. gr. laga nr. 160/1995. Fyrir liggi að stúlkan sésjálf mjög andvíg afhendingu til [...] og hræðist mjög framtíð sína verði áhana fallist, enda verði henni þá komið fyrir hjá ókunnugum, á fósturheimili,við mjög óöruggar aðstæður. Stúlkan sé orðin það þroskuð að hún geri sér mjögvel grein fyrir þeim aðstæðum og þeim hættum sem falist geti í slíkri framtíð.Afstaða hennar til áframhaldandi búsetu hjá varnaraðila byggist á traustumgrunni, reynslu hennar og yfirsýn yfir eigin málefni, enda sé hún rúmlegafjórtán ára gömul, vel gefin og vel gerð stúlka. Sé hvað þetta varði vísað bæðitil 2. og 3. tl. 12. gr. tilvitnaðra laga. Sé það mat varnaraðila að afhendinggeti skaðað stúlkuna, bæði andlega og líkamlega, og að með því verði hún sett íóbærilega stöðu. Beri í því sambandi að hafa í huga hvað á undan sé gengið ílífi hennar. Sé því mikilvægt að ró geti skapast um málefni hennar í umsjávarnaraðila. Jafnframt sé hvað þetta varði vísað til 4. tl. tilvitnaðrar 12.gr., en varnaraðili telji að afhending stúlkunnar feli í sér brot gegnréttindum hennar samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög nr.19/2003, og gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Stúlkan eigi kröfu til þess að málið sé metið út frá hennar forsendum,sérstaklega í ljósi þess langa tíma sem liðinn sé frá því að sóknaraðili hafifjallað um mál hennar og þeirra breyttu aðstæðna sem séu í lífi þeirra feðgina.Beri að skoða ákvæði 2., 3. og 4. tl. 12. gr. í samhengi í þessu tilliti.Í greinargerð varnaraðila er og vísað tilþess að óljóst sé hvort hann krefjist afhendingar stúlkunnar einnig ágrundvelli Evrópusamningsins, sbr. III. kafla laga nr. 160/1995. Fjallarvarnaraðili um varnir sóknaraðila að þessu leyti verði málatilbúnaður hansskilinn þannig. Með tilliti til þess að lögmaður sóknaraðila lýsti því yfir ímálflutningi að krafa sóknaraðila styddist eingöngu við ákvæði IV. kafla laganr. 160/1995, þar sem fjallað er um afhendingu á grundvelli Haagsamningsins, þáverður hér ekki gerð frekari grein fyrir vörnum varnaraðila að þessu leyti.V.Eins og að framan er rakið kom fram í málflutningi sóknaraðilaað krafa hans styddist eingöngu við ákvæði IV. kafla laga nr. 160/1995, umviðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barns, afhendingubrottnuminna barna o.fl., þar sem fjallað er um afhendingu barns á grundvelliHaagsamningsins. Í 1. mgr. 11. gr. þeirra laga segir að barn, sem flutt erhingað til lands með ólögmætum hætti eða er haldið hér á ólögmætan hátt, skuli,samkvæmt beiðni, afhent þeim sem rétt hefur til þess ef barnið var búsett íríki, sem er aðili að Haagsamningnum, rétt áður en það var flutt á brot eðahald hófst. Skilgreiningu á ólögmætu haldi er að finna í 2. mgr. 11. gr., en samkvæmthenni er hald ólögmætt ef sú háttsemi brýtur í bága við rétt forsjáraðila eðaannars aðila, án tillits til þess hvort hann fer einn með réttinn eða meðöðrum, til að annast barnið samkvæmt lögum þess ríkis þar sem barnið var búsettrétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst.Eins og áður segir tók sýslunefnd barna- ogfélagsmála í [...] um það ákvörðun hinn3. júlí 2015 að gerðarbeiðandi skyldi yfirtaka umsjá stúlkunnar og að henniskyldi komið fyrir á fósturheimili, í samræmi við a-lið í gr. 4-12-1 í [...]barnaverndarlögunum. Hefur varnaraðili krafist þess fyrir héraðsdóminum í [...]að ákvörðun þessari verði hnekkt og liggur niðurstaða í því máli ekki fyrir.Varnaraðili fékk síðan heimild sóknaraðila til að fara með stúlkuna í tveggjavikna hestaferð til Íslands í ágústmánuði 2015 en ákvað að snúa ekki aftur til[...] í kjölfarið heldur setjast að hérlendis. Með hliðsjón af þessu verður aðlíta svo á að varnaraðili haldi stúlkunni á ólögmætan hátt fyrir sóknaraðila,sbr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Ber því að verða við kröfu sóknaraðila nema þvíaðeins að fallist verði á með varnaraðila að eitthvert þeirraundatekningarákvæða sem tilgreind eru í 2.-4. tl. 12. gr. laganna eigi við. Í 3. tl. 12.gr. laga nr. 160/1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana umforsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., er gert ráð fyrir að viljibarns skipti máli þegar tekin er afstaða til beiðni um afhendingu þess hafi þaðnáð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess.Dóttir varnaraðilaer á fimmtánda aldursári. Fram er komið að C sálfræðingur kannaði afstöðustúlkunnar til kröfu sóknaraðila samkvæmt beiðni dómara, sbr. 17. gr. laga nr.160/1995. Í skýrslu hans þar um, dags. 1. mars 2016, kemur fram að stúlkan hafií samtali þeirra lýst mjög eindregnum vilja sínum til að fá að dvelja áfram hjáföður sínum að [...]. Hafi hún sagst vera í góðu sambandi við varnaraðila ogglöð yfir að vera heima hjá honum, þrátt fyrir að þau hafi lítið umgengist álöngu tímabili. Þá er haft eftir stúlkunni: „... að barnavernd hafi ekkert tilað saka pabba hennar um. B kveðst líða frjálslega hjá pabba sínum, hún getiverið í friði inni á sínu herbergi ef hún vilji eða vera með honum að geraeitthvað ef hún vilji. Hann átti sig á því að hún sé orðin stórt barn og núskilji hann hana. „Ég hef það virkilega gott,“ segir hún.“ Loks kemur fram aðstúlkan sé ánægð með að eiga hest og að geta stundað hestamennsku heima við ásveitajörðinni [...]. Hún vilji alls ekki fara á fósturheimili í [...]. Hún séánægð í grunnskólanum á [...] og að henni gangi vel þar, bæði hvað varði nám ogfélagsskap. Kom fram hjá sálfræðingnum í skýrslu hans fyrir dómi að frásögnstúlkunnar hefði verið sannfærandi og eðlileg og að stúlkan hefði nægan þroskatil að meta hvað henni væri fyrir bestu. Afstaða stúlkunnar væri tvímælalaustsú að hún væri andvíg afhendingu til sóknaraðila. Þá liggur fyrir greinargerð félags- ogskólaþjónustu [...], sem hóf könnun á högum stúlkunnar að beiðni sóknaraðila,sem lýst hafði áhyggjum sínum af högum hennar. Kemur þar fram að starfsmennbarnaverndarnefndar hafi kannað málið á tímabilinu 15. desember 2015 til 20.janúar 2016 og í því skyni aflað gagna frá grunnskólanum á staðnum, lögreglu ogheilsugæslu, auk þess sem tekið hafi verið viðtal við stúlkuna í skólanum. Íniðurstöðukafla þessarar skýrslu segir svo: „Það er því niðurstaða starfsmannabarnaverndarnefndar að B líður vel hjá föður. Yfir henni er mikil ró og virðistsem hennar helsta áhyggjuefni sé að hún verði tekin þaðan. Ekki er því ástæðatil frekari íhlutunar af hálfu barnaverndar.“Loks liggja fyrir gögn frá grunnskóla [...]sem staðfesta góða frammistöðu og ástundun stúlkunnar þar.Með hliðsjón af framangreindu er það matdómsins að ekki verði litið framhjá eindregnum óskum stúlkunnar um að fá aðvera áfram hjá varnaraðila. Samkvæmt því verður synjað beiðni sóknaraðila um aðstúlkan verði fengin honum með beinni aðfarargerð.Rétt þykir að málskostnaður falli niður.Gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, sem ákvarðast með hliðsjón af málskostnaðarreikningi, eins oggreinir í dómsorði.Úrskurð þennan kveður upp Ásgeir Magnússondómstjóri.Úrskurðarorð:Kröfu sóknaraðila, Barnaverndarnefndar A, umafhendingu stúlkunnar, B, er hafnað.Málskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, M, greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanns hans, Valborgar Þ. Snævarr hrl., 900.000 krónur.
|
Mál nr. 676/2015
|
Skaðabætur Einkahlutafélag Matsgerð Ómerking héraðsdóms Sératkvæði Aðfarargerð
|
K hf. höfðaði mál á hendur S, sem framkvæmdastjóra og eina prókúruhafa G ehf., til heimtu skaðabóta vegna skulda félagsins við bankann og kostnaðar hans við að krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess. Reisti K hf. kröfu sína á því að S bæri með ólögmætri og saknæmri háttsemi ábyrgð á því fjártjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir af þessum sökum. Í héraði var talið að K hf. hefði ekki tekist að færa sönnur á hvert hefði verið raunverulegt verðmæti nánar tilgreinds vörulagers, sem afhentur hafði verið honum sem innborgun á skuld G ehf. við hann. Þar sem bankinn bæri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði orðið fyrir tjóni af völdum S, vegna umræddra viðskipta við félagið, var hún sýknuð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir uppkvaðningu héraðsdóms hefði K hf. aflað mats dómkvadds manns á grundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem sýndi fram á að raunverulegt verðmæti lagersins hefði við afhendingu hans numið miklum mun lægri fjárhæð en krafa bankans á hendur G ehf., en S hefði ekki hnekkt þeirri sönnun. Að svo vöxnu væri brostin forsenda fyrir niðurstöðu héraðsdóms fyrir sýknu S. Var því talið óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. ágúst 2015, en ekkivarð af þingfestingu þess 16. september sama ár og var því áfrýjað öðru sinni8. október 2015. Áfrýjandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér6.686.055 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 3. janúar 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IÍ héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi, semáður hét MP banki hf., þess að stefnda greiddi sér skaðabætur að fjárhæð6.686.055 krónur með dráttarvöxtum eins og að framan greinir. Í stefnunni varupphæðin sundurliðuð þannig að hún samanstóð af höfuðstól kröfu samkvæmthéraðsdómi, uppkveðnum 22. nóvember 2013, í máli áfrýjanda gegn GBN ehf., áðurGyðju ehf., 7.362.605 krónur og fjárhæð, sem bankinn hafði sett til tryggingarskiptakostnaði þegar hann krafðist þess að bú einkahlutafélagsins yrði tekiðtil gjaldþrotaskipta, 350.000 krónur. Frá samtölu þessara fjárhæða voru dregnarinnborganir, sem greiddar hefðu verið 12. júlí 2013, 500.000 krónur, 13.september sama ár, 12.550 krónur, og 6. nóvember það ár, 514.000 krónur. Ílýsingu málsatvika var sagt að 12. júlí 2013 hefði samist svo um milliáfrýjanda og GBN ehf. að bankinn fengi „afhentar vörur GBN ehf. sem kr. 500.000innborgun inn á skuldina“ og hefði sú innborgun verið dregin „frá dómkröfu íþessu máli“, svo sem að framan greinir.Í stefnunni var því lýst að stefnda hafi,sem framkvæmdastjóri, eini aðalmaður í stjórn og eini prókúruhafi Gyðju ehf.,síðar GBN ehf., leitað til áfrýjanda „vegna fjármögnunar á rekstri félagsins.“Stefnda hafi samið um það við bankann að einkahlutafélagið „fengiyfirdráttarlán á tveimur bankareikningum“ hjá honum gegn tryggingu í öllumvörubirgðum félagsins og „öllum almennum fjárkröfum sem GBN ehf. átti og urðutil í rekstri félagsins“ samkvæmt nánar greindu tryggingarbréfi. Í lýsingumálsatvika var sagt að fyrst um sinn hafi litið svo út „að stefnda og GBN ehf.væru að virða þessar skyldur“ en síðar komið í ljós að „þrátt fyrir veðsetninguna“hefði stefnda „beint greiðslum vörureikninga“ félagsins til annars banka. Málsástæðuráfrýjanda fyrir kröfum sínum voru þær í fyrsta lagi að stefnda hefði meðsíðastgreindri háttsemi gerst brotleg við 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og bæri „þannig skaðabótaábyrgð ... samkvæmt hinnialmennu sakarreglu“, en þetta var skýrt svo í stefnunni að saknæmi hennarfælist „í því að hafa með ásetningi en til vara gáleysi ráðstafað greiðslum“vörureikninganna til annars banka. Í öðru lagi hefði stefnda með sama hættibakað sér bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda „með því að framselja vörulager ... GBNehf.“ Í þriðja lagi hefði slík ábyrgð stofnast þar sem stefndu hefði borið eftir öðrum málslið 2. mgr. 64. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að leita gjaldþrotaskipta á búieinkahlutafélagsins. Í fjórða lagi hefði hún brotið gegn ákvæðum laga nr.138/1994 um einkahlutafélög með nánar tilteknum hætti og væri þar með skylt aðbæta það tjón, sem af því hefði hlotist, sbr. 1. mgr. 108. gr. laganna. Loksvar því haldið fram „að samsama eigi stefndu með GBN ehf. ... þannig aðháttsemi GBN ehf. hefur sömu réttaráhrif fyrir stefndu eins og hún hefðiviðhaft hana sjálf.“ Hún bæri því persónulega ábyrgð á skuldbindingumfélagsins.Í greinargerð stefndu í héraði var þessaðallega krafist að málinu yrði vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar, tilvara að hún yrði sýknuð af kröfu áfrýjanda, en til þrautavara að krafan yrðiverulega lækkuð. Til stuðnings sýknukröfunni vísaði stefnda til fjölmargramálsástæðna, svo sem þeirra að ekkert lægi fyrir um að áfrýjandi hefði orðiðfyrir tjóni þar sem skiptum á þrotabúi GBN ehf. væri ólokið og því óvíst hvortbótakrafa hans fengist greidd úr búinu. Þá næmi söluverðmæti þeirra vörubirgða,sem áfrýjandi hefði fengið afhentar, 10.809.770 krónum og hefði krafa hans áhendur félaginu því þegar verið greidd að fullu. Einnig var bent á að ekkertmat á vörubirgðunum lægi fyrir.Með úrskurði héraðsdóms 10. júní 2014 varleyst úr frávísunarkröfu stefndu. Í forsendum hans kemur fram að afhéraðsdómsstefnu verði ráðið hver grundvöllur málshöfðunar áfrýjanda sé. Þá séþar einnig að finna sundurliðun stefnukröfunnar. Ekki fáist annað séð en aðstefnda hafi haft færi á að halda upp vörnum eins og hún hafi gert í ítarlegrigreinargerð. Meðal annars með þessumrökum hafnaði héraðsdómur kröfu stefndu um frávísun málsins og hefur hún ekkileitað endurskoðunar úrskurðarins hér fyrir dómi. Þótt málatilbúnaður áfrýjandaí stefnunni hefði mátt vera gleggri er ekki næg ástæða til þess með vísan tilframangreindra röksemda héraðsdóms að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.IIUndir rekstri málsins í héraði aflaði áfrýjandimats dómkvadds manns til að skjóta styrkari stoðum undir það hver hafi veriðfjárhæð þeirra vörureikninga GBN ehf. sem hann staðhæfði að greiddir hefðuverið að undirlagi stefndu til annars banka þrátt fyrir að allar kröfurfélagsins hefðu verið veðsettar áfrýjanda á grundvelli fyrrgreindstryggingarbréfs.Í niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms, þarsem stefnda var sýknuð af kröfu áfrýjanda, segir meðal annars að málatilbúnaðurhans sé á því byggður að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemi áðurnefndriyfirdráttarskuld GBN ehf. og fjárhæð skiptatryggingar. Það sem fram kæmi ífundargerð af skiptafundi í þrotabúi félagsins bendi eindregið til þess aðekkert muni fást greitt upp í kröfu áfrýjanda í búið, svo sem raunin varð síðarþegar skiptum lauk á því 1. apríl 2015. Því næst vísar héraðsdómur til þess aðáfrýjandi byggi á því að raunverulegt verðmæti vörulagersins, sem afhentur varhonum sem innborgun á skuld GBN ehf. við hann, skipti engu við úrlausn málsins,heldur beri að miða við þá fjárhæð sem um hafi verið samið þeirra á milli. Þarsem stefnda var ekki aðili að þeim samningi er því slegið föstu í dóminum aðvið úrlausn málsins verði að leggja til grundvallar raunvirði lagersins, endaberi áfrýjandi sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni af völdumstefndu. Eftir að lagerinn var kominn í hendur áfrýjanda hafi honum verið ílófa lagið að tryggja sér sönnun um verðmæti hans, eftir atvikum með því aðafla matsgerðar dómkvadds manns eftir IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Stefnda haldi því fram að lagerinn hafi verið fast að 11.000.000króna virði og sé það niðurstaða dómsins að áfrýjanda hafi ekki nægjanlegatekist að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi hennar. Af þvíleiði að ekki séu efni til að taka afstöðu til annarra málsástæðna málsaðila envikið hefur verið að.Eftir uppkvaðningu héraðsdóms aflaðiáfrýjandi mats dómkvadds manns á grundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991 þar semþeirri spurningu var meðal annars beint til matsmanns hvaða verð hann teldi aðsanngjarnt væri að ætlast til að áfrýjandi hefði fengið fyrir vörulagerinn, aðfrádregnum kostnaði, ef hann hefði selt lagerinn öðrum, ótengdum sér. Ímatsgerð hins dómkvadda manns, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, var tekiðfram að hann hafi haldið fund með málsaðilum þar sem þeim gafst kostur á að tjásig og leggja fram ný gögn ef einhver væru. Stefnda sem matsþoli lagði þar framfjölmörg gögn, auk þess hún mun hafa tekið fram að lagerinn væri vantalinn ánþess þó að leggja fram frekari gögn því til stuðnings af sinni hálfu. Ímatsgerðinni voru færð rök fyrir svörum við matsspurningum og hljóðaði svarið viðframangreindri spurningu svo: „Matsmaður telur að eðlilegt verðmæti lagersinsliggi í kringum 1,5 millj. kr. með virðisaukaskatti eða um 1,2 millj. kr. ánvirðisaukaskatts.“ Matsmaðurinn kom síðar fyrir héraðsdóm þar sem staðfestimatsgerðina og svaraði spurningum lögmanns stefndu um atriði, henni tengdri, ogframkvæmd matsins. IIIEins og að framan greinir er krafaáfrýjanda á hendur stefndu reist á skuld GBN ehf. við bankann og kostnaði hansvið að krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess félags. Færði áfrýjandi fyrir því margvíslegrök í héraðsdómsstefnu að stefnda bæri með ólögmætri og saknæmri háttsemiábyrgð á því fjártjóni sem hann hefði orðið fyrir af þessum sökum. Stefndakrefst sýknu af kröfu áfrýjanda af fjölmörgum ástæðum eins og gerð er greinfyrir í hinum áfrýjaða dómi. Ein af þeim var sú að með afhendingu vörulagers GBNehf. til áfrýjanda, sem í raun hefði verið mun verðmætari en umrædd skuldfélagsins við bankann, hefði hann ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna viðskiptavið félagið. Fallist er á með héraðsdómi að við þessar aðstæður hafi áfrýjandiborið sönnunarbyrðina fyrir því hvert hafi verið raunvirði lagersins þegarbankinn fékk hann afhentan, en ekki hafi stoðað fyrir hann að vísa um það tilsamnings milli sín og félagsins sem stefnda var ekki aðili að. Þar semáfrýjandi lét hjá líða að afla sér frekari sönnunargagna til stuðnings því aðverðmæti lagersins hefði numið þeirri fjárhæð, sem hann lagði til grundvallar ístefnu, svo sem mats dómkvadds manns, var rétt að leyst væri úr málinu í héraðiá þann hátt sem gert var.Undir rekstri málsins hér fyrir dómi hefuráfrýjandi fyrst aflað slíks mats. Með matsgerð hins dómkvadda manns hefuráfrýjandi fært viðhlítandi sönnur á, að minnsta kosti að svo stöddu, aðraunverulegt verðmæti lagersins hafi við afhendingu hans numið miklum mun lægrifjárhæð en krafa bankans á hendur GBN ehf., en stefnda hefur ekki hnekkt þeirrisönnun. Að svo vöxnu er brostin forsenda fyrir þeirri niðurstöðu héraðsdóms aðsýkna hana á grundvelli þeirrar málsástæðu sem að framan greinir. Þar með áeftir að taka afstöðu til einnar eða fleiri málsástæðna áfrýjanda fyrirskaðabótakröfu hans á hendur stefndu og ef til kemur málsástæðna hennar semeftir standa til stuðnings sýknu af kröfunni eða lækkun hennar. Úr því að svostendur á verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggjafyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar og dómsálagningar að nýju, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. október 1998 í máli nr. 303/1997 sem birtur er ídómasafni það ár, bls. 3303.Áfrýjandi sem er fjármálafyrirtæki lét hjálíða að afla undir rekstri málsins í héraði sönnunar fyrir staðhæfingu sinni umhvert hefði verið raunvirði vörulagersins þegar hann tók við lagernum þótthonum hlyti að vera ljóst af vörnum stefndu að þess væri þörf. Hefur þettaorðið til þess að dregist hefur að óþörfu að leysa til fullnustu úr málinu. Afþeim sökum verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstaréttieins og greinir í dómsorði, sbr. b. lið 1. mgr. 131. gr., sbr. og 166. gr.,laga nr. 91/1991. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins fráog með þinghaldi 27. febrúar 2015 eru ómerk. Lagt er fyrir héraðsdóm að takamálið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Áfrýjandi, Kvika banki hf., greiði stefndu,Sigrúnu Lilju Guðjónsdóttur, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.SératkvæðiÓlafs Barkar ÞorvaldssonarhæstaréttardómaraEins og rakið er nánar í atkvæði meirihlutanskrefur áfrýjandi stefndu um bætur vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi hennarsem leitt hafi til tjóns áfrýjanda sem nemur stefnufjárhæð. Ég er sammála meirihlutadómenda um að ekki séu næg efni til að vísa málinu frá héraðsdómi án kröfu. Í héraði var komist að þeirri niðurstöðu aðframlögð gögn áfrýjanda nægðu ekki til sönnunar á tjóni hans. Ósannað væriannað en að með viðtöku vörulagers, sem um ræðir í málinu, hefði áfrýjandifengið fullnustu kröfu þeirrar sem varð tilefni málsóknarinnar. Bæri því aðsýkna stefndu. Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti nýtti áfrýjandi heimildtil að afla matsgerðar á grundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála til sönnunar tjóninu. Í kjölfarið staðfesti hinn dómkvaddi maðurmatsgerðina fyrir dómi og svaraði spurningum lögmanna aðila þar um. Standaákvæði XXV. kafla laga nr. 91/1991 ekki því í vegi að áfrýjandi geti fyrirHæstarétti byggt á matsgerð þessari, enda sækir hann til hennar frekari sönnunvegna málsástæðu sem hann hefur borið fram frá upphafi máls til stuðningskröfugerð sinni. Samkvæmt framanrituðu eru ekki skilyrði fyrir því að ómerkjahinn áfrýjaða dóm og vísa málinu í hérað til meðferðar og dómsálagningar aðnýju, heldur ber að leysa efnislega úr málinu hér fyrir dómi. Að fenginniniðurstöðu meirihlutans er þó ekki ástæða til að fjalla um efnishlið málsins íþessu atkvæði. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 6. maí2015.Málþetta, sem dómtekið var 29. apríl 2015, höfðaði stefnandi, MP banki hf., Ármúla13a, Reykjavík, hinn 13. janúar 2014 gegn stefndu Sigrúnu Lilju Guðjónsdóttur,Glitvöllum 34, Hafnarfirði.Dómkröfurstefnanda eru að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur aðfjárhæð 6.686.055 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 3. janúar 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi einnig málskostnaðar úr hendi stefndu.Dómkröfurstefndu eru aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Til varakrefst stefnda þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikumkrefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda. IMálsatvikeru þau að snemma á árinu 2012 leitaði stefnda, fyrirsvarsmaður einkahlutafélagsinsGyðju, til stefnanda og óskaði eftir lánafyrirgreiðslu fyrir félagið. NafniGyðju ehf., sem stofnað var árið 2010, var síðar breytt í Meyja ehf. og svo ennsíðar í GBN ehf. Byggir stefnda á því í málinu að þegar hún hafi í maí 2012,fyrir hönd GBN ehf. (þá Gyðja ehf.), samið við stefnanda um lánafyrirgreiðsluhafi bankinn verið meðvitaður um þá staðreynd að Íslandsbanki hf. væri helstifjármögnunaraðili GBN ehf.ViðskiptiGBN ehf. við stefnanda voru byggð á rekstrarlánasamningi, dagsettum 18. maí2012, sem fól í sér að GBN ehf. fékk til ráðstöfunar yfirdrátt á reikning nr.701-26-055102 að hámarki 5.000.000 króna, sbr. grein 4.2 í samningnum. Samhliðavar einnig stofnaður reikningur nr. 701-26-20155 í nafni GBN ehf. hjástefnanda. Stefnda segir þann reikning einungis hafa átt að vera fyririnnborganir og vísar um það til greinar 4.3 í rekstrarlánasamningnum. Enginnyfirdráttur eða heimild til yfirdráttar hafi verið á þeim reikningi. Stefnandiheldur því aftur á móti fram að yfirdráttarheimild hafi einnig verið á þeimreikningi.GBNehf. fékk lánafyrirgreiðslu hjá stefnanda gegn því að veita tryggingu í öllumvörubirgðum GBN ehf. og í öllum almennum fjárkröfum sem félagið átti og urðutil í rekstri þess. Var það gert með þinglýstu tryggingarbréfi. Bréfið var aðfjárhæð 10.000.000 króna, verðtryggt með vísitölu neysluverðs meðgrunnvísitöluna 395,10 stig. Var bréfið gefið út til tryggingar öllum skuldumGBN ehf. við stefnanda. Samkvæmt3. gr. tryggingarbréfsins bar að ráðstafa söluandvirði vörubirgða að fullu tilveðhafa. Þá var óheimilt samkvæmt 5. gr. bréfsins að framselja hinar veðsettuvörubirgðir myndi það skerða að mun tryggingu veðhafa. Í 5. gr.tryggingarbréfsins var og á um það kveðið að eftir að veðhafi hefði komið framgreiðsluáskorun til undirbúnings fullnustuaðgerðar til innheimtu krafna sembréfið tryggði, félli niður takmörkuð heimild veðsala til að skipta út eðaframselja vörubirgðir. Þá var í lokaákvæði bréfsins að finna kvöð þess efnis aðóheimilt væri að framselja eða veðsetja almennar viðskiptakröfur útgefanda. Samkvæmthandveðsyfirlýsingu, dagsettri 14. maí 2012, var bankareikningur GBN ehf. nr.701-26-055102 hjá stefnanda veðsettur bankanum. Var handveðsyfirlýsingin gefinút til tryggingar öllum skuldum GBN ehf. við stefnanda. Allarkröfur sem GBN ehf. eignaðist í rekstri sínum voru settar í innheimtu hjáinnheimtuþjónustu stefnanda. Sá stefnandi um að gefa út reikninga fyrir GBNehf. og voru reikningarnir áritaðir um veðsetninguna og hvert greiða ætti, engreiða átti inn á hinn handveðsetta reikning. Af hálfu stefnanda er á því byggtí málinu að stefnda hafi þrátt fyrir framangreint beint greiðslum vörureikningaGBN ehf. í miklum mæli til Íslandsbanka hf.Sumarið2012 tók GBN ehf. ákvörðun um að hefja framleiðslu á tveimur skólínum. Gerðifélagið samning við framleiðanda í Tyrklandi og var um það samið að skórniryrðu afhentir í september og október 2012. Voru skólínurnar seldar fyrirframtil söluaðila og fékk GBN ehf. 40% fyrirframgreiðslu frá söluaðilum til aðstaðfesta pantanir áður en framleiðslan hófst. Mikill dráttur varð hins vegar áafhendingu af hálfu framleiðanda. Þá fékk GBN ehf. ekki allt það magn sem umhafði verið samið, auk þess sem hluti framleiðslunnar reyndist gallaður og ekkihæfur til sölu. Mun þessi dráttur hafa orðið til þess að GBN ehf. gat ekki settumræddar vörur í sölu fyrir jólin 2012 og missti félagið þannig af afar mikilvægusölutímabili. Er það lá fyrir tók GBN ehf. þá ákvörðun að hætta viðframleiðsluna og þurfti GBN ehf. að endurgreiða söluaðilum áðurnefndarfyrirframgreiðslur.Íbyrjun árs 2013 mun stefnda hafa farið á fund stefnanda. Á fundinum lýstistefnda því tjóni sem GBN ehf. hefði orðið fyrir og hvernig félagið ætlaði sérað endurgreiða skuld sína við stefnanda. Niðurstaða fundarins var sú aðstefnandi veitti GBN ehf. þriggja vikna frest til þess að greiða upp skuldfélagsins við stefnanda.Lögmaðurstefnanda sendi 3. og 4. júlí 2013 símskeyti til söluaðila GBN ehf. og fór framá að allar greiðslur til GBN ehf. yrðu lagðar inn á fjárvörslureikning lögmannsstofunnarLögmáls ehf.Hinn9. júlí 2013 fór lögmaður stefnanda ásamt fulltrúa sýslumannsins í Kópavogi ástarfsstöð GBN ehf. þar sem lager GBN ehf. og innstæða á bankareikningi GBNehf. var kyrrsett til tryggingar skuldum félagsins við stefnanda. Þremur dögumsíðar, eða 12. júlí 2013, var ritað undir „Samkomulag um lok kyrrsetningar“milli stefnanda og GBN ehf. þess efnis að stefnandi fengi afhentan vörulagerGBN ehf. sem skyldi „... teljast kr. 500.000 innborgun ...“ á skuld félagsinsvið bankann „... þrátt fyrir að gerðarþoli telji vörulagerinn meira virði.“Tveimur dögum síðar barst stefndu tölvupóstur frá lögmanni stefnanda og fylgditalning stefnanda á áðurnefndum vörulager í viðhengi með póstinum. Heldurstefnda því fram í málinu að um mun meira magn af vörum hafi verið að ræða ensamkvæmt talningu stefnanda. Þá hafi verðmæti lagersins allt að einu verið munmeira en 500.000 krónur, eða 10.809.770 krónur, samkvæmt talningu stefnandasjálfs og upplýsingum sem stefnda hafi aflað frá söluaðilum GBN ehf. um verð.Stefnandibauð nær allan lagerinn til sölu 17. október 2013 á vefsvæðinu bilauppbod.is.Mun uppboðið hafa staðið yfir í fimm sólarhringa. Svo fór að stefnandi tóktilboði að fjárhæð 556.000 krónur.Hinn31. júlí 2013 kærði stefnandi GBN ehf. (þá Gyðja ehf.) og stefndu til sérstakssaksóknara vegna ætlaðra brota á ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 250. gr. almennrahegningarlaga og 142. eða 146. gr. laganna. Þá sendi stefnandi GBN ehf.innheimtubréf, ítrekanir og innheimtuviðvaranir, vegna yfirdráttarskulda áfyrrgreindum bankareikningum, en án árangurs. Hinn 26. september 2013 lagðistefnandi fram skiptatryggingu að fjárhæð 350.000 krónur vegna kröfu bankans umað bú GBN ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Myndar sá útlagði kostnaðurannan hluta höfuðstóls dómkröfu stefnanda. Bú GBN ehf. var síðan tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2013.Meðdómi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp 22. nóvember 2013, var GBNehf. gert að greiða stefnanda 7.362.605 krónur vegna yfirdráttarskuldafélagsins við bankann. Er sú fjárhæð hinn hluti höfuðstóls dómkröfu stefnanda. Stefnandilýsti kröfu í þrotabú GBN ehf. 26. nóvember 2013. Bankinn höfðaði síðan málþetta gegn stefndu 29. janúar 2014 samkvæmt áðursögðu. IIStefnandibyggir á því að stefnda hafi með tvennum hætti gerst brotleg við ákvæði 2.töluliðar 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um skilasvik.Stefnda beri þannig skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt hinni almennusakarreglu.Samkvæmtákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga sé óheimilt aðselja, veðsetja, taka undir sig eða ráðstafa á annan hátt fjármunum, sem annarmaður hefur eignast réttindi yfir, að verknaðurinn verði ekki samrýmdurréttindum hans. Allar almennar fjárkröfur sem GBN ehf. hafi átt eða fengið írekstri sínum hafi verið veðsettar stefnanda samkvæmt 47. gr. laga umsamningsveð. Stefnandi hafi þannig verið annar maður sem eignast hafði réttindiyfir þeim fjármunum sem í kröfunum voru fólgnir. Stefnda hafi ráðstafaðkröfunum með þeim hætti að í stað þess að ráðstafa þeim til stefnanda í samræmivið umsamið fyrirkomulag hafi þeim verið ráðstafað til Íslandsbanka hf. Með þvíhafi stefnda brotið gegn tilvituðu hegningarlagaákvæði, enda hafi þessiráðstöfun verið í andstöðu við umsamið fyrirkomulag og réttindi stefnanda, sbr.47. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Réttindum þessum hafði verið þinglýstauk þess sem stefndu hafi að sjálfsögðu verið um þau kunnugt, enda hafi húnundirritað öll skjöl um réttindin. Tilvara að þessu leyti kveðst stefnandi byggja á 22. gr. almennra hegningarlaga umhlutdeild, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 250. gr., verði ekki talið að stefnda hafisjálf gerst brotleg við það ákvæði. Hún verði þannig talin hlutdeildarmaður íbrotum félagsins GBN ehf.Stefnandivísar til þess að stefnda hafi ein verið að verki. Enginn annar hafi á þeimtíma sem um ræðir haft heimildir til að gera ráðstafanir fyrir hönd félagsins. Stefndahafi gegnt öllum embættum félagins. Hún hafi ein verið aðalmaður í stjórnfélagsins, auk þess að vera framkvæmdastjóri þess og eini prókúruhafinn. Stefndahafi ein haft heimildir til ráðstöfunar reikninga hjá stefnanda og undirritaðöll skjöl. Því sé ljóst að það hafi verið stefnda sem verið hafi að verki viðhina skaðabótaskyldu háttsemi. Engum öðrum sé til að dreifa.Stefndahafi einnig gerst brotleg á annan hátt við ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 250. gr.almennra hegningarlaga, til vara, sbr. 22. gr., með sama hætti og lýst sé aðframan, með því að framselja vörulager félagsins GBN ehf. Stefnandi sé,samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfsins frá 14. maí 2012, með veð í öllumvörubirgðum GBN ehf., sbr. 33. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Samkvæmt 3.gr. tryggingarbréfsins hafi félaginu borið að ráðstafa söluandvirði vara aðfullu til stefnanda. Þá hafi samkvæmt ákvæði 5. gr. tryggingarbréfsins veriðóheimilt að framselja vörubirgðir ef það skerti að mun tryggingu veðhafa.Samkvæmt ákvæði 1. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997, sbr. 2. mgr. 34. gr., hafiverið óheimilt að skipta út eða framselja hinn veðsetta vörulager ef það skertiað mun tryggingu stefnanda. Ljóst sé að þar sem vörur af lagernum hafi verið seldarmeð þeim hætti sem lýst sé að framan, þannig að greiðslur hafi ekki borist tilstefnanda, hafi trygging stefnanda verið skert að miklum mun. Í raun hafi húnorðið að engu. Með þessari háttsemi hafi stefnda því gerst brotleg við ákvæði1. mgr. 27. gr. laga nr. 75/1997, sbr. 2. mgr. 34. gr., og um leið við ákvæði2. töluliðar 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Áþví sé enn fremur byggt af hálfu stefnanda að samkvæmt ákvæði 2. málsliðar 2.mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. beri þeir sem færir séuum að taka ákvörðun um að leita gjaldþrotaskipta skuldara, sem sé bókhaldsskyldurog ekki einstaklingur, skaðabótaábyrgð gagnvart lánardrottnum skuldarans látiþeir það hjá líða. Sönnunarbyrði um sök sé snúið við en í niðurlagi ákvæðisinssegi að þetta eigi við, enda sýni þeir ekki fram á að vanrækslan hafi ekkiverið þeim saknæm. Þetta þýði að lánardrottinn þurfi ekki að sýna fram á sökþessara manna heldur þurfi þeir að afsanna sök sína.Meðþví að brjóta gegn veðrétti stefnanda og framangreindu hegningarlagaákvæði,með því að selja vörur sem óheimilt hafi verið að selja og beina greiðslumannað en þeim hafi átt að beina, hafi stefnda bakað sér skaðabótaábyrgðsamkvæmt framangreindu ákvæði. Strax um haustið 2012 hafi verið orðið ljóst,þegar stefnda hafi hætt að beina greiðslum vörureikninga GBN ehf. tilstefnanda, að GBN ehf. gæti ekki lengur staðið í fullum skilum við lánardrottnasína og að ekki væri sennilegt að þeir greiðsluörðugleikar myndu líða hjá innanskamms tíma, sbr. 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991. Hefði stefnda krafistgjaldþrotaskipta á búi GBN ehf. strax og henni var það skylt hefði enn veriðtil staðar vörulager í búinu til tryggingar skuldum við stefnanda. Þá hefði skiptastjóritekið við greiðslum vörureikninga og ráðstafað þeim til veðhafans. Stefndu hafiverið kunnugt um öll framangreind atvik. Sök hennar liggi því fyrir í formiásetnings, þótt ekki sé nauðsynlegt að sýna fram á svo hátt sakarstig. Raunarþurfi stefnandi ekki að sanna sök heldur sé það stefnda samkvæmt áðursögðu aðafsanna að vanræksla hennar hafi ekki verið saknæm. Stefnandisegir sömu niðurstöðu leiða af ákvæði 80. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Í ákvæðinu sé kveðið á um skyldu félagsstjórnar til að afhendabú félags til gjaldþrotaskipta eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndahafi dregið á yfirdrátt GBN ehf. þrátt fyrir að hún hafi mátt vita að lániðyrði ekki endurgreitt vegna fjárhagslegrar stöðu félagsins.Ímálinu er jafnframt á því byggt af hálfu stefnanda að samkvæmt 1. mgr. 108. gr.laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög séu meðal annarra stofnendur, stjórnarmennog framkvæmdastjórar skyldugir til þess að bæta tjón sem þeir hafa valdið öðrumvegna brota á ákvæðum laganna. Stefnda hafi verið stofnandi, stjórnarmaður ogframkvæmdastjóri GBN ehf. Talið sé að slík ábyrgð eigi sérstaklega við þegar nefndiraðilar láta stjórnast af persónulegum hagsmunum, en í máli þessu hafi stefnda beintgreiðslum til Íslandsbanka hf. þar sem hún hafi verið í sjálfskuldarábyrgðfyrir skuldum við þann banka, eða bankinn hafði veð í heimili stefndu. Einnighafi verið talið að taki stjórn félags ákvörðun sem sé andstæð lögum megi búastvið að stjórnarmenn geti orðið bótaskyldir eftir tiltölulega ströngummælikvarða. Brot stjórnarmanna á skyldum sínum geti leyst úr læðingi bótaábyrgðeinstakra stjórnarmanna og hafi fræðimenn talið að brot gegn lögum getiauðveldlega bakað stjórnarmönnum bótaábyrgð. Þáberi stjórnarmenn og framkvæmdastjórar trúnaðarskyldu gagnvart hluthöfum ogkröfuhöfum. Trúnaðarskylda gagnvart kröfuhöfum eigi einkum við þegarfjárhagsstaða félags sé orðin bágborin, eins og við eigi í þessu tilviki. Þáfærist trúnaðarskyldan frá hluthöfum til kröfuhafa. Stefnandi telji að stefndahafi brotið gegn þessari trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda með áðurlýstriháttsemi sinni. Afhálfu stefnanda er því og haldið fram að samsama eigi stefndu með GBN ehf.Tengsl stefndu og GBN ehf. hafi verið mjög náin þannig að háttsemi GBN ehf. hafisömu réttaráhrif fyrir stefndu eins og hún hefði viðhaft hana sjálf. Súháttsemi sem hér skipti máli sé að stofna til skulda við stefnanda. Hagsmunirstefndu og GBN ehf. hafi verið svo samofnir að stefnda beri persónulega ábyrgðá skuldbindingum GBN ehf. Eignaraðild og starfræksla GBN ehf. hafi verið meðþeim hætti að telja verði að venjuleg einkenni einkahlutafélags hafi ekki veriðfyrir hendi. GBN ehf. hafi ekki á nokkurn hátt verið rekið sem einkahlutafélag.Stefnandikveður höfuðstól skaðabótakröfu sinnar vera tvískiptan. Hann myndi annars vegarfjárhæð samkvæmt dómsorði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. nóvember 2013,7.362.605 krónur, og hins vegar fjárhæð skiptatryggingar, sem lögð hafi veriðfram vegna gjaldþrots GBN ehf., 350.000 krónur. Til frádráttar komi síðaninnborganir, 115.582 krónur 12. júní 2013, 500.000 krónur 12. júlí 2013 (lager),12.550 krónur 13. september 2013 og 514.000 krónur 6. nóvember 2013 (salalagers). Tekur stefnandi fram að í stefnu hafi láðst að draga innborgun aðfjárhæð 115.582 krónur frá höfuðstól. Þá hafi innborgun að fjárhæð 514.000krónur, vegna sölu á lager, ranglega verið dregin frá þar sem þegar hafi veriðbúið að draga 500.000 krónur frá vegna sama lagers sem samkomulag hafi verið umað gengi upp í skuld GBN ehf. á því verði. Ljóst sé samkvæmt öllu framangreinduað höfuðstóll bótakröfunnar hefði átt að nema 7.084.473 krónum en ekki6.686.055 krónum. Þar sem óheimilt sé án samþykkis gagnaðila að breytakröfugerð til hækkunar haldi umkrafinn höfuðstóll í stefnu sér hins vegar.Stefnandi hafi hins vegar komið á framfæri framangreindum leiðréttingum ásundurliðun hans. Samkvæmtframansögðu hafi stefnda beint greiðslum vörureikninga, sem verið hafiveðsettir stefnanda, til Íslandsbanka hf. í trássi við veðrétt stefnanda.Þessar greiðslur hafi verið margfalt hærri en skuld sú sem myndi bótakröfustefnanda. Því sé ljóst að ef stefnda hefði ekki beint hinum veðsettu greiðslumtil Íslandsbanka hf. væri skuldin að fullu greidd.Stefnanditekur fram að við höfðun bótamáls þessa hafi ýmsum kostnaðar- og vaxtaliðum,sem bæst hafi við skuld GBN ehf., verið sleppt til einföldunar. Í þeirriákvörðun stefnanda felist hins vegar engin eftirgjöf þessara liða gagnvart GBNehf. Stefnandisegir fjárhæð innborgana á bankareikninga GBN ehf. hjá Íslandsbanka hf. vegnakaupa á vörum samsvara verði þeirra vara sem seldar hafi verið þrátt fyrirbann. Þetta séu vörur sem stefnandi hefði ella haft veð í og sé því einnig hægtað líta svo á að tjón stefnanda nemi söluverðmæti þessara vara. Stefnandi hafilagt fram skjöl sem sýni innborganir á bankareikninga GBN ehf. hjá Íslandsbankahf. Þar séu innborganir flokkaðar eftir því hver greiði í því skyni að veitagleggri sýn á það hvaða greiðslur hafi augljóslega verið veðsettar stefnanda. Innborganirnarséu flokkaðar í nokkra flokka. Þær innborganir sem falli í flokkinn „MP listi“ séugreiðslur veðsettra vörureikninga eða almennra fjárkrafna úr rekstri GBN ehf.,sbr. 47. gr. laga nr. 75/1997. Um sé að ræða innborganir frá viðskiptavinum GBNehf. sem verið hafi í innheimtu hjá stefnanda og sé því ljóst að þeir hafikeypt vörur af GBN ehf. í reikning. Á reikningi 535-26-957 séu þetta 11.366.968krónur og á reikningi 537-26-310 7.685.063 krónur, eða samtals 19.052.031 krónasem falli í þennan flokk. Sú fjárhæð ein og sér sé mun hærri en bótakrafastefnanda í máli þessu og nægi þess vegna til að sýna fram á að tjónið semstefnda olli stefnanda var fjárhæð skuldar GBN ehf. Innborganirsem settar séu í flokkinn „Ekki listi“ séu frá aðilum sem augljóslega hafiverið viðskiptavinir GBN ehf. og hafi selt vörur félagsins. Gefnir hafi veriðút vörureikningar á þessa aðila. Þeir séu þó ekki á listanum yfir þá sem veriðhafi í innheimtu hjá stefnanda, þótt þeir hefðu átt að vera það ef stefndahefði ekki beitt svikum. Á reikningi 535-26-957 séu þetta 1.525.452 krónur og áreikningi 537-26-310 9.520.425 krónur, eða samtals 11.045.877 krónur sem fallií þennan flokk. Eins og hin fyrri sé þessi fjárhæð ein og sér mun hærri enbótakrafa stefnanda í málinu og nægi þess vegna til að sýna fram á að tjóniðsem stefnda olli stefnanda var fjárhæð skuldar GBN ehf. Innborganirsem settar séu í flokkinn „Borgun“ séu frá Borgun hf. sem sé kortafyrirtæki. Þarsé augljóslega um að ræða greiðslur á kröfum sem GBN ehf. hafi eignast á hendurBorgun hf. vegna kortaviðskipta. Á reikningi 535-26-957 séu þetta engar færsluren á reikningi 537-26-310 falli 3.417.237 krónur í þennan flokk.Innborganirsem settar séu í flokkinn „Innborgun á reikning verslunar“ séu innborganir frá kortafyrirtækinuValitor hf. Þar sé augljóslega um að ræða greiðslur á kröfum sem GBN ehf. hafieignast á hendur Valitor hf. vegna kortaviðskipta. Á reikningi 535-26-957 séu þettaengar færslur en á reikningi 537-26-310 falli 1.723.635 krónur í þennan flokk.Innborganirsem settar séu í flokkinn „Einstaklingar“ séu innborganir frá einstaklingum semkeypt hafi vörur af GBN ehf. Um sé að ræða greiðslur krafna sem veðsettar hafiverið stefnanda, auk þess sem þessar færslur sýni fram á verðmæti vara erseldar hafi verið án heimildar. Á reikningi 535-26-957 séu þetta 595.183 krónurog á reikningi 537-26-310 3.503.353 krónur, eða samtals 4.098.536 krónur semfalli í þennan flokk.Innborganirsem settar séu í flokkinn „Atvinnuleysistryggingasjóður“ séu innborganir fráAtvinnuleysistryggingasjóði. Þetta séu greiðslur á kröfum frá sjóðnum semstofnast hafi vegna þátttöku GBN ehf. í átaksverkefninu „liðstyrkur“ á vegumVinnumálastofnunar. Greiðslurnar hafi tengst ráðningum á starfsmönnum sem veriðhafi á atvinnuleysisskrá. Um sé að ræða almennar fjárkröfur og hafi þær því veriðveðsettar stefnanda. Á reikningi 535-26-957 sé um að ræða 186.418 krónur og áreikningi 537-26-310 6.206.846 krónur, eða samtals 6.393.264 krónur sem falli íþennan flokk.Innborganirí flokknum „Símgreiðslur“ séu innborganir frá kortafyrirtækjum vegnasímgreiðslna með kreditkortum. Greiðslurnar hafi stofnast við það að greitt varfyrir vörur hjá GBN ehf. með símgreiðslum. Með þeim hætti hafi GBN ehf. eignastalmenna fjárkröfu á hendur viðkomandi kortafyrirtæki. Kröfurnar hafi verið veðsettarstefnanda. Á reikningi 535-26-957 séu engar greiðslur þessarar gerðar en áreikningi 537-26-310 falli 1.668.444 krónur í þennan flokk.Þærinnborganir sem í umræddum dómskjölum séu settar í flokkinn „Tengdir aðilar“ séuinnborganir frá Gyðju Collection ehf. Eftir því sem stefnandi komist næst sé þaðeinkahlutafélag systurfélag GBN ehf. Þar sé líklega um að ræða greiðslur áalmennum fjárkröfum en ekki viðskiptabréfakröfum eða kröfum samkvæmtinnlausnarbréfum. Þær kröfu hafi því verið veðsettar stefnanda. Á reikningi535-26-957 sé engar greiðslur þessarar gerðar að finna en á reikningi537-26-310 falli 8.676.500 krónur í þennan flokk.Innborganirsem skipað hafi verið í flokkinn „GBN ehf. sjálft“ og „Annað“ séu greiðslur semstefnandi telji sig hafa fært sönnur á undir rekstri málsins að hafi veriðgreiðslur á almennum fjárkröfum sem veðsettar hafi verið stefnanda. Samtalsfalli 32.129.198 krónur í þessa tvo flokka innborgana. Stefnandibendir á að hann hafi gert ítrekaðar tilraunir til að innheimta skuld GBN ehf.við bankann. GBN ehf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota og hafi eiginfjárstaðaþess verið verulega neikvæð. Við kyrrsetningargerð í júní 2013 hafi nær engareignir komið fram. Þrotabúið eigi því engar eignir. Samkvæmt því sé ljóst aðskuld GBN ehf. við stefnanda muni aldrei fást greidd. Tjón stefnanda liggi þvífyrir.Umskilyrði skaðabóta kveðst stefnandi byggja á hinni almennu sakarreglu. Reglanhafi verið orðuð svo að maður beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann valdi meðsaknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hansog raski hagsmunum sem verndaðir séu af skaðabótareglum.Tjónsitt segir stefnandi vera það sem tilgreint sé í dómkröfum og útlistað hafiverið hér að framan. Saknæmi stefndu felist í því að hafa með ásetningi, tilvara gáleysi, ráðstafað greiðslum vörureikninga til Íslandsbanka hf. ogframselt vörur í trássi við veðrétt stefnanda. Hún hafi brotið vísvitandi gegnsamningum og ýmsum lagaákvæðum. Það sé hið reglufesta saknæmi en samkvæmt þvínægi það eitt að skráðar reglur hafi verið brotnar svo háttsemi verði talin saknæm.Þá stríði háttsemi stefndu jafnframt gegn því hvernig gegn og skynsamur maðurhefði hegðað sér við þær aðstæður sem uppi voru. Af þeim sökum sé einnig um aðræða saknæmi samkvæmt bonus pater familias mælikvarðanum. Ljóstsé að ólögmætisskilyrði sakarreglunnar sé uppfyllt því að háttsemi stefndu hafiverið brot á lagaákvæðum, svo sem fyrr var rakið. Þá sé tjónið meira ensennileg afleiðing af hegðun stefndu. Það sé bein afleiðing af hegðun hennar,svo sem framlögð gögn sýni og rakið hafi verið hér að framan. Þáhafi hegðun stefndu raskað hagsmunum sem verndaðir séu af skaðabótareglum. Umsé að ræða þá hagsmuni stefnanda sem fólgnir hafi verið í veðrétti hans ívörureikningum og vörulager. Veðréttindi falla í þann flokk eignarréttinda semnefnist óbein eða takmörkuð eignarréttindi. Með því að gera veð stefnandaverðlaust hafi stefnda raskað þessum hagsmunum. Stefnanditekur sérstaklega fram að jafnvel þótt umrædd háttsemi stefndu hafi líklegaverið refsiverð verði að líta til þess að mál þetta sé einkamál sem rekið sé eftirákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um þær kröfur sem gera verði tilsönnunar stefnanda um atvik og tjón sitt fari því eftir almennum reglum umsönnun í einkamáli. Stefnandi þurfi einungis að gera það meira líklegt en hittað umdeild atvik séu með þeim hætti sem hann haldi fram svo að þau verði talinsönnuð. Sönnunarkröfur í þessu máli séu því minni heldur en væri í sakamálivegna sömu atvika, jafnvel þótt málið snúist um háttsemi sem líklega sé refsiverð.Dráttarvaxtakveðst stefnandi krefjast frá þeim degi þegar liðinn hafi verið mánuður því að hannsendi stefndu innheimtuviðvörun. Krafan styðjist við 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu.Viðákvörðun málskostnaðar segir stefnandi nauðsynlegt að taka tillit til þess aðhöfðun máls þessa hafi eingöngu komið til vegna háttsemi stefndu. Háttsemin sélíklega refsiverð og hafi stefnda því verið kærð til sérstaks saksóknara. Hvaðmálskostnaðarkröfuna varði þurfi einnig að líta til þess að stefnandi reki ekkivirðisaukaskattsskylda starfsemi. Því sé nauðsynlegt að taka tillit til þessvið ákvörðun málskostnaðar að virðisaukaskattur leggist ofan ámálflutningsþóknun lögmanns stefnanda. Lagagrundvöll kröfunnar segir stefnandivera 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til hinnar almennu sakarreglu, sem hannsegir vera meginreglu á sviði skaðabótaréttar. Stefnandi vísi einnig tilákvæðis 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til IV. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, um almennar reglur um sönnun, laga nr. 75/1997 um samningsveðog laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. IIIVerðanú reifaðar helstu málsástæður og réttarheimildir sem stefnda byggir kröfursínar á, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefndakveðst byggja sýknukröfu sína á því að stefnanda hafi ekki tekist að sýna framá að skilyrði fyrir skaðabótaskyldu hennar samkvæmt sakarreglunni, eða eftiratvikum öðrum skaðabótareglum, séu fyrir hendi. Skaðabótaábyrgð á meintu tjóni stefnandaverði því ekki felld á stefndu. Meginregla sé við beitingu sakarreglunnar aðtjónþoli verði að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni og hvert það sé,að tjónið megi rekja til skaðabótaskyldrar háttsemi tjónvalds og að það séafleiðing af þeirri háttsemi hans. Stefnandi hafi ekki með fullnægjandi hættisýnt fram á að skilyrði þessi séu uppfyllt í málinu. Af þeim sökum beri aðsýkna stefndu af kröfum stefnanda. Stefndasegir í málinu ekkert liggja fyrir um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni þarsem GBN ehf. sé undir gjaldþrotaskiptum og skiptum á búi félagsins sé ekkilokið. Engin gögn hafi verið lögð fram af stefnanda sem sýni að hann hafi orðiðfyrir því tjóni er hann krefjist að stefndu verði gert að bæta, enda sé ekkiorðið ljóst hvort stefnandi fái kröfu sína greidda úr þrotabúinu. Stefndamótmæli fjárhæð kröfunnar einnig sem rangri og ósannaðri. Í málatilbúnaði sínumvísi stefnandi til þess að samist hafi um það milli aðila 12. júlí 2013 aðstefnandi fengi afhentan vörulager GBN ehf. sem 500.000 króna innborgun inn áhina meintu skuld. Stefnandi hefur hins vegar ekki lagt haldbær gögn þessu tilstuðnings. Þá liggi fyrir að í grein 19.2 í rekstrarlánasamningi millistefnanda og GBN ehf. sé kveðið á um að taka skuli mið af skráðu opinberu gengivörubirgða, sé það til, en endanlegt mat sé á hendi lánveitanda. Ekkert mat á þeimvörubirgðum sem afhentar hafi verið stefnanda liggi fyrir.Afhálfu stefndu er á það bent að í málinu liggi fyrir einhliða talning stefnandaá þeim vörubirgðum sem hann hafi fengið afhentar frá GBN ehf. Talningu þessarisé alfarið mótmælt af stefndu og telji hún magn afhentra vara hafa verið munmeira en samkvæmt einhliða talningu stefnanda. Stefnandi hafi hafnað því að teljavörurnar við afhendingu þeirra svo að stefnda gæti staðfest talninguna. Þáliggi fyrir opinbert söluverðmæti þeirra vara er stefnandi hafi fengið 12. og17. júlí 2013. Samkvæmt því verði hafi söluverðmæti varanna, miðað við talningustefnanda, numið 10.809.770 krónum. Krafa stefnanda sé því að fullu greidd ogþegar og af þeirri ástæðu beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Þávísar stefnda til þess að stefnandi hafi ekki lagt fram hreyfingaryfirlitfjárvörslureiknings Lögmáls ehf., nr. 701-26-4070, fram til þess tíma er málþetta var höfðað. Bendir stefnda á að lögmaður stefnanda hafi sentviðskiptamönnum GBN ehf. bréf þar sem hann krafðist þess að greiðslum til GBNehf. yrði beint inn á fjárvörslureikninginn. Stefnandi hafi því ekki færtviðhlítandi sönnur fyrir kröfu sinni, eða fjárhæð hennar, og beri af þeim sökumað sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Stefndakveðst hafna því að stefnandi geti byggt höfuðstól dómkröfu sinnar á dómiHéraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2994-/2013. Umrætt mál hafi verið höfðaðgegn GBN ehf. en ekki stefndu og hafi verið höfðað til greiðslu skuldar en ekkiskaðabóta. Þá sé málið höfðað með stefnu birtri 25. júlí 2013 og með vísan tilframangreinds liggi ekkert fyrir um hverjar innborganir séu á skuldina eftirþann tíma. Stefndasegir sýknukröfu sína einnig byggjast á því að hún hafi ekki sýnt af sérskaðabótaskylda háttsemi, líkt og stefnandi haldi fram. Stefnandi byggiaðallega á því að stefnda hafi, með því að ráðstafa greiðslum vörureikninga ogframselja vörulager, brotið gegn 1. mgr. 27. gr., sbr. 2. mgr. 34. gr., laga umsamningsveð nr. 75/1997, ákvæðum tryggingarbréfs, sem tryggt hafi verið meðveði í vörureikningum og vörubirgðum GBN ehf., og rekstrarlánasamnings milliGBN ehf. og stefnanda.Afhálfu stefndu er því haldið fram að stefnanda hafi verið, eða hafi í þaðminnsta mátt vera, fullkunnugt frá upphafi viðskipta GBN ehf. við stefnanda umað GBN ehf. væri einnig í viðskiptum við Íslandsbanka og hefði skuldbindingarvið þann banka sem standa þyrfti skil á. Stefnandi hafi samkvæmt ákvæðumrekstrarlánasamningsins, sbr. grein 10.1, haft aðgang að öllum helstufjárhagsupplýsingum GBN ehf. og fjárhagslegri stöðu félagsins á þeim tíma erhann tók ákvörðun um að veita GBN ehf. lán samkvæmt rekstrarlánasamningnum. Nefnirstefnda í þessu sambandi að yfirdráttur GBN ehf. á reikningi 537-26-310 hjáÍslandsbanka hafi staðið í 25.749.190 krónum þegar stefnandi hafi 18. maí 2013veitt félaginu lán samkvæmt rekstrarlánasamningnum. Stefnanda hafi því átt aðvera fyllilega ljóst á þeim tíma að félagið þyrfti einnig að standa skil á þeimskuldbindingum og að það yrði ekki gert á annan hátt en að ráðstafa tekjumfélagsins einnig til greiðslu þeirra skulda.Umvitneskju stefnanda vísar stefnda einnig til samskipta sinna við útibússtjórahjá stefnanda 5. desember 2012, sem hafi séð til þess að innborgun varsamdægurs greidd inn á reikning GBN ehf. hjá Íslandsbanka hf. Það telur stefndastaðfesta að stefnandi hafi alls ekki síðar en á nefndum degi vitað afviðskiptum GBN ehf. við Íslandsbanka hf.Stefnandahafi einnig, samkvæmt ákvæðum rekstrarlánasamningsins, verið í lófa lagið aðloka fyrir úttektir af reikningum GBN ehf. eða gjaldfella lánið, teldi hann aðúttektir væru komnar umfram leyfileg mörk eða fyrirliggjandi tryggingar eða að GBNehf. uppfyllti ekki ákvæði rekstrarlánasamningsins að öðru leyti. Vísar stefndaí þessu samhengi til þess að samkvæmt grein 4.2 í rekstrarlánasamningi aðilahafi lán GBN ehf. að hámarki getað orðið 5.000.000 króna. Í grein 3.5 í samningnumhafi hámarksfjárhæð, sem lántaki gat tekið að láni vegna viðskiptakrafna erhann hafði eignast á hendur einstökum skuldara, takmarkast við 70% afútistandandi viðskiptakröfum lántaka á hverjum tíma. Í greinum 3.7 og 3.8 hafisvo komið fram að lánveitandi gæti samþykkt að veita lántaka lán sem næmi hærrifjárhæð en rúmaðist innan heimildar hans, sbr. grein 3.5, og að starfsmennlánveitanda færu daglega yfir kröfur í kröfugrunni og á grundvelli slíksútreiknings væri heimild lántaka reiknuð daglega. Ef ádregin lánsfjárhæð værihærri en 70% af verðmæti viðurkenndra krafna hafði lántaki tíu daga til aðleggja inn á lánið eða leggja fram auknar tryggingar. Stefnandi hafi hins vegaraldrei gert athugasemdir við úttektir GBN ehf. af reikningum eða krafistaukinna trygginga. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram um að skuldbindingar GBNehf. hafi verið gjaldfelldar með lögmætum hætti áður en félagið var tekið tilgjaldþrotaskipta. Stefnandi hafi þó haft heimild til þess að gjaldfella lán GBNehf., sbr. grein 11.1 í rekstrarlánasamningi. Stefnandi hafi heldur ekki lagtfram nein gögn sem sýni fram á hvaða tryggingar legið hafi til grundvallarútborgun lánsins og hver fjárhæð slíkra trygginga hafi verið á þeim tíma, eðahvernig staða slíkra trygginga hafi verið á hverjum tíma eftir veitingulánsins. Stefnandi hafi því hvorki sýnt fram á skaðabótaskylda háttsemi stefnduné að meint tjón megi rekja til þess að stefnda hafi með ólögmætum eða saknæmumhætti brotið gegn 1. mgr. 27. gr., sbr. 2. mgr. 34. gr., laga nr. 75/1997 umsamningsveð, ákvæðum í tryggingarbréfi eða rekstrarlánasamningi GBN ehf. viðstefnanda.Stefndasegir ljóst af því sem að framan sé rakið að hún hafi ekki brotið gegn 2.tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Frá upphafiviðskipta GBN ehf. við stefnanda hafi bankanum verið ljóst, eða í það minnsta hefðiátt að vera ljóst, að GBN ehf. væri einnig með skuldbindingar við Íslandsbankahf. sem félagið þyrfti að standa skil á. Þá geti stefnandi ekki byggt bótagrundvöllsinn á 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga þar sem fyrir liggiað stefnda hafi hvorki verið ákærð né dómur fallið á hendur henni vegna slíksbrots. Brot gegn 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga varðirefsingum og verði mál vegna slíkra brota eingöngu höfðuð af handhöfumákæruvalds, sbr. 1. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Mál af þeim togaberi að reka eftir reglum þeirra laga, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, nema einkaréttarkrafa hafi verið höfð uppi í sakamáli oghenni verið vikið til meðferðar í einkamáli, sbr. XXVI. kafla laga um meðferðsakamála. Þar sem stefnda hafi ekki verið ákærð fyrir brot gegn 2. tölulið 1.mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga sé ekki um slíka kröfu að ræða í máliþessu. Þáfalli háttsemi stefndu auk þess ekki undir ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 250. gr.almennra hegningarlaga. Svo háttsemi verði talin falla undir ákvæðið þurfi aðsýna fram á auðgunarásetning. Þær greiðslur, sem stefnandi byggi á að renna hafiátt inn á reikning GBN ehf. hjá stefnanda en ráðstafað hafi verið tilÍslandsbanka, hafi verið nýttar í rekstur GBN ehf. Þeim hafi ekki verið variðtil lækkunar á skuldum GBN ehf. eða skuldbindingum stefndu við Íslandsbanka áneinn hátt. Þá hafi stefnda ekki með öðrum hætti auðgast vegna þessararráðstöfunar. Þetta megi glögglega ráða af reikningsyfirlitum GBN ehf. hjáÍslandsbanka. Hinn 18. maí 2012, sama dag og rekstrarlánasamningur milli GBNehf. og stefnanda hafi verið gerður, hafi skuld GBN ehf. á reikningi 537-26-310í Íslandsbanka staðið í 26.749.190 krónum og inneign á reikningi nr. 535-26-957í 206.152 krónum. Á tímabilinu frá 18. maí 2012 til 7. nóvember 2013, þ.e. þessdags er bú GBN ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta, hafi öllum innborgunum áreikninga GBN ehf. verið varið jafnóðum í rekstrarkostnað GBN ehf. Einuinnborganirnar sem sé að finna á þessum reikningsyfirlitum, er komi tilverulegrar lækkunar á skuldum, séu annars vegar frá 27. júní 2013, að fjárhæð19.465.100 krónur, vegna útgáfu GBN ehf. á skuldabréfi nr. 537-74-978795, entilgangurinn með útgáfu bréfsins hafi verið að breyta hlutayfirdráttarskuldarinnar í skuldabréfalán. Hins vegar sé um að ræða innborgun aðfjárhæð 8.540.000 krónur frá þriðja aðila, sem yfirtekið hafi yfirdráttarskuldGBN ehf. með stofnun yfirdráttarskuldar við Íslandsbanka hf. Óumdeilt sé þvíað hvorug þessara innborgana hafi verið vegna krafna sem veðsettar hafi verið stefnanda.Því liggi fyrir að hvorki stefnda né GBN ehf. hafi auðgast við ráðstöfungreiðslna til Íslandsbanka hf. í stað stefnanda. Umræddar skuldbindingar hvílienn óbreyttar á stefndu sem ábyrgðaraðila.Stefndabendir einnig á að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á aðhann hefði fengið skuld sína greidda ef öllum tekjum GBN ehf. hefði veriðráðstafað til stefnanda. Hefði sá háttur verið hafður á hefði GBN ehf. þurft aðnýta reikninga sína hjá stefnanda til að greiða rekstrarkostnað. Þar sem allartekjur GBN ehf. hafi verið nýttar til að greiða rekstrarkostnað félagsins og þvíekki komið til lækkunar skulda GBN ehf. við Íslandsbanka hf. telji stefndaeinsýnt að slíkar tekjur hefðu ekki heldur komið til lækkunar skulda GBN ehf.við stefnanda. Skuld GBN ehf. við stefnanda hefði því ekki verið lægri af þeimsökum.Afhálfu stefndu er og til þess vísað að GBN ehf. hafi verið rekið sem einkahlutafélagog eftir ákvæðum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirralaga hafi GBN ehf. verið félag með takmarkaða ábyrgð félagsmanna. Sú ábyrgðhafi verið bundin við hlutafé félagsins eins og það var á hverjum tíma. Einnigsé það grundvallarregla í félagarétti að stjórnendur félaga með takmarkaðaábyrgð séu ekki persónulega ábyrgir gagnvart kröfuhöfum félagsins fyrir skuldumþess. Einu undantekninguna frá þeirri reglu sé að finna í 1. mgr. 108. gr.laganna, en samkvæmt fyrri málslið þess ákvæðis séu stofnendur, stjórnarmenn,framkvæmdastjórar, endurskoðendur og skoðunarmenn einkahlutafélags, svo ogrannsóknarmenn, skyldugir til að bæta félaginu það tjón sem þeir hafa valdiðþví í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Í síðari málsliðákvæðisins sé síðan á um það kveðið að sama gildi þegar hluthafi eða aðrirverði fyrir tjóni vegna brota á ákvæðum laganna eða samþykktum félags. Stefndasegir á það skorta að í stefnu sé aðild málsaðila reifuð með fullnægjandihætti. Telji stefnda ljóst með vísan til síðari málsliðar 108. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög að stefnandi geti einungis byggt ætlaða bótaskyldaháttsemi stefndu á meintum brotum hennar gegn ákvæðum laga um einkahlutafélögeða samþykktum GBN ehf. Af þeim sökum sé enn fremur ljóst að stefnandi getiekki byggt meinta skaðabótaskylda háttsemi stefndu á 2. tölulið 1. mgr. 250.gr. almennra hegningarlaga eða ákvæðumlaga nr. 75/1997 um samningsveð.Stefndahafnar því að hún hafi brotið gegn 80. gr. laga nr. 138/1994, sbr. 2. mgr. 64.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., með því að gefa GBN ehf. ekkiupp til gjaldþrotaskipta. Hafnar stefnda alfarið öllum staðhæfingum stefnandaþví tengdum.Þábendir stefnda á að hafi stefnandi orðið fyrir tjóni hafi það tjón verið aðfullu bætt með afhendingu lagers GBN ehf. Af þeim sökum sé ekki til að dreifa saknæmiaf hálfu stefndu samkvæmt 80. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. 2.mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fallist dómurinn á að stefnandahafi tekist að sýna fram á tjón sitt byggi stefnda á því að þrátt fyrir að húnhefði gefið GBN ehf. upp til gjaldþrotaskipta haustið 2012, eða eftir atvikum síðar,liggi fyrir gögn um að yfirdráttarskuld GBN ehf. á reikningi nr. 701-26-020155hjá stefnanda hafi staðið í 4.993.693 krónum 4. september 2012. Svo sem sjá megiá yfirliti reiknings nr. 701-26-020155 hafi skuld á reikningnum lægst numið 3.873.941krónu eftir það tímamark, eða 21. september 2012. Er á því byggt af hálfustefndu að samanlögð skuld GBN ehf. vegna yfirdráttar á reikningum félagsinshafi líklega ekki verið lægri en 5.373.941 króna eftir 4. september 2012 ogfram til þess tíma er GBN ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Segir stefnda þástaðhæfingu stefnanda að skiptastjóri hefði getað ráðstafað greiðslum veðsettravörureikninga til stefnanda, hefði GBN ehf. verið gefið upp til gjaldþrotaskiptahaustið 2012, með öllu ósannaða og haldlausa. Þá liggi enn fremur fyrir samkvæmtáðursögðu að meint tjón stefnanda hafi að langmestu leyti þegar verið falliðtil á þeim tíma sem stefnandi haldi fram að stefnda hefði átt að gefa GBN ehf.upp til gjaldþrotaskipta. Einsýnt megi því telja að meint aðgerðarleysi stefnduhafi ekki valdið stefnanda tjóni. Stefndaheldur því fram að henni hafi ekki verið orðið skylt að gefa GBN ehf. upp tilgjaldþrotaskipta þar sem félagið hafi lent í tímabundnum erfiðleikum vegnaskóframleiðslu. Þá hafi stefnda ekki vitað að nein slík atvik, sem nefnd séu í1.-5. tölulið 1. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, væru tilstaðar í rekstri GBN ehf. á umræddum tíma og fram til þess að stefnandi fékkvörulager GBN ehf. kyrrsettan. Stefnda bendir og á að hún hafi allt frá miðjuári 2012 átt í viðræðum við fjárfesta um að leggja félaginu til fjármuni til aðstyrkja stöðu þess. Þær viðræður hafi hins vegar ekki verið fullfrágengnar þegarúrskurður um töku bús GBN ehf. til gjaldþrotaskipta var kveðinn upp. Þá bendirstefnda einnig á í þessu samhengi að gera verði greinarmun á ákvörðunumstjórnenda félaga sem séu saknæmar eða ólögmætar og þeim ákvörðunum sem kunniað hafa leitt til taps fyrir hluthafa eða kröfuhafa félagsins, án þess að þærákvarðanir séu saknæmar eða ólögmætar. Stefnda hafi haft þá trú, og unniðötullega að því allt fram til gjaldþrotaskipta GBN ehf., að henni tækist að fáaukið fjármagn inn í reksturinn þannig að félagið gæti staðið í fullum skilummeð skuldbindingar sínar. Allar ákvarðanir stefndu um að reyna í lengstu lög aðhalda rekstri GBN ehf. áfram hafi því verið teknar með hagsmuni GBN ehf., ogþar af leiðandi kröfuhafa félagsins, að leiðarljósi. Bendir stefnda og á aðallt frá haustinu 2012 og fram til þess að bú GBN ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta hafi heildarskuldir GBN ehf. í raun staðið í stað, auk þesssem stefnda hafi ekki haft neinar tekjur af rekstrinum á þessum tíma.Afhálfu stefndu er sýknukrafa hennar einnig á því byggð, verði á það fallist aðstefnandi hafi orðið fyrir tjóni, að tjónið sé á engan hátt afleiðingskaðabótaskyldrar háttsemi stefndu. Orsök tjónsins megi að öllu leyti reka tilháttsemi stefnanda sjálfs. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að beinorsakatengsl séu á milli háttsemi stefndu og ætlaðs fjárhagslegs tjóns hans néað hið meinta tjón sé afleiðing saknæmrar eða ólögmætrar háttsemi stefndu. Bendirstefnda á í þessu sambandi að stefnandi hafi 12. júní 2013 fengið afhentanvörulager GBN ehf. að andvirði a.m.k. 10.809.770 króna. Vörulagerinn hafistefnandi svo selt á uppboðsvefnum Bílauppboð.is fyrir 556.000 krónur. Stefnda teljimeð öllu óskiljanlegt hvers vegna stefnandi hafi ákveðið að selja vörulagerinná uppboðsvef fyrir bifreiðar og fyrir ekki hærra verð en raun bar vitni. Aðmati stefndu liggi fyrir að söluverðmæti lagersins hafi verið margfalt hærra enþað verð er stefnandi seldi hann fyrir. Ljóst verði að telja að það að meintskuld GBN ehf. við stefnanda sé enn til staðar sé bein afleiðing af þessariháttsemi stefnanda. Honum hefði verið í lófa lagið að selja vörurnar með öðrumhætti, t.d. í samráði við stefndu og fá þannig fullar efndir kröfu sinnar. Það hafistefnandi hins vegar ekki gert og verði hann að bera hallann af því með hvaðahætti hann ráðstafaði lagernum. Þákveðst stefnda hafna því að hún hafi samþykkt að afhending vörulagersinsteldist 500.000 króna innborgun á skuld GBN ehf. við stefnanda. Og jafnvel þóttstefnda hefði á það fallist geti slíkt samkomulag ekkert gildi haft í málinuþar sem mál þetta sé skaðabótamál en ekki innheimtumál. Stefnandi geti því ekkikrafið stefndu um hærri bætur en sem nemi því tjóni er hann raunverulega hafi orðiðfyrir, eða hefði orðið fyrir hefði hann gætt þess að takmarka tjón sitt meðraunhæfum aðgerðum. Samkvæmt öllu framangreindu liggi fyrir að slíkt tjón verðiað engu leyti rakið til háttsemi stefndu heldur alfarið til háttsemi stefnandasjálfs. Afhálfu stefndu er einnig á það bent að meint tjón stefnanda sé jafnframt afleiðingaf þeirri háttsemi stefnanda að hafa ekki nýtt sér þær heimildir sem hann hafðisamkvæmt ákvæðum rekstrarlánasamningsins til að gjaldfella lán GBN ehf., sbr.greinar 3.8, 8.2 og 11.2, krefjast aukinna trygginga, sbr. grein 3.8, eða gangaað veðum, sbr. grein 11.3, þegar stefnandi taldi að GBN ehf. hefði ekkiuppfyllt ákvæði samningsins. Ætlað tjón stefnanda sé því tilkomið vegna þeirrarháttsemi stefnanda sjálfs að hafa ekki nýtt sér þau úrræði sem hann hafðisamkvæmt rekstrarlánasamningnum. Í þessu samhengi sé einnig óhjákvæmilegt aðtaka mið af því að stefnandi sé stórt fjármálafyrirtæki með fjölda sérfræðingaí vinnu. Rekstrarlánasamningurinn hafi verið saminn einhliða af stefnanda ogmeð hagsmuni bankans í huga. Þá séu lánaviðskipti í eðli sínu áhættusöm. Það séeðli lánastarfsemi að henni fylgi alltaf hætta á að ákveðinn hluti útlánatapist. Til að mæta áhættu sinni vegna útlánataps leggi stefnandi álag áútlánsvexti sína, sem ákveðið sé einhliða af bankanum. Stefnandi geti af þessumsökum ekki velt ábyrgð af ætluðu tjóni sínu yfir á stefndu. Hann verði sjálfurað bera ábyrgð á tapi sínu, enda hafi bankinn samþykkt að veita stefndu lán áforsendum og með skilyrðum sem hann hafi ákveðið einhliða.Stefndasegir lögmann stefnanda hafa 3. júlí 2013 sent fjölmörgum viðskiptavinum GBNehf. skeyti þar sem lögmaðurinn hafi upplýst þá um að honum hefði verið faliðað innheimta kröfu stefnanda. Samhliða hefði þess verið krafist að viðskiptavinirnirbeindu eftirleiðis greiðslum til GBN ehf. inn á fjárvörslureikninglögmannsstofu hans og ef greitt yrði annað þá myndi viðkomandi skuldari ekkileysast undan greiðsluskyldu. Þessi háttsemi lögmanns stefnanda hafi haft það íför með sér að fjölmargir viðskiptavinir GBN ehf. tilkynntu að þeir myndu ekkieiga frekari viðskipti við GBN ehf. Háttsemi lögmannsins hafi því leitt tilþess að rekstrarhæfi félagsins laskaðist verulega, sem aftur hafi leitt tilþess að GBN ehf. gat ekki staðið skil á skuldum sínum við stefnanda. Ekki verðimeð góðu móti séð hvers vegna lögmaður stefnanda hafi látið beina greiðslum inná fjárvörslureikning lögmannsstofu sinnar en ekki inn á reikning GBN ehf. hjástefnanda, líkt og áskilið hafi verið í grein 4.3 í rekstrarlánasamningi, enreikningurinn hafi verið handveðsettur stefnanda og því ekki verið mögulegt aðtaka út af reikningum nema með samþykki bankans. Verðiekki fallist á kröfu stefndu um sýknu krefst hún þess til vara að dómkröfurstefnanda verði lækkaðar verulega. Stefnda kveðst byggja varakröfu sína á öllumsömu málsástæðum og sýknukröfuna. Til viðbótar byggist lækkunarkrafan á því aðí grein 4.2 og 4.3 í rekstrarlánasamningi sé kveðið á um að stefnandi skuliveita GBN ehf. yfirdráttarlán að hámarki 5.000.000 króna á reikningi nr.701-26-055102 og að það lán skuli vera greitt inn á ráðstöfunarreikning GBNehf. nr. 701-26-20155. Í stefnu komi fram að höfuðstóll dómkröfu stefnanda sé7.362.605 krónur. Svo virðist sem höfuðstóllinn samanstandi annars vegar afskuld að fjárhæð 2.054.507 krónur á reikningi nr. 701-26-55102 og hins vegar afskuld á reikningi nr. 701-26-20155 að fjárhæð 5.308.098 krónur, sbr.handritaðar fjárhæðir á framlögðum reikningsyfirlitum. Samkvæmt fyrrgreindumákvæðum rekstrarlánasamningsins sé ljóst að ekki átti að geta stofnast tilyfirdráttarskuldar á reikningi 701-26-20155. Engin önnur ákvæðirekstrarlánasamningsins mæli heldur fyrir um slíka heimild og þá liggi ekkifyrir í málinu upplýsingar eða gögn um að stefnda hafi, fyrir hönd GBN ehf., óskaðeftir yfirdráttarheimild á síðastgreindan reikning eða að stefnandi hafi veittslíka heimild. Ljóst megi því vera að stefnandi geti ekki borið fyrir sig aðstefnda hafi brotið gegn ákvæðum rekstrarlánasamningsins vegna skuldar á reikninginr. 701-26-20155. Þar af leiðandi geti stefnandi ekki krafið stefndu umskaðabætur vegna skuldar á þeim reikningi. Stefnandi verði sjálfur að berahallann af tilurð skuldarinnar. Samkvæmt öllu þessu sé ljóst að höfuðstóllkröfu stefnanda á hendur stefndu geti ekki verið hærri en skuld á reikningi nr.701-26-55102, eða 2.054.507 krónur að frádregnum innborgunum á skuldina. Krafastefnanda á hendur stefndu geti því ekki numið hærri fjárhæð en. 1.377.957krónum.Varakröfusína kveðst stefnda einnig byggja á því að eigin sök stefnanda sé slík að hannverði að bera ætlað tjón sitt að mestu leyti sjálfur. Um þetta vísar stefndatil þess sem að framan sé rakið.Varakrafastefndu sé enn fremur reist á því að í 3. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög sé að finna reglu sem heimili að færa niður bótafjárhæð meðhæfilegu tilliti til þess hversu mikil sökin var og tjónið, svo og til efnahagstjónvalds og annarra atvika. Í 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé einnig aðfinna sambærilega lækkunarreglu. Inntak þessara reglna sé annars vegar aðheimilt sé að lækka skaðabætur þegar fyrir liggi að bótaábyrgðin yrði hinumbótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt yrði að telja og hins vegar að lækkun sésanngjörn vegna óvenjulegra aðstæðna. Báðar þessar reglur eigi vel við í málinu.Bendir stefnda á að verulegur aðstöðumunur sé og hafi verið á stefndu ogstefnanda. Stefnandi sé stórt fjármálafyrirtæki með stórt eignasafn. Stefnda séhins vegar einstaklingur sem eigi litlar sem engar eignir. Ljóst sé því að þaðyrði stefndu mjög þungbært, ef ekki ómögulegt, að greiða stefnufjárhæðina aðfullu. Að sama skapi hefði tap kröfunnar svo til engin áhrif á fjárhagsstöðustefnanda. Þá sé eigin sök stefnanda í málinu slík að verði stefnda ekki sýknuðaf kröfum stefnanda vegna eigin sakar, verði að telja sök hans slíka að leiðaeigi til verulegrar lækkunar á kröfufjárhæðinni.Stefndakrefst málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, sbr. lög nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Kröfuna segir hún byggða á XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Við ákvörðum málskostnaðar segir stefnda rétt að tekið verðitillit aðstöðumunar aðila og þeirrar auknu vinnu og kostnaðar sem sú háttsemistefnanda, að neita að afhenda stefndu grundvallargögn í málinu, hafi valdiðstefndu. Telji stefnda að framkoma stefnanda undir rekstri málsins hafi veriðstórlega aðfinnsluverð. Hvaðlagarök varðar vísar stefnda sérstaklega til meginreglna samninga- ogkröfuréttar, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög, laga nr. 75/1997 um samningsveð, almennra hegningarlaga nr.19/1940, laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl.Ígreinargerð skoraði stefnda á stefnanda, með vísan til 67. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, að leggja fram ýmis gögn. Stefnandi varð við þeirriáskorun að verulegu leyti. Hann hefur þó ekki lagt fram hreyfingaryfirlit yfirfjárvörslureikning Lögmáls ehf., nr. 701-26-4070, frá 1. júní 2013 – 26. mars2014.IVMálþetta hefur stefnandi höfðað á hendur stefndu til heimtu skaðabóta að fjárhæð6.686.055 krónur, ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum og málskostnaði.Afstefnu málsins má ráða að hið meinta tjón stefnanda sé jafnvirði 7.362.605króna kröfu sem Gyðja ehf., nú þrotabú GBN ehf., var með dómi HéraðsdómsReykjavíkur 22. nóvember 2013, í máli nr. E-2994/2013, dæmt til að greiðastefnanda, auk skiptatryggingar að fjárhæð 350.000 krónur. Til frádráttar samtöluþeirra fjárhæða koma innborganir, 115.582 krónur 12. júní 2013, 500.000 krónur12. júlí 2013 (lager), 12.550 krónur 13. september 2013, og 514.000 krónur 6.nóvember 2013 (sala lagers). Lögmaður stefnanda tók fram í munnlegummálflutningi að við ritun stefnu hefði láðst að draga fyrrnefnda innborgun aðfjárhæð 115.582 krónur frá höfuðstól kröfunnar og þá hefði innborgun að fjárhæð514.000 krónur, vegna sölu á lager, þar ranglega verið dregin frá þar sem þegarhefði verið búið að draga 500.000 krónur frá vegna sama lagers, sem samkomulaghefði verið um að gengi upp í skuld GBN ehf. á því verði. Höfuðstóllbótakröfunnar hefði því átt að nema 7.084.473 krónum en ekki 6.686.055 krónum.Þar sem óheimilt væri án samþykkis gagnaðila að breyta kröfugerð til hækkunar héldistefnandi hins vegar við upphaflega kröfugerð en hefði allt að einu talið réttað koma á framfæri leiðréttingu á sundurliðun hennar.Það er meginregla í skaðabótarétti aðþeim sem krefst skaðabóta ber að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni. Hann bereinnig sönnunarbyrðina fyrir því hver atvikin að baki tjóninu voru og fyrir sökmeints tjónvalds. Þá ber honum enn fremur að sanna að orsakatengsl séu millitjóns hans og tjónsatburðar.Ístefnu málsins er á því byggt að stefnda beri ábyrgð á meintu tjóni stefnanda ágrundvelli sakarreglu skaðabótaréttar og er í stefnunni reifað með hvaða hættistefnandi telur skilyrði sakarreglunnar uppfyllt í málinu. Er í stefnu að finnaútlistun stefnanda á fjárreiðum GBN ehf. sem bankinn telur sýna að hin umkrafðafjárhæð sé raunverulegt fjártjón hans. Aflaði stefnandi matsgerðar undirrekstri málsins í þeim tilgangi að skjóta tryggari stoðum undir málatilbúnaðsinn að þessu leyti. Þá er í stefnu lýst þeirri háttsemi sem stefnandi byggir áað stefnda hafi sýnt af sér og bankinn telur hafa verið saknæma, meðal annarsmeintum lögbrotum stefndu. Enn fremur er þar reifað hvaða rök stefnandi teljistanda til þess að stefnda persónulega sé hinn bótaskyldi aðili. Málatilbúnaðurstefnanda er samkvæmt framansögðu á því byggður að hann hafi orðið fyrir tjónisem nemi áðurnefndri yfirdráttarskuld GBN ehf. og fjárhæð skiptatryggingar. Tilgrundvallar fjárhæð kröfunnar liggur endurrit dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá22. nóvember 2013 í máli nr. E-2994/2013 og kvittun fyrir greiðsluskiptatryggingar, útgefin af Héraðsdómi Reykjaness.BúGBN ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 7.nóvember 2013. Samkvæmt framlagðri fundargerð af skiptafundi í búinu 24. janúar2014 var á fundinum ekki tekin afstaða til almennra krafna „... þar sem ljóster að ekkert mun fást greitt upp í þær ...“. Þá kemur og fram í fundargerðinniað skiptastjóra sé „... ekki kunnugt um neinar vörubirgðir eða útistandandialmennar kröfur, en auk þess er engin innistæða á veðsettum bankareikningi. Aðöllu óbreyttu er því litið á kröfu MP banka hf. sem almenna kröfu í búið, enekki er tekin afstaða til slíkra krafna.“ Bendir fundargerðin því eindregið tilþess að ekkert muni fást greitt upp í kröfu stefnanda í þrotabú GBN ehf.Hinn12. júlí 2013 var ritað undir „Samkomulag um lok kyrrsetningar“ milli stefnandaog GBN ehf. þess efnis að stefnandi fengi afhentan vörulager GBN ehf. semskyldi teljast 500.000 króna innborgun á skuld félagsins við bankann „... þráttfyrir að gerðarþoli (GBN ehf.) teljivörulagerinn meira virði“, sbr. niðurlag 3. gr. samkomulagsins. Þá er upplýstað tveimur dögum síðar barst stefndu tölvupóstur frá lögmanni stefnanda ogfylgdi talning stefnanda á áðurnefndum vörulager í viðhengi með póstinum.Liggur það skjal frammi í málinu. Samkvæmt skjalinu fékk stefnandi frá GBN ehf.284 ilmvatnsglös, 26 töskur, 23 belti, 9 ólar og 186 skópör. Stefnandibyggir á því að raunverulegt verðmæti vörulagersins skipti engu við úrlausnmáls þessa. Stefnandi hafi fengið lagerinn afhentan sem 500.000 króna innborguná skuld GBN ehf. og því sé það sú fjárhæð sem miða verði við. Til þess er hinsvegar að líta að stefnda var ekki aðili að umræddu samkomulagi, heldur var samkomulagiðmilli stefnanda og hins sjálfstæða lögaðila, GBN ehf. Samkomulagið var bindandifyrir GBN ehf. við fjárhagslegt uppgjör milli félagsins og stefnanda. Mál þettaer hins vegar skaðabótamál gegn stefndu sem rekið er á grundvelli sakarreglunnar.Samkvæmt fyrrnefndri meginreglu skaðabótaréttar er það stefnandi sem bersönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni af völdum stefndu. Viðmat á ætluðu tjóni stefnanda verður ekki framhjá því horft að stefnandi fékkvörulagerinn sannanlega afhentan upp í skuld GBN ehf. Við mat á því hvortstefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefndu þykir verða að leggjaraunverulegt verðmæti vörulagersins til grundvallar, ekki umsamið verðmætimilli bankans og GBN ehf., enda á tjónþoli samkvæmt grunnreglum skaðabótaréttarekki rétt á að fá annað bætt en sannanlegt tjón sitt. Geta hin mjög svo nánutengsl, sem upplýst er að voru milli stefndu og GBN ehf., engu skipt í þessusambandi. Umsamin fjárhæð milli stefnanda og GBN ehf. verður af þeim sökum ekkilögð til grundvallar við mat á ætluðu tjóni stefnanda nema fyrir liggi haldbærgögn sem styðji að hún nemi raunverulegu verðmæti lagersins.Upplýster að stefnandi bauð nær allan vörulagerinn til sölu 17. október 2013 ávefsvæðinu bilauppbod.is. Fór svo að stefnandi tók tilboði að fjárhæð 556.000krónur. Fátt liggur fyrir í málinu um umrætt vefsvæði. Þó þykir mega ráða aðhelst séu þar boðin til sölu notuð ökutæki. Stefnandi hefur ekki skýrt afhverju hann kaus að selja vörulagerinn í gegnum umrætt vefsvæði og telurdómurinn í ljósi framangreinds að nefnt söluverð sé ótækt viðmið við úrlausn áþví hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni.Stefndahefur lagt fram upplýsingar um verð frá aðilum sem seldu vörur frá GBN ehf. Ágrundvelli þeirra upplýsinga, og áðurnefndrar talningar stefnanda sjálfs álagernum, heldur stefnda því fram að vörulager sá er stefnandi fékk frá GBN ehf.,sem jafnvirði 500.000 króna innborgunar á skuld félagsins, hafi verið munverðmætari en sem nam nefndri fjárhæð, eða fast að 11 milljóna króna virði. Ersú afstaða stefndu í samræmi við afstöðu GBN ehf. sem tekin var upp í 3. gr.samkomulags félagsins við stefnanda samkvæmt framansögðu. Þó svo að ágrundvelli þeirra gagna, sem stefnda leggur til grundvallar útreikningi sínum áverðmæti lagersins, verði engu slegið föstu um verðmætið þykir dómnumniðurstaða þess útreiknings mun nærtækari en sú fjárhæð sem stefnandi leggurtil grundvallar í kröfugerð sinni. Svo sem ítrekað hefur verið nefnt er þaðstefnandi, ætlaður tjónþoli, sem ber sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafiorðið fyrir tjóni. Eftir að títtnefndur vörulager var kominn í hendur stefnandavar bankanum í lófa lagið að tryggja sér sönnun um verðmæti lagersins, eftiratvikum með því að afla sér matsgerðar dómkvadds matsmanns eftir ákvæðum IX.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Það kaus stefnandi að gera ekki ogverður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti sem af því hlaust. Er þaðþví niðurstaða dómsins að öllu framangreindu athuguðu að stefnanda hafi ekki nægjanlegatekist að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna hinnar meintu saknæmu ogólögmætu háttsemi stefndu. Af þeirri niðurstöðu leiðir að ekki eru efni tilþess að taka afstöðu til annarra þeirra málsástæðna aðila, sem í málatilbúnaðiþeirra kunna að felast, en þegar hefur verið vikið að og verður stefnda sýknuðaf öllum kröfum stefnanda í málinu.Súkrafa stefndu að lögmaður stefnanda verði dæmdur til að greiða stefndumálskostnað, einn eða sameiginlega með aðilanum, kom fyrst fram í munnlegummálflutningi. Kröfunni var mótmælt, meðal annars með þeim rökum að hún væri ofseint fram komin. Á það verður að fallast og verður þegar af þeirri ástæðu ekkiá kröfuna fallist.Undirrekstri málsins kom upp ágreiningur milli aðila um frestbeiðni stefndu. Þá vareinnig leyst úr frávísunarkröfu stefndu. Í ljósi niðurstöðu dómsins hvað umræddágreiningsatriði varðar og að ágreiningi aðila og atvikum máls heildstættvirtum, þykir rétt, með heimild í 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, að láta hvorn aðila bera sinn kostnað af málinu.Dómþennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.D Ó M S O R Ð:Stefnda,Sigrún Lilja Guðjónsdóttir, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, MP banka hf.,í máli þessu.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 191/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X verði úrskurðaður í gæsluvarðhald allt til föstudagsins 31. maí nk. kl. 16:00 á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu lögreglustjórans í Reykjavík verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að kærði hafi verið handtekinn í gær vegna gruns um aðild að máli nr. 010-2002-12623. Hafi þar verið um það að ræða að kærði hafi hringt úr farsíma sínum í Dominóspizza og pantað pizzu að Vallarhúsum 28. Er pizzasendillinn hafi komið á staðinn hafi kærði ásamt tveimur öðrum veist að sendlinum. Hafi þeir allir verið með húfur sem skýldu andlitum þeirra. Hafi kærði ógnað sendlinum með hjólabretti og hótað honum ef hann léti þá ekki fá peninganna. Hafi sendillinn látið peninganna um 8000 kr. af hendi án mótþróa. Framburður kærða og félaga hans bendi eindregið til þess að hér hafi verið um þaulskipulagt rán að ræða. Undanfarna daga, vikur og mánuði hafi lögreglan margoft þurft að hafa afskipti af X vegna ýmissa afbrota og þá hafi hann þrátt fyrir ungan aldur hlotið 3 dóma nú í vetur. Hinn 29. desember sl. hlaut hann 30 daga fangelsi skilorðsbundið í 2 ár fyrir þjófnað og tilraun til þjófnaðar, kærði sem hafi verið viðstaddur dómsuppsögu hafi unað dómi. Hinn 29. janúar sl. hafi kærði hlotið annan dóm nú 75 daga fangelsi skilorðsbundið í 2 ár, fyrir alls 6 þjófnaði, kærði sem hafi verið viðstaddur dómsuppsögu hafi unað dómi. Þriðja dóminn hafi kærði hlotið 26. mars sl. 6 mánaða fangelsi óskilorðsbundið, fyrir alls 9 þjófnaði, eignaspjöll, húsbrot og nytjastuld. Kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi í 6 vikur vegna þeirra brota sem lokið hafi verið með dóminum 26. mars sl. og nú hafi kærði gerst brotlegur enn á ný. Þrátt fyrir afskipti lögreglu og dómstóla hafi kærði rofið dómanna frá því í desember og í janúar. Héraðsdómur Reykjavíkur hafi úrskurðarð X í gæsluvarðhald að kröfu lögreglustjórans í Reykjavík hinn 12. febrúar sl. Eftir að kærði hafi losnað úr gæsluvarðhaldinu 26. mars sl. hafi hann verið nokkuð samfellt í afbrotum. Ljóst sé af framangreindu að brotaferill X sé orðinn verulegur þrátt fyrir ungan aldur. Hann hafi síðustu daga, vikur og mánuði verið í afbrotum og hafi ekki, þrátt fyrir afskipti lögreglu og dómstóla, látið sér segjast heldur haldið áfram í afbrotum. X sér ekki í skóla, sé atvinnulaus og sé lögreglu kunnugt um að hann sé stórfelldur fíkniefnaneytandi sem neyti fíkniefna reglulega og þá hafi hann áður borið við yfirheyrslur að hann fjármagni bæði áfengis- og fíkniefnaneyslu sína með afbrotum. X hafi borið að hafa farið í meðferð á Vogi vegna fíknar sinnar dagana 5. 10. janúar sl. en ljóst sé að kærði hafi ekki hætt vímuefnaneyslu og hafi haldið áfram afbrotum. Stöðva beri og verði þennan afbrotaferil X. Af framansögðu og af afbrotaferli kærða verði ekki annað talið en að yfirgnæfandi líkur séu á að hann haldi áfram brotastarfsemi sinni fari hann frjáls ferða sinna og því sé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi svo koma megi í veg fyrir frekari afbrot. Stefnt sé að því að gefa út ákæru á hendur X á fyrirhuguðum gæsluvarðhaldstíma vegna þess brots sem hann hafi nú framið og nú sé til meðferðar hjá lögreglu. Kærði sé grunaður um brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísun til alls framanritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún er fram sett. Af hálfu verjanda var því hafnað að ljóst væri að um rán hefði verið að ræða, en ekki gripdeildarbrot. Benti hann á að kærði fullyrti að hann væri í vinnu og væri ekki í fíkniefnaneyslu og lægju engin gögn frammi sem bentu til annars. Sakarferill gæfi ekki tilefni til gæsluvarðhalds á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Kærði hefði að miklum hluta verið dæmdur hegningarauki, hann væri mjög ungur og hefði ekki verið tekið nægilegt tillit til þess við ákvörðun refsingar í þeim dómum sem hann hefði hlotið. Þá hefðu forráðamenn og barnaverndarnefnd ekki gripið til þeirra úrræða sem þeim væru tiltæk ef ástæða væri til að grípa inn í mál kærða. Taldi verjandi hvorki efnis- né lagarök fyrir gæsluvarðhaldi. Kærði hefur játað aðild sína að broti því sem hann er nú kærður fyrir en neitar að hafa beitt ofbeldi eða hótað ofbeldi. Sterkar líkur eru fyrir því að brot þetta verði talið varða við 252. gr. almennra hegningarlaga. Svo sem lýst er í kröfu og samkvæmt þeim dómum sem þar eru tilgreindir hefur kærði orðið uppvís af fjölmörgum afbrotum á tæpu ári. Hann var dæmdur 29. nóvember 2001 ásamt öðrum fyrir innbrot í bifreið, þjófnað úr henni og tilraun til frekari þjófnaðar. Var refsingin skilorðsbundin í tvö ár frá dómsuppsögu. Hinn 29. janúar á þessu ári var hann dæmdur ásamt öðrum fyrir innbrot í og þjófnað úr sex bifreiðum, var hér um hegningarauka að ræða og var skilorð látið haldast frá dómsuppsögudegi. Aftur hlaut hann dóm 26. mars á þessu ári fyrir fjölmörg brot. Voru fjögur þeirra framin fyrir dóminn frá 29. nóvember 2001, en fimm eftir þann dóm og fyrir dóminn frá 29. janúar sl. og tvö brotanna tæpum tveimur vikum eftir þann dóm. Var því ýmist um að ræða hegningarauka og skilorðsrof. Um var að ræða innbrot í bifreiðar og húsnæði, eignaspjöll, húsbrot og nytjastuld. Nú er hann kærður fyrir rán framið 20. apríl sl., tæpum mánuði eftir að hann hlaut síðast dóm. Við uppsögu þess dóms, 26. mars sl., þar sem hann var dæmdur í sex mánaða fangelsi óskilorðsbundið, áskildi hann sér fjögurra vikna áfrýjunarfrest og er sá frestur ekki liðinn. Þegar brotaferill kærða er virtur og tímasetningar brota hans, virðist hann ekki hafa látið sér segjast við þá dóma sem hann hefur hlotið. Hann er nú kærður fyrir ránsbrot, sem er mjög alvarlegt brot enda lágmarksrefsing lögbundin sex mánaða fangelsi, er brotið framið innan mánaðar frá því hann hlaut þungan dóm. Vegna þessa eru verulegar líkur á því að kærði muni halda áfram brotaferli sínum gangi hann laus. Er því fallist á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi samkvæmt c- lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 svo sem krafist er. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. maí nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 817/2013
|
Kærumál Réttaráhrif dóms Sakarefni Málsástæða Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M á hendur G var vísað frá dómi. Í málinu reisti M kröfur sínar á því að G væri óheimilt að draga frá lífeyrisgreiðslum til hennar nánar tilteknar bætur á grundvelli laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð sem áður var kveðið á um í lögum nr. 118/1993 með sama heiti. M hafði áður höfðað mál á hendur G þar sem hún krafðist þess að viðurkennt yrði að við útreikning G á örorkulífeyrisgreiðslum til sín skyldi ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum. Að virtum óskýrum forsendum héraðsdóms í því máli taldi Hæstiréttur að ekki yrði fullyrt að þar hafi verið skorið úr um heimild til að draga umræddar greiðslur frá lífeyrisgreiðslum til M. Yrði því ekki talið að í málinu hafi verið dæmt um það sakarefni, sem M freistaði að fá dóm um í málinu nú, þannig að til frávísunar leiddi, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem M áfrýjaði ekki fyrir sitt leyti héraðsdómi í fyrra málinu yrði að líta svo á að hún hefði firrt sig rétti samkvæmt meginreglu 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 til að höfða nýtt dómsmál í því skyni að fá leyst í reynd úr sömu kröfum og hún tefldi þar fram nema ný atvik réttlætti slíka málshöfðun. Þá girti meginreglan á sama hátt fyrir að M gæti í nýju dómsmáli byggt á öðrum og frekari málsástæðum en hún gerði í fyrra málinu. Þótt M höfði málið nú til heimtu fjár úr hendi G og byggði að nokkru leyti á öðrum málsástæðum en hún gerði í fyrra málinu væri markmiðið með málshöfðuninni enn sem fyrr að fá leyst úr því með dómi hvort heimilt væri að draga lífeyris- og bótagreiðslur almannatrygginga frá lífeyrisgreiðslum G til hennar án þess að séð yrði að atvik hefðu breyst svo máli skipti frá því að G höfðaði fyrra málið. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2013 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili höfðaði 15. október 2007 mál á hendur varnaraðila þar sem hún krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi „að við útreikning stefnda á örorkulífeyrisgreiðslum til stefnanda skuli ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum.“ Í dómi héraðsdóms 4. júlí 2008 var komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt væri að draga örorkulífeyri og tekjutryggingu, er sóknaraðili fengi frá Tryggingastofnun ríkisins, frá örorkulífeyri varnaraðila til hennar. Varnaraðili áfrýjaði málinu til Hæstaréttar og krafðist sýknu af kröfu sóknaraðila sem krafðist staðfestingar héraðsdóms. Í dómi Hæstaréttar 17. desember 2009 í máli nr. 665/2008 segir meðal annars að samkvæmt dómsorði hins áfrýjaða dóms sé varnaraðila óheimilt að draga frá örorkulífeyri sóknaraðila „þann örorkulífeyri og tekjutryggingu er hún fær frá Tryggingastofnun ríkisins.“ Þá segir í hæstaréttardóminum að í yfirliti frá þeirri stofnun um greiðslur til sóknaraðila komi fram að örorkulífeyrir og tekjutrygging séu stærstu einstöku tegundir greiðslna sem sóknaraðili njóti úr almannatryggingum vegna örorku sinnar. Tegundir greiðslna séu þó fleiri sem samkvæmt hljóðan dómsorðs falli þá utan þess sem héraðsdómur hafi talið óheimilt að draga frá lífeyri hennar. Sóknaraðili reisir kröfur sínar í máli þessu á því að varnaraðila sé óheimilt að draga frá lífeyrisgreiðslum sínum til sóknaraðila umönnunarbætur, uppbætur á lífeyri, uppbót vegna kaupa á bifreið og endurgreiðslu útgjalda vegna læknishjálpar og lyfja samkvæmt nánar tilgreindum ákvæðum laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð sem áður voru í lögum nr. 118/1993 með sama heiti. Voru ákvæðin flutt óbreytt í fyrrnefndu lögin. Bætur samkvæmt ákvæðunum eru eftir sem áður greiddar af Tryggingastofnun ríkisins. II Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er dómur bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila og þeirra sem koma að lögum í þeirra stað um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. Verður dæmd krafa ekki borin undir sama eða hliðsettan dómstól og ber að vísa frá dómi máli um slíka kröfu, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Að virtum óskýrum forsendum héraðsdóms í fyrra máli milli aðila þessa máls verður ekki fullyrt að þar hafi verið skorið úr um heimild varnaraðila til að draga frá lífeyrisgreiðslum sínum til sóknaraðila þær bætur samkvæmt lögum nr. 99/2007 sem áður greinir. Verður því ekki talið að í málinu hafi verið dæmt um það sakarefni, sem sóknaraðili freistar að fá dóm um í þessu máli, þannig að til frávísunar leiði samkvæmt 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Í 5. mgr. 101. gr. sömu laga er svo fyrir mælt að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Þar sem sóknaraðili áfrýjaði ekki fyrir sitt leyti héraðsdómi í fyrra málinu til að fá endurskoðaða niðurstöðu dómsins, sem var sem áður greinir í ósamræmi við kröfugerð hennar í héraði, verður litið svo á að hún hafi firrt sig rétti samkvæmt umræddri meginreglu til að höfða nýtt dómsmál í því skyni að fá leyst í reynd úr sömu kröfum og hún tefldi þar fram, nema ný atvik réttlæti slíka málshöfðun. Þá girðir meginreglan á sama hátt fyrir að sóknaraðili geti í nýju dómsmáli byggt á öðrum og frekari málsástæðum en hún gerði í fyrra málinu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 2. apríl 2004 í máli nr. 100/2004. Þótt sóknaraðili höfði mál þetta til heimtu fjár úr hendi varnaraðila og byggi að nokkru leyti á öðrum málsástæðum en hún gerði í fyrra málinu er markmiðið með málshöfðuninni enn sem fyrr að fá leyst úr því með dómi hvort heimilt sé að draga lífeyris- og bótagreiðslur almannatrygginga frá lífeyrisgreiðslum varnaraðila til hennar. Samkvæmt því sem að framan greinir og þar sem ekki verður séð að atvik hafi breyst svo að máli skipti frá því að sóknaraðili höfðaði fyrra málið verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Margrét Ingibjörg Marelsdóttir, greiði varnaraðila, Gildi-lífeyrissjóði, 250.000 krónur í kærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2013: Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 14. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Margrét Ingibjörgu Marelsdóttur, Hólmgarði 10, Reykjavík á hendur Gildi lífeyrissjóði, Sætúni 1, Reykjavík, með stefnu birtri 27. mars 2013. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði stefnanda 1.330.028 kr., með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 25.154 kr. frá 1. nóvember 2007 til 1. desember 2007, en frá þeim degi af kr. 50.408 til 1. janúar 2008, en frá þeim degi af kr. 75.717 til 1. febrúar 2008, en frá þeim degi af kr. 101.359 til 1. mars 2008, en frá þeim degi af kr. 127.202 til 1. apríl 2008, en frá þeim degi af kr. 153.363 til 1. maí 2008, en frá þeim degi af kr. 179.749 til 1. júní 2008, en frá þeim degi af kr. 206.251 til 1. júlí 2008, en frá þeim degi af kr. 233.078 til 1. ágúst 2008, en frá þeim degi af kr. 260.107 til 1. september 2008, en frá þeim degi af kr. 287.260 til 1. október 2008, en frá þeim degi af kr. 314.552 til 1. nóvember 2008, en frá þeim degi af kr. 341.125 til 1. desember 2008, en frá þeim degi af kr. 367.548 til 1. janúar 2009, en frá þeim degi af kr. 394.144 til 1. febrúar 2009, en frá þeim degi af kr. 420.898 til 1. mars 2009, en frá þeim degi af kr. 447.652 til 1. apríl 2009, en frá þeim degi af kr. 474.436 til 1. maí 2009, en frá þeim degi af kr. 501.167 til 1. júní 2009, en frá þeim degi af kr. 527.944 til 1. júlí 2009, en frá þeim degi af kr. 554.773 til 1. ágúst 2009, en frá þeim degi af kr. 581.700 til 1. september 2009, en frá þeim degi af kr. 608.635 til 1. október 2009, en frá þeim degi af kr. 635.637 til 1. nóvember 2009, en frá þeim degi af kr. 657.608 til 1. desember 2009, en frá þeim degi af kr. 679.902 til 1. janúar 2010, en frá þeim degi af kr. 702.263 til 1. febrúar 2010, en frá þeim degi af kr. 724.649 til 1. mars 2010, en frá þeim degi af kr. 745.151 til 1. apríl 2010, en frá þeim degi af kr. 765.675 til 1. maí 2010, en frá þeim degi af kr. 786.227 til 1. júní 2010, en frá þeim degi af kr. 805.702 til 1. júlí 2010, en frá þeim degi af kr. 825.609 til 1. ágúst 2010, en frá þeim degi af kr. 845.579 til 1. september 2010, en frá þeim degi af kr. 871.423 til 1. október 2010, en frá þeim degi af kr. 897.349 til 1. nóvember 2010, en frá þeim degi af kr. 923.350 til 1. desember 2010, en frá þeim degi af kr. 951.826 til 1. janúar 2011, en frá þeim degi af kr. 980.354 til 1. febrúar 2011, en frá þeim degi af kr. 1.008.889 til 1. mars 2011, en frá þeim degi af kr. 1.038.233 til 1. apríl 2011, en frá þeim degi af kr. 1.067.676 til 1. maí 2011, en frá þeim degi af kr. 1.097.150 til 1. júní 2011, en frá þeim degi af kr. 1.126.750 til 1. júlí 2011, en frá þeim degi af kr. 1.157.497 til 1. ágúst 2011, en frá þeim degi af kr. 1.188.555 til 1. september 2011, en frá þeim degi af kr. 1.212.148 til 1. október 2011, en frá þeim degi af kr. 1.235.920 til 1. nóvember 2011, en frá þeim degi af kr. 1.259.859 til 1. desember 2011, en frá þeim degi af kr. 1.275.282 til 1. janúar 2012, en frá þeim degi af kr. 1.290.753 til 1. febrúar 2012, en frá þeim degi af kr. 1.306.224 til 1. mars 2012, en frá þeim degi af kr. 1.314.104 til 1. apríl 2012, en frá þeim degi af kr. 1.322.069 til 1. maí 2012, en frá þeim degi af kr. 1.330.028 til 11. maí 2013, en frá þeim degi með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði henni málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess aðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til þrautavara er krafist lækkunar á kröfum stefnanda. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Í þessum þætti málsins er krafa stefndu um frávísun málsins tekin til úrskurðar. Stefnandi hafnar frávísunarkröfu stefndu og krefst þess að málið verði tekið til efnismeðferðar. Ekki er gerð krafa um málskostnað í þessum þætti málsins. I Á árinu 1982 var stefnandi metin algerlega óvinnufær vegna örorku. Fékk hún greiddan fullan örorkulífeyri úr lífeyrissjóði frá þeim tíma til 1. nóvember 2007 og síðast frá stefnda. Í samræmdri reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða var kveðið á um rétt til örorkulífeyris, sem skyldi aldrei vera hærri en sem næmi þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefði sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar. Nánast samhljóða ákvæði var í samþykktum þeirra lífeyrissjóða sem stefnandi naut örorkulífeyris úr, samanber gr. 12.3 í samþykktum fyrir stefnda. Á aðalfundi stefnda hinn 26. apríl 2006 voru samþykktar tillögur stjórnar sjóðsins um breytingar á greininni, þannig að við bættist að við útreikning tekjumissis skyldi meðal annars tekið tillit til atvinnutekna örorkulífeyrisþegans og lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum sem hann nyti vegna örorkunnar. Hinn 7. júlí 2006 staðfesti fjármálaráðherra breytingarnar og fékk stefnandi í kjölfarið tilkynningu um lækkun lífeyris. Ástæðan var sú að leitt hafði verið í ljós að tekjur hennar væru hærri eftir orkutap en fyrir. Samkvæmt því yrði henni greiddur 37% örorkulífeyrir. Hinn 1. nóvember 2007 kom skerðingin á örorkulífeyrinum fyrst til framkvæmda. Vegna þessarar skerðingar eða hinn 15. október 2007 höfðaði stefnandi mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Lauk þeim málaferlum með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 665/2008 frá 17. desember 2009. Mál þetta snýst um heimild stefnda til að draga ákveðnar bætur frá greiðslum til stefnanda. Tekur dómkrafan til bóta sem greiddar eru stefnanda á grundvelli laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Þó það komi ekki skýrt fram í stefnu er hér um að ræða uppbót vegna lyfjakostnaðar, vegna umönnunar, bensínstyrks og framfærslu. Stefndi málsins byggir frávísunarkröfu sína aðallega á því að nú þegar sé búið að fjalla um ágreiningsefni málsins, sbr. tilvitnaðan dóm Hæstaréttar frá 17. desember 2009. Með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála eigi að vísa máli þessu frá dómi. II Stefnandi hafnar því að dómur Hæstaréttar í málinu nr. 665/2008 hafi réttaráhrif (res judicata áhrif). Með dóminum var stefnda talið heimilt að skerða lífeyrisgreiðslur vegna greiðslna Tryggingastofnunar ríkisins á örorkulífeyri og tekjutryggingu. Stefnandi bendir á að örorkulífeyri og tekjutryggingu sé ætlað að bæta skerta starfsgetu og launamissi og séu þannig af sama meiði og lífeyrisgreiðslur stefnda. Uppbótum samkvæmt lögum um félagslega aðstoð sé aftur á móti ætlað að koma til móts við sérstök útgjöld sem skapast við sérstakar aðstæður. Uppbótunum sé ekki ætlað að bæta launamissi og séu þannig í eðli sínu ólíkar lífeyrisgreiðslum stefnda. Stefnandi telur hér vera um annað mál að ræða en í leyst var úr í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 665/2008. Þar sé einungis fjallað um tvær tegundir bóta, þ.e. örorkulífeyri og tekjutryggingu. Sakarefni þessa máls hafi því aldrei komið til skoðunar hjá Hæstarétti. Breytingarnar á samþykktum stefnda, sem tóku gildi 1. nóvember 2007, áttu einungis að ná til þeirra tekna sem beinlínis komu til vegna örorku. Tilgangurinn var að koma í veg fyrir að slíkar greiðslur yrðu ekki hærri en framreiknaðar atvinnutekjur fyrir örorku. Uppbætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð séu ekki bætur vegna örorku. Uppbæturnar grundvallast ekki á örorkumati, tekjutapi eða öðrum samanburði núverandi ástands lífeyrisþega og þess sem hefði annars orðið ef ekki hefði komið til örorku. Uppbæturnar eiga að koma til móts við aukaútgjöld en ekki skerðingu tekna. Því sé í máli þessu verið að fjalla um aðrar bætur en fjallað var um í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 665/2008. Þá sé því hafnað að málabúnaður stefnanda fullnægi ekki skilyrðum 80. gr. laga um meðferð einkamála. Á framlögðu dómskjali með stefnu sé nákvæmlega skilgreint um hvaða bótategundir sé að ræða og fjárhæð hverrar og einnar á mánuði. Þetta sé reiknað út af tryggingarstærðfræðingi. Þá hafnar stefnandi því að málið sé vanreifað eða málatilbúnaðurinn óskýr svo og að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu í málið. IV Í málinu gerir stefnandi kröfu um að stefndi endurgreiði vangoldnar lífeyrisgreiðslur. Stefnandi byggir á því að um sé að ræða uppbætur sem stefnandi hafi fengið á grundvelli laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og ekki hafi verið fjallað um þá bótaflokka í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 665/2008. Í stefnu er ekki að finna sundurliðun á því hvaða bótaflokkar liggja til grundvallar kröfugerð stefnanda. Af lestri gagna málsins verður að ætla að bótaflokkar þeir er um er deilt í málinu eigi stoð í 5. gr. (umönnunarbætur), 9. gr. (uppbætur á lífeyri), 10. gr. (bifreiðakostnaður) og 11. gr. (lyf og læknishjálp) laga um félagslega þjónustu nr. 99/2007. Að mati dómsins er stefna málsins ekki svo skýr sem skyldi hvað þetta varðar. Stefnanda hefði borið með vísan til 80. gr. laga um meðferð einkamála að gera nánari grein fyrir bótaflokkunum og þar með ágreiningsefni málsins í stefnu. Þetta eitt nægir þó ekki til frávísunar málsins, enda verður að telja að stefnandi hefði getað komið að skýringum á seinni stigum þess. Nefndir bótaflokkar eiga, eins að framan greinir, stoð í lögum um félagslega þjónustu nr. 99/2007. Hins vegar er hér ekki um nýja bótaflokka ræða, með því að fyrir gildistöku nefndra laga höfðu þeir stoð í lögum um almannatryggingar. Í máli því er stefnandi höfðaði á hendur stefnda með stefnu birtri 15. október 2007 var kröfugerðin svohljóðandi: „...að viðurkennt verði með dómi að við útreikning stefnda, Gildis-lífeyrissjóðs, á örorkulífeyrisgreiðslum til stefnanda, skuli ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum og öðrum lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundinna tryggingabóta sem stefnandi fær greiddar frá öðrum.“ Stefndi krafðist frávísunar á dómkröfunni á þeim grundvelli að viðurkenningarkrafan væri of víðtæk til að unnt væri að fallast á hana. Gekk úrskurður um ágreininginn 19. febrúar 2008 og í úrskurðarorði segir: „Kröfu stefnanda varðandi frádrátt lífeyris- og bótagreiðslna frá öðrum lífeyrissjóðum en stefnda og kjarasamningsbundinna tryggingabóta frá örorkulífeyri hennar er vísað frá dómi. Að öðru leyti er frávísunarkröfu stefnda hafnað.“ Að þessu fengnu stóð eftir eftirfarandi dómkrafa: „Að viðurkennt verði með dómi að við útreikning stefnda á örorkulífeyrisgreiðslum til stefnanda skuli ekki tekið tillit til lífeyris- og bótagreiðslna frá almannatryggingum.“ Niðurstaða fjölskipaðs héraðsdóms var sú að stefnda væri óheimilt að draga frá örorkulífeyri stefnanda „þann örorkulífeyri og tekjutryggingu er hún fær frá Tryggingastofnun ríkisins“. Stefndi áfrýjaði dómi þessum til Hæstaréttar Íslands, en það gerði stefnandi ekki, þrátt fyrir það að viðurkenningarkrafa hennar hafi einungis verið tekin til greina að hluta, þ.e. einungis varðandi örorkulífeyri og tekjutryggingu frá Tryggingastofnun Íslands, en ekki varðandi allar lífeyris- og bótagreiðslur frá almannatryggingum. Þessi framgangur málsins er reifaður í I. kafla dóms Hæstaréttar og síðan segir þar: „Í yfirliti frá Tryggingastofnun ríkisins um greiðslur til stefndu, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, kemur fram að örorkulífeyrir og tekjutrygging eru stærstu einstöku tegundir greiðslna, sem stefnda nýtur úr almannatryggingum vegna örorku sinnar. Tegundir greiðslna eru þó fleiri, sem samkvæmt hljóðan dómsorðs falla þá utan þess, sem héraðsdómur taldi óheimilt að draga frá lífeyri hennar.“ Í lok IV. kafla dóms Hæstaréttar segir síðan: „Samkvæmt samanburði á tekjum fyrir og eftir orkutap muni greiðslur frá áfrýjanda á mánuði breytast úr 70.014 krónum miðað við ágúst 2007 í 26.277 krónur. Ekki er deilt um tölulegar niðurstöður á grundvelli útreikningsaðferðar áfrýjanda, heldur um heimild til þeirrar skerðingar á lífeyri sem um ræðir.“ Með vísan til þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins, að þeir bótaflokkar sem um er fjallað í þessu máli hafi einnig verið undir í málsgrundvelli þeim sem lagður var í fyrri stefnu stefnanda og dæmt var um í héraðsdómi hinn 4. júlí 2008 og var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Hefur krafan því áður verið dæmd. Með vísan til meginreglu 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er máli þessu þegar af þessari ástæðu vísað frá dómi. Þá skiptir ekki máli þótt stefnandi reisi kröfu sína að hluta á nýjum málsástæðum, enda gat hann haft þær uppi í fyrra málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ Málinu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 531/2006
|
Kærumál Málskostnaðartrygging
|
Úrskurður héraðsdóms um að G skyldi setja 500.000 króna tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli, sem hann hafði höfðað gegn I og S, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 21. september 2006, þar sem sóknaraðila var gert að setja tryggingu að fjárhæð 500.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli, sem hann hefur höfðað á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að fjárhæð tryggingarinnar verði lækkuð. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að annmarki sé á hinum kærða úrskurði, sem getur leitt til þess að fallast beri á aðalkröfu hans. Með vísan til forsendna úrskurðarins verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að frestur sóknaraðila, Garðars Björgvinssonar, til að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur varnaraðilum, Ingibjörgu Sigríði Karlsdóttur og Svanhildi Karlsdóttur, skal vera tvær vikur frá uppsögu þessa dóms. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 129/2008
|
Samvinnufélag Félagssamþykktir Greiðsla Dómari Vanhæfi
|
H stundaði mjólkurbúskap til 1999 og var félagsaðili í samvinnufélaginu M, sem síðar varð samvinnufélagið A, og lagði þar inn framleiðslu sína. Með breytingum á samþykktum M í nóvember 1994 varð til innan samvinnufélagsins séreignarsjóður, sem hver félagsmaður skyldi eiga sinn hlut í, en til sjóðsins skyldi renna tiltekið hlutfall af útborgunarverði innlagðrar mjólkur. Séreign hvers framleiðanda skyldi falla til útborgunar þegar hann hætti mjólkurframleiðslu og bæri framleiðandanum að óska skriflega eftir útborgun á inneign sinni í sjóðnum. Þá félli inneign félagsmanns til samvinnufélagsins að 10 árum liðnum eftir að félagsaðild lyki, ef ekki hefði verið gerð krafa um greiðslu hennar. Á aðalfundi M í mars 2002 var ákvæði samþykkta félagsins, þar sem fjallað var um séreignarsjóð breytt þannig að greiða skyldi þeim sem hætti framleiðslu hlutdeild hans í sjóðnum eigi síðar en 1. júlí á því ári sem á eftir færi. Jafnframt var samþykkt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að eigi síðar en 1. júlí 2002 skyldi greiða þeim sem hætt hefði framleiðslu á árinu 2001 eða fyrr að fullu hlutdeild hans í sjóðnum. Í kjölfar breytinganna sendi samvinnufélagið H bréf í júní 2002 ásamt tveimur tékkum sem svöruðu til inneignar hans í séreignarsjóðnum í árslok 2001. Í mars 2003 voru gerðar breytingar á samþykktum M þess efnis að félagsréttindum skyldu þeir einir halda sem framleiddu mjólk og legðu hana inn að staðaldri hjá M. Eftir þessa breytingu og eftir að H og fleirum sem hætt höfðu mjólkurframleiðslu hafði verið greitt út úr séreignarsjóðnum, var ákveðið á aðalfundi M í mars 2004 að færa umtalsverða fjárhæð af óbundnu eigin fé M í séreignarsjóð félagsins og skyldi hún deilast niður í hlutfalli við séreignarsjóðseign um áramótin 2003 til 2004. Í málinu krafðist H þess að viðurkennt yrði að samþykktir M í mars 2002 hefðu verið ólögmætar og væri M af þeim sökum skaðabótaskyldur gagnvart H. Fyrir Hæstarétti krafðist A aðallega ómerkingar héraðsdóms þar sem faðir héraðsdómara hefði verið félagsmaður í M á sínum tíma og fengið greidda út inneign í séreignarsjóði í framhaldi af áðurnefndum breytingum á samþykktum M árið 2002. Talið var að þetta gæti engu máli skipt samkvæmt ákvæði g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og fyrir hæfi héraðsdómarans. Í bréfi M til H í júní 2002 hafði komið fram að framsal tékka yrði metin sem kvittun fyrir móttöku á inneign í séreignarsjóðnum. Var talið að af bréfi M sem fylgdi tékkunum hefði H ekki getað dulist að M liti svo á að með útborgun á inneign í séreignasjóði lyki aðild að félaginu. H hefði ekki gert neinn fyrirvara við greiðslu inneignarinnar og fólst kvittun fyrir henni í framsali tékkanna. Yrði að telja að með þessu hefði H staðfest í verki útgöngu sína úr félaginu og stoðaði ekki fyrir hann að bera fyrir sig fimm árum síðar að annmarkar hefðu verið á breytingum á samþykktum M. Var M því sýknað af kröfum H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2008 og krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, en til vara sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins varð samvinnufélagið Mjólkursamsalan í Reykjavík, sem áfrýjandi er nú kominn í stað fyrir, til á grundvelli laga nr. 1/1935 um meðferð og sölu mjólkur og rjóma o.fl., en fyrstu samþykktir þess munu vera frá 4. mars 1936. Að gerðum breytingum á samþykktunum 1. nóvember 1994 var kveðið þar á um að félagið væri sölusamlag í eigu mjólkurframleiðenda á Suðurlandi og Vesturlandi og ættu aðild að því fjórar svæðisbundnar samlagsdeildir. Félagsmenn í samsölunni væru mjólkurframleiðendur, sem lagt hefðu inn mjólk að staðaldri, búsettir væru á svæði einhverrar samlagsdeildarinnar og væru þar félagsmenn. Með breytingum, sem gerðar voru á samþykktunum síðastgreindan dag, varð til innan samsölunnar séreignarsjóður, sem hver félagsmaður skyldi eiga sinn hlut í, en til sjóðsins átti að renna tiltekið hlutfall af útborgunarverði innlagðrar mjólkur. Séreign hvers framleiðanda skyldi falla til útborgunar þegar hann hætti mjólkurframleiðslu, en yrði að öðru leyti ekki kræf. Bæri framleiðandanum að þessu fullnægðu að óska skriflega eftir útborgun á inneign sinni í séreignarsjóðnum, sem stjórn félagsins væri heimilt að fresta í eitt ár. Tekið var fram að inneign í séreignarsjóði félli til samsölunnar „að 10 árum liðnum eftir að félagsaðild lýkur, enda hafi ekki verið gerð krafa um greiðslu hennar.“ Í bráðabirgðaákvæði við samþykktirnar var auk þessa mælt fyrir um að samsalan legði í séreignarsjóðinn nánar tiltekið framlag vegna innlagðrar mjólkur á árunum 1985 til 1994, en hefði framleiðandi, sem fengi inneign í séreignarsjóðnum á þessum grunni, hætt starfsemi skyldi hún greidd út á árinu 1995. Á aðalfundi mjólkursamsölunnar 8. mars 2002 var sú breyting gerð á ákvæðum samþykkta hennar um séreignarsjóð að þegar mjólkurframleiðandi legði niður framleiðslu skyldi greiða honum út hlutdeild hans í sjóðnum ekki síðar en 1. júlí á því ári, sem á eftir færi. Með þessu varð útborgun á inneign í séreignarsjóðnum ekki lengur háð því að eftir henni væri leitað. Jafnframt var bráðabirgðaákvæði bætt við samþykktirnar, þar sem tekið var fram að ekki síðar en 1. júlí 2002 skyldi greiða framleiðendum, sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr, út hlutdeild þeirra í séreignarsjóðnum. Stefndi, sem kveðst vera óskráð sameignarfélag um búskap á jörðinni Hálsi í Kjósarhreppi samkvæmt samningi frá 18. febrúar 1987, mun hafa lagt inn mjólk hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík þar til í mars 1999, þegar hann lét af þeirri framleiðslu. Stefndi leitaði ekki eftir útborgun inneignar sinnar í séreignarsjóði samsölunnar, svo sem honum var heimilt samkvæmt samþykktum hennar á þeim tíma. Eftir að þær breytingar voru gerðar á samþykktunum 8. mars 2002, sem áður er getið, sendi mjólkursamsalan stefnda ásamt bréfi dagsettu „í júní 2002“ tvo tékka að fjárhæð samtals 196.499 krónur til greiðslu á inneign hans í séreignarsjóði eins og hún stóð í árslok 2001. Þess var getið í bréfinu að framsal tékkanna myndi skoðast sem kvittun fyrir móttöku inneignarinnar. Tékka þessa mun stefndi hafa innleyst í banka 2. júlí 2002. Fyrir liggur í málinu að mjólkursamsalan hafi á hliðstæðan hátt greitt út á þessum tíma inneignir í séreignarsjóði til á sjötta hundrað annarra fyrrverandi mjólkurframleiðenda, sem höfðu látið þær standa inni í félaginu þótt þeir hefðu látið af framleiðslu. Munu þeir allir að einum frátöldum hafa tekið athugasemdalaust við þessum greiðslum. Eftir þessar ráðstafanir voru enn gerðar breytingar á samþykktum mjólkursamsölunnar 21. mars 2003, en með þeim var meðal annars bætt inn í ákvæðin um séreignarsjóð svohljóðandi fyrirmælum: „Félagsréttindum halda aðilar, meðan þeir framleiða mjólk og leggja hana að staðaldri inn hjá Mjólkursamsölunni, eða í afurðastöð á vegum einhverrar samlagsdeildar hennar. Félagsaðildinni lýkur við afgreiðslu ársreiknings þess árs, er viðskiptum með mjólkurinnlegg var hætt.“ Á aðalfundi mjólkursamsölunnar 19. mars 2004 var samþykkt að færa af óbundnu eigin fé félagsins samtals 548.908.188 krónur í séreignarsjóð og skyldi sú fjárhæð deilast á séreignarsjóðseigendur í hlutfalli við inneign þeirra í ársbyrjun 2004, en þó þannig að allir, sem höfðu lagt inn mjólk á árinu 2003, fengju hlutdeild í þessari hækkun. Þá var þessu til viðbótar samþykkt á fulltrúaráðsfundi mjólkursamsölunnar 28. desember 2006 að færa í séreignarsjóð af óbundnu eigin fé hennar 1.500.000.000 krónur, sem skipt yrði á félagsaðila hlutfallslega eftir inneign í séreignarsjóði í árslok 2006, en þó skyldu allir, sem lögðu inn mjólk á því ári, fá hlutdeild í hækkuninni. Með dómi Hæstaréttar 14. desember 2006 í máli nr. 340/2006, sem birtur er á bls. 5584 í dómasafni þess árs, var tekin til greina krafa fyrrum mjólkurframleiðanda um greiðslu úr hendi áfrýjanda á fjárhæð, sem svaraði til hlutdeildar framleiðandans í framlagi mjólkursamsölunnar til séreignarsjóðs samkvæmt áðurnefndri samþykkt 19. mars 2004. Sá framleiðandi hafði eins og stefndi lagt inn mjólk hjá samsölunni, hætt þeirri starfsemi fyrir árslok 2001 og fengið í júní 2002 sendan tékka til greiðslu inneignar í séreignarsjóðnum án þess að hafa óskað eftir útborgun hennar, en var þó í annarri stöðu en stefndi að því leyti að hann hafði ekki innleyst tékka, sem honum hafði verið sendur til greiðslu inneignar í séreignarsjóðnum. Að gengnum þessum dómi leitaði stefndi með bréfi 17. janúar 2007 afstöðu áfrýjanda til þess hvort hann teldi stefnda eiga samsvarandi tilkall til hlutdeildar í sérstökum framlögum mjólkursamsölunnar í séreignarsjóð samkvæmt áðurnefndum ákvörðunum 19. mars 2004 og 28. desember 2006. Því hafnaði áfrýjandi með bréfi 22. janúar 2007. Stefndi höfðaði mál þetta 12. september sama ár til viðurkenningar á því að áðurgreindar breytingar, sem gerðar voru á samþykktum mjólkursamsölunnar 8. mars 2002, hafi verið ólögmætar, svo og á skaðabótaskyldu áfrýjanda við stefnda vegna þeirra. II Aðalkrafa áfrýjanda er afmörkuð nánar á þann hátt að hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði verði ómerkt frá þeim tíma, sem Símon Sigvaldason héraðsdómari fékk það til meðferðar, og verði málinu vísað heim í hérað til meðferðar að þessu leyti og dómsálagningar á ný. Áfrýjandi reisir þessa kröfu á því að degi eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hafi athygli hans verið vakin á því að faðir héraðsdómarans hafi á árum áður verið félagsmaður og jafnframt á tímabili stjórnarmaður í Mjólkursamsölunni í Reykjavík, en hann hafi verið meðal þeirra, sem hafi fengið greidda út inneign í séreignarsjóði í framhaldi af breytingunum á samþykktum hennar 8. mars 2002. Hafi verið „um lága fjárhæð að ræða“, en eftir úrslitum málsins í héraði kynni faðir dómarans að eiga rétt á sams konar viðbótargreiðslu og stefndi leitar eftir. Samkvæmt gögnum málsins, sem varða aðalkröfu áfrýjanda, mun faðir héraðsdómarans hafa látið af búskap, þar á meðal mjólkurframleiðslu, á árinu 1990, en vegna fyrrnefnds bráðabirgðaákvæðis, sem tekið var upp í samþykktir mjólkursamsölunnar 1. nóvember 1994, mun hafa myndast inneign hans í séreignarsjóði vegna innlagðrar mjólkur á árunum 1985 til 1990. Eftir ódagsettri skriflegri beiðni mun faðir héraðsdómarans hafa fengið þessa inneign, 19.325 krónur, greidda á árinu 1995. Af ástæðum, sem ekki hafa verið skýrðar frekar í málinu, munu hafa staðið eftir í séreignarsjóði 1.360 krónur sem innistæða föður héraðsdómarans vegna vaxta, sem reiknaðir hafi verið fyrir árið 1995, en þeir voru greiddir út ásamt síðar áföllnum vöxtum í júní 2002 með tékka að fjárhæð 2.178 krónur. Áfrýjandi hefur enga grein gert fyrir því hver fjárhæð þessarar inneignar í séreignarsjóði í mjólkursamsölunni hefði orðið ef hún hefði verið látin standa óhreyfð og tekið hækkunum vegna fyrrgreindra sérstakra framlaga af óbundnu eigin fé samsölunnar samkvæmt samþykktum í mars 2004 og desember 2006. Þá hefur áfrýjandi ekki leitast við að skýra hverju það gæti hér varðað að faðir héraðsdómarans hafi, gagnstætt því sem á við um stefnda, óskað sérstaklega eftir að fá útborgaða inneign sína úr séreignarsjóðnum á árinu 1995 og tekið við greiðslu þess, sem mjólkursamsalan innti af hendi í því skyni. Þegar af þessum ástæðum eru engin efni til að líta svo á að þau atvik, sem hér um ræðir, geti neinu skipt samkvæmt ákvæði g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fyrir hæfi héraðsdómarans til fara með mál þetta. Aðalkröfu áfrýjanda verður því hafnað. III Í hinum áfrýjaða dómi er gerð nánari grein fyrir þeim ákvæðum, sem vikið var að hér að framan og tóku á mismunandi tímum eftir samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík til aðildar að félaginu og heimilda fyrrum mjólkurframleiðenda til að láta inneign í séreignarsjóði standa þar inni þótt þeir hefðu látið af þeirri starfsemi. Verður að fallast á með héraðsdómara að allt þar til samþykktum félagsins var breytt 21. mars 2003 hafi ekki verið ljóst af þeim hvernig aðild að því félli niður. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í fyrrnefndu bréfi mjólkursamsölunnar til stefnda frá því í júní 2002 sagði meðal annars eftirfarandi: „Á aðalfundi Mjólkursamsölunnar sem haldinn var 8. mars 2002, voru samþykktar breytingar á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar. Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. samþykktanna, fellur séreign hvers mjólkurframleiðanda í séreignarsjóði til útborgunar er hann hættir mjólkurframleiðslu, en er að öðru leyti ekki kræf. Ef framleiðandi leggur niður framleiðslu, skal greiða honum að fullu hlutdeild hans í séreignarsjóði ásamt vöxtum í árslok, eigi síðar en 1. júlí árið eftir. Þá var á aðalfundinum samþykkt ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að þeir framleiðendur, sem hætt höfðu mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr, skuli eigi síðar en 1. júlí 2002 fá greidda að fullu hlutdeild sína í séreignarsjóði, eins og hún stóð í árslokauppgjöri 31.12.2001. Samkvæmt þeim upplýsingum sem Mjólkursamsalan hefur undir höndum, varst þú hættur mjólkurframleiðslu á árinu 2001. Með vísan til ofanritaðs á því inneign þín í séreignarsjóði að koma til útborgunar eigi síðar en 1. júlí næstkomandi. ... Sú fjárhæð fylgir hér með í ávísun. Framsal ávísunarinnar skoðast sem kvittun fyrir móttöku á inneign í séreignarsjóði.“ Af bréfi þessu gat stefnda ekki dulist að Mjólkursamsalan í Reykjavík liti svo á að með útborgun á inneign hans í séreignarsjóði lyki aðild hans að samvinnufélaginu. Stefndi tók án fyrirvara við greiðslu inneignarinnar og fólst kvittun fyrir henni í framsali tékka, sem fylgdu bréfinu. Með þessu staðfesti stefndi í verki útgöngu sína úr félaginu. Af þessum sökum stoðar honum ekki að bera því nú við að annmarkar hafi verið á breytingum á samþykktum mjólkursamsölunnar, sem ákveðnar voru 8. mars 2002 og hann hreyfði engum athugasemdum við um nærri fimm ára skeið. Verður því að sýkna áfrýjanda af kröfum hans. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Auðhumla svf., er sýkn af kröfum stefnda, Félagsbúsins Hálsi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta er höfðað 12. september 2007 og dómtekið 30. janúar sl. Stefnandi er Félagsbúið Hálsi, Hálsi, Kjósarhreppi. Stefndi er Auðhumla svf., Bitruhálsi 1, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að breytingar á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík svf., og samþykkt á bráðabirgðaákvæði því samfara, á aðalfundi hennar þann 8. mars 2002, þannig að stefnanda var gert að innleysa séreign sína í séreignarsjóði hennar í júní sama ár, hafi verið ólögmætar, og baki stefnda skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar. Þann 18. febrúar 1987 gerðu Gísli Andrésson, Ingibjörg Jónsdóttir, Jón Gíslason og Sólrún Þórarinsdóttir með sér samning um félagsbúskap en þau höfðu allt frá árinu 1976 rekið félagsbú á Hálsi í Kjósarhreppi. Er samningur þessi á dskj. nr. 18. Félagsbúið var óskráð sameignarfélag þeirra. Eftir andlát Gísla og Ingibjargar ráku Sólrún og Jón félagsbúið áfram tvö ein. Mjólkurframleiðsla félagsbúsins var lögð inn hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík og var félagsbúið því félagsaðili í Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Stefndi hætti mjólkurframleiðslu á árinu 1999 og er síðasta mjólkurinnlegg hans frá 3. mars á því ári. Mjólkursamsalan í Reykjavík var stofnuð með lögum nr. 1/1935. Stefndi varð til við samruna Mjólkursamsölunnar í Reykjavík svf. og Mjólkurbús Flóamanna svf. á árinu 2005 og er samvinnufélag, svo sem forveri hennar var einnig. Í kjölfar stofnunar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík á árinu 1935 setti Mjólkursamsalan sér samþykktir. Eru fyrstu samþykktirnar á dskj. nr. 7. Samkvæmt 2. gr. þeirra er sölusamlag mjólkursamlaganna á Suður- og Vesturlandi: Mjólkurbús Flóamanna, Mjólkursamlags Kjalarnesþings, Mjólkursamlags Kaupfélags Borgfirðinga og Mjólkursamlagsins í Búðardal. Samkvæmt 5. gr. samþykktanna skyldu á aðalfundi samlagsdeildar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík kjörnir fulltrúar til að mæta á fulltrúafundum hennar. Á þeim fundi skyldi leggja fram skrá yfir alla þá mjólkurframleiðendur sem lagt hefðu inn mjólk að staðaldri og ekki minna en 2000 lítra á ári og búsetu áttu á svæði samlagsdeildarinnar. Ef tveir bændur eða fleiri byggju félagsbúi og legðu inn mjólk sameiginlega skoðist hver um sig mjólkurinnleggjandi, enda hefðu þeir mikinn hluta tekna sinna af mjólkurframleiðslu. Þeir sem fullnægðu framangreindum ákvæðum teldust virkir mjólkurframleiðendur og hefðu ekki aðrir rétt til fulltrúakjörs né kjörgengis á fulltrúafundi. Samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík var breytt 1. nóvember 1994. Samkvæmt 5. gr. skyldi aðalfundur hverrar samlagsdeildar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík eftir sem áður kjósa fulltrúa til að mæta á fulltrúafundum. Á þeim fundi skyldi leggja fram skrá yfir alla þá mjólkurframleiðendur, sem lagt hefðu inn mjólk að staðaldri og búsetu ættu á svæðinu. Kváðu samþykktirnar ekki lengur á um að krafa væri gerð um tiltekinn lágmarks lítrafjölda á ári. Þá hafði verið horfið frá ákvæðum um áhrifa félagsbúa. Komið var inn ákvæði í samþykktirnar um að mjólkurframleiðendur yrðu félagsmenn í Mjólkursamsölunni í Reykjavík væru þeir félagsmenn í einhverri af samlagsdeildum hennar. Þá var kveðið á um inntökugjald nýrra félagsmanna í Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Þeir félagsmenn sem fullnægðu þessum skilyrðum hefðu einir rétt til fulltrúakjörs og kjörgengis á aðalfundum. Þá var 1. mgr. 11. gr. samþykktanna breytt á þann veg að samkvæmt 1. mgr. 11. gr. skyldi innan Mjólkursamsölunnar í Reykjavík vera séreignarsjóður og varasjóður. Skyldi tiltekið hlutfall af útborgunarverði innlagðrar mjólkur renna í séreignarsjóð og heimilt að leggja í sjóðinn hluta af tekjuafgangi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík. Í 2. mgr. 11. gr. var mælt fyrir um að framlög í sjóðinn skyldu færð á sérstakan reikning hvers mjólkurframleiðanda og að haldin skyldi skrá er sýndi hlutdeild hvers framleiðanda í sjóðnum í lok hvers reikningsárs. Ennfremur skyldi vaxtareikna og verðbæta sjóðinn. Þá sagði í 3. mgr. 11. gr. að séreign hvers mjólkurframleiðanda félli til útborgunar er hann hætti mjólkurframleiðslu en væri að öðru leyti ekki kræf. Skyldi hann óska skriflega eftir útborgun á inneign sinni. Stjórn var heimilt að fresta útborgun í eitt ár frá því að beiðni um hana barst stjórn. Í 4. mgr. sagði orðrétt „Inneign í séreignarsjóði fellur til Mjólkursamsölunnar að 10 árum liðnum eftir að félagsaðild lýkur, enda hafi ekki verið gerð krafa um greiðslu hennar.“ Stefnandi kveðst hafa ákveðið að óska ekki eftir útborgun á séreign sinni þegar hann hætti mjólkurframleiðslu á árinu 1999, heldur ávaxta fé sitt í samræmi við ákvæði 11. gr. samþykktanna. Á árinu 2001 tóku gildi lög nr. 22/2001, um breyting á lögum nr. 22/1991 um samvinnufélög. Tók þá gildi ákvæði II til bráðabirgða, sem mælti fyrir um að heimilt væri að endurmeta séreignarhluti félagsaðila í A-deild stofnsjóðs sameignarfélags fyrir árslok 2004. Þá bættust fjórar nýjar málsgreinar við 38. gr. laganna og varð samkvæmt 4. mgr. heimilt að hækka séreignarhluti félagsaðila í A-deild stofnsjóðs félagsins á þann hátt sem þar er nánar greint. Á aðalfundi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002 var samþykkt með atkvæðum 17 af 21 fulltrúa á fundinum að breyta 11. gr. samþykkta félagsins þannig að hlutdeild í séreignarsjóði væri greidd út árið eftir að eigandi hlutdeildar hætti framleiðslu mjólkur. Í 3. mgr. 11. gr. sagði: „Séreign hvers mjólkurframleiðanda í séreignarsjóði fellur til útborgunar er hann hættir mjólkurframleiðslu, en er að öðru leyti ekki kræf. Nú leggur framleiðandi niður framleiðslu og skal þá greiða honum að fullu hlutdeild hans í séreignarsjóði eigi síðar en 1. júlí á því ári sem á eftir fer.“ Felld var brott 4. mgr. um að inneignin félli til Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 10 árum eftir að félagsaðild lyki en við samþykktirnar bættist ákvæði til bráðabirgða svohljóðandi: „Í samræmi við 3. mgr. 11. gr. skal eigi síðar en 1. júlí 2002, greiða þeim framleiðendum að fullu hlutdeild þeirra í séreignarsjóði, sem hætt hafa mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr“. Mjólkursamsalan í Reykjavík sendi stefnanda bréf í júní 2002 þar sem vísað var í aðalfund Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002 og breytingar sem gerðar voru á 11. gr. samþykktanna. Í bréfinu segir að samkvæmt ákvæði til bráðabirgða skuli framleiðendur sem hætt hafi mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr eigi síðar en 1. júlí árið eftir fá greidda hlutdeild sína í séreignarsjóði eins og hún stóð í árslokauppgjöri 31. desember 2001. Inneign stefnanda hafi verið 147.196 krónur á þeim tíma. Sú fjárhæð fylgdi bréfinu í ávísun. Þá sagði að framsal ávísunarinnar myndi skoðast sem kvittun fyrir móttöku á inneign í sjóðnum. Ættu upplýsingar um að stefnandi væri hættur mjólkurframleiðslu ekki við rök að styðjast var þess óskað að hann endursendi ávísunina. Stefnandi móttók inneignina án sérstakra formlegra mótbára. Á aðalfundi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 21. mars 2003 var 3. mgr. 11. gr. samþykktanna enn á ný breytt þannig: „Séreign hvers mjólkurframleiðanda í séreignarsjóði fellur til útborgunar er hann hættir mjólkurframleiðslu, en er að öðru leyti ekki kræf. Félagsréttindum halda aðilar, meðan þeir framleiða mjólk og leggja hana að staðaldri inn hjá Mjólkursamsölunni, eða í afurðastöð á vegum einhverrar samlagsdeildar hennar. Félagsaðildinni lýkur við afgreiðslu ársreiknings þess árs, er viðskiptum með mjólkurinnlegg var hætt.“ Á aðalfundi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 19. mars 2004 var tillaga samþykkt um að 548.908.188 krónur yrðu færðar af óbundnu eigin fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík í séreignarsjóð félagsins. Fjárhæðin skyldi deilast á séreignarsjóðseigendur í hlutfalli við séreignarsjóðseign þeirra um áramótin 2003 til 2004, þó þannig að allir þeir sem lagt hefðu inn mjólk á árinu 2003 fengju hlutdeild í hækkuninni. Með þessu væri nýtt heimild í ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 22/1991, en ákvæðið hafði komið inn með lögum nr. 22/2001. Meðalséreign hvers séreignarsjóðseiganda jókst mikið við þessa breytingu. Á fulltrúaráðsfundi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 28. desember 2006 var samþykkt tillaga um að 1.500.000.000 krónur yrðu færðar af óbundnu eigin fé Mjólkursamsölunnar í stofnsjóð félagsins samkvæmt 4. mgr. 38. gr. laga nr. 22/1991. Fjárhæðin skyldi deilast á félagsaðila í hlutfalli við stofnsjóðseign í árslok 2006, þó þannig að allir þeir sem lagt hefðu inn mjólk á árinu 2006 fengju hlutdeild í hækkuninni. Stefnandi ritaði stefnda bréf 17. janúar 2007 þar sem kemur fram að stefnandi hafi tekið við ávísunum sem honum voru sendar í júní 2002 í góðri trú en teldi nú að ráðstöfunin hafi verið ólögmæt. Var vísað í dóm Hæstaréttar Íslands í máli 340/2006 sem upp var kveðinn 14. desember 2006. Var farið fram á að upplýst yrði hvort stjórn Mjólkursamsölunnar í Reykjavík teldi stefnanda eiga rétt til vaxta og verðbóta af inneign sinni auk hlutfallslegrar aukningar sem fólst í samþykktum aðalfundar 19. mars 2004 og félagsfundar 28. desember 2006. Var kröfunni hafnað með bréfi 22. janúar 2007 með vísan til þess að rök Hæstaréttar í máli nr. 340/2006 ættu ekki við í máli stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að þær breytingar á félagssamþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, þar á meðal samþykkt bráðabirgðaákvæðisins sem urðu þess valdandi að hann var tilneyddur til að innleysa séreign sína í stefnda, hafi verið ólögmætar og um leið saknæmar. Við þær hafi stefnandi jafnframt farið á mis við þau verulegu fjárhagslegu verðmæti sem fylgt hafi inneignum félagsaðila við endurmat og síðari hækkanir á séreignarhlutum og þannig orðið fyrir fjárhagslegu tjóni. Stefnandi vísi til þess að breytingar á samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík og samþykkt bráðabirgðaákvæðisins hafi verið liður í stórfelldum flutningi af óbundnu eigin fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík yfir á séreignarsjóðsreikninga félagsmanna árið 2004. Hafi stjórnarformaður Mjólkursamsölunnar í Reykjavík beinlínis lýst þessu yfir á aðalfundi félagsins 8. mars 2002. Stefnandi telji einsýnt að þessi ráðstöfun hafi bersýnilega verið til þess fallin aðafla tilteknum félagsmönnum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra. Hafiákvörðunin þannig brotið gegn meginreglu 72. gr. laga nr. 22/1991. Með umþrættri ákvörðun hafi inneign stefnanda og annarra sem eins var ástatt um verið innleyst af hálfu stefnda, sem hafi orðið til þess að þeir hafi ekki átt þess kost að njóta þeirra ávaxta er fylgt hafi endurmati á séreignarhlutum á árinu 2004 og hækkunar á árinu 2006. Hafi ráðstöfunin haft í för með sér að séreignarsjóðsfélögum hafi fækkað úr 1346 í árslok 2001 niður í 769 í árslok 2002. Fyrir vikið hafi þeir sem ekki hafi verið gert skylt að þola innlausn á séreignum sínum fengið hærra endurmat fyrir sína eignarhluti og fjármunirnir skipst á færri hendur. Stefnandi og aðrir sem sætt hafi innlausn á sama hátt hafi hins vegar farið algjörlega á mis við þessi verðmæti, enda þótt þeir hafi um árabil lagt jafn mikið til félagsins. Stefnandi kveðst hafna þeirri skýringu að hann hafi ekki lengur verið félagsmaður á því tímamarki sem umþrætt ákvörðun hafi verið tekin 8. mars 2002. Stefnandi vísi í þessu sambandi til þess að samkvæmt 37. gr. laga nr. 22/1991 sé beinlínis ráðgert að stofnsjóður samvinnufélags sé myndaður úr séreignarhlutum félagsaðila og einungis félagsaðilar geti átt séreignarhluta í A-deild stofnsjóðs. Þegar af þessum ástæðum verði að líta svo á að stefnandi hafi á tímamarki umþrættrar ákvörðunar að lögum verið félagsaðili, enda hafi hann ekki þá verið búinn að leysa séreignarhluta sinn til sín. Stefnandi vísi einnig til þess að í samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafi verið gert ráð fyrir þeim möguleika að aðilar gætu verið félagsmenn enda þótt þeir hafi látið af mjólkurframleiðslu. Þeir hafi hins vegar ekki haft rétt til fulltrúakjörs og kjörgengis á fundum. Hafi þannig verið gert ráð fyrir virkum félagsmönnum, sem enn væru í mjólkurframleiðslu og óvirkum, sem látið hefðu af mjólkurframleiðslu en ættu enn séreignarhlut. Stefnandi telji að jafnvel þótt hann yrði ekki talinn hafa verið félagsmaður á tímamarki umþrættra breytinga, hafi hann óumdeilanlega verið séreignarsjóðseigandi. Telji stefnandi að Mjólkursamsölunni í Reykjavík hafi samkvæmt grunnrökum þeim er búi að baki ákvæði 72. gr. laga nr. 22/1991 verið óheimilt að afla öðrum séreignarsjóðseigendum sem jafnframt voru félagsmenn ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda og annarra sem verið hafi í sömu stöðu. Þá telji stefnandi að umþrætt ákvörðun Mjólkursamsölunnar í Reykjavík frá 8. mars 2002 sem orðið hafi grundvöllur innlausnar stefnda hafi brotið gegn 71. gr. laga nr. 22/1991. Samkvæmt ákvæðinu krefjist breyting á félagssamþykktum sem raski réttarsambandi félagsmanna samþykki tveggja lögmætra félagsfunda í röð og stuðnings ekki færri en 2/3 hluta atkvæðisbærra félagsaðila. Að mati stefnanda væri óumdeilt að umþrætt breyting hafi raskað réttarsambandi félagsmanna, enda hafi hún meðal annars falið í sér að félagsmönnum, sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu, hafi verið gert skylt að sæta innlausn séreignarhluta sinna. Hafi þannig verið um að ræða breytingu frá fyrra réttarsambandi félagsmanna. Framangreind breyting hafi hins vegar verið afgreidd á einum fundi. Stefnandi kveður ástæðu þess að hann hafi beðið með að höfða mál á hendur stefnda hafa verið að honum hafi verið kunnugt að aðili, sem nokkuð svipað hafi verið ástatt um, hafi höfðað mál á hendur Mjólkursamsölunni í Reykjavík með vísan til sambærilegra málsástæðna og stefnandi. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 340/2006 hafi verið fallist á greiðsluskyldu Mjólkursamsölunnar í Reykjavík gagnvart þeim aðila. Þær forsendur er legið hafi til grundvallar dómsniðurstöðu hafi haft í för með sér að ekki hafi reynst nauðsynlegt að taka afstöðu til þeirra málsástæðna sem stefnandi byggi málshöfðun sína á. Hafi stefnandi því ákveðið í kjölfarið að hlutast til um málshöfðun á hendur stefnda. Stefnandi kveður tjón sitt vera fólgið í því að breytingar á samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, sem haft hefðu í för með sér innlausn á séreign stefnanda, hafi orðið þess valdandi að stefnandi hafi farið á mis við þau verulegu fjárhagslegu verðmæti sem fylgt hafi inneignum félagsaðila við endurmat og hækkanir á séreignarhlutum. Frá sjónarhóli stefnanda væri óumdeilt að ef hann hefði átt þess kost að eiga áfram séreignarsjóðsinneign sína hefði hann gert það, enda hafi honum verið ljóst að fyrirhugaðar eignatilfærslur myndu leiða til verulegrar hækkunar á séreignarsjóðsinneign hans eins og raunin hafi síðar orðið hjá öðrum félagsmönnum. Stefnandi vísar til almennra óskráðra meginreglna félagaréttarins um samvinnufélög. Þá vísar hann til laga nr. 22/1991, ásamt áorðnum breytingum, einkum 37., 38., 70., 71. og 72. gr., og laga nr. 22/2001 um breytingu á lögum nr. 22/1991. Þá vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar og laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styður hann við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveðst vera samvinnufélag og um það félagsform fari eftir lögum nr. 22/1991. Samkvæmt 1. gr. laganna sé markmið samvinnufélaga að efla hag félagsmanna eftir viðskiptalegri þátttöku þeirra í félagsstarfinu. Samkvæmt 15. gr. þeirra sé félagsaðild heimil öllum þeim sem starfa vilji í félaginu og falli brott þegar félagsaðili fullnægi ekki lengur ákvæðum félagssamþykkta um félagsaðild. Þá sé heimilt samkvæmt 3. mgr. 38. gr. sömu laga að setja í samþykktir samvinnufélags ákvæði sem heimili útborgun séreignarhluta ef félagsaðili hætti þeirri starfsemi sem sé grundvöllur þátttöku hans í félaginu. Allt frá upphafi hafi verið gert ráð fyrir því að aðilar að Mjólkursamsölunni í Reykjavík væru mjólkurframleiðendur. Í því tilliti megi benda á orðalag 1. gr. fyrstu starfsreglna Mjólkursamsölunnar í Reykjavík svf. frá 4. mars 1936 þar sem segi að mjólkurframleiðendur vestan heiða skuli hafa forgangsrétt til sölu neyslumjólkur á sölusvæði Mjólkursamsölunnar í Reykjavík fyrst um sinn. Þá sé í samþykktum eftir breytingar 1994 og 2003 mælt fyrir um að Mjólkursamsalan í Reykjavík sé sölusamlag í eigu mjólkurframleiðenda. Í 5. gr. samþykkta frá 1936 hafi verið gert ráð fyrir því að haldin væri skrá yfir alla mjólkurframleiðendur sem lagt hefðu inn mjólk að staðaldri og ekki minna en 2000 lítra á ári og búsetu hefðu á svæði samlagsdeildarinnar. Þeir sem uppfyllt hefðu þessi skilyrði hafi talist virkir mjólkurframleiðendur. Þessu hafi verið breytt 1. nóvember 1994 og 2. gr. orðið svo eftir breytingar: „Mjólkursamsalan er sölusamlag í eigu mjólkurframleiðenda á Suður- og Vesturlandi og starfar á samvinnugrundvelli. Aðild að Mjólkursamsölunni eiga samlagsdeildir Mjólkurbús Flóamanna, Mjólkursamlags Kjalarnesþings, Mjólkursamlags Borgfirðinga og Mjólkursamlagsins í Búðardal. Ábyrgð einstakra mjólkurframleiðenda á skuldbindingum Mjólkursamsölunnar er takmörkuð þannig að þeir bera einvörðungu ábyrgð á skuldbindingum með inneign sinni í séreignarsjóði skv. 11. gr.“ Með breytingu á samþykktunum 21. mars 2003 hafi 5. gr. samþykktanna hljóðað svo: „Mjólkurframleiðendur verða félagsaðilar í Mjólkursamsölunni leggi þeir að staðaldri mjólk í afurðastöð einhverrar af samlagsdeildum hennar.“ Til þess að vera félagsmaður í Mjólkursamsölunni í Reykjavík hafi viðkomandi orðið að vera mjólkurframleiðandi. Ákvæði 3. mgr. 11. gr. samþykktanna hafi endurspeglað þetta en þar hafi sagt að séreign hvers mjólkurframleiðanda í séreignarsjóði félli til útborgunar er hann hætti mjólkurframleiðslu. Þetta væri í samræmi við ákvæði samvinnufélagalaga þar sem aðild að samvinnufélagi byggi á viðskiptalegri þátttöku félagsmanna í félaginu. Til að taka af allan vafa um þetta hafi sagt í 4. mgr. 11. gr. samþykktanna að inneign í séreignarsjóði félli til Mjólkursamsölunnar í Reykjavík að 10 árum liðnum eftir að félagsaðild lyki, enda hafi ekki verið gerð krafa um greiðslu hennar fyrr. Það hafi þannig verið gert ráð fyrir því alveg frá því að fyrstu starfsreglur Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafi litið dagsins ljós að félagsmenn væru mjólkurframleiðendur, að Mjólkursamsalan væri samvinnufélag í eigu mjólkurframleiðenda og að aðrir en mjólkurframleiðendur hafi ekki verið aðilar að Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Félagsmenn sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu hafi ekki getað verið félagsaðilar eða notið þeirra réttinda og/eða skyldna sem félagsaðilar nytu. Á þeim tíma sem stefnandi hafi tekið við af Gísla Andréssyni á Hálsi, árið 1980, hafi 2. gr. samþykkta félagsins verið orðuð svo að Mjólkursamsalan í Reykjavík væri sölusamlag mjólkursamlaganna á Suður- og Vesturlandi, meðal annars Mjólkursamlags Kjalarnesþings, sem stefnandi hafi tilheyrt. Stefnandi hafi verið mjólkurframleiðandi allt til ársins 1999, en síðasta innlegg hans hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík hafi verið 3. mars 1999. Stefnandi muni þá hafa látið af mjólkurframleiðslu. Samkvæmt 2. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, sem í gildi hafi verið á árinu 1999, hafi félagið verið samvinnufélag í eigu mjólkurframleiðenda. Þegar stefnandi hafi látið af mjólkurframleiðslu hafi hann ekki lengur uppfyllt skilyrði samþykktanna til að vera félagi í Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Hann hafi ekki lengur verið með viðskiptalega þátttöku í starfsemi félagsins. Hann hafi aftur á móti átt inneign í séreignarsjóði. Í kjölfar þeirra breytinga sem gerðar hafi verið á samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík á aðalfundi félagsins 8. mars 2002 hafi stefnandi fengið greidda út inneign sína í séreignarsjóðnum. Ávísanir, sem sendar hafi verið til stefnanda við þetta tilefni, hafi verið innleystar í banka 2. júlí 2002, samkvæmt upplýsingum frá þeim banka. Stefnandi haldi því fram að þær breytingar sem gerðar hafi verið á félagssamþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, þar á meðal samþykkt bráðabirgðaákvæðisins, hafi verið ólögmætar og saknæmar. Sé því sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda að fulltrúar þeir sem sótt hafi aðalfund stefnda 8. mars 2002 hafi gerst sekir um ólögmætt athæfi. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki lengur verið félagsaðili að stefnda þegar breytingarnar hafi verið gerðar. Hann geti ekki byggt neinn rétt á því hvernig mál hafi þróast hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík eftir 1999, þar sem hann hafi þá ekki verið aðili að félaginu. Stefnandi kveður stofnsjóð samvinnufélags myndaðan af séreignarhlutum félagsaðila. Séreignarhlutar verði til við greiðslu aðildargjalds og við að hluti af hagnaði félagsins bætist við. Mælt sé fyrir um það í 38. gr. laganna hvenær séreignarhlutur komi til útborgunar. Séreignarsjóður Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafi orðið til með breytingum sem gerðar hafi verið á samþykktum félagsins 1. nóvember 1994. Samkvæmt 11. gr. samþykktanna skyldi séreignarsjóður vera til innan Mjólkursamsölunnar í Reykjavík og árlega renna í hann tiltekið hlutfall af útborgunarverði innlagðrar mjólkur samkvæmt nánari ákvörðun aðalfundar. Flestir af þeim mjólkurframleiðendum sem hætt hafi framleiðslu á tímabilinu 1994 til 2002 hafi samkvæmt eigin ósk fengið greidda innstæðu sína í séreignarsjóðnum. Í 3. mgr. 38. gr. laga nr. 22/1991 segi að unnt sé að setja í samþykktir samvinnufélags ákvæði sem heimili útborgun séreignarhluta hætti félagsaðili þeirri starfsemi sem sé grundvöllur þátttöku hans í félaginu. Í samræmi við þetta ákvæði hafi 3. mgr. 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, þegar stefnandi hafi hætt mjólkurframleiðslu árið 1999, kveðið á um að séreign hvers mjólkurframleiðanda félli til útborgunar er hann hætti mjólkurframleiðslu, en væri að öðru leyti ekki kræf. Skyldi hann eða erfingjar hans, væri hann látinn, óska skriflega eftir útborgun á inneigninni. Stjórn Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafi verið heimilt að fresta útborgun í eitt ár frá því að beiðni um hana hafi borist. Það hafi hins vegar ekkert bannað Mjólkursamsölunni að greiða út inneign án kröfu. Á aðalfundi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002, hafi verið lögð til svohljóðandi breyting á samþykktunum: „Nú leggur framleiðandi niður framleiðslu og skal þá greiða honum að fullu hlutdeild hans í séreignarsjóði eigi síðar en 1. júlí á því ári sem eftir fer“. Sú kvöð hafi með öðrum orðum verið lögð á félagið að hafa frumkvæði að því að greiða þeim aðilum inneign þeirra sem hættir væru framleiðslu og uppfylltu því ekki lengur skilyrði félagsaðildar að Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Jafnframt hafi verið samþykkt sérstakt ákvæði til bráðabirgða sem hafi kveðið á um það að greiða skyldi þeim framleiðendum sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu á árinu 2001 eða fyrr, hlutdeild þeirra í séreignarsjóði eigi síðar en 1. júlí 2002. Með þessu hafi verið tryggt að þeir sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu á undanförnum tíu árum, en ekki gætt að því að krefjast útborgunar séreignarsjóðs síns, fengju greiddar þær inneignir. Ákvæði þetta hafi verið sett til hagsbóta fyrir fyrrverandi félagsmenn þannig að tryggt væri að þeir fengju inneign sína í séreignarsjóði greidda út. Stefnanda vísi til þess að breyting sem gerð hafi verið á samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002 hafi verið marklaus þar sem hún hafi falið í sér breytingu á réttarsambandi aðila. Með hana hafi átt að fara samkvæmt 71. gr. laga nr. 22/1991. Breytinguna hafi því átt hafi að bera undir tvo félagsfundi í röð þar sem hún hafi þurft stuðning ekki færri en 2/3 hluta atkvæðisbærra manna. Vegna þess síðastnefnda telji stefndi rétt að taka fram að tillaga um breytingu á 11. gr. samþykkta félagsins hafi hlotið atkvæði 17 fulltrúa af 21 á aðalfundinum 2002. Breytingartillagan hafi fellt úr gildi ósanngjarnt ákvæði 4. mgr. 11. gr. þess efnis að ef inneignar væri ekki vitjað innan tíu ára félli hún til Mjólkursamsölunnar í Reykjavík. Þá hafi verið kveðið á um það í breytingartillögunni hvenær Mjólkursamsölunni í Reykjavík bæri að greiða inneign þeirra mjólkurframleiðenda sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu á árinu 2001. Samkvæmt áðurgildandi samþykktum hafi inneignin fallið í gjalddaga þegar aðilar hættu mjólkurframleiðslu og voru þar af leiðandi ekki lengur félagar í Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Engin breyting hafi orðið á því með breytingu á 11. gr. samþykktanna á aðalfundi 8. mars 2002. Breytingin sem samþykkt hafi verið á aðalfundinum hafi því ekki falið í sér breytingu á réttarsambandi aðila. Hún hafi ekki verið andstæð 71. gr. laga nr. 22/1991. Stefnandi hafi ekki verið félagsaðili er breytingin hafi verið gerð, en hann hafi hætt að uppfylla skilyrði félagsaðildar á árinu 1999 er hann hafi látið af mjólkurframleiðslu. Hann hafi hins vegar átt inneign í séreignarsjóði, sem alls ekki þurfi að vera það sama og að vera félagsaðili. Þeim sem átt hafi inneign í séreignarsjóði hafi fækkað eftir samþykktina á aðalfundinum 8. mars 2002 vegna þess að með þeim breytingum sem þar voru gerðar á samþykktum hafi Mjólkursamsalan í Reykjavík verið skylduð til að greiða út inneignir þeirra sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu. Stefnandi vísi til þess að breytingin á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002 hafi verið andstæð 72. gr. laga nr. 22/1991 þar sem félagsfundur megi ekki taka ákvörðun sem bersýnilega sé til þess fallin að afla ákveðnum félagsaðilum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra félagsaðila eða félagsins. Þá vísi hann til þeirra raka að breytingin hafi leitt til þess að stefnandi hafi ekki fengið að njóta þeirrar aukningar sem gerð hafi verið á séreignarsjóðnum. Stefndi kveður ástæðu þess að stefnandi hafi ekki lengur verið félagsaðili að Mjólkursamsölunni í Reykjavík hafa verið þá að hann hafi verið hættur mjólkurframleiðslu. Ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að stefnandi héldi áfram mjólkurframleiðslu, en engar kvaðir hafi verið á honum um tiltekið lágmarksmagn. Breytingin sem samþykkt hafi verið hafi leitt til þess að greidd hafi verið út inneign í séreignarsjóði til þeirra sem hættir hafi verið mjólkurframleiðslu. Hún hafi engin áhrif haft á þá sem verið hafi félagsaðilar í Mjólkursamsölunni í Reykjavík þegar breytingin hafi verið gerð. Þegar af þeirri ástæðu hafi ekki verið um að ræða ákvörðun bersýnilega til þess fallna að afla ákveðnum félagsaðilum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra. Á þessu tímamarki hafi stefnandi ekki lengur uppfyllt skilyrði félagsaðildar að Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Breytingarnar hafi hlotið samþykki tilskilins meirihluta fulltrúa á aðalfundi og ekki falið í sér röskun á réttarsambandi aðila. Hafi ákvörðunin því ekki verið andstæð 72. gr. laga nr. 22/1991. Í stefnu sé því haldið fram að breytingin á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík sem samþykkt var 8. mars 2002 hafi verið andstæð jafnræði og sanngirni milli félagsmanna. Byggi stefnandi enn á því að hann hafi verið félagsaðili þegar breytingin hafi verið gerð. Það hafi hann ekki verið. Breytingin hafi verið í fullu samræmi við ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 22/1991. Ákvörðun á aðalfundi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 19. mars 2004 um að færa 548.908.188 krónur af óbundnu eigin fé í séreignarsjóð hafi verið málefnaleg og í samræmi við það að mjólkurframleiðsla væri forsenda félagsaðildar. Ráðstafanirnar hafi ekki verið til hagsbóta fyrir stefnda eða einstaka félagsmenn stefnda. Þær hafi ekki verið til þess að koma í veg fyrir að stefnandi fengi einhverja hækkun, heldur hafi þær haft sömu áhrif hjá stefnanda og öðrum mjólkurframleiðendum sem hætt hefðu mjólkurframleiðslu árið 2001. Fyllsta jafnræðis hafi verið gætt. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti. Stefna í málinu hafi verið gefin út 11. september 2007 og birt 12. september 2007. Stefnandi hafi fyrst hreyft kröfum sínum með bréfi til stefnda 17. janúar 2007. Þá hafi verið liðin um fjögur og hálft ár frá því að stefnandi hafi móttekið inneign sína en á þeim tíma hafi stefnandi aldrei hreyft formlegum mótmælum gegn þessari ráðstöfun Mjólkursamsölunnar í Reykjavík. Það hafi hins vegar verið fullt tilefni fyrir stefnanda til að senda formlegar athugasemdir við ráðstöfunina. Allan tímann hafi verið reglulegur fréttaflutningur af máli Sigurbjörns Hjaltasonar gegn stefnda sem lauk með dómi Hæstaréttar 14. desember 2006 og stefnanda því mátt vera kunnugt um að búið hafi verið að gera athugasemdir við ráðstafanir stefnda. Stefnandi hafi þannig sýnt af sér tómlæti. Stefndi miði við að í bréfi Mjólkursamsölunnar í Reykjavík frá júní 2002 hafi komið fram að með ávísuninni hafi Mjólkursamsalan í Reykjavík verið að greiða stefnanda að fullu hlutdeild hans í séreignarsjóði. Skýrt komi fram í bréfinu að framsal ávísunarinnar skoðaðist sem kvittun fyrir móttöku á inneigninni. Stefnandi hafi innleyst ávísunina 2. júlí 2002 og þar með gefið fullnaðarkvittun fyrir inneign sinni í séreignarsjóði. Mál þetta sé höfðað rúmum fimm árum eftir að stefnandi hafi kvittað fyrir greiðslu sem stefndi hafi talið vera fullnaðargreiðslu á inneign stefnanda í séreignarsjóðnum. Hafi stefnandi talið að ekki væri um fullnaðargreiðslu að ræða hafi honum borið að halda kröfunni fram innan fjögurra ára frá innlausnardegi ávísunarinnar, sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Fyrningarfresturinn teljist frá innlausnardegi, 2. júlí 2002, sbr. 5. gr. laga nr. 14/1905. Hver sú krafa sem stefnandi hugsanlega hafi átt á hendur stefnda hafi því verið löngu fyrnd er mál þetta hafi verið höfðað 12. september 2007. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Með frumvarpi sem varð að lögum nr. 22/2001, um breyting á lögum nr. 22/1991, voru gerðar breytingar á ákvæðum samvinnufélagalaga. Við 38. gr. laga nr. 22/1991, sem fjallaði um stofnsjóð samvinnufélags, bættust fjórar nýjar málsgreinar. Í athugasemdum með frumvarpinu kom m.a. fram að einn vandi samvinnufélaga væri að ekki hefði tekist að viðhalda eða byggja upp eigendavitund á meðal félagsmanna sem talin var nauðsynlegur bakhjarl í rekstri fyrirtækja. Stofnsjóðir samvinnufélaga hafi rýrnað þannig að varla væri lengur um að ræða raunverulegt eða eiginlegt eigendafjármagn í fyrirtækjunum. Aðeins brot af eigin fé félaganna væri beint tengt félagsmönnum. Ekki væri unnt að leggja viðskiptalegt mat á fyrirtækin, en það væri forsenda skipulagsþróunar, m.a. samruna og sérgreiningar, og félagsaðilar hefðu almennt ekki skýra og beina hagsmuni af arði eða batnandi afkomu fyrirtækjanna. Markmið frumvarpsins væri að leita leiða til að ná fram sanngjarnri leiðréttingu á fjárhagslegri aðild félagsmanna að viðkomandi félagi. Eitt einkenna samvinnufélaga væri eignaraðild félagsmanna og þátttaka í arðsemi félagsins í tengslum við viðskipti sem félagsmenn ættu við félagið. Fyrrgreind þróun hefði leitt til þess að hlutur þeirra hefði ekki vaxið í takt við eignir félagsins. Með breytingunum yrði heimilað að hækka séreignarhluta félagsaðila til þess að stofnsjóðir samvinnufélaga endurspegluðu betur eigið fé félags. Að mati dómsins liggur ljóst fyrir að grundvöllur að þeim breytingum sem gerðar voru á samþykktum stefnda 8. mars 2002, sem lutu að 11. gr. samþykktanna, eigi rætur að rekja til þess breytta umhverfis er samvinnufélög stóðu orðið frammi fyrir og lýst var hér að framan. Svo sem fram kemur í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 22/2001 hafði safnast upp í samvinnufélögum fé í eigin sjóðum sem ekki komst í hendur félagsmanna í gegnum félagsformið. Áður en í það yrði ráðist hins vegar að flytja fé úr eigin sjóðum stefnda yfir í séreignarsjóði félagsmanna yrði þó að afmarka skýrt hverjir ættu aðild að félaginu og að þeim yrði ekki greitt út sem ekki fullnægðu lengur skilyrðum til að vera félagsmenn og að aðild þeirra að félaginu lyki þar með. Í samræmi við þennan tilgang var 3. og 4. mgr. 11. gr. samþykkta stefnda breytt. Þessu til stuðnings má m.a. vísa til 12. liðar í fundargerð aðalfundar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002, sem frammi liggur á dskj. nr. 10, en þá þegar var farið að vinna eftir þessum áformum. Eftir að þessi atriði hefðu verið skýrð og þeim verið greitt úr séreignarsjóðum sem hætt höfðu mjólkurframleiðslu var ákveðið á aðalfundi 19. mars 2004 að færa umtalsverða fjármuni af óbundnu eiginfé í séreignarsjóði félagsins og skyldi fjárhæðin deilast niður í hlutfalli við séreignarsjóðseign um áramótin 2003 til 2004 þó þannig að allir þeir er hefðu lagt inn mjólk á árinu 2003 fengju hlutdeild í hækkuninni. Ekki liggja fyrir dóminum skýrar upplýsingar um með hvaða hætti óbundið eigið fé stefnda hafi hækkað á aðliggjandi árum, en með hliðsjón af dskj. nr. 17 má fullyrða að það fé hafi vaxið jafnt og þétt á árunum á undan. Ekki er um það deilt að stefndi er samvinnufélag og að um starfsemi félagsins fari samkvæmt lögum um samvinnufélög, nú síðast lögum nr. 22/1991. Svo sem uppi var í samkynja máli annars aðila gegn stefnda og dæmt var í Hæstarétti Íslands 14. desember 2006 í máli nr. 340/2006 er um það deilt hvort stefnandi eigi rétt á hlutdeild í þeirri hækkun á séreignarsjóði Mjólkursamsölunnar í Reykjavík sem samþykkt var á aðalfundi félagsins 19. mars 2004. Þá er ágreiningslaust að stefnandi var í mjólkurframleiðslu allt þar til í mars 1999 og að hann innleysti ávísun í banka 2. júlí 2002 sem var inneign hans í séreignarsjóðinum. Frá fyrstu starfsreglum og samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík er gert ráð fyrir að félagsmenn í Mjólkursamsölunni séu mjólkurframleiðendur og Mjólkursamsalan samvinnufélag í eigu mjólkurframleiðenda. Stefnandi rökstyður kröfur sínar í fyrsta lagi með þeim hætti að hann hafi orðið fyrir tjóni þar sem breytingar á samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002, auk bráðabirgðaákvæðisins sem samþykkt var, hafi brotið gegn 72. gr. laga nr. 22/1991. Ákvæði þetta mælir fyrir um að félagsfundur megi ekki taka ákvarðanir sem séu til þess fallnar að afla ákveðnum félagsaðilum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra félagsmanna eða félagsins. Samkvæmt þessu verður í upphafi að taka til úrlausnar hvort stefnandi teljist hafa verið félagsaðili er ákvörðunin var tekin á aðalfundi 8. mars 2002 um breytingu á samþykktum stefnda. Í 9. tl. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 22/1991 er mælt fyrir um að í samþykktum samvinnufélags skuli fjallað um almenn skilyrði fyrir aðild að félaginu og um brottfall aðildar. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna fellur félagsaðild brott þegar félagsaðili fullnægir ekki lengur ákvæðum félagssamþykkta um aðild. Eftir breytingar þær sem gerðar voru á samþykktum stefnda á árinu 1994 sagði svo í 2. gr. samþykktanna: „Mjólkursamsalan er sölusamlag í eigu mjólkurframleiðenda á Suður- og Vesturlandi og starfar á samvinnugrundvelli. Aðild að Samsölunni eiga samlagsdeildir... Ábyrgð einstakra mjólkurframleiðenda á skuldbindingum Mjólkursamsölunnar er takmörkuð þannig að þeir bera einvörðungu ábyrgð á skuldbindingum með inneign sinni í séreignarsjóði skv. 11. gr.“ Í 5. gr. samþykktanna sagði að leggja skyldi fram skrá á fulltrúafundum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík yfir alla þá mjólkurframleiðendur sem lagt hefðu inn mjólk að staðaldri og búsetu ættu á svæði samlagsdeildar. Mjólkurframleiðendur yrðu félagsmenn í Mjólkursamsölunni í Reykjavík væru þeir félagsmenn í einhverri af samlagsdeildunum. Nýr félagsmaður skyldi greiða inntökugjald. Þeir félagsmenn sem fullnægðu þessum ákvæðum hefðu einir rétt til fulltrúakjörs og kjörgengis. Framangreind ákvæði samþykkta stefnda eru ekki afdráttarlaus um með hvaða hætti brottfall félagsaðildar kemur til, sem þó er boðið að fram skuli koma í samþykktum, sbr. 9. tl. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 22/1991. Er einnig til þess að líta að í ljósi niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr. 340/2006 stendur 2. mgr. 15. gr. laga nr. 22/1991 því ekki í vegi að félagsmenn geti áfram verið félagsaðilar í Mjólkursamsölunni í Reykjavík þrátt fyrir að þeir hafi hætt mjólkurframleiðslu. Enda var það svo að á aðalfundi stefnda 21. mars 2003 var bætt inn nýmæli í 11. gr. samþykkta stefnda sem kvað nú á um að félagsaðild lyki við afgreiðslu ársreiknings þess árs er viðskiptum með mjólkurinnlegg væri hætt. Með hliðsjón af þessu er það niðurstaða dómsins að ekki hafi legið fyrir er stefnanda var greidd inneign hans í séreignarsjóðnum í júní 2002 að félagsaðild hans lyki þar með. Verður hér að miða við að það hafi fyrst verið eftir breytingar þær er gerðar voru á 11. gr. samþykktanna á aðalfundinum 21. mars 2003. Þegar af þessari ástæðu var stefnandi félagsmaður í stefnda er breytingar voru gerðar á samþykktum Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002. Eins og áður var rakið var ætlun aðalfundar stefnda 8. mars 2002 að afmarka skýrar en áður hverjir væru félagsmenn í stefnda í aðdraganda þess að óbundið eigið fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík yrði flutt yfir á séreignarsjóðsreikninga félagsmanna. Var þetta gert í kjölfar þeirra breytinga er gerðar höfðu verið á lögum nr. 22/1991 og raktar voru hér að framan. Svo sem síðar kom í ljós fengu þeir sem enn voru félagsmenn í Mjólkursamsölunni í Reykjavík umtalsverðar fjárhæðir inn á séreignarsjóði sína á árinu 2004 er óbundið eigið fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík að fjárhæð 548.908.188 krónur var fært af endurmatsreikningi inn á séreignarsjóð til hlutfallslegrar hækkunar á inneign félagsaðila. Svo sem niðurstaða í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 340/2006 leiddi í ljós skipti mjólkurframleiðendur sem framleiðslu hættu á árinu 2001 en voru þó enn félagsmenn í Mjólkursamsölunni í Reykjavík miklu hvort þeir nytu hlutfallslegrar hækkunar á séreignarsjóði miðað við tilfærslu á óbundnu eigin fé stefnda á árinu 2004. Útreikningur á kröfu á þeim forsendum liggur fyrir á dskj. nr. 16. Séreignasjóðsinneign að fjárhæð 227.725 krónur varð að 1.571.276 krónum við það að hlutfallsleg hækkun á séreignarsjóði vegna tilfærslunnar á árinu 2004 kom til. Niðurstaða í því máli réðst af því að talið var að stefnandi þess máls væri enn félagsmaður í Mjólkursamsölunni í Reykjavík í mars 2004 er ákveðið var að nýta lagaheimild til að framkvæma sérstakt endurmat og greiða af óbundnu fé inn á séreignarreikninga félagsmanna. Var það niðurstaða þrátt fyrir að stefndi héldi því fram að stefnandi þess máls væri ekki lengur félagsmaður í stefnda í kjölfar breytinga á 3. og 4. mgr. 11. gr. samþykkta stefnda í mars 2002 og greiðslu inneignar í séreignarsjóði í kjölfarið. Stefnanda voru í júní 2002 greiddar út 147.196 krónur sem inneign í séreignarsjóði í Mjólkursamsölunni í Reykjavík. Ef við það er miðað að óbundið eigið fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafi á árunum fram til 1999 tekið hækkunum verður óhjákvæmilegt annað en að slá föstu að ákvörðun félagsfundar 8. mars 2002 hafi leitt til þess að þeir sem í árslok 2002 voru enn félagsmenn og áttu fé í séreignarsjóði hafi vegna ákvörðunar aðalfundar á ótilhlýðilegan hátt öðlast hagsmuni á kostnað þeirra félagsaðila sem skömmu áður var gert að yfirgefa félagið. Með hliðsjón af því er það niðurstaða dómsins að með ákvörðun sinni varðandi títtnefndar breytingar á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík hafi aðalfundurinn 8. mars 2002 gerst brotlegur við 72. gr. laga nr. 22/1991. Samkvæmt 71. gr. laga nr. 22/1991 þarf samþykki tveggja lögmætra félagsfunda í röð og stuðning eigi færri en 2/3 atkvæðisbærra félaga á fundinum til breytinga á félagssamþykktum ef í breytingunni felst röskun á því réttarsambandi sem er milli félagsaðila eða ef í henni felast auknar skuldbindingar félagsaðila gagnvart félaginu. Ákvörðun aðalfundar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík 8. mars 2002 var upphaf þess að mjólkurframleiðendum sem hættir voru mjólkurframleiðslu var gert að yfirgefa félagið. Í tilviki stefnanda var það gegn vilja hans og hefur það án nokkurs vafa einnig gilt um aðra í sambærilegri stöðu en þá þegar var byrjað að vinna að undirbúningi þess að færa óbundið eigið fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík yfir í séreignarsjóði félagsmanna. Svo sem að framan er rakið leiddi þessi breyting á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík til þess að þeir sem í árslok 2002 voru enn félagsmenn og áttu fé í séreignarsjóði vegna ákvörðunar aðalfundar öðluðust á ótilhlýðilegan hátt hagsmuni á kostnað þeirra félagsaðila sem skömmu áður var gert að yfirgefa félagið. Er þar um að ræða innbyrðis röskun á réttarsambandi félagsaðila og þurfti samkvæmt 71. gr. laga nr. 22/1991 samþykki tveggja lögmætra félagsfunda í röð til að slíkar breytingar á samþykktum öðluðust gildi. Breytingar á 11. gr. samþykktanna voru ekki bornar upp með þeim hætti og þær því ólögmætar. Stefnandi hafði fyrst uppi kröfur gagnvart stefnda með bréfi 17. janúar 2007. Eftir að stefndi hafði hafnað kröfum stefnanda var mál þetta höfðað 12. september 2007. Ágreiningsefni máls þessa varðar lögmæti ákvarðana aðalfundar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík á árinu 2002 og ráðstafanir á óbundnu eigin fé Mjólkursamsölunnar í Reykjavík á árinu 2004. Stefndi veitti viðtöku greiðslu á séreignarsjóðsinneign sinni í júní 2002. Stefnandi er til heimilis að Hálsi í Kjósarhreppi. Stefnandi í Hæstaréttarmálinu nr. 340/2006 er til heimilis að Kiðafelli í Kjósarhreppi. Fram kom í málinu nr. 340/2006 að stefnandi þess máls hafi staðið í nokkrum bréfaskiptum við stefnda vegna ágreiningsefna þess máls, sem er samkynja þessu máli. Mál það var höfðað 5. desember 2005 og var ígildi prófmáls vegna ákvarðana aðalfunda stefnda að því leyti að niðurstaða gat skipt marga fyrrverandi mjólkurframleiðendur máli sem gert hafði verið að innleysa séreignarsjóði sína í Mjólkursamsölunni í Reykjavík áður en stjórn Mjólkursamsölunnar í Reykjavík tók á árinu 2004 ákvörðun um að nýta sér heimildir til að auka við inneignir félagsaðila. Gat stefndi ekki reiknað með því að á sama tíma væru aðrir í sambærilegri stöðu að gefa kröfur sínar eftir. Í því ljósi verður ekki fallist á að stefnandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti varðandi kröfur sínar að varði hann réttarspjöllum. Ágreiningsefni aðila málsins varðar álitaefni um fjárhæð séreignarsjóðsinneignar stefnanda hjá stefnda. Hefur stefnandi uppi viðurkenningarkröfu um skaðabótaskyldu stefnda sem byggist á því að sé skaðabótaskylda til staðar, verði síðar komist að samkomulagi eða dæmt um fjárhæð skaðabóta. Skaðabótakrafan fyrnist á 10 árum samkvæmt meginreglu 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905. Var krafan því ekki fyrnd er til málsóknar þessarar kom. Í ljósi alls þessa verða teknar til greina kröfur stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að breytingar á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík svf., og samþykkt bráðabirgðaákvæðis því samfara, á aðalfundi hennar 8. mars 2002 þannig að stefnanda var gert að innleysa séreign sína í séreignarsjóði hennar í júní sama ár, hafi verið ólögmæt og baki stefnda skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Í samræmi við niðurstöðu málsins greiði stefndi stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurbjörn Magnússon hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Þórunn Guðmundsdóttir hæstaréttarlögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Dómsorð: Viðurkennt er með dómi að breytingar á 11. gr. samþykkta Mjólkursamsölunnar í Reykjavík svf., og samþykkt á bráðabirgðaákvæði því samfara, á aðalfundi hennar 8. mars 2002, þannig að stefnanda, Félagsbúinu að Hálsi, var gert að innleysa séreign sína í séreignarsjóði hennar í júní sama ár, er ólögmæt og bakar stefnda, Auðhumlu svf., skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 385/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. september 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 499/2002
|
Stjórnarskrá Skattur Afturvirkni Sératkvæði
|
J festi kaup á hlutabréfum í innlendum hlutafélögum á árinu 1996. Í skattframtali sínu árið 1997 notfærði hann sér heimild þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt til að draga 80% fjárfestingarinnar upp að tilteknu hámarki frá tekjum sínum en samkvæmt ákvæðinu var heimilt að flytja milli ára fjárhæð umfram frádráttarmörk og nýta á næstu fimm árum. Í skattframtali sínu árið 1998 fór J eins að og miðaði ónýttan skattfrádrátt vegna þessara sömu hlutabréfakaupa við sömu fjárhæð og áður. Þetta skatthagræði hafði hins vegar verið skert með lögum nr. 137/1996 um breyting á lögum nr. 75/1981, sem tóku gildi í byrjun árs 1997. Samkvæmt þeim lögum var frádrátturinn lækkaður í áföngum á þremur árum en með eldri ónýttan frádrátt skyldi fara eins og fjárfestingin að baki honum hefði átt sér stað eftir gildistöku laganna. Með vísan til þessa féllst skattstjóri ekki á frádrátt J en sú niðurstaða var staðfest með úrskurði yfirskattanefndar. Krafðist J þess að úrskurður yfirskattanefndar yrði felldur úr gildi og honum endurgreiddur þessi mismunur. Hélt hann því fram að með setningu laga nr. 137/1996 hefði löggjafinn mælt fyrir um afturvirka skerðingu á rétti, sem hann hafði þegar áunnið sér samkvæmt lögum, en ákvæði fyrrnefndu laganna gætu ekki náð til fjárfestinga sem til var stofnað fyrir gildistöku þeirra þar sem það væri íþyngjandi og afturvirkt og í andstöðu við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Í Hæstarétti var talið að við úrlausn um það, hvort lagaákvæðið fengi samrýmst reglu 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, yrði að líta til þess að löggjafi og stjórnvöld hefðu sjálf stuðlað að því í þágu atvinnulífsins að einstaklingar legðu fé sitt í hlutafjárkaup, sem almennt fylgdi áhætta, í stað þess að fjárfesta með öðrum og öruggari hætti. Á móti hefði ríkið tekið á sig að veita skattívilnun af 80% fjárfestingarinnar. Sá tími, sem sú ívilnun skyldi gilda, var bæði fyrirfram gefinn og tiltölulega skammur. Skattalegt hagræði var þannig útreiknanlegt og unnt að leggja mat á áhættuna, sem tekin væri, í samanburði við það. Þegar þessi aðstaða væri virt yrði að fallast á með J að lagagreinin fæli í sér afturvirkni, sem braut í bága við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Var héraðsdómur því staðfestur og íslenska ríkinu gert að greiða J umræddan mismun.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. nóvember 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og lýst er í héraðsdómi keypti stefndi á árinu 1996 hlutabréf fyrir 1.250.000 krónur í nokkrum innlendum hlutafélögum. Á því ári gilti sú regla um skattfrádrátt vegna fjárfestinga einstaklinga í innlendum atvinnurekstri, að heimilt var að færa á skattframtali til frádráttar tekjum 80% af verði keyptra hlutabréfa að ákveðnu hámarki, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 147/1994 um breyting á B-lið 30. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, og samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar var heimilt að flytja milli ára fjárhæð umfram frádráttarmörk og nýta á næstu fimm árum. Með lögum nr. 137/1996, sem tóku gildi 1. janúar 1997, var B-lið 30. gr. laga nr. 75/1981 breytt á þann veg, að frádráttur vegna fjárfestingar í atvinnurekstri var lækkaður í áföngum á þremur árum. Vegna fjárfestingar á árinu 1997 skyldi hann vera 60% af fjárhæðum samkvæmt 2. mgr. 30. gr., 40% á árinu 1998 og 20% á árinu 1999. Fjárhæð, sem heimilt hafði verið að flytja milli ára vegna fjárfestingar í atvinnurekstri fyrir gildistöku laga nr. 137/1996 taldist vera aukning á fjárfestingu í atvinnurekstri og skyldu fyrrgreind frádráttarmörk gilda um frádráttinn. Þetta hafði þær afleiðingar, að þeir, sem höfðu fjárfest í hlutabréfum á árinu 1996 og nýtt sér þá fjárfestingu til 80% frádráttar frá tekjum á framtali 1998 og síðar, sættu skerðingu ónýttrar frádráttarheimildar. Í skattframtali sínu árið 1998 vegna tekjuársins 1997 miðaði stefndi ónýttan skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa fyrri ára við 80% þeirrar fjárhæðar, sem heimilt var að nýta, eða sömu fjárhæð og árið áður. Skattstjóri gerði athugasemd við skattframtalið 29. apríl 1998 og taldi að miða bæri við 60% fjárhæðarinnar, þar sem „ónýttar frádráttarheimildir skerðast eftir þeim reglum sem gilda á því ári sem þær koma til frádráttar.“ Var sú niðurstaða staðfest með úrskurði yfirskattanefndar 29. september 1999, sem stefndi krefst að felldur verði úr gildi. II. Stefndi telur, að með setningu laga nr. 137/1996 hafi löggjafinn mælt fyrir um afturvirka skerðingu á rétti, sem hann hafði þegar áunnið sér lögum samkvæmt. Ákvæði þeirra laga geti ekki náð til fjárfestinga í atvinnurekstri, sem til var stofnað fyrir gildistöku laganna. Ákvæði 5. mgr. 3. gr. laga nr. 137/1996 skerði ónýtta frádráttarheimild hans, þrátt fyrir reglu laga nr. 147/1994, sem gilda átti næstu fimm árin eftir fjárfestingu hans í hlutabréfum. Ákvæðið sé því íþyngjandi og afturvirkt og í andstöðu við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sem kveði á um það, að enginn skattur verði lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráði skattskyldu. Áfrýjandi telur aftur á móti, að breytingar þær, sem gerðar voru á lögum nr. 75/1981 með 3. gr. laga nr. 137/1996 hafi ekki falið í sér afturvirka skerðingu á rétti stefnda og ekki brotið gegn 77. gr. stjórnarskrárinnar. Lögin hafi öðlast gildi 1. janúar 1997 og hafi því gilt um álagningu opinberra gjalda árið 1998 vegna tekna ársins 1997. Áfrýjandi telur einnig, að heimildir til frádráttar frá tekjuskattsstofni séu ekki skattur í skilningi 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, heldur ívilnun, sem hafi verið ætlað að gilda í tiltekinn tíma. III. Lög nr. 9/1984 um frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna fjárfestingar manna í atvinnurekstri tóku gildi 1. janúar 1984. Samkvæmt 10. gr. laganna gátu einstaklingar, sem keyptu hlutabréf í hlutafélögum, er fullnægðu skilyrðum 11. gr., dregið kaupverð bréfanna frá skattskyldum tekjum sínum innan þeirra marka, sem um gat í 2. gr., og að svo miklu leyti sem um var að ræða aukningu á fjárfestingu í atvinnurekstri. Lögum nr. 75/1981 var breytt með lögum nr. 111/1992. Í ákvæði til bráðabirgða I í 23. gr. laganna var kveðið á um frádrátt vegna fjárfestingar í atvinnurekstri. Þar sagði, að á árunum 1993-1997 mætti draga frá tekjum manna fé að ákveðnu marki, sem varið væri til aukningar á fjárfestingu í innlendum atvinnurekstri á þeim árum samkvæmt lögum nr. 9/1984. Fjárhæðir, sem heimilt var að draga frá, voru lækkaðar í áföngum. Fjárhæð umfram frádráttarmörk var heimilt að flytja milli ára og nýta á næstu árum en þó ekki lengur en til loka ársins 1996. Bráðabirgðaákvæði þetta var fellt úr gildi með lögum nr. 147/1994 um breyting á B-lið 1. mgr. 30. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt breytingunni skyldi frádráttur aldrei vera hærri en 80% fjárhæðar, sem varið væri til aukningar á fjárfestingu á árinu í innlendum atvinnurekstri, þó að ákveðnu hámarki, og fjárhæð umfram frádráttarmörk var heimilt að flytja milli ára og nýta á næstu fimm árum. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 147/1994 var bent á, að frádráttur vegna fjárfestingar manna í atvinnurekstri ætti samkvæmt lögum nr. 111/1992 að fara lækkandi frá árinu 1994 þar til hann félli alveg niður eftir árslok 1997. Í frumvarpinu var lagt til, að hætt yrði að þrepa frádráttinn niður og festa þess í stað til frambúðar í lög þá reglu, sem samkvæmt bráðabirgðaákvæði I í 23. gr. laga nr. 111/1992 ætti að gilda vegna fjárfestinga á árunum 1994 og 1995, það er að heimilt yrði að draga frá tekjum 80% af fjárfestingunni. B-lið 30. gr. laga nr. 75/1981 var enn breytt með lögum nr. 137/1996. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. síðarnefndu laganna átti frádráttur vegna fjárfestingar í innlendum atvinnurekstri á árinu 1997 að vera 60% af fjárhæðum, 40% vegna fjárfestingar á árinu 1998 og 20% vegna fjárfestingar á árinu 1999. Eftir árið 1999 yrði síðan enginn frádráttur heimilaður vegna fjárfestingar manna í atvinnurekstri. Í 5. mgr. 3. gr. sagði: „Fjárhæð, sem heimilt hefur verið að flytja á milli ára vegna fjárfestinga í atvinnurekstri fyrir gildistöku laga þessara, telst vera aukning á fjárfestingu í atvinnurekstri skv. 1. og 2. mgr. og skulu um frádráttinn gilda ákvæði 3. og 4. mgr. ...“ IV. Eins og að framan greinir ákvað stefndi að festa kaup á hlutabréfum á árinu 1996 og hagnýta sér þann frádrátt frá tekjum vegna hlutabréfakaupanna, sem heimilaður var með lögum nr. 147/1994, og flytja fjárhæð umfram frádráttarmörk milli ára og nýta á næstu fimm árum. Sú lagabreyting var vel kynnt almenningi, enda var stjórnvöldum umhugað að efla atvinnulífið með þátttöku almennings í því og hvöttu fólk til að ráðstafa fé sínu með þessum hætti. Á móti skyldi koma skatthagræði allt að fimm næstu árin ef farið væri fram úr þeirri fjárhæð, sem árlega mátti draga frá tekjum. Bæði í skattframtali 1997 og 1998 dró stefndi frá tekjum vegna áðurnefndra hlutafjárkaupa 207.840 krónur hvort árið, sem óumdeilt er að var sú hámarksfjárhæð, sem gilti fyrir hjón við álagningu 1997. Frádráttur vegna hlutafjárkaupa var lækkaður um 20% þegar kom að skattlagningu á tekjur ársins 1997, en þá höfðu sem fyrr segir tekið gildi lög nr. 137/1996 þar sem frádrátturinn var lækkaður í áföngum á þremur árum. Í 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 2. mgr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, segir, að enginn skattur verði lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu. Í athugasemdum við þessa grein frumvarps til laganna, sem var nýmæli, var tekið fram, að þess hefði gætt í nokkrum mæli, að íþyngjandi reglur um skatta hefðu verið lögfestar eftir lok gjaldatímabils áður en skattálagning hefði farið fram, þannig að skattgreiðendur hefðu ekki getað gengið út frá því með vissu, að tekjuskattur yrði lagður á þá samkvæmt reglunum, sem giltu þegar þeir unnu fyrir tekjum sínum. Var tekið fram, að með þessu banni um afturvirkni skattalaga væri ekki aðeins girt fyrir að sett yrðu afturvirk lög um nýja tegund skatta eða gjalda, heldur væri einnig bannað að kveða á um hærri skatta eða gjöld með lagabreytingu, sem gerð væri eftir á, og gilti einu hvort slík hækkun stafaði af breytingu á gjaldstofni eða gjaldahlutfalli. Þá var tekið fram, að hugtakið skattur væri ekki aðeins notað í þessu sambandi um gjöld, sem séu bókstaflega nefnd skattar í lögum, heldur nái það einnig til gjalda, sem hefðu sömu einkenni, svo sem útsvar, sóknargjald og tollar. Þá sagði einnig, að í orðalagi 2. mgr. 15. gr. fælist, að löggjöf um skatta myndi teljast afturvirk, ef hún væri sett eftir það tímamark sem skattskyldan eða skatthæðin ætti að taka mið af. Frádráttarheimildir skattalaga eru hluti af þeim reglum, sem stjórna því hvaða skattar eru lagðir á einstaklinga og lögaðila. Skattálögur er unnt að auka hvort heldur með því að draga úr eða fella niður eldri frádráttarheimildir, hækka skatthlutfall, breyta skattstofni eða með enn öðru móti. Verður ekki fallist á með áfrýjanda að breyting á frádráttarheimild, sem leiðir til hærri skattgreiðslu, falli almennt utan við reglu 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar um bann við afturvirkni skattalaga, sem er sprottin af því að mikilvægt er talið að almenningur geti treyst því meðal annars að álagning tekjuskatts sé í samræmi við þær reglur, sem giltu þegar teknanna var aflað. Fjárfesting stefnda fór fram á árinu 1996 meðan lög kváðu á um heimild manna til að draga 80% fjárfestingar við hlutafjárkaup upp að tilteknu hámarki frá skatti næstu fimm árin. Skattaleg meðferð slíkrar ráðstöfunar fjár var þar með ákveðin í lögum, en áhrifum hennar jafnframt dreift á allt að fimm ár. Skatthagræði þetta var skert með lögum nr. 137/1996, en samkvæmt 5. mgr. 3. gr. þeirra laga skyldi farið með eldri ónýttan frádrátt eins og fjárfestingin að baki honum hefði átt sér stað eftir gildistöku laganna. Við úrlausn um það, hvort lagaákvæðið fái samrýmst reglu 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, verður að líta til þess að löggjafi og stjórnvöld stuðluðu sjálf að því í þágu atvinnulífsins að einstaklingar legðu fé sitt í hlutafjárkaup, sem almennt fylgir áhætta, í stað þess að fjárfesta með öðrum og öruggari hætti. Á móti tók ríkið á sig að veita skattívilnun af 80% fjárfestingarinnar. Sá tími, sem sú ívilnun skyldi gilda, var bæði fyrirfram gefinn og tiltölulega skammur. Skattalegt hagræði var þannig útreiknanlegt og unnt að leggja mat á áhættuna, sem tekin væri, í samanburði við það. Þegar þessi aðstaða er virt verður að fallast á með stefnda að lagagreinin feli í sér afturvirkni, sem braut í bága við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt öllu framanröktu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Jónasi Guðmundssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Við erum sammála köflum I - III hjá meirihluta dómenda og vísast til þeirra um ágreiningsefni málsins. Í kafla III er lýst aðdraganda setningar laga nr. 137/1996, sem stefndi heldur fram að feli í sér afturvirka skattareglu og séu því andstæð 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún varð með 2. mgr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Við erum einnig sammála forsendum í fyrstu og annarri málsgrein IV. kafla meirihlutans, en þar kemur fram að tilgangur stjórnarskrárákvæðisins sé að skattalagabreyting sé ekki gerð á tekjuárinu eða fyrir skattálagningu næsta ár á eftir þannig að íþyngjandi sé fyrir skattþegn. Eftir það skiljast leiðir. Teljum við að framhald forsendna og niðurstaða dómsins ætti að vera á þessa leið: Fjárfesting stefnda fór fram á árinu 1996, þegar lög nr. 147/1994 giltu, sem kváðu á um 80% skatthagræði í fimm ár. Hagræði þetta var skert með gildistöku laga nr. 137/1996 hinn 1. janúar 1997. Í 5. mgr. 3. gr. laganna kemur fram, að fjárhæð, sem heimilt hafði verið að flytja milli ára vegna fjárfestinga í atvinnurekstri fyrir gildistöku laganna, teljist vera aukning á fjárfestingu í atvinnurekstri samkvæmt 1. og 2. mgr., það er ónýtt aukning fjárfestingar á árinu 1996 skuli teljast aukning í fjárfestingu árin 1997-1999. Stefndi gat ekki vænst þess að það skatthagræði, sem í gildi var við fjárfestingu hans 1996, yrði óbreytt um óvissa framtíð. Verður að fara varlega í að binda hendur löggjafans á þessu sviði sérstaklega. Aftur á móti verður skattþegn að geta gert sér grein fyrir því á þeim tíma sem hann aflar tekna og ráðstafar þeim aftur hvaða áhrif hver einstök ráðstöfun hefur í skattalegu tilliti. Enda þótt ákvæði laga nr. 137/1996 hafi náð til fjárfestinga sem áttu sér stað fyrir gildistöku laganna lutu þau að tekjuskattsálagningu í framtíð en ekki fortíð. Þau atvik sem réðu skattskyldu stefnda tekjuárið 1997 voru fyrst og fremst tekjur hans og eignir á því ári og þær heimildir til frádráttar sem þá voru í gildi. Lagabreytingin, sem tók gildi 1. janúar 1997, var að þessu leyti almenn breyting á frádráttarreglum og kom ekki til framkvæmda fyrr en við álagningu að fullnuðu skattári. Hún fól því ekki í sér afturvirkni og braut ekki í bága við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ber því að taka sýknukröfu áfrýjanda til greina, en rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Stefnandi málsins er Jónas Guðmundsson, kt. 280558-2229, Miðstræti 1, Bolungarvík, en stefndi er íslenska ríkið. Geir H. Haarde, fjármálaráðherra, er stefnt fyrir þess hönd. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 17. desember 2001, en áritaðri um birtingu af ríkislögmanni 19. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi 15. janúar sl., en dómtekið 4. júní sl., að aflokinni skýrslutöku og munnlegum málflutningi. Stefnandi gerir þær dómkröfur: 1. Að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar nr. 515/1999, sem upp var kveðinn 29. september s.á. um synjun á því að fella úr gildi úrskurð skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi frá 19. janúar s.á. 2. Að stefnda verði gert að greiða stefnanda 21.460 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 1. september 1998 til 30. júní 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí s.á. til greiðsludags. Þess er krafist af hálfu stefnanda, að dæmt verði, að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinni 1. september 1999, en síðan árlega þann dag. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málkostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefnandi krafðist þess upphaflega, að stefndi yrði dæmdur til að greiða sér 51.960 krónur, auk dráttarvaxta, en lækkaði kröfu sína undir rekstri málsins í 21.460 krónur, eins og lýst er í 2. tölulið hér að framan. Stefndi krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefndu verði tildæmdur hæfilegur málskostnaður að mati réttarins. Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir, málsástæður og lagarök. Málavextir eru þeir, að stefnandi keypti hlutabréf á árinu 1996 í ýmsum hlutafélögum, sem ríkisskattstjóri hafði staðfest. Kaupin fóru fram í nokkrum áföngum á tímabilinu frá 21. ágúst til 16. desember. Í skattframtali skattársins 1997 gerði stefnandi grein fyrir kaupum sínum, færði til frádráttar tekjum 207.840 kr. og flutti ónýtta frádráttarheimild að fjárhæð 1.218.776 kr. til næsta árs. Á árinu 1996 gilti sú regla um skattfrádrátt vegna fjárfestinga einstaklinga í innlendum atvinnurekstri, að heimilt var að færa til frádráttar tekjum 80% af keyptum hlutabréfum, þó að hámarki 129.900 kr. hjá einstaklingi og 259.800 kr. hjá hjónum, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 147/1994 um breytingu á 30. gr. laga um tekju og eignaskatt nr. 75/1981 (eftirleiðis tskl. eða skattalög). Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 147/1994 segir, að heimilt sé flytja milli ára fjárhæð umfram frádráttarmörk, sbr. 1. mgr., og nýta á næstu fimm árum (5. töluliður b-liðar 1. mgr. 30. gr. laga nr. 75/1981). Þessari frádráttarreglu var síðan breytt með lögum nr. 137/1996 um breytingu á skattalögum. Í 3. gr. laganna er fjallað um breytingar á 30. gr. skattalaga. Í 3. mgr. 3. gr. breytingalaganna segir, að frádráttur hjá þeim sem fjárfest hafa fyrir þær fjárhæðir er greinir í 2. mgr. skuli vera sem hér greinir: ,,a. Vegna fjárfestingar á árinu 1997 skal hann vera 60% af fjárhæðum skv. 2. mgr. b. Vegna fjárfestingar á árinu 1998 skal hann vera 40% af fjárhæðum skv. 2. mgr. c. Vegna fjárfestingar á árinu 1999 skal hann vera 20% af fjárhæðum skv. 2. mgr.". Í 5. mgr. 3. gr. kemur m.a. fram, að reglum 2. mgr. skuli beitt um ónýttan frádrátt, sem færður hafi verið milli ára. Í skattframtali sínu fyrir árið 1998 færði stefnandi til frádráttar tekjum sínum á viðeigandi framtalseyðublað (3.10) ónýttan skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa fyrri ára og miðaði frádrátt sinn við við 80% þeirrar fjárhæðar, sem heimilt var að nýta, þ.e. sömu fjárhæð og árið áður, þ.e. 207.840 kr. Í athugasemdareit framtalsins ritaði stefnandi eftirfarandi: ,,Aths. vegna hlutabréf: Bréfin eru keypt fyrir gildistöku laga nr. 137/1996." Skattstjórinn í Vestfjarðaumdæmi gerði athugasemdir við framtal stefnanda í bréfi til hans dags. 29. apríl 1998. Vísar hann þar til leiðbeininga RSK með skattframtali 1998, en þar komi m.a. fram, að ,,ónýttar frádráttarheimildir skerðast eftir þeim reglum sem gilda á því ári sem þær koma til frádráttar." Síðan segir í bréfi skattstjóra: ,, Með vísan til þess er að framan greinir, er fjárhæð sú er færast á í reit 598 í framtali yðar kr. 155.880.-, í stað kr. 207.840.-, sem færð er." Stefnandi kærði þessa ákvörðun skattstjóra með bréfi, dags. 31. ágúst 1998. Skattstjóri vísaði kærunni frá á þeirri forsendu, að ekki hafi komið fram í kærunni, hvert væri kæruefnið, kæran væri órökstudd og án gagna. Stefnandi kærði úrskurð skattstjóra til yfirskattanefndar með bréfi, dagsettu 17. febrúar 1999, sem felldi úrskurð í málinu 29. september s.á. Í niðurstöðu yfirskattanefndar segir orðrétt svo: ,,Samkvæmt framansögðu var álagningu skattstjóra hagað í samræmi við gildandi lög gjaldárið 1998 að því er hið kærða atriði varðar. Er því út af fyrir sig ekki andmælt af hálfu kæranda, en byggt á því að vegna ákvæða 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum, hafi skattstjóra borið að fara að ákvæðum eldri laga, þ.e. þeirra laga er í gildi voru þegar kærandi lagði í fjárfestinguna, um fjárhæð heimilaðs frádráttar vegna fjárfestingar í atvinnurekstri. Yfirskattanefnd á ekki úrskurðarvald um það hvort lagareglur kunni að fara í bága við einstök ákvæði stjórnarskrár og er því ekki bær til umfjöllunar um málsástæður sem á slíku eru byggðar. Samkvæmt framansögðu er kröfu kæranda hafnað." Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að löggjafinn hafi með setningu 3. gr. laga nr. 137/1996 mælt fyrir um afturvirka skerðingu á rétti, sem stefnandi hefði þegar áunnið sér lögum samkvæmt. Á tímabilinu frá 21. ágúst til 16. desember 1996, þegar umrædd hlutabréf voru keypt, hafi gildandi lög, sbr. 1. mgr. b-liðar 2. gr. l. nr. 147/1994, heimilað að draga mætti frá tekjum 80% af fé því, sem varið væri til aukningar á fjárfestingu í atvinnurekstri innanlands. Framreiknað hámark frádráttar fyrir hjón skyldi vera kr. 207.840 og heimilt hafi verið að flytja fjárhæð umfram frádráttarmörk á milli ára og nýta á næstu fimm árum, skv. 2. mgr. ákvæðisins. Í skýringum með frumvarpi til laganna komi fram sá vilji löggjafans, að hætt yrði að þrepa frádráttinn niður og að fest yrði til frambúðar í lög sú regla, að heimilt yrði að draga frá tekjum 80% af fjárfestingunni. Markmiði löggjafarinnar yrði ekki náð, nema breytingin yrði vel kynnt fyrir almenningi. Stjórnvöldum hafi verið umhugað um að efla atvinnulífið með þátttöku almennings í því, en í staðinn yrði almenningi gefinn kostur á að nýta sér skattahagræðið af fjárfestingum í innlendum hlutabréfum næstu árin. Stefnandi hafi verið einn þeirra mörgu, sem litið hafi á þetta skattahagræði sem vænlegan kost. Hafi hann sérstaklega horft til þess, að honum yrði unnt að nýta sér fjárfestingu í hlutabréfum til frádráttar tekjuskattsstofni sínum á næstu fimm árum og því fjárfest í góðri trú í nokkrum hlutafélögum á síðari hluta ársins 1996. Með setningu laga nr. 137/1996 hafi löggjafinn kúvent í afstöðu til fyrrgreinds frádráttar. Reglunni í lögum nr. 147/1994 um 80% frádrátt hafi verið varpað fyrir róða með ákvæðum breytingalaganna, þar sem frádrátturinn hafi verið þrepaður niður á þremur árum. Hið sama skyldi einnig gilda um þann ónýtta frádrátt, sem heimilt hafði verið að flytja milli ára fyrir gildistöku laganna. Þannig hafi forsendum stefnanda og fjölda einstaklinga fyrir kaupum á hlutabréfum í gildistíð 2. gr. laga nr. 147/1994 verið hrundið, þ.e. að fjárfesta í hlutabréfum á árunum 1995 og 1996 til skattahagræðis næstu fimm árin þar á eftir. Stefnandi reisir kröfur sínar á því, að skattayfirvöld geti ekki beitt ákvæði 3. gr. laga nr. 137/1996 gagnvart honum, þar sem 19. gr. laganna kveði skýrt á um, að 3. gr. laganna taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 1997. Stefnandi hafi fest kaup á hlutabréfunum árið 1996 og talið þau fram á skattframtali 1997. Á skattaárinu 1996 hafi þágildandi ákvæði B-liðar 1. mgr. 30. gr. tskl., sbr. b-lið 2. gr. laga nr. 147/1994, gilt um frádrátt frá tekjum. Stefnandi hafi þannig á skattárinu 1997 nýtt sér heimild til 80% frádráttar vegna fjárfestingar í atvinnurekstri, að hámarki kr. 207.840 vegna hjóna, og flutt til næstu fimm ára þá fjárhæð, sem umfram var lögmælt frádráttarmörk, skv. heimild í b-lið 2. gr. Með sama hætti hafi stefnanda verið heimilt að nota ónýtta heimild að lögmæltu marki til lækkunar á tekjuskattsstofni á framtali 1998 vegna skattársins 1997. Af þessu sé ljóst, að ákvæði laga nr. 137/1996 geti ekki náð til fjárfestinga í atvinnurekstri, sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna. Ákvæði 5. mgr. 3. gr. l. nr. 137/1996 skerði ónýtta frádráttarheimild, þrátt fyrir þá reglu laga nr. 147/1994, sem gilda átti næstu fimm árin, sbr. og frumvarp til l. nr. 147/1994. Ákvæði 5. mgr. 3. gr. verði að telja íþyngjandi afturvirkt lagaákvæði. Í 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 15. gr. laga nr. 97/1995, (eftirleiðis stjórnarskráin) sé skýrt og afdráttarlaust kveðið á um það, að enginn skattur verði lagður á, nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum, þegar þau atvik urðu, sem ráði skattskyldu. Sú ákvörðun skattayfirvalda að beita ákvæði 3. gr. laga nr. 137/1996 og skerða þar með frádráttarheimild stefnanda vegna fjárfestinganna á árinu 1996, feli í sér íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun og brjóti gegn stjórnarskrárvörðum rétti hans. Ljóst sé, að löggjafanum sé óheimilt að svipta einstakling áunnum rétti, samkvæmt lögum, með setningu afturvirkra lagafyrirmæla. Stefnandi byggir enn fremur á því, að gengið hafi verið á eignarétt hans með ólögmætum hætti með setningu 5. mgr. 3. gr. l. nr. 137/1996 og ákvörðun skattstjóra um skerðingu á frádrætti hans. Skerðing frádráttarheimildar á skattframtali 1998 hafi þýtt hærri álögur á stefnanda, sem feli í sér eignarnám. Engin gild lagafyrirmæli hafi staðið til þess eignarnáms og því fari það gegn ákvæði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Fjárkrafa sú, sem stefnandi krefst úr hendi stefnda, samkvæmt 2. kröfulið, sé mismunur á þeim fjárhæðum, sem stefnanda hafi verið heimilt að draga frá tekjuskattsstofni á skattframtali 1998, og þeirri tölu, sem skattstjóri hafi leiðrétt í framtalinu. Stefnandi hafi þannig ofgreitt stefnda sem svari til umkrafinnar fjárhæðar. Því sé krafist endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar með dráttarvöxtum. Stefnandi vísar til fyrrnefndra ákvæða skattalaga og stjórnskipunarlaga, svo og til almennra sjónarmiða um afturvirkni laga og eignarnám. Krafa hans um dráttarvexti og vaxtavexti styðjist við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og laga nr. 38/2001. Upphafstími dráttarvaxta sé miðaður við gjalddaga álagningar skattstjóra fyrir árið 1998, sem var hinn 1. september 1998, en þá hafi stefnandi staðið skil á álagningu vegna ársins 1997, þ.m.t. vegna umkrafins mismunar tekjuskattsstofns. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr., en krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði byggir á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukasskattskyldur, og til að tryggja skaðleysi sitt sé honum nauðsynlegt að fá skattinn dæmdan úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda: Stefndi kveðst byggja á því, að úrskurður yfirskattanefndar sé gildur að formi til og efni. Úrskurðurinn sé ekki haldinn annmörkum, er leiða eigi til þess að fella beri hann úr gildi. Hann sé heldur ekki í andstöðu við 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar að mati stefnda. Stefndi telur, að þær breytingar, sem gerðar voru á lögum nr. 75/1981 með 3. gr. laga nr. 137/1996, hafi ekki falið í sér afturvirka skerðingu á rétti stefnanda, og hafi þær því ekki brotið gegn 77. gr. stjórnarskrár. Lagabreytingin hafi beinst að tekjuskattsálagningu tekjuára í framtíð en ekki í fortíð. Um hafi verið að ræða almenna takmörkun á skattskilum, líkt og t.d. gildi um vaxtabætur, en þar geti breytingar á forsendum við útreikning komið fram löngu eftir að kaup fasteignar eða lántaka eigi sér stað. Engin afturvirk breyting hafi átt sér stað með lagaboði 3. gr. laga nr. 137/1996. Breytingin horfi til framtíðar og sé þar af leiðandi í fullu samræmi við 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi mótmælir því ekki, að ívilnandi skattareglur kunni að hafa verið forsenda kaupa stefnanda á hlutabréfum. Löggjafinn hafi engu að síður heimild til að ákveða skipan skattamála á hverjum tíma. Stefnandi hafi ekki mátt búast við því, að skatthlutfall yrði óbreytt í framtíð, persónuafsláttur óbreyttur, skattlagning eða skattfrelsi eigna hið sama. Í dæmaskyni kynni skattþegn að kaupa eignarskattsfrjálsa eign, t.d. spariskírteini, sem þó myndi ekki tryggja honum skattfrelsi af henni um ókomna tíð. Löggjafinn geti til að mynda afnumið slíkt skattfrelsi með framvirkum réttaráhrifum, en hafi ekki heimild til að binda hendur löggjafa seinni tíma. Það felist í eðli löggjafarvalds, að lögum megi breyta, og skattamálum verði að skipa með lögum, samkvæmt stjórnarskrá. Óumdeilt sé, að 5. mgr. 3. gr. laga nr. 137/1996 hafi öðlast gildi 1. janúar 1997, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna, en lögin hafi verið birt 30. desember 1996. Ákvæðið hljóði svo: „Fjárhæð, sem heimilt hefur verið að flytja á milli ára vegna fjárfestinga í atvinnurekstri fyrir gildistöku laga þessara, telst vera aukning á fjárfestingu í atvinnurekstri skv. 1. og 2. mgr. og skulu um frádráttinn gilda ákvæði 3. og 4. mgr. Ónýtt frádráttarheimild tekur breytingu í samræmi við breytingar á verðbreytingarstuðli skv. 26. gr." Stefndi telur, að ákvæðið hafi gilt um álagningu opinberra gjalda árið 1998. Við álagningu gjaldárið 1998 hafi tekjuskattsstofn stefnanda því tekið mið af tekjum hans 1997 og þeim frádráttarheimildum, sem hann mátti þá nýta sér, þar á meðal 5. mgr. 1. töluliðar B liðar 1. mgr. 30. gr. laga nr. 75/1981, svo sem málsgreininni hafði verið breytt með 3. gr. laga nr. 137/1996. Stefnanda hafi því einungis verið heimilt að nýta sér 60% af 259.800 kr. til frádráttar tekjuskattsstofni, þ.e. ónýtta frádráttarheimild, samkvæmt nefndri 5. mgr., eða 155.880 kr. Óheimilt hafi því verið að draga frá 80% af fjárhæðinni, þegar þau atvik urðu, sem réðu skattskyldu stefnanda á árinu 1997. Stefndi kveðst mótmæla því, að um áunnin réttindi hafi verið að ræða, sem stefnandi hafi verið sviptur. Á árinu 1997, sem álagning 1998 skyldi taka mið af, sbr. 60. gr. og 95. gr., sbr.og 91. gr. laga nr. 75/1981, hafi heimildin einungis verið 60%, sbr. ákvæði 5. mgr. 3. gr. laga nr. 137/1996. Að þessu virtu hafi ákvæðið á engan hátt verið andstætt banni 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi kveðst einnig byggja á því, að heimildir til frádráttar frá tekjuskattsstofni séu ekki skattur í skilningi 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Skattur hafi verið skilgreindur sem greiðsla, venjulega peningagreiðsla, sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verði að gjalda til hins opinbera, samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins, eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérgreinds endurgjalds frá hinu opinbera. Telur stefndi því, að ekki sé um skatt að ræða í skilningi 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár, heldur ívilnun, sem hafi verið ætlað að gilda í tiltekinn tíma fram í tímann. Löggjafinn hafi ekki heimild til að binda hendur löggjafa seinni tíma, eins og áður sé lýst. Enn fremur kveðst stefndi byggja á því, að stefnandi hefði hæglega getað selt þann viðbótarhlut, sem hann hafi ætlað að nota til frádráttar á komandi árum, ef honum sýndist svo. Því sé mótmælt, að um forsendubrest hafi verið að ræða. Álagning skatta og gjalda lúti ekki reglum um forsendubrest svo sem í samninga- eða kröfurétti. Stefndi mótmælir því, að gengið hafi verið á rétt stefnanda með setningu 5. mgr. 3. gr. laga nr. 137/1996 og ákvörðun skattyfirvalda. Óraunhæft sé með öllu, að skerðing frádráttarheimilda gjaldárið 1998 hafi þýtt hærri álögur, er jafngildi eignarnámi andstætt 72. gr. stjórnarskrár. Það hafi einungis haft þau áhrif, að stefnandi hafi getað dregið frá 60% en ekki 80% af hámarki aukningar í fjárfestingu í hlutabréfum. Lagabreytingin hafi verið málefnaleg og jafnræðis gætt og á engan hátt takmörkun á stjórnarskrárvörðum eignarrétti. Stefnandi hafi ekki átt skilyrðislausan rétt, verndaðan af 72. gr. stjórnarskrár, til frádráttar frá tekjuskattsstofni til frambúðar, heldur gildi lög um álagningu tekjuskatts á hverjum tíma. Umræddar frádráttarheimildir á árinu 1996 geti ekki talist eignaréttindi og njóti því ekki verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi stefnandi ekki byggt á því, að álagningarhlutfallið sjálft hafi verið eignarnám andstætt 72. gr. stjórnarskrár. Stefndi bendi á, í þessu sambandi, að tekjur geti verið misháar frá einum tíma til annars og því sé óraunhæft að sérgreina einstakar frádráttarheimildir skattalaga sem eign til framtíðar litið. Stefndi byggir einnig á því, að þær heimildir, sem lög nr. 75/1981 kváðu á um, og gilt hafi gjaldárið 1997 vegna hlutabréfakaupa 1996, séu ekki áunnin réttindi, heldur hafi löggjafinn nýtt sér heimildir til að koma á nýrri og breyttri skipan, en samkvæmt stjórnarskrá skal skattamálum skipað með lögum. Verði fallist á, að heimildir til frádráttar hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrár, hafi verið um almenna takmörkun að ræða, sem tekið hafi til allra, sem eins voru settir, og jafnræðis gætt. Lagabreytingin hafi verið málefnaleg og sanngjörn í ljósi markmiða löggjafans um breytta skipan. Stefndi telur því, með vísan til framanritaðs, að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á sýknu af öllum kröfum stefnanda, kveðst stefndi engu að síður mótmæla endurgreiðslukröfu stefnanda sem rangri og að henni beri að vísa frá dómi vegna vanreifunar. Dráttarvaxtakröfum stefnanda sé mótmælt, en þess krafist, verði litið svo á, að dæma beri dráttarvexti, að sérákvæði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 skuli gilda. Ekki sé heimild til að dæma dráttarvexti nema frá málshöfðun, þar sem yfirskattanefnd hafi lagt úrskurð á kæru stefnanda innan lögboðins frests, samkvæmt 8. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd, sbr. 3. og 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981. Stefndi vísar til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni. Niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa fengið veður af því, að til stæði að skerða heimildir skattalaga, sem lutu að frádrætti frá tekjum vegna fjárfestinga í hlutabréfum. Hann hafi því ákveðið að kaupa hlutabréf áður en slík lög yrðu sett og tryggja sér þannig frádrátt frá tekjum næstu fimm árin í samræmi við þágildandi skattalög. Hafi hann keypt hlutabréf fyrir 1.250.000 krónur. Fyrir þennan tíma hafi hann nýtt sér umræddar heimildir skattalaga og keypt árlega hlutabréf, sem svaraði til lögmælts frádráttarhámarks hverju sinni. Áhætta fylgdi ávallt fjárfestingum í hlutabréfum, en úr henni væri dregið með lögákveðinni skattaívilnun. Mál þetta varðar það álitaefni, hvort gildandi lög á árinu 1996, þegar stefnandi réðst í hlutabréfakaup sín, veiti honum heimild til að haga skattframtali sínu á árinu 1998 með þeim hætti, að draga frá skattskyldum tekjum sömu fjárhæð og árið áður. Við úrlausn þessa réttarágreinings reynir á túlkun 77. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Tilvitnað stjórnarskrárákvæði hljóðar svo: „Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu." Í greinargerð með frumvarpi til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 kemur m.a. fram um skýringar á 15. gr., að 2. mgr. ákvæðisins sé sett í því skyni að girða fyrir, að sett verði lög, sem feli í sér hækkun skatta eða gjalda með afturvirkum hætti, og gildi einu, hvaða nafni hinar afturvirku álögur séu nefndar eða hvort þær stafi af gjaldstofni eða gjaldahlutfalli. Einnig er vakin athygli á því, að í orðalagi 2. mgr. 15. gr. felist, að löggjöf um skatta myndi teljast afturvirk, sé hún sett eftir það tímamark, sem skattskyldan eða skatthæðin á að taka mið af. Þá er þess getið, að þetta eigi aðeins við um íþyngjandi lagabreytingar. „Þau atvik urðu" á árinu 1996, að stefnandi festi kaup á umræddum hlutabréfum. Lög nr. 147/1994, sem m.a. breyttu ákvæðum B-liðar 30. gr. skattalaga, voru þá í gildi og veittu heimild til að flytja fjárhæð umfram frádráttarmörk milli ára og nýta á næstu fimm árum, sbr. 2. mgr. b - liðar 2. gr. laganna. Í greinargerð með frumvarpi til síðastgreindra laga segir m.a. svo um ákvæði 2. gr. „Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 19. maí 1994 kemur fram vilji til að kanna hvort unnt sé að örva fjárfestingu í atvinnulífinu með ívilnun til einstaklinga er leggja fé í nýja fjárfestingu. Í frumvarpinu er lagt til að hætt verði að þrepa frádráttinn niður og festa til frambúðar í lög þá reglu sem samkvæmt téðu bráðabirgðaákvæði á að gilda vegna fjárfestingar á árunum 1994 og 1995, þ.e. að heimilt sé að draga frá tekjum 80% af fjárfestingunni." Breyting varð á þessari heimild með 3. gr. laga nr. 137/1996, eins og áður er getið (sjá bls. 2). Í niðurlagsákvæði 19. gr. laganna frá 1996 segir að ákvæði 3. gr. taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 1997. Því var skerðingu á áður lögmæltum frádrætti vegna fjárfestinga í innlendum atvinnurekstri fyrst beitt við álagningu skatta ársins 1998 vegna tekjuársins 1997. Sú skerðing á frádráttarheimildum stefnanda er hér til úrlausnar. Ljóst þykir, að skerðing á frádráttarheimildum stefnanda varðar atvik, sem áttu sér stað á árinu 1996, þegar hann festi kaup á hlutabréfum fyrir 1.250 þúsund krónur í því skyni að nýta sér lögmæltan rétt til að frádráttar tekjum næstu fimm árin. Hér var um íþyngjandi lagasetningu að ræða gagnvart öllum, sem fjárfest höfðu í innlendum atvinnurekstri og hugðust nýta sér hagræði þágildandi skattalaga til frádráttar allt að fimm árum, að öðrum lagaskilyrðum uppfylltum. Stefndi byggir m.a. á því, að löggjafanum sé óheimilt að binda hendur löggjafa seinni tíma. Það viðhorf, sem þykir eiga við full rök að styðjast, á ekki við í þessu máli. Hér takmarkast heimildir löggjafans af stjórnskipunarlögum. Í áðurnefndri greinargerð að frumvarpi til laga nr. 97/1995 um 2. mgr. 15. gr. 97/1995, sem síðar varð 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, kemur skýrt fram það viðhorf, að bann sé lagt við afturvirkni til að tryggja stöðu gjaldenda. Þar segir einnig, eins og áður er lýst, „að löggjöf um skatta mundi teljast afturvirk ef hún er sett eftir það tímamark sem skattskyldan eða skatthæðin á að taka mið af." Í tilviki stefnanda eru lög nr. 137/1996 afturvirk, þar sem réttindi stefnanda eru skert vegna „atvika sem urðu" á árinu 1996, en vísa til framtíðar að því er varðar skattlagningu ársins 1998 og ákvarða þá skatthæð hans og skattskyldu á því ári. Dómurinn lítur því svo á, með vísan til þess, sem að framan er rakið, að lögunum nr. 137/1996 verði ekki beitt í tilviki stefnanda, þar sem stjórnarskrárvarinn réttur hans standi því í vegi. Stefnandi krefst þess, að úrskurður yfirskattanefndar verði ógiltur með dómi þessum. Því er áður lýst, að í niðurstöðukafla úrskurðarins kemur fram, að yfirskattanefnd telur sig ekki eiga úrskurðarvald um það, hvort lagareglur kunni að fara í bága við einstök ákvæði stjórnarskrár, en staðfestir niðurstöðu skattstjóra með vísan til þess, að hún sé byggð á gildandi lögum. Dómurinn fellst á ályktun yfirskattanefndar um valdsvið sitt. Úrskurðurinn er engum annmörkum haldin, sé gengið út frá því, að lög nr. 137/1996 taki til tilviks stefnanda. Dómurinn hefur á hinn bóginn komist að þeirri niðurstöðu, að lögum nr. 137/1996 verði ekki beitt gagnvart stefnanda. Sú niðurstaða leiðir til þess að fallast ber á kröfu stefnanda og ógilda úrskurð yfirskattanefndar. Stefnandi hefur lagt fram sundurliðað yfirlit, dags. 3. apríl sl., unnið af skattstjóra Vestfjarðaumdæmis, sem sýnir annars vegar álögð gjöld stefnanda á árinu 1998 vegna tekna ársins á undan. Álagður tekjuskattur og útsvar stefnanda nam samtals 1.563.870 krónum. Yfirlitið sýnir einnig samtölu opinberra gjalda, sem stefnandi hefði þurft að greiða, ef fyrri frádráttarreglu (80%) hefði verið beitt við álagningu tekjuskatts og útsvars hans. Álögð gjöld hefðu þá numið 1.542.410 krónum. Mismunurinn nemur 21.460 krónum, sem svarar til dómkröfu stefnanda. Stefndi hefur ekki mótmælt sérstaklega útreikningi skattstjóra Vestfjarðaumdæmis eða þeim forsendum, sem hann er byggður á. Ljóst er, samkvæmt framansögðu, að stefnanda hefur verið gert að greiða hærri fjárhæð til stefnda, sem nemur dómkröfu hans, og á því rétt á endurgreiðslu sem þessari fjárhæð nemur. Eins og mál þetta er vaxið, þykir rétt að stefndi greiði stefnanda dráttarvexti á tildæmda fjárhæð, sem miðast skulu við birtingardag stefnu, með vísan til 4. mgr. 112. gr. skattalaga. Úrslit málsins leiða til þess, að stefnda ber að greiða stefnanda málskostnað, sbr. 1.tl. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Lögmaður stefnanda hefur lagt fram málskostnaðarreikning að fjárhæð 523.014 krónur. Lögmaðurinn byggir reikning sinn á yfirliti, þar sem skráður er sá fjöldi vinnustunda, sem varið hefur verið til verkefnisins. Alls eru skráðar 52.16 vinnustundir, hver á 8.000 krónur, auk virðisaukaskatts og útlagðs kostnaðar (þingfestingargjalds) að fjárhæð 3.500 krónur. Dóminum þykir hæfilegt, miðað við umfang málsins, að stefndi greiði stefnanda málskostnað að fjárhæð 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlögðum kostnaði. Skúli J. Pálmason héraðsdómari dæmdi þetta mál. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður yfirskattanefndar í máli nr. 515/1999, sem upp var kveðinn 29. september 1999, þar sem synjað er um að fella úr gildi úrskurð skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi frá 19. janúar s.á. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Jónasi Guðmundssyni, 21.460 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. desember 2001 til greiðsludags. Dráttarvextir skulu leggjast við höfuðstól kröfunnar á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinni 19. desember 2002, en síðan árlega þann dag. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 547/2016
|
Kærumál Fjárnám Málskostnaður
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu S um fjárnám hjá G fyrir nánar tilgreindri skuld. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins hefði G ekki verið skráður eigandi þeirra ökutækja, sem krafist var fjárnáms í, þegar beiðni S um aðför var tekin fyrir hjá sýslumanni og hefði S ekki fært viðhlítandi sönnur á að raunverulegt eignarhald tækjanna væri hjá G.
|
DómurHæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru25. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. ágúst sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. júlí 2016, þar sem meðal annars var hafnað kröfusóknaraðila um fjárnám hjá varnaraðila fyrir nánar tilgreindri skuld.Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, þar sem í raun erum að ræða ágreining sem reis við framkvæmd aðfarargerðar. Sóknaraðili krefstþess að úrskurður héraðsdóms ,,verði felldur úr gildi að öllu leyti“ og að tekinverði til greina krafa sín um að fjárnám verði gert í tilgreindum ökutækjum aukþess sem sér verði „veitt heimild til vörslusviptingar á tækjunum í kjölfarfjárnámsins“. Þá krefst hann „málskostnaðar að skaðlausu úr hendi gagnaðila meðálagi og Ólafur Karl Ólafsson hdl. umboðsmaður hans verði dæmdur til greiðslumálskostnaðar in solidum með umbjóðanda sínum, sbr. m.a. 4. mgr. 131. gr. eml.nr. 91/1991, sbr. einnig 1.-3. mgr. sömu greinar“. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti. Eftirað máli þessu var skotið til Hæstaréttar lést Sigurður Jónsson og tók dánarbúhans við aðild málsins. Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði, en þargreinir að aðfararheimild hafi ekki verið lögð fram í héraði. Aðfararheimild ímáli þessu er héraðsdómur 5. október 2015, sem er meðal málsgagna fyrirHæstarétti. Með dóminum var varnaraðili dæmdur til að greiða Sigurði Jónssyni3.500.000 krónur auk vaxta og málskostnaðar og mátti sóknaraðili því krefjastaðfarar hjá honum, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 90/1989. Í endurriti úrgerðabók sýslumannsins á Suðurlandi 9. febrúar 2016 kom fram að sóknaraðilihafi krafist þess að gert yrði fjárnám í tilgreindum ökutækjum sem hann taldivera í eigu varnaraðila. Fjárnám verður að meginreglu aðeins gert í eignumgerðarþola, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt 3. mgr. 47. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978 er skráning eignarhalds að bifreiðum og öðrum skráningarskyldumökutækjum í ökutækjaskrá í reynd ígildi þinglýstrar eignarheimildar. Samkvæmtgögnum málsins var varnaraðili, sem krafist var fjárnáms hjá, ekki skráðureigandi ofangreindra ökutækja þegar beiðni sóknaraðila um aðför var tekin fyrirhjá sýslumanni og hefur sóknaraðili ekki fært viðhlítandi sönnur á að raunverulegteignarhald tækjanna sé hjá varnaraðila. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðarum að hafna kröfum sóknaraðila því staðfest. Ekki eru efni til þess að verða við kröfusóknaraðila um málskostnað úr hendi varnaraðila á grundvelli 131. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, en eftir atvikum verður málskostnaður í héraðifelldur niður. Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðruleyti en því að málskostnaður í héraði fellur niður. Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14.júlí 2016 Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar 21. júní 2016, barst dóminum 18. febrúar 2016 og var málið þingfest16. mars 2016. Gerðarbeiðandi er Sigurður Jónsson,kt. [...], Hólavangi 9e, Hellu, en gerðarþoli er Gottlieb G. Konráðsson, kt.[...], Burstabrekku, Hellu. Kröfur gerðarbeiðanda eru aðákvörðun sýslumannsins á Selfossi um að hafna fjárnámi í YM-670 hengivagni ogdráttarvélinni MY-493 Landini Legent verði felld úr gildi og sýslumanni verðigert að samþykkja að fjárnám verði gert í framangreindum tækjum. Jafnframtverði gerðarbeiðanda veitt heimild til vörslusviptingar á tækjunum í kjölfarfjárnámsins, auk þess að gerðarþola verði gert að greiða gerðarbeiðandamálskostnað að skaðlausu. Gerðarþoli krefst þess að kröfumgerðarbeiðanda verði hafnað og að gerðarbeiðanda verði gert að greiðagerðarþola málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þá krefstgerðarþoli þess að verði ekki fallist á kröfur hans þá verði kveðið á um það aðmálskot fresti frekari fullnustuaðgerðum. Málavextir Þann 9. febrúar 2016 var tekið fyrirhjá Sýslumanninum á Suðurlandi aðfarargerð nr. 2015-001686, þar sem aðilarþessa dómsmáls voru gerðarbeiðandi og gerðarþoli. Lögð var fram aðfararbeiðniog dómur, en dómurinn hefur ekki verið lagður fram í dómsmáli þessu. Í endurriti úr gerðabók sýslumannskemur fram að gerðarbeiðandi krefjist fjárnáms fyrir kröfu að fjárhæð kr.4.552.219, sem nánar er sundurliðuð í endurritinu og í aðfararbeiðninni, enendurrit hennar hefur verið lagt fram í málinu. Þá kemur fram í endurritinu úrgerðabók að gerðarþoli hafi ekki verið mættur en af hálfu gerðarbeiðanda hafiverið farið fram á að fjárnám yrði gert í lausafénu „YM-670, HENGIVAGN ökutækinu MY-493, LANDINI LEGEND“. Jafnframt erbókað að gerðarbeiðandi óski þess að sýslumaður veiti heimild tilvörslusviptingar í kjölfar fjárnámsins. Þá er bókað í endurritinu úrgerðabók að ekki verði séð að gerðarþoli, Gottlieb, sé skráður eigandi umræddraökutækja heldur sé skráður eigandi Karl Rúnar Ólafsson, kt. 060157-5889.Gerðarbeiðandi vísi til þess að Karl Rúnar sé í raun leppur fyrir Gottlieb ogþað komi m.a. fram í dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 5. október 2015 þar semþeir Karl Rúnar og Bjarni Jón Matthíasson lýsi því yfir að þeir hafi veriðskráðir eigendur umræddra ökutækja að beiðni gerðarþola, Gottliebs. Þá vísigerðarbeiðandi jafnframt til þess sem fram komi í bréfi til sýslumanns 13.janúar 2016. Þá segir í endurritinu að sýslumaðurhafni beiðni gerðarbeiðanda um fjárnám hjá gerðarþola m.a. með vísan til þessað gerðarþoli sé ekki skráður eigandi þeirra eigna sem gerðarbeiðandi bendi áog skilyrði 3. gr. aðfararlaga því ekki uppfyllt. Er í lokin vakin athygli áheimild gerðarbeiðanda til að bera afgreiðsluna undir héraðsdóm. Fram hefur verið lögð útprentun úrökutækjaskrá þar sem fram kemur að gerðarþoli hafi keypt hengivagninn YM670þann 10. október 2013, en Bjarni Jón Matthíasson hafi keypt hann 14. október2013 og svo hafi Karl Rúnar Ólafsson keypt hann 25. október 2013. Er Karl Rúnarsagður eigandi en umráðandi gerðarþoli. Þá hefur verið lagt fram afrit afreikningi gerðarþola til Fjallasýnar Rúnars Óskarssonar ehf., dags. 19. janúarog að því er virðist 2016, fyrir Landini MY493, að fjárhæð kr. 5.952.000 meðvirðisaukaskatti, ásamt afriti af tilkynningu um eigendaskipti, dags. 19.janúar 2016, þar sem gerðarþoli er tilgreindur seljandi og Fjallasyn RúnarsÓskarssonar ehf. tilgreint kaupandi. Jafnframt fylgir afrit af kaupsamningi og afsali,dags. 19. janúar 2016, þar sem gerðarþoli selur og afsalar Fjallasýn RúnarsÓskarssonar ehf. dráttarvélina Landini MY-493 fyrir kr. 5.952.000. Þá hefur verið lagður framkaupsamningur og afsal Landini dráttarvélarinnar MY-493, dags. 15. desember 2015,þar sem gerðarþoli selur og afsalar Karli R. Ólafssyni dráttarvélina fyrirskipti á bifreiðinni LND-91 og kr. 600.000 í peningum. Einnig hefur verið lagt fram afritaf kaupsamningi og afsali, dags. 10.18.[sic.].2013, þar sem gerðarbeiðandiselur og afsalar gerðarþola bæði þau tæki sem aðfararbeiðni beinist að, fyrirkr. 3.500.000 sem greiðast skuli eigi síðar en 1. ágúst 2015. Ennfremur hafa verið lögð fram 3afrit af tilkynningum um eigendaskipti á tækinu YM670, sem ýmist er titlaðsturtuvagn eða hengivagn, fyrst þar sem gerðarbeiðandi selur gerðarþola tækið10. október 2013 og næst þar sem gerðarþoli selur Bjarna Matthíassyni tækið 14.október 2013 og loks þar sem Bjarni Matthíasson selur Karli R. Ólafssyni tækiðþann 25. október 2013. Gerðarbeiðandi kveður að umrædd tækiséu í raun og veru eign gerðarþola, en aðrir menn séu skráðir eigendur þeirratil málamynda. Um þetta hefur gerðarbeiðandi einkum vísað til dóms HéraðsdómsSuðurlands í máli nr. E-191/2014, auk þess að hafa við munnlegan flutning málsinsvísað til ýmissa atriði sem hann kveður hafa komið fram í þeim dómi ogaðalmeðferð þess máls. Gerðarbeiðandi kveður að í umræddu dómsmáli hafi komiðfram hjá Karli Rúnari og Bjarna Jóni að þeir væru aðeins skráðir fyrir tækjunumtil málamynda, en þeir ættu þau ekki og raunverulegur eigandi væri gerðarþoli.Dómur þessi hefur ekki verið lagður fram í málinu. Í greinargerð gerðarþola segir aðgerðarbeiðandi hafi selt gerðarþola umrædd tæki, sem hafi svo selt þau tilBjarna Matthíassonar sem hafi svo selt þau til Karls Rúnars Ólafssonar. Hafigerðarbeiðandi höfðað umrætt dómsmál nr. E-191/2014 til ógildingar átilkynningum um eigendaskipti og krafist viðurkenningar á því að hann væri enneigandi tækjanna. Hafi hann krafist þess að fá tækin afhent og að fá viðurkennttjón sem hann hafi orðið fyrir. Hafi Bjarni Jón og Karl Rúnar verið sýknaðir afkröfum gerðarbeiðanda og talið að ekkert hafi komið fram í málinu sem benti tilþess að viðskiptin með tækin hafi verið með óeðlilegum hætti. Málsástæður og lagarökgerðarbeiðanda Gerðarbeiðandi kveður aðumþrætt tæki séu eign gerðarþola og kveðst vísa um það m.a. til 36. og 37. gr.aðfararlaga nr. 90/1989. Kveður að það liggi fyrir með vafalausum hætti aðtækin séu til málamynda skráð á Karl Rúnar Ólafsson, en gerðarþoli sé hinnraunverulegi eigandi. Þettahafi sýslumaður fallist á að vita, en samt hafnað því að gera fjárnám ítækjunum og hafi ekki viljað boða Karl Rúnar til gerðarinnar. Liggiskýrt fyrir að ógjaldfær gerðarþoli hafi sagst hafa keypt tæki YM-670 og MY-493af gerðarbeiðanda þann 10. ágúst 2013 en hafi ekki enn greitt neitt tilgerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi sé að reyna að innheimta andvirði tækjanna engerðarþoli ekki viljað greiða og sé ekki skráður fyrir neinum eignum og séógjaldfær, en sé samt eigandi tækjanna. Máliðsé í eðli sínu mjög einfalt. Fyrir liggi að gerðarþoli eigi tækin, en KarlRúnar sé skráður fyrir þeim sem leppur til málamynda fyrir gerðarþola sem séeignalaus og hafi ekki viljað hafa tækin á sínu nafni og skrái þau á vini sína ánþess að nein viðskipti hafi farið fram. Aðfararheimildinsé dómur Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. E-191/2014 þar sem fram hafi komið aðKarl Rúnar og Bjarni Jón væru ekki eigendur tækjanna, heldur væri gerðarþolieigandinn og vísar gerðarbeiðandi til 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um aðdómur hafi fullt sönnunargildi um málsatvik, sbr. einnig 1. – 3. mgr. 116. gr.sömu laga. Þegaraðfararbeiðnin hafi verið send til sýslumanns þann 22. október 2015 hafigerðarbeiðandi farið fram á það að Karl Rúnar Ólafsson yrði jafnframt boðaðurtil gerðarinnar sem málamyndaaðili, en sýslumaður ekki orði við því og hafigerðarbeiðandi því sent Karli Rúnari boðun um þetta og hefur verið lögð framáskorun gerðarbeiðanda í símskeyti til Karls Rúnars um að mæta við gerðina. Ákvörðunsýslumanns geti ekki verið rétt og sé ófært að héraðsdómur fallist á hana ogaðstoði þannig ógjaldfæran gerðarþola við að komast upp með að greiða ekkiskuld sína með ólögmætum málamyndagerningum og komast upp með það þótt allirviðurkenni að gerðarþoli eigi tækin. Þá sé rétt að hafa í huga að þetta séuvirðisaukaskattskyld tæki og beri því að gefa út reikninga við raunverulegeigendaskipti og það sé Sýslumaðurinn á Suðurlandi sem sé eftirlitsaðili fyrirhönd ríkisins um þetta. Þrátt fyrir alla vitneskju embættismannsins í málinu séembættið aðgerðarlaust og bregðist hlutverki sínu. Þávísar gerðarbeiðandi til 92. gr. aðfararlaga nr. 90/1989, sbr. 14. kaflalaganna. Málsástæðurog lagarök gerðarþola Gerðarþoli vísar til þess aðhann hafi selt umrædd tæki til Bjarna Matthíassonar sem hafi selt þau til KarlsRúnars Ólafssonar eins og að ofan hefur verið rakið. Ekkert hafi komið fram umað viðskipti þessi hafi verið með óeðlilegum hætti og hafi því gerðarþoli, semog Bjarni og Karl verið sýknaðir af kröfum gerðarbeiðanda í framangreindudómsmáli. Kveðurgerðarþoli að umræddur dómur hafi ekkert sönnunargildi um að eignarhald átækjunum sé á annan veg en opinber gögn beri með sér og sé öllum slíkummálatilbúnaði hafnað sem ósönnum og órökstuddum. Gerðarþolibendir á að hann njóti samningsfrelsis og hafi stjórnarskrárvarinn rétt tilatvinnu og sé því heimilt að ráðstafa eigum sínum eftir sinni hentisemi.Hvernig gerðarþoli ráðstafi eigum sínum sé hans einkamál og komi gerðarbeiðandaekki við. Gerðarþolivísar til þess að í endurriti sýslumanns komi fram að fjárnámsbeiðnigerðarbeiðanda uppfylli ekki skilyrði 3. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 og kveðurgerðarþoli að í þeirri lagagrein komi fram meginregla um að aðfarar megikrefjast hjá þeim sem skylda hvíli á samkvæmt hljóðan aðfararheimildar. Þettanái einnig til þeirra sem hafi tekið á sig sjálfsskuldarábyrgð á efndumskuldbindinga og þeirra sem eigi verðmæti til tryggingar kröfu. Kveðurgerðarþoli að ekkert af þessum skilyrðum séu fyrir hendi í málinu, enda hafisýslumaður hafnað kröfu gerðarbeiðanda með vísun til skilyrða 3. gr. laganna.Fjárnámsbeiðninni sé beint að gerðarþola, þó þannig að krafist sé fjárnáms íeigum annars ótengds aðila, í tækjum sem ekki séu í eigu gerðarþola. Teljigerðarbeiðandi sig eiga kröfu til fjárnáms í umræddum tækjum þá verið hann aðbeina slíkri kröfu til Karls Rúnars, en Karl Rúnar sé lögmætur eigandi tækjannaog hafi hvorki tekið á sig sjálfsskuldarábyrgð gagnvart gerðarþola négerðarbeiðanda, né lagt þessi tæki til tryggingar á nokkurri kröfugerðarbeiðanda. Málarekstur gerðarbeiðanda sé þannig algerlega þarflaus og ántilefnis og geti engum árangri skilað. Gerðarþoli vísar til opinberra skráningaá tækjunum sem hafi verið lögð fram í málinu og þar komi fram að tækin séuskráð á Karl Rúnar og það sé sú skráning sem ráði því hvort fjárnám verði gertí þeim eða ekki. Öll framlögð gögn um eigendaskipti tækjanna séu lögleg og réttútfyllt og hafi þar af leiðandi full réttaráhrif um það hver sé lögmætureigandi tækjanna og vísar jafnframt til dóms Héraðsdóms Suðurlands í máli nr.E-191/2014 um þetta, en eins og áður segir hafa aðilar málsins ekki lagt framnefndan dóm. Umlagarök vísar gerðarþoli til aðfararlaga nr. 90/1989, en um málsmeðferðinaeinkum til 15. kafla laganna. Um frestun frekari fullnustugerðar meðan málskotstendur vísar gerðarþoli til 2. mgr. 95. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Forsendur og niðurstaða Í 3. gr. aðfararlaga nr.90/1989 segir að aðfarar megi krefjast hjá þeim, sem skylda hvíli á samkvæmthljóðan aðfararheimildar. Þetta nái einnig til þeirra, sem hafa tekið á sigsjálfskuldarábyrgð á efndum skuldbindingar skv. skuldabréfum, víxlum og tékkumeins og nánar er lýst í 7. og 8. tölul. 1. mgr. 1. gr. laganna, sem og tilþeirra sem eiga verðmæti, sem standa að veði til tryggingar kröfu skv. 7.tölul. 1. mgr. 1. gr. laganna, þ.e. skuldabréfum, ef áskilnaði þessara ákvæðagagnvart aðalskuldara er einnig fullnægt gagnvart þeim. Í2. mgr. 3. gr. laganna segir að aðfarar megi einnig krefjast hjá öðrum en þeim,sem skylda hvílir á skv. 1. mgr., ef hann hefur tekið á sig ábyrgð á efndumaðfararhæfrar skuldbindingar samkvæmt fyrirmælum laga eða slík ábyrgð hvílirsjálfkrafa á honum lögum samkvæmt. Ímáli þessu hagar svo til að aðfararheimildin sjálf hefur ekki verið lögð fram,þ.e. dómur Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. E-191/2014, en lög standa ekki tilþess að dómurinn afli gagna til framlagningar í málinu og byggi niðurstöðu áþeim, sbr. til að mynda dóm Hæstaréttar í málinu nr. 158/2010. Ímálinu er óumdeilt að umrædd tæki, sem gerðarbeiðandi hefur krafist fjárnáms í,eru ekki skráð eign gerðarþola. Liggur þvert á móti fyrir að tækin eru bæðiskráð eign annars manns í opinberri skráningu og hafa verið lögð fram gögn umeigendaskipti og yfirfærslu eignarréttar að tækjunum. Gerðarbeiðandibyggir mál sitt á því að hin opinbera skráning á umræddum tækjum sé einungismálamyndagerningur og efnislega röng og sé gerðarþoli hinn raunverulegi eiganditækjanna. Þessu hefur gerðarþoli mótmælt sem ósönnuðu og órökstuddu. Verður aðfallast á það með gerðarþola, en ekkert liggur fyrir um þetta í málinu annað enfullyrðingar gerðarbeiðanda. Samkvæmtframansögðu er ekki unnt að byggja á því við úrlausn málsins að gerðarþoli séeigandi umræddra tækja eða að eignarhald á tækjunum sé annað en það sem framkemur í opinberri skráningu og þeim gögnum sem fram hafa verið lögð umyfirfærslu eignarréttar að tækjunum. Verður því fjárnám ekki heimilað á þeimgrundvelli að gerðarþoli sé eigandi tækjanna. Aðofan eru rakin þau skilyrði 3. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 sem þarf að uppfyllatil að unnt sé að gera aðför hjá öðrum en þeim sem skylda hvílir á samkvæmthljóðan aðfararheimildar. Ekki liggur fyrir að neitt þessara skilyrða séuppfyllt í málinu, en þess er jafnframt að geta að ekki hefur verið gerð krafaí málinu um að fjárnám verði gert hjá skráðum eiganda umræddra tækja. Verðurþví ekki fjárnám heimilað á þeim grundvelli að skráður eigandi tækjanna beriábyrgð gagnvart gerðarbeiðanda á þann hátt sem lýst er í 3. gr. aðfararlaga nr.90/1989. Verðurþví öllum kröfum gerðarbeiðanda hafnað í málinu. Rétter að gerðarbeiðandi greiði gerðarþola málskostnað og er hann hæfilega ákveðinnkr. 500.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. SigurðurG. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Kröfumgerðarbeiðanda, Sigurðar Jónssonar, er hafnað. Gerðarbeiðandigreiði gerðarþola, Gottlieb G. Konráðssyni, kr. 500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 191/2007
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms, þar sem fallist var á að X yrði bönnuð för frá Íslandi með vísan til b. liðar 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála en hafnað kröfu um að hann skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. eða c. liðar 1. mgr. 103. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Hjördís Hákonardóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi þar til dómur gengur í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007. Til vara krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 421/2006
|
Staðgreiðsla opinberra gjalda Aðfinnslur
|
J, sem var framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins R, var sakfelldur fyrir að hafa með aðgerðarleysi sínu við að skila inn skilagreinum og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldin var eftir af launum starfsmanna félagsins, af stórkostlegu hirðuleysi vanrækt þær skyldur sem á honum hvíldu samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Brot J var einnig talið varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing J var ákveðin fangelsi í 3 mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, og 2.800.000 króna sekt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Pétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 20. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að því er ákærða varðar. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málflutningslaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Það er athugavert að í héraðsdómi er á nokkrum stöðum vísað til dómskjala með því að nefna númer skjalanna í framlagningarröð fyrir dómi, en án þess að gera nægilega grein fyrir efni þeirra. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Jóhanns Jóhannssonar, og sakarkostnað hvað hann varðar. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 366.367 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 18. maí sl., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans, útgefinni 30. ágúst 2005 á hendur Jóhanni Jóhannssyni, Galtalind 11, Kópavogi og X [heimilisfang]. Ákærða, Jóhanni sem framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins Rex, [kennitala] og ákærða X, sem stjórnarmanni í félaginu, eru gefin að sök brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa ekki afhent skattyfirvöldum skilagreinar vegna greiðslna til launamanna hjá félaginu frá maí 2002 til desember 2002 og ekki staðið Tollstjóranum í Reykjavík, í samræmi við það sem lög áskilja, skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir að launum starfsmanna hlutafélagsins í eftirgreindum tilvikum, ákærða, X, fyrir að hafa ekki staðið skil á 3.030.451 krónu, en ákærða, Jóhanni, fyrir að hafa ekki staðið skil á 2.766.638 krónum, en þá hefur verið dregin frá heildarvanskilum staðgreiðsla vegna launa hans. Vanskil sundurliðast þannig: Greiðslutímabil: Heildarvanskil: Maí kr. 2.531 Júní kr. 310.230 Júlí kr. 291.290 Ágúst kr. 377.695 September kr. 365.885 Október kr. 626.976 Nóvember kr. 460.076 Desember kr. 277.116 Ódagsett kr. 318.652 Samtals: kr. 3.030.451 Greiðslutímabil: Vanskil að frádregnum vanskilum vegna launa ákærða Jóhanns: Maí kr. 2.531 Júní kr. 310.230 Júlí kr. 291.290 Ágúst kr. 377.695 September kr. 317.890 Október kr. 578.981 Nóvember kr. 398.762 Desember kr. 218.602 Ódagsett kr. 270.657 Samtals: kr. 2.766.638 Telur ákæruvaldið þessa háttsemi varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1955 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998 og krefst þess að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ákærði, X, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi hans málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákærði, Jóhann, krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi hans málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik. Ákærði, X, hefur játað þá háttsemi sem í ákæru greinir, en ákærði, Jóhann, neitar sök og byggir vörn sína á því að hann hafi ekki verið framkvæmdastjóri félagsins í raun. Hann kveður ákærða, X hafa séð um þau mál félagsins sem lutu að bókhaldi og fjármálum. Ákærðu, Jóhann og X, stofnuðu einkahlutafélagið Rex 22. apríl 2002. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár sátu þeir einir í stjórn félagsins og var ákærði, Jóhann, tilgreindur sem framkvæmdastjóri félagsins. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði uppkveðnum 3. desember 2003. Skiptum á búinu lauk 3. nóvember 2004. Samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins frá 24. maí 2004 hófst rannsókn skattrannsóknarstjóra 17. mars 2004, með því að tilkynning var send skiptastjóra þrotabús skattaðilans. Í skýrslunni kemur fram að á því tímabili sem rannsóknin tók til, hafi einungis ákærðu setið í stjórn félagsins. Við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra kvað ákærði, Jóhann, að meðákærði, X, og A, fyrrum bókari skattaðilans hefðu séð um daglegan rekstur félagsins, en ákærði, X, sagði í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra að meðákærði, Jóhann hefði séð um daglegan rekstur skattaðilans. Skýrsla skattrannsóknarstjóra var send ákærðu og A, svo og skiptastjóra í þrotabúi skattaðilans og mótmæli bárust frá ákærðu og A. Andmælin þóttu ekki gefa tilefni til breytinga á skýrslunni og var niðurstaða skýrslunnar sú að vangoldin staðgreiðsla árið 2002 hafi numið 3.030.451 krónu. Skattrannsóknarstjóri ríkisins aflaði upplýsinga frá innheimtumanni ríkissjóðs um hvort greitt hefði verið inn á staðgreiðsluskuld skattaðilans eftir það tímamark er greinir í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins, þ.e. eftir 17. mars 2004, en svo reyndist ekki vera. Samkvæmt yfirliti yfir afdregna staðgreiðsluskatta af launum launþega Rex ehf. vegna tímabilanna maí til og með desember 2002, nam afgoldin staðgreiðsla eftir lögboðinn gjalddaga 2.776.638 krónum, eftir að dregin hafði verið frá staðgreiðsla af launum ákærða, Jóhanns, sem samtals nam 263.813 krónum. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, Jóhann, kvað að í febrúar-mars 2002 hafi ákærði, X, komið að máli við sig og óskað eftir samstarfi við sig varðandi veitingarekstur hjá Rex. Þeir hafi breytt staðnum mikið, þar sem fyrirhugað hafi verið að reka þar veitingastað, en ekki einungis bar. Breytingarnar hafi hafist í apríl 2002. Þær framkvæmdir hafi vínbirgjar og meðákærði, X, fjármagnað, auk þess sem tekið hafði verið lán frá B hf. Rætt hafi verið um að ákærði, X, legði fram fé, en ákærði, Jóhann ætti að sjá um að ná í gestina. Fyrir það átti hann að fá 10 % eignarhald. Þá átti ákærði að vera með prókúru til að geta gefið út ávísanir til að borga birgjum. Einnig kvaðst ákærði hafa gefið út ávísanir vegna framkvæmda í byrjun. Varðandi skráningu ákærða sem framkvæmdastjóra félagsins, kvað ákærði að dag einn hefði X haft tilkynningu til Hlutafélagaskrár tilbúna og kallað í ákærða og beðið hann að skrifa undir. Hafi ákærði gert það í flýti og hafi meðákærði, X, sagt við ákærða að hann hafi skráð ákærða, Jóhann, sem framkvæmdastjóra, þar sem meðákærði, X, gæti ekki sjálfur verið framkvæmdastjóri. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvað fælist í því að vera framkvæmdastjóri, enda kvaðst ákærði ekki hafa haft reynslu af því áður. Ákærði kvað fjármálastjórn hafa verið í höndum meðákærða, X. Ákærði kvaðst hafa séð um dagleg samskipti við starfsfólk og vaktafyrirkomulag. Þá hafi ákærði séð um að koma upplýsingum um tímakaup og tímafjölda starfsmanna til A, bókara félagsins, en hún hafi séð um að reikna út launin og greiða þau út. Ákærði kvaðst hafa séð um að greiða laun fyrir desember 2002, þar sem A hefði þá verið hætt. Ákærði kvaðst hafa verið veitingastjóri, en ákærði, X, hafi séð um fjármál félagsins. Þó kvaðst ákærði hafa séð um að greiða birgjum, með ávísun. Bókhald félagsins hafi verið geymt í Lækjargötu á skrifstofu meðákærða, X, og starfsstöð A bókara. Spurður um það hvort ákærði hefði haft aðgang að bókhaldi félagsins, kvað ákærði að sér hefði verið neitað um aðgang eftir að ákærði komst að því hversu illa félagið væri statt. Fram að þeim tíma kvað ákærði að hann hefði getað farið til A eða X til að fá aðgang að bókhaldinu ef hann hefði óskað eftir því, en hann hafi ekki gert það. Ákærði kvað uppgjör hvers dags hafa farið þannig fram að í lok dagsins, eða morguninn eftir hefði ákærði, Jóhann, gert upp posana og peningana og sett í umslög og skilið eftir í peningaskáp staðarins og X hefði svo náð í það. Spurður um yfirlit í gögnum málsins, merkt sem V/1.1.1, kvaðst ákærði hafa lagt þessi gögn fram við rannsókn málsins, en gögnin hefði hann fengið hjá A. Ákærði kvaðst hafa handskrifað sjálfur inn á yfirlitið, samkvæmt upplýsingum sem hann aflaði úr banka sínum. Ákærði kvaðst ekki draga í efa að fjárhæðir í ákæru væru réttar. Í október eða nóvember 2002 hafi þeir X og ákærði, hitt C, sem hafi látið þá vita að fjárhagsleg staða félagsins væri ekki allt of góð varðandi skuldastöðu við D. Þeir hafi beðið hann um að sýna smá biðlund varðandi skuldir félagsins. Eftir þennan fund hafi C hringt í ákærða og spurt hvernig honum litist á að hann, þ.e. C, kæmi inn í félagið til að rétta af fjárhagsstöðu þess. Kvaðst ákærði hafa sagt að honum litist vel á það. C hafi svo greitt inn í félagið 2,5 milljónir. Þá vikuna hafi ákærði spurt meðákærða, X, hvernig staðan væri og hafi hann sagt stöðuna vera góða. Þegar ákærði hafi farið að kanna þetta nánar, hafi komið í ljós að staðan var mjög slæm og hann hafi komið að lokuðum dyrum hjá birgjum. Því hafi ákærði farið í Landsbanka Íslands og fengið yfirlit yfir færslur af reikningi félagsins. Ákærði hafi því búið til lista, sem hann hefur lagt fram. Með þennan lista hafi þeir C farið á fund meðákærða, X, og spurt hvernig stæði á því að svo virtist sem meðákærði, X, væri að greiða fyrir einkaneyslu af reikningi félagsins. Meðákærði, X, hafi ekki verið sáttur við þetta. Í kjölfar þessa hafi hann reynt að fá meðákærða til að afhenda bókhaldið, en illa gengið. Í febrúar 2003 hafi verið svo komið fyrir félaginu, að ekki var hægt að halda rekstri þess áfram. Ákærði kvaðst ekki hafa hugmynd um hvers vegna afdregin staðgreiðsla var ekki greidd til innheimtumanns ríkissjóðs. Ákærði kvað aldrei hafa verið haldna stjórnarfundi í félaginu. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað um vanskil á staðgreiðslu opinberra gjalda í desember 2002. Ákærði var spurður um dómskjöl nr. 20 og 21, þ.e. afrit af tveimur ávísunum. Ákærði kvað undirritun sína vera á báðum ávísununum, en með þeim hafi átt að greiða E, sem er fyrirtæki með ræstivörur, en ákærði kvaðst ekki vita hvað verið var að greiða með hinni ávísuninni. Ákærði staðfesti lögregluskýrslu sem hann gaf í málinu. Ákærði, X, kvaðst hafa kynnst meðákærða, Jóhanni, þegar Jóhann starfaði sem veitingastjóri á Kaffi Óperu. Ákærði kvað það ekki rétt að hann hefði haft frumkvæði að því við meðákærða að þeir opnuðu saman veitingastað, heldur hafi það verið á hinn veginn, að ákærði, X hafi látið tilleiðast, að beiðni meðákærða. Ákærði kvaðst hafa ráðið bókara til að sjá um bókhald félagsins og hafi bókari séð um að greiða reikninga sem bárust og greiða laun. Hún hafi greitt launin með bankalínu í heimabanka. Bókhald félagsins hafi verið geymt að Lækjargötu [...] og hafi meðákærði oft komið til hans ef eitthvað vantaði, en verið mest á veitingastaðnum sjálfum, í Austurstræti. Meðákærði, Jóhann, hafi alveg séð um rekstur staðarins. Ákærði kvað fjármálastjórn hafa verið í höndum þeirra tveggja og hafi meðákærði haft aðgang að bókhaldinu, ef hann hefði viljað. Ákærði kvað ástæðu þess að svo fór fyrir staðnum, sem raun bar vitni, hafa verið þá að staðurinn náði engum vinsældum. Ákærði kvað ekki rétt að meðákærða hafi verið neitað um aðgang að bókhaldi. Ákærði var spurður um það hver hefði tekið ákvörðun um að greiða ekki afdregna staðgreiðslu. Kvað ákærði engan hafa þurft til að taka þá ákvörðun, peningar hefðu ekki verið til fyrir þeim, og þeir peningar sem til voru hafi rétt dugað til að greiða laun og greiða inn á skuldir birgja. Nánar spurður kvað ákærði að þeir Jóhann hefðu sameiginlega rætt um hverjum ætti að greiða hverju sinni. Ákærði kvaðst að lágmarki hafa sett 12.000.000 króna inn í rekstur staðarins. Ákærði var spurður um tvö dómskjöl, annars vegar dómskjal nr. 8 og hins vegar nr. 19. Ákærði kvað dómskjal nr. 8 þannig til komið að hann hefði farið á Tollstjóraskrifstofu, stuttu eftir að ákæra var gefin út og óskað eftir því að fá að greiða skuld sem ákæra lýtur að, en honum hafi verið tjáð að ekki væri víst að greiðslan færi inn á þá kröfu sem ákærufjárhæð lýtur að. Ávísunin á dómskjali nr. 19 sé til komin vegna þessa. Ákærði kvaðst ekki gera athugasemdir við fjárhæðir í ákæru. Ákærði var spurður um það hvers vegna ekki hafi verið skilað skilagreinum til skattyfirvalda. Kvað ákærði skýringuna þá að ekki hafi verið til peningar fyrir greiðslunum og því hafi skilagreinum ekki heldur verið skilað. Það hafi verið svo frá upphafi rekstrarins að peningar voru ekki nægir til að skila afdreginni staðgreiðslu. Ákærði staðfesti skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu 22. febrúar 2005 og að þar væri rétt eftir honum haft. Bornar voru undir ákærða ávísanir merktar sem dómskjal nr. 20 og 21. Kvaðst ákærði hafa þurft að greiða þær sjálfur, þar sem ekki hafi reynst innistæða fyrir þeim. Vitnið, A,, kvaðst hafa starfað sem bókari hjá Rex ehf. Hún hafi reiknað út laun. Vitnið kvað ákærða, X, hafa verið yfirmann sinn. Vitnið kvað reikninga vegna matar og annarrar vöru hafa verið staðgreidda við komu á veitingastaðinn, en hún hafi greitt eitthvað í heimabanka. Vitnið kvað ákærða, Jóhann, hafa verið á veitingastaðnum en hann hafi haft aðgang að bókhaldi félagsins, ef hann hefði viljað. Vitnið kvaðst hafa fengið allar tölur og reikninga frá honum, sem greiða átti. Vitnið kvað það örugglega einhvern tíma hafa borist í tal að opinber gjöld hafi ekki verið greidd. Vitnið kvað að sér hefði aldrei verið falið að skila skilagreinum og aldrei verið falið að greiða opinber gjöld. Vitnið kvað ákærðu í sameiningu hafa tekið ákvörðun um hvað yrði greitt og hvað ekki. Vitnið kvað ástæðu þess að opinber gjöld voru ekki greidd, hafa verið þá að ekki voru til peningar til þess. Vitnið kvaðst í upphafi hafa séð um að greiða laun, en síðustu mánuðina hafi ákærði, Jóhann, séð um það. Vitnið kvað þau X hafa verið kærustupar á þessum tíma, en kvað að fjögur ár væru frá því að þau skildu að skiptum og kvaðst hún hvorki bera sérstakan hlýhug til ákærða í dag, né vera illa við hann. Vitnið, F, kvaðst hafa verið að vinna fyrir Ísfossa, sem var eigandi Rex ehf. á sínum tíma. Á einhverjum tímapunkti hafi ákærði, Jóhann, og C komið til vitnisins vegna þess að einhver vandræði höfðu þá komið upp í samstarfi milli ákærða Jóhanns og ákærða X. Ákærði, Jóhann, hafi verið orðinn uggandi um sinn hag, þar sem hann hafi verið framkvæmdastjóri, en ekki verið með fingurna á peningamálunum, heldur hafi hann verið meira í því að sjá um rekstur staðarins. Þetta hafi þeir Jóhann og C sagt vitninu. Vitnið kvað þá C og Jóhann hafa átt í erfiðleikum með að fá upplýsingar úr bókhaldi félagsins. Vitnið, G, kvaðst hafa séð um að fara yfir bókhald félagsins í nóvember 2002 og fram í janúar 2003. Ákærði, X, hafi ráðið hann til þessa starfa og hafi hann sett vitnið inn í starfið. Vitnið kvað sér hafa verið tjáð að ákærði, Jóhann, sæi um daglegan rekstur staðarins, en X væri með þessa bókhaldsþjónustu fyrir Rex ehf. Vitnið kvað bókhald félagsins hafa verið geymt í Lækjargötu. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að ákærði, Jóhann, hafi haft aðgang að bókhaldi félagsins. Ákærði, Jóhann, hafi einhvern tíma beðið vitnið um upplýsingar úr bókhaldi og hafi vitnið tjáð ákærða að hann myndi koma þeim skilaboðum til meðákærða, X, og svo myndu þeir Jóhann og X ræða það sín á milli. Vitnið kvað bókhaldið hafa verið mjög illa fært þegar vitnið kom að því. Vitnið kvað A hafa sagt að ákærði, Jóhann, ætti ekki að fá neinar upplýsingar úr bókhaldi nema í gegnum X. Vitnið kvaðst ekki reka minni til að hafa séð að um uppsafnaða staðgreiðsluskuld var að ræða og kvaðst vitnið telja að það hafi ekki verið rætt. Vitnið kvaðst ekki vita hvers vegna skilagreinum var ekki skilað og hvers vegna opinberum gjöldum var ekki skilað. Vitnið kvaðst hafa séð um útreikning á greiðslu launa, en kvaðst ekki vita hvor þeirra ákærðu hafi séð um að greiða launin út. Vitnið, H, kvað ákærða, Jóhann, hafa komið að máli við vitnið og borið upp við vitnið hvort vitnið vildi taka þátt í rekstri veitingahússins Oro með þeim ákærðu, Jóhanni og X. Vitnið kvaðst hafa tekið vel í það í fyrstu, en horfið frá því. Vitnið kvað að ákærði, X, hafi átt að sjá um rekstur og bókhald, en ákærði, Jóhann, hafi átt að vera þjónninn og sjá um þann hluta rekstrarins, en vitnið hafi átt að sjá um matseldina. Vitnið, C, kvaðst hafa selt veitingastaðnum vín, en fyrirtæki vitnisins sé víninnflytjandi. Það hafi gengið vel í upphafi rekstrar Rex, en á fyrri hluta árs 2002, eða um mitt árið, hafi vitnið farið á fund með eigendum staðarins, ákærðu, X og Jóhanni og hafi þeir verið að reyna að semja við vitnið um greiðslufrest. Vitnið kvað ákærða, Jóhann, hafa haft frumkvæði að því að koma á fundi varðandi greiðslustöðu félagsins. Vitnið kvað þó hugsanlegt að þessi fyrsti fundur þeirra hafi verið síðar en um mitt árið 2002. Það sé ekki ólíklegt þar sem ekki hafi liðið mjög langur tími frá því að sá fundur var haldinn og þar til vitnið hefði lagt fram fé til rekstrarins. Hafi átt að ráðstafa hluta af þeirri greiðslu til að lækka skuld félagsins við fyrirtæki vitnisins. Vitnið hafi greitt inn í reksturinn 2,5 milljónir króna 18. október 2002. Ákærði, Jóhann, hafi farið að athuga hvert sú greiðsla hafi runnið og hafi þá komið upp einhverjar efasemdir um að greiðslan hefði farið inn í reksturinn. Á fundum vitnisins og ákærða, Jóhanns með X hafi þeir ítrekað beðið ákærða, X, um að fá að sjá bókhald félagsins, en það hafi gengið illa. Þeir hafi ekki fengið bókhald félagsins, eingöngu einhvers konar útprentun úr bókhaldi í lok ársins 2002, eða byrjun árs 2003. Vitnið og ákærði, Jóhann, hafi beðið um að bókhald félagsins yrði fengið óháðum aðila til skoðunar. Niðurstaða. Í málinu hafa ekki verið gerðar athugasemdir við ákærufjárhæð. Ákærði, Jóhann, hefur byggt vörn sína á því að hann hafi ekki starfað sem raunverulegur framkvæmdastjóri félagsins og ekki haft innsýn í bókhald félagsins, en óumdeilt er að ákærði var skráður sem framkvæmdastjóri félagsins frá stofnun þess. Ákærði hefur borið fyrir dómi að hann hafi haft prókúru á bankareikning félagsins og séð um að borga birgjum, séð um að koma upplýsingum um tímakaup og tímafjölda starfsmanna til bókara félagsins, A, og greiða laun vegna desembermánaðar 2002. Þá hefur ákærði borið fyrir dómi að hann hefði getað fengið aðgang að bókhaldi félagsins, ef hann hefði óskað eftir því við A, eða meðákærða, X, en hann hefði ekki gert það, fyrr en hann vissi að í óefni var komið hjá félaginu. Meðákærði, X, kvað þá báða hafa haft fjármálastjórn félagsins með höndum og að þeir hefðu tekið sameiginlega ákvörðun um hvaða skuldir átti að greiða hverju sinni. Ákærði, X, kvað að alveg frá því að rekstur félagsins hófst, hafi hann staðið í járnum og þegar í upphafi hafi ekki verið nægir peningar til að greiða afdregna staðgreiðslu. Því hafi ekki verið talin ástæða til að skila inn skilagreinum til skattyfirvalda. Vitnið, A, sem starfaði sem bókari hjá félaginu, kvaðst hafa fengið þá reikninga frá ákærða, Jóhanni, sem greiða átti og kvað þá ákærðu Jóhann og X hafa tekið sameiginlega ákvörðun um hvað greiða átti hverju sinni. Þegar litið er til framangreinds framburðar ákærða sjálfs um verksvið hans í félaginu og framburðar meðákærða, X og A um það að þeir hafi staðið saman að töku ákvarðana um hvaða skuldir átti að greiða hverju sinni, er að mati dómsins fram komið að í verkahring ákærða voru störf sem almennt eru falin framkvæmdastjórum félaga. Ákærði bar sem framkvæmdastjóri ábyrgð á því að starfsemi og skipulag félagsins væri í réttu og góðu horfi, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994. Þar undir fellur ábyrgð á því að staðin séu skil á afdreginni staðgreiðslu en samkvæmt 1. málslið 3. mgr. sömu greinar skal félagsstjórn annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins og framkvæmdastjóri skal sjá um að bókhald félagsins sé fært í samræmi við lög og venjur. Undan þessari ábyrgð getur ákærði ekki vikist með því að bera fyrir sig vanþekkingu á skyldum og ábyrgð framkvæmdastjóra. Ákærði, X, hefur játað brot sitt og samrýmist játning hans gögnum málsins. Hann er sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir. Með aðgerðarleysi sínu um að skila inn skilagreinum og greiða lögboðin gjöld hafa ákærðu af stórkostlegu hirðuleysi vanrækt þær skyldur sem á þeim hvíldu samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Með háttsemi sinni hafa ákærðu því gerst sekir um þau brot sem tilgreind eru í ákæru, en þau verður að telja stórfelld þar sem um verulegar fjárhæðir er að ræða og varða brot ákærðu því einnig við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og í ákæru greinir Ákvörðun viðurlaga. Með 1. gr. laga nr. 134/2005 var kveðið á um að fésektarlágmark samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda eigi ekki við, hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu samkvæmt skilagrein staðgreiðslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur séu miklar. Samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ber að dæma eftir nýrri löggjöf, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu, hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður er framinn og til þess að dómur gengur. Verður því í máli þessu að taka afstöðu til hvort ákærðu hafi fullnægt skilyrðum hinna breyttu lagaákvæða. Í málinu er fram komið að ákærðu skiluðu engum skilagreinum til skattyfirvalda vegna afdreginnar staðgreiðslu og ekkert greiddist inn á skuldina eftir gjalddaga hennar. Því eru ekki skilyrði til að beita fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 134/2005 í máli þessu. Refsiákvörðun. Ákærði, Jóhann, hefur ekki áður sætt refsingum sem áhrif geti haft á ákvörðun refsingar í máli þessu. Brot ákærða fólst ekki aðeins í að skila ekki afdreginni staðgreiðslu til innheimtumanns ríkissjóðs, heldur einnig í því að skila ekki staðgreiðsluskilagreinum. Er refsing hans ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingar ákærða og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá verður ákærði með vísan til 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, samhliða skilorðsbundinni refsivist, dæmdur til greiðslu sektar sem þykir hæfilega ákveðin 2.800.000 krónur og greiðist í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en ella sæti ákærði fangelsi í 48 daga. Við ákvörðun fjárhæðar sektar er höfð hliðsjón af dómvenju í sambærilegum málum þegar um tvo eða fleiri ákærðu er að ræða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóhanns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, þykja hæfilega ákveðin 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Verður ákærða gert að greiða þau með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991. Ákærði, X, hefur ekki áður sætt refsingum sem áhrif geti haft á ákvörðun refsingar í máli þessu. Brot ákærða fólst ekki aðeins í að skila ekki afdreginni staðgreiðslu til innheimtumanns ríkissjóðs, heldur einnig í því að skila ekki staðgreiðsluskilagreinum. Er refsing hans ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingar ákærða og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá verður ákærði með vísan til 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, samhliða skilorðsbundinni refsivist, dæmdur til greiðslu sektar sem þykir hæfilega ákveðin 3.400.000 krónur og greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en ella sæti ákærði fangelsi í 52 daga. Við ákvörðun fjárhæðar sektar, er höfð hliðsjón af dómvenju í sambærilegum málum þegar um tvo eða fleiri ákærðu er að ræða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns, þykja hæfilega ákveðin 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Verður ákærða gert að greiða þau með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991. Ingveldur Einarsdóttir, héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Jóhann, Jóhannsson sæti fangelsi í 3 mánuði, en frestað er fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 2.800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en ella sæti ákærði fangelsi í 48 daga. Ákærði, Jóhann, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 mánuði, en frestað er fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 3.400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en ella sæti ákærði fangelsi í 52 daga. Ákærði, X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 602/2006
|
Líkamsárás Umferðarlagabrot Skaðabætur
|
L var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á veitingahúsi í Mosfellsbæ slegið A hnefahögg í hálsinn með þeim afleiðingum að hann lést. Hann var jafnframt sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti. Við ákvörðun refsingar L varð ekki litið fram hjá því hversu alvarlegar afleiðingar hlutust af broti hans og að árásin var algjörlega tilefnislaus. Á hinn bóginn var ekki talið að L hefði verið ljóst að afleiðingar hnefahöggs hans gætu orðið svo alvarlegar sem raun bar vitni. Hann hafði ekki áður hlotið dóm fyrir ofbeldisbrot, en frá 18 ára aldri sætt refsingu tíu sinnum fyrir umferðarlagabrot. Ekkert í gögnum málsins benti til þess að L hefði eftir brotið leitað sér aðstoðar vegna óreglu sinnar eða reynt á einhvern hátt að bæta fyrir brotið, auk þess sem málið hafði tafist af hans völdum. Þótti ekki sýnt að L ætti sér nokkrar málsbætur. Að framangreindu virtu og þegar litið var til sviptingarakstursbrots hans þótti ekki hjá því komist að þyngja refsingu hans og var hún ákveðin fangelsi í 3 ár. Honum var jafnframt gert að greiða eiginkonu og börnum A bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 14. nóvember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og þyngingar á refsingu. Jafnframt er krafist að ákærði greiði Y 9.306.386 krónur, Z 3.357.534 krónur og Þ og Æ 3.000.000 krónur hvorum, allt með vöxtum og dráttarvöxtum svo sem í ákæru greinir. Ákærði krefst þess aðallega vegna ákæru 10. júní 2005 að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar málsmeðferðar. Til vara krefst hann sýknu, en komi til sakfellingar verði refsing milduð og skilorðsbundin. Þá krefst hann aðallega að bótakröfum verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þær verði lækkaðar og vextir aðeins dæmdir frá dómsuppsögu í héraði. Vegna ákæru 10. október 2005 krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin, en komi til áfellis samkvæmt fyrri ákæru krefst hann þess að honum verði ekki gerð sérstök refsing vegna síðara brotsins. Af hálfu ákærða hafa nokkur ný gögn verið lögð fyrir Hæstarétt. Hafa þau ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins og er fallist á það með ákæruvaldinu að ekki sé þörf á frekari skýrslutökum fyrir dómi þeirra vegna. Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms er einkum reist á því að dómurinn hafi átt að vera fjölskipaður samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákvæðið felur í sér heimild fyrir héraðsdómara til að kveðja sérfróða meðdómendur til dómstarfa með sér og ræðst nauðsyn þessa úrræðis af aðstæðum hverju sinni. Læknisfræðigögn málsins bera öll að sama brunni og veita ekki ástæðu til þess að mati héraðsdóms verði haggað að þessu leyti. Að þessu athuguðu eru ekki efni til að taka til greina ómerkingarkröfu ákærða, sem önnur haldbær rök hafa heldur ekki verið færð fyrir. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða samkvæmt báðum ákærum. Ákærði er því sekur um að hafa aðfaranótt 12. desember 2004 framið stórfellda líkamsárás sem leiddi til dauða og einnig sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa 10. september 2005 ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti. Við ákvörðun refsingar verður ekki litið fram hjá því hversu alvarlegar afleiðingar hlutust af líkamsárás ákærða. Af framburði vitna að árásinni verður ráðið að hún hafi verið óvænt og algjörlega tilefnislaus. Hafi hinum látna ekkert ráðrúm gefist til að verjast henni. Á hinn bóginn verður ekki talið að ákærða hafi verið ljóst að afleiðingarnar af hnefahöggi hans gætu orðið svo alvarlegar sem raun ber vitni. Ákærði hefur ekki áður hlotið dóm fyrir ofbeldisbrot. Í héraðsdómi er hins vegar rakið að hann hefur frá 18 ára aldri sætt refsingu tíu sinnum fyrir umferðarlagabrot og skipta þar mestu svokölluð ölvunar- og sviptingarakstursbrot. Þegar hann framdi fyrra brot sitt, sem hér er til meðferðar, var hann að sögn vitna ofurölvi, hafði lent í útistöðum við kunningja sinn og verið til vandræða á veitingastaðnum. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að hann hafi eftir brotið leitað sér aðstoðar vegna óreglu sinnar eða reynt á einhvern hátt að bæta fyrir brot sitt. Þess í stað hefur hann svo sem síðara brotið, sem mál þetta lýtur að, ber vitni um ekið sviptur ökuréttindum. Þá hefur málið tafist af hans völdum þar sem hann hefur að ástæðulausu borið brigður á niðurstöður krufningarskýrslu um dánarorsök hins látna. Hefur ekki verið sýnt fram á að ákærði eigi sér nokkrar málsbætur. Þegar framanritað er virt og jafnframt litið til sviptingarakstursbrots hans verður ekki hjá því komist að þyngja refsingu hans frá því er ákveðið var í héraðsdómi. Er hún hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár, en til frádráttar henni skal koma níu daga gæsluvarðhald sem ákærði sætti vegna málsins. Í ljósi alvarleika brots ákærða eru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans. Ákvæði héraðsdóms um skaða- og miskabætur svo og sakarkostnað eru staðfest með skírskotun til forsendna dómsins. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Loftur Jens Magnússon, sæti fangelsi í þrjú ár, en til frádráttar komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 12. desember 2004 til 20. sama mánaðar. Ákvæði héraðsdóms um bætur og sakarkostnaðar skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 466.556 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, útgefinni 10. júní 2005 og ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, útgefinni 10. október 2005, á hendur ákærða, Lofti Jens Magnússyni, kt. 150879-5239, Reykjavegi 54, Mosfellsbæ. Með fyrri ákærunni er krafist refsingar á hendur ákærða samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981 og lög nr. 82/1998, „fyrir stórfellda líkamsárás sem leiddi til dauða með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 12. desember 2004, á veitingahúsinu Ásláki, Mosfellsbæ, slegið A, kennitala [...], hnefahögg efst í háls vinstra megin, með þeim afleiðingum að brot kom í hliðartind fyrsta hálshryggjarliðar og slagæð við hálshrygg rofnaði. Við þetta varð mikil blæðing inn í höfuðkúpu, sem leiddi til þess að A lést af völdum blæðingar á milli heila og innri heilahimna.“ Í málinu gera ekkja A og eftirgreind börn þeirra svohljóðandi skaðabótakröfur á hendur ákærða, í öllum tilvikum með vöxtum og dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu: Y, kt. [...], krefst 9.306.386 króna. Z, kt. [...], krefst 3.357.634 króna. Þ, kt. [...], krefst 3.000.000 króna. Æ, kt. [...], krefst 3.000.000 króna. Með seinni ákærunni er krafist refsingar á hendur ákærða fyrir brot á 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með því að hafa, að morgni laugardagsins 10. september 2005, ekið bifreiðinni [...], sviptur ökurétti, um Jónsgeisla í Reykjavík. Ákærði krefst sýknu af refsikröfu samkvæmt ákærunni 10. júní 2005, en ellegar verði hann dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Komi til sakaráfellis er þess jafnframt krafist að ákærða verði ekki gerð sérstök refsing fyrir umferðarlagabrot samkvæmt ákærunni 10. október 2005, en ella verði hann dæmdur í vægustu refsingu sem lög leyfa fyrir þá háttsemi. Þá er þess krafist að nefndum skaðabótakröfum verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu, en að því frágengnu verði bætur lækkaðar verulega og upphaf vaxta miðað við dómsuppsögu. Ákæra útgefin 10. október 2005. Ákærði hefur viðurkennt fyrir dómi að hafa ekið bifreiðinni [...] laugardaginn 10. september 2005, svo sem rakið er í nefndri ákæru, þrátt fyrir að hann væri sviptur ökurétti. Með hliðsjón af þeirri játningu, sem samrýmist rannsóknargögnum málsins, er umrædd háttsemi sönnuð og þykir hún rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Ákæra útgefin 10. júní 2005. I. Aðfaranótt sunnudagsins 12. desember 2004 kl. 02:51 barst lögreglu tilkynning um að maður hefði verið sleginn niður og lægi meðvitundarlaus á veitingastaðnum Ásláki í Mosfellsbæ. Sæmundur Örn Sveinsson og Magnús Vignir Guðmundsson lögreglumenn héldu á vettvang og voru komnir þangað kl. 03, um það leyti sem verið var að loka staðnum. Sjúkralið var þá að störfum innandyra, en fyrir utan húsið stóð hópur fólks, þar á meðal ákærði, B sambýliskona hans og C. Ákærði var ölvaður og íklæddur jólasveinabúningi. Í frumskýrslu Sæmundar Arnar, sem hann staðfesti fyrir dómi, segir að C hafi tjáð lögreglu að ákærði hefði kýlt A inni á veitingastaðnum og hlaupið út, en C farið og sótt hann. Í viðræðum við ákærða hafi hann kannast við að hafa lent í átökum og sagt að hann hefði verið „skallaður“. B hafi borið að hún hefði ekki orðið vitni að átökunum. Í skýrslunni er einnig lýst aðkomu lögreglumannanna innandyra, en þar hafi sjúkralið verið að gera lífgunartilraunir á A, sem legið hefði á gólfi í anddyri hússins. Hjá honum hafi verið eiginkona hans, Y og sonurinn Æ. Skömmu síðar hafi A verið fluttur á slysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss (LSH), en í kjölfar þess hafi vettvangur verið afgirtur og lögreglumennirnir rætt við sjónarvotta. D eigandi veitingastaðarins hafi tjáð Sæmundi Erni að hann hefði staðið fyrir innan barinn og séð ákærða greiða A hnefahögg í anddyrinu. Augnabliki síðar hefði A legið á gólfinu. D hefði rokið fram, séð að A andaði ekki og því veitt honum skyndihjálp á meðan beðið hefði verið eftir sjúkrabíl. Í viðtali Magnúsar Vignis við E dyravörð hafi komið fram að hún hefði haldið að A og eiginkona hans væru að dansa í anddyrinu þegar ákærði hefði troðið sér framhjá þeim, fellt glas á gólfið og það brotnað við fætur A. A hefði „hellt sér yfir“ ákærða og hann svarað með því að gefa manninum fast hnefahögg ofarlega á bringu eða háls, þannig að A hefði dottið og skollið með höfuðið á gólfið. Fyrir dómi staðfesti Magnús efni viðtalsins og bar að ummælin innan gæsalappa hefðu verið höfð orðrétt eftir E. II. Ákærði var handtekinn og færður á lögreglustöð, þangað sem Sveinn Magnússon læknir kom um kl. 04:30 og framkvæmdi líkamsskoðun og -rannsókn á honum. Mun ákærði hafa verið rólegur og samvinnufús á meðan. Í læknisvottorði er haft eftir ákærða að hann fyndi lítillega til eymsla yfir nefi, en væri að öðru leyti verkjalaus. Hann hafi sagst vera rétthentur. Ákærði hafi mælst 174 sm og vegið 79,3 kg, verið vöðvastæltur og vel á sig kominn líkamlega. Við skoðun hafi komið í ljós áberandi þroti yfir miðju nefi, þrútin efri vör og brotin framtönn í efri gómi. Einnig um 2,5 sm roðablettur yfir vinstra kinnbeini, roðasvæði með grunnum húðafrifum við hægri olnboga og lítill skurður á vinstri hendi, sem hafi ekki virst alveg nýr. Fram kemur í vottorðinu að allir áverkar hafi verið ljósmyndaðir og eru þær myndir meðal framlagðra gagna. Ákærði lét lækninum í té blóð- og þvagsýni kl. 05 um nóttina. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna á nefndum sýnum mældist alkóhól 2,19 í blóði ákærða og 2,92 í þvagi. III. Víkur þá sögunni að A, en gögn málsins bera með sér að hann hafi komið meðvitundarlaus á slysadeild kl. 03:44 sömu nótt. Í ljós hafi komið útbreidd blæðing milli heila og heilahimna með bjúgmyndun. A hafi hrakað þegar leið á daginn og hann verið úrskurðaður látinn kl. 14:20. Þóra Steffensen réttarmeinafræðingur framkvæmdi réttarkrufningu á líki A 14. desember. Í krufningarskýrslu hennar 12. maí 1005 er því lýst að engir ytri áverkar hafi greinst á hálsi eða höfði A. Innri skoðun hafi leitt í ljós 5x4 sm blæðingu í höfuðleðri á miðjum hnakka, örlítinn blóðsega milli heilahimna yfir fremri pól vinstra ennisblaðs og 11x7 sm blæðingu í mjúkvefjum háls og vöðva, neðan við vinstra kjálkabarð og eyra og á ská niður eftir hálsinum fram á við. Einnig hafi sést 3x1 sm blæðing í vöðva, hliðlægt á hálsinum vinstra megin og um 3,5x2 sm blæðing á aftanverðum hálsi, aðlægt og umhverfis vinstri þvertind (hliðartind) efsta hálshryggjarliðar. Röntgenskoðun á nefndum hálslið og smásjárskoðun nærliggjandi æða hafi leitt í ljós brot í þvertindinum og rifu á aftari hálsslagæð. Við skoðun á heila hafi greinst mikil blæðing undir innri heilahimnur yfir heilastofni, efri hluta litla heila og undir- og hliðarfleti hjarna, heilabjúgur og haulmyndun. Alkóhól hafi mælst 1,14, miðað við sýni tekið kl. 03:50 aðfaranótt 12. desember, sem bendi til þess að A hafi þá verið undir áhrifum áfengis. Að krufningu lokinni var það niðurstaða réttarmeinafræðingsins að A hafi hlotið högg efst á háls vinstra megin við kjálkabarð, sem hafi valdið broti í þvertindi efsta hálshryggjarliðarins og rifu á aftari hálsslagæðinni, fyrir sakir togs og snúnings og sú ákoma leitt til banvænnar blæðingar upp eftir slagæðinni og inn í höfuðkúpu, milli heila og innri heilahimna. Fyrir dómi staðfesti Þóra þetta álit. Hún kvað örlitla „fyrirferð“, sem hefði greinst utan á hálsi, neðan við vinstra eyra, styðja ályktun sína um að A hafi hlotið þungt eða meðalþungt högg á þann stað. Aðspurð sagði Þóra að engin blæðing hefði fundist í mjúkvefjum á enni A, að blæðingin í hnakkastað samrýmdist því að hann hefði fallið á hnakkann og það högg valdið lítilsháttar blæðingu við fremri pól vinstra ennisblaðs. Hún kvað því ekkert í niðurstöðum krufningar benda til þess að A hefði skallað einhvern skömmu fyrir andlát. Þá kom fram í vitnisburði Þóru að við krufningu hafi ekki fundist nein merki um undirliggjandi sjúkdóma eða hrörnun í æða- og stoðkerfi A, sem hafi gert hann óvenju viðkvæman fyrir umræddu höggi. Aron Björnsson sérfræðingur í heila- og taugaskurðlækningum og Elías Ólafsson prófessor í taugasjúkdómafræði voru dómkvaddir til að skoða og endurmeta greindar niðurstöður um dánarorsök As. Í matsgerð læknanna 14. júní 2006, sem þeir staðfestu fyrir dómi, er tekið undir niðurstöður réttarmeinafræðingsins í öllum meginatriðum, það er að segja, að dánarorsök A hafi verið kröftug slagæðablæðing á milli heila og heilahimna, sem hafi klárlega orsakast af höggi vinstra megin á háls og kjálkabarð mannsins, valdið broti í þvertindi efsta hálshryggjarliðar og meðfylgjandi rifu á aftari hálsslagæð milli hálsliðarins og höfuðkúpubotns. Ennfremur, að ekkert bendi til þess að aðrir samverkandi þættir, svo sem beinþynning eða önnur heilsufarsvandamál, hafi stuðlað að andlátinu. Aðspurðir kváðu matsmenn hina smávægilegu blæðingu í hnakka og ennisblaði A alls óskylda umræddu höggi á háls, sögðu ólíklegt að þær blæðingar hafi hlotist af því að hinn látni hefði stangað eða skallað einhvern, en töldu það þó ekki útilokað. Hins vegar útilokuðu matsmenn að hið banvæna högg hafi lent annars staðar en á hálsi A, svo sem á andliti eða höfði. IV. Meðal gagna málsins er vettvangsskýrsla tæknideildar lögreglu, ásamt afstöðuteikningum og ljósmyndum af veitingastaðnum Ásláki. Samkvæmt þeim er gengið inn á staðinn um anddyri í viðbyggingu á suðurhlið hússins, en þar muni ætlað brot hafa verið framið. Anddyrið sé um 9m² á stærð, með flísalögðu gólfi. Í suðausturhorni þess hafi verið sófastóll og borð fyrir miðjum austurvegg. Í norðvesturhorni anddyrisins hafi verið glerbrot á gólfinu og þar einnig legið sópur. Á norðurhlið viðbyggingarinnar eru tvær vængjahurðir, sem opnast inn í anddyrið, en þaðan er gengið inn í veitingasal. Samkvæmt frásögn lögreglumannanna tveggja, sem fyrstir komu á vettvang umrædda nótt, hafi A heitinn legið á bakinu í anddyrinu, fætur hans snúið í norður og þeir verið upp við hurðarnar tvær. Þaðan munu hafa mælst um þrír metrar að barborði í veitingasalnum. Af nefndum rannsóknargögnum er ljóst að frá barnum að gættinni inn í anddyri er nánast bein sjónlína. V. Víkur þá enn sögunni að ákærða, sem var yfirheyrður af lögreglu laust fyrir hádegi sunnudaginn 12. desember. Hann kvaðst hafa verið að ræða við einhvern í anddyri veitingahússins þáliðna nótt og verið mjög ölvaður þegar hann hefði fengið óvænt högg á nefið og hann svarað með því að slá eitt högg til baka. Að sögn ákærða hefði hann ekki þekkt viðkomandi aðila og minntist ekki orðaskipta þeirra í milli. Ákærði var sama dag leiddur fyrir dómara og úrskurðaður í gæsluvarðhald til 16. desember. Þann dag var gæsluvarðhald framlengt til 27. janúar 2005 á grundvelli almannahagsmuna, en fyrir lá bráðabirgðaskýrsla áðurnefnds réttarmeinafræðings um dánarorsök A. Með dómi Hæstaréttar 20. desember í máli nr. 502/2004 var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og ákærði látinn laus sama dag. Ákærði sætti tveimur öðrum yfirheyrslum hjá lögreglu, 15. desember 2004 og 19. maí 2005. Í þeirri fyrri kom ekkert nýtt fram af hálfu ákærða um atburði í anddyrinu umrædda nótt, en hann sagðist lítið muna eftir atvikum sökum ölvunar. Í hinni seinni voru ákærða birtar bótakröfur ekkju og barna As. VI. Í þágu rannsóknar málsins voru í desember 2004 teknar skýrslur af eftirgreindum vitnum, en tölustafir innan sviga sýna dagsetningu skýrslna hvers og eins: D eiganda Ásláks (12.), E dyraverði (13.), F (14.) og G (15.) vinafólki ákærða og B, sem skoraðist undan að bera vitni (15.), H (12.), ekkjunni Y (14.), syni hennar Æ (14.) og unnustu hans I (14.), en þrjú síðasttöldu höfðu verið að skemmta sér með A heitnum og J frænku Y (13.), K (12.), C (13.) og L (14.), sem voru málkunnug hinum látna og loks M (12.), N (12.), O (15.) og P (17.), sem kunnu hvorki deili á ákærða né A. Verður nú vikið að því helsta, sem fram kom við skýrslugjöf vitnanna og varpað getur ljósi á aðdraganda þess atburðar, sem ákæran er sprottin af. F og G báru að þau hefðu verið í samkvæmi á heimili ákærða og B í Mosfellsbæ að kvöldi laugardagsins 11. desember og hópur fólks farið þaðan á veitingastaðinn Áslák um miðnætti. Sumir hefðu verið í grímubúningum, þeirra á meðal ákærði, sem hefði brugðið sér í gervi jólasveins, B, sem hefði verið engill, G, sem hefði verið „gulur kjúklingur“ og bróðir hans, sem hefði verið í bangsabúningi. Er þessi frásögn í samræmi við framburð ákærða. F og G bar einnig saman um að ákærði hefði lent í útistöðum við G um kl. 02 og sagði G að bróðir sinn hefði blandast inn í þær stimpingar. Ákærði hefði verið áberandi drukkinn og æstur að mati F, sem kvað E dyravörð hafa tvívegis þurft að stilla til friðar og róa ákærða. E staðfesti þetta í vitnisburði sínum og bar að ákærði hefði látið ófriðlega og verið mjög ör. D tók í sama streng og kvað ákærða hafa verið æstan þegar vitnið hefði séð hann rífast og stimpast við „gula kjúklinginn“. Ákærði hefði skömmu síðar komið á barinn og keypt sér bjór, rætt þar við mann í kanínubúningi og verið heitt í hamsi. H og M báru að þau hefðu veitt jólasveininum athygli um kl. 02:30, þar sem hann hefði látið ófriðlega við barinn og sparkað í stóla. Vitnin kváðust hafa verið nánast allsgáð. J bar að hún hefði veitt jólasveininum athygli milli kl. 02 og 02:30 og þá fyrir mikla ölvun og óspektir. Að sögn J hefði hún verið undir lítilsháttar áhrifum áfengis. Y bar á svipaðan veg og sagði að „sláttur“ hefði verið á jólasveininum og hann virst vera afar drukkinn. Ekkert kom fram í máli nefndra vitna eða annarra, sem bendir til þess að atburðarás hafi verið á annan veg eða að lýsingu einstakra atburða skeiki, svo nokkru nemi. Af framansögðu má og ráða að ekki hafi liðið langur tími frá því að vitni sáu ákærða við barinn og þar til hringt var í lögreglu kl. 02:51. Vitnin voru öll kvödd fyrir dóm við aðalmeðferð málsins, að frátöldum I og M, sem sáu ekki atburði í anddyri veitingahússins. Í vitnisburði G kom fram að hann hefði farið heim um kl. 02:40, eða áður en dró til tíðinda í anddyrinu. Verður nú rakinn framburður annarra vitna. Sum þeirra mundu ekki nákvæmlega eftir atvikum, en í þeim tilvikum var lesinn vitnisburður þeirra hjá lögreglu um sömu atburði, frá orði til orðs og staðfestu þau hvert og eitt réttmæti fyrri frásagnar. VII. D bar með líkum hætti og hjá lögreglu um að hann hefði séð ákærða í útistöðum við félaga sinn inni á veitingastaðnum og E dyravörður tekið hann afsíðis og veitt honum aðvörun. D hefði einhverju síðar verið í eldhúsi fyrir aftan barinn þegar hann hefði heyrt glas brotna frammi í anddyri. Hann hefði náð í sóp og fægiskóflu og verið á leið fram til að þrífa þegar hann hefði hitt E og afhent henni áhöldin. Að sögn D hefði hann því næst farið inn fyrir barinn og verið að afgreiða þegar hann hefði, augnabliki síðar, heyrt hávaða og læti berast frá anddyrinu. Hann hefði litið upp og séð A kunningja sinn standa í gættinni milli anddyris og veitingasalarins og vera að rífast við ákærða. A hefði snúið í átt að D með útrétta hönd, eins og hann væri að stöðva einhvern frá því að koma nær, og ákærði staðið við hlið hans. Á meðan hefði E verið krjúpandi á milli þeira og verið að sópa upp glerbrotum af gólfinu. Í þeirri andrá kvaðst D hafa séð ákærða greiða A „þungt“ hnefahögg með hægri hendi, sem hefði lent neðst við vinstri kjálka og háls. A hefði riðað við höggið, skjögrað til hliðar og því næst hnigið niður á gólfið í anddyrinu. Í kjölfar þessa hefði ákærði ruðst framhjá A og hlaupið rakleitt út af veitingastaðnum. D bar að hann hefði ekki séð ákærða lenda í útistöðum við annað fólk í anddyrinu. E bar einnig með líkum hætti og hjá lögreglu um fyrri afskipti sín af ákærða inni í veitingasal Ásláks. Hún kvaðst síðan hafa verið að ræða við A vin sinn frammi í anddyri þegar eiginkona hans hefði komið og boðið honum upp í dans. Í framhaldi hefðu hjónin stigið nokkur spor í anddyrinu. Ákærði hefði svo komið inn á veitingastaðinn „í miklu kasti“, rekið sig utan í glas á nálægu borði og það splundrast á gólfi í anddyrinu. Við þetta hefði A hætt að dansa og rétt út hendur, eins og hann væri að varna því að fólk stigi á glerbrotin. Jafnframt hefði hann skammað ákærða fyrir að brjóta glasið. Að sögn E hefðu fylgt einhver orðaskipti milli mannanna, en sjálf hefði hún flýtt sér að ná í sóp, tekið við honum úr hendi D og því næst byrjað að hreinsa upp af gólfinu. Á meðan hefði hún orðið vör við stimpingar milli mannanna, hún litið upp og séð hönd ákærða á lofti. E tók fram að atburðarás hefði verið afar hröð og að hún hefði næst séð A liggjandi á gólfinu og ákærða standa við hlið hans. Hún kvaðst strax hafa gripið í ákærða og sett hann með valdi út fyrir dyr. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa séð áverka í andliti ákærða á þeim tímapunkti og sagðist ekki minnast þess að A hefði áður sýnt minnstu tilburði til að leggja hendur á manninn. Ákærði hefði síðan verið sóttur á ný og færður inn í anddyri og bar E að eftir það hefði honum og syni A lent saman. N bar að hann hefði setið á barnum og snúið baki í anddyri veitingastaðarins þegar hann hefði heyrt brothljóð og meðfylgjandi háreysti berast frá anddyrinu. Hann hefði því litið þangað og séð gráhærðan mann standa í gættinni milli anddyris og veitingasalar, snúa í átt að barnum og baða út höndum, eins og hann væri að banda manni í jólasveinabúningi frá sér. Sá hefði virst taka þessu handapati illa. Lýsti N þessu nánar á þann veg, að sér hefði fundist sem gráhærði maðurinn væri að koma í veg fyrir að fólk færi inn í anddyrið. Honum hefði hins vegar ekki fundist maðurinn vera ógnandi í framkomu og kvaðst ekki hafa séð nein átök milli hans og jólasveinsins fyrr en sá síðarnefndi hefði slegið gráhærða manninn eitt högg, að því er virtist á vanga. Sá hefði fallið niður á stól og hrotið þaðan á gólfið í anddyrinu, en jólasveinninn farið út af staðnum. J bar að hún hefði setið við borð, á milli barsins og anddyrisins, þegar hávær orðaskipti frá anddyrinu hefðu dregið athygli hennar þangað. Hún hefði séð mann í jólasveinabúningi hreyta einhverju til A og hann svara á móti, en upp úr því hefðu mennirnir farið að rífast. Því næst hefði jólasveinninn, án nokkurs fyrirvara, greitt A „mjög fast“ högg með krepptum hnefa hægri handar, sem komið hefði vinstra megin í andlit A. Að sögn J hefði A riðað við höggið, stigið nokkur skref aftur á bak, inn í anddyrið og því næst hnigið niður. Aðspurð kvaðst J geta fullyrt að A hefði ekki slegið til jólasveinsins á meðan hún hefði verið að fylgjast með þeim. Sá hefði farið út af veitingastaðnum í kjölfar höggsins, en komið aftur inn í anddyri þegar J hefði staðið við hlið A á gólfinu. Á þeim tímapunkti hefði sonur ákærða misst stjórn á sér, ráðist á jólasveininn og bæði kýlt hann og skallað í andlit. Y bar að hún hefði farið fram í anddyri veitingastaðarins laust fyrir kl. 03 og beðið A eiginmann sinn um að dansa. Hann hefði sagst vera of þreyttur til þess og viljað fara heim. Y hefði því snúið aftur að borði J frænku sinnar og verið að ná í veski og yfirhöfn þegar henni hefði verið litið í átt að anddyrinu og hún séð mann í jólasveinabúningi greiða A hnefahögg í andlitið. A hefði horft til hennar með undrunarsvip, skjögrað lítillega og því næst hnigið niður á gólf. Y kvaðst ekki hafa orðið vör við neinn aðdraganda að þeirri árás. Aðspurð sagðist hún ekki minnast þess að hafa skömmu áður stigið dans við A í anddyrinu, þótt hún þrætti ekki fyrir það. K bar að hún hefði setið við borð nálægt anddyrinu og verið að ræða við Y og fleira fólk þegar hún hefði séð mann í jólasveinabúningi kýla A eitt högg og hann falla niður á gólf. Að sögn K hefði hún ekki séð hvar höggið lenti, en Y hefði sprottið samstundis á fætur og rokið fram í anddyri. Aðspurð kvaðst K ekki minnast þess að hafa séð mennina rífast eða takast á fyrir umrætt högg og tók fram að fyrir þann atburð hefði hún verið í samræðum við sessunauta sína og því ekki verið að fylgjast með öðru fólki. K gat þess að hún hefði verið undir áhrifum áfengis um nóttina. H bar að hann hefði setið við borð við hlið anddyrisins og snúið að barnum þegar hann hefði séð mann í jólasveinabúningi ganga að barnum og ræða við mann í smYnd. Í framhaldi hefði jólasveinninn farið fram að anddyri. Næst hefði H séð hvar jólasveinninn hefði sveiflað hægri hendi og látið hana vaða í átt að A, sem staðið hefði fyrir framan hann við anddyrið. H kvaðst ekki hafa orðið var við orðaskipti eða stimpingar milli mannanna áður en hönd jólasveinsins hefði farið á loft og tók fram að hann hefði ekki séð hvort og þá hvar ætlað högg hefði komið í A. Hann hefði hins vegar heyrt öskur frá öðrum hvorum mannanna. Örskömmu síðar hefði A legið á gólfinu og jólasveinninn horfið út af veitingastaðnum. C bar að hann hefði verið í veitingasalnum, í gættinni rétt fyrir innan anddyri, og A vinur hans staðið við hlið hans í um eins metra fjarlægð. Þeir hefðu báðir snúið í átt að barnum og ekki verið að talast við þegar C hefði heyrt dynk eða smell, líkt og einhver hefði verið sleginn. Í sömu andrá hefði C verið litið í átt til A og séð hann hníga niður á gólf. Að sögn C hefði hann verið nokkuð ölvaður þegar þetta gerðist. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við neinn aðdraganda að falli A og ekki hafa veitt ákærða athygli í margnefndum jólasveinabúningi fyrr en einhver hefði kallað: „Náið jólasveininum.“ Í framhaldi hefði C séð ákærða fyrir utan húsið, hlaupið á eftir honum og haldið, uns L félagi C hefði komið að. Þeir hefðu síðan leitt ákærða inn í anddyri. Aðspurður sagðist C muna eftir syni A í anddyrinu á þeim tímapunkti, en kvaðst ekki minnast þess að til átaka hefði komið milli hans og ákærða. Þó hefði komið til einhverra ryskinga í anddyrinu, C fallið á gólfið og dyravörður skakkað leikinn. L bar að hann hefði staðið við barinn, allsgáður, þegar hann hefði heyrt smell og verið litið í átt að anddyrinu. A hefði þá legið á gólfinu og hópur fólks safnast í kringum hann. Í framhaldi hefðu hann og C hlaupið út á eftir manni í jólasveinabúningi og fært hann inn í anddyrið. Þar hefði Æ sonur A komið til þeirra, öskrað á jólasveininn eitthvað á þá leið: „Hvað varstu að gera, hvað varstu að spá?“ og því næst skallað manninn í ennið. Í kjölfar þessa hefðu orðið einhver læti og L, C og ákærði fallið í eina kös á gólfinu. F bar að hún hefði ekki séð átök eða önnur samskipti milli ákærða og A í anddyrinu, en verið þar stödd þegar A lá á gólfinu og í framhaldi séð son hans, öskureiðan, skalla ákærða í andlitið. Hefði mikil þvaga þá verið búin að myndast í anddyrinu og ákærði, B sambýliskona hans og fleiri fallið í gólfið af þeim sökum. F kvaðst ekki hafa séð áverka í andliti ákærða fyrir atlögu sonarins, en í kjölfar hennar hefði ákærði verið með stóra kúlu á nefinu, sem hún taldi vera afleiðingu af umræddu höggi. Æ Ingi, sonur A heitins, bar að hann hefði komið á veitingastaðinn um kl. 02 ásamt unnustu sinni og þau hitt foreldra hans. Kvaðst Björn hafa verið fremur drukkinn. Hann hefði ekki orðið var við samskipti A og mannsins í jólasveinabúningum, en frétt að faðir hans hefði verið sleginn og því farið fram í anddyri. A hefði þá legið á gólfinu og nærstaddir verið að reyna að lífga hann við. Að sögn Æ hefði hann heyrt að jólasveinninn hefði slegið A, hann litið í kringum sig og hvergi séð manninn. Skömmu síðar hefði jólasveinninn gengið inn um útidyrnar, komið aftan að Æ og sagt eitthvað við hann. Kvaðst Æ hafa snúið sér við um leið, spurt „hvað gerðirðu“ og því næst skallað hann fyrirvaralaust í andlitið. Aðspurður bar Æ að allt hefði orðið „svart“ í huga hans eftir þetta og því myndi hann óljóst eftir öðrum atburðum. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa kýlt jólasveininn, kvað einnig ólíklegt að sá hefði kýlt hann og sagðist telja að hann myndi muna eftir slíku hefði það gerst á annað borð. P bar að hann myndi eftir manni í jólasveinabúningi, sem hefði verið æstur inni á veitingastaðnum umrædda nótt. Seinna hefði P setið á barnum og snúið baki í anddyrið þegar hann hefði heyrt eitthvað gerast fyrir aftan sig. Hann hefði þá farið fram í anddyrið, séð A á gólfinu og fólk þyrpast í kringum hann. Að sögn P hefði hann ekki orðið var við nein átök í anddyrinu. O var í bifreið á leið til Akraness umrædda nótt ásamt vinkonu sinni, en kom við fyrir utan veitingastaðinn svo að hún kæmist á salerni. O bar að hann hefði lagt þétt upp við útidyr staðarins og setið í bifreiðinni á meðan frúin hefði skroppið inn. Að sögn O hefði hann síðan fylgst með dyraverði eða öðrum álíka henda út manni í jólasveinabúningi, sem hefði streist á móti. Á hæla hans hefði fylgt stúlka í englabúningi, sem hefði spurt jólasveininn eitthvað á þá leið: „Af hverju gerðir þú þetta?“ og hann svarað í þá veru: „Af því að hann skallaði mig og þá sló ég hann.“ Skömmu síðar hefði frúin komið út og O ekið á brott. B óskaði eftir að bera vitni fyrir dómi. Hún kvað ákærða hafa verið mjög ölvaðan umrædda nótt og bar að hann hefði lent í smávægilegum útistöðum við G vin sinn. B kvaðst ekkert geta borið um samskipti ákærða og A, en sagðist hafa farið fram í anddyri veitingahússins, eftir að þvaga hefði myndast, og séð son A skalla ákærða. Í framhaldi hefði dyravörður reynt að henda ákærða út af staðnum, hann streist á móti og B veitt konunni aðstoð við að koma honum út. Þá fyrst hefði hún séð A á gólfinu. B hefði síðan farið út á eftir ákærða og spurt hann af hverju hann hefði verið að „þessu“. Tók B fram í þessu sambandi að hún hefði ekki vitað til þess að ákærði hefði gert annað af sér en að streitast á móti dyraverðinum. Ákærði hefði svarað: „Af því hann skallaði mig, þá kýldi ég hann.“ Að sögn B hefði hún ekki skilið umrætt svar, því ákærði hefði aldrei lyft hönd á móti þeim, sem hún hefði séð skalla hann. VIII. Í þinghaldi 21. júní 2006 var bókað eftir ákærða að hann viðurkenndi að hafa slegið ókunnan mann inni á veitingastaðnum Ásláki umrædda nótt, en greint sinn hefði hann upplifað árás af hálfu þess manns og brugðist til varnar með því að slá frá sér einu sinni. Ákærði sagðist muna óljóst eftir nefndum atburðum og gaf þá skýringu að hann hefði verið talsvert ölvaður um nóttina. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði ekki treysta sér til að staðfesta ofangreinda bókun og sagðist ekki muna lengur hvort atvik hefðu verið með þeim hætti. Ákærði skýrði annars frá því að hann hefði verið búinn að drekka áfengi frá því um miðjan dag á laugardegi 11. desember 2004 og verið ölvaður þegar farið hefði verið á Áslák um miðnætti. Þar hefði hann drukkið bæði bjór og romm og verið mjög ölvaður þegar leið á nóttina. Sökum þessa myndi hann afar takmarkað eftir samneyti við annað fólk á veitingastaðnum. Hann sagðist þó minnast deilna við félaga sinn, en varla muna eftir að hafa átt samskipti við A eða aðra í anddyri staðarins. Ákærði lýsti þessu nánar þannig að það væri „eins og allt detti út þarna í anddyrinu“ og hann myndi næst eftir sér fyrir utan húsið. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna eftir að hafa slegið A, en sagðist ekki draga í efa framburð vitna þar að lútandi. Hann hefði sjálfur borið áverka eftir atburði næturinnar, en kvaðst ekki muna hvernig hann hefði hlotið þá. Ákærði kvaðst muna eftir sér á göngustíg nálægt veitingastaðnum, að einhver hefði komið til hans, þeir talast við og orðið samferða að Ásláki, þar sem ákærði hefði verið færður inn í lögreglubifreið. Hins vegar myndi hann ekki eftir að hafa farið aftur inn í anddyri veitingastaðarins. Borinn var undir ákærða sá framburður hans hjá lögreglu 12. desember 2004 að hann hefði verið að ræða við einhvern í anddyrinu þegar hann hefði skyndilega fengið högg á nefið frá ókunnum aðila og hann svarað með því að slá eitt högg til baka. Aðspurður sagðist ákærði ekki minnast þeirra orða og ekki vera með þetta atriði á hreinu, enda hefði hann reynt eftir megni að þurrka út minningar um atburði næturinnar. IX. Samkvæmt 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skulu röksemdir dómara lúta að því hvað teljist sannað og með hverjum hætti. Um sönnun fer annars eftir reglum 45.-48. gr. laganna. Í því sambandi ber að meta skynsamlegan vafa til hagsbóta fyrir ákærða, bæði um atriði er varða sekt hans og önnur, sem telja má honum í óhag. Sönnunarbyrði hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 45. gr., en sönnunarmat dómara er frjálst, þó þannig að dómur skal fyrst og fremst reistur á sönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 48. gr. Þegar framburður ákærða er virtur heildstætt virðist helst mega ráða að hann muni ekki lengur hvort og þá hver samskipti hann hafi átt við A inni á veitingastaðnum Ásláki umrædda nótt. Hefur ákærði einkum borið fyrir sig mikla ölvun til skýringar á minnisleysi og getur það samrýmst frásögn vitna um ölvunarástand hans og niðurstöðum alkóhólrannsókna á blóð- og þvagsýnum, sem ákærði lét í té um tveimur klukkustundum eftir handtöku. Óháð ætluðu minnisleysi er lítið hald í frásögn ákærða, enda hefur lýsing hans á atburðum, sem hér máli skipta, verið ærið takmörkuð og hann ekki verið stöðugur í þeim framburði fyrir dómi. Við úrlausn málsins verður því að líta til frásagnar sjónarvotta, skýrslna sérfræðinga um dánarorsök A og vitnisburðar þeirra fyrir dómi. Vitnunum D, N, J, Y og K bar saman um fyrir dómi að þau hefðu verið stödd nálægt anddyri veitingastaðarins og séð ákærða slá A eitt hnefahögg með þeim afleiðingum að A hefði hnigið niður á gólf í anddyrinu. Fær þetta stoð í vætti E og H, sem báru fyrir dómi að þau hefðu séð hönd ákærða á lofti, þeim virst sem hann hefði slegið til A og hann örskömmu síðar fallið á gólfið. Er ekkert fram komið í málinu, sem hnekkir frásögn nefndra vitna eða veikir, svo nokkru nemi. Samkvæmt því er hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi að greiða A heitnum hnefahögg með fyrrgreindum afleiðingum. D bar fyrir dómi að umrætt högg hefði komið á vinstri kjálka og háls A, J nefndi vinstri hlið andlits í þessu sambandi, N gat um vanga og Y um andlit eiginmanns síns. Hvað sem líður þessum vitnisburði er sannað, með hliðsjón af krufningarskýrslu Þóru Steffensen réttarmeinafræðings, matsgerð Arons Björnssonar sérfræðings í heila- og taugaskurðlækningum og Elíasar Ólafssonar sérfræðings í taugasjúkdómafræði og samhljóða vitnisburði sérfræðinganna þriggja fyrir dómi, að dánarorsök A hafi verið högg efst á háls, vinstra megin við kjálkabarð, sem valdið hafi broti í þvertindi (hliðartindi) efsta (fyrsta) hálshryggjarliðarins og rifu á aftari hálsslagæð og sú ákoma leitt til banvænnar blæðingar á milli heila og heilahimna. Ber í þessu sambandi að hafa í huga það samdóma álit sérfræðinganna að ekkert hafi komið fram við skoðun þeirra, sem bendi til þess að aðrir samverkandi þættir, svo sem beinþynning, æðakölkun eða önnur heilsufarsvandamál, hafi stuðlað að andlátinu. Að þessu virtu er fullsannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru og þar þykir rétt færð til refsiákvæða. Refsing og önnur viðurlög. I. Ákærði er 27 ára. Samkvæmt sakavottorði hefur hann, frá því hann náði 18 ára aldri, hlotið tíu refsingar fyrir umferðarlagabrot. Skipta hér einkum máli svokölluð sviptingarakstursbrot samkvæmt 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Þannig var ákærði sektaður 18. maí 1998 fyrir sviptingarakstur, enn 23. febrúar 1999 og hlaut þriggja mánaða fangelsisdóm fyrir ölvunar- og sviptingarakstur 17. október 2000, en hann átti þá að baki fjórar refsingar fyrir ölvunarakstur. Næst var ákærði dæmdur í tveggja mánaða fangelsi 26. mars 2001 fyrir sviptingarakstur og loks í þriggja mánaða fangelsi fyrir sams konar brot með dómi 4. desember 2002. Að virtum þessum sakaferli ætti refsing ákærða fyrir sviptingarakstur 10. september 2005, sem hann hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt ákæru lögreglustjóra 10. október sama ár, ein sér að varða sex mánaða óskilorðsbundnu fangelsi samkvæmt dómvenju. Við ákvörðun refsingar ber annars að taka mið af þeim hagsmunum, ákærða til refsiþyngingar, sem hann braut gegn og því tjóni, sem hann olli með hinni banvænu líkamsárás, sbr. 1. og 2. töluliður 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem og þeirri hegðun hans að aka bifreið sviptur ökurétti á meðan líkamsárásarmálinu er ólokið, sbr. 5. töluliður 1. mgr. Á hinn bóginn þykir mega horfa til þess að ákærði var, að því er telja verður, ofurölvi þegar hann veittist að A heitnum með fyrrgreindum afleiðingum, að fráleitt verður að telja að hann hafi haft vilja til að valda A meiri háttar líkamstjóni og því síður að bana honum og ósannað er að hann hafi borið ásetning til að slá í háls A fremur en andlit, sbr. 3., 6. og 7. töluliður 1. mgr. 70. gr. nefndra laga. Að þessu sögðu er óhjákvæmilegt að taka skýrt fram að ölvun ákærða getur aldrei réttlætt framferði hans, en hún gæti horft til skýringar á verknaðinum, sem beindist að manni, sem hann vissi engin deili á og átti ekkert sökótt við þegar þeir mættust fyrsta sinni. Kemur þá til álita hvort ákærði eigi sér einhverjar málsbætur í því að líkamsárásin hafi verið unnin í áflogum eða átökum milli hans og A eða hinn látni hafi átt upptök að árásinni með ertingum eða líku, þannig að lækka megi refsingu ákærða af þeim sökum, sbr. 3. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Sem fyrr verður hér lítt stuðst við framburð ákærða, en hann sagði í sinni fyrstu skýrslu um málið, 12. desember 2004, að hann hefði verið að tala við einhvern í anddyri veitingahússins þegar hann hefði skyndilega fengið högg á nefið frá ókunnum þriðja aðila og hann svarað með því að slá eitt högg til baka. Ákærði staðfesti þann framburð fyrir dómara við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfu sama dag, en treysti sér ekki til hins sama við aðalmeðferð málsins. Sú lýsing atburða, ef rétt væri, samrýmist engan veginn frásögn vitna af samskiptum ákærða og A heitins í eða við anddyrið. Á hinn bóginn ber vitnunum D, E, N og J saman um að ekkert í fari A fyrir árásina hafi bent til þess að hann hefði átt upptök að árásinni. Fær sú frásögn stoð í vætti K, H og C fyrir dómi. Meta verður vitnisburð B sambýliskonu ákærða og O í þessu ljósi, en fyrir liggur að þau urðu ekki vör við nein samskipti milli ákærða og A. Breytir engu í þessu sambandi samhljóða frásögn þeirra um orðaskipti B og ákærða fyrir utan veitingahúsið, enda óvíst hvenær í atburðarásinni þau orð féllu, þótt ráða megi af vætti B að hún hefði skömmu áður séð A liggja á gólfi í anddyrinu og í kjölfarið séð son hans skalla ákærða. Vitnisburður E, J, H, C og L styður eindregið þá ályktun, en vitnunum ber saman um að ákærði hafi horfið út af staðnum í kjölfar árásarinnar á A, en síðan komið aftur inn í anddyrið, þá lent saman við soninn og í kjölfar þess verið hent út af staðnum. Samkvæmt framansögðu er það álit dómsins að ekkert það hafi komið fram í málinu, sem réttlætt geti árás ákærða á A heitinn í skilningi 3. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga. Að því virtu, öðru framansögðu, sem og því hve langt er liðið frá árásinni, því hve óvægna umfjöllun ákærði hefur sannanlega hlotið fyrir atlöguna hjá einstökum fjölmiðlum, þrátt fyrir að sök hans teljist ósönnuð til þessa dags og loks með hliðsjón af 77. gr. hegningarlaganna og dómi Hæstaréttar 23. mars 2006 í máli nr. 508/2005, þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Eru engin þau rök fyrir hendi, sem réttlætt geta skilorðsbindingu refsingarinnar að hluta eða í heild, en til frádráttar henni skal koma níu daga gæsluvarðhald, sem ákærði sætti frá 12.-20. desember 2004, sbr. 76. gr. títtnefndra laga. II. Ákærða hefur verið dæmt refsiáfall í málinu. Ber því að dæma um framlagðar bótakröfur, sbr. 1., 2. og 4. mgr. 172 gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kröfuhafar eru Y, ekkja A og synir þeirra Þ, fæddur 1973, Æ, fæddur 1976 og Z, fæddur 1988. Þau krefjast hvert um sig 3.000.000 króna miskabóta samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, en samkvæmt téðri lagagrein má dæma þann, sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi veldur dauða annars manns, til að greiða maka, börnum eða foreldrum miskabætur. Með hliðsjón af hinni alvarlegu og tilefnislausu árás á A heitinn er skilyrðum laganna fullnægt í máli þessu og telst ákærði samkvæmt því bótaskyldur gagnvart eftirlifandi ekkju og sonum. Engin efni eru til að verða við kröfu ákærða um lækkun miskabóta með vísan til ákvæðis 1. mgr. 24. gr. skaðabótalaganna. Að því virtu og með hliðsjón af aldri sonanna þriggja, sem allir eru fullveðja þykja bætur til Þ og Æ hvors um sig hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur og bætur til Z 1.500.000 krónur, en hann er nýlega orðinn 18 ára. Bætur til ekkjunnar þykja hæfilega metnar 2.000.000 króna. Af hálfu ekkjunnar er einnig krafist 5.107.936 króna í bætur fyrir missi framfæranda og 1.148.650 króna í útfararkostnað, eða samtals 6.256.586 króna. Þá krefst sonurinn Z 315.134 króna í bætur fyrir missi framfæranda. Eru kröfur ekkjunnar reistar á 12. gr. skaðabótalaga, en samkvæmt henni skal sá, sem skaðabótaábyrgð ber á dauða annars manns, greiða hæfilegan útfararkostnað. Auk þess skal hann greiða þeim sem misst hefur framfæranda bætur fyrir það tjón, sem ætla má að af því leiði fyrir hann, en um frádrátt af slíkum kröfum er vísað til 4. mgr. 5. gr. laganna. Krafa sonarins styðst á hinn bóginn við 14. gr. sömu laga, en samkvæmt því ákvæði skulu bætur til eftirlifandi barns, sem hinum látna var skylt að framfæra, vera jafnháar heildarfjárhæð þeirra barnalífeyrisgreiðslna, sem barnið á rétt á eftir lögum um almannatryggingar frá tjónsdegi til 18 ára aldurs. Krafan um útfararkostnað er studd viðhlítandi gögnum og hefur fjárhæð hennar verið samþykkt af hálfu ákærða. Verður hann því dæmdur til að greiða ekkjunni þá kröfu með 1.148.650 krónum, enda engin efni til að lækka þá fjárhæð á grundvelli 1. mgr. 24. gr. skaðabótalaganna Ákærði hefur einnig fallist á fjárhæð bóta vegna missis framfæranda, þó þannig að hann telur að við ákvörðun slíkra bóta til ekkjunnar beri að nota 4,05% ávöxtunarkröfu í stað þeirra 4,5%, sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaganna. Þá beri að beita sömu viðmiðun við ákvörðun bótanna til sonarins. Ekki eru fyrir hendi lagarök til að fallast á nefnd sjónarmið ákærða. Ber því samkvæmt framansögðu og með vísan til útreiknings Helga Bjarnasonar tryggingastærðfræðings að dæma ákærða til að greiða ekkjunni 5.107.936 krónur vegna missis framfæranda. Þá bera syninum 315.134 krónur úr hendi ákærða (19 x 16.586 krónur), sbr. 14. gr. skaðabótalaganna. Sem fyrr eru engin efni til lækkunar téðra krafna vegna sjónarmiða 24. gr. sömu laga. Ekkjan hefur einnig krafist 49.800 króna vegna öflunar útreiknings tryggingastærðfræðingsins og sonurinn Z 42.500 króna vegna öflunar sálfræðilegrar greinargerðar til stuðnings fyrrnefndri miskabótakröfu sinni. Styðjast þær kröfur við 4. mgr. 172. gr. laga um meðferð einkamála. Krafnanna er ekki getið sérstaklega í framlögðum bótakröfum og því síður tilgreindar með ótvíræðum hætti í ákæru, svo sem áskilið er 171. gr. sömu laga. Ákærði hefur engu síður samþykkt að kröfurnar komist að í málinu og hefur ekki mótmælt fjárhæð þeirra. Verður hann því einnig dæmdur til greiðslu þeirra. Í ákæru er ekki tekin upp krafa ekkjunnar og sona hennar um bætur vegna lögmannskostnaðar, sbr. 4. mgr. 172. gr. títtnefndra laga, en samkvæmt framlögðum kröfum er farið fram á málskostnað samkvæmt reikningi, en ellegar að mati dómsins. Engin gögn liggja fyrir um fjárhæð lögmannskostnaðar, að frátöldum 150.645 króna reikningi vegna réttargæslu, sem ákæruvaldið telur til sakarkostnaðar. Þá hefur ákærði ekki samþykkt að krafa vegna lögmannsaðstoðar komist að í málinu. Í ljósi þessa og fyrrnefnds áskilnaðar 171. gr. laganna um að bótakröfu skuli tilgreina ótvírætt í ákæru þykir óhjákvæmilegt að vísa nefndri kröfu frá dómi. Af hálfu ekkju A og sonarins Z er í framlögðum bótakröfum krafist vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af kröfum um missi framfæranda frá 12. desember 2004 til þess dags er mánuður er liðinn frá birtingu krafnanna, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst ekkjan vaxta af kröfu sinni um útfararkostnað og hún og aðrir bótakrefjendur vaxta af miskabótakröfum samkvæmt 8. gr. laganna um vexti og verðtryggingu frá dánardægri A til þess dags er mánuður er liðinn frá birtingu krafnanna, en dráttarvaxta samkvæmt framansögðu frá þeim degi til greiðsludags. Fyrir liggur í málinu að bótakröfurnar voru birtar ákærða 19. maí 2005. Með réttu ættu þær því allar að bera dráttarvexti frá og með 19. júní sama ár, en fyrir þann tíma aðra og lægri vexti í samræmi við kröfugerð fjölskyldunnar. Í ákæru er hins vegar ekki tilgreint hver upphafsdagur vaxtakrafna skuli vera og ekki vísað til vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga, heldur aðeins gerð krafa um vexti og dráttarvexti samkvæmt lögunum um vexti og verðtryggingu. Hefur ákærði mótmælt þessum annmarka á ákærunni og krafist þess að upphafstími dráttarvaxta verði miðaður við dómsuppsögudag. Í ljósi þeirra mótmæla og enn með vísan til áskilnaðar 171. gr. laganna um meðferð einkamála þykir eigi hjá því komist að fallast á sjónarmið ákærða. Samkvæmt því og með skírskotun til niðurlagsákvæðis 9. gr. vaxtalaganna skulu dæmdar bætur til ekkju A heitins og sona bera dráttarvexti frá og með dómsuppsögudegi, svo sem nánar greinir í dómsorði. III. Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar, en til hans teljast óhjákvæmileg útgjöld vegna rannsóknar máls og meðferðar fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 164. gr. laganna. Samkvæmt sundurliðuðu sakarkostnaðaryfirliti nemur áfallinn kostnaður vegna rannsóknar málsins 623.289 krónum, sem telja verður óhjákvæmilegan kostnað í skilningi 1. mgr. 164. gr. Þá telst útlagður matskotnaður að fjárhæð 520.000 krónur óhjákvæmilegur, enda krafðist ákærði sjálfur dómkvaðningar matsmanna. Loks liggur fyrir að búið er að greiða Birni Ólafi Hallgrímssyni hæstaréttarlögmanni, verjanda ákærða á rannsóknarstigi málsins, 512.880 krónur í þóknun ásamt 125.656 króna virðisaukaskatti, eða samtals 638.536 krónur. Telst sá kostnaður einnig til sakarkostnaðar og verður ákærði því dæmdur til að greiða hann. Samkvæmt þessu ber ákærði að greiða 1.781.825 krónur í áfallinn sakarkostnað. Við þá fjárhæð bætast málsvarnarlaun nefnds lögmanns, sem skipaðs verjanda ákærða hér fyrir dómi. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til fjölda þinghalda og tímaskýrslu verjandans þykja málsvarnarlaunin hæfilega ákveðin 1.095.600 krónur, sem tiltekin eru í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. F Harðardóttir vararíkissaksóknari sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómari tók við málinu 1. febrúar 2006, en fyrir þann tíma hafði hann engin afskipti af meðferð þess. Óhóflegur dráttur hefur orðið á málsmeðferð fyrir dómi, sem rekja má til öflunar matsgerðar og ekki hefur fengist viðhlítandi skýring á. DÓMSORÐ: Ákærði, Loftur Jens Magnússon, sæti fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsingunni komi níu daga gæsluvarðhald, sem ákærði sætti frá 12.-20. desember 2004. Ákærði greiði eftirtöldum neðangreindar bætur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu til greiðsludags: Y, 8.306.386 krónur, Z, 1.857.634 krónur, Æ, 1.000.000 krónur, og Þ, 1.000.000 krónur. Ákærði greiði 2.877.425 krónur í sakarkostnað, þar með talin 1.095.600 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmanns, vegna verjandastarfa hér fyrir dómi.
|
Mál nr. 271/2001
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
X kærði úrskurð héraðsdóms um framlengingu gæsluvarðhalds. Hæstiréttur taldi líklegt að X myndi gerast sekur um brot að nýju ef hann gengi laus og staðfesti úrskurð héraðsdóms með vísan til c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ekki þóttu efni til að verða við kröfu X um styttingu gæsluvarðhaldstíma.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. september nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði fellur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili grunaður um að hafa skömmu eftir hádegi 23. maí 2001 framið rán í bókaverslun Máls og menningar við Laugaveg í Reykjavík, þar sem hann hafi veist að afgreiðslumanni, tekið hann hálstaki og rekið oddhvassan hlut í hnakka hans og þannig neytt hann til að afhenda sér um 21.000 krónur úr peningakassa verslunarinnar. Þá er varnaraðili einnig grunaður um að hafa seinna sama dag gert tilraun til ráns með því að hafa vopnaður lítilli sög farið inn í verslunina Tiffanys við Óðinsgötu í Reykjavík. Hafi hann veist þar að afgreiðslustúlku, hótað með söginni og ráðist á hana með þeim afleiðingum að hún féll í gólfið. Hann hafi síðan hörfað af vettvangi er annar maður kom inn í verslunina og skarst í leikinn. Skömmu síðar var varnaraðili handtekinn, en látinn laus eftir að hafa gefið lögreglunni skýrslu daginn eftir. Hann hefur gengist við síðarnefnda brotinu fyrir lögreglunni, en kveðst hins vegar ekki muna eftir að hafa drýgt fyrrnefnda brotið, þar sem hann hafi verið undir miklum áhrifum fíkniefna. Varnaraðili er jafnframt grunaður um að hafa framið rán í gistiheimili við Flókagötu í Reykjavík að kvöldi 26. maí 2001 með því að hafa veist þar að afgreiðslumanni með brotinni flösku og neytt hann til að afhenda sér 5.000 krónur úr peningakassa gistiheimilisins. Afgreiðslumaðurinn bar kennsl á varnaraðila, sem er sagður hafa horfið af vettvangi þegar eftir fyrrnefnd atvik. Varnaraðili er enn grunaður um að hafa aðfaranótt 27. maí 2001 gert tilraun til ráns í Hótel Lind við Rauðarárstíg í Reykjavík, þar sem hann hafi ógnað afgreiðslumanni með sprautu. Var sprautan með nál, sem á var blóð, en varnaraðili er smitaður af lifrarbólguveiru C. Hann var yfirbugaður á staðnum og handtekinn. Fyrir lögreglunni hefur varnaraðili kannast við að hafa komið á báða þessa staði. Hann kvaðst ekki geta neitað sakargiftum um fyrrnefnda brotið, en við því gæti hann heldur ekki gengist, enda hafi hann verið verulega undir áhrifum fíkniefna umrætt sinn. Hann gekkst hins vegar við síðarnefnda brotinu. Varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2001, sem staðið hefur óslitið síðan. Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendur varnaraðila 16. júlí 2001, þar sem honum er gefið að sök að hafa framið framangreind fjögur brot, auk þess sem hann er sakaður um fíkniefnalagabrot. II. Samkvæmt frásögn varnaraðila hefur hann verið í mikilli fíkniefnaneyslu undanfarin ár. Hann kveðst hafa verið heimilislaus um árabil og ekki stundað vinnu síðan 1993 eða 1994. Samkvæmt framansögðu er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa 23. maí 2001 framið rán og síðan gert tilraun til annars sams konar brots í beinu framhaldi af því. Eftir að hafa verið sviptur frelsi vegna þessara atvika í tæpan sólarhring var hann látinn laus. Beinist rökstuddur grunur að honum um að hafa aftur tveimur dögum síðar gerst sekur um rán og tilraun til annars ráns. Í öllum tilvikum var beitt háskalegum aðferðum til að ógna þeim, sem fyrir broti urðu. Að því leyti, sem varnaraðili hefur gengist við sakargiftum, hefur hann skýrt þessa háttsemi sína með því að hann hafi þarfnast fjár til að afla sér fíkniefna. Að þessu virtu verður að telja nægilega sýnt að ætla megi að varnaraðili haldi áfram brotum ef hann heimtir aftur frelsi sitt meðan máli sóknaraðila á hendur honum er ekki lokið. Brot varnaraðila, ef sönnuð verða, geta varðað fangelsi samkvæmt 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt þessu eru skilyrði til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ekki eru efni til að fallast á varakröfu hans um styttingu gæsluvarðhaldstíma. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur með vísan til c. og d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, krafist þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. september nk. kl. 16.00. Kærði hefur mótmælt framkominni kröfu. Kærði er borinn sökum um að hafa framið 2 rán og tvær ránstilraunir hér í borg í maí 2001. Kærði kveðst ekki muna vel eftir atvikum umrædda daga sökum mikillar fíkniefnaneyslu. Kveðst hann hafa framið umrædd brot í þeim tilgangi einum að fá aðstoð vegna fíkniefnaneyslu sinnar en hann sé illa farinn af langvarandi fíkniefnaneyslu. Þegar þessa er gætt verður að fallast á það með ríkissaksóknara að ætla megi að kærði haldi áfram brotum, ef hann fer frjáls ferða sinna á meðan máli hans er ekki lokið og ennfremur ástæða til að verja aðra fyrir árásum hans. Fangelsisrefsing er lögð við þeirri háttsemi, sem kærði er borinn sökum um, en hann er grunaður um brot er varða við 252. gr. og 252. gr. sbr. 20. gr. alm. hegningarlaga nr. 19/1940. Er því skilyrði c. og d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, fullnægt til að taka til greina kröfu ríkissaksóknara um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærða, X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. september nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 105/2016
|
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
|
Ó höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að Ó hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði Ó stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11.febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 tilheimtu bóta vegna ólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni áÁlftanesi, þar sem hann hafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla meðfriðsamlegum hætti framkvæmdum, sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags viðlagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málumnr. 812/2014 til 820/2014 voru níu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr.lögreglulaga nr. 90/1996 með því að hafa 21. október 2013 neitað að hlýðaítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærðu voru staddir ávinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindumdómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hafi átt sér viðhlítandilagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu því borið, í samræmi viðfyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að ljá Vegagerðinniaðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða semnauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmt fyrirmælum í 15.gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi umræddandag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandisinnti ekki ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19.gr. lögreglulaga, um að víkja af vinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni ogleitaðist þannig við að hindra lögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu varlögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga að handtakaáfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum ogreglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisirkröfu sína á, og hefur eins og atvikum er háttað fyrirgert rétti til bótasamkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Að framansögðu virtu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað eins og greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillittil þess að samhliða þessu máli eru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ómar Þ. Ragnarsson, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12.nóvember 2015. Mál þetta höfðaði Ómar Þ.Ragnarsson, Fróðengi 7, Reykjavík, með stefnu birtri 26. júní 2014 á hendurinnanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veittgjafsókn 14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verðilækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja umstund í fangaklefa þann 21. október 2013.Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti aðhefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unniná hrauninu. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. október sl. Samhliðaþessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinnog krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku.Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðueinungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburðurstefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maísl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum semtóku þátt í mótmælunum. Stefnandi varekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einuþessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, varsú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðsÁlftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnarvoru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu íför með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkurhópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðalannars komið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur umlögmæti framkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðuhöfðað dómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þessað lagt yrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaðiaðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir áframkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 meðþví að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefnimeð viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að.Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sérfyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlítafyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsinsverður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra aðframkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svoað lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirravoru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voruleiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa veriðaðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið viðstjórninni. Hann sagði að það hefðiverið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrirvinnusvæðið. Þau sem hefðu komið afturinn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir.Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað viðhvern einasta mann. Það hefði orðiðljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn.A sagði að mótmælin hefðu verið friðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeirhefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk aðfara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það afvinnusvæðinu. Þau sem hafi komið afturhafi verið handteknir. B sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. Hannkvaðst ekki muna hvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hannhefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekkiað fyrirmælum. Fyrst hafi fólk veriðborið af svæðinu. Þau sem hafi komiðaftur hafi verið handteknir. Ólafursagði að mótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeirhefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst veriðbeðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E,fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið ávettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfuVegagerðarinnar. Hann sagði að engarmerkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setjaupp plastkeilur. Síðan hafi lögreglanfarið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei veriðmerktur. E kvaðst aldrei hafa séðlögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna.Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr ölluhófi. F sagði að ekki hefði veriðafmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Þaðhefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri enmótmælendur. Einn stefnenda, SævarSiggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendursem hefðu betur verið ósögð. Þá sagðiLárus Vilhjálmsson, sem er einnig einn stefnenda, að lögreglumenn hefðu sagt aðþau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandi Ómar Þ. Ragnarssonkvaðst hafa komið seint í hraunið þennan morgun. Hann hafi séð að það var komin jarðýta ávettvang. Hann sagði að kallað hefðiverið í gjallarhorn að þau ættu að fara út af vinnusvæðinu. Honum hafi ekki þótt ástæða til þess aðfara. Hann hafi brotið gegn þessuboði. Ráðstafanir lögreglu hafi veriðallt of miklar. Stefnandi kvað tvo lögreglumennhafa tekið undir axlirnar á honum og byrjað að draga hann í gegnum hraunið, þaðhafi verið óþægilegt. Honum hafi þóttsér sýnd óvirðing með þessu. Svo hafiþeir tekið hann á loft. Hann hafi veriðþvingaður til að fara inn í lögreglubíl og verið fluttur álögreglustöðina. Hann hafi ekki fengiðað spenna öryggisbelti. Sagði hann þaðhafa verið sérstaka niðurlægingu fyrir sig þar sem hann hafi verið framarlega íþeim hópi sem barðist fyrir lögleiðingu bílbeltanotkunar. SverrirKr. Bjarnason bar fyrir dómi að hann hefði séð þar sem stefnandi var dreginn íhraungrýtinu. Samkvæmtlögregluskýrslu var stefnandi handtekinn þar eð hann hefði ekki farið aðfyrirmælum lögreglu um að yfirgefa vettvang.B lögreglumaður staðfesti þessa skýrslu fyrir dómi. Hann sagði að mótmælin hefðu veriðfriðsöm. Þeir hafi fengið þau fyrirmæliá vettvangi að handtaka fólk ef það kæmi aftur inn á svæðið, það hafi átt aðfara mýkstu leið. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðaðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði lögregluhafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum oghandjárnum. Markmiðið hafi augljóslegaverið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn tilfriðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafibúið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðumog kalla vinnusvæði. Engum reglum umafmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt.Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus ogólögmæt. Stefnandi byggir á því að í 19.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs néséu því sett önnur takmörk. Engin rökhafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi enginógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika ogþess að hún valdi réttaróöryggi.Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikilskerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotiðgegn þessum rétti stefnanda með handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínumtil frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr.mannréttindasáttmálans. Handtakan ogvistun í fangaklefa hafi brotið gegn rétti hans til frelsis og mannhelgi. Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæðium bótarétt þess sem hefur verið handtekinn að ósekju og að unnt sé að komahonum fram. Þá feli ákvæðið í sérlögmætiskröfu, kröfu um að landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur. Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki þaðskilyrði. Stefnandi telur að meðhandtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægariúrræðum, eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telurstefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra semsafnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla.Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandigagnvart stefnanda. Hafi hún valdiðtilfinningalegu raski og varanlegum miska.Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Þá vísar hann til 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfusína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og ísamræmi við lög. Þá hafi meðalhófs veriðgætt. Þar til bær stjórnvöld hafiákveðið að leggja veg um Gálgahraun.Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýttvegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr.lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu ogstöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr.171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr.stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði íbráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr.lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum ogreglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkumfyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði ía-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr.lögreglulaga. Honum hafi verið gefinfyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri aðvinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafiverið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddiekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekkihlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr.Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því aðmeðalhófs hafi verið gætt. Stefnandihafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dómahéraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níueinstaklingum sem mótmæltu um leið og stefnandi. Þau hafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19.gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málumséu sambærilegar aðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því aðbótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því aðskilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hannvar handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr.67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veitiríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Varakrafa stefnda um lækkun bótafjárhæðarer byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og að kröfufjárhæðinsé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Aðmorgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi,samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði þeirra sem gáfuskýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfirhraunið. Hæstirétturhefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28.maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærumaðilum á lögmætan hátt. Verður því ekkihægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendur sem þarna voru hafi ætlaðsér að koma í veg fyrir lögleysu.Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinngæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnumeð dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnanditelur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði hennarhafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð.Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslegamikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindumstefnanda. Ósannað er að framgangalögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða þaðfólk sem þarna hafði safnast saman.Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi veriðfyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvikmálsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna aðstefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið ogað lögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnandavoru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eðaekki voru fyrirmæli lögreglu skýr og stefnandi hlaut að gera sér fulla greinfyrir því að hann væri staddur á vinnusvæðinu.Blasir við að hann ætlaði sér beinlínis að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig aðsvæðið hafi ekki verið réttilega merkt.Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli frálögreglu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann hunsaði. Í19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir umskyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu.Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegn þessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eru ekki handtökuheimild, þettaeru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmt dómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessu tilviki var í 1. mgr.90. gr. laga nr. 88/2008. Var fullnægtskilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Um framkvæmd handtökunnar gildaalmennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan um nauðsyn aðgerða í 14. gr. ogsíðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga og reglur XIII. kafla laga nr.88/2008. Handtakastefnanda var nauðsynleg eins og á stóð.Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utanþess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst aðflytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri aðhefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra semhandteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus ískilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða særtstefnanda. Óumdeilter að mótmælin voru friðsöm. Eins ogfram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnaralmennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir áfriðsaman hátt. Þá veita þau hópi mannarétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegummótmælum. Þessum rétti má setja skorðurmeð lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sérviðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e-og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa tilþeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar réttimanna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og segir í greindum dómum sem vörðuðusömu mótmælin gengu aðgerðir lögreglu á vettvangi ekki lengra en þörf krafði ogmótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla á vinnusvæðinu sjálfu. Handtakastefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði ogstefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr.laga um meðferð sakamála. Þá var ekkiunnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verðaþví heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Verður stefndi sýknaður af kröfum hans. Stefnandisagði í aðilaskýrslu sinni að hann hefði verið niðurlægður sérstaklega með þvíað hafa verið meinað að nota öryggisbelti í lögreglubílnum á leiðinni niður ástöð. Þótt ekki hafi verið gætt nægilegaað öryggi við flutning stefnanda umrætt sinn, getur það ekki breyttniðurstöðunni um miskabótakröfu stefnanda. Þóttniðurstaða málsins sýnist með öllu vafalaus er þó rétt að málskostnaður falliniður. Stefnandi hefur gjafsókn og erþóknun lögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekinsamhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Ómars Þ. Ragnarssonar. Málskostnaðurfellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 306/1999
|
Vinnuslys Sjómaður Skaðabætur Líkamstjón Örorka Gjafsókn
|
Bátsmaðurinn F varð fyrir slysi við vinnu um borð í skipi S þegar unnið var við að hífa troll um borð í skipið. Var F staddur á svokölluðu trolldekki skipsins og stjórnaði þar verki skipverja þegar belgur trollsins slóst í hann með þeim afleiðingum, að hann kastaðist á járnþil og hlaut meiðsl á baki. F bar fyrir dómi, að skipstjóri hefði híft í gils, sem F hafði rétt lokið við að festa í belginn, án þess að merki hefði verið gefið um að það væri óhætt. Hefði þetta valdið slysinu. Talið var, að S yrði að bera hallann af því að sjópróf hefðu ekki farið fram. Yrði því við úrlausn málsins að líta svo á, að réttilega hefði verið greint frá orsökum slyss F í framburði hans sjálfs og hásetanna G, B og E fyrir dómi, en framburði F, G og B bar að þessu leyti ekki fyllilega saman við skýrslur þeirra hjá lögreglu. Þótti verða að leggja til grundvallar, að F hefði orðið fyrir slysinu vegna þess að skipstjórinn hefði af vangá eða misskilningi híft með gilsinum í trollbelginn áður en F var kominn í öruggt var. Var skaðabótaábyrgð felld á S vegna þessa atviks, en líkur voru ekki taldar hafa verið leiddar að því, að F ætti að bera hluta tjóns síns sjálfur. Voru F dæmdar bætur fyrir sjúkrakostnað, þjáningar, tímabundið atvinnutjón, varanlega örorku og miska, en kröfu hans vegna annars fjártjóns hafnað sem órökstuddri.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. ágúst 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 13.107.725 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. desember 1997 til 25. nóvember 1998, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. Tryggingamiðstöðinni hf. hefur verið stefnt til réttargæslu í málinu. I. Áfrýjandi varð fyrir slysi 12. desember 1997 við vinnu um borð í skipi stefnda, Sigli SI 250. Fyrir liggur að slysið varð þegar unnið var við að hífa troll um borð í skipið. Munu hafa verið um 13 tonn af fiski í trollinu. Áfrýjandi var staddur á svokölluðu trolldekki skipsins þegar belgur trollsins slóst í hann með þeim afleiðingum að hann kastaðist á járnþil. Hlaut hann af því meiðsl í baki og var óvinnufær til loka veiðiferðarinnar. Siglir er tæplega 2000 rúmlesta skuttogari. Þegar áfrýjandi varð fyrir slysinu stjórnaði skipstjórinn hífingu á trollinu. Við það verk stóð skipstjórinn í brú skipsins, en þaðan munu hafa verið um 40 til 50 metrar að þeim stað, sem áfrýjandi var við vinnu. Áfrýjandi var bátsmaður í veiðiferðinni og stjórnaði verki skipverja á trolldekki skipsins. Hann hafði á höfðinu hjálm með innbyggðum sendibúnaði til að eiga orðaskipti við skipstjórann. Óumdeilt er að sendibúnaður þessi var bilaður og misjafnt hvort samband hafi náðst með honum upp í brú eða til baka, en notkun hans mun hafa verið hætt eftir umrædda veiðiferð. Í henni var því notast við bendingar eftir því, sem sendibúnaðurinn kom ekki að haldi. II. Samkvæmt frásögn áfrýjanda voru nánari atvik að slysinu þau að búið hafi verið að hífa trollið í þeim mæli að framhluti þess og belgur var kominn um borð. Hafi þá verið hætt að hífa um stund til þess að áfrýjandi og skipverjinn Guðmundur Meyvantsson gætu sett stroffu utan um belginn. Að því gerðu hafi verki Guðmundar verið lokið og hann fært sig frá. Áfrýjandi hafi hins vegar orðið eftir bakborðsmegin á skipinu og fest í stroffuna járnkrók, sem var á enda vírs sem lá frá spili. Sá krókur ásamt vírnum kallist í einu lagi gils. Hafi áfrýjandi rétt lokið þessu þegar skyndilega hafi verið byrjað á ný að hífa viðstöðulaust án þess að hann hafi gefið merki um að það væri óhætt. Við þetta hafi hann fengið á sig belginn og fallið aftur fyrir sig, en af því hafi hann hlotið meiðslin. Áfrýjandi heldur fram að með réttu hefði átt að standa þannig að verki að þegar gilsinn hefði verið festur í stroffuna yrði híft lítillega á meðan áfrýjandi styddi við krókinn til að taka slaka af vírnum. Hefði þá átt að hætta að hífa svo hann gæti komist undan í öruggt var, en fyrst að því gerðu hefði mátt byrja aftur að hífa. Undir engum kringumstæðum hefði skipstjórinn átt að hífa án þess að fá merki um það frá áfrýjanda eða öðrum skipverja. Skipverjarnir Guðmundur Meyvantsson, Birgir Eiríksson og Einar Einarsson voru við störf með áfrýjanda þegar hann varð fyrir slysinu. Framangreind frásögn hans fær stuðning í vætti þeirra þriggja fyrir dómi, að frátöldu því að enginn þeirra kvaðst þó hafa séð þegar áfrýjandi féll, enda hafi þeir ekki fylgst með honum á því augnabliki. Bæði í lögregluskýrslu og fyrir dómi kvaðst Kristján Helgason, sem var skipstjóri í umræddri veiðiferð, ekki hafa orðið var við neitt óvenjulegt þegar verið var að hífa trollið í þetta sinn og gæti hann því ekki borið um atvik málsins. Í yfirlýsingu, sem hann sendi til lögreglunnar á Hólmavík 2. febrúar 1998 í tengslum við rannsókn slyssins, sagði þó að við eftirgrennslan hans hafi komið í ljós að áfrýjandi hafi orðið fyrir hnjaski á trolldekki við að taka trollið, en belgurinn muni hafa slegist í hann með þeim afleiðingum að hann hafi dottið á svonefndan bobbingagarð og fengið högg á bakið. Fyrir dómi kvað skipstjórinn hugsanlegt að í umrætt sinn hefði hann fengið röng skilaboð úr fyrrnefndum sendibúnaði vegna bilunar í honum. Hann lýsti annars vinnubrögðum í þessum efnum almennt á þann veg að hann hífði ekki í gilsinn nema það væri augljóslega óhætt, annaðhvort eftir bendingu frá skipverjum eða vegna þess að þeir væru farnir frá án þess að hafa gefið bendingu. III. Eins og málið liggur fyrir verður ekki litið svo á að annað fái staðist en að skipstjóra hafi orðið kunnugt um slysið meðan á veiðiferðinni stóð, þótt leggja verði til grundvallar þá frásögn hans að hann hafi ekki orðið var við það þegar í stað. Lögreglurannsókn á atvikum að slysi áfrýjanda hófst að tilhlutan hans sjálfs í janúar 1998. Liggja fyrir í málinu lögregluskýrslur, sem voru meðal annars teknar þá og í febrúar 1998 af áfrýjanda, Guðmundi Meyvantssyni og Birgi Eiríkssyni. Í skýrslum þeirra allra var greint frá því að slysið hafi orðið vegna þess að trollið hafi slegist í áfrýjanda. Sjálfur sagði hann að þetta hafi gerst þegar slynkur kom á skipið. Birgir kvað trollið hafa slegist til „í einni veltunni“. Hins vegar bar enginn við lögreglurannsókn að slysið hefði tengst því að híft væri í trollið. Eins og ráðið verður af framangreindu var frásögn áfrýjanda um orsakir slyssins þannig að þessu leyti á annan veg þegar hann gaf skýrslu fyrir dómi en þegar hann bar um þær fyrir lögreglu. Gegnir sama máli um framburð Guðmundar Meyvantssonar og Birgis Eiríkssonar, en frásögn þeirra fyrir dómi var þó í samræmi við framburð Einars Einarssonar, sem gaf ekki skýrslu fyrir lögreglu. Við mat á sönnunargildi framburðar þessara vitna verður að líta til þess að samkvæmt 219. gr. siglingalaga nr. 34/1985 skal halda sjópróf þegar maður, sem ráðinn er til starfa á skipi, hefur orðið fyrir meiri háttar líkamstjóni þegar skipið hefur verið statt utan íslenskrar hafnar. Tryggingamiðstöðin hf. fór þess á leit við Héraðsdóm Norðurlands vestra 7. apríl 1998 að sjópróf yrði haldið og var sú beiðni ítrekuð af áfrýjanda, en henni var í engu sinnt. Frásögn áfrýjanda og skipsfélaga hans fyrir lögreglu kann að hafa orðið með þeim hætti, sem raun ber vitni, vegna ónákvæmni við skýrslutöku, sem síður hefði gætt ef sjópróf hefði verið haldið í kjölfar þess að skipið kom að landi. Stefndi verður að bera hallann af því að sjópróf fór ekki fram. Verður því við úrlausn málsins að líta svo á að réttilega hafi verið greint frá orsökum slyss áfrýjanda í framburði hans sjálfs, Guðmundar, Birgis og Einars fyrir dómi. Að virtu öllu framangreindu verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi orðið fyrir umræddu slysi vegna þess að skipstjórinn hafi af vangá eða misskilningi híft með gilsinum í trollbelginn áður en áfrýjandi var kominn í öruggt var. Hafi þetta ásamt öldugangi valdið því að belgurinn slóst í áfrýjanda svo hann kastaðist á járnþil. Verður að fella skaðabótaábyrgð á stefnda vegna þessa atviks, en líkur hafa ekki verið leiddar að því að áfrýjandi hafi sjálfur átt þátt í rás atburða með þeim hætti að tilefni sé til að hann beri hluta tjóns síns sjálfur. IV. Bótakrafa áfrýjanda er sundurliðuð í héraðsdómi. Stefndi andmælir því að miða megi kröfu áfrýjanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku við meðaltal tekna hans á árunum 1993 til 1997, heldur eigi eingöngu að taka mið af tekjum á síðasta árinu. Frá kröfu áfrýjanda eigi jafnframt að draga laun, sem stefndi greiddi honum í veikindaforföllum, dagpeninga úr almannatryggingum og greiðslu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. vegna slysatryggingar launþega. Lækka eigi kröfu um þjáningabætur og hafna með öllu kröfu um annað fjártjón. Fallist verður á með stefnda að ákveða verði bætur handa áfrýjanda vegna tímabundins atvinnutjóns og varanlegrar örorku eftir tekjum hans á árinu 1997, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en samkvæmt skattframtali námu þær 2.140.943 krónum. Stefndi hefur ekki mótmælt lengd þess tímabils, sem stefndi miðar kröfu sína samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón við, en það er 15 mánuðir. Samkvæmt þessu telst tjón áfrýjanda að þessu leyti 2.676.179 krónur, en frá þeirri fjárhæð dragast 591.025 krónur, sem stefndi greiddi áfrýjanda í veikindaforföllum, og 282.132 krónur, sem hann fékk greiddar í dagpeninga úr almannatryggingum. Er því óbætt tjón áfrýjanda hvað þetta varðar 1.803.022 krónur. Í kröfu áfrýjanda um þjáningabætur er tekið mið af fjárhæðum, sem greinir í 3. gr., sbr. 15. gr. skaðabótalaga, og því tímabili, sem greint er í fyrirliggjandi læknisfræðilegum gögnum að hann hafi verið veikur. Verður sá liður í kröfu áfrýjanda því tekinn að fullu til greina með 427.447 krónum. Krafa áfrýjanda um varanlegan miska, 662.706 krónur, verður og tekin til greina að fullu, enda hefur hún ekki sætt andmælum. Krafa áfrýjanda um bætur vegna varanlegrar örorku nemur 5.790.184 krónum, þegar tekið er mið af tekjum hans á árinu 1997. Frá þeirri fjárhæð verður að draga bætur, sem áfrýjandi fékk greiddar frá Tryggingamiðstöðinni hf. úr atvinnuslysatryggingu launþega, að fjárhæð 408.010 krónur. Kröfu áfrýjanda um bætur fyrir sjúkrakostnað, 40.492 krónur, er ekki andmælt og verður hún því tekin til greina. Krafa áfrýjanda um bætur fyrir annað fjártjón er á hinn bóginn með öllu órökstudd og verður henni hafnað. Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda tekin til greina með 8.315.841 krónu. Verður stefnda gert að greiða áfrýjanda þá fjárhæð með vöxtum eins og í dómsorði greinir, en dráttarvextir verða dæmdir frá 25. desember 1998, þegar mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi gerði fyrst kröfu um bætur á hendur Tryggingamiðstöðinni hf. Áfrýjanda var veitt gjafsókn í héraði og fyrir Hæstarétti. Verður gjafsóknarkostnaður hans greiddur úr ríkissjóði á báðum dómstigum, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hans, sem er ákveðin í einu lagi, svo sem greinir í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Siglfirðingur hf., greiði áfrýjanda, Filippusi Hróðmari Birgissyni, 8.315.841 krónu með 2% ársvöxtum frá 13. desember 1997 til 25. desember 1998, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 900.000 krónur. Stefndi greiði í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 900.000 krónur.
|
Mál nr. 393/2016
|
Þjófnaður Fjársvik Ólögmæt meðferð fundins fjár Umferðarlagabrot Ákæra Frávísun frá héraðsdómi að hluta Aðfinnslur
|
Þ var sakfelldur fyrir fjögur þjófnaðarbrot, tilraun til þjófnaðar, tilraun til fjársvika, nytjastuld, ólögmæta meðferð á fundnu fé og akstur bifreiðar sviptur ökurétti. Einum ákærulið þar sem Þ voru gefin að sök fjársvik var hins vegar vísað frá héraðsdómi þar sem verknaðarlýsing var ekki talin uppfylla kröfur c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var Þ sýknaður af ákærulið þar sem honum var gefið að sök að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis. Við ákvörðun refsingar Þ var litið sakarferils hans auk þess sem tekið var tillit til 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing Þ ákveðin fangelsi í fjóra mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 17. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun.Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærðikrefst sýknu af ákæruliðum A-II og B-II í ákæru lögreglustjórans á Norðurlandieystra 11. desember 2014 og öllum ákæruliðum í ákæru hans 20. janúar 2015.Samkvæmt liðB-II í fyrri ákærunni er ákærða gefið að sök að hafa að kvöldi þriðjudagsins16. september 2014 „reynt að svíkja út sígarettur“ að verðmæti 35.076 krónur íverslun 10-11 við Mýrarveg á Akureyri. Var hann með þessu talinn hafa brotiðgegn 248. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt c.lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í ákæru greinasvo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, heiti brots aðlögum og aðra skilgreiningu á því. Verður ákæra að leggja fullnægjandigrundvöll að máli þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því sem í henni segir,enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá, sem í ákæru greinir,sbr. 1. mgr. 180. gr. laganna. Framangreind verknaðarlýsing uppfyllirekki þessar kröfur, en sakfelling samkvæmt hinum áfrýjaða dómi var reist áatvikum sem með réttu hefðu þurft að koma fram í henni. Er óhjákvæmilegt vegnaþessa annmarka á ákærunni að vísa framangreindum lið hennar frá dómi.Með síðariákærunni er ákærði meðal annars sóttur til saka fyrir að hafa ekið bifreiðinni [...]undir áhrifum áfengis að kvöldi mánudagsins 21. apríl 2014 frá Akureyri áleiðistil Ólafsfjarðar. Ákærði neitaði þessum sakargiftum fyrir héraðsdómi. Þá er súaðstaða fyrir hendi að ekki var tekið blóðsýni úr honum til að ganga úr skuggaum áfengismagn í blóði hans og honum var ekki heldur gert að láta í téöndunarsýni. Með vísan til þessa og að virtum framburði vitna er ósannað, sbr.108. og 109. gr. laga nr. 88/2008, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemisem að framan greinir. Verður hann því sýknaður af þessum sakargiftum. Afþví leiðir að hafnað er kröfu ákæruvalds um ökuréttarsviptingu hans. Með vísan tilforsendna héraðsdóms verður ákærði sakfelldur fyrir þau brot sem honum eru aðöðru leyti gefin að sök í málinu og til endurskoðunar eru fyrir Hæstarétti. Þáeru brot ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í hinum áfrýjaða dómi.Samkvæmtsakavottorði ákærða var honum gerð sektarrefsing fyrir umferðarlagabrot meðdómum 14. maí 2013 og 26. júní 2014. Þá gekkst hann undir sektargreiðslu hjálögreglustjóra 17. september 2014 fyrir fíkniefnalagabrot. Fram að þessu hafðiákærða síðast verið gerð refsing með dómi 25. nóvember 2005, en sakaferill hanshafði þá verið nær óslitinn allt frá árinu 1990. Hann er nú sakfelldur fyrirfjögur þjófnaðarbrot, tilraun til þjófnaðar, tilraun til fjársvika, nytjastuld,ólögmæta meðferð á fundnu fé og akstur bifreiðar sviptur ökurétti. Samkvæmtþessu og að teknu tilliti til 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga, svoog vegna þess dráttar á meðferð málsins sem ákærða verður ekki um kennt, verðurstaðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu hans. Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest.Ákærðaverður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Samkvæmtþingbók héraðsdóms lauk skýrslutökum í málinu 13. október 2015. Munnlegummálflutningi var þá frestað og fór hann ekki fram fyrr en 17. febrúar 2016, eðarúmum fjórum mánuðum síðar. Hafa engar skýringar verið gefnar á þessarimálsmeðferð og er hún aðfinnsluverð. Dómsorð:Vísað er fráhéraðsdómi lið B-II í ákæru lögreglustjórans á Norðurlandi eystra 11.desember 2014.Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Þórðar Péturs Péturssonar, ogsakarkostnað.Ákærðigreiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 581.201 krónu, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar hæstaréttarlögmanns,496.000 krónur, og ferðakostnaður hans, 56.150 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. apríl 2016.Málþetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 17. febrúar, er höfðað með tveimur ákærumá hendur Þórði Pétri Péturssyni, kt. [...], Laxagötu 6, Akureyri. Fyrri ákærugaf lögreglustjórinn á Akureyri út hinn 11. desember 2014 og er hún „fyrireftirtalin hegningarlagabrot á Akureyri á árinu 2014:A.Þjófnaðarbrot:I.(024-2014-[...])Aðhafa aðfaranótt þriðjudagsins 13. maí, brotist inn í glerverksmiðjuna Íspan hf.,að Furuvöllum 15B og stolið þaðan úr peningakassa um það bil 3.500 krónum ogtveimur IBM tölvuskjám. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr. almennrahegningarlaga nr. 19, 1940.II.(024-2014-[...])Aðhafa þessa sömu nótt í þjófnaðarskyni reynt að brjótast inn í versluninaDýraríkið að Glerárgötu 34. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr., sbr. 20.gr., almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.III.(024-2014-[...])Aðhafa sömu nótt, brotist inn í bifreiðina [...], þar sem hún stóð við [...] ogstolið úr henni svörtu leðurveski, sem í voru visa- og debetkort, ökuskírteiniog fleira. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr.19, 1940.IV.(024-2014-[...])Aðhafa fimmtudaginn 24. júlí stolið Samsung Galaxy S4, mini GSM síma úr innkaupakerruí verslun Hagkaupa að Furuvöllum 17, en verðmæti símans var um 80 til 90 þúsundkrónur. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940.B.Fjársvik & hótanir.(024-2014-[...])I.Aðhafa þriðjudagskvöldið 16. september, reynt að svíkja út úr afgreiðslumanni íverslun BSO við Strandgötu þrjú karton af sígarettum að verðmæti 33.000- krónurog notað við það debetkort A, sem hann hafði stolið fyrr um kvöldið. Telstþetta varða við 248. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.II.Aðhafa síðar þetta sama kvöld, reynt að svíkja út sígarettur (þrjú karton) aðverðmæti 35.076- krónur í versluninni 10-11 í Kaupangi við Mýrarveg og þegarþað gekk ekki sagt afgreiðslumanni verslunarinnar að „lána sér peninga úrkassanum“ sem hann myndi síðan endurgreiða síðar um nóttina niðri í bæ áAkureyri, en jafnframt sagt honum að hann væri með hníf og rafbyssu á sér, ogef hann fengi ekki pening úr kassanum, myndi hann koma síðar um nóttina íheimsókn í verslunina og þá ekki svona rólegur. Telst þetta varða við 233. gr.og 248. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafistað ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Síðariákæru gaf lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra út hinn 20. janúar 2015 og erhún „fyrir þjófnað, nytjastuld og umferðarlagabrot:I.(024-2014-[...])Meðþví að hafa mánudagskvöldið 21. apríl 2014, tekið í heimildarleysi bifreiðina[...], þar sem hún stóð á bifreiðastæði við [...] og ekið henni svipturökurétti og undir áhrifum áfengis áleiðis til Ólafsfjarðar, uns hann ókbifreiðinni útaf skammt norðan við Ólafsfjarðarbæ. Telst þetta varða við 1.mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 20, 1956 og 1.mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987 með síðari breytingum.II.(024-2014-[...])Meðþví að hafa föstudaginn 3. október 2014, stolið einum pakka af Durex Play Feelsleipiefni að verðmæti 1.076 krónum [sic] úr Akureyrarapóteki, í verslunarmiðstöðinniKaupangi við Mýrarveg á Akureyri. Telst þetta varða við 1. mgr. 244. gr.almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.III.(024-2014-[...])Meðþví að hafa laugardaginn 22. nóvember 2014, stolið reiðhjóli af gerðinni GTMarathon, að verðmæti 550.000- krónur úr bílskúr við [...], en til varaólögmæta meðferð á fundnu fé með því að hafa slegið eign sinni á ofangreintreiðhjól þar sem hann segist hafa fundið það í garði við [...]. Telst þettavarða við 1. mgr. 244. gr. eða til vara við 246. gr. almennra hegningarlaga nr.19, 1940. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. nefndraumferðarlaga.“Málinvoru sameinuð. Ákærði játar sök samkvæmt A-I. og A-IV. lið fyrri ákæru enneitar að öðru leyti sök. Hann krefst vægustu refsingar sem lög leyfi. Verjandihans krefst málsvarnarlauna.MálavextirEkkiþykir sérstök ástæða til að rekja málavexti í þeim ákæruliðum þar sem ákærðijátar sök.Fyrri ákæra, ákæruliðir A-II og A-IIISamkvæmtlögregluskýrslu barst tilkynning um innbrot í verzlunina Dýraríkið kl. 03:24hinn 13. maí. Á vettvangi hafi komið í ljós að gler í útihurð á bakinngangihafði verið brotið, á dyrastaf sáust ákomur eftir hringlaga áhald og gat í gegnum rúðuna eftir áhaldið. Stór poki, líklega 25 kg af hundamat, hafi veriðskammt innan við dyrnar og segir í skýrslunni að ekki sé „útilokað að gerandihafi náð að draga pokann áleiðis til sín.“ Þásegir í skýrslunni að lögregluþjónar hafi tekið eftir „grunsamlegum manni við[...]“ og hafi vegna hans verið bókað: „Sáum við mann í dökkri úlpu og meðdökka húfu eiga við bakdyr á [...] og fannst okkur það grunsamlegt.[Lögregluþjónn] hljóp á eftir honum en var hann þá horfinn sjónum fyrir hornhússins og hvarf hann. [Annar lögregluþjónn] kom einnig til leitar og leituðumvið í og við [...]. Fannst okkur viðkomandi ekki geta hafa komist langt ogákváðum við að halda áfram leit á þessu svæði og héldum við aftur ílögreglubifreiðina og ókum í nágrenni við [...]. Sáum við úrlögreglubifreiðinni mann koma gangandi frá [...] og þekktum við hann strax semsama mann og við höfðum séð stuttu áður þar sem klæðaburðurinn oglíkamsburðurinn var eins. Viðkomandi reyndi að fela sig í trjálundi gegnt[...], sunnan megin. Þessi aðili lá og faldi sig í trjálundinum en var þarhandtekinn eftir að [lögregluþjónn] hafði fundið hann. Þennan aðila þekktum viðsem Þórð Pétur Pétursson sökum fyrri afskipta okkar af honum, bæði fyrr umnóttina og eins hefur hann oft komið við sögu lögreglunnar á Akureyri. Gerð varöryggisleit á Þórði þar sem hamar, skrúfjárn [og] fastir lyklar fundust íúlpuvasa hans.“Þásegir í skýrslu um handtöku ákærða þessa nótt að á honum hafi meðal annarsfundizt: „úlpa, skór, belti, gsm sími, tvö greiðslukort í eigu B, vasaljós, 2skrúfjárn, 2 fastir lyklar, 2 kveikjarar, hamar, hnífur, síðubítur, poki meðnokkrum töflum og poki með 2 snafsaglösum og nokkrum notuðum nálum ogsprautum.“ Segir svo: „Þórður kvaðst hafa fundið veski og tekið úr þvígreiðslukort B og síðan hent veskinu.“Íupplýsingaskýrslu lögreglu vegna þessara mála og annarra sem upp munu hafakomið sömu nótt, segir meðal annars: „Í fórum Þórðar fannst klaufhamar meðtréskefti og kringlóttum haus. Við skoðun á þessum hamri mátti greinilega ætlaað honum hefði verið barið í gler eða eitthvað ámóta hvasst. Voru ný för efst áskaftinu eins og honum hefði verið lamið í eitthvað hvasst eins og t.d. brotiðgler. Var hamarinn borinn saman við förin á álgrindina í hurðinni að Dýraríkinuog passaði haus umrædds hamars nákvæmlega í þessi tvö för sem mátti sjá áhurðarrammanum.“Síðarí sömu upplýsingaskýrslu segir: „Þarna hafði verið brotin rúða í hægri framhurðbifreiðarinnar [...] þar sem hún stóð á stæði upp við hús númer [...]. Rúðanhafði kurlast þannig að ekki var hægt að sjá hvernig hún hafði verið brotin.Hurð bifreiðarinnar hafði verið opnuð og rótað í hanskahólfinu. Þaðan hafðiverið [sic] að sögn umráðamanns bifreiðarinnar (B) hafði veski hennar veriðtekið sem var í bifreiðinni. Í veskinu hafi verið Vísa- og Debetkort aukökuskírteinis og einhverra afsláttarkorta.“ Þegar ákærði hafi verið handtekinnkl. 03:50 þessa nótt hafi hann verið með umrædd greiðslukort B í fórum sínum enökuskírteini hennar hafi svo fundizt skammt frá [...] en veskið bak við gámabak við veitingahúsið Greifann, Glerárgötu 20, sem væri þar rétt hjá.Fyrri ákæra, ákæruliður B-ISamkvæmtlögregluskýrslu hafði A samband við lögreglustöðina kl. 21:20 hinn 16.september og sagði korti sínu hafa verið stolið. Hjá sér hefði verið í heimsóknákærði. A hefði brugðið sér á snyrtingu og á meðan hefði veski hans verið áborði. Þegar A hefði komið til baka hefði ákærði sagt að hann þyrfti að fara ogsíðan gert svo. Skömmu síðar hefði leigubifreiðarstjóri haft símasamband við Aog sagt honum að ákærði hefði reynt að greiða með korti hans. Hefði A þá kannaðmálið og uppgötvað hvarf kortsins. Klukkan 21:29 var ákærði handtekinn íverzluninni 10-11. Reyndist hann vera með debet-kort A í jakkavasa. Er hafteftir honum í skýrslunni að hann hafi verið með kortið með leyfi A.Ískýrslunni segir að lögregla hafi farið á afgreiðslu leigubílastöðvarinnar BSOog rætt þar við C afgreiðslustúlku. Er haft eftir henni að ákærði hafi komiðþar og beðið hana um að „taka út af korti sem hann var með jafnvirði þriggjakartona af sígarettum (30 sígarettupökkum). C sagðist hafa slegið inn upphæð aðverðmæti 33.000 króna en [ákærði] sagðist ekki vera með PIN númerið á kortinu.C hefði því beðið hann um að fá að sjá kortið en að [ákærði] hafi ekki viljaðláta hana hafa kortið. [Ákærði] lét hana þó hafa kortið en ekki fyrr en Dleigubifreiðastjóri var kominn þarna fram. Þá sagðist [ákærði] hafa átt að faraog kaupa sígarettur fyrir A. D taldi það ekki geta staðist og hringdi í A. Viðþað tók [ákærði] kortið og fór af vettvangi“. Í skýrslunni segir að samkvæmt„afriti af kvittunum frá BSO var klukkan 19:46 þegar þetta átti sér stað.“Íupplýsingaskýrslu lögreglu segir að haft hafi verið símasamband við A. Haft ereftir honum að hann hafi „látið loka debetkortinu strax og hann hafi áttað sigá því að því hafi verið stolið.“Fyrri ákæra, ákæruliður B-IIÍsömu skýrslu og rakin var vegna ákæruliðar B-I segir að klukkan 22:13 samakvöld hafi lögregla farið í verzlunina 10-11 í Kaupangi og rætt þar við Eafgreiðslumann. Er haft eftir honum að ákærði hafi komið þar og beðið um þrjú„karton“ af vindlingum. Þegar hann hafi ætlað að greiða með korti hafi E séð áskjá hjá sér að kortið væri „vákort“. E hafi tjáð ákærða þetta sem þá hefðisagt honum að „lána sér pening úr kassanum“, eins og það er haft eftir ískýrslunni. Hafi ákærði sagt að hann væri „með hníf og rafbyssu og myndi komaseinna í kvöld og þá yrði hann ekki svona rólegur í þeirri heimsókn.“ Samkvæmtstrimli úr 10-11 hefði söluverð vindlinganna numið 35.073 krónum.Síðari ákæra, ákæruliður ISamkvæmtlögregluskýrslu barst lögreglu tilkynning frá F kl. 22:34 hinn 21. apríl, þessefnis að bifreiðinni [...], sem hún hefði til umráða, hefði verið stolið skömmuáður. Segir í skýrslunni að fyrstu upplýsingar hafi verið mjög óljósar en þó erskráð niður frásögn á þá leið að F hafi nokkurum dögum áður látið „einhvernÞórð“ fá bifreiðina því Þórður þessi hafi ætlað að gera við bifreiðina og þvínæst kaupa hana. Þetta kvöld hafi Þórður svo komið til F, ásamt Ólafsfirðingieinum sem gengi undir tilteknu gælunafni, og þeir þá verið á bifreiðinni. HefðiÞórður látið F fá „poka með hvítu dufti í“ og sagt þar komna greiðsluna fyrirbifreiðina. F hefði ekki samþykkt það og Þórður þá farið aftur með pokann ogþeir Ólafsfirðingur ekið bifreiðinni burt. Hefðu báðir verið undir áhrifumáfengis og fíkniefna. Er haft eftir F að Þórður hafi nánar tilgreint símanúmeren frekari upplýsingar hefði hún ekki um hann.Ískýrslunni segir að lögreglu hafi þegar grunað að þarna hefði ákærði verið áferð og með honum G frá Ólafsfirði. Við athugun hafi komið í ljós að ákærðihefði það símanúmer er F hefði vísað á. Lögregla hefði því ekið í átt tilÓlafsfjarðar en ekki fundið bifreiðina. Þásegir í skýrslunni að kl. 00:13 hafi F hringt á ný og sagt að tekizt hefði aðná símasambandi við ákærða og hann þá sagzt vera einhvers staðar á leiðinni tilÓlafsfjarðar og hafa ekið út af veginum. Enn segir í skýrslunni að klukkan00:51 hafi sjúkraflutningamenn frá Ólafsfirði tilkynnt að þeir hafi komið aðþar sem bifreiðin [...] hefði verið utan vegar skammt norðan Ólafsfjarðar ogeinn maður í henni, ekki slasaður. Þangað hafi þá farið lögregluþjónar fráDalvík og fundið ákærða í bifreiðinni. Hafi hann sýnilega verið undir áhrifumvímuefna og af honum áfengislykt. Í upplýsingaskýrslu segir að í bifreiðinnihafi verið fimm hálfs lítra bjórdósir og ein óopnuð. Lögreglayfirheyrði ákærða hinn 22. apríl. Er þar haft eftir ákærða að hann hafi fengiðbifreiðina lánaða „svona í upphafi en það hefur greinilega breytzt. Ég ernáttúrulega sviptur og var að keyra í gær.“ Spurður um gærdaginn segist hannfyrst ekkert vita. Spurður um akstur daginn áður svarar ákærði: „Ætli ég hafiekki verið á leiðinni á Ólafsfjörð að hitta kunningja minn þar.“ Hann hafiverið einn á ferð og hafið aksturinn á Akureyri, ekið beint úr bænum „og endaðisvo þarna út fyrir veg, á bezta stað.“ Fram að því hafi aksturinn gengið vel.Hann hafi líklega endað utan vegar þar sem sprungið hefði á afturhjóli. Spurðurum eiganda bifreiðarinnar sagði ákærði að það væri „stelpa sem heitir [...].“Ákærði hefði gert við „startara“ bifreiðarinnar fyrir nokkurum dögum en síðarspurt hvort bifreiðin væri föl. „[...]“ hefði sagt svo vera og leyft ákærða aðaka bifreiðinni til reynslu. Í skýrslunni segist ákærði hafa hitt „[...]“daginn áður, heima hjá henni, og þar hefði allt farið „í háaloft svo ég stakkaf“. Spurður hvers vegna svo hefði farið svaraði ákærði að það hefði líklegaverið af því að hann „vildi ekki afhenda bílinn.“ Hann hefði talið sig þurfa áhonum að halda. Hinn22. apríl kom F á lögreglustöð og kærði ákærða og G fyrir nytjastuld. Í skýrsluer meðal annars haft eftir henni að bifreiðin hafi verið búin að vera ógangfærí talsverðan tíma en nágranni hennar og vinur hans, ákærði, hefðu boðizt til aðgera við hana, sem F hefði samþykkt. Eftir viðgerðina hafi ákærði skilaðbifreiðinni. Undanfarna daga hafi bifreiðin staðið í langtímastæði viðflugvöllinn. Ákærði hafi komið til F og spurt hvað hún ætlaði að gera viðbifreiðina, en kunningi sinn hefði áhuga á að kaupa hana. Hún hafi látið ákærðafá lykil og sagt hvar bifreiðina væri að finna, svo hann gæti sýnt kunningjanumhana. Næst hafi vitnið séð bifreiðinni ekið inn á bílastæðið við [...] og úrhenni komið ákærði við annan mann. Rakti hún síðan atvik sem þar hefðu orðið ogþykir ekki ástæða til að endurtaka hér, en sagði um brottför ákærða og félagahans að hún hefði ekki séð „hvor fór undir stýri“.Síðari ákæra, ákæruliður IISamkvæmtlögregluskýrslu hafði H apótekari samband við lögreglu kl. 16:00 hinn 19.september og tilkynnti þjófnað. Maður nokkur hefði komið í Akureyrarapótek envörur vantað í hillu að honum förnum. Við skoðun á upptökum úreftirlitsmyndavélum hefði komið í ljós að maðurinn hefði stolið vörum. Að þvíer skiptir máli um þennan ákærulið er í skýrslunni haft eftir H að maðurinnhafi stolið „Durex Play Feel-sleipiefni, að verðmæti kr. 1.076.“ Segir ískýrslunni að H hafi afhent lögreglu upptöku úr eftirlitsmyndavél og hafilögregla þekkt ákærða á upptökunni.Síðari ákæra, ákæruliður IIISamkvæmtlögregluskýrslu kom I á lögreglustöð hinn 22. nóvember og tilkynnti stuld áreiðhjóli sínu. Kvöldið áður hefði honum verið bent á að bílskúrsdyr hans stæðuopnar og hefði hann lokað þeim með fjarstýringu. Klukkan 11:00 þennan dag hefðihann svo gengið um bílskúrinn og þá séð að horfið væri hjól sitt af gerðinni GTMarathon, 26“ fulldempað með karbon ramma og XTR búnaði. Hafi verðmæti hjólsinsverið 550.000 krónur við kaup fyrir fjórum til fimm árum.Samkvæmtannarri lögregluskýrslu hafði I samband við lögreglu að nýju hinn 6. desemberog sagði að J leigubifreiðastjóri hefði hringt til sín og sagt að „einhverDoddi“ hefði verið við leigubifreiðastöðina á hjóli sem væri alveg eins og þaðsem stolið hefði verið. Hefði „Doddi“ rætt hjólið við J og sagt það um 600.000króna virði. Hefðu aðrir bifreiðastjórar á stöðinni þekkt „Dodda“ sem ákærða.Þá segir í skýrslunni að I hafi hringt að nýju skömmu síðar og sagt frá því aðhann hefði nú þær upplýsingar að „Doddi“ hefði sézt á hjólinu við [...]. Þangaðhafi lögregla svo farið og fundið hjól en ekki ákærða. Hefði hald verið lagt áhjólið en skrifleg boð skilin eftir til ákærða og hann beðinn um að hafasamband við lögreglu vegna málsins. Skýrslur fyrir dómiFyrri ákæra, ákæruliðir A-II og A-IIIÁkærðineitaði að hafa reynt að brjótast inn í Dýraríkið og kvaðst ekki heldur hafabrotizt inn í bifreið. Hann hefði hins vegar fundið veski „við einhvernruslagám þarna“. Hann hefði gramsað eitthvað í veskinu, tekið úr því tvö kortog fleygt því svo frá sér. Hann kvaðst ekki muna til þess að hafa verið meðhamar í fórum sínum þetta sinn. Spurður hvers vegna hann hefði falið sig fyrirlögreglunni svaraði ákærði því að það hefði hann gert af gömlum vana.Ákærðisagðist muna „mjög óljóst“ eftir þessu kvöldi. Hannkvaðst ekki hafa haldið hund á þessum tíma og ekki hafa haft ástæðu til aðstela hundafóðri.VitniðK lögregluþjónn sagði lögreglu hafa tekið eftir manni „eiga við bakdyrahurð“ áhúsi við [...]. Lögregla hefði farið þangað en maðurinn þá verið farinn endyrnar ólæstar. Lögregluþjónarnir hefðu farið garð úr garði í leit að manninumþar til vitnið hefði séð mann, eins klæddan og sá sem áður hefði sézt, stefnaað trjálundi við [...]. Þar í lundinum hefðu þeir fundið og handtekið ákærða. Áhonum hefði fundizt „svolítið af verkfærum“.VitniðL lögregluþjónn sagði að hamar sá, sem ákærði hefði verið með í fórum sínum,hefði verið sendur til tæknirannsóknar í Reykjavík. Við þá rannsókn hefði ekkifundizt glersalli á hamrinum. „En hamarinn náttúrlega bar öll merki þess einsog hefði verið djöflast með hann alveg hreint, hann var orðinn sjúskaður ogþreyttur þessi hamar og þessi för voru nýleg.“Vitniðsagði að far á hurð hefði komið heim og saman við hamarshausinn.VitniðM lögregluþjónn sagðist hafa verið við eftirlit um nóttina og ákærði hefðiverið eini maðurinn sem hún hefði séð á ferli á svæðinu um nóttina. Þess vegnahefði verið svipazt um eftir honum þegar tilkynning hefði komið um innbrot íDýraríkið. Fyrri ákæra, ákæruliður B-IÁkærðikannaðist við að hafa verið með debetkort A en kvaðst hafa talið sig hafa„leyfi eða umboð frá Pétri til þess.“ Þeir tveir þekktust mjög vel. Ákærðihefði oft farið og verzlað fyrir A en að vísu ekki áður með hans kort. Í þettasinn hefði A sent sig með kortið til að kaupa fyrir þá tóbak, en A ætti erfittmeð gang. Á BSO hefðu viðskiptin farið út um þúfur þegar ákærði hefði ekkislegið inn leyninúmer kortsins, afgreiðslustúlkan hefði viljað sjá myndina ákortinu og þá hefði komið „einhver bakþanki í“ ákærða. Hann hefði þá viljað„skila greiðslunni“ og farið. Leigubifreiðastjórinn D hefði verið kominn þarnaað og farið „að skipta sér af þessu“, en D og A þekktust. Sér hefði skilizt aðD hefði ætlað að hringja í A og spyrja hvort ákærði mætti nota kortið.VitniðC afgreiðslustúlka sagði ákærða hafa komið inn á BSO og beðið um „karton“ afvindlingum. Hún hefði afgreitt hann en svo viljað sjá debetkortið sem hannhefði greitt með. Ákærði hefði neitað því og hún þá kallað áleigubifreiðarstjórann D. Hann hefði komið fram, en vitnið kvaðst ekki muna„nákvæmlega hvort að hann fór út með kortið eða, en alla vega D þekkti þennanmann sem átti kortið og hringdi í hann“.Vitniðsagðist ekki muna hvort ákærði hefði reynt að kaupa eitt „karton“ eða þrjú, enupphæðin hefði verið bakfærð. Sagði svo að þau hefðu verið þrjú er henni varsýndur „kassastrimill“.VitniðA sagði ákærða hafa verið í heimsókn hjá sér og þeir drukkið bjór. Veskivitnisins hefði legið þar á borði og vitnið hefði haft orð á því að það ættifimmtíu þúsund króna innstæðu „á kortinu. Svo bara skömmu seinna þá stendurhann upp og segist þurfa að fara að drífa sig.“ Um hálfri klukkustund tilþremur stundarfjórðungum síðar hefði leigubifreiðarstjórinn D hringt í vitniðog „hafði hann séð þennan dreng vera með kortið mitt að reyna að kaupasígarettukarton á BSO“. D, sem þekkti vitnið, hefði stöðvað viðskiptin ogvitnið hringt til lögreglu. Vitnið hefði fengið kortið til baka daginn eftir ogákærði hefði ekki náð fé af reikningi vitnisins. Vitniðneitaði því alfarið að hafa fyrir sitt leyti leyft ákærða að nota kortið, svosem til að kaupa vindlinga eða annað, hvorki þá né á öðrum tíma. Vitnið sagðistekki hafa verið tóbakslaust á þessum tíma. Fyrri ákæra, ákæruliður B-IIÁkærðisagðist hafa farið í verzlunina 10-11 til að kaupa sér tóbak. Hann hefði veriðmeð sitt eigið kort en „fengið synjun“ á það. Hann kvaðst ekki treysta sér tilað svara hvað hefði farið milli sín og afgreiðslumannsins. Sjálfur hefði hannverið undir áhrifum áfengis og „virðist fara að rugla bara eitthvað í honum. Ogverið eitthvað fúll þarna.“ Hann kvaðst ekki geta sagt að hann hefði hótaðmanninum þótt hann hefði verið með „fyllerísbull“ og dónaskap. Ákærði hefði tildæmis sagt manninum „að hann væri drullusokkur og eitthvað svona.“ Þessumsamskiptum hefði lokið með því að ákærði hefði verið handtekinn. VitniðE sagðist hafa verið að afgreiða í verzluninni þegar ákærði hefði komið þangað.Fyrst hefði ákærði reynt að kaupa „helling“ af vindlingum en ekki getað þar semhann hafi framvísað korti sem skráð hafi verið sem vákort. Hefði ekki verið uminnstæðuleysi að ræða heldur vákort, óheimilt til greiðslu. Ákærði hefði verið„með ógnandi tilburði og ég er að afgreiða bara fólk sem kemur inn og út, og hannkemur alltaf inn á milli og er með einhverjar svona hótanir og segist vera meðeitthvað á sér og reynir bara, þú veizt, ætlar að fá, hvernig var þetta, hannætlar sem sagt bara að fá helling af tóbaki og ég á í rauninni að lána honumfyrir því“. Ákærði hefði meðal annars sagzt vera með hníf á sér og piparúða ogkvaðst vitnið hafa skilið það svo að þessu yrði beint gegn honum „ef ég myndiekki verða við því sem hann sagði“, en ákærði hefði sagzt ætla að „koma síðarum nóttina og beita þessu þá.“Vitniðsagði að nokkurum dögum eftir þetta hefði ákærði komið í verzlunina, þá í betrastandi, og beðið sig afsökunar. Hefði vitninu orðið svolítið rórra eftir það. Síðari ákæra, ákæruliður IÁkærðikvaðst ekki kannast við að hafa ekið bifreiðinni. Hann hefði fengið aðgang aðhenni og lykil „til að skoða hann og gera tilboð í hann ásamt kunningja mínum.“Kvaðst hann ekki vilja nafngreina kunningjann en þeir hefðu hugleittbifreiðarkaupin saman. Ákærðivar spurður hver hefði ekið bifreiðinni umrætt sinn frá Akureyri og svaraðihann: „Ætli það hafi ekki verið sá sem var með mér þarna uppi í stigaganginum.“Kvaðst ákærði ekki vita fullt nafn hans en hann væri kallaður G og héti líklegaG. Spurður um lögregluskýrslu þar sem ákærði hefði játað aksturinn kvaðst ákærðitelja að þar hefði hann „aðallega verið að reyna að verja sjálfan“ sig. Af Gþessum færi það orð að hann gæti verið „hálf varasamur“.Fyrirdómi sagði vitnið F að nágranni sinn í sama húsi hefði bent sér á að ákærðigæti gert við bifreið vitnisins og hefði vitnið fengið ákærða til þess.Viðgerðin hefði átt að vera smávægileg. „Svo heyri ég bara læti fyrir utan ogþá er hann að keyra bílinn minn. Sem hann hafði bara ekki leyfi fyrir og þaðvar greinilega mjög sko undir áhrifum.“ Ákærði hefði komið upp og ætlað að talavið vitnið, sem hefði sagt honum að afhenda sér kveikjuláslykilinn. Þá hefðiákærði farið að ögra vitninu og veifa lyklinum framan í það. Vitnið hefði sagtákærða að hann hefði ekkert leyfi til að aka bifreiðinni. Nágrannar vitnisins,P og N, hefðu komið og reynt að hjálpa vitninu. Vinur ákærða hefði komið meðhonum og „svo segjast þeir ætla að fara að ná í eitthvað dót út í bíl sem aðhérna og sem sagt skila bílnum svo, ætla bara að hlaupa niður og ná í eitthvaðdót. Og maðurinn hennar P ætlar að fara á eftir þeim [...]. En þeir bara hlaupaút í bíl og keyra bara í burtu. Vitninuvar kynnt skýrsla þess fyrir lögreglu. Kvaðst vitnið eftir það muna betur eftiratvikum og væri skýrslan rétt. Spurt hvað það myndi um það hver hefði ekiðbifreiðinni af vettvangi sagðist vitnið telja að félagi ákærða hefði viðbrottförina setið í farþegasætinu. Nánar spurt sagði vitnið: „Þegar þeir voruað keyra götuna þá sá ég G í farþegasætinu.“VitniðN sagði F hafa komið til sín klukkan rúmlega ellefu og verið niðurbrotin. Lýstivitnið því að það hefði séð tvo menn og þeir verið í annarlegu ástandi að mativitnisins. Annar hefði neitað að afhenda F lykla að bifreið hennar og hún hefðibeðið þau hjónin um hjálp. Vitnið og eiginmaður þess, P, hefðu reynt að ná bíllyklinumen það ekki tekizt. Maðurinn hefði sagzt ætla að sækja eitthvað sem hann ætti íbifreiðinni. Ljóst hefði verið að F hefði neitað manninum um að fara ábifreiðinni.Vitniðsagði að allt hefði þetta gerzt mjög hratt. Vitniðsagði að sig minnti að sá mannanna sem F hefði meira talað við hefði veriðsköllóttur en hinn ekki.VitniðP sagði F hafa bankað hjá þeim hjónum. Tveir menn hefðu verið á stigaganginumog með læti. Þau hjón hefðu farið fram og sagt mönnunum að snáfa burt. F hefðiviljað fá lykil bifreiðarinnar afhentan og hefði vitnið reynt að hjálpa hennitil þess. Annar mannanna hefði sagzt ætla að ná í eitthvert dót sem væri íbifreiðinni „og hann fór út og hinn varð eftir minnir mig, svo vissi maður ekkimeir fyrr en hann var bara, fór á bílnum.“ Vitnið sagðist hafa heyrt F bannaþeim að fara á bifreiðinni.Vitniðkvaðst telja að annar mannanna hefði farið á bifreiðinni en hinn orðið eftir. Báðirmennirnir hefðu verið með húfu.VitniðG sagði ákærða hafa komið til sín um hádegi og þá verið á einhverri bifreið.Ákærði hefði spurt vitnið hvort það vildi kaupa bifreiðina eða vissi um nokkurnsem vildi gera svo. Þeir hefðu ekið á bifreiðinni „einhvern smáhring“ og svofarið í einhverja blokk á Akureyri þar sem ákærði hefði ætlað að hitta einhverjavinkonu sína. Þau hefðu farið að rífast og vitnið sagt ákærða að koma út. Þeirhefðu hraðað sér út, „bara drífum okkur, þú veizt, hoppar upp í bíl og viðkeyrum út í Ólafsfjörð, búið.“ Ákærði hefði ekið og kvaðst vitnið ekki muna tilþess að hafa ekið sjálft. Vitnið kvaðst hafa verið enn í bifreiðinni þegarhenni hefði verið ekið út af. Vitnið hefði verið ölvað en ekki vita um ástandákærða, en hann hefði verið „eflaust fullur“.Síðari ákæra, ákæruliður IIÁkærðineitar sök. Hann kvaðst hafa verið staddur í apótekinu umrætt sinn og hafa þarkeypt sér sprautur.VitniðH apótekari sagði starfsfólk Akureyrarapóteks hafa grunað að vörur hefðu horfiðþegar ákærði hefði verið í apótekinu. Þess vegna hefðu upptökur úröryggismyndavélum verið skoðaðar. Væri að mati vitnisins enginn vafi á því aðákærði sæist stinga á sig vörum.Síðari ákæra, ákæruliður IIIÁkærðisagði reiðhjólið hafa staðið við húsið [...], stundum inni, stundum úti. Íhúsinu væru þrjár íbúðir og hefði ákærði haldið þar til að miklu leyti um tveggjaára skeið. Hann sagðist ekki hafa slegið eign sinni á reiðhjólið, í mesta lagifarið á því fjórum sinnum inn í bæ og svo skilað því á sama stað. Hann hefðiekki vitað hver ætti reiðhjólið en hafa talið víst að það yrði látið óátaliðþótt hann notaði það. Reiðhjólið hefði verið þarna í þó nokkuð marga daga og„alltaf einhver hreyfing á þessu af og til þannig að það hlaut að tilheyraþessu húsi bara.“ Í húsinu hefðu átt heima eða haldið til allnokkurir menn umlengri eða skemmri tíma. Þeir hefðu ekki gert neitt veður út af því þótt ákærðinotaði reiðhjólið.Vitniðsagðist ekki hafa vitað neitt um verðmæti reiðhjólsins.VitniðJ leigubifreiðarstjóri sagði ákærða hafa komið að leigubifreiðastöðinni envitnið hefði þá verið fyrir utan hana að reykja vindling. Þar hefði veriðfleira fólk að ræða saman. Ákærði hefði þá bent sér á reiðhjól og sagt þaðsitt. Vitnið hefði þá „í fíflagangi“ sagt að hjólið væri „bara einhverruslahaugur“ en ákærði hefði svarað því til að það kostaði fjögur til fimmhundruð þúsund krónur og hefði vitninu komið á óvart að ákærði hefði ráð áslíku reiðhjóli. Eftir samtal þeirra hefði vitnið haft orð á þessu viðkunningja sinn og hefði sá þá haft orð á því að hann hefði séð á vefsíðunni„facebook“ að I læknir hefði auglýst eftir hjóli sínu sem hefði sennilega veriðstolið. Vitnið hefði haft samband við I, sagt honum heiti reiðhjólsins og hefðiI sagt þetta vera sitt reiðhjól, því ekki væri annað slíkt til á Akureyri. VitniðQ sagðist vera formaður [...] en I hefði innan félagsins auglýst eftirreiðhjóli sínu. Vitnið hefði verið statt fyrir utan verzlun og séð reiðhjóliðfyrir utan og hafa þá orðið ánægt að sjá að hjólið væri komið í leitirnar. Svohefði hins vegar maður nokkur birzt á hjólinu og mætti segja að hann væri aðminnsta kosti ekki þekktur „innan hjólabransans“. Þetta reiðhjól væri þesseðlis „að það þyrfti nú svolitla fanatík til að splæsa í það“, en það myndikosta 300 til 500 þúsund krónur að mati vitnisins. Vitnið hefði því elt manninná leiðarenda og haft svo samband við I.Vitniðsagði að maðurinn á hjólinu hefði verið dökkklæddur, með sambærilegt skegg ogákærði. VitniðR kvaðst hafa hleypt lögreglu inn á [...]. Reiðhjólið hefði þá verið búið aðvera við húsið „mikið til“ undanfarnar vikur og hefði vitnið lítið hugsað umhver ætti það. Vitnið hefði vitað að ákærði hefði eitthvað notað það en kvaðstlítið hafa velt því fyrir sér. Vitniðsagði að húsið væri þríbýlishús með sameiginlegum inngangi. Á þessum tíma hefðiákærði átt heima þar hjá vitninu og hefði verið búinn að vera þar í nokkuramánuði þegar mál þetta hefði komið upp. Samgangur hefði verið milli manna íhúsinu og allir þekkzt. Hver hefði fengið hjá öðrum lánað það sem hann þurftiog svo skilað því aftur. Slíkt hefði verið vandræðalaust og einfalt. Vitniðsagðist ekki vita til þess að reiðhjólið hefði komið til tals milli manna íhúsinu. NiðurstaðaÁkærðijátar sök samkvæmt tveimur ákæruliðum fyrri ákæru. Játning hans fær næga stoð ígögnum málsins og engin sérstök ástæða er til að draga hana í efa. Með játningusinni er hann sannur að sök og hefur unnið sér til refsingar en háttsemi hanser rétt færð til refsiheimildar í ákæru.Fyrri ákæra, ákæruliðir A-II og A-IIIÁkærðivar á ferð nálægt vettvangi umrædda nótt og brauzt þá inn í glerverksmiðjunaÍspan hf. og stal þar, svo sem rakið er í ákæru. Við handtöku var hann meðalannars með hamar í fórum sínum en telja verður ljóst að hamar af þeirri stærðhafi verið notaður við innbrotstilraunina í Dýraríkið. Lögreglumenn leituðuvíða í grenndinni og urðu ekki varir við aðrar mannaferðir en ákærða. Þykjalíkurnar á því að ákærði hafi verið að verki í Dýraríkinu svo miklar að ekkiverði talinn á því skynsamlegur vafi. Þá liggur fyrir að brotizt var inn íbifreiðina [...] og þaðan tekið veski sem í voru greiðslukort. Þau var ákærðimeð í fórum sínum við handtökuna. Þykir fjarstæðukenndur sá möguleiki aðóþekktur annar maður hafi verið að verki, tekið veskið úr bifreiðinni en skiliðþað eftir með kortunum í, en ákærði hafi svo fundið veskið og stungið kortunumá sig. Þykir ekki skynsamlegur vafi á því að ákærði hafi verið að verki og ersök hans sönnuð. Ákærði telst sannur að sök samkvæmt ákæruliðum A-II og A-IIIen háttsemi hans er rétt færð til refsiheimildar í ákærunni.Fyrri ákæra, ákæruliður B-ILjóster að ákærði var með í fórum sínum debetkort sem gefið hafði verið út til handaA og reyndi að nota það við kaup á vindlingum. Sjálfur segir ákærði að þettahafi verið með vitund og vilja A en A mótmælir því. Fyrirdómi sagði ákærði að A og leigubifreiðarstjórinn D þekktust og verður að teljaað ef ákærði hefði verið með kortið með vitund og vilja A hefði hann mátt geraráð fyrir því að A staðfesti það við D.Virðist sem ákærði hafi ekki gert ráð fyrir slíku, en hann kaus að reynaekki frekar á viðskiptin og yfirgaf vettvang.Ákærðireyndi viðskipti með debetkorti sem gefið hafði verið út til annars manns oghefur ekkert komið fram í málinu sem styður að hann hafi fengið heimild tilslíks. Er sök hans sönnuð samkvæmt þessum ákærulið og er háttsemi ákærða réttfærð til refsiheimildar.Fyrri ákæra, ákæruliður B-IIÁkærðikom í verzlunina 10-11. Afgreiðslumaðurinn E bar um skipti þeirra fyrir dómi ogvar trúverðugur. E bar að ákærði hefði reynt að kaupa „helling“ af vindlingumen korti því er hann hefði framvísað hefði verið synjað sem „vákorti“. Hvorttveggja fær stoð í öðru sem liggur fyrir í málinu. Fyrir liggur að ákærðireyndi að kaupa þrjú „karton“ af vindlingum fyrr um kvöldið á BSO og íupplýsingaskýrslu lögreglu er haft eftir A að hann hafi látið „loka kortinu“ umleið og honum hefði orðið ljóst að því hefði verið stolið. Verður því byggt áfrásögn E um þetta. Þykir ljóst að ákærði hafi þarna freistað þess að eigaumrædd viðskipti og nota kort A til greiðslu. Með þessu hefur ákærði brotiðgegn 248. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga.Gber að ákærði hafi haft uppi tiltekin orð við sig, svo sem rakið er í ákæru.Ákærði kannast ekki við það, þótt hann viðurkenni að hafa verið ókurteis í talivið G. Ekki eru aðrir til frásagnar og ekki liggja fyrir gögn í málinu eðaannað sem getur tekið af tvímæli um þetta. Þykir ákæruvaldinu ekki hafa tekiztað sanna sök ákærða að þessu leyti og verður ákærði sýknaður af ákæru vegnabrots gegn 233. gr. almennra hegningarlaga.Síðari ákæra, ákæruliður ILjóster að ákærði var staddur við heimili F. Sannað er með framburði hennar ogvitnanna N og P að þau hafi árangurslaust reynt að ná frá honumkveikjulásslykli bifreiðarinnar og að í framhaldi af því hafi bifreiðinni veriðekið burt. F sagðist hafa séð félaga ákærða í farþegasætinu þegar bifreiðinnihefði verið ekið burt. VitniðN kvaðst telja F fremur hafa talað við sköllóttan mann en hærðan, og sú lýsingá fremur við vitnið G en ákærða. Á það er hins vegar að líta að vitnið N sagðiallt hafa gerzt mjög hratt og all langur tími var liðinn frá atvikinu er vitniðkom fyrir dóm. Vitnið P taldi báða mennina hafa verið með húfu. Þykir ekkiverða ráðið af framburði vitnanna hver hafi ekið bifreiðinni af vettvangi.Ákærði var í bifreiðinni er komið var að henniþar sem henni hafði verið ekið út af veginum til Ólafsfjarðar.Viðskýrslugjöf hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa ekið bifreiðinni. Fyrir dómi skýrðiákærði þann framburð sinn þannig að hann hefði með honum „aðallega verið aðreyna að verja sjálfan“ sig en af G færi það orð að hann gæti verið „hálfvarasamur“.VitniðG sagði fyrir dómi að ákærði hefði ekið bifreiðinni. Þrátt fyrir að þannframburð vitnisins verði að skoða í því ljósi að allar líkur eru á að sá þeirrasem hefur ekið hafi gert það í óleyfi umráðamanns bifreiðarinnar, þykir hér flestbera að þeim sama brunni að ákærði hafi í raun ekið bifreiðinni umrætt sinn svosem í ákæru greinir. Þegará framanritað er horft þykir ekki vera á því skynsamlegur vafi að ákærði hafiekið bifreiðinni umrætt sinn svo sem honum er gefið að sök. Ekki er umdeilt aðhann hafi verið undir áhrifum áfengis, þótt ekki liggi fyrir rannsóknir á þvíatriði. Hefur ákærði með þessu unnið sér til refsingar en háttsemi hans er réttfærð til refsiheimilda í ákæru. Síðari ákæra, ákæruliður IIÁkærðineitar sök. Í málinu liggur upptaka úr eftirlitsmyndavél er sýnir ákærða gangameð fram hillu með vörum í Akureyrarapóteki. Sjálfur skyggir ákærði á hillurnarog það sem á þeim er, þegar hann gengur fram hjá, en með samanburði þess semsést á hillunum andartaki áður og andartaki eftir að ákærði gengur hjá þykirupptakan veita ákæruliðnum þá stoð sem enginn skynsamlegur vafi sé á, en enginnannar er í færum til að fjarlægja hluti af hillunni á sama tíma. Er ákærðisannur að sök samkvæmt þessum lið og háttsemi hans er rétt færð tilrefsiheimildar í ákæru.Síðari ákæra, ákæruliður IIIHérer ákærða gefið að sök að hafa stolið umræddu reiðhjóli úr bílskúr við nánargreint hús á Akureyri. Ekkert liggur fyrir í málinu um að ákærði hafi verið þará ferð. Hitt er ljóst að ákærði hafði slíkt hjól undir höndum og hefur ekkertkomið fram um að hann hafi eignazt það með lögmætum hætti eða haft leyfi annarseiganda til að vera með reiðhjólið. Þykir mega miða við það í málinu aðreiðhjóli þessu hafi í raun verið stolið frá I nokkuru áður, en framburðurvitnisins Q veitir því stoð að um sama hjól sé að ræða. Ákærðiheldur því fram að hjólið hafi hann fyrst séð við þáverandi aðsetursstað sinn.Þykir ekki hafa verið sannað í málinu svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa aðákærði hafi í raun sjálfur stolið reiðhjólinu svo sem honum er gefið að sök.Verður hann sýknaður af því ákæruefni. Hins vegar þykir enginn skynsamlegurvafi vera á að ákærði hafi ítrekað tekið reiðhjólið til eigin þarfa og farið áþví ferða sinna sem eigandi þess væri. Hefur hann brotið gegn 246. gr. almennrahegningarlaga svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Ákærðihefur töluverðan sakaferil að baki, allt frá árinu 1990. Eftir nóvember 2005 aðmaí 2013 var honum hins vegar aldrei gerð refsing svo kunnugt sé. Með vísan til3. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga sbr. 4. mgr. þág. laga 49/2005 sbr. 4.mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 sem leystu lög nr. 49/2005 af hólmi hinn 30. marz2016 hefur sakaferill ákærða fyrir árið 2013 ekki ítrekunaráhrif í máli þessu. Hinn14. maí 2013 var ákærði dæmdur til greiðslu 220.000 króna sektar fyrir brotgegn 1. sbr. 3. mgr. 45. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga en ákærði varsakfelldur fyrir akstur sviptur ökurétti. Var ævilöng ökuréttarsvipting áréttuðí dóminum. Hinn 26. júní 2014 var ákærði dæmdur til greiðslu 320.000 krónasektar fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga enákærði var sakfelldur fyrir akstur sviptur ökurétti. Var ævilöngökuréttarsvipting áréttuð í dóminum. Brot sín samkvæmt ákæruliðum A-I, A-II ogA-III í fyrri ákæru og ákærulið I í síðari ákæru framdi ákærði fyrir uppsögusíðarnefnds dóms. Verður refsing hans að því leyti ákveðin sem hegningarauki.Ákærðijátaði sök samkvæmt tveimur ákæruliðum en neitaði að öðru leyti. Hann lét velaf högum sínum og kvaðst nú sinna börnum sínum og ganga vel. Hefði sér að mestutekizt að halda sig frá áfengi og öðrum vímugjöfum undanfarið.Brotákærða nú framdi ákærði á alllöngu tímabili, í apríl, maí, júlí, september,október og nóvember ársins 2014. Á hinn bóginn er nú allnokkuð um liðið frá þvíbrotunum lauk, án þess að ákærða verði sérstaklega kennt um þann tíma semmeðferð málsins hefur tekið.Þegará allt er litið verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í fjóra mánuði og erekki unnt að binda hana skilorði. Ökuréttarsvipting ákærða verður áréttuð svosem í dómsorði greinir. Sakarkostnað ber ákærða að greiða, þar með talinmálsvarnarlaun Gísla M. Auðbergssonar hrl. skipaðs verjanda hans, 818.400krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 146.624 króna ferðakostnað hans, aukannars sakarkostnaðar sem samkvæmt gögnum málsins nam 181.371 krónu. Gætt var1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.Afhálfu ákæruvaldsins fór Eyþór Þorbergsson fulltrúi lögreglustjóra með málið.ÞorsteinnDavíðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐÁkærði,Þórður Pétur Pétursson, sæti fangelsi í fjóra mánuði.Áréttuðer ævilöng ökuréttarsvipting ákærða.Ákærðigreiði 818.400 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gísla M.Auðbergssonar hrl., 146.624 króna ferðakostnað verjandans og 181.371 krónuannan sakarkostnað.
|
Mál nr. 98/2006
|
Kærumál Lögræði Nauðungarvistun
|
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 10. febrúar sl., er til komið vegna kröfu A, [kt. og heimilisfang], sem með bréfi dagsettu 9. febrúar 2006 og mótteknu í dag, krefst þess að úrskurðað verði að henni sé óskylt að sæta þvingaðri lyfjagjöf af hálfu starfsmanna FSA.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. febrúar 2006. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. sama mánaðar, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að úrskurðað yrði að henni væri óskylt að hlíta þvingaðri lyfjagjöf af hendi starfsmanna Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að dæmt verði að sér sé óskylt að sæta fyrrnefndri lyfjagjöf. Þá krefst hún þess að skipuðum verjanda hennar verði dæmd þóknun í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, en sú þóknun verður ákveðin í einu lagi vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, A. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila í héraði og fyrir Hæstarétti, Hauks Arnar Birgissonar héraðsdómslögmanns, samtals 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 771/2015
|
Kærumál Börn Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um dómkvaðningu matsmanns í máli sem B höfðaði á hendur henni í því skyni að svipta hana forsjá fimm barna sinna. Með vísan til þess að í málinu lágu fyrir nýlega sérfræðigögn um forsjárhæfni og geðræna heilsu A var talið bersýnilegt að matsgerð sú sem hún hygðist afla myndi vera tilgangslaus til sönnunar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2015, sem barst Hæstarétti degi síðar, en kærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómkvaddur verði hæfur og óvilhallur matsmaður til að meta forsjárhæfni og geðræna heilsu sína. Þá krefst hún kærumálskostnaður úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði lauk B, sálfræðingur og sérfræðingur í klínískri sálfræði, ítarlegu mati á sálrænum högum sóknaraðila 18. júní 2015. Mat þetta, ásamt greinargerð C, geðlæknis og [...] á geðdeild Landspítala, sama dag um geðheilbrigðisrannsókn á sóknaraðila, eru grundvöllur mats á forsjárhæfni hennar. Beiðni sóknaraðila 5. nóvember 2015 um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta þau fjögur atriði sem tilgreind eru í úrskurði héraðsdóms lúta að sömu efnisatriðum og áðurnefnd sérfræðigögn, sem lokið var við fjórum og hálfum mánuði fyrr. Verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að bersýnilegt sé að nýtt mat um sömu efnisatriði, án þess að veruleg breyting hafi orðið á högum sóknaraðila, sé tilgangslaust til sönnunar um forsjárhæfni hennar og önnur atriði sem í matsbeiðni greinir. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Gjafsóknarkostnaður verður ekki dæmdur, enda er mál þetta þáttur í forsjársviptingarmáli sem rekið er í héraði og sóknaraðili nýtur gjafsóknar í, en við lyktir þess verður þá meðal annars í einu lagi tekin afstaða til alls gjafsóknarkostnaðar hennar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 755/2017
|
Ríkisstarfsmenn Ráðningarsamningur Kjarasamningur Laun
|
B, sem starfað hafði sem heilsugæslulæknir, höfðaði mál á hendur Í og krafðist mismunar annars vegar á því sem hann hafði fengið greitt fyrir svokallaðar gæsluvaktir á nánar tilgreindu tímabili og hins vegar því sem hann hefði borið úr býtum hefðu greiðslur til hans vegna þeirra verið miðaðar við hærra vaktaálag. Í fylgiriti, sem var hluti af ráðningarsamningi B, var skýrlega mælt fyrir um að laun hans fyrir gæsluvaktir skyldu miðuð við ákvæði kjarasamnings um 0 til 9% álag. Ekki væri byggt á því í málinu að Í hefði vanefnt ráðningarsamning B að þessu leyti og yrði að auki að gæta að því að B hafði fengið að hluta hærri greiðslur fyrir gæsluvaktir en áskilið var í samningnum. Í kjarasamningi Í við Læknafélag Íslands hefði ekki verið mælt fyrir um hvernig skipa ætti gæsluvöktum sem þessum í álagsflokka af þeirri nákvæmni að unnt væri að slá því föstu að ákvæði um þetta efni í ráðningarsamningi B hefðu stangast á við lágmarkskjör sem hann átti að njóta samkvæmt kjarasamningi. Yrði krafa B um greiðslu frekari launa fyrir gæsluvaktir því hvorki reist á ráðningarsamningi hans né kjarasamningi. Var Í því sýknaður af kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari ogEiríkur Tómasson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 4. desember 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér aðallega 53.045.366 krónur en til vara 40.186.532 krónur, í báðumtilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 30. júní 2016 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefstþess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrirHæstarétti, en til vara að fjárhæð kröfu áfrýjanda verði lækkuð og falli þámálskostnaður niður. I Samkvæmt gögnummálsins hefur áfrýjandi starfað sem læknir við Heilsugæslu Vopnafjarðar frá árinu1988, upphaflega sem annar tveggja lækna en einn frá 1996. Frá árinu 1999 munstarfsemin þar hafa heyrt undir Heilbrigðisstofnun Austurlands, en að auki munueiga undir þá stofnun fjórar heilsugæslustöðvar á Djúpavogi, Egilsstöðum ogSeyðisfirði og í Fjarðabyggð. Bæði á Egilsstöðum og í Fjarðabyggð munu um lengritíma hafa starfað fleiri en einn læknir hverju sinni, en á Djúpavogi ogSeyðisfirði aðeins einn á hvorum stað eins og á Vopnafirði.Frá 1. febrúar2006 munu starfskjör áfrýjanda og annarra lækna, sem starfað hafa á vegumHeilbrigðisstofnunar Austurlands, hafa farið á hverjum tíma eftir kjarasamningistefnda við Læknafélag Íslands, þar á meðal um atriði varðandi vinnutíma ogvinnutilhögun, og verður ekki annað séð af fyrirliggjandi gögnum en að ákvæðieinstakra samninga um þau atriði hafi verið efnislega á sama veg allt fram til1. janúar 2016. Í þeim var að finna meðal annars skilgreiningar á dagvinnu ogyfirvinnu ásamt lýsingu á vinnutilhögun „utan dagvinnu á sjúkrahúsum ogheilsugæslu“. Við þær stofnanir skyldi vera fast vaktafyrirkomulag, sem tækimið af vinnuálagi á hverri deild og skipt væri á einstaka lækna, þar á meðal vegnagæsluvakta utan dagvinnutíma. Læknum á slíkum vöktum hafi ekki verið skylt að haldatil á viðkomandi stofnun á meðan þær stæðu yfir, en þeim hafi á hinn bóginn boriðað sinna útkalli til starfa. Tekið var fram að fyrir gæsluvaktirnar skyldigreitt „samkvæmt fyrirfram metnu vinnuálagi“ og yrði því „ekki greittsérstaklega fyrir mælt vinnuframlag á hverri vakt fyrir sig.“ Fyrir þessarvaktir átti að greiða laun, sem tækju mið af starfsönnum eftir röðun í sjö mismunandiflokka. Fóru launin stighækkandi milli flokka og var sá fyrsti ætlaður fyrir 0til 9% álag, annar flokkurinn 10 til 19%, sá þriðji 20 til 29%, sá fjórði 30til 39%, fimmti flokkurinn 40 til 49%, sá sjötti 50 til 59% og loks sá sjöundi60 til 69%. Í kjarasamningunum var að litlu leyti mælt fyrir um hvernig raða ættigæsluvöktum í þessa flokka.Áfrýjandi gerðinýjan ótímabundinn ráðningarsamning við Heilbrigðisstofnun Austurlands 11. júní2009 um stöðu yfirlæknis í fullu starfi við Heilsugæslu Vopnafjarðar ogHjúkrunarheimilið Sundabúð. Í samningnum, sem var einfaldur í sniðum, kom framað hann fæli í sér endurnýjun á eldri samningi og var þar mælt fyrir um fjárhæðgrunnlauna og röðun áfrýjanda í launaflokk, auk nokkurra atriða almenns eðlis.Í samningnum var þó einnig vísað til þess að nánar væri kveðið á „umráðningarkjör í fylgiriti með ráðningarsamningi.“ Í því fylgiriti, semáfrýjandi undirritaði ásamt viðsemjanda sínum, voru fyrirmæli um margvíslegatriði í tengslum við launakjör áfrýjanda, þar á meðal að laun fyrirgæsluvaktir skyldu miðast við „0-9% álag“. Ekki verður séð af gögnum málsins aðgerður hafi verið skriflegur samningur um breytingar á ráðningarkjörumáfrýjanda frá því, sem kveðið var á um í þessum skjölum.Í málinu liggjafyrir launaseðlar áfrýjanda fyrir tímabilið frá ársbyrjun 2012 til ársloka2015. Í launaseðlum frá 2012 og 2013 var greint á milli launa áfrýjanda fyrir annarsvegar 90% starf sem læknir við Heilsugæslu Vopnafjarðar og hins vegar 10% starfvið Hjúkrunarheimilið Sundabúð. Grunnlaun og laun fyrir yfirvinnu vegna beggjaþátta voru þau sömu en grunnlaunum skipt hlutfallslega. Á launum fyrirgæsluvaktir á hvorum stað, sem eftir einingatölum um fjölda vaktstunda skiptusteinnig í fyrrgreindum hlutföllum, var á hinn bóginn munur. Af héraðsdómsstefnumá ráða að þessi munur á laununum hafi komið til af því að gæsluvaktir viðheilsugæsluna hafi verið felldar undir flokk fyrir 0 til 9% álag, engæsluvaktir við hjúkrunarheimilið undir 10 til 19% álag. Í byrjun árs 2014 leiðþessi tvískipting í launaseðlum undir lok og voru launin upp frá því tilgreindí einu lagi til ársloka 2015 eins og þau stöfuðu öll frá störfum viðheilsugæsluna. Greiðslum fyrir gæsluvaktir var þó áfram skipt í tvennt ánfrekari skýringa, þar sem annars vegar voru tiltekin laun fyrir 90% af heildartölueininga vegna vaktstunda, sem ákveðin fjárhæð var greidd fyrir, og hins vegar10% af heildartölunni, sem hærri fjárhæð kom fyrir. Af héraðsdómsstefnu verðuraftur ráðið að þetta hafi tengst sömu skiptingu á gæsluvöktum milli álagsflokkaog áður var getið. Þessi munur á álagsflokkum átti sér ekki stoð í samningum umstörf áfrýjanda.Af gögnummálsins verður ráðið að áfrýjandi hafi í fjölda ára átt í viðræðum og að nokkruí deilum við Heilbrigðisstofnun Austurlands sökum þess að greiðslur til læknainnan vébanda hennar fyrir gæsluvaktir hafi verið felldar undir mismunandiálagsflokka eftir fyrrgreindum ákvæðum kjarasamninga. Í þessu sambandi hefuráfrýjandi meðal annars vísað til þess að heilsugæslulæknir á Seyðisfirði, semeins og áfrýjandi sinni umdæmi sínu einn, hafi fengið greitt fyrir gæsluvaktirsamkvæmt flokki fyrir 30 til 39% álag, en bæði sé það umdæmi minna aðflatarmáli en umdæmi áfrýjanda og fámennara. Þá hafi læknar á Egilsstöðum og íFjarðabyggð, sem séu fleiri en einn á hvorum stað, fengið greiðslur, sem miðasthafi við 40 til 49% álag. Telur áfrýjandi sig ekki hafa fengið viðhlítandiskýringar á þessum mun, sem stríði gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 og einnig réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. Í máli þessu, sem áfrýjandihöfðaði 27. júní 2016, krefst hann á þeim grunni greiðslu sem hann kveður svaratil mismunar annars vegar á því, sem hann hafi í raun fengið fyrir gæsluvaktirá tímabilinu frá 1. júlí 2012 til 31. desember 2015, og hins vegar því, semhann hefði borið úr býtum hefðu gæsluvaktir hans verið felldar aðallega undir40 til 49% álag, sem verði 53.045.366 krónur, en til vara 30 til 39% álag, semverði 40.186.532 krónur.IIUm framangreindangrundvöll, sem áfrýjandi hefur lagt að málsókn sinni, er til þess að líta að ífylgiritinu, sem áður var getið og var hluti af ráðningarsamningi hans viðHeilbrigðisstofnun Austurlands frá 11. júní 2009, var skýrlega mælt fyrir um aðlaun hans fyrir gæsluvaktir skyldu miðuð við ákvæði kjarasamnings um 0 til 9%álag. Ekki er á því byggt að stefndi hafi vanefnt ráðningarsamning áfrýjanda aðþessu leyti og er þess að auki að gæta að hann fékk að hluta hærri greiðslurfyrir gæsluvaktir en áskildar voru í samningnum. Í fyrirliggjandikjarasamningum stefnda við Læknafélag Íslands, sem að nokkru var lýst hér aðframan, var ekki mælt fyrir um hvernig skipa ætti gæsluvöktum sem þessum íálagsflokka af þeirri nákvæmni að unnt sé að slá því föstu að ákvæði um þettaefni í ráðningarsamningi áfrýjanda hafi stangast á við lágmarkskjör, sem hannátti að njóta samkvæmt kjarasamningi, sbr. 24. gr. laga nr. 94/1986 umkjarasamninga opinberra starfsmanna. Verður krafa áfrýjanda um greiðslu frekarilauna fyrir gæsluvaktir því hvorki reist á ráðningarsamningi hans nékjarasamningi.Þótt áfrýjandihafi sem fyrr segir skírskotað til þess í málatilbúnaði sínum að ekki hafiverið gætt jafnræðis milli sín og ýmissa annarra lækna á starfsvæðiHeilbrigðisstofnunar Austurlands um röðun gæsluvakta í álagsflokka, svo og að súröðun hafi að því er hann varðar ekki verið reist á málefnalegum forsendum,verður ekki fram hjá því horft að samið var um þetta atriði í ráðningarsamningiáfrýjanda og var það því ekki háð einhliða ákvörðun vinnuveitanda hans. Í enguhefur verið byggt á því í málinu að stefndi geti borið skaðabótaskyldu gagnvartáfrýjanda vegna atvika í tengslum við skipan starfskjara hans að þessu leyti.Samkvæmtframansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda afkröfu áfrýjanda. Eftir atvikum er þó rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnaðaf málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 17. október 2017Mál þetta, sem dómtekið var 19.september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 27.júní 2016.Stefnandi er Baldur HelgiFriðriksson, kt.[...], Kolbeinsgötu 14, 690 Vopnafirði. Stefndi er íslenska ríkið, kt.540269-6459, Arnarhvoli, 101 Reykjavík.Í endanlegum dómkröfum krefststefnandi þess að stefndi greiði honum 53.045.366 krónur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirrifjárhæð frá þingfestingardegi til greiðsludags, en til vara að stefndi greiðihonum 40.186.532 krónur, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 af þeirri fjárhæð frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar. Stefndi gerir aðallega þærdómkröfur að verða sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdurtil að greiða honum málskostnað en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðarverulega og málskostnaður felldur niður.IMálsatvikStefnandi hóf störf semheilsugæslulæknir á Vopnafirði á árinu 1988. Heilsugæslan á Vopnafirði er hlutiaf Heilbrigðisstofnun Austurlands sem skiptist í fimm læknisumdæmi utanumdæmissjúkrahúss Austurlands. Þau eru: Egilsstaðir og Fjarðabyggð, sem hafa á aðskipa fleiri en einum lækni, og þrjú einmenningsumdæmi, Seyðisfjörður,Vopnafjörður og Djúpivogur. Fram til 1. janúar 2016 voru laun heilsugæslulæknafyrir gæsluvaktir mismunandi í umdæmunum fimm en tóku þá breytingum í samræmivið nýjan kjarasamning milli fjármála- og efnahagsráðherra f.h. ríkissjóðs ogLæknafélags Íslands, dags. 7. janúar 2015. Nánar tiltekið voru vaktlaun fyrir„Gæsluvakt 1- læknir með sérfræðileyfi“ á Egilsstöðum og í Fjarðabyggð íálagsflokki 40-49%, á Djúpavogi og Vopnafirði í álagsflokki 0-9% og áSeyðisfirði í álagsflokki 30-39%. Til viðbótar var greitt fyrir unningjaldskrárverk á gæsluvakt í öllum umdæmum. Greiðslur fyrir gæsluvaktir byggðuá greinum 4.4.4 og 3.6.1.3 í þágildandi kjarasamningi fjármálaráðherra f.h.ríkissjóðs og St. Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hinsvegar, dagsettum 5. mars 2006. Samkvæmt ákvæðunum skyldi greiða fyrirgæsluvaktir samkvæmt fyrirfram metnu vinnuálagi. Stefnandi höfðar mál þetta tilheimtu vangoldinna launa fyrir gæsluvaktir fram til 1. janúar 2016. Hann telurað sér hafi borið vaktlaun í álagsflokki 40-49% en til vara að sér hafi boriðvaktlaun í álagsflokki 30-39%, til samræmis við lækna í öðrum umdæmumHeilbrigðisstofnunar Austurlands. Í stefnu kemur fram að stefnandi, sem starfisem yfirlæknir heilsugæslustöðvarinnar á Vopnafirði, vinni í um átta mánuði áári og standi þann tíma vakt allan sólarhringinn. Á Vopnafirði sé rekiðhjúkrunarheimili fyrir aldraða, með 11 rúmum. Héraðið sé afskekkt miðað viðflest læknishéruð landsins og langt að sækja landleiðin á næsta sjúkrahús, eðaum 230 kílómetra til Akureyrar og um 140 kílómetra til Egilsstaða, umMöðrudalsöræfi, en um 90 kílómetrar sé farið yfir Hellisheiði eystri sem lokuðsé að vetri til. Starfið feli í sér móttöku allra þeirra sem tilheilsugæslunnar leiti á hvaða tíma sólarhrings sem er. Læknisumdæmið nái yfirVopnafjarðarhrepp og Skeggjastaðahrepp hinn gamla og sé flatarmál þess um 2500km², stærstur hlutinn öræfi. Læknir á Vopnafirði geti þurft að fara í vitjanirallt að 90 kílómetra leið (Biskupsháls) í alls konar veðrum og færð. Hinn 1.janúar 2012 hafi íbúar á Vopnafirði verið 772 og 765 1. janúar 2016. Tilsamanburðar hafi íbúafjöldi Seyðisfjarðarumdæmis verið 677 1. janúar 2012 og658 1. janúar 2016. Fram til 2014 hafi tveir læknar skipt með sér vöktum áSeyðisfirði auk þess að sem umdæmi Seyðisfjarðar sé mun minna en Vopnafjarðareða 213,8 km² og flestir íbúar búsettir í kaupstaðnum. Þá séu einungis um 25kílómetrar milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða þar sem ávallt séu tveir læknar ávakt og vel búinn alþjóðaflugvöllur. Því sé mun styttra í bjargir fráSeyðisfirði eigi stórir atburðir sér stað, að því gefnu að Fjarðarheiði sé ekkiófær. Á Seyðisfirði sé hjúkrunarheimili með 18 rúmum sem að hluta til séskilgreint sem lokuð heilabilunardeild. Hvað aðstöðu í læknisumdæmi Egilsstaðavarðar, sé þar ávallt læknir á bakvakt sem unnt sé að kalla til í stærriverkefni en engin slík bakvakt hafi nokkru sinni verið á Vopnafirði. Að þessuvirtu séu engin málefnaleg rök fyrir því að aðrir heilsugæslulæknar hjáHeilbrigðisstofnun Austurlands hafi borið hærri greiðslur fyrir gæsluvaktir enstefnandi.Í greinargerð stefnda kemur framað álagsgreiðslur til heilsugæslulækna hafi fyrst og fremst miðast við umfangvaktsvæðis, áætlaða starfsemi og fjölda íbúa í umdæmi. Í Egilsstaðahéraði ogFjarðabyggð sé fólksfjöldi svipaður og svæðin víðfeðm. Læknisumdæmi Djúpavogsog Vopnafjarðar séu mjög sambærileg að umfangi og fólksfjölda. Á Vopnafirði séhaldið úti áætlunarflugi alla virka daga og sjúkraflugi fyrir alvarlegustutilvikin. Seyðisfjörður sé landfræðilega minnsta læknishéraðið og íbúafjöldiþar svipaður og á tveimur þeim síðastnefndu. Sú álagsprósenta sem greidd hafiverið á Seyðisfirði hafi að líkum helgast af því að erfitt hafi verið að fálækna til starfa í umdæminu vegna mikillar einangrunar þess, en eini akvegurinntil og frá Seyðisfirði sé einn hæsti fjallvegur landsins sem oft sé ófær nokkradag í senn, ásamt því álagi sem fylgt hafi sjúkrahúsi á Seyðisfirði og síðarþungri heilabilunardeild. Þá hafi samningar við lækna á Seyðisfirði veriðtilkomnir fyrir stofnun Heilbrigðisstofnunar austurlands og ákvörðun um röðunþeirra lækna í álagsþrep því ekki verið tekin af HeilbrigðisstofnunAusturlands. Gæsluvakt á Seyðisfirði hafi því í raun raðast í hærri álagsflokken stærð vaktsvæðis og íbúafjöldi gæfi til kynna. Á síðari hluta árs 2013 hafivaktlaun á Seyðisfirði verið tekin til skoðunar í því augnamiði að lækka þautil samræmis við sambærileg héruð innan Heilbrigðisstofnunar Austurlands, þ.e.Vopnafjörð og Djúpavog, og ákvæði kjarasamninga. Hafi þær hugmyndir mættmikilli andstöðu lækna innan stofnunarinnar. Frá 2014 hafi vaktsvæðiSeyðisfjarðar og Egilsstaða þó verið sameinuð yfir sumartímann. Í málinu er komið fram að viðsameiningu heilbrigðisstofnana á Austurlandi í Heilbrigðisstofnun Austurlands1. janúar 1999, HSA, voru launakjör lækna sem heyrðu undir hina nýju stofnunmeð ólíku móti, m.a. um vaktaálagsprósentu, og að samningar sem gerðir voru viðeinstaka heilsugæslulækna hafi að mestu miðað við sömu kjör. Þá voru nýirráðningarsamningar gerðir við heilsugæslulækna stofnunarinnar á árinu 2009 þarsem m.a. var á ný samið um greiðslur fyrir gæsluvaktir. Í málinu liggur fyrirráðningarsamningur stefnanda sem dagsettur er 11. júní 2009 þar sem kemur framað laun stefnanda fyrir gæsluvaktir á heilsugæslu fari eftir kafla 3.6.1.3, lið8 í kjarasamningi lækna frá 1. febrúar 2006, og skuli miða við 0-9% álag. Þásegir í fylgiskjali með ráðningarsamningnum: „Þegar kreppunni linnir og tækifærigefst til leiðréttinga verður vaktaálag lækna í einmenningshéruðum endurskoðaðtil hækkunar.“ Stefnandi gerði ítrekað athugasemdir við ólíkar greiðslur fyrirgæsluvaktir innan Heilbrigðisstofnunar Austurlands fyrir og eftir undirritunráðningarsamningsins á árinu 2009. Með tölvupósti Einars Rafns Haraldssonar,þáverandi forstjóra Heilbrigðisstofnunar Austurlands, dags. 18. júlí 2014, varstefnanda tilkynnt að boðað yrði til símafundar með læknum þar sem kynntar yrðutillögur framkvæmdastjórnar um endurskoðun kjara vegna gæsluvakta og aðákvarðanir yrðu í kjölfarið kynntar hverjum og einum bréflega. Á símafundi meðheilsugæslulæknum 30. september 2014 var tilkynnt um þær fyrirætlanirframkvæmdastjórnar stofnunarinnar að lækka vaktlaun á Seyðisfirði til samræmisvið Vopnafjörð. Þá var jafnframt kynnt að til stæði að segja upp greiðslumfyrir gjaldskrárverk á þeim vaktsvæðum sem fengju greitt í hærri álagsþrepum.Einungis skyldi greiða þeim læknum fyrir gjaldskrárverk er fengju vaktinagreidda í lægsta álagsþrepi. Með bréfi allra heilsugæslulæknaHeilbrigðisstofnunar Austurlands, þar á meðal stefnanda, 2. október 2014, varþess óskað að framkvæmdastjórn staldraði við og endurskoðaði framangreindarhugmyndir sínar meðal annars vegna yfirvofandi kjaradeilu lækna. Með bréfiforstjóra stofnunarinnar fyrir hönd framkvæmdastjórnar 24. október 2014 varhlutaðeigandi læknum tilkynnt, með vísan til bréfs þeirra, að ákveðið hefðiverið að fresta endurskoðun á vaktkjörum þar til kjaraviðræðum lækna ogríkisins lyki. Sem áður segir var íkjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra f.h. ríkissjóðs og LæknafélagsÍslands, undirrituðum 7. janúar 2015, fallið frá fyrrgreindri álagsflokkun enþess í stað skyldu laun fyrir gæsluvaktir vera tiltekið hlutfall afdagvinnukaupi. Breytt tilhögun skyldi gilda frá og með 1. janúar 2016. Fyrirliggur að í mars 2015 sagði Heilbrigðisstofnun Austurlands upp gjaldskrárverkumþeirra heilsugæslulækna Heilbrigðisstofnunar Austurlands sem voru í öðrumálagsþrepum en 0-9%. Uppsagnarfrestur á gjaldskrárverkum var frá þremur til sexmánuðum eftir starfsaldri lækna.Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslustefnandi málsins og vitnin Einar Rafn Haraldsson og Kristín B. Albertsdóttir,hvort tveggja fyrrverandi forstjórar Heilbrigðisstofnunar Austurlands, StefánÞórarinsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri lækninga sömu stofnunar, EmilSigurjónsson mannauðsstjóri, Pétur Heimisson, framkvæmdastjóri lækninga, ogNína Hrönn Gunnarsdóttir, framkvæmdastjóri hjúkrunar.IIMálsástæður stefnandaStefnandi byggir fjárkröfu sína áþví að honum hafi um árabil verið mismunað með ólögmætum hætti við útgreiðslulauna. Hann eigi því rétt til vangoldinna launa úr hendi stefnda, að því markisem kröfur hans séu ekki fyrndar. Stefnandi styður kröfur sínar við meginreglurstjórnsýsluréttar um jafnræði og réttmæti, það er að málefnalegra sjónarmiðaskuli gætt við ákvarðanir stjórnvalds. Heilbrigðisstofnun Austurlands séríkisrekin þjónustustofnun sem veiti alhliða heilsugæslu-, sjúkra- oghjúkrunarþjónustu og sé stjórnvald í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Við ákvörðun launa stefnanda beri stefnda því að gæta að ákvæðumstjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðal annars jafnræðisreglu 11. gr.stjórnsýslulaga, og meginreglum á réttarsviðinu. Stefnandi bendir á að samkvæmt 1.mgr. 9. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eigistarfsmenn rétt á launum fyrir störf sín samkvæmt ákvörðun kjararáðs eðakjarasamningum. Um starf stefnanda gildi kjarasamningur fjármála- og efnahagsráðherraf.h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands. Í ljósi réttmætisreglustjórnsýsluréttar verði ákvörðun um vaktagreiðslur heilsugæslulækna að byggja ámálefnalegum sjónarmiðum. Hvorki í lögum nr. 70/1996 né kjarasamningi séuskýrar leiðbeiningar um hvaða sjónarmið skuli búa að baki mati á vinnuálagi íhverju tilviki fyrir sig og þar af leiðandi hvað nákvæmlega skuli ráðaniðurstöðu um hæfilegt hlutfall álagsgreiðslna fyrir gæsluvaktir. Allt að einugeti vinnuveitandi ekki haft frjálsar hendur með það hvernig vinnuálag sémetið, heldur verði matið að byggja á málefnalegum sjónarmiðum sem taki mið afþeim opinberu hagsmunum sem viðkomandi stofnun beri að vinna að. Í þessusambandi bendir stefnandi á að ekkert mat hafi farið fram af þessu tilefni. Stefnandi byggir á því að viðmatið verði að horfa til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Þá megi að einhverjuleyti líta til sjónarmiða að baki 2. mgr. 9. gr. laga nr. 70/1996 um greiðsluviðbótarlauna, en sú heimild sé bundin því að gætt sé jafnræðis á milli starfsmanna,sbr. 3. mgr. 9. gr. laganna og reglur um viðbótarlaun frá 7. mars 2007.Sjónarmið um að stefnandi eigi að njóta lakari kjara en aðrir heilsugæslulæknarhjá Heilbrigðisstofnun Austurlands þar sem heildarlaun hans yrðu annars svo há,rúmist ekki innan þess sem heita megi málefnaleg sjónarmið. Stefnandi bendir á að frá árinu2006 hafi laun heilsugæslulækna fallið undir kjarasamning fjármála- ogefnahagsráðherra og Læknafélags Íslands. Fyrir þann tíma hafi launakjörheilsugæslulækna fallið undir ákvörðunarvald kjaranefndar. Í úrskurðikjaranefndar frá 15. október 2002, um starfskjör heilsugæslulækna, hafi ekkiverið gerður greinarmunur á launum lækna fyrir gæsluvaktir 1 og 2 að öðru leytien því að greint hafi verið milli sérfræðinga annars vegar og lækna ánsérfræðileyfis hins vegar. Innan hvors hóps fyrir sig hafi læknar notið sömukjara fyrir unnar gæsluvaktir. Í úrskurði kjaranefndar hafi ekki verið vikið aðgreiðslu samkvæmt fyrirfram metnu vinnuálagi. Gildi úrskurður kjaranefndar aðþví leyti sem hann fari ekki í bága við kjarasamning, meðal annars um greiðslurfyrir læknisvottorð. Stefnandi gerir kröfu um að launhans verði leiðrétt fjögur ár aftur í tímann. Samkvæmt ákvæðum kjarasamningahafi greiðslur fyrir einingu á gæsluvakt 1 á hverju tímabili veriðeftirfarandi:ÁlagTil 2012Frá 1.3. 2012Frá 1.3.2013Frá 1.6. 2014Frá 1.1. 20150-9%.516.569.620.678.8500-19%.9912.0612.1282.2052.42930-39%2.9393.0423.1413.2543.58640-49%3.4113.5303.6453.7764.161Stefnandi gerir svofellda greinfyrir þeim launum sem honum voru greidd samkvæmt launaseðlum og þeim tekjum semhann hefði fengið ef honum hefði verið greitt 40-49% vaktaálag eða 30-39%vaktaálag:MánuðurLaunaseðillFjöldi eininga 0-9%Fjöldi eininga 10-19%Greitt 0-9%Greitt 10-19%Samtals greitt30-39%40-49%júl.12750957798.62117.477916.098.721.772.997.980ágúst.12851157801.75917.477919236.727.8562.005.040sept.12951157801.75917.477919236.727.8562.005.040okt.12049755779.79313.355893148.679.184.948.560nóv.12150456790.77615.416906192.703.520.976.800des.12249755779.79313.355893148.679.184.948.560jan.1356363883.34729.843.013.190.904.2922.209.780feb.13250456790.77615.416906.192.703.520.976.800mar.13346151746.82008.528855.348.608.192.866.240apr.13455161892.62029.808.022.428.922.2922.230.740maí.13551157827.82021.296949.116.784.0882.070.360jún.13652458848.88023.424972.304.828.0622.121.390júl.13750957824.58021.296945.876.777.8062.063.070ágúst.13851157827.82021.296949.116.784.0882.070.360sept.13951858839.16023.424962.584.809.2162.099.520okt.13049054793.80014.912908.712.708.704.982.880nóv.13150456816.48019.168935.648.758.9602.041.200des.13250456816.48019.168935.648.758.9602.041.200jan.14245351733.86008.528842.388.583.064.837.080feb.14351157827.82021.296949.116.784.0882.070.360mar.14446151746.82008.528855.348.666.048.933.312apr.14551157827.82021.296949.116.848.2722.144.768maí.14653648868.28827.680995.968.900.3362.205.184jún.14752468858.60044.704.003.304.945.8922.258.048júl.14852824855.32848.600903.928.796.2082.084.352ágúst.14951157827.82021.296949.116.848.2722.144.768sept.14050456816.48019.168935.648.822.2402.114.560okt.14149054793.80014.912908.712.770.1762.054.144nóv.14251157827.82021.296949.116.848.2722.144.768des.14350050810.00006.400916.400.789.7002.076.800jan.1550052925.00026.308.051.3082.474.3402.296.872feb.15251858958.30040.882.099.1822.581.9202.995.920mar.15346151852.85023.879976.7292.295.0402.663.040apr.15447460876.90045.740.022.6402.393.6552.777.468maí.15551157945.35038.453.083.8032.546.0602.954.310jún.15652460980.51245.740.126.2522.644.6753.068.738júl.15750553945.36228.737.074.0992.528.1302.933.505ágúst.15842547.622.891236.170.859.0612.115.7402.454.990sept.1596052772.036.453805.7662.842.2193.953.5654.587.503okt.15049054.133.37063.944.297.3142.438.4802.829.480nóv.15151858.198.13476.088.374.2222.581.9202.995.920des.15249054.133.37063.944.297.3142.438.4802.829.480Stefnandi gerir í málinu kröfu umað fá greitt mismun þeirra greiðslna sem hann naut á tímabilinu og þeirra semhann hefði fengið miðað við 40-49% vaktaálag en til vara 30-39% vaktaálag.Stefnandi sundurliðar kröfur sínar svo:MánuðurMism. M.v. 30-39% vaktaálagMism. M.v. 40-49% vaktaálagjúl.12805.674.081.882ágúst.12808.620.085.804sept.12808.620.085.804okt.12786.036.055.412nóv.12797.328.070.608des.12786.036.055.412Samtals 20124.792.3146.434.922jan.13891.102.196.590feb.13797.328.070.608mar.13752.844.010.892apr.13899.864.208.312maí.13834.972.121.244jún.13855.758.149.086júl.13831.930.117.194ágúst.13834.972.121.244sept.13846.632.136.936okt.13799.992.074.168nóv.13823.312.105.552des.13823.312.105.552Samtals 20139.992.0183.417.378jan.14740.676994.692feb.14834.972.121.244mar.14810.700.077.964apr.14899.156.195.652maí.14904.368.209.216jún.14942.588.254.744júl.14892.280.180.424ágúst.14899.156.195.652sept.14886.592.178.912okt.14861.464.145.432nóv.14899.156.195.652des.14873.300.160.400Samtals 20140.444.4083.909.984jan.15.423.032.245.564feb.15.482.738.896.738mar.15.318.311.686.311apr.15.371.015.754.828maí.15.462.257.870.507jún.15.518.423.942.486júl.15.454.031.859.406ágúst.15256.679595.929sept.15.111.346.745.284okt.15.141.166.532.166nóv.15.207.698.621.698des.15.141.166.532.166Samtals 20154.887.8629.283.082Alls samtals40.186.53253.045.366Um lagarök vísar stefnandi tilstjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglna stjórnsýsluréttar, sérstaklegajafnræðis- og réttmætisreglu. Þá vísar stefnandi til kjarasamninga fjármála- ogefnahagsráðherra f.h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands frá 7. janúar 2015, meðgildistíma til 30. apríl 2017 og kjarasamnings sömu aðila frá 5. mars 2006 meðframlengingum með gildistíma til 31. janúar 2014. Jafnframt byggir stefnandi áúrskurðum kjaranefndar frá 29. apríl 2002 og 15. október 2002, lögum nr.70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum nr. 120/1992 umkjaradóm og kjaranefnd, sbr. ákvæði laga nr. 47/2006 um kjararáð. Krafa ummálskostnað byggir á 130. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. 65. gr. laga nr.80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, og lögum nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt. IIIMálsástæður stefndaStefndi mótmælir öllummálsástæðum og lagarökum stefnanda. Stefndi hafnar því að stefnanda hafi veriðmismunað með ólögmætum hætti. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir fullyrðingusinni og fyrir því hvers vegna hann ætti að fá greidda hærri álagsprósentu enhann fékk skv. kjarasamningi. Krafa stefnanda byggi á samanburði á vaktlaunumólíkra læknishéraða, bæði varðandi stærð og íbúafjölda, sem ekki eigi sér stoðí kjarasamningi Læknafélags Íslands við íslenska ríkið. Stefndi vísar til greina 4.4.1til 4.4.6 í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og St.Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar, dagsettum 5.mars 2006, um vinnutilhögun lækna með sérfræðileyfi utan dagvinnu á sjúkrahúsumog heilsugæslu. Í grein 4.4.4 komi fram að greitt skuli fyrir gæsluvaktirsamkvæmt fyrirfram metnu vinnuálagi og því sé ekki greitt sérstaklega fyrirmælt vinnuframlag á hverri vakt fyrir sig. Þá fjalli grein 4.4.4.1 í kjarasamningnumum mat á vinnuálagi á gæsluvakt og grein 4.4.4.2 um framkvæmd endurmats áhlutfalli gæsluvaktarálags. Verkefni stefnanda sem heilsugæslulæknis og mat áálagi á gæsluvöktum hafi fallið undir framangreind ákvæði. Um greiðslur fyrirgæsluvaktirnar gildi grein 3.6.1.3 í kjarasamningnum. Stefndi telur að stefnandi hafiekki fært fram nein málefnaleg rök fyrir því hvers vegna hann hefði átt að fáhærra álag en hann fékk samkvæmt kjarasamningi. Ekki nægi að vísa til þess aðlæknar á Egilstöðum og Seyðisfirði hafi fengið greidda hærri álagsprósentu ogþar með eigi hann rétt á hærri álagsprósentu með vísan til jafnræðis. Skv.nefndri grein 4.4.4.2 hefði stefnanda borið að óska eftir því við HSA aðendurskoðun færi fram á gæsluvaktarálagi, en það hafi hann aldrei gert. Þá hafistefndi heldur ekki borið málefnið undir Félagsdóm skv. 26. gr. laga nr.94/1986. Stefndihafnar því að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið kjörum stefnanda. Þá hafnarstefndi því að stjórnendur Heilbrigðisstofnunar Austurlands hafi metið það svoað stefnandi skyldi njóta lakari kjara en aðrir heilsugæslulæknar hjástofnuninni þar sem heildarlaun stefnanda yrðu að öðrum kosti of há. Slíkt hafialdrei verið gefið í skyn af hálfu forstjóra eða annarra stjórnendastofnunarinnar. Stefndibyggir á því að greiðslur til stefnanda fyrir gæsluvaktirnar hafi verið ísamræmi við þágildandi kjarasamning frá 5. mars 2006. Samkvæmt bókun 1 meðkjarasamningnum skyldu greiðslur til heilsugæslulækna fyrir gjaldskrárverksamkvæmt úrskurði kjaranefndar dags. 15. október 2002, og samkomulagifjármálaráðherra og Læknafélags Íslands f.h. heilsugæslulækna dags. 17.desember 2003, verða óbreytt á gildistíma kjarasamningsins. Efheilsugæslulæknar fengju greitt samkvæmt gjaldskrá fyrir læknisverk á vöktumskyldi gæsluvaktarkaup greiðast í föstu álagsþrepi 0-9% samkvæmt grein 3.6.1.3kjarasamningnum. Stefndi bendir enn fremur á að í 8. mgr. í bókun 5 viðnúgildandi kjarasamnings Læknafélags Íslands, þar sem fjallað sé um greiðslurtil heilsugæslulækna er sinni gjaldskrárverkum utan dagvinnu, segi: „Læknar semstarfa við heilsugæslu og sinna gjaldskrárverkum utan dagvinnu (t.d. milli kl.16 og 19 virka daga) fá í dag greitt fast álag sem er 0-9%. Þann 1. janúar 2016tekur gildi breyting á álagsgreiðslum skv. grein 3.6.1.3 Þá verður ekki lengurmiðað við þyngd vakta eins og áður var og álag verður tiltekið hlutfall afdagvinnukaupi sbr. gr. 3.4.1. Fái læknir sem starfa við heilsugæslu greittsamkvæmt gjaldskrá fyrir læknisverk á vöktum greiðist auk gjaldskrárverkaeinungis gæsluvaktarálag skv. gr. 3.6.1.3 og ekki er greitt fyrir bindingu aðöðru leyti.“ Stefndi bendir á, að stefnandahafi meðal annars leitað vegna þessa máls til stéttarfélags síns sem hafi ekkiviljað liðsinna honum, enda hafi það talið að stefnandi fengi greitt í samræmivið kjarasamning, lög og reglur. Sama afstaða komi fram í kæru stefnanda tilkærunefndar jafnréttismála og þá hafi velferðarráðuneytið heldur ekki talið aðstefnandi ætti neinn rétt þar sem hann hefði fengið greitt samkvæmtkjarasamningi. Það rétta væri að stefnandi hefði fengið greitt umframkjarasamning og meðal annars fengið greidd laun sem yfirlæknir þótt hann væriekki með sérfræðimenntun auk þess að fá gæsluvaktarálag greitt alla dagaársins.Stefndi vísar til þess aðsamkvæmt 9. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisinsséu laun almennra ríkisstarfsmanna ákveðin með þrennum hætti. Í fyrsta lagi ágrundvelli kjarasamninga, í öðru lagi á grundvelli stofnanasamninga og í þriðjalagi sé unnt að greiða starfsmönnum, öðrum en embættismönnum, laun til viðbótargrunnlaunum samkvæmt kjarasamningi vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfieða sérstaks álags í starfi, svo og fyrir árangur í starfi. Grunnlaun teljistþví þau laun sem ákveðin séu samkvæmt kjarasamningi og stofnanasamningi.Samkvæmt 4. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna faristéttarfélög starfsmanna ríkis og sveitarfélaga eða samtök slíkra félaga meðfyrirsvar félagsmanna sinna um gerð kjarasamninga samkvæmt lögunum og aðrarákvarðanir í sambandi við þá. Kjarasamningar séu samningar gerðir á millistéttarfélaga og atvinnurekenda eða samtaka þeirra um laun, vinnutíma,yfirvinnu, orlof, veikindarétt o.s.frv. Af þessu leiði að ákvörðun um launasetningustarfsmanna ríkisins byggist á kjarasamningi og vinnurétti en sé ekki einhliðaákvörðun stjórnvalds og því ekki stjórnvaldsákvörðun. Stefnandi hafi á árinu2009 samið um kaup sín og kjör og þvíeigi við ákvæði samninga- og vinnuréttar. Í athugasemdum með 1. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sé tíundað hvað teljist til stjórnvaldsákvarðanaen þar undir eigi ekki ákvörðun eða samningar um laun einkaréttarlegs eðlis. Stefndi mótmælir öllummálsástæðum stefnanda sem settar hafi verið fram á grundvelli 11. gr. laga nr.37/1993, um jafnræði, og málsástæðum um réttmætisregluna. Álag og aðstæðurinnan umdæma HSA séu ólíkar og beri að meta með ólíkum hætti. Stefnandi hafiekki sýnt fram á að álag og aðstæður í þeim umdæmum sem hann beri sig samanvið, séu sambærilegar. Við mat á álagsgreiðslum fyrir vaktir hafi verið gengiðút frá þyngd vakta, eins og skýrt komi fram í bókun 5, með nýjum kjarasamningilækna frá 7. janúar 2015.Stefndi byggir á því að það aðeinstaka starfsmönnum kunni að hafa verið greidd hærri laun, veiti stefnandaekki sjálfstæðan rétt til sömu kjara. Ráðningarsamningur við stefnanda hafiverið endurnýjaður árið 2009 og tekið mið af gildandi kjarasamningum. Meðundirritun sinni hafi stefnandi samþykkt þau kjör sem þar greini. Stefndi tekurfram að greiðslur til lækna í hærri álagsþrepum hafi nú verið lækkaðar og meðþví hafi launaákvarðanir, sem teknar hafi verið á röngum forsendum, veriðleiðréttar. Ríkið eigi þó ekki endurkröfurétt á viðkomandi starfsmenn þar semákvörðun um launasetningu þeirra varði rangar ákvarðanir forstöðumannaHeilbrigðisstofnunar Austurlands. Það veiti stefnanda þó ekki sjálfstæðan rétttil sambærilegra greiðslna. Þá fari forstöðumenn ríkisins með almennarstjórnunarheimildir og vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldurstarfsmanna við hlutaðeigandi stofnun og ákvörðunum þeirra í starfsmannamálumverði almennt hvorki skotið til hlutaðeigandi fagráðuneytis néfjármálaráðuneytis. Stefndi vísar í því sambandi til 49. gr. laga nr. 70/1996.Stefndi byggir á því að málefnaleg sjónarmið hafi legið að baki launasetningustefnanda og á stefnanda hvíli að sýna fram á að kjör hans hafi ekki tekið miðaf ákvæðum gildandi kjarasamninga. Það hafi honum ekki tekist. Verði allt að einu fallist á meðstefnanda að hann eigi kröfu á hendur stefnda, byggir stefndi á því að krafastefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Stefnandi, sem starfað hafi hjástefnda frá árinu 1988, hafi skrifað undir nýjan ráðningarsamning 2009 ánathugasemda, tekið við launum frá þeim tíma án fyrirvara og engan reka gert aðkröfugerð sinni, fyrr en með höfðun málsins.Varakröfu um lækkun dómkrafnastefnanda reisir stefndi á sömu sjónarmiðum og kröfu um sýknu. Stefndi byggirauk þess á því að aðalkrafa stefnanda, sem miði við að honum hafi borið 40-49%álag, byggi ekki á málefnalegum rökum. Loks byggir stefndi á því að frá kröfumstefnanda beri að draga greiðslur sem stefnandi, einn lækna, hafi fengið fyrirgjaldskrárverk frá hausti 2015. Þá mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnanda, þarsem dómvenja sé fyrir því að dæma dráttarvexti frá dómsuppsögudegi þegardómkröfur hafi fyrst komið fram í stefnu. Ekki sé um skaðabótakröfu að ræða ogþví hefði borið að vísa til 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. IVNiðurstöðurÁ því tímabili sem mál þettatekur til fékk stefnandi, sem starfaði sem heilsugæslulæknir við Heilsugæslunaá Vopnafirði, greitt fyrir gæsluvaktir í álagsflokki 0-9% auk þess að fá greittfyrir unnin gjaldskrárverk á vakt. Stefnandi reisir kröfugerð sína á því aðsamið hafi verið við lækna í tilteknum umdæmum Heilbrigðisstofnunar Austurlandsum vaktlaun í álagsflokkum 40-49% og 30-39%, ofan á greiðslur fyrirgjaldskrárverk. Telur stefnandi engin málefnaleg rök fyrir því að vaktirheilsugæslulækna innan Heilbrigðisstofnunar Austurlands hafi verið í ólíkum álagsflokkumog hafi það fyrirkomulag brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, samnefndri meginreglu stjórnsýsluréttar og réttmætisreglustjórnsýsluréttar. Vegna þess eigi hann kröfu á hendur stefnda sem nemi mismungreiðslna eftir álagsflokkum. Svo sem fram er komið var íkjarasamningi Fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og St. Franciskusspítala annarsvegar og Læknafélags Íslands hins vegar, dags. 5. mars 2006, mælt fyrir umgreiðslur fyrir „Gæsluvakt 1- læknir með sérfræðileyfi“ í lið 3.6.1.3, semsamkvæmt lið 4.4.4 í samningnum skyldu miðaðar við fyrirfram metið vinnuálag ávakt. Í lið 4.4.4.1 í kjarasamningnum kom fram að við mat á hlutfalligæsluvaktarálags skyldi taka mið af skráðri vinnu á gæsluvöktum, þar sem horftværi til útkalla og nætursímtala með nánar tilgreindum hætti. Samkvæmt lið4.4.4.2 skyldi endurmat á hlutfalli gæsluvaktarálags framkvæmt reglulegasamkvæmt ákvörðun vinnuveitanda eða þegar a.m.k. helmingur lækna á viðkomandivakt óskaði þess skriflega. Í 3. mgr. í bókun 1 með kjarasamningnum var kveðiðá um að heilsugæslulæknar skyldu halda óbreyttum rétti til greiðslna fyrirgjaldskrárverk, samkvæmt úrskurði kjaranefndar frá 15. október 2002 ogsamkomulagi fjármálaráðherra og Læknafélags Íslands f.h. heilsugæslulækna frá 17.desember 2003, á gildistíma kjarasamningsins. Þeir heilsugæslulæknar sem fengjugreitt samkvæmt gjaldskrá fyrir læknisverk á vöktum skyldu fá gæsluvaktarkaupgreitt í föstu álagsþrepi 0-9% samkvæmt lið 3.6.1.3 í kjarasamningnum. Af 9. gr. laga nr. 70/1996, umréttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 24. gr. laga nr. 94/1986, umkjarasamninga opinberra starfsmanna, leiðir að laun og önnur starfskjör semsamið er um í kjarasamningi skulu vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn íviðkomandi starfi. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 70/1996 er forstöðumönnumstofnana heimilt að greiða einstökum starfsmönnum, laun til viðbótargrunnlaunum samkvæmt kjarasamningi vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfieða sérstaks álags í starfi, svo og fyrir árangur í starfi. Ákvörðunforstöðumanns um laun til viðbótar grunnlaunum er unnt að segja upp hvenær semer, að virtum uppsagnarfresti starfsmanns. Samkvæmt 42. gr. sömu laga skuluráðningarkjör starfsmanns koma fram í skriflegum ráðningarsamningi.Launasetning stefnanda byggir samkvæmt framangreindu á vinnuréttarsambandimálsaðila og er því einkaréttarlegs eðlis en felur ekki í sér einhliða ákvörðunstjórnvalds um rétt eða skyldu manna í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Af því leiðir að hafna verður þeirri málsástæðu stefnanda aðbrotið hafi verið gegn 11. gr. laga nr. 37/1993 við launasetningustefnanda. Í málinu er óumdeilt að greiðslurtil stefnanda fyrir gæsluvaktir voru í samræmi við gildandi kjarasamning ogumsamin launakjör samkvæmt ráðningarsamningi hans við HeilbrigðisstofnunAusturlands frá 11. júní 2009. Sú staðreynd að samið var við tilteknaheilsugæslulækna Heilbrigðisstofnunar Austurlands um hærra álagsþrep en 0-9%auk greiðslna fyrir gjaldskrárverk, þrátt fyrir ákvæði í bókun 1 í þágildandikjarasamningi, og þar með laun umfram lágmarksrétt leiðir ekki eitt og sér, aðvirtum stjórnunarheimildum vinnuveitanda, til þess að stefnandi eigi rétt tilsömu launa fyrir störf sín. Þvert á móti þykir fram komið í málinu, að virtummálsgögnum og skýrslum vitna við aðalmeðferð málsins og í máli stefnandasjálfs, að aðstæður í læknisumdæmum stofnunarinnar séu um margt ólíkar og aðtil þess hafi verið horft við launasetningu einstakra lækna. Hefur stefnandi aðmati dómsins ekki fært fyrir því haldbær rök né gögn að ómálefnalega hafi veriðstaðið að launaröðun eða að matið hafi verið óforsvaranlegt. Samkvæmt því sem hér hefur veriðrakið telur dómurinn að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að honum hafi boriðlaun fyrir gæsluvaktir í öðrum álagsflokki en honum voru greidd og þar meðkröfur sínar á hendur stefnda. Með vísan til framangreinds berað sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda og reynir þá ekki sérstaklega á þaðhvort stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis. Með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn 500.000 krónur.Bogi Hjálmtýsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaf öllum kröfum stefnanda, Baldurs Helga Friðrikssonar. Stefnandi greiði stefnda 500.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 3/2019
|
Hlutafélag Hlutabréf Forkaupsréttur Sératkvæði
|
Ágreiningur í málinu laut að því hvort S ses. hefði á grundvelli forkaupsréttar í R hf. leyst til sín hluti í félaginu sem M ehf. keypti af K hf. Hafði R hf. tilkynnt S ses. um viðskiptin og S ses. í tölvupósti til R hf. staðfest að hann félli frá forkaupsrétti sínum. Sama dag og frestur til að nýta sér forkaupsrétt rann út sendi S ses. tilkynningu til R hf. þar sem hann sagðist vegna breyttra aðstæðna hafa ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn vegna sölu hlutanna. Greindi aðila meðal annars á um hvort S ses. hefði með bindandi hætti fallið frá forkaupsrétti sínum. Þá deildu þeir um hvort fullnægjandi hefði verið að beina tilkynningu um beitingu forkaupsréttar til R hf. en M ehf. hélt því fram að S ses. hefði borið að senda hana til K hf. sem seljanda hlutanna í samræmi við nánar tilgreint hluthafasamkomulag vegna R hf. Talið var sýnt fram á að R hf. hefði haft heimild fyrir hönd K hf. sem seljanda hluta í félaginu til að taka með bindandi hætti við tilkynningum frá hluthöfum vegna forkaupsréttarins. Ætti það sér stoð í meginreglum samningaréttar og færi ekki í bága við reglur um hluti í IV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Var því talið að forkaupsréttur S ses. hefði fallið niður þegar hann svaraði tilkynningu R hf. með tölvupósti um að forkaupsréttarins yrði ekki neytt enda yrði að leggja til grundvallar að um slíkt svar færi eftir réttarreglum um ákvaðir þannig að það hefði réttaráhrif frá því að það kom til viðtakanda. Var því tekin til greina krafa M ehf. um viðurkenningu á því að hann væri réttur eigandi hlutanna.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Karl Axelsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingarhins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir liggur aðáfrýjunarstefna í máli þessu barst Landsrétti 9. apríl 2018 og var hún gefin út13. sama mánaðar. Málinu var því skotið til Landsréttar innan fjögurra viknafrá uppkvaðningu héraðsdóms 14. mars 2018 í samræmi við ákvæði 1. mgr. 153. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IMál þetta lýturað forkaupsrétti að hlutabréfum í Reiknistofu bankanna hf. sem hluthafar ífélaginu njóta eftir ákvæðum í samþykktum þess og samkvæmt hluthafasamkomulagi vegnaReiknistofu bankanna hf. 15. desember 2010. Til úrlausnar er ágreiningur aðilaum hvort áfrýjandi hafi á grundvelli forkaupsréttarins leyst til sín hluti ífélaginu sem stefndi keypti af Kviku banka hf.IIMálavextir eru þeirí meginatriðum að með samningi 7. apríl 2016 keypti fyrirsvarsmaður stefndafyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags 6.444.000 hluti í Reiknistofu bankannahf. af Kviku banka hf. Stefndi tók síðan við réttindum og skyldum samkvæmtsamningnum og átti að afhenda hlutina fimm dögum eftir að 30 daga fresturhluthafa til að neyta forkaupsréttar var liðinn. Þá skuldbatt kaupandi sig eftirsamningnum til að gangast undir fyrrnefnt hluthafasamkomulag 15. desember 2010.Ákvæði þess og samþykkta Reiknistofu bankanna hf. um forkaupsrétt hluthafa erutekin orðrétt upp í héraðsdómi.Með tölvupósti Kvikubanka hf. til Reiknistofu bankanna hf., sem sendur var 11. apríl 2016 klukkan13.21, var tilkynnt um kaupin á hlutum bankans í félaginu. Í viðhengi meðpóstinum fylgdi bréf bankans sama dag til félagsins, en þar var þess farið áleit að félagið tilkynnti hluthöfum í því án tafar um kaupin og óskaði eftirstaðfestingu þeirra á því hvort fallið væri frá forkaupsrétti eða hvort þeirhygðust ganga inn í kaupin. Degi síðar eða 12. apríl klukkan 17.56 sendi Reiknistofabankanna hf. tölvupóst til hluthafa í félaginu þar sem tilkynnt var umviðskiptin vegna forkaupsréttar þeirra. Með póstinum fylgdi fyrrgreint bréfKviku banka hf. 11. apríl 2016 til félagsins og kaupsamningurinn 7. samamánaðar.Áfrýjandi staðfestií tölvupósti til Reiknistofu bankanna hf. 14. apríl 2016 að sér hefði boristframangreint erindi og tók fram að hann félli frá forkaupsrétti sínum. Íhéraðsdómi eru rakin orðaskipti í tölvupóstum sem gengu milli aðila um þettaleyti, en þar kom meðal annars fram í tölvupósti áfrýjanda til stefnda 6. maí2016 að hann hygðist ekki nýta forkaupsrétt sinn. Þá sendi Reiknistofa bankannahf. tölvupóst 9. maí 2016 til hluthafa þar sem minnt var á að frestur þeirratil að nýta sér forkaupsrétt rynni út 12. sama mánaðar klukkan 17.56. Um formiðá tilkynningu hluthafa var tekið fram að tölvupóstur væri fullnægjandi þar semfram kæmi hvort hluthafi ætlaði að nýta sér forkaupsréttinn eða ekki.Með tölvupósti,sem sendur var 12. maí 2016 klukkan 17.21, tilkynnti áfrýjandi Reiknistofubankanna hf. að hann hefði vegna breyttra aðstæðna ákveðið að nýta forkaupsréttsinn vegna sölu á hlutum Kviku banka hf. í félaginu. Síðar sama dag sendiReiknistofa bankanna hf. tölvupóst til Kviku banka hf. þar sem vísað var tiltilkynningarinnar til hluthafa 12. apríl sama ár vegna forkaupsréttarins, semsend hefði verið í umboði bankans. Í póstinum var greint frá þeim hluthöfum semhefðu fallið frá forkaupsrétti og tekið fram að áfrýjandi hefði tilkynnt aðhann myndi nýta sér forkaupsrétt sinn.Meðal málsgagnaer ódagsett framsal Kviku banka hf. á 6.444.000 hlutum félagsins í Reiknistofu bankannahf. til stefnda. Jafnframt liggur fyrir yfirlýsing bankans 26. júní 2018 um aðkaupverð hlutanna hafi verið greitt og þeir afhentir stefnda 18. maí 2016. Svosem greinir í héraðsdómi mun Reiknistofa bankanna hf. ekki hafa skráð stefndasem eiganda að hlutunum í hlutaskrá félagsins vegna ágreinings um forkaupsréttáfrýjanda. Því mun Kvika banki hf. enn vera skráður í hlutaskránni fyrir hlutumþessum.IIIMeð aðilum er í fyrsta lagi ágreiningur umhvort áfrýjandi hafi með bindandi hætti fallið frá forkaupsrétti sínum. Í öðrulagi deila þeir um hvort frestur til að ganga inn í kaupin hafi verið liðinnþegar áfrýjandi lýsti því yfir. Í þriðja lagi heldur stefndi því fram aðófullnægjandi hafi verið að beina tilkynningu um beitingu forkaupsréttar tilReiknistofu bankanna hf. heldur hafi átt að senda hana til Kviku banka hf. semseljanda hlutanna í samræmi við fyrrgreint hluthafasamkomulag 15. desember2010.IVFallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með hinum áfrýjaðadómi, að stefndi, er reisir málatilbúnað sinn á því að hann hafi öðlast eignarréttað hlutum í Reiknistofu bankanna hf. á grundvelli kaupsamningsins 7. apríl 2016við Kviku banka hf., sé réttur aðili að máli um viðurkenningu á þeim réttigagnvart áfrýjanda sem forkaupsréttarhafa. Í því tilliti breytir engu þóttKvika banki hf. sé enn skráður hluthafi í hlutaskrá félagsins sökum þesságreinings sem hér er til úrlausnar, en fyrir liggur að bankinn hefur ágrundvelli kaupsamningsins afhent stefnda hlutina með framsali þeirra eftir aðhafa fengið kaupverðið greitt.Svo sem hérhefur verið rakið njóta hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. forkaupsréttar aðhlutum í félaginu. Í forkaupsrétti felst heimild fyrir rétthafa til að gangainn í kaup við sölu eignar og gilda um þau kaup sömu skilmálar og íkaupsamningi eiganda og viðsemjanda hans, nema annað leiði af samningi eðalögum. Samkvæmt grein 5.1.3 í hluthafasamkomulagi vegna Reiknistofu bankannahf. 15. desember 2010 bar að tilkynna seljanda um hvort hluthafi hygðist neytaforkaupsréttar síns, en það sama leiðir einnig af almennum reglum umforkaupsrétt ef ekki er á annan veg samið.Með bréfi 11.apríl 2016 fór Kvika banki hf. þess á leit við Reiknistofu bankanna hf. að félagiðtilkynnti hluthöfum án tafar um kaup stefnda á hlutum bankans í félaginu ogóskaði eftir staðfestingu þeirra á því hvort fallið væri frá forkaupsrétti eðahvort þeir hygðust ganga inn í kaupin. Í kjölfarið sendi Reiknistofa bankannahf. tilkynningu þess efnis til hluthafanna með tölvupósti 12. sama mánaðar, en meðþví fylgdi bréf bankans. Þetta erindi var áréttað með tölvupósti 9. maí 2016til hluthafanna, en þar kom jafnframt fram að fullnægjandi væri að sendatölvupóst um hvort hluthafi nýtti sér forkaupsrétt eða félli frá honum. Meðtölvupósti 12. sama mánaðar sendi Reiknistofa bankanna hf. erindi til Kvikubanka hf. með upplýsingum um viðbrögð hluthafa vegna forkaupsréttarins, en þarvar beinlínis tekið fram að tilkynning til hluthafanna vegna forkaupsréttarinshefði verið send í umboði bankans og hefur ekki komið fram að það hafi veriðvefengt af hans hálfu. Samkvæmt því semhér hefur verið rakið verður lagt til grundvallar að Reiknistofa bankanna hf. hafihaft heimild fyrir hönd Kviku banka hf. sem seljanda hluta í félaginu til aðtaka með bindandi hætti við tilkynningum frá hluthöfum vegna forkaupsréttarins.Á það sér stoð í meginreglum samningaréttar og fer ekki í bága við reglur umhluti í IV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Hér gegnir því öðru máli en ídómi Hæstaréttar 14. desember 2000 í máli nr. 285/2000 þar sem stjórnhlutafélags hafði ekki fengið sérstaka heimild til að taka við tilkynningumforkaupsréttarhafa um nýtingu forkaupsréttar. Þá er þess einnig að gæta aðáfrýjandi leggur sjálfur til grundvallar í málatilbúnaði sínum að fullnægjandihafi verið að tilkynna með þessu móti um að forkaupsréttarins væri neytt, enþað sama hlýtur að eiga við ef fallið var frá honum. Samkvæmt þessu féll niður forkaupsrétturáfrýjanda þegar hann svaraði tilkynningu Reiknistofu bankanna hf. meðtölvupósti 14. apríl 2016 og greindi frá því að forkaupsréttarins yrði ekkineytt, enda verður að leggja til grundvallar að um slíkt svar fari eftirréttarreglum um ákvaðir þannig að það hafi réttaráhrif frá því að það kom tilviðtakanda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. mars 2011 í máli nr.85/2011. Að auki er til þess að líta að áfrýjandi hafði í tölvupósti 6. maí2016 lýst því yfir gagnvart stefnda að hann hygðist ekki nýta forkaupsréttinn. Þegaraf þessum ástæðum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir atvikum errétt að málskostnaður á öllum dómstigum falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður íhéraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.SératkvæðiViðars Más MatthíassonarÉg er sammála meirihluta dómenda um það sem fram kemur í fyrstu þremurköflum dóms þeirra og fyrstu efnisgrein IV. kafla. Ég er einnig sammálaniðurstöðunni um að staðfesta hinnáfrýjaða dóm, svo og um ákvörðun málskostnaðar. Ég er á hinn bóginn ósammálarökstuðningi þeirra og tel að hann eigi að vera eftirfarandi:IÍ 21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög segir að hluti í slíku félagimegi meðal annars selja nema annað leiði af lögum eða sé boðið í samþykktumfélagsins. Í samþykktir megi þó aðeins setja ákvæði um viðskiptahömlur að þvíer hluti varðar sem séu í samræmi við ákvæði 22. og 23. gr. laganna eðasérstakra laga. Þá segir í 1. mgr. 22. gr. laganna að í samþykktum megi ákveðaað við eigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eðaaðrir hafa forkaupsrétt. Í samþykktum skuli þá vera nánari reglur um þetta efniog skuli þar meðal annars greina: ,,a. ... b. Ákvæði um frest erforkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má veratveir mánuðir, og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Í3. mgr. greinarinnar er svo mælt fyrir um það að stjórn félags skuli þegar ístað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð.Reiknistofa bankanna hf. hefur nýtt sér áðurnefnda heimild laga nr.2/1995 um að veita hluthöfum í félaginu forkaupsrétt að hlutum. Um það eruákvæði í grein 2.5 í samþykktum félagsins, sem eru nánar útfærð í grein 2.8.Þar kemur fram að hluthafar í félaginu hafi forkaupsrétt í hlutfalli viðhlutafjáreign sína. Frestur forkaupsréttarhafa til að beita forkaupsrétti sínumsé 30 dagar og teljist hann frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Þá liggur fyrir að allir hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. gerðu meðsér hluthafasamkomulag 15. desember 2010, en þar var í grein 5.1 að finnaákvæði um forkaupsrétt. Í öðrum lið þeirrar greinar kom fram aðforkaupsréttarhöfum skyldi þegar tilkynnt skriflega um fyrirhuguð viðskipti ogþað verð og skilmála sem lægi þeim til grundvallar. Í þriðja lið greinarinnarsagði: ,,Forkaupsréttarhafar skulu tilkynna seljanda um það hvort hann hyggistneyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlegatilkynning um framkomið tilboð.“ Loks sagði í grein 11.1 í samkomulaginu aðengar breytingar yrðu á því gerðar nema með skriflegum hætti og með samþykkiallra aðila þess. Í dómi Hæstaréttar 14. desember 2000 í máli nr. 285/2000 var skorið úrágreiningi sem laut að beitingu forkaupsréttar í einkahlutafélagi, en í 13. og14. gr. laga nr. 138/1994 um þau félög eru reglur sama efnis og gilda umhlutafélög að því leyti sem hér skiptir máli. Í málinu voru atvik þau, aðeigandi hluta í einkahlutafélagi seldi þá. Í samþykktum félagsins voru ákvæðium að við eigendaskipti að hlutum í því öðlaðist stjórn félagsins fyrir þesshönd fyrst forkaupsrétt, en að því frágengu ættu hluthafar í A-flokki forkaupsréttí hlutfalli við hlutafjáreign sína. Hluthafinn, sem seldi, tilkynnti stjórnfélagsins um söluna og ákvað stjórnin að neyta ekki forkaupsréttarins sem húnfór með og sendi í framhaldinu tilkynningu til annarra hluthafa um söluna ogskilmála hennar. Þá var þeim hluthöfum sem neyta vildu forkaupsréttar bent á aðhafa samband við félagið eigi síðar en tilgreindan dag, auk þess voru þeir, semekki vildu neyta réttarins, beðnir um að senda tilkynningu um það tilfélagsins. Tveir hluthafar höfðu samband beint við seljanda og tilkynntu honumað þeir ætluðu að neyta forkaupsréttar síns og gekk seljandi að liðnum frestifrá sölu á hlutunum til þeirra. Þriðji hluthafinn tilkynnti stjórn félagsins ísamræmi við framangreinda tilkynningu hennar að hann ætlaði að neytaforkaupsréttar síns. Seljandi fékk á hinn bóginn ekki slíka tilkynningu fráhonum innan þess frests sem veittur var. Þriðji hluthafinn höfðaði mál á hendurseljandanum og þeim tveimur hluthöfum sem á endanum keyptu hina fölu hluti. Ímálinu var einkum deilt um hvort beina hefði átt tilkynningu um nýtinguforkaupsréttar til seljanda hlutanna eða stjórnar einkahlutafélagsins. Í dómiHæstaréttar sagði að samkvæmt 14. gr. laga nr. 138/1994, sem að þessu leytisvarar til 22. gr. laga nr. 2/1995, væri stjórn einkahlutafélags ætlað nokkuðhlutverk í framkvæmd varðandi nýtingu forkaupsréttar. Í greininni væri meðalannars mælt fyrir um hámarksfrest til að beita forkaupsrétti sem mætti lengsturvera tveir mánuðir og teldist fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboðí hlut. Einnig sagði að stjórnin skyldi þegar í stað greina forkaupsréttarhöfumskriflega frá tilkynningu um tilboð. Stjórninni væri þannig ætlað það hlutverkað koma vitneskju til hluthafa um að til sölu væri hlutur, er þeir hefðu forkaupsréttað. Í lögunum væru á hinn bóginn ekki ákvæði um hliðstæða milligöngu stjórnarfélagsins varðandi tilkynningar frá hluthöfum um nýtingu á forkaupsrétti sínum.Yrði það hlutverk félagsins heldur ekki leitt af því einu að hliðstæð efnisrök,og lægju að baki hinum lögákveðnu tilvikum, kynnu að mæla með slíkrimilligöngu, enda væri slíkt skyldubundið hlutverk félagsstjórnar takmörkun ámeginreglu um frelsi eiganda hlutar til að framselja hann. Í samþykktumeinkahlutafélagsins væri ekki kveðið á um að stjórn þess hefði hlutverkvarðandi móttöku tilkynninga um nýtingu forkaupsréttar frekar en ráðið yrði afframangreindum lagaákvæðum. Af þessu leiddi að stefnandi málsins teldist ekkihafa tilkynnt að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn innan tilskilins frestsþeim sem væri bær til að veita tilkynningunni viðtöku. Einkahlutafélagið hefðiheldur ekki einhliða getað takmarkað forræði seljandans á framsali áhlutabréfum sínum með því að taka sér víðtækara hlutverk varðandi framkvæmdkaupa í skjóli forkaupsréttar en leiddi af lögum og samþykktum félagsins, en íþví sambandi væri einnig til þess að líta að ekki hefði verið í ljós leitt aðseljandanum hafi verið kunnugt um efni bréfsins að þessu leyti. Var því kröfuþess sem málið höfðaði hafnað.IIAf því sem rakið hefur verið er ljóst að ákvæði 22. gr. laga nr. 2/1995eru ófrávíkjanleg um það, sem í þeim greinir. Í því felst að upphaf þessfrests, sem áfrýjandi hafði til þess að neyta forkaupsréttar síns, var 11.apríl 2016 klukkan 13.21 þegar tilkynning barst til stjórnar Reiknistofubankanna hf. um sölu hluta Kviku banka hf. til stefnda. Þá liggur einnig fyrirað í samþykktum Reiknistofu bankanna hf. eru ekki ákvæði um víðtækara hlutverkstjórnar félagsins, en leiðir af lögum nr. 2/1995, um tilkynningar eða móttökuþeirra þegar leitað er til hluthafa um hvort þeir hyggist neyta forkaupsréttarsíns. Í áðurnefndu tölvubréfi Kviku banka hf. til Reiknistofu bankanna hf. þarsem tilkynnt var um sölu bankans á hlutum sínum í síðarnefnda félaginu sagðimeðal annars: ,,Bið þig að koma upplýsingum um þetta til annarra hluthafa vegnaforkaupsréttar þeirra samkvæmt gr. 2.8. í samþykktum RB.“ Tölvubréfinu fylgdieinnig bréf þar sem gerð var grein fyrir sölunni og skilmálum hennar og hverværi kaupandi hlutanna. Þá sagði í því bréfi að með vísan til greinar 2.8 ísamþykktunum væri óskað eftir því að Reiknistofa bankanna hf. tilkynntihluthöfum án tafar um hið samþykkta tilboð ,,og óski eftir staðfestingu þeirraá því hvort fallið er frá forkaupsrétti eða hvort þeir hyggjast ganga inn í hiðsamþykkta tilboð.“ Þótt tilvitnuð orð í bréfinu verði skýrð þannig að með þeimsé stjórn Reiknistofu bankanna hf. veitt umboð til þess að taka viðtilkynningum um hvort forkaupsréttar væri neytt, en á þann hátt sýnistviðtakandi hafa skilið bréfið, var það í andstöðu við það hlutverk stjórnar semmælt er fyrir um í 22. gr. laga nr. 2/1995. Samkvæmt því átti stjórn eingönguað taka við tilkynningu um sölu hluta og senda forkaupsréttarhöfum upplýsingarum hana og skilmála. Í samræmi við almennar reglur um forkaupsrétt bar þeim,sem neyta vildi þess réttar, að beina um það tilkynningu til seljanda hlutanna,enda stofnaðist við það réttarsamband milli seljandans og þess sem slíkatilkynningu sendi. Þetta var einnig sá háttur sem hluthafar höfðu meðhluthafasamkomulagi 15. desember 2010 samið um að yrði á hafður þegar til álitakæmi hvort neyta skyldi forkaupsréttar við sölu hluta í félaginu.Hluthafasamkomulag þetta var annað tveggja skjala sem fyrirsvarsmaður stefndafékk afhent við undirritun kaupsamnings við Kviku banka hf. um hlutina ogundirgekkst stefndi að yfirtaka þau réttindi og þær skyldur sem þar var mæltfyrir um. Það var því hvorki á færi Kviku banka hf. né stjórnar Reiknistofubankanna hf., og heldur ekki þeirra sameiginlega, að mæla fyrir um að sá hátturskyldi á hafður að tilkynningar um að neyta forkaupsréttar skyldu sendar tilstjórnar félagsins. Tilkynningu um að hann neytti forkaupsréttar átti þvíáfrýjandi að beina að Kviku banka hf. og ef hann hefði gert það innan frestshefði stofnast réttarsamband milli þeirra um kaupin. Engin slík tilkynningbarst Kviku banka hf. fyrir 11. maí 2016 klukkan 13.21 og verður hinn áfrýjaðidómur því staðfestur þegar af þeirri ástæðu. Ég tek einnig undir það sem fram kemur í niðurlagi forsendna dómsmeirihluta dómenda í málinu að áfrýjandi hafi í tölvubréfi 6. maí 2016 tilstefnda, með yfirlýsingu um að hann hygðist ekki neyta forkaupsréttar, afsalaðsér þeim rétti.Dómur Landsréttar 7. desember 2018.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson, Hervör Þorvaldsdóttir ogVilhjálmur H. Vilhjálmsson.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skaut málinutil Landsréttar með áfrýjunarstefnu 13. apríl 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 14. mars 2018 í málinu nr. E-3694/2016.2. Áfrýjandi krefst sýknu aföllum kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti. 3. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. Niðurstaða 4. Gögn málsins bera með sérað tilkynning Kviku banka hf. var send með tölvupósti til Reiknistofu bankannahf. 11. apríl 2018 kl. 13:21. Samkvæmt þessu var frestur áfrýjanda runninn útþegar hann tilkynnti stjórn Reiknistofu bankanna hf. 12. maí 2016 kl. 17:21 umað hann hygðist nýta sér forkaupsréttinn. 5. Að þessu gættu og meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað enmálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og ídómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að rekinhafa verið samhliða tvö önnur mál milli sömu aðila þar sem ágreiningsefni erusambærileg. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður um annað en málskostnað.Áfrýjandi, SparisjóðurHöfðhverfinga ses., greiði stefnda, Mentis ehf., 1.200.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Landsrétti.SératkvæðiVilhjálms H. Vilhjálmssonar. Ég er ósammála meirihlutadómenda um forsendur dómsins og niðurstöðu. 2. Um málsatvik og helstuágreiningsefni málsins er vísað til hins áfrýjaða dóms. 3. Eins og þar kemur framgerðu stefndi og Kvika banki hf. með sér kaupsamning hinn 7. apríl 2016 um kaupá hlutafé í Reiknistofu bankanna hf. Í þeim samningi segir meðal annars: ,,4.2Seljandi [Kvika banki hf.] hefur undirritað eftirtalda samninga við aðrahluthafa og við félagið sjálft: 4.2.1 Samkomulag milli hluthafa félagsins,dags. 14. desember 2010, sem fylgir samningi þessum sem viðauki I; og 4.2.2Hluthafasamning vegna Reiknistofu bankanna hf., dags. 15. desember 2010, semfylgir samningi þessum sem viðauki II. Kaupandi hefur kynnt sér framangreindasamninga og tekur við öllum réttindum og skyldum seljanda samkvæmt þeim fráafhendingu hins selda.“ 4. Með vísan til þessaraviðauka, efnis samnings aðila og undirritunar er sannað að stefndi hafði kynntsér bæði hluthafasamkomulag og samþykktir Reiknistofu bankanna hf. Þá varstefnda kunnugt um rétt forkaupsréttarhafa í Reiknistofu bankanna hf. til aðganga inn í kaupin og skilyrði fyrir því að forkaupsrétturinn yrði nýttur, bæðium 30 daga frestinn og frá hvaða tíma hann átti að reikna. Með undirritun sinniá kaupsamninginn er stefndi bundinn af samþykktum félagsins um forkaupsrétthluthafa. Einnig má nefna að allir aðrir sem komu að viðskiptunum fóru eftirákvæðum samþykktanna og svöruðu tilkynningu Reiknistofu bankanna hf. 12. apríl2016 innan 30 daga frá því að tilkynningin var send út. 5. Í lögum nr. 2/1995 umhlutafélög er ekki að finna ákvæði um forkaupsrétt hluthafa en heimildarákvæðier í 22. gr. laganna. Af því ákvæði má ráða að samningur hluthafa um tilhögunforkaupsréttar gildir innan hvers félags, þó þannig að ákvæðið mælir fyrir umað forkaupsréttar skuli neytt innan tveggja mánaða frá því kaup eiga sér stað.Rúmast ákvæði samþykkta Reiknistofu bankanna hf. því innan þess ramma semathafnafrelsi hluthafa samkvæmt 22. gr. laga nr. 2/1995 er sett. 6. Hvorki í 22. gr. laga nr.2/1995 né annars staðar í lögunum er að finna ákvæði þess efnis að ákvæðigreinarinnar séu ófrávíkjanleg, eins og héraðsdómur heldur fram. Ákvörðunhluthafa sem fram kemur í samþykktum og hluthafasamkomulagi ræður. 7. Orðið dagur hefur fastamerkingu í íslensku lagamáli og má nefna í því sambandi ákvæði laga nr. 19/1991um meðferð einkamála um stefnufrest og áfrýjunarfrest. Með orðinu er átt viðheilan dag, 24 klukkustundir. Áfrýjandi hafði því frest til miðnættis 12. maí2018 til að neyta forkaupsréttar að umræddum hlutum. Þar sem áfrýjanditilkynnti þann dag að hann myndi neyta forkaupsréttar að hlutunum gekk hann inní kaupsamning stefnda og Kviku banka hf. og varð eigandi hlutanna. Tel ég þvíeinsýnt að sýkna beri áfrýjanda af öllum kröfum stefnda í málinu og dæmastefnda til að greiða honum málskostnað, bæði í héraði og fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2018.Mál þetta var höfðað meðstefnu birtri 22. nóvember 2016 og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferðföstudaginn 2. mars sl. Stefnandi er Mentis ehf., Hverafold 31, Reykjavík.Stefndi er Sparisjóður Höfðhverfinga ses., Túngötu 3, Grenivík. Þá erReiknistofu bankanna hf., Katrínartúni 2, Reykjavík, og Kviku banka hf.,Borgartúni 25, Reykjavík, stefnt til réttargæslu í málinu.Stefnandigerir þá kröfu að viðurkennt verði að hann sé réttur eigandi 6.444.000 hluta íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf., að nafnvirði 1 króna hver, semstefnandi keypti af réttargæslustefnda Kviku banka hf. með kaupsamningi 7.apríl 2016. Hann krefst einnig málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar.Engar kröfureru gerðar á hendur réttargæslustefndu sem hafa engar kröfur uppi fyrir sittleyti.Með úrskurði30. maí 2017 var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað.Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvikaMeð samningi 7. apríl2016 keypti stefnandi 6.444.000 hluti í réttargæslustefnda, Reiknistofubankanna hf., af réttargæslustefnda, Kviku banka hf. Ekki er um það deilt aðstefndi, sem hluthafi í félaginu, naut forkaupsréttar vegna sölunnar. Lýturmeginágreiningur aðila að því hvort stefndi hafi nýtt sér forkaupsrétt sinn meðlögmætum hætti með yfirlýsingu í tölvubréfi 12. maí 2016 og þannig gengið meðgildum hætti inn í kaupin. Málsatvik eru að meginstefnu ágreiningslaus.ANánaritildrög málsins eru þau að 7. apríl 2016 gerðufyrirsvarsmaður stefnanda og réttargæslustefndi Kvika banki hf. með sér samningum kaup hins fyrrnefnda á 6.444.000 hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. að nafnvirði1 króna hver. Kaupverð hlutanna nam 70.000.000 króna og skyldi það greitt íreiðufé við afhendingu hins selda. Samkvæmt kaupsamningnum gerðifyrirsvarsmaðurinn samninginn fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags, sem yrðiað fullu í eigu hans og tæki við öllum réttindum og skyldum hans sem kaupanda.Ekki er um það deilt að téð félag fyrirsvarsmannsins er stefnandi, sem mun hafaverið stofnaður 30. apríl 2016, og tók það við réttindum og skyldum samkvæmtsamningnum.Samkvæmt grein 3.1 í fyrrgreindum kaupsamningiskyldi réttargæslustefndi Kvika banki hf. afhenda kaupanda hið selda fimm dögumeftir að „30 daga forkaupsréttarfrestur samkvæmt gr. 2.8. í samþykktum félagsins[þ.e. Reiknistofu bankanna hf.] rennur út“. Í grein 3.3 sagði að aðilar myndutilkynna eigendaskipti að hinu selda til hluthafaskrár félagsins viðafhendingu. Samkvæmt grein 4.1 í samningnum átti kaupandi að taka við öllumréttindum og skyldum „samkvæmt hinu selda, þ.m.t. rétti til arðgreiðslna,jöfnunarhluta, áskriftar að nýjum hlutum og útborgunar vegna lækkunar hlutafjárfélagsins, frá afhendingu hins selda.“ Þá átti kaupandi frá afhendingu hinsselda að taka við réttindum og skyldum seljanda samkvæmt tveimur samningum, semseljandi hafði undirritað og gert við aðra hluthafa og við hið selda félag,sbr. grein 4.2 í kaupsamningnum. Nánar tiltekið var, annars vegar, um að ræðasamkomulag 14. desember 2010 milli tiltekinna hluthafa og, hins vegar, hluthafasamkomulag15. sama mánaðar. Þessir tveir samningar fylgdu kaupsamningnum sem viðaukar.Í grein 2.8 í samþykktum réttargæslustefndaReiknistofu bankanna hf. sagði eftirfarandi: „Hluthafar hafa forkaupsrétt aðhlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Forkaupsréttarhafi hefur 30 dagafrest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningustjórnar um tilboð. Eigi mega líða fleiri en þrír mánuðir frá því kaup voruákveðin þar til kaupverð er greitt.“Í grein 5.1 í fyrrgreindu hluthafasamkomulagi vorueinnig ákvæði um forkaupsrétt hluthafa réttargæslustefnda Reiknistofu bankannahf. Í grein 5.1.1 sagði meðal annars eftirfarandi: „Samþykki hlutahafi söluhluta sinna í félaginu, að hluta til eða í heild, skulu aðrir hluthafar eigaforkaupsrétt að hinum seldu hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína, ísamræmi við ákvæði samþykkta félagsins. Kjósi einn eða fleiriforkaupsréttarhafa að neyta ekki forkaupsréttar skal réttur hinna aukast íréttu hlutfalli við hlutafjáreign.“ Grein 5.1.2 var svohljóðandi:„Forkaupsréttarhöfum skal þegar tilkynnt skriflega um fyrirhuguð viðskipta ogþað verð og skilmála sem liggja þeim grundvallar. Skulu forkaupsréttarhafareiga rétt á því að ganga inn í kauptilboð á því verði og með þeim skilmálum semnáðst hefur samkomulag um milli seljanda og kaupanda, sbr. þó ákvæði samþykktafélagsins.“ Í grein 5.1.3 sagði eftirfarandi: „Forkaupsréttarhafar skulutilkynna seljanda um það hvort hann hyggist neyta forkaupsréttarins innan 30daga frá því að honum barst sannanlega tilkynning um framkomið tilboð.“BMeð bréfi réttargæslustefnda Kviku banka hf. 11.apríl 2016, sem sent var réttargæslustefndu Reiknistofu bankanna hf. meðtölvubréfi kl. 13:21 sama dag, tilkynnti bankinn að hann hefði samþykkt tilboðstefnanda í hlut bankans í félaginu. Var stefnandi þar tilgreindur semkaupandi. Þá sagði eftirfarandi: „Með vísan til gr. 2.8 í samþykktum félagsinsóskar Kvika hér með eftir að félagið tilkynni hluthöfum án tafar um hiðsamþykkta tilboð og óski eftir staðfestingu þeirra á því hvort fallið er fráforkaupsrétti eða hvort þeir hyggjast ganga inn í hið samþykkta tilboð.“Degi síðar, 12. apríl 2016, kl. 17:56, sendilögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. út tölvubréf tilhluthafa þar sem tilkynnt var um fyrrgreint samþykki réttargæslustefnda Kvikubanka hf. við tilboði stefnanda. Í bréfinu sagði eftirfarandi: „Samkvæmt grein2.8 í samþykktum RB hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli viðhlutafjáreign sína. Forkaupsréttarhafi hefur 30 daga frest til að beitaforkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð.“Með tölvubréfinu fylgdu bréf réttargæslustefnda Kviku banka hf. til félagsinsfrá 11. apríl 2016, sem og kaupsamningur bankans og stefnanda frá 7. samamánaðar. Af hálfu stefnda er á það bent að umrætt tölvubréf hafi verið sent úteftir lokun starfsstöðvar hans.Að kvöldi sama dags sendi fyrirsvarsmaður stefnandatölvubréf til fyrirsvarsmanns stefnda vegna væntanlegs stjórnarkjörs íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og leitaði eftir því að stefndistyddi sig sem fulltrúa smærri eigenda félagsins. Hinn 14. apríl 2016 svaraðifyrirsvarsmaður stefnda bréfinu með eftirfarandi orðum: „Haraldur hjá SÍSP fermeð umboð Sparisjóðs Höfðhverfinga, við fylgjum SÍSP [Sambandi íslenskrasparisjóða].“ Sama dag sendi fyrirsvarsmaður stefnda svohljóðandi tölvubréf tilréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. sem svar við framangreindritilkynningu félagsins vegna forkaupsréttar frá 12. apríl 2016: „Þetta ermóttekið. Sparisjóður Höfðhverfinga fellur frá forkaupsrétti.“ Þá kom fram ítölvubréfi fyrirsvarsmanns stefnda til fyrirsvarsmanns stefnanda 6. maí 2016,að „SPSH [hygðist] ekki nýta forkaupsréttinn“.Hinn 12. maí 2016, kl. 17:21, sendi fyrirsvarsmaðurstefnda að nýju tölvubréf til réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. vegnatilkynningarinnar um forkaupsrétt frá 12. apríl sl., með eftirfarandi orðum:„Vegna breyttra aðstæðna, þá hefur Sparisjóður Höfðhverfinga ákveðið að nýtaforkaupsrétt sinn. Óskar sparisjóðurinn eftir að nýta forkaupsrétt sinn aðöllum þeim hlutum sem sparisjóðnum er heimilt.“ Síðar sama dag, eða kl. 20:25,sendi lögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. starfsmanniréttargæslustefnda Kviku banka hf. svohljóðandi tölvubréf: „Vísað er tiltilkynningar vegna forkaupsréttar sem send var hluthöfum Reiknistofu bankannahf. í umboði Kviku banka hf. þann 12. apríl sl. í tilefni af kaupsamningi,dags. 7. apríl 2016, um hlut Kviku banka hf. í RB. Fresturinn rann út í dag kl.17:56.“ Í bréfinu var greint frá hluthöfum sem hefðu fallið frá forkaupsréttiog hluthöfum sem ekki hefðu sent neinar tilkynningar. Þá sagði eftirfarandi:„Sparisjóður Höfðhverfinga ses. tilkynnti að hann myndi nýta forkaupsréttinn,sbr. meðfylgjandi tölvuskeyti.“Ekki er um það deilt að stefnandi hefur greittréttargæslustefnda Kviku banka hf. umsamið kaupverð fyrir hina keyptu hluti íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og hafa hlutirnir verið afhentirstefnanda. Á hinn bóginn hefur réttargæslustefndi Reiknistofa bankanna hf. ekkiskráð stefnanda sem eiganda hlutanna í hlutaskrá vegna ágreinings málsaðila. Ístefnu er því lýst að af þessum sökum sé stefnanda nauðsynlegt að höfða málþetta til viðurkenningar á því að hann njóti eignarréttar á hinu keypta hlutaféí samræmi við ákvæði kaupsamningsins 7. apríl 2016.Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur viðaðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggirkröfu sína á því að hann njóti eignarréttar á hinum keyptu hlutum íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. sem hann hafi þegar fengið afhenta.Því er mótmælt að stefndi hafi, svo gilt sé, nýtt ætlaðan forkaupsrétt sinn áumræddum hlutabréfum. Stefnandi leggur á það áherslu að við úrlausn umforkaupsrétt stefnda og beitingu hans verði almennt að horfa til þess aðforkaupsréttur feli í sér takmörkun á samningsfrelsi og eignarrétti. Verði þvíslíkur réttur jafnan ekki skýrður rýmkandi gagnvart eiganda hagsmuna ogviðsemjanda hans.Stefnandivísar til þess að stefndi hafi ekki neytt forkaupsréttar innan 30 dagatímafrests samkvæmt grein 2.8 í samþykktum félagsins. Hafi 30 daga frestur tilnýtingar réttarins verið runninn út þegar stefndi beindi tilkynningu sinni tilréttargæslustefnda 12. maí 2016. Stefnandi vísar í þessu sambandi til b-liðar 1.mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem kveðið er á um að ísamþykktum félags skuli vera ákvæði um „frest er forkaupsréttarhafi hefur tilað beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telstfresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð“. Samkvæmt tilvísuðulagaákvæði, sem telja verði ófrávíkjanlegt varðandi upphafstíma slíks frests,hafi 30 daga frestur samkvæmt gr. 2.8 í samþykktunum byrjað að líða 11. apríl2016, þ.e. þegar réttargæslustefndi Kvika banki hf. tilkynntiréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. um kaupin. Jafnvel þótt miðað værivið 30 daga tímafrest til nýtingar á forkaupsrétti frá „tilkynningu stjórnar“telur stefnandi að fresturinn hafi verið liðinn 11. maí 2016, kl. 17:56. Enginhaldbær rök séu til þess að miða upphaf 30 daga tímafrests, sbr. gr. 2.8 ísamþykktunum, við næsta dag á eftir, 12. apríl 2016.Stefnandibyggir málatilbúnað sinn einnig á því að stefndi hafi fallið frá forkaupsréttisínum með bindandi hætti með yfirlýsingu sinni til réttargæslustefndaReiknistofu bankanna hf. 14. apríl 2016 og með yfirlýsingu sinni til stefnanda6. maí 2016. Enn fremur styður hann sýknukröfu sína við það að stefndi hafiekki beint tilkynningu um nýtingu forkaupsréttar til aðila sem hafi verið bærtil að veita henni viðtöku að lögum, þ.e. réttargæslustefnda Kviku banka ehf.Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera nánari grein fyrirmálsástæðum og lagarökum stefnanda varðandi þessi atriði.Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína ífyrsta lagi á því að krafa stefnanda samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála geti ekki beinst að stefnda. Jafnframt sé aðildarskorturtil sóknar þar sem réttargæslustefndi Kvika banki hf. sé ekki stefnandi ímálinu, en bankinn sé skráður eigandi þeirra hluta sem krafa stefnanda byggistá. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts,sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi grundvallarsýknukröfu sína að öðru leyti á því að hann hafi nýtt sér forkaupsrétt að hinumumdeildu hlutum með lögmætum hætti og sé því réttur eigandi þeirra. Óumdeilt séað hann njóti forkaupsréttar að hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofubankanna hf. á grundvelli samþykkta félagsins, hluthafasamkomulags og laga umhlutafélög. Stefndi hafi tilkynnt um nýtingu forkaupsréttarins og greittkaupverð umræddra hluta inn á vörslureikning, þar sem greiðslufyrirmæli hefðuekki borist frá seljanda. Þannig hafi stefndi efnt skyldur sínar, semforkaupsréttarhafi, að öllu leyti. Stefndi vísar til þess aðhann hafi nýtt forkaupsrétt sinn innan tímamarka. Hann telur að bæði ákvæðisamþykkta réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og fyrrgreinthluthafasamkomulag mæli skýrlega fyrir um að fresturinn teljist frá tilkynningustjórnar um tilboð og að tilkynna skuli um nýtingu forkaupsréttarins innan 30daga frá því að sannanlega sé tilkynnt um tilboðið. Stefnda hafi ekki veriðtilkynnt um tilboðið með sannanlegum hætti fyrr en 14. apríl 2016. Þegar afþeirri ástæðu sé augljóst að tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttarins12. maí 2016 hafi verið vel innan tímamarka. Stefndi áréttar að hann telji aðgrein 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. standistlög. Ákvæði b-liðar 1. mgr. 22. gr. laga um hlutafélög fjalli um hámarksfresttil nýtingar forkaupsréttar, en þar sé ekki að finna ófrávíkjanlega reglu umupphaf frestsins. Málsástæða stefnanda að þessu leyti sé í ósamræmi við ákvæðiðog einnig í hróplegu ósamræmi við framkvæmd þeirra viðskipta sem hér um ræði.Stefndi mótmælir málsástæðu stefnanda á þá leið að fresturinn hafi veriðliðinn, jafnvel þótt miðað sé við tilkynningu réttargæslustefnda Reiknistofubankanna hf. 12. apríl 2016, og þeirri fullyrðingu að við þær aðstæður hafi 30dagar verið liðnir 11. sama mánaðar. Telur hann að fresturinn hafi í öllu falliekki runnið út fyrr en í fyrsta lagi á miðnætti aðfaranætur 13. maí 2016 eða aðmorgni þess dags. Vísar hann til þess að tilkynningin 12. apríl hafi boristeftir lokun starfsstöðvar stefnda.Stefndi hafnar einnigþeirri málsástæðu stefnanda að hann hafi ekki beint tilkynningu um nýtinguforkaupsréttarins til aðila sem var bær til að veita henni viðtöku. Hið samaeigi við um þá málsástæðu stefnanda að stefndi hafi með skuldbindandi hættifallið frá forkaupsrétti. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til aðgera nánari grein fyrir málsástæðum og lagarökum stefnda um þessi atriði.NiðurstaðaAf málatilbúnaði stefndaverður ráðið að hann telji sig hafa orðið eiganda þeirra hluta íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. sem vísað er til í kröfugerðstefnanda á grundvelli fyrrgreindrar yfirlýsingar sinnar um beitinguforkaupsréttar 12. maí 2016. Eins er ljóst af gögnum málsins aðréttargæslustefndi Kvika banki hf. hefur gert samning um sölu hlutanna tilstefnanda og er sá samningur meðal gagna málsins. Verður ekki önnur ályktundregin af gögnum málsins en að þessi réttargæslustefndi, sem ekki hefur látiðmálið til sín taka, telji sig ekki lengur eiganda hlutanna, þrátt fyrir að veraskráður sem slíkur í hluthafaskrá. Liggur og fyrir að réttargæslustefndiReiknistofa bankanna hf. hefur, vegna ágreinings málsaðila, synjað um skráningustefnanda sem eiganda hlutanna í hluthafaskrá. Fellst dómurinn því ekki á aðréttur aðili til sóknar í málinu sé réttargæslustefndi Kvika banki hf. þannigað sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 16. gr. laganr. 91/1991. Samkvæmt 22. gr. laga nr.2/1995 um hlutafélög má í samþykktum félags ákveða að við eigendaskipti að hlutönnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eða aðrir hafa forkaupsrétt. Ísamþykktum skulu þá vera nánari reglur um þetta efni og skal þar meðal annarsgreina ákvæði um frest er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsréttisínum, sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telst fresturinn frá tilkynningutil stjórnar um tilboð, sbr. b-lið 1. mgr. greinarinnar. Þessi heimild var nýttmeð grein 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og grein5 í áðurlýstum hluthafasamningi. Er ekki um það deilt að þar er gert ráð fyrirþví að þessi frestur sé 30 dagar en aðila greinir hins vegar á um það við hvaðberi að miða upphaf frestsins.Ákvæði 22. gr. laga nr.2/1995 eru ófrávíkjanleg, þar á meðal reglan um upphaf frests hluthafa til aðnýta forkaupsrétt samkvæmt samþykktum félags. Af fyrrgreindu ákvæði, svo og 3.mgr. greinarinnar, verður dregin sú ályktun að stjórn félags sé ætlað þaðhlutverk að taka við tilkynningu um samþykkt tilboð og jafnframt að komaupplýsingum um það til hluthafa. Sömu ákvæði bera hins vegar ótvírætt með sérað upphaf frests til að nýta forkaupsrétt miðist við tilkynningu til stjórnarfélags um tilboð, en ekki við tilkynningu stjórnarinnar til hluthafa sem faraskal fram þegar í stað. Er hlutverk stjórnar félags, að viðlagðri ábyrgðsamkvæmt lögum nr. 2/1995 og almennum reglum, þar af leiðandi einskorðað við aðtilkynna hluthöfum þegar í stað um tilboð á grundvelli hluthafaskrár félags.Geta ákvæði í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofunnar eða hluthafasamningiekki haggað við fortakslausri reglu laganna um upphaf frests hluthafa til aðnýta sér forkaupsrétt. Því síður gat stjórn téðs réttargæslustefnda vikiðeinhliða frá þessum fyrirmælum laganna með tilkynningu sinni til hluthafa 12.apríl 2016. Samkvæmt framangreinduverður að leggja til grundvallar úrlausn málsins að frestur stefnda til að nýtasér forkaupsrétt sinn vegna áðurlýstra kaupa stefnanda og réttargæslustefndaKviku banka hf. hafi byrjað að líða 11. apríl 2016. Hvorki af lögum nr. 2/1995né öðrum réttarheimildum verður dregin sú ályktun að við nánari ákvörðunupphafstímamarks frestsins beri að miða við annan tíma dags en rauntíma móttökutilkynningar, enda liggi sá tími fyrir. Verður því að skilja framangreintákvæði bókstaflega á þá leið að þar sem fyrir liggur með vissu hvenær dagstilkynning hefur borist stjórn félags beri að miða við þá tímasetningu.Samkvæmt þessu rann frestur stefnda samkvæmt samþykktum réttargæslustefndaReiknistofu bankanna og hluthafasamningi til að nýta sér forkaupsrétt sinnvegna áðurlýstrar sölu hlutabréfa út 11. maí 2016, kl. 11:58, þegar liðnir voruréttir 30 dagar frá því að réttargæslustefndi Kvika banki hf. tilkynnti stjórnfélagsins um söluna. Var frestur til að neyta forkaupsréttar því liðinn þegarstefndi tilkynnti um nýtingu réttarins til stjórnar réttargæslustefndaReiknistofu bankanna hf. 12. maí 2016, kl. 17:21. Af þessari ástæðu gattilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttar ekki haft þau áhrif að skapa honumeignarrétt að téðum hlutum.Samkvæmt þessu, svo og aðteknu tilliti til áðurlýstrar afstöðu réttargæslustefnda Kviku banka hf., þykirstefnandi hafa fært nægilegar sönnur á eignarrétt sinn að hinum umdeilduhlutum. Verður því fallist á kröfu hans um viðurkenningu eignarréttar, svo semnánar greinir í dómsorði, og þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvortstefnda var rétt að beina tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins tilréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. eða hvort stefndi hafði áðurafsalað sér forkaupsréttinum með skuldbindandi hætti.Eftirúrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnaðsamkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 sem þykir hæfilega ákveðinn1.500.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts og frávísunarþáttarmálsins.Af hálfu stefnanda flutti málið Andri Árnason lögmaður.Af hálfustefnda flutti málið Þórir Júlíusson lögmaður.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ:Eignarrétturstefnanda, Mentis ehf., að 6.444.000 hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofubankanna hf., að nafnvirði 1 króna hver, sem stefnandi keypti afréttargæslustefnda Kviku banka hf. með kaupsamningi, 7. apríl 2016, erviðurkenndur.Stefndi,Sparisjóður Höfðhverfinga ses., greiði stefnanda 1.500.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 38/2020
|
Atvinnuleysisbætur Viðurkenningarkrafa Vextir Dráttarvextir Eignarréttur Stjórnarskrá Lögskýring
|
Í málinu höfðu VR og J uppi kröfur sem reistar voru á því að A bæri að greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en ekki vexti samkvæmt 8. gr. sömu laga, á grundvelli 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar, af atvinnuleysisbótum sem A hefði greitt J og félagsmönnum VR í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 501/2016. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 væri aðeins vísað um vexti af vangreiddum atvinnuleysisbótum til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Talið var að orðalag 5. mgr. 39. gr. laganna og athugasemdir í greinargerð tækju af öll tvímæli um að kröfur um vangreiddar atvinnuleysisbætur skyldu aðeins bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 til þess dags sem þær væru greiddar en ekki dráttarvexti. Þótt tilefni vangreiðslu atvinnuleysisbóta hefði verið óvenjulegt væri ákvæði 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 svo skýrt og afdráttarlaust að því yrði með hliðsjón af 1. gr. laga nr. 38/2001 beitt framar almennum vaxtaákvæðum síðargreindu laganna. Þessi niðurstaða fengi einnig stoð í almennum lögskýringarsjónarmiðum um að sérlög gangi framar almennum lögum og yngri lög framar þeim eldri. Einnig var tekið fram að þótt krafa launamanns til atvinnuleysisbóta gæti notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar leiddi ekki af því eða meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar að hann gæti átt sjálfstæðan rétt til þess að vextir sem slík krafa bæri væru aðrir en kveðið væri á um í 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Var A því sýknað af kröfum VR og J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. nóvember 2020. Áfrýjandi VR krefst þess að viðurkennt verði að félagsmenn hans „sem urðu fyrir því að atvinnuleysisbætur til þeirra voru skertar með óheimilum hætti á grundvelli 14. gr., sbr. e-lið 30. gr., laga nr. 125/2014 frá og með 1. janúar 2015, eigi kröfu um að stefnda, Atvinnuleysistryggingasjóði, sé skylt að greiða hinar vangoldnu bótagreiðslur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá og með gjalddögum hverrar greiðslu samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 54/2006 til greiðsludags.‟ Jafnframt krefst áfrýjandi VR þess að viðurkennt verði að höfðun máls þessa hafi rofið fyrningu krafna hlutaðeigandi félagsmanna hans til vangoldinna dráttarvaxta úr hendi stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Áfrýjandi Jón krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 610.143 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 2. febrúar 2015 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 24. október 2017 að fjárhæð 653.924 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.4. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefnda beri að greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 eða vexti samkvæmt 8. gr. sömu laga, í samræmi við 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar, af atvinnuleysisbótum sem hann greiddi áfrýjanda Jóni og félagsmönnum áfrýjanda VR í kjölfar dóms Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016. 6. Áfrýjendur höfðuðu málið fyrir héraðsdómi 17. desember 2018. Niðurstaða héraðsdóms 5. júní 2019 var reist á því að réttur til dráttarvaxta eftir gjalddaga væri að jafnaði óaðskiljanlegur hluti peningakröfu. Með hliðsjón af sjónarmiðum um skýringu sérákvæða í lögum um rétt til dráttarvaxta var það niðurstaða dómsins að ákvæði 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 yrði ekki skýrt svo rúmt að það tæki til dráttarvaxta eftir að réttur hins tryggða til atvinnuleysisbóta yrði gjaldkræfur, svo sem gera yrði ráð fyrir að ætti við í málinu. Fallist var á að áfrýjendur ættu rétt til dráttarvaxta af kröfum sínum.7. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms 25. september 2020 var meðal annars reist á því að réttur til atvinnuleysisbóta og fjárhæð þeirra væru að lögum háð ýmsum ytri þáttum sem gætu breyst eða fyrst komið í ljós eftir að hinum tryggða hefðu upphaflega verið ákvarðaðar bætur og hann hafið töku þeirra. Landsréttur taldi enn fremur að með vísan til orðalags 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 og lögskýringargagna með ákvæðinu yrði ályktað að sú vaxtaregla sem þar kæmi fram tæki til allra tilvika þar sem hinum tryggða hefðu ekki verið greiddar allar þær bætur sem hann ætti rétt á samkvæmt lögunum, hver svo sem ástæða þess væri. Efni ákvæðisins væri skýrt að þessu leyti og gengi það sem sérregla framar ákvæðum laga nr. 38/2001. Loks taldi Landsréttur að af stjórnarskrárvernd kröfu til atvinnuleysisbóta yrði ekki leiddur sjálfstæður réttur til þess að slíkar bætur væru með tilteknum hætti eða að vextir af kröfu til greiðslu þeirra væru aðrir en kveðið væri á um í viðeigandi löggjöf. Stefndi var því sýknaður af öllum kröfum beggja áfrýjenda. 8. Áfrýjunarleyfi var veitt 16. nóvember 2020 á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um rétt til vaxta vegna vangreiddra atvinnuleysisbóta en fyrir lægi að úrslit þess gætu skipt máli fyrir fjölda bótaþega. Málsatvik9. Með 14. gr. laga nr. 125/2014 var tímabil sem atvinnuleysisbætur eru greiddar samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006 stytt úr 36 í 30 mánuði. Í e-lið 30. gr. fyrrnefndu laganna var tekið fram að framangreind breyting tæki gildi 1. janúar 2015. Áfrýjendur halda því fram að þessi skerðing bótaréttar hafi tekið til að minnsta kosti 219 félagsmanna áfrýjanda VR, þar á meðal áfrýjanda Jóns. 0. Áfrýjendur höfðuðu upphaflega mál á hendur stefnda í þessu máli, Vinnumálastofnun, Tryggingasjóði sjálfstætt starfandi einstaklinga og íslenska ríkinu 9. janúar 2015 og kröfðust viðurkenningar á því að fyrrnefnd stytting tímabils atvinnuleysisbóta hefði verið óheimil að því marki sem hún hefði skert virkan bótarétt félagsmanna áfrýjanda VR. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 501/2016 var viðurkenningarkrafa áfrýjenda á hendur stefndu í máli þessu tekin til greina en málinu vísað frá héraðsdómi hvað aðra stefndu varðaði. 1. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þótt réttur til atvinnuleysisbóta teldist, eins og atvikum var háttað í því máli, til eignarréttinda sem nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar gæti löggjafinn samkvæmt 2. gr. hennar sett þessum réttindum takmörk án þess að bætur þyrftu að koma fyrir. Þegar lög fælu í sér þungbæra skerðingu á eignarréttindum, sem félli undir 72. gr. stjórnarskrárinnar og fælist í virkum rétti til greiðslna sem væru grundvöllur framfærslu rétthafans, yrði að gera kröfur til eðlilegs samræmis milli þess markmiðs með skerðingunni sem löggjafinn stefndi að og þeirra leiða sem notaðar væru til þess að ná því. Í því fælist að löggjafinn yrði auk annars að gæta meðalhófs við slíka skerðingu eignarréttinda. Í ljósi markmiðs skerðingar á rétti til atvinnuleysisbóta hefði löggjafanum borið að gæta meðalhófs og tryggja að skerðingin kæmi ekki sérstaklega harkalega niður á þeim sem notið hefðu bóta eða átt virkan rétt til þeirra. Hæstiréttur taldi ljóst að það hefði ekki verið gert, að minnsta kosti ekki gagnvart hópi þeirra sem þegar hefðu notið bóta og misst þann rétt strax eða fljótlega í kjölfar gildistöku laganna. Hæstiréttur féllst því á kröfur áfrýjenda um viðurkenningu á því að stytting á tímabili atvinnuleysisbóta úr 36 mánuðum í 30, sem gerð var með lögum nr. 125/2014, hefði verið óheimil að því marki sem hún skerti bótarétt áfrýjanda Jóns og félagsmanna áfrýjanda VR sem þegið hefðu atvinnuleysisbætur 31. desember 2014 eða sótt um slíkar bætur 1. janúar 2015 eða síðar og hefðu haldið áfram að nýta rétt sinn til bótanna samkvæmt 4. mgr. 29. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar. 2. Í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 501/2016 greiddi stefndi atvinnuleysisbætur til þeirra félagsmanna áfrýjanda VR sem fengu ekki þær bætur sem þeim bar vegna setningar laga nr. 125/2014 og dómurinn tók til. Vextir af bótunum voru greiddir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 á grundvelli 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Áfrýjandi Jón fékk þær atvinnuleysisbætur sem hann varð af vegna setningar laganna greiddar 24. október 2017 með þeim vöxtum. Niðurstaða3. Dómkröfur áfrýjenda eru reistar á því að þeir eigi rétt til dráttarvaxta af kröfum um atvinnuleysisbætur sem stefndi greiddi á grundvelli viðurkenningardóms Hæstaréttar í máli nr. 501/2016. Ekki er ágreiningur um aðild málsins.4. Sem fyrr greinir var ástæða þess að áfrýjandi Jón og þeir félagsmenn áfrýjanda VR sem málið varðar fengu ekki greiddar þær atvinnuleysisbætur frá stefnda sem krafa þeirra um dráttarvexti lýtur að sú að 14. gr. laga nr. 54/2006 var breytt með lögum nr. 125/2014 á þann veg að bótatímabil var stytt úr 36 í 30 mánuði. Í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 501/2016 voru atvinnuleysisbætur greiddar þeim sem niðurstaða dómsins tók til, í samræmi við réttindi hvers og eins samkvæmt lögum nr. 54/2006, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Áfrýjandi Jón fékk þannig greiddar atvinnuleysisbætur 24. október 2017 fyrir mánuðina janúar til apríl 2015 auk vaxta frá hverjum gjalddaga til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 með vísan til 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006.5. Í máli þessu þarf fyrst og fremst að skera úr um það hvort fyrirmæli 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 verði túlkuð með þeim hætti að þau taki til vaxta af þeim kröfum sem um ræðir í máli þessu allt til þess dags sem þær voru greiddar eða hvort greiða beri dráttarvexti af kröfunum frá þeim gjalddögum þegar hefði átt að greiða bæturnar eftir almennum reglum III. kafla laga nr. 38/2001. 6. Í 39. gr. laga nr. 54/2006 er fjallað um leiðréttingu á atvinnuleysisbótum þegar hinn tryggði hefur fengið lægri eða hærri bætur en hann átti rétt á. Í 1. mgr. greinarinnar er sérstaklega fjallað um leiðréttingu bóta þegar breytingar hafa orðið á tekjuskattsálagningu hins tryggða vegna tekna sem tekjutengdar atvinnuleysisbætur eru byggðar á. Í 4. mgr. greinarinnar segir meðal annars að um innheimtu ofgreidds fjár fari samkvæmt 3. gr. laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda en ekki vísað til þeirra laga að öðru leyti. Í 5. mgr. greinarinnar er fjallað um greiðslu vaxta af vangreiddum atvinnuleysisbótum og segir þar:Hafi hinn tryggði fengið lægri atvinnuleysisbætur en honum bar samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum ber Vinnumálastofnun að greiða þá fjárhæð sem vangreidd var til hins tryggða ásamt vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Skulu vextir þessir vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir á hverjum tíma skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Sama á við þegar niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála leiðir til þess að hinn tryggði hafi átt rétt á atvinnuleysisbótum samkvæmt lögum þessum en hafði áður verið synjað um þær eða reiknaðar lægri atvinnuleysisbætur. Þegar greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði eru vangreiddar vegna skorts á upplýsingum frá hinum tryggða falla vextir niður.7. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 54/2006 segir meðal annars að stefndi greiði vexti fyrir tímabilið frá því að féð hefði átt að vera greitt úr sjóðnum til þess tíma að greiðslan væri innt af hendi og að miðað væri við að þeir yrðu jafnháir þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákvæði að skyldu greiddir af skaðabótakröfum og kveðið væri á um í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. 8. Þótt 39. gr. laga nr. 54/2006 fjalli einkum um leiðréttingu atvinnuleysisbóta til lækkunar eða hækkunar til samræmis við álagningu skattyfirvalda verður ekki af orðalagi 5. mgr. greinarinnar og fyrrnefndum athugasemdum annað ráðið en að þessu sérstaka vaxtaákvæði hafi verið ætlað að taka til vaxta af öllum vangreiddum atvinnuleysisbótum til þess tíma sem bæturnar færu úr vörslum stefnda þegar greiðsla þeirra væri innt af hendi. Hefði þá ekki þýðingu hvaða ástæða lægi að baki þeirri vangreiðslu og heldur ekki hvort of lítið eða ekkert hafi verið greitt á tilteknum gjalddaga. Ekki er þannig gert ráð fyrir því í 5. mgr. 39. gr. að dráttarvextir greiðist af slíkum kröfum. 9. Almenn fyrirmæli um vexti er að finna í lögum nr. 38/2001. Gildissvið laganna hvað vexti varðar er afmarkað í 1. mgr. 1. gr. með orðunum: „Lög þessi gilda um vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og á öðrum sviðum réttarins, eftir því sem við getur átt, svo og um annað endurgjald sem áskilið er eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar.“ 20. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, sem vísað er til í 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006, segir að kröfur um skaðabætur skuli bera vexti frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Þeir skuli á hverjum tíma vera jafnháir tveimur þriðju hlutum vaxta sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna. Í 9. gr. laganna segir hins vegar að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Dómstólar geti þó ef sérstaklega stendur á ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta.21. Hin almennu ákvæði um dráttarvexti eru í III. kafla laga nr. 38/2001. Í 5. gr. laganna er kveðið á um hvenær kröfuhafa sé heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti. Segir þar að þegar gjalddagi kröfu hafi verið ákveðinn fyrirfram sé kröfuhafa heimilt að krefjast slíkra vaxta af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Í 1. mgr. 6. gr. laganna segir að dráttarvextir skuli vera samtala gildandi vaxta algengustu skammtímalána Seðlabanka Íslands til lánastofnana, auk sjö hundraðshluta álags, nema um annað sé samið samkvæmt 2. mgr. greinarinnar.22. Dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 eru samkvæmt framansögðu mun hærri en vextir af skaðabótakröfum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna. Fyrirmæli 5. mgr. 39. gr. um að vextir af vangreiddum atvinnuleysisbótum skuli einungis bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. leiða þannig til mun lægri vaxtagreiðslna stefnda en ef fylgt væri almennum fyrirmælum 8. og 9. gr. laganna um vexti af skaðabótakröfum. Síðastnefnda ákvæðið mælir fyrir um að slíkar kröfur beri að jafnaði dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. 23. Af hálfu áfrýjenda er litið svo á að þegar réttur til atvinnuleysisbóta hefur stofnast og gjalddagi þeirra er kominn hafi stofnast krafa sem lúti ekki lengur ákvæðum laga nr. 54/2006 heldur fari um hana eftir almennum reglum kröfuréttar, svo sem um fyrningu, vexti og dráttarvexti. Ekki verður á þetta fallist. Þær kröfur um atvinnuleysisbætur sem mál þetta lýtur að eru af félagslegum toga og því allsherjarréttarlegs eðlis. Stefndi annast útreikninga á þeim í samræmi við ákvæði laga nr. 54/2006 og breytir það ekki eðli krafnanna þótt gjalddagi einstakra greiðslna sé upp runninn. Samkvæmt 1. gr. hinna almennu laga um vexti nr. 38/2001 taka þau til vaxta af slíkum kröfum eftir því sem við getur átt. Í athugasemdum við umrætt ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 38/2001 er sérstaklega áréttað að lögin séu almenn lög og þeim sé ekki ætlað að raska ákvæðum sérlaga um vexti. 24. Í lögum á sviði allsherjarréttar má víða finna sérákvæði um vexti áþekk 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Þannig er til að mynda sambærilegt ákvæði um vexti í 3. mgr. 26. gr. laga nr. 75/2016 um húsnæðisbætur og er þar aðeins gert ráð fyrir greiðslu vaxta af vangreiddum húsnæðisbótum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 en ekki greiðslu dráttarvaxta. Í 5. mgr. 41. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof er fjallað um leiðréttingu vangreiddra greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði í þeim tilvikum þegar greitt er minna en foreldri ber samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða þegar niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála leiðir til þess að foreldri telst hafa átt rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði en áður verið synjað um þær eða reiknaðar lægri greiðslur. Í ákvæðinu er ekki vísað til þess að það taki til vangreiðslu af „öðrum ástæðum” en vaxtafyrirmæli þess eru að öðru leyti sambærileg þeim sem er að finna í 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Í 8. gr. laga nr. 150/2019 um innheimtu opinberra skatta og gjalda er fjallað um endurgreiðslu oftekins fjár. Þar er aftur á móti gert ráð fyrir greiðslu bæði vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Í 4. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 segir að um innheimtu ofgreidds fjár úr Atvinnuleysistryggingarsjóði fari eftir 3. gr. fyrrnefndu laganna en það ákvæði mælir fyrir um að innheimtumenn ríkissjóðs annist innheimtuna. Að öðru leyti er ekki í lögum nr. 54/2006 vísað til laga nr. 150/2019 og verður vaxtaákvæðum 8. gr. þeirra því ekki beitt um vangreiddar atvinnuleysisbætur. Samkvæmt framangreindu er fyrirmælum um vaxtagreiðslur opinberra aðila háttað með ýmsum hætti í lögum. 25. Með hliðsjón af 1. gr. laga nr. 38/2001 má ætla að ef ekki er kveðið sérstaklega á um vexti af vangreiddum fjármunum í lögum á sviði allsherjarréttar fari um slíka vexti og eftir atvikum dráttarvexti eftir ákvæðum almennra vaxtalaga. Slíka vaxtaákvörðun er til dæmis að finna í dómi Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002 en þar var fallist á fjárkröfu einstaklings sem taldi sig eiga rétt til greiðslu tekjutryggingar án skerðingar vegna tekna maka og honum dæmdir dráttarvextir af kröfunni samkvæmt III. kafla eldri vaxtalaga nr. 25/1987. Fjárkrafan var höfð uppi með stoð í dómi Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 þar sem viðurkennt var að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap á þann hátt sem gert var í 5. mgr. 17. gr. þágildandi laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Þótt sú aðstaða sem uppi var í fyrrnefndum málum sé að mörgu leyti svipuð þeirri sem uppi er í þessu máli ber það á milli að gagnstætt því sem er í lögum nr. 54/2006 voru ekki nein ákvæði um vexti af vangreiddum bótum í lögum nr. 117/1993, sbr. hins vegar nú 4. mgr. 55. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Þá var ekki ágreiningur um vexti í málinu. Niðurstaða dóms Hæstaréttar í máli nr. 549/2002 hefur því ekki fordæmisgildi í þessu máli. 26. Sem fyrr segir er í 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 aðeins vísað um vexti af vangreiddum atvinnuleysisbótum til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Orðalag 5. mgr. 39. gr. laga og athugasemdir í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 54/2006 taka þannig af öll tvímæli um að kröfur um vangreiddar atvinnuleysisbætur skuli aðeins bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 til þess dags sem þær eru greiddar en ekki dráttarvexti. Enda þótt tilefni vangreiðslu atvinnuleysisbóta hafi verið óvenjulegt er ákvæði 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 samkvæmt öllu framansögðu svo skýrt og afdráttarlaust að því verður með hliðsjón af 1. gr. laga nr. 38/2001 beitt framar almennum vaxtaákvæðum síðargreindu laganna. Þessi niðurstaða fær einnig stoð í almennum lögskýringarsjónarmiðum um að sérlög gangi framar almennum lögum og yngri lög framar þeim eldri. 27. Af hálfu áfrýjenda er jafnframt byggt á því að beiting 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um þær kröfur sem málið varði brjóti í bága við friðhelgi eignarréttar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Fallist er á þá forsendu hins áfrýjaða dóms að þótt krafa launamanns til atvinnuleysisbóta geti notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar leiði ekki af því eða meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar að hann eigi sjálfstæðan rétt til þess að vextir sem slík krafa beri séu aðrir en kveðið er á um í 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. 28. Að þeirri niðurstöðu fenginni að ekki hafi stofnast réttur til greiðslu dráttarvaxta af þeim atvinnuleysisbótum sem stefndi greiddi áfrýjanda Jóni og félagsmönnum áfrýjanda VR í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 501/2016 þarf ekki að skera úr um það í málinu hvort þeir hafi átt gjaldkræfa peningakröfu á réttum greiðsludögum bótanna.29. Samkvæmt öllu framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. 30. Rétt er að hver aðili greiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=40f8ab4d-763f-4bc8-98a9-359cf938ec70
|
Mál nr. 492/2017
|
Lánssamningur Ábyrgð Afturvirkni laga Fyrning
|
L höfðaði mál gegn GA til heimtu skuldar samkvæmt átta skuldabréfum sem GR gaf út á árunum 1988 til 1989 og GA hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Námslok GR voru árið 1991 og við þau voru lánin sameinuð í eitt lán. Árið 1993 hóf GR nám að nýju og gaf hann þá út annað skuldabréf til L. Höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna þá leyst af hólmi eldri lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í lögum nr. 21/1992 var mælt svo fyrir um að stæði lántaki í skuld við L vegna námslána sem tekin hefðu verið eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem lyti ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðsla af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. L kvað að innheimta krafna samkvæmt skuldabréfinu frá 1993 hefði lokið án árangurs og í framhaldi af því hefði skuld samkvæmt eldra skuldabréfinu verið tekin aftur til innheimtu á árinu 2013. Ekkert fékkst hins vegar greitt af skuldinni og höfðað L því á árinu 2014 mál til heimtu skuldarinnar á hendur GA óskipt með GR og öðrum nafngreindum ábyrgðarmanni en málið var fellt niður. Höfðaði L síðan mál þetta á árinu 2016. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 tækju eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við L vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu en hvergi væri nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært væri að L gæti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími gæti talist vera kominn að hefja mætti innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Yrði því að leggja til grundvallar að L hefði borið að gera það þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur GR samkvæmt skuldabréfinu frá 1993 voru allar gjaldfallnar vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga á árinu 2009. Þegar L höfðaði fyrrgreint mál á árinu 2014 hefði verið liðinn fjögra ára fyrningartími kröfu hans á hendur GA samkvæmt 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Var GA því sýknuð af kröfu L.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnssonog Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2017. Hann krefst þess að stefndu verði gert aðgreiða sér 2.237.533 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins tók Guðmundur R. Lúðvíksson námslán hjá áfrýjandaá árunum 1987 til 1991 og gaf vegna þeirra út tólf skuldabréf sem hvert um sigvar auðkennt með bókstafnum T og mismunandi númerum eins og nánar er rakið íhinum áfrýjaða dómi. Stefnda gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu lánasamkvæmt átta af þessum skuldabréfum en hún var á þeim tíma sambýliskona Guðmundar.Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna sem gefin voru út á grundvelli þágildandilaga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki var fjárhæð þeirra bundinlánskjaravísitölu en þau báru ekki vexti. Endurgreiðsla láns átti að hefjastþremur árum eftir námslok og fara fram með árlegum greiðslum sem ákveðnar yrðuí tvennu lagi, annars vegar sem föst greiðsla með tiltekinni fjárhæð sem skyldiinnt af hendi 1. mars ár hvert og hins vegar sem svonefnd viðbótargreiðsla semtæki á nánar tiltekinn hátt mið af útsvarsstofni lánþegans á næsta ári á undan,en standa átti skil á henni 1. september á hverju ári. Ljúka átti endurgreiðslulánsins á 40 árum en dygðu ekki afborganir fyrir fullri greiðslu áttueftirstöðvar skuldar að falla niður að þeim tíma liðnum. Í skuldabréfunum sagðiað endurgreiðslur væru lögtakskræfar ef vanskil yrðu. Þá sagði enn fremur aðstæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma væri lániðallt gjaldfallið án uppsagnar. Í samræmi við 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 ákvaðáfrýjandi að námslok Guðmundar hafi orðið á árinu 1991 en við þau voru láninsameinuð í eitt lán sem fékk númerið S-941652. Virðist fjárhæð lánsins hafaþannig numið 2.048.669 krónum að meðtöldum áföllnum verðbótum á fyrstagjalddaga þess 1. mars 1994 en þar af hafi stefnda staðið í ábyrgð fyrirgreiðslu á 944.520 krónum. Áður en kom að þeim gjalddaga hafði Guðmundur á hinnbóginn hafið nám að nýju í ágúst 1993 og kveður áfrýjandi hann hafa fengið afþeim sökum undanþágu frá árlegri endurgreiðslu lánsins á meðan nýja námið stóðyfir, sbr. 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982. Því námi hafi lokið í janúar 1995og Guðmundur verið krafinn um fyrstu afborgun af láninu með gjalddaga 1. mars1996. Hafi hann staðið skil á henni 15. apríl sama ár en svo virðist sem tekjurhans á árinu 1995 hafi verið það lágar að ekki hafi verið skilyrði til aðkrefja hann um viðbótargreiðslu af skuldabréfinu á gjalddaga 1. september 1996.Þegar Guðmundur hóf nám að nýju höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna leyst af hólmi áðurnefnd lög nr. 72/1982 og tók hann í þvínámi frekari lán hjá áfrýjanda sem lutu ákvæðum nýju laganna. Gaf Guðmundur útí því skyni skuldabréf til áfrýjanda 12. desember 1993 sem fékk auðkenniðR-008156. Fjárhæð skuldar samkvæmt því skuldabréfi var bundin vísitöluneysluverðs og átti að bera breytilega vexti sem yrðu þó ekki hærri en 3% áári. Endurgreiðslur áttu að fara fram með áþekkum hætti og lýst var ískuldabréfum fyrir eldri lánum Guðmundar og hefjast tveimur árum eftir námslok enmiðað var þó við að lánið yrði endurgreitt að fullu og var ekki setturhámarkstími til þess. Í skuldabréfinu var mælt fyrir um heimild til að gerafjárnám fyrir kröfu samkvæmt því án undangengins dóms eða sáttar, sbr. 7.tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og sagði þar jafnframt að efekki yrði staðið í skilum með greiðslu afborgana væri lánið gjaldfellt ánsérstakrar uppsagnar. Áfrýjandi kveður Guðmund sem áður segir hafa lokið þessunýja námi í janúar 1995 og hafi þá heildarfjárhæð lána til hans í því námi,819.188 krónur, verið fært inn á skuldabréf R-008156. Því til samræmis hafifyrsti gjalddagi afborgunar af því skuldabréfi átt að verða 1. mars 1997.Í lögum nr. 21/1992 sem tóku samkvæmt framansögðu til skuldabréfsGuðmundar frá 12. desember 1993 var mælt svo fyrir í 18. gr. að væri skuldarisamkvæmt þeim lögum jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982eða eldri lögum skyldi hann fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin hefðuverið eftir lögum nr. 21/1992 en greiðslur af eldri námsskuldum skyldu frestastþar til þau lán væru að fullu greidd. Þessu til samræmis kveðst áfrýjandi hafakrafið Guðmund um afborganir eingöngu af skuldabréfi R-008156 frá og meðgjalddaga 1. mars 1997 en engra afborgana krafist af skuldabréfi S-941652 eftirþá greiðslu sem Guðmundur stóð samkvæmt áðursögðu skil á 15. apríl 1996.Óumdeilt er að stefndu var ekki kynnt þetta sem ábyrgðarmanni á hluta skuldarsamkvæmt skuldabréfi S-941652. Eftir gögnum málsins greiddi Guðmundurafborganir af skuldabréfi R-008156 sem féllu í gjalddaga til og með 1. mars2008 en upp frá því virðist það skuldabréf hafa verið í vanskilum. Áfrýjandihöfðaði mál á hendur Guðmundi og ábyrgðarmanni samkvæmt skuldabréfi R-008156með stefnu 13. júní 2012 til heimtu gjaldfallinna afborgana sem áfrýjandi kvaðnema alls 274.332 krónum og var stefnan árituð um aðfararhæfi 10. október samaár. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um hvað áfrýjandi hafi aðhafst frekartil að innheimta kröfur samkvæmt skuldabréfi R-008156 en í stefnu í máli þessukveður hann þeirri innheimtu hafa lokið án árangurs og hafi þær kröfur veriðsettar „á kröfuvakt þegar talið var að frekari innheimtutilraunir væru þýðingarlausar.“Segist áfrýjandi þá hafa tekið lán samkvæmt skuldabréfi S-941652 aftur tilinnheimtu og krafist greiðslu afborgunar eftir ákvæðum bréfsins á gjalddaga 1.mars 2013. Ekkert hafi fengist greitt af því skuldabréfi og höfðaði áfrýjandimál 14. og 20. maí 2014 á hendur Guðmundi til heimtu heildarskuldar samkvæmtþví að fjárhæð 4.990.037 krónur, svo og stefndu til greiðslu á 2.237.533 krónumaf þeirri skuld óskipt með Guðmundi og öðrum nafngreindum ábyrgðarmannisamkvæmt skuldabréfinu til greiðslu skuldarinnar að öðru leyti. Það mál varfellt niður 9. febrúar 2016. Mál þetta var svo höfðað um sömu kröfur 9. ágúst2016 gegn stefndu, Guðmundi og fyrrnefndum ábyrgðarmanni, en málinu laukgagnvart þeim tveimur síðarnefndu með dómsátt 26. sama mánaðar. IIVið úrlausn málsins verður að gæta að því að réttarsamband aðilannamyndaðist með því að stefnda gekkst með áritun á átta skuldabréf sem GuðmundurR. Lúðvíksson gaf út í tímabilinu frá 2. febrúar 1988 til 18. apríl 1989 undirsjálfskuldarábyrgð gagnvart áfrýjanda á kröfum hans á hendur Guðmundi umendurgreiðslu námslána samkvæmt þeim skuldabréfum. Réttarsamband þetta réðistaf ákvæðum skuldabréfanna og hafði tekið á sig fullnaðarmynd þegar þau höfðuverið gefin út. Gat stefnda þannig gengið út frá því að ábyrgð hennar tæki tilgreiðslu afborgana sem eftir nánari fyrirmælum í skuldabréfunum yrðu reiknaðar úttvívegis á ári á tímabili sem hæfist þremur árum eftir að Guðmundur lyki námiog staðið gæti síðan að hámarki í 40 ár, að gættu því að endurgreiðslum gætilokið á skemmri tíma, vanskil á greiðslu afborgunar hefðu sjálfkrafa í för meðsér að allar eftirstöðvar skuldarinnar féllu í gjalddaga og áfrýjandi gætiorðið við umsókn Guðmundar um að veita undanþágu frá árlegri endurgreiðslu afsérstökum ástæðum sem greindi í 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982. Meðáðurnefndri 18. gr. laga nr. 21/1992 sem tók gildi 29. maí 1992 greip á hinnbóginn löggjafinn til íhlutunar í þetta réttarsamband með því að færa aftur umóákveðinn tíma upphafsmark tímabils endurgreiðslna aðalskuldarans afskuldabréfunum. Eftir meginreglum kröfuréttar getur krafa á hendurábyrgðarmanni ekki orðið gjaldkræf fyrr en aðalskuldari lætur hjá líða aðstanda skil á greiðslu afborgunar á gjalddaga hennar og hafði þannig lagaákvæðiþetta sjálfkrafa þau áhrif að einnig var því slegið á frest að krafa áfrýjandaá hendur stefndu gæti orðið gjaldkræf. Með því að þessar gerðir löggjafans semhandhafa ríkisvalds lutu að réttarsambandi einstaklings við áfrýjanda, semheyrir undir framkvæmdarvald ríkisins og er borinn uppi af fé þess, verður aðskýra og beita ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 á þann hátt sem stefndu geturtalist hagfelldastur, þar á meðal með tilliti til fyrningar kröfu áfrýjanda áhendur henni.Í 18. gr. laga nr. 21/1992, sbr. nú 2. mgr. sömu lagagreinar eftir aðhenni var breytt með 6. gr. laga nr. 140/2004, var sem áður segir mælt fyrir umað stæði lántaki í skuld við áfrýjanda vegna námslána sem tekin voru eftirreglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftirreglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem laut ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrstendurgreidd að fullu og greiðslur af eldri skuldinni frestast þar til það hefðiverið gert. Þessi fyrirmæli tóku þannig eingöngu mið af tilvikum þar sem skuldvið áfrýjanda vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd aðfullu, en hvergi var nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni tilinnheimtu á þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar aðkoma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd.Ófært er að áfrýjandi geti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til ítíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími getitalist vera kominn að hefja megi innheimtu á henni vegna árangurslausrarinnheimtu á yngri skuld. Verður því að gættu öllu framangreindu að leggja tilgrundvallar að það hefði áfrýjanda borið að gera þegar eftirstöðvar kröfu hansá hendur Guðmundi samkvæmt skuldabréfi R-008156 voru allar gjaldfallnar eftirhljóðan bréfsins vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga 1. mars 2009.Þegar áfrýjandi höfðaði fyrrnefnt mál gegn stefndu í maí 2014 var liðinnfjögurra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt 3. tölulið 3. gr.laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér á viðsamkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmtþessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði stefndu, GuðrúnuAxelsdóttur, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 24. maí 2017Málið er höfðað 9. ágúst 2016 af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni21, 105 Reykjavík gegn Guðrúnu Axelsdóttur, Hvassaleiti 71, 103Reykjavík. Mál þetta var upphaflega einnig höfðað á hendur GuðmundiR. Lúðvíkssyni, Hrannargötu 5, 230 Reykjanesbæ og Sigríði KristínuEysteinsdóttur, Njarðvíkurbraut 12, 230 Reykjanesbæ en þau luku málinu meðdómsátt við stefnanda 6. september 2016. Málið var dómtekiðeftir endurflutning þess 8. maí sl.Stefnandikrefst þess að stefnda Guðrún verði dæmd til að greiða stefnanda 2.337.533krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 39.252krónum frá 1. mars 2013 til 1. september 2013, af 39.848 krónum frá þeim degitil 1. mars 2014, af 80.191 krónu frá þeim degi til 11. maí 2014, af 2.752.504krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úrhendi stefndu, að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndakrefst aðallega sýknu en til vara að kröfur stefnanda á hendur stefndu verðilækkaðar verulega. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnanda, að viðbættumvirðisaukaskatti. I.Krafa stefnanda ertil komin vegna námslána Guðmundar R. Lúðvíkssonar sem hann tók hjá stefnanda.Að sögn stefnanda var krafan tryggð með sjálfskuldarábyrgð Sigríðar KristínarEysteinsdóttur sem var í ábyrgð fyrir 55,16% skuldarinnar og stefndu sem er íábyrgð fyrir 44,84% skuldarinnar. Skuldin varðtil með umsókn Guðmundar um námslán og útgáfu tólf skuldabréfa á árunum1988-1991. Samkvæmtskilmálum skuldabréfanna eru lánin verðtryggð miðað við lánskjaravísitölu næstamánaðar eftir að lánið er tekið eða einstakir hlutar þess greiddir út tilfyrsta dags þess mánaðar er greiðsla fer fram. Endurgreiðsla skyldi hefjastþremur árum eftir námslok en stjórn stefnanda skyldi ákveða hvað teldust veranámslok í þessu sambandi. Árleg endurgreiðsla skyldi fara fram í tvennu lagieftir nánari ákvæðum þar um. Þá eru samhljóða ákvæði í skuldabréfunum um aðendurgreiðslum skyldi ljúka ekki síðar en 40 árum eftir að þær hæfust og séueftirstöðvar lánsins þá óafturkræfar, sbr. þó ákvæði 11. gr. þágildandi laganr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Endurgreiðslur skyldu standa yfir í fimmár hið skemmsta. Þá segir að stjórn stefnanda sé ,,heimilt að veita undanþágufrá árlegri endurgreiðslu ef skyndilegar og verulegar breytingar verða á högumlánþega milli ára.“Aðloknu námi Guðmundar voru, að sögn stefnanda, veitt námslán sameinuð og gefiðnýtt sameiginlegt númer, S-941652. Stefnandi kveðst hafa haft þá vinnureglu,til hagræðis bæði fyrir sig og lántaka, að reikna og krefja um greiðsluafborgana T-skuldabréfanna allra í einu þar sem gjalddagi og afborganir þessaraskuldabréfa reiknist allar á sama gjalddaga og afborganir þeirra allra eigi aðbyrja á sama tíma. Þetta er að sögn stefnanda gert með því að reikna öllT-skuldabréfin upp til sömu vísitölu og innheimta sem sameinað lán S-941652 ítilviki stefndu. Þessi aðferð við innheimtu námslána sem voru veitt samkvæmtlögum nr. 72/1982 á að mati stefnanda stoð í 2. mgr. 29. gr. reglugerðar nr.578/1982 um námslán og námsstyrki. Endurgreiðslur T-skuldabréfa áttu að hefjastþremur árum eftir námslok samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982. NámslokGuðmundar vegna náms í myndlist við MHÍ voru að sögn stefnanda á árinu 1991.Stefnandi reiknaði því lánið upp til sameiginlegrar lánskjaravísitölu í janúar1994 sem var 3343 stig. Stefnda kveður að hún hafi ekki verið upplýst um þessasameiningu eða gefinn kostur á að tjá sig um hana.Þauskuldabréf sem stefnda undirritaði sem sjálfskuldarábyrgðarmaður erueftirfarandi:NúmerUpphaflegur höfuðstóllVísitala skuldabréfsGrunnvísitala útreiknings v. sameiningarUppfærður höfuðstóll m.v. vísitölu útreiknings v. sameiningarT-10170574.859 kr.977334326.583 kr.T-10265866.900 kr.989334312.442 kr.T-10905823.250 kr.2051334337.978 kr.T-1140229.831 kr.2264334329.282 kr.T-114644259.432 kr.23123343375.122 kr.T-1148544.252 kr.2272334320.970 kr.T-12661473.995 kr.2433334301.671 kr.T-12690004.000 kr.2475334340.474 kr.Stefndarekur að Guðmundur hafi beðið hana um að undirrita skjöl til þess að hann gætifengið námslán frá stefnanda, en þau voru að hennar sögn í sambúð á árunum 1984til 1990 og eignuðust barn saman árið 1985. Stefnda kveðst hafa undirritaðþessi skjöl án þess að gera sér fyllilega grein fyrir því hvað það hefði í förmeð sér. Stefndu hafi fyrst orðið það ljóst að hún hafi undirritað skuldabréfinsem ábyrgðarmaður þegar hún hafi fengið innheimtuviðvörun vegna skuldbindingaGuðmundar í mars 2013. Stefnda kveðst fram að þeim tíma ekki hafa fengiðupplýsingar um stöðu ábyrgða þeirra sem málið snýr að eða aðrar upplýsingar umlánveitingarnar eða endurheimtur þeirra. Stefnandi gerði Guðmundi aðendurgreiða 51.614 krónur vegna ofgreiðslu námsláns til hans vegna skuldabréfsnr. T-170989 á árinu 1990. Höfuðstóll þess skuldabréfs varð að sögn stefnandavið útreikning sameinaðs S-láns 397.568 krónur, í stað 449.182 króna.Upphaflegur höfuðstóll námsláns nr. S-941652 reiknist þá vera 2.048.669 krónur.Guðmundur hóf nám að nýju í ágúst1993 í Hollandi. Hann sótti um námslán hjá stefnanda vegna þessa nýja náms en áþeim tíma höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna tekið gildi.Guðmundur ritaði undir skuldabréf nr. R-008156 vegna þess láns. Stefnandiveitti Guðmundi undanþágu frá árlegri endurgreiðslu þess S-láns sem ofangreinir á meðan hann var við nám í Hollandi og kveður stefnandi það hafa veriðgert með heimild í 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982, sbr. einnig 6. mgr. 8. gr.laga nr. 21/1992. Liggur fyrir að ella hefðu afborganir umrædds S-láns átt aðhefjast 1. mars 1994. Námslok Guðmundar í Hollandi eru skráð hjá stefnanda 31.janúar 1995 og mun fjárhæð námslánsins þá hafa verið færð á skuldabréfið nr.R-008156, sbr. 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 210/1993. Fyrsti gjalddagi umrædds S-lánseftir námslok Guðmundar í Hollandi var 1. mars 1996 og að sögn stefnanda inntistefndi þá afborgun af hendi. Stefnandi rekur að vegna fyrirmæla 4. mgr. 7. gr.laga nr. 21/1992 hafi endurgreiðsla síðara námslánsins átt að hefjast 1. mars1997. Á grundvelli 18. gr. sömu laga frestaði stefnandi innheimtu S-lánsGuðmundar á meðan R-lánið var í innheimtu. Stefnandi kveður að R-lánið hafifarið í vanskil frá 1. mars 2009. R-lánið var ekki gjaldfellt af stefnandaheldur var Guðmundur ásamt ábyrgðarmanni krafinn um greiðslu hverrar afborgunaren síðasta reiknaða afborgun þess láns var 1. mars 2012. Að sögn stefnanda varinnheimta R-lánsins árangurslaus. Stefnandi setti S-lán Guðmundar í innheimtuþegar allir gjalddagar R-lánsins höfðu verið reiknaðir. Fyrsti gjalddagiS-lánsins eftir þessa frestun innheimtu var 1. mars 2013 og féll lánið þegar ívanskil. Stefnandi gjaldfelldi lánið 11. apríl 2014. Eftirfarandi ersundurliðun á kröfu stefnanda:Gjalddagi / GjaldfellingUpphæð. mars 201371.161 kr.. september 2013.081 kr.. mars 201473.138 kr.1. apríl 20144.844.657 kr.Alls séu þetta 4.990.037 krónur.Stefnandi telur að stefnda beri sjálfskuldarábyrgð á 44,84% skuldarinnar, eða2.337.533 krónum.II.Stefnandi byggir á því að meðáritun sinni um greiðsluloforð á T-lána skuldabréfin hafi Guðmundur R.Lúðvíksson skuldbundið sig til að greiða skuldina í samræmi við skilmálaskuldabréfanna. Þá telur stefnandi að stefnda hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgðá greiðslu framangreindra lána, í samræmi við skilmála þeirra og fyrirmæli laganr. 72/1982, um námslán og námsstyrki. Stefnanditelur að hann jafnt sem stefndu séu bundin af fyrirmælum 18. gr. laga nr.21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sbr. einnig fyrirmæli 25. gr.reglugerðar nr. 210/1993 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og grein 7.6 í úthlutunarreglum stefnanda. Krafa stefnanda hafi ekkiorðið gjaldkræf fyrr en R-lán Guðmundar hafi átt að vera að fullu greitt. Krafastefnanda sé ófyrnd að lögum, sbr. 5. gr. laga nr. 14/1905, um fyrning skuldaog annarra kröfuréttinda.Stefnandifullyrðir að stefnda sé bundin af ábyrgðarloforði sínu, en ábyrgð hennar skyldistanda í 40 ár frá því innheimta kröfu stefnanda hófst þann 1. mars 1996. Greiðslufrestursem veittur var á námslán sem stefnda var í ábyrgð fyrir hafi ekki aukið áhættuhennar umfram það sem hún hafi mátt búast við er hún gekkst í ábyrgð sína.Greiðslufrestur hafi fyrst verið veittur á S-láni Guðmundar í tvö ár samkvæmtheimild í 6. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982 vegna síðara náms hans.Greiðslufrestur á S-láni Guðmundar hafi síðar verið samkvæmt ófrávíkjanlegumfyrirmælum 18. gr. laga nr. 21/1992. Bæði stefnandi og stefnda séu bundin aflögum sem Alþingi setji og greiðsluskylda samkvæmt ábyrgðarloforðum sem krafastefnanda byggi á standi óhögguð meðan 40 ára gildistími ábyrgðarloforðanna séenn virkur.Til vara byggir stefnandi á þvíað fjárhagsleg staða Guðmundar hafi í engu versnað frá því sem var þegarstefnda gekkst í ábyrgð fyrir námsláni hans. Guðmundur hafi þá verið eignalausog hafi tekið námslán til framfærslu fjölskyldu sinnar. Stefndu hafi verið þaðljóst. Guðmundur hafi fengið aukin námslán til framfærslu dóttur hans ogstefndu. Greiðsluskylda stefndu standi óhögguð, enda hafi ábyrgðarloforð hennarstaðið til allt að 40 ára. Krafa um dráttarvexti byggir áþví að stefndu beri að greiða dráttarvexti frá gjalddaga samkvæmt skilmálumskuldabréfsins og af gjaldfelldum eftirstöðvum höfuðstóls að liðnum 30 dögumfrá því að stefndu var send tilkynning þar að lútandi. Stefnda hafi átt þesskost að koma námsláni Guðmundar í skil í kjölfar tilkynningar um gjaldfellinguhefði vilji hennar staðið til þess. Til vara byggir stefnandi á því aðdráttarvextir reiknist að liðnum 30 dögum frá því stefnda vanefndigreiðsluloforð sitt með sjálfstæðum hætti.Stefnandi rekur málið semskuldabréfamál eftir ákvæðum XVII. kafla laga nr 91/1991, um meðferð einkamálameð vísan til ákvæða allra T-skuldabréfanna. Stefnandi vísar til meginreglukröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og til meginreglnakröfuréttar um ábyrgðarskuldbindingar og skyldur ábyrgðarmanna. Þá vísarstefnandi til laga nr. 72/1982, einkum 1. gr., 6. gr. 7. gr. og 8. gr., og tillaga nr. 21/1992, einkum II. kafla laganna og 18. gr. Þá vísar stefnandi tilreglugerðar nr. 210/1993, aðallega 25. gr. Þá vísar stefnandi til fyrirmæla íúthlutunarreglum stefnanda fyrir námsárið 1993-1994 og síðar um endurgreiðslureftir fleiri en einu námslánakerfi um forgang innheimtu R-lána gegn lánumsamkvæmt lögum nr. 72/1982. Krafa umvexti og dráttarvexti styðjist við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991.Um varnarþing vísast til ákvæða bréfsins sjálfs og 3. mgr. 42. gr. laga nr.91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðjist við lög nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur.III.Stefnda byggir aðalkröfu sína áþví að upprunalegir skilmálar T-skuldabréfanna gildi um þær skuldbindingarGuðmundar sem hún hafi gengist í ábyrgð fyrir. Stefnandi hafi ekki getað meðeinhliða aðgerð sameinað skuldbindingarnar í eitt lán, svo sem virðist gert ráðfyrir í stefnu. Ábyrgðarmenn, þar með talið stefnda, hafi ekki verið hafðir meðí ráðum við þá aðgerð og hafi ekki undirritað nýja lánagjörninga. Aðeins getiþví verið um að ræða innheimtuaðferð sem stefnandi, sem lánveitandi, kjósi aðflokka sem „S-lán“. Með hliðsjón af því gildi upprunalegir skilmálar umT-lánin, meðal annars um innheimtu lánanna og gildi ábyrgða. Að öðru leytiráðist réttarstaða lánanna af ákvæðum laga nr. 72/1982 um námslán ognámsstyrki, eins og þau voru, þegar til ábyrgðanna var stofnað.Samkvæmt skilmálumT-skuldabréfanna og ákvæðum laga nr. 72/1982 skyldi endurgreiðsla lána tilGuðmundar hefjast þremur árum eftir námslok. Skuldabréfin skyldu þar að aukiendurgreidd með tveimur nánar tilgreindum afborgunum á ári uns þau yrðu aðfullu greidd. Stjórn LÍN væri að vísu heimilt að veita undanþágu frá árlegri endurgreiðsluef skyndilegar og verulegar breytingar yrðu á högum lánþega á milli ára. Enganannan fyrirvara hafi verið að finna um frestun endurgreiðslna, hvorki ískilmálum T-skuldabréfanna né í lögum nr. 72/1982 og ekki sé byggt á því ístefnu að slíkar ástæður hafi valdið frestun innheimtu T-lánanna allt tilársins 2013. Miðað við námslok Guðmundar hafi fyrsti gjalddagi af T-lánunum,sameinuð undir innheimtu sem S-lán, myndast þann 1. mars 1996.Stefnandi hafi frestað innheimtu S-lánsins á árunum1996-2013 með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992. Hvað sem líðifyrirmælum þess ákvæðis geti ákvörðun stefnanda, um að setja R-lán í innheimtuframar T-lánum, ekki haft þau áhrif að ábyrgð stefndu framlengist sjálfkrafa. Í2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992 séu engin ákvæði þess efnis að ábyrgðir fyrireldri skuldbindingum haldist í fullu gildi og óbreyttar þrátt fyrir fyrrgreindafrestun á endurgreiðslu þeirra. Engar vísbendingar sé heldur að finna um það ílögskýringargögnum að til þess hafi verið ætlast. Því séu fyrirmæli ákvæðisinsóskuldbindandi fyrir ábyrgðarmenn, nema þá að fyrir hendi hafi legið samþykkiþeirra fyrir framlengingu á ábyrgðum þeirra með frestun innheimtu eldri lána ogsamhliða forgangi á innheimtu yngri R-lána. Hafi það verið vilji löggjafans aðákvæði 2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992 myndi skuldbinda ábyrgðarmenn eldrilána um ófyrirsjáanlega framtíð hefði verið nauðsynlegt að skilyrða ákvæðið viðþað að samþykki ábyrgðarmanna fengist fyrir frestun afborgana samkvæmtskilyrðum ákvæðisins. Ástæður þessa séu þær að ákvæðið feli í sér aukna áættufyrir ábyrgðarmenn eldri lána. Í fyrsta lagi aukist áhætta þeirra vegna þess aðábyrgðartíminn hafi lengst. Í öðru lagi aukist áhætta þeirra við það aðfjármunum lánþega sé fyrst varið til greiðslu á yngra láni.Greiðslu frá lánþega verði ekki ráðstafað af hálfukröfuhafa fyrst til greiðslu á yngra láni án samþykkis ábyrgðaraðila að eldraláni. Því brjóti fyrirmæli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992 gegn þeirrigrundvallarreglu fjármunaréttarins, að kröfuhafa beri að ráðstafa mótteknumgreiðslum frá skuldara fyrst til greiðslu á elstu skuldinni. Slík ráðstöfun séþví háð samþykki ábyrgðarmanna eigi hún að hafa áhrif á áhættu þeirra.Löggjafinn hafi kosið að leiða í lög ákvæði um frestun eldri lána og breyttagreiðsluröð án þess að víkja að samþykki ábyrgðarmanna og því hafi setning 2.mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992 ekki sjálfkrafa þau áhrif að efni ábyrgðarloforðsstefndu breytist eða áhætta hennar aukist. Hinir einhliða breyttu skilmálar umgreiðslufrestun S-láns Guðmundar hafi því alfarið verið á áhættu og ábyrgðstefnanda. Samþykki stefndu fyrirfyrrgreindum breytingum hafi verið nauðsynlegt í ljósi þeirrar meginreglukröfuréttar að kröfuhafa sé með öllu óheimilt að breyta lánaskilmálum skuldaraí óhag án þess að afla fyrst samþykkis hans. Eðli máls samkvæmt nái sú reglajafnt til ábyrgðarmanna, enda feli ábyrgð í sér íþyngjandi skyldu. Stefnda byggir einnig á því aðlögum verði ekki beitt afturvirkt með íþyngjandi hætti. Yrði litið svo á aðábyrgð hennar héldist óbreytt á sama tíma myndi það hafa í för með séríþyngjandi skyldu, sem fæli í sér ólögmætt inngrip í fjárhagsréttindi stefndu.Slíkt fái ekki staðist enda fæli það í sér brot gegn réttindum sem njótiverndar 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1994 og 1. gr. 1. samningsviðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Stefnda hafnar því að hún hafimátt eiga von á greiðslufresti á T-lánunum, í innheimtuflokkinum S-lán, á meðannýrri R-lán Guðmundar voru greidd upp. Þegar stefnda gekkst í ábyrgð hafi veriðí gildi lög nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki, sem ekki hafi innihaldiðsams konar ákvæði og finna má í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992. Stefnda hafiauk þess aldrei mátt eiga von á því að lögum yrði beitt afturvirkt henni í óhagaf hálfu stefnanda sem stjórnvalds og félagslegrar lánastofnunar. Aukinheldurhefði þurft að fara fram nýtt mat á greiðslufærni Guðmundar við svo íþyngjandiráðstöfun gagnvart ábyrgðarmanni. Stefnda byggir enn fremur á þvíað krafa stefnanda sé fyrnd og fallin niður fyrir áhrif tómlætis. Þaðábyrgðartímabil sem vikið sé að í stefnu sé máli þessu óviðkomandi, enda hafikrafan verið tæk til innheimtu samkvæmt skilmálum skuldabréfanna þegar þann 1.mars 1996. Stefnandi hafi hins vegar kosið að innheimta heldur nýrri skuldsamkvæmt R-láninu með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 21/1992 uns það varuppgreitt árið 2013 og innheimta hófst að nýju á T-lánunum. Ábyrgð stefndu hafifallið úr gildi á árinu 2000, sbr. 4. tl. 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905,um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Stefnda byggir jafnframt á því aðstefnandi hafi ekki viðhaft eðlilega starfshætti opinbers lánveitanda erstofnað var til ábyrgðarinnar sem mál þetta varðar. Stefnandi hafi við þæraðstæður ekki gætt nægilega vel að greiðslugetu Guðmundar og vanrækt að upplýsastefndu um lánshæfi hans sem og skyldur ábyrgðarmanna. Ákveðnar óskráðarstarfsreglur gildi um lánveitendur á borð við stefnanda. Meðal þeirra sé súskylda að skoða nægilega greiðslugetu lántakanda. Þá þurfi að tryggja aðábyrgðarmenn skilji örugglega hvaða skyldur þeir séu mögulega að taka sér áherðar og að þeir geti vitað hvort lántakandinn sé talinn borgunarmaður fyrirskuldinni. Sem dæmi megi nefna að ákveðnir viðskiptabankar og sparisjóðir hafi gertmeð sér samkomulag árin 1998 og 2001 sem hafi formfest starfsreglur af samatoga sem þeir hafi þó fylgt um árabil. Þessar reglur hafi síðar verið lögfestarmeð lögum nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn. Stefnda byggir á því að vægari reglurum veitingu lánsábyrgða geti ekki hafa gilt um opinbera lánveitendur eins ogstefnanda, sem þar að auki gegni samfélagslegu hlutverki. Stefnda byggir og á því að lögnr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, hafi gilt um kröfu stefnanda á hendur henni frágildistöku þeirra laga þann 2. apríl 2009. Lögin hafi lagt ákveðnar skyldur áherðar stefnanda sem hann hafi ekki axlað gagnvart stefndu. Þannig hafistefnandi ekki sent stefndu eftir hver áramót upplýsingar um stöðu lánveitingasem ábyrgð stefndu hafi staðið fyrir og yfirlit yfir ábyrgðir, líkt og áskiliðsé í d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Vanrækslan sé slík að hún teljistveruleg og skuli ábyrgðin því falla niður, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr.32/2009. Við veitingu umræddrar ábyrgðarhafi stefnda verið í kringum tvítugt. Almennt verði að teljast ólíklegt aðeinstaklingar á því aldursbili hafi slíkt fjármálalæsi að þeir geri sér greinfyrir því hvaða ábyrgð þeir séu í raun að takast á hendur við undirritunsjálfskuldarábyrgða. Við veitingu ábyrgðarinnar hafi stefnda verið í sambúð meðGuðmundi. Við upphaf sambúðar þeirra hafi stefnda aðeins verið 16 ára gömul enGuðmundur þrítugur. Það hafi hallað mjög á stefndu í sambandinu, meðal annarssökum þessa aldursmunar. Þar að auki hafi verið erfitt að treysta því aðGuðmundur gæti tekið þátt í því að halda heimili sökum óreglu og óreiðu ífjármálum. Undirritun stefndu undir ábyrgðaryfirlýsingarnar hafi verið hluti aförþrifaráðum í því skyni að tryggja framfærslu dóttur þeirra Guðmundar.Forsendur fyrir veitingu ábyrgðarinnar hafi því ekki verið þær að tryggjaskaðlausar endurgreiðslur af láninu fyrir opinberan lánasjóð á borð viðstefnanda. Forsendur að baki því að stefnda tókst á hendur þá ábyrgð sem málþetta varðar séu brostnar.Þá vísar stefnda til þess aðábyrgðaryfirlýsingin sé sjálfstæður samningur að lögum og henni beri að víkjatil hliðar í heild sinni á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnda byggir á því að afframangreindum ástæðum sé ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera fyrir sigábyrgðina.Varakrafa stefndu byggir á sömumálsástæðum og aðalkrafan. Því til viðbótar byggir stefnda á því að stefnandahafi borið að færa endurgreiðslur Guðmundar á tímabilinu 1996-2013 til lækkunará eldri lánveitingum, fyrst til þeirrar elstu og svo koll af kolli. Önnurniðurstaða sé ólögmæt með vísan til fyrri umfjöllunar um skyldur lánveitendagagnvart ábyrgðaraðilum. Óheimilt sé að láta umræddar greiðslur lækka hverjaT-skuldbindingu inni í svokölluðu S-láni hlutfallslega án þess að afla til þessfyrst samþykkis ábyrgðaraðila. Slíkt samþykki hafi stefnda ekki veitt. Stefndahafi gengist í ábyrgð fyrir sjálfstæðum lánveitingum, þ.e. T-skuldabréfunum ogekki verði litið svo á að þau hafi sameinast með innheimtuaðferð LÍN.Stefnandi beri sönnunarbyrðifyrir því hverjar raunverulegar eftirstöðvar kunni að vera af þeim lánum semstefnda er skráð sem ábyrgðarmaður fyrir. Stefnandi búi yfir þeim upplýsingumsem þörf sé á til að reikna þær fjárhæðir út. Sönnunarbyrði fyrir því verðiekki varpað yfir á stefndu, enda hafi hún ekki aðgang að sömu gögnum ogstefnandi. Þá sé upphafsdagsetning vaxtakröfu óljós. Upphafsdagsetningin sé 11.maí 2014 samkvæmt stefnu, en gjaldfelling skuldabréfsins hafi fyrst veriðtilkynnt stefndu með bréfi þann 14. apríl 2014. Stefnandi geti í fyrsta lagi aðliðnum 30 dögum frá þeirri dagsetningu krafist dráttarvaxta.Stefndavísar til stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, einkum 72. gr., ogmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, einkum 1. gr. 1.samningsviðauka. Þá er vísað til meginreglna fjármuna-, kröfu- ogsamningaréttar, sem og 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Enn fremur er vísað tillaga nr. 72/1982, laga nr. 21/1992, laga nr. 32/2009, eldri laga nr. 14/1905 oglaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan feli jafnframt ísér kröfu um virðisaukaskatt á grundvelli laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.IV.Við aðalmeðferð málsins gafskýrslu Guðmundur R. Lúðvíksson. Stefnandi höfðar þetta mál tilinnheimtu á skuld vegna námslána sem Guðmundur tók á árunum 1988 til 1991.Stefnda gekkst undir ábyrgð á greiðslu átta T-skuldabréfa eins og fyrr er rakið. Öll skuldabréfin eru með samhljóðastöðluðum skilmálum. Þar er meðal annars tekið fram að endurgreiðsla skyldihefjast þremur árum eftir námslok en stjórn stefnanda skyldi ákveða hvaðteldist vera námslok í þessu sambandi. Endurgreiðslum skyldi ljúka ekki síðaren 40 árum eftir að þær hæfust og væru eftirstöðvar lánsins þá óafturkræfar.Endurgreiðslur skyldu standa yfir í fimm ár hið skemmsta. Þá segir að stjórnstefnanda sé ,,heimilt að veita undanþágu frá árlegri endurgreiðslu efskyndilegar og verulegar breytingar verða á högum lánþega milli ára“. Á þessum tíma giltu um starfsemistefnanda lög nr. 72/1982. Í 1. mgr. 8. gr. laganna voru ákvæði um árlegaendurgreiðslu sem skyldi ákvarða í tvennu lagi, annars vegar fasta greiðslu semskyldi innheimt á fyrri hluta árs og hins vegar viðbótargreiðslu sem skyldiinnheimt á síðari hluta ársins og væri háð tekjum fyrra árs, eftir nánarifyrirmælum í 2. og 3. mgr. sömu greinar. Ákvæði um endurgreiðslutíma ogundanþágu frá árlegri endurgreiðslu, sama efnis og fyrrgreind ákvæði skilmálaskuldabréfanna, var að finna í 7. og 8. gr. laganna. Í 5. mgr. 8. gr. var meðalannars tekið fram að stjórn stefnanda væri heimilt að veita undanþágu fráfastri ársgreiðslu samkvæmt 2. mgr. ef tilteknar aðstæður, meðal annars nám,yllu verulegum fjárhagsörðugleikum hjá lánþega eða fjölskyldu hans.Lög nr. 72/1982 voru leyst afhólmi með núgildandi lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í breytingatillögu meirihlutamenntamálanefndar við frumvarp sem varð að lögum nr. 21/1992 var meðal annarslögð til sú breyting á 18. gr. frumvarpsins að væri skuldari samkvæmtlögunum jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldrilögum skyldi hann fyrstendurgreiða að fullu lán sem tekin væru samkvæmt nýju lögunum, en greiðslur afeldri námsskuldum skyldu frestast þar til lán samkvæmt þeim lögum væru að fullugreidd. Í nefndaráliti meirihlutans var þessi tillaga ekki rökstudd.Breytingatillaga meirihluta menntamálanefndar var samþykkt og var frumvarpiðsvo breytt samþykkt sem lög nr. 21/1992. Ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 var einnigbreytt með 11. gr. laga nr. 67/1997, en sú breyting varðar einungisendurgreiðsluhlutfall námslána. Með 6. gr. laga nr. 140/2004 var 18. gr. laganr. 21/1992 breytt og nýrri málsgrein, 2. mgr. bætt við greinina, þar semkveðið er á um að skuldi lánþegi námslán sem var úthlutað á árunum 1992–2004,svokallað R-lán, og jafnframt námslán samkvæmtlögum nr. 72/1982eðaeldri lögum skuli hann fyrst endurgreiða að fullu R-lánið og frestist greiðsluraf eldri námsskuldum þá þar til R-lánið sé að fullu greitt. Hin nýja málsgreinkom inn í frumvarpið með breytingatillögu menntamálanefndar. Í álitinefndarinnar kom fram að ætlunin með 6. gr. frumvarpsins væri að setja framreglu sambærilega þeirri sem væri þá í 18. gr. laganna þess efnis að námsmennlykju við að endurgreiða fyrst svokölluð R-lán áður en endurgreiðsla á öðrumlánaflokkum ætti að hefjast og væri því lagt til að 6. gr. frumvarpsins yrðibreytt til samræmis við það. Einsog fyrr greinir sameinaði stefnandi veitt T-námslán Guðmundar og gaf þeim nýttsameiginlegt númer, S-941652. Samkvæmt lýsingu stefnanda á þessari aðgerðverður ekki annað séð en að hér sé um innheimtuaðferð að ræða sem hann telursér og stefndu til hagræðis. Burtséð frá því hvort þessi aðferð fái stuðning í3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 eða í reglugerð nr. 578/1982, eins og stefnandibyggir á, er ljóst að mati dómsins að hún megnar ekki að breyta ákvæðum ískuldabréfum vegna T-lána en stefnda gekkst í ábyrgð fyrir þeim skuldum ogskilmálum þeirra skuldabréfa verður ekki breytt nema með samþykkiábyrgðarmannsins eða a.m.k. með einhverjum atbeina hans, endaábyrgðarsamningurinn sjálfstæður samningur. Ekki verður betur séð en aðóumdeilt sé að aldrei hafi verið leitað eftir slíku samþykki. Ísamræmi við ofangreind fyrirmæli 18. gr. frestaði stefnandi innheimtu S-lánsinsá meðan R-lán Guðmundar var í innheimtu frá 1997 til 2012. Hvorki í 18. gr.laga nr. 21/1992, bæði fyrir og eftir þá breytingu sem gerð var á ákvæðinu með6. gr. laga nr. 140/2004, né þeim lögskýringargögnum sem áður eru rakin, ertekin afstaða til þess hvernig fari um ábyrgð ábyrgðarmanns að námsláni viðslíka frestun og ekki sjáanlegt að um það atriði sé fjallað. Sú niðurstaða verður þannig ekki leidd af 18. gr. að ábyrgð stefnda á láninufrestist, án þess að sérstakt samþykki hans komi til, enda er þar ekki getið umskyldur ábyrgðarmanna eins og fyrr segir. Er þannig ekkifallistá,að stefnandi hafi í raun einhliða getað breytt skilmálum ábyrgðarsamningsinsstefndu í óhag, þrátt fyrir lagafyrirmæli um það hvernig innheimtu lánsinsskyldi háttað og skyldu stefnanda í þeim efnum. Sú frestun á greiðslum ánámslánum sem tekin voru samkvæmt lögum nr. 72/1982sem lögfest var með 18. gr. laga nr. 21/1992, nú 2. mgr. sömu greinar, var ekkií samræmi við skilmála þeirra T-skuldabréfa sem Guðmundur gaf út og stefndagekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir, né 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982, enda varþar mælt fyrir um almenna frestun greiðslna allra lánþega sem féllu þar undir. Löggjafanumhefði verið í lófa lagið, hefði hann talið slíkt heimilt gagnvartábyrgðarmönnum, að kveða afdráttarlaust á um þessi atriði við lögfestingu 18.gr., enda ábyrgðin þá orðin til muna meira íþyngjandi fyrir ábyrgðarmann enáður hafði verið. Þaðathugist að með þeirri breytingu sem gerð var með 18. gr. laga nr. 21/1992, nú2. mgr. 18. gr. sömu laga, var mælt fyrir um greiðsluröð námslána sem stefnandiveitir, þannig að stefnanda var gert að innheimta R-lán Guðmundar á undanS-láninu, þrátt fyrir að fyrrnefnda lánið hafi verið veitt síðar. Fyrir liggur aðstefndi Guðmundur greiddi fyrstu afborgun af sameinaða S-láninu 1. mars 1996 ogaf R-láninu frá 1997 til 2008. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hversu háarafborganir Guðmundur hefði ella verið krafinn um af S-láninu á þessu tímabili.Að mati dómsins verður að ganga út frá því að Guðmundur hefði staðið í skilummeð slíkar afborganir, en meta verður vafa þar um stefndu í hag. HefðiGuðmundur greitt umkrafðar afborganir S-lánsins á þessu tímabili hefði krafastefnanda samkvæmt láninu lækkað og þar með sú krafa sem stefnda er ísjálfskuldarábyrgð fyrir. Fallast verður á það með stefndu að meðframangreindri lagasetningu hafi verið gripið inn í fjárhagsleg réttindistefndu sem njóta verndar samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr.33/1944 og sem ekki verði skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf, sbr. dómHæstaréttar í málunum nr. 549/2002 og 242/2010. Þótt ekki sé dregið í efa að 2.mgr. 18. gr. hafi stjórnskipulegt gildi og hafi verið sett með réttum hættiverður ákvæðinu því ekki beitt gagnvart stefndu.Samkvæmt28. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, fer um fyrningu á kröfustefnanda eftir eldri lögum nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarrakröfuréttinda. Í skilmálum umræddra T-skuldabréfa er mælt fyrir umlögtaksheimild ef skuld samkvæmt bréfunum fellur í vanskil. Stefnanda varsömuleiðis með 3. mgr. 9. gr. laga nr. 72/1982 veittur lögtaksréttur fyrirvangoldnum endurgreiðslum af skuld og gjaldfelldum eftirstöðvum námslána. Íþeim skuldabréfum sem stefnda ritaði undir sem ábyrgðarmaður var svohljóðandiákvæði: „Standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma erlánið allt gjaldfallið án uppsagnar.“ Samkvæmt 3. tl. 3. gr. síðarnefndulaganna fyrnist krafa stefnanda á hendur Guðmundi á fjórum árum, sbr. dóm Hæstaréttar2. desember 2010 í máli nr. 242/2010. Samkvæmt 4. tl. 3. gr. fyrnist krafastefnanda á hendur stefndu á fjórum árum. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna telstfyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Fyrir liggur að fyrstaafborgun kröfunnar var á gjalddaga 1. mars 1996 og var greidd, en síðarfrestaði stefnandi innheimtu kröfunnar samkvæmt 18. gr. laga nr. 21/1992 þartil hann hóf aftur innheimtu hennar. Fyrsti gjalddagi S-lánsins eftir þessafrestun innheimtu var 1. mars 2013 og féll lánið þegar í vanskil. Stefnandigjaldfelldi hins vegar ekki lánið fyrr en 11. apríl 2014 og það reyndar þráttfyrir að Guðmundur R. Lúðvíksson hafi hætt greiðslum 2009. Eins og fyrr segir er hvorki í 18. gr.laga nr. 21/1992, bæði fyrir og eftir þá breytingu sem gerð var á ákvæðinu með6. gr. laga nr. 140/2004, né fyrrgreindum lögskýringargögnum, tekin afstaða tilþess hvernig fari um ábyrgð ábyrgðarmanns að námsláni við slíka frestun, þar ámeðal hvaða áhrif frestunin hafi á upphaf fyrningarfrests gagnvart ábyrgðarmanni,og verður að skýra slíka óvissu stefndu í hag. Verður því að fallast á það meðstefndu að miða beri upphaf fyrningarfrests við 1. mars 1996 og að stefnda hafimátt vera í góðri trú um að skuldari stæði í skilum með greiðslur af láninu.Samkvæmt því er ljóst að krafa stefnanda á hendur henni féll niður fyrirfyrningu á árinu 2000 eða í síðasta lagi fjórum árum eftir að frestun afborganaá S láninu féll niður vegna seinna náms skuldara. Frestun byggðist í framhaldiá innheimtu á R-láninu sem hófst 1. mars 1997. Verður stefnda því sýknuð afkröfu stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefndumálskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓ M S O R ÐStefnda, Guðrún Axelsdóttir, ersýknuð af kröfum stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Stefnandi greiði stefndu 900.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 428/2003
|
Framsal Gæsluvarðhald Miskabætur Gjafsókn
|
Á var framseldur til Íslands frá Hollandi í maí 2002 vegna gruns um aðild að mannshvarfi. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um réttmæti framsalsins og framkvæmd þess. Á sætti gæsluvarðhaldi hér á landi í 14 daga eftir framsalið, frá 22. maí til 4. júní, og höfðaði mál til heimtu skaðabóta. Í kröfu lögreglu 3. júní 2002 um framlengingu gæsluvarðhalds Á var lögð sérstök áhersla á að rökstuddur grunur væri um vitneskju tiltekins manns, H, um ætlaðan þátt Á í mannshvarfinu en ekki hefði tekist að taka skýrslu af honum. Á var síðan leystur úr gæsluvarðhaldi 4. júní 2002, klukkustundu eftir að lokið var skýrslutöku af H fyrir dómi. Að öllum gögnum virtum var ekki talið að Í hefði fært fyrir því haldbær rök, að ekki hafi mátt taka skýrslu af H miklu fyrr en unnt var að yfirheyra Á. Þá varð ekki ráðið af þeim skýrslum, sem fyrir lágu í málinu, hvers vegna Á hafði ekki verið yfirheyrður strax á fyrstu dögum gæsluvarðhaldsins. Þótt ekki yrði fallist á að fyrirhuguð skýrslutaka af H hafi, eins og á stóð, getað réttlætt gæsluvarðhald Á varð ekki séð, að unnt hafi verið að yfirheyra hann til hlítar á þeim skamma tíma, sem lögregla mátti halda honum handteknum. Því hafi verið lögmæt skilyrði til þess að úrskurða hann í gæsluvarðhald í þágu rannsóknar málsins. Ekki hafi þó verið sýnt fram á að nauðsyn hafi borið til að svipta Á frelsi í þessu skyni lengur en í þrjá daga. Voru Á því dæmdar bætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember 2003 og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að fjárhæð kröfu gagnáfrýjanda verði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður. Málinu var gagnáfrýjað 11. febrúar 2004. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega, að aðaláfrýjandi greiði sér 14.194.484 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2002 til greiðsludags. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Í fyrra tilvikinu er krafist staðfestingar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti en í hinu síðara málskostnaðar hér fyrir dómi. Hér er um breytta kröfugerð gagnáfrýjanda að ræða, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll hann frá kröfu um bætur vegna þeirra áhrifa, sem hann taldi beiðni íslenskra stjórnvalda um framsal hafa haft á afplánun refsivistar sinnar í Hollandi. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar sjö lögregluskýrslur, þar á meðal vitnaskýrsla af Ó 16. ágúst 1999 og yfirheyrsluskýrslur af E sem grunuðum 12. og 13. desember 2000. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Með skírskotun til forsendna dómsins er staðfest niðurstaða hans um réttmæti framsals gagnáfrýjanda frá Hollandi 21. maí 2002 og framkvæmd þess. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir því gæsluvarðhaldi, sem gagnáfrýjandi sætti hér á landi í 14 daga eftir framsalið og framvindu rannsóknarinnar á þeim tíma, meðal annars tilraunum lögreglu til að fá tekna skýrslu af H, fyrst hjá lögreglu og síðan fyrir dómi. Eftir að skýrsla hafði verið tekin af honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 4. júní 2002 var gagnáfrýjanda sleppt úr gæsluvarðhaldi. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík 31. október 2002 var gagnáfrýjanda tilkynnt, að rannsókn þeirri, sem beinst hefði að honum vegna hvarfs tiltekins manns, hefði verið hætt, sbr. 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Er ekki unnt að fallast á það með héraðsdómi, að sú ályktun verði örugglega dregin af því bréfi, að gagnáfrýjandi hafi ekki lengur verið undir rökstuddum grun um aðild að því mannshvarfi, sem til rannsóknar var og enn er ekki ljóst, hvernig bar að höndum. Í kröfu lögreglustjórans í Reykjavík 22. maí 2002 um að gagnáfrýjanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til 3. næsta mánaðar kom fram, að hann hefði gefið skýrslu hjá lögreglu þegar við komu til landsins og kannaðist ekki við aðild að málinu. Spyrja þyrfti hann ítarlega um ætlað sakarefni, en rannsóknin væri á algjöru byrjunarstigi hvað hann varðaði. Fara þyrfti með honum yfir fjölmörg atriði, sem fram hefðu komið, bæði í framburði annarra og við símahleranir, þar á meðal hjá honum sjálfum. Jafnframt væri ljóst, að í kjölfar þess myndi þurfa að taka frekari skýrslur af öðrum. Brýna nauðsyn bæri til að tryggja, að hann gæti ekki torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni eða samseka eða á annan hátt. Þá væri hætta á, að gagnáfrýjandi myndi reyna að hverfa úr landi til þess að koma sér undan frekari rannsókn, ef hann gengi laus. Héraðsdómur féllst á þessi sjónarmið 22. maí og úrskurðaði gagnáfrýjanda í gæsluvarðahald til 3. júní 2002. Í kröfu lögreglustjórans í Reykjavík 3. júní 2002 um framlengingu gæsluvarðhalds gagnáfrýjanda var lögð sérstök áhersla á, að rökstuddur grunur væri um vitneskju H um ætlaðan þátt gagnáfrýjanda í mannshvarfinu, en ekki hefði tekist að taka af H skýrslu þrátt fyrir miklar tilraunir til þess. Væri ófært, að gagnáfrýjandi gengi laus meðan ekki hefði verið tekin skýrsla af þessu vitni og gæti hann torveldað rannsóknina, ef hann næði tali af vitninu áður en til skýrslutöku kæmi. Héraðsdómur framlengdi gæsluvarðhald gagnáfrýjanda um fjóra daga með úrskurði 3. júní. Hvorki var sá úrskurður né hinn fyrri kærður til Hæstaréttar. Í málatilbúnaði aðaláfrýjanda er lögð á það sérstök áhersla, að ekki hafi verið unnt að yfirheyra H fyrr en lögregla hefði gagnáfrýjanda í vörslum sínum. Í gögnum málsins kemur fram, að fyrrverandi sambúðarkona H hafi greint lögreglu frá því 26. mars 2001, að H hafi sagt henni, að gagnáfrýjandi hafi skýrt honum frá því, að hann hefði ásamt E drepið þann mann, sem horfinn var, og komið líki hans fyrir á stað, sem hann hafi boðist til að sýna H. Er nánar frá þessu sagt í héraðsdómi. Þetta var ekki ný vitneskja, því að í vitnaskýrslu Ó 16. ágúst 1999 kom meðal annars fram, að framangreind sambúðarkona H, sem áður hafði verið sambúðarkona hans, hefði skömmu áður sagt sér sömu sögu og hún sagði lögreglu 26. mars 2001. E var yfirheyrður af lögreglu sem grunaður í desember 2000 og neitaði þá sök. Þegar þetta er virt og í ljósi annarra gagna málsins verður ekki talið, að aðaláfrýjandi hafi fært fyrir því haldbær rök, að ekki hafi mátt taka skýrslu af H miklu fyrr en unnt var að yfirheyra gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi var leystur úr gæsluvarðhaldi 4. júní 2002, klukkustundu eftir að lokið var skýrslutöku af H fyrir dómi. Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram, að þessi skýrslutaka hafi ekki verið eina ástæða þess, að nauðsynlegt þótti að hneppa gagnáfrýjanda í gæsluvarðhald, og vísar hann um það einkum til áðurnefndrar kröfu lögreglustjórans í Reykjavík 22. maí 2002. Ekkert liggur hins vegar fyrir um það í málinu hvað lögregla aðhafðist annað á gæsluvarðhaldstímanum en að reyna að fá H til skýrslutöku og yfirheyra gagnáfrýjanda þrisvar sinnum. Í því sambandi er þess að gæta, að gagnáfrýjandi var fyrst yfirheyrður 21. maí, þegar hann kom til landsins, og síðan ekki fyrr en átta dögum síðar 29. maí. Þá var hann yfirheyrður 31. maí og 3. júní 2002. Af þessum skýrslum verður ekki ráðin skýring á því, hvers vegna gagnáfrýjandi var ekki yfirheyrður strax á fyrstu dögum gæsluvarðhaldsins. Áður var komist að þeirri niðurstöðu, að krafa um framsal gagnáfrýjanda til Íslands hafi verið réttmæt og nauðsynleg, svo að unnt væri að yfirheyra hann sem grunaðan um aðild að mannshvarfi og halda áfram rannsókn málsins. Þótt ekki verði fallist á, að fyrirhuguð skýrslutaka af H hafi, eins og á stóð, getað réttlætt gæsluvarðhald gagnáfrýjanda verður ekki séð, að unnt hafi verið að yfirheyra hann til hlítar á þeim skamma tíma, sem lögregla mátti halda honum handteknum, sbr. 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Voru því lögmæt skilyrði til þess að úrskurða hann í gæsluvarðhald í þágu rannsóknar málsins. Á hinn bóginn hefur ekki verið sýnt fram á, að nauðsyn hafi borið til að svipta gagnáfrýjanda frelsi í þessu skyni lengur en í þrjá daga. Hefur hann því sætt gæsluvarðhaldi að ósekju í ellefu daga og á þannig rétt til bóta samkvæmt 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr., laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar í héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 175. gr. sömu laga. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, Ársæls Snorrasonar, fyrir Hæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta var höfðað 29. nóvember 2002 og dómtekið 18. júní 2003. Stefnandi er Ársæll Snorrason, kt. 280465-5309, Leifsgötu 23, Reykjavík en stefndi er íslenska ríkið og er dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra stefnt fyrir hönd þess. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 40.194.484 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þingfestingardegi, 3. desember 2002, til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi kröfu til þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 14.694.484 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þingfestingardegi, 3. desember 2002, til greiðsludags. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafa verði lækkuð stórkostlega og málskostnaður í því tilviki felldur niður. Til að varpa ljósi á atvik máls þessa verður ekki hjá því komist að rekja aðdraganda þess að grunur beindist að stefnanda um að hafa ráðið manni bana en skaðabótakrafa hans á rætur að rekja til aðgerða íslenskra yfirvalda vegna rannsóknar þess máls. Samkvæmt gögnum málsins var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt um hvarf V þann 30.júní 1994 og óskað eftir að leit yrði gerð að honum. Síðast var vitað um ferðir hans aðfaranótt sunnudagsins 19. júní 1994. Víðtæk leit og eftirgrennslan fór fram sumarið 1994 og rætt var við fjölda manns sem þekktu V. Eftirgrennslan var haldið áfram og kannaðar allar vísbendingar sem lögreglu bárust. Fljótlega fóru á kreik misvísandi sögur um afdrif V en í flestum tilvikum var því haldið fram að honum hefði verið ráðinn bani. Þann 20. janúar 1999 hafði [...], faðir V, samband við lögreglu og lét vita af upplýsingum sem honum höfðu borist um að tveir nafngreindir menn hefðu drepið V. Þessar upplýsingar kvaðst hann hafa frá Ó og A sem staðfestu þær munnlega hjá lögreglu. A gaf skýrslu hjá lögreglu 16. ágúst 1999 og bar að hann hefði kynnst V árið 1991 og kynnt hann fyrir E bróður sínum um það bil tveimur árum síðar. Þeir E og V hefðu skipulagt innflutning fíkniefna til Íslands rétt fyrir jól 1993. Hefði V annast kaup efnisins í Hollandi og stúlka, sem var með honum í för, flutt hluta af því hingað til lands. Megnið af fíkniefnunum hefði hins vegar stefnandi tekið að sér að flytja. Svo fór að V og stúlkan voru handtekin við komu til landsins og fíkniefnin sem þau höfðu með sér haldlögð. A kvaðst vita til þess að V hefði gengið á E og viljað fá afhentan hluta fíkniefnanna sem stefnandi hefði flutt inn til landsins. V hefði hins vegar aldrei fengið þessi fíkniefni í hendur. A kvað E hafa sagt honum að V hefði komið á heimili hans við annan mann og barið hann. Hefði E sagst mundu drepa V fyrir þetta, en A bar að hann hefði ekki lagt trúnað á þau orð. Hann kvað V einnig hafa skýrt sér frá því að hann hefði lagt hendur á E. Einni til tveimur vikum eftir hvarf V kvaðst A hafa verið staddur á heimili stefnanda ásamt E og fleiri mönnum. Við það tækifæri hafi E sagt honum að þeir Ársæll hefðu drepið V. Þetta hafi gerst í húsi því sem E bjó í á þessum tíma í [...], í miðborg Reykjavíkur. Þeir hefðu sett líkið í farangursrými Chevrolet Caprice bifreiðar, ekið með það suður úr borginni, fest við það keðju eða stálbita og hent í árkvísl austan við Vík. Ó mætti einnig til yfirheyrslu og staðfesti vitneskju sína sem hann sagðist hafa frá A. Næstu aðgerðir lögreglu voru miðaðar við að finna líkið samkvæmt framansögðu auk þess sem þeir reyndu að ná til stefnanda. Leit lögreglu að líkinu bar ekki árangur. Síðan kom í ljós að stefnandi hóf afplánun 4 ára fangelsisdóms í Hollandi, vegna innflutnings á fíkniefnum. Kemur fram hjá stefnanda að um hafi verið að ræða opið fangelsi og hafi hann þar lagt stund á nám í líkamsræktarþjálfun. Þann 6. janúar 2000 gaf sig fram við lögreglu maður sem kvaðst þekkja stefnanda og skýrði svo frá að stefnandi hafi sagt honum frá því að hann hafi barið V til ólífis og að atburðurinn hafi átt sér stað í bílageymslu í kjallara hússins að [...], Reykjavík, þar sem E bjó á þeim tíma sem V hvarf. Tilkynnandinn sem óskaði nafnleyndar bar hjá lögreglu að stefnanda liði illa yfir þessu og vildi ef til vill upplýsa lögreglu um þátt sinn í málinu ekki síst vegna þeirra aðstæðna sem hann byggi við í fangelsi í Hollandi. Í febrúar 2000 voru, í samráði við ríkissaksóknara, gerðar ráðstafanir til að íslenskir lögreglumenn fengju að hitta stefnanda í Hollandi og taka hann til yfirheyrslu vegna málsins. Kemur fram hjá stefnda að svar hafi ekki borist við þeirri beiðni fyrr en 31. október 2000. Í desember 2000 gaf sig fram við lögreglu annar maður sem vildi skýra frá vitneskju sinni um afdrif V. Hann kvaðst hafa hitt stefnanda og hann hafi skýrt frá því að hafa banað V með barsmíðum og viðstaddur hafi verið E og hefðu þeir í sameiningu gert ráðstafanir til að ganga þannig frá líkinu að það fyndist aldrei. Sami maður gaf upplýsingar varðandi tímasetningu og tildrög atburðarins og upplýsingar um það hvaða bifreið var notuð við flutning líksins sem komu heim og saman við niðurstöður fyrri athugana lögreglu. Lögregla rakti hvað orðið hefði um Chevrolet Caprice bifreið sem stefnandi var skráður eigandi að á þeim tíma sem V hvarf. Bifreiðin hafði verið seld bifreiðaverkstaði til niðurrifs í júlí 1994. Ritaði stefnandi undir afsalið sem seljandi, en E sem vitundarvottur. Kaupandi bifreiðarinnar, eigandi bifreiðaverkstæðis, kvaðst muna eftir þessari bifreið og meðal annars minna að farangursrými hennar hefði verið teppalaust og málmurinn þar ber. Vél bifreiðarinnar hefði verið í góðu lagi, en mennirnir sagt honum að þeir vildu losna við bifreiðina vegna þess að hún væri farin að ryðga. Hann kvaðst hafa látið bifreiðina standa í nokkra daga, áður en hann tók úr henni vélina og fleygði öðru í brotajárn. Hann minntist þess að á þessu tímabili hefði komið til hans maður og spurt hvort ekki ætti að rífa bifreiðina. Ekki mundi hann hvort það hefði verið annar mannanna tveggja sem stóðu að sölunni. Um miðjan desember 2000 fóru tveir íslenskir rannsóknarlögreglumenn til Hollands til að hitta stefnanda, að fengnu leyfi hollenskra dómsmálayfirvalda. Lögreglumennirnir ræddu við stefnanda í fangelsinu og óskaði hann eftir því að fá að ráðfæra sig við lögmenn sína á Íslandi og í Hollandi. Var yfirheyrslu því frestað fram yfir hádegi. Kemur fram hjá stefnda að þegar lögreglumennirnir komu aftur til fangelsisins á fyrirframákveðnum tíma í samráði við stefnanda hafi stefnandi neitað frekari viðræðum við hina íslensku lögreglumenn og hafi þeir því við svo búið farið aftur heim til Íslands. Í stefnu kemur fram að stefnandi hefði neitað því að vera yfirheyrður nema hann fengi skipaðan réttargæslumann sem væri viðstaddur yfirheyrsluna. Þar sem ekki hafi verið orðið við þeirri ósk stefnanda hafi hann neitað að láta taka skýrslu af sér í fangelsinu. Fyrir dómi bar stefnandi að hann hefði talið að íslensku lögreglumennirnir myndu hafa samband við lögmenn hans. Þegar þeir hafi síðan komið aftur í fangelsið eftir hádegi hefði hann haft samband við sinn lögmann í Hollandi og hefði komið fram hjá honum að íslensku lögreglumennirnir hefðu ekki haft samband við hann og hefði lögmaðurinn ráðlagt honum að hafa engin samskipti frekari við íslensku lögregluna. Kemur fram hjá stefnda að þegar neitun stefnanda hafi legið fyrir hafi ekki verið um annað að ræða en að krefjast framsals hans fyrir dómstólum í þágu rannsóknar málsins. Gefin var út handtökuskipun á hendur stefnda í Héraðsdómi Reykjavíkur 16. janúar 2001 að kröfu ríkissaksóknara. Í framhaldi af því krafðist ríkissaksóknari þess að dómsmálaráðuneytið hefði milligöngu um framsal stefnanda frá Hollandi og með bréfi ráðuneytisins 12. febrúar 2001 var óskað eftir framsali stefnanda við dómsmálaráðuneytið í Hollandi. Sú beiðni var ítrekuð með bréfi ráðuneytisins 5. apríl 2001 og með bréfi hollenska dómsmálaráðuneytinu dagsettu 14. júní 2001 sem barst dómsmálaráðuneytinu 2. júlí 2001 var upplýst að undirréttur í Haarlem í Hollandi hefði fallist á framsalið þann 23. maí 2001 en að þeirri ákvörðun hefði verið áfrýjað til æðri réttar. Lá niðurstaða æðri réttar fyrir þann 8. janúar 2002 og þann 12. febrúar 2002 barst dómsmálaráðuneytinu bréf dagsett 21. janúar 2002 frá hollenska dómsmálaráðuneytinu þar sem íslenskum stjórnvöldum var tilkynnt að fallist hefði verið á framsal stefnanda og að saksóknaranum í Assen yrði falið að ganga frá því um leið og stefnandi hefði afplánað dóm sinn í Hollandi. Þá kemur fram í bréfi ráðuneytisins að íslenska saksóknaraembættinu yrði tilkynnt um hvar og hvenær framsalið færi fram. Samkvæmt minnisblaði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 21. maí 2002 kemur fram að lögreglunni í Reykjavík hafi borist skilaboð um að stefnandi sé til reiðu þegar íslensk yfirvöld óski. Þetta er staðfest í bréfi hollenska dómsmálaráðuneytisins 18. júlí 2002 til dómsmálaráðuneytisins. Þann dag var stefnandi fluttur til Íslands og var tekin af honum lögregluskýrsla sama dag. Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðaði stefnanda í gæsluvarðhald þann 22. maí 2002 allt til 3.júní 2002 kl. 16.00. Áður en sá tími rann út taldi lögreglan nauðsynlegt að krefjast framlengingar gæsluvarðhalds og úrskurðaði Héraðsdómur Reykjavíkur stefnanda í gæsluvarðhald allt til 7. júní 2002 kl. 16.00. Í forsendum fyrri úrskurðarins kemur fram að rannsókn málsins sé á byrjunarstigi og hætta á að stefnandi geti torveldað rannsóknina fari hann frjáls ferð sinna með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjast ætluðu broti auk þess sem ætla megi að hann muni reyna að komast úr landi þar sem hann hafi verið búsettur erlendis frá 1996. Í forsendum síðari úrskurðarins kemur fram að fyrir liggi að yfirheyra þurfi mikilvægt vitni og sé hætta á því að stefnandi geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna með því að hafa samband við vitnið og eftir atvikum aðra sem kunna að tengjast ætluðu broti. Þetta mikilvæga vitni sem hér er vitnað til var maður að nafni H sem lögreglan taldi að byggi yfir vitneskju um ætlaðan þátt stefnanda í hvarfi V. Kom fram í gögnum lögreglu varðandi kröfu um framlengingu gæsluvarðhaldsins að ekki hafi tekist að taka skýrslu af H þrátt fyrir miklar tilraunir til þess. Hann hafi neitað að gefa skýrslu nema með lögmann sér við hlið en því hafi verið hafnað með dómi Hæstaréttar 30. maí 2002. Þurfi að taka skýrslu af vitninu fyrir dómi en unnið hafi verið að því að boða vitnið til skýrslugjafar fyrir dómi en það ekki tekist þrátt fyrir að margsinnis hafi verið reynt að hafa upp á honum og sé ófært að stefnandi gangi laus áður en skýrsla sé tekin af vitninu. Sé nauðsyn að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi uns vitnið H hafi verið yfirheyrt og stefnandi sjálfur í framhaldi af því en hann hafi neitað sakargiftum. Stefnandi kærði hvorugan gæsluvarðhaldsúrskurðinn til Hæstaréttar Héraðsdómur Reykjavíkur gaf út vitnakvaðningu í málinu gagnvart H þar sem hann var boðaður í dóminn 3.júní 2002 en birting kvaðningarinnar tókst ekki. Önnur vitnakvaðning var gefin út og tókst birting hennar og mætti H til skýrslugjafar í Héraðsdóm Reykjavíkur kl. 16,00 þann 4. júní 2002 og var skýrslutöku af honum lokið kl. 16.35. Eftir að H hafði gefi skýrslu var stefnanda sleppt úr gæsluvarðhaldi. . Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík 31. október 2002 var lögmanni stefnanda tilkynnt um að rannsókn sem beinst hefði að stefnanda vegna hvarfs V hafi verið hætt. Samkvæmt gögnum málsins hefur enn ekkert verið upplýst um afdrif V. Stefnandi fékk leyfi dómsmálaráðuneytis til gjafsóknar í málinu 19. desember 2002. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi auk vitnanna, Benedikt Helga Benediktssyni, Kristjáni Inga Kristjánssyni og Herði Jóhannessyni. Stefnandi byggir á því að hann hafi setið saklaus í fangelsi vegna framsalskröfu í 400 daga. Af þeim tíma hafi hann setið í fangelsi í 145 daga frá því að fallist var á framsalskröfuna og í gæsluvarðhaldi á Íslandi í 15 daga. Af hálfu stefnanda er lagt til grundvallar að hann hafi vegna þeirra óréttmætu ásakana sem hann var sakaður um þurft að sæta frelsissviptingu í 400 daga. Eftir að framsalskrafan hafi komið fram hafi hann verið settur í algera einangrun þann 1. maí 2001 og hafi hann orðið að sæta því að vera innilokaður í fangaklefa sínum 23 tíma á sólarhring og ekki mátt vera í símasambandi eða fá heimsóknir. Þá hafi hann einungis mátt fara í bað tvisvar í viku. Þann 1. júní 2001 hafi hann síðan verið fluttur í annað fangelsi þar sem aðbúnaður hafi verið mjög lélegur og síðan í sérstakt öryggisfangelsi þann 15. júní 2001 þar sem hann hafi verið þar til hann var fluttur til Íslands. Þá hafi umrædd framsalskrafa orðið til þess að nám það sem hann hafi stundað hafi eyðilagst og hann ekki getað sótt um náðun svo sem hann hefði átt rétt á vegna góðrar hegðunar. Stefnandi kveður að þrátt fyrir að Hæstiréttur Hollands hefði kveðið upp dóm þann 8.janúar 2002 um að stefnandi skyldi framseldur til Íslands hafi íslensk yfirvöld ekki gert neinn reka að því að ná í stefnanda fyrr en 22. maí 2002 og hann hafi síðan verið fluttur til Íslands og settur þar í gæsluvarðhald sem staðið hafi til 4. júní 2002. Stefnandi hafi því verið í fangelsi vegna framsalskröfunnar allavega frá 8. janúar 2002 til 4. júní sama ár eða 145 daga Stefnandi kveður að frelsissvipting sé alvarlegur hlutur fyrir einstakling. Hafi hin 400 daga einangrunarvistun sem hann hafi verið látinn sæta haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir andlega heilsu hans, valdið honum þjáningum, öryggisleysi og ótta. Um framsalskröfuna hafi verið mikið fjallað í fjölmiðlum sérstaklega í langsterkasta fréttamiðlinum sjónvarpi og allir sem hafi viljað vita hafi vitað hvaða einstaklingur það var sem borinn var þeim sökum að hafa orðið V að bana. Svo alvarlegur sakaráburður sé til þess fallinn að valda þeim sem fyrir verði mannorðsmissi. Slíkur sakaráburður sem settur sé fram af yfirvöldum sé alltaf til þess fallinn að skaða mannorð einstaklings sem fyrir verði. Hafi meðferð málsins tekið langan tíma og ítrekað um það fjallað í fjölmiðlum og opinberir aðilar gefið yfirlýsingar. Þegar stefnandi síðan hafi verið látinn laus úr gæsluvarðhaldi þann 4. júní 2002 hafi verið látið í veðri vaka að rannsókn héldi áfram og það hafi ekki verið fyrr en með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík 31. október 2002 sem stefnanda hafi verið gerð grein fyrir að rannsókn þeirri sem beinst hafi gegn honum vegna hvarfs V hefði verið hætt og vísað til 1. mgr. 76.gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 í því sambandi. Með þeirri tilvísun sé viðurkennt af hálfu þeirra sem að rannsókn stóðu gegn stefnanda, framsalskröfu og gæsluvarðhaldskröfum gegn honum að ekki hafi verið grundvöllur til áð halda rannsókninni áfram eða kæra ekki verið á rökum reist. Hvort heldur sem er liggi fyrir að stefnandi hafi þurft að sæta harðræði, frelsissviptingu og mannorðsmissi vegna rannsóknar sem ekki hafi verið á rökum reist og enginn grundvöllur verið fyrir. Kveðst stefnandi byggja á að hann eigi rétt á bótum samkvæmt 175.gr. laga um meðferð opinberra mála. Ekki sé tilefni til að lækka eða fella niður bætur þar sem að stefnandi hafi hvorki valdið né stuðlað að þeim aðgerðum sem kröfur hans séu byggðar á. Hann hafi verið borinn röngum sökum og lögregluyfirvöld farið offari í rannsókn málsins hvað hann varði. Hafi sími stefnanda og fleiri aðila sem rannsókninni tengdust verið hleraður um langan tíma án þess að nokkuð hafi komið fram í þeim símhlerunum sem tengdu hann við sakarefnið. Telur stefnandi að rannsókn lögreglunnar sem beinst hafi að honum vegna hvarfs V hafi verið byggða á takmörkuðum og hæpnum gögnum. Miðað við fyrirliggjandi gögn hafi framsalskrafan verið fráleit svo og frelsissvipting stefnanda að öðru leyti. Hafi ítrekað verið komið á framfæri við lögregluyfirvöld að stefnandi væri tilbúinn að þola yfirheyrslu í því fangelsi sem hann hafi setið í í Hollandi ef hann fengi að hafa lögmann sem réttargæslumann. Slíkt hefði verið margfalt ódýrara miðað við það takmarkaða rannsóknartilvik sem hér hafi verið um að ræða frekar en að leggja út í kostnaðarsama framsalskröfu meðal annars með flutningi stefnanda til Íslands í lögreglufylgd. Fjárhæð aðalkröfu sinnar rökstyður stefnandi þannig að hann krefst 100.000 króna miskabóta fyrir hvern dag sem hann hafi verið í gæsluvarðhaldi og/eða hafi þurft að þola frelsissviptingu og aukið harðræði vegna framsalskröfu íslenskra stjórnvalda í samtals 400 daga eða 40.000.000 krónur. Þá krefst hann þess að fá greiddan þann lögfræðikostnað sem hann hafi orðið að greiða vegna framsalskröfu íslenskra stjórnvalda eða alls 2.269 evrur sem jafngildi 194.484 krónum. Samtals nemi því höfuðstóll aðalkröfu stefnanda 40.194.484 krónum. Fjárhæð varakröfu sinnar rökstyður stefnandi þannig að hann hafi setið í fangelsi í 145 daga frá því að fallist hafi verið á framsalskröfu íslenskra stjórnvalda og eigi hann rétt á bótum vegna þess tíma 100.000 krónur fyrir hvern dag eða 14.500.000 krónur auk lögfræðikostnaðar í Hollandi 194.484 krónur. Samtals nemi því höfuðstóll varakröfu stefnanda 14.694.484 krónum. Varðandi þrautavarakröfu sína um lægri fjárhæð lætur stefnandi dómara eftir að meta hana. Stefndi kveður málatilbúnað stefnanda vera að miklu leyti reistan á getgátum þar sem settar séu fram algerlega órökstuddar fullyrðingar um málsatvik að því er varði ætlaða einangrun, harðræði og lélegan aðbúnað stefnanda í hollenskum fangelsum, alvarlegt andlegt áfall vegna ásakana og alvarleg áhrif sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna fregna af fréttaflutningi íslenskra fjölmiðla. Íslenska ríkið verði ekki gert ábyrgt fyrir refsivörslu í erlendu ríki. Þá kemur fram hjá stefnda að engin gögn liggi fyrir af hálfu stefnanda um góða hegðun hans í fangelsum í Hollandi eða möguleika hans á að losna úr afplánun að afloknum 1/3 hluta refsivistarinnar eins og fullyrt sé í málatilbúnaði hans. Þvert á móti liggi það fyrir, samkvæmt orðum stefnanda sjálfs og gögnum málsins að stefnandi afplánaði 4 ára fangelsisdóm vegna innflutnings á rúmlega 15 kg af kókaíni um Schiphol flugvöll í Amsterdam í Hollandi. Komi fram hjá stefnanda sjálfum að hann hafi afplánað dóminn frá nóvember 1999 en í stefnu komi fram að stefnandi hafi átt þess kost að fá náðun að aflokinni afplánun 1/3 dómsins. Sé þessu mótmælt sem röngu, fráleitu og ósönnuðu og stangist þetta algerlega á við gögn málsins og framkvæmd refsidómsins. Telur stefndi að dvöl stefnanda í fangelsi í Hollandi hafi alfarið verið á hans eigin ábyrgð enda hafi hann framið framangreindan glæp í Hollandi. Hafi stefndi ekki haft lögsögu yfir stefnanda og hald hans í Hollandi hafi verið stefnda algerlega óviðkomandi. Af hálfu íslensku lögreglunnar hafi verið gerð tilraun til að yfirheyra stefnanda í hinu hollenska fangelsi í desember 2000 án árangurs. Undirréttur í Haarlem hafi fallist á framsalskröfu íslenskra yfirvalda með úrskurði uppkveðnum þann 23. maí 2001. Sá úrskurður hafi verið kærður til æðra dómstigs sem hafi kveðið upp úrskurð 21. janúar 2002 þar sem úrskurður undirréttar hafi verið staðfestur. Kveður stefndi málavaxtalýsingu íslensku lögreglunnar og ákæruvalds um yfirheyrslutilraunir íslensku lögreglunnar í hollenska fangelsinu í desember 2000 vera á allt annan veg en stefnandi haldi fram. Samkvæmt samantekt Ragnheiðar Harðardóttur, saksóknara komi fram að íslensku lögreglumennirnir hafi rætt við stefnanda í fangelsinu og hann þá óskað eftir því að fá að ráðfæra sig við lögmenn sína á Íslandi og í Hollandi. Hafi yfirheyrslu þá verið frestað en er lögreglumenn hafi komið aftur síðar til fangelsisins hafi stefnandi neitað öllum frekari viðræðum. Hafi því ekki verið um annað að ræða en að krefjast framsals yfir stefnanda fyrir dómstólum í þágu rannsóknar málsins, enda hafi gögn og framburður vitna og meðgrunaðs hnigið í þá veru að brýn nauðsyn bæri til að yfirheyra stefnanda í málinu. Þá kveðst stefndi mótmæla sem röngum þeim fullyrðingum stefnanda að hann hafi verið í hollensku fangelsi vegna framsalskröfunnar í 400 daga eða til vara í 145 daga. Eins og sjáist af bréfi hollenska dómsmálaráðuneytisins 21. janúar 2002 hafi hollenska ráðuneytið farið fram á það við saksóknarann í Assen að annast milligöngu um framsalskröfu íslenskra stjórnvalda, þó ekki fyrr en stefnandi hefði afplánað hinn hollenska dóm. Jafnframt hafi komið fram í bréfi ráðuneytisins að íslenska ríkissaksóknaraembættinu yrði tilkynnt nánar um það hvar og hvenær framsalið færi fram. Þann 21.maí 2002 hafi íslenskum lögregluyfirvöldum borist upplýsingar þess efnis að hollensk yfirvöld væru reiðubúin að hrinda í framkvæmd ákvörðun æðri réttar í Hollandi um framsal. Hafi stefnandi fyrst verið afhentur íslenskum stjórnvöldum þann sama dag en ekki 22. maí eins og greini í stefnu og hafi hann verið fluttur samdægurs til Íslands. Bréf hollenska dómsmálaráðuneytisins frá 18. júlí 2002 staðfesti framsalsdaginn. Gögn málsins sýni hvenær hann hafi verið fluttur til Íslands. Bréf hollensks lögmanns stefnanda, S. R. Bordewijk frá 17.júlí 2002 og fullyrðingar hans þess efnis að stefnandi hafi vegna aðgerða íslenskra yfirvalda setið í fangelsi og sætt flutningum milli hollenskra fangelsa breyti engu um efni staðreynda og ákvarðana hollenskra yfirvalda í málinu. Ítrekað sé að stefndi beri ekki ábyrgð á hollenskri refsivörslu og séu þessi atriði stefnda því óviðkomandi. Þá liggi engin gögn fyrir um nám það sem stefnandi haldi fram að hann hafi stundað og sé það ekki á ábyrgð stefnda að hann hafi hætt í því námi. Hafi stefnandi verið settur í einangrun 1. maí 2001 sé það ekki á ábyrgð stefnda og ekki á forræði stefnda að segja til um framkvæmd refsivistar í erlendu ríki. Stefndi beri enga ábyrgð á því en að auki sé þetta ósannað. Þá séu engin gögn sem styðji fullyrðingar stefnanda um náðun. Verði stefndi ekki gerður bótaskyldur fyrir ráðstöfun hollenskra yfirvalda sem þau eigi ein ráðstöfunarrétt yfir og séu bótaskilyrði því engan veginn til staðar. Stefndi sé ekki réttur aðili til að beina bótakröfu að vegna framangreinds tímabils og með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 sé krafist sýknu vegna aðildarskorts. Þá vísi stefndi einnig til þess að bótaákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 taki ekki til þvingunarráðstafana á erlendri grund og sú lagagrein sem stefnandi vísi til í þeim lögum taki ekki til fangelsis. Stefndi kveður stefnanda sjálfan hafa valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á sbr. 2. ml. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Um hafi verið að ræða eigin sök stefnanda sjálfs. Hann hafi neitað að láta yfirheyra sig þegar íslenskir lögreglumenn hafi farið í þeim erindagjörðum í hollenska fangelsið og því hafi verið nauðsynlegt að fá stefnanda framseldan frá Hollandi til að hægt væri að yfirheyra hann. Þá bendir stefndi einnig á þá staðreynd að stefnandi hafi verið í hollensku fangelsi fyrir eigin tilverknað. Stefndi telur að öll lögmæt skilyrði hafi verið til þeirra þvingunaraðgerða sem framkvæmdar voru í þágu rannsóknar mjög alvarlegs máls og hafi þær verið í samræmi við réttaframkvæmd. Þá hafi þær einnig verið nauðsynlegar eins og á stóð og nægilegt tilefni hafi verið til slíkra aðgerða. Þá hafi þessar aðgerðir ekki verið framkvæmdar á hættulegan, særandi eða móðgangi hátt. Í því sambandi vísist til 176. gr. laga nr. 19/1991. Bótaskilyrði séu ekki til staðar í málinu. Aðgerðir lögreglu hafi verið hóflegar og ekki gengið lengra en tilefni hafi verið til. Á þeim tíma sem um ræði í máli þessu hafi stefnandi verið undir rökstuddum grun um að hafa átt þátt í óupplýstu dularfullu hvarfi einstaklings sem talið var að hefði verið ráðinn bani og hafi gögn lögreglu og framburður nokkurra vitna verið í þá veru að fullt tilefni hafi verið fyrir lögreglu að rannsaka nánar ætlaðan þátt stefnanda. Því sé harðlega mótmælt sem röngu að lögregla hafi verið sinnulaus í málinu eða dregið rannsókn þess. Eins og fyrr greini hafi stefnandi verið framseldur íslenskum yfirvöldum 21.maí 2002 og sama dag fluttur til Íslands. Hafi hann verið yfirheyrður við heimkomuna þann dag. Hann hafi síðan verið úrskurðaður í gæsluvarðhald í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 22. maí 2002 allt fram til 3. júní 2002 og gæsluvarðhaldsúrskurður síðan framlengdur um 4 daga með öðrum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 3. júní 2002. Stefnandi hafi unað báðum þessum úrskurðum sem byggðir hafi verið á a- og b- liðum l.mgr. 103.gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Fyrir liggi að lögreglan hafi yfirheyrt stefnanda 21., 29. og 30. maí 2002 og 3. júní 2002 en 4. júní hafi loks náðst í H, eftir að dómari hafði gefið út vitnakvaðningu, en nauðsynlegt hafi verið að hafa tal af honum áður en stefnanda var sleppt. Hafi H komið fyrir dóm 4. júní 2002 og í kjölfar skýrslugjafar hans hafi stefnanda verið sleppt. Stefndi bendir á að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi þann 16. janúar 2001 gefið út handtökuskipun á hendur stefnanda. Hafi rökstuddur grunur verið fyrir hendi um að stefnandi hefði verið viðriðinn hvarf V sem byggt hafi bæði á framburði og símhlerunum og að mati lögreglu hafi verið alveg ljóst að stefnandi gæti spillt fyrir rannsókninni þegar honum hafi verið orðið ljóst hvaða gögn lögregla hafði í höndum. Engan veginn sé hægt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að íslensk lögregluyfirvöld hafi haldið stefnanda í gæsluvarðhaldi án skýrra lagaheimilda og rannsóknarhagsmuna. Hafi stefnanda ekki verið haldið lengur í gæsluvarðhaldi en ástæða hafi verið til, en eins og skýrslur beri með sér hafi verið margt sem bera hafi þurft undir hann og spyrja hann um. Hafi gæsluvarðhald hans verið styttra en algengt sé í alvarlegum brotamálum þar sem yfirheyra hafi þurft sakborning um mörg atriði og rannsóknin byggð á mörgum og ólíkum atriðum. Hafi rannsóknin verið stutt á veg komin gagnvart stefnanda á þessum tíma. Á meðan á rannsókninni stóð hafi verið kappkostað að flýta meðferð málsins eftir föngum. Um hafi verið að ræða flókið rannsóknarefni en þrátt fyrir það hafi aðgerðir lögreglu að mati stefnda verið skammvinnar, en verulegir hagsmunir verið í húfi. Stefndi vísar til tilgangs gæsluvarðhalds yfir stefnanda sem lýst sé í gæsluvarðhaldskröfum. Fullt tilefni hafi verið til umræddra aðgerða yfirvalda gagnvart stefnanda. Stefndi bendir á orðalag 175.gr. laga nr. 19/1991 en samkvæmt ákvæðinu sé ekki mælt fyrir um að bætur séu alltaf greiddar heldur að kröfu um bætur megi taka til greina sé skilyrðum greinarinnar fullnægt. Mótmælt sé sem rangri þeirri lögskýringu stefnanda að ríkissjóður verði sjálfkrafa bótaskyldur vegna þess að ekki hafi tekist að færa sönnur á tiltekna refsiverða háttsemi gagnvart stefnanda. Hér beri að mati stefnda að miða við hinn rökstudda grun en ekki einblína á árangur af rannsóknaraðgerðum lögreglu. Dómstólar hafi áður metið það svo að rökstuddur grunur um aðild stefnanda hafi verið fyrir hendi. Málið sé enn í dag óupplýst. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki byggt mál sitt á 176.gr. laga nr. 19/1991 heldur á 175.gr. laganna. Ótvírætt sé að verulegur hluti kröfu stefnanda taki til tímaskeiðs þegar stefnandi hafi verið í fangelsi á erlendri grund. Á því sé byggt að lög nr. 19/1991 taki aðeins til þvingunarráðstafana á íslenskri grund auk þess sem hvorki 175. né 176. gr. taki til fangelsis. Þá hafi stefnandi sönnunarbyrði fyrir öllum staðhæfingum og málsástæðum í stefnu en jafnframt fyrir öllu sem bótakröfu hans snerti. Sá hluti kröfu stefnanda sem taki til lögmannsþóknunar lögmanns stefnanda í Hollandi sé algerlega vanreifaður og stefnda óviðkomandi. Ekki sé gerð grein fyrir því hvaða vinna þetta sé eða um tímafjölda og tímagjald eða aðra þá grundvallarþætti sem krefjast verður að liggi fyrir í lýsingu kröfu í dómsmáli, sbr. l.mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 sbr. sérstaklega e. lið. Þá sé enginn reikningur frá lögmanninum í gögnum málsins og engin sönnun þess að stefnandi hafi innt af hendi umrædda greiðslu. Því hafi hann ekki orðið fyrir neinu tjóni en málið sé rekið sem skaðabótamál. Þá mótmælir stefndi öllum tölulegum kröfum stefnanda sem ósönnuðum og órökstuddum. Þá mótmælir hann öllum málsástæðum stefnanda. Fallist dómurinn ekki á sýknukröfu stefnda þá sé þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð stórkostlega og að málskostnaður verði felldur niður. Vegna varakröfunnar sé vísað til þeirra málsástæðna og sjónarmiða sem rakin hafa verið hér að framan. Stefndi vísar einnig til 2.ml. l.mgr. 175.gr. laga nr. 19/1991 um lækkun bóta og þess sem að framan er greint um eigin sök stefnanda en heimilt sé að fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Fjárhæð bóta sé mótmælt sem fráleitri auk þess sem hún sé vanreifuð og alls ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til 130.gr. laga nr. 91/1991. Eins og rakið er að framan byggir stefnandi skaðabótakröfu sína á því að hann hafi setið saklaus í fangelsi vegna framsalskröfu íslenskra yfirvalda og í framhaldinu í gæsluvarðhaldi á Íslandi í 15 daga vegna óréttmætra ásakana um aðild að manndrápi og framsalskröfu sem reist hafi verið á þeim grundvelli. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið tilbúinn að ræða við íslensku lögregluna í þágu rannsóknar á hvarfi V. Hann hafi hins vegar átt rétt á að hafa réttargæslumann viðstaddan og hafi hann gert kröfu um að svo væri. Hörður Jóhannesson yfirlögregluþjónn sem stjórnaði rannsókn á málinu fór ásamt Benedikt Helga Benediktssyni rannsóknarlögreglumanni til Hollands í því skyni að yfirheyra stefnanda sem grunaðan um aðild að mannshvarfinu. Komu lögreglumennirnir báðir fyrir dóm og staðfestu að skýrsla sú sem gerð var í kjölfar heimsóknar þeirra í fangelsið væri í samræmi við hvað gerðist. Í skýrslunni kemur fram að þeir hafi farið ásamt hollenskum lögreglumanni í fangelsið þar sem stefnandi afplánaði dóm sinn. Hafi lögreglan fengið upplýsingar um það áður að stefnandi hefði gefið samþykki fyrir því að hitta lögreglumennina er honum var kynnt tilefnið og hafi stefnandi ekki talið sig þurfa að hafa lögmann sinn viðstaddan yfirheyrslu. Þegar komið var í fangelsið kvaðst stefnandi kannast við málið og hafa heyrt orðróm um að hann tengdist því. Hafi hann ekki viljað að tekin yrði af honum framburðarskýrsla nema lögmaður hans væri viðstaddur auk þess sem hann hafi sagt að heimsókn lögreglunnar kæmi sér á óvart og hefði hann ekki fengið að vita af henni fyrr en kvöldið áður. Kemur fram í skýrslu lögreglunnar að stefnandi hafi óskað eftir því að hafa samband við lögmann sinn í Hollandi og hafi hann hringt í hann en ekki náð sambandi þar sem hann kæmi ekki á skrifstofu sína fyrr en kl. 13.00. Hafi stefnandi einnig viljað ræða við lögmann sinn á Íslandi og í framhaldi af þessu hafi stefnandi óskað eftir að lögreglan færi að svo stöddu en kæmi aftur kl. 14.00 en þá hafi hann ætlað að vera búinn að ræða við lögmenn sína og yfirgáfu lögreglumennirnir fangelsið við svo búið. Þá kemur fram í skýrslunni að þegar lögreglumennirnir þrír komu aftur í fangelsið kl. 14.00 hafi þeim verið sagt að stefnandi vildi ekki hitta þá og að hann væri búinn að hafa samband við lögmenn sína. Fyrir dómi bar stefnandi að lögreglumennirnir hefðu í framhaldi af viðræðum við hann í fangelsinu ætlað að hafa samband við lögmenn stefnanda á Íslandi eða í Hollandi en það hefðu þeir ekki gert. Þegar þeir hafi svo komið aftur eftir hádegið hafi stefnandi haft samband við sinn hollenska lögmann sem hafi ráðlagt honum að hafa ekki frekari samskipti við þá. Hver sem ástæða neitunar stefnanda var fyrir að ræða við hina íslensku lögreglumenn var er ljóst af gögnum málsins að þegar þeir komu í annað sinn í fangelsið í því skyni að taka af honum skýrslu voru skilaboð frá stefnanda til þeirra skýr, hann vildi ekki ræða við þá frekar og hefur stefnandi borið að sú ákvörðun hafi verið að ráðleggingum hins hollenska lögmanns hans. Ekkert hefur komið fram í málinu að stefnanda hafi verið neitað um að hafa lögmann sinn viðstaddan yfirheyrsluna, hins vegar er ljóst að stefnandi neitaði að ræða frekar við lögregluna og var því ekkert um annað að ræða en að þeir færu heim til Íslands við svo búið. Í ljósi framangreindrar neitunar stefnanda á að gefa skýrslu og með hliðsjón af hinum alvarlegu ásökunum sem á stefnanda voru bornar í þeim tilkynningum sem lögreglu hafði borist og þess að á þeim tíma lá fyrir niðurstaða rannsóknar lögreglu um að stefnandi væri undir rökstuddum grun um að hafa ráðið manni bana var krafa saksóknara um að stefnandi væri framseldur til Íslands réttmæt. Var sú krafa nauðsynleg svo að íslensk yfirvöld gætu yfirheyrt hann sem grunaðan um brotið og haldið áfram rannsókn málsins. Ljóst er að um framsalskröfu íslenskra yfirvalda var fjallað á tveimur dómstigum í Hollandi og var þar staðfest að hann skyldi framseldur til Íslands. Gögn varðandi þetta eru ekki lögð fram á íslensku en óumdeilt er að endanleg niðurstaða hollenskra dómstóla um framsal stefnanda var tekin með dómi Hæstaréttar Hollands sem upp var kveðinn 8. janúar 2002. Stefnandi byggir bótakröfur sínar meðal annars á því að vegna framkominnar framsalskröfu hafi hann setið saklaus í fangelsi í 400 daga, þar af í 145 daga frá því að fallist hafi verið á framsalskröfuna og í gæsluvarðhaldi í 15 daga á Íslandi. Fyrir liggur að stefnandi afplánaði fjögurra ára dóm fyrir fíkniefnainnflutning til Hollands og hóf hann afplánun þess dóms í hollensku fangelsi í nóvember 1999. Ef hann hefði setið af sér allan dóminn hefði hann átt að sitja í fangelsi fram í nóvember 2003 en ekkert liggur fyrir um það hvort og þá hvenær og að hvaða skilyrðum uppfylltum dómþolar geti sótt um reynslulausn eða náðun samkvæmt hollenskum lögum. Þykir því ljóst að vera stefnanda í fangelsi á þeim tíma sem hér um ræðir verður ekki rakin til aðgerða íslenskra yfirvalda heldur var stefnandi að afplána dóm sem hann hlaut í Hollandi vegna refsiverðar háttsemi sem hann framdi þar. Stefnandi hefur einnig haldið því fram að vegna framsalskröfunnar hafi hann verið fluttur í einangrun og orðið að sæta skerðingar á réttindum sem hann áður hafði. Þá hafi hann verið fluttur í fangelsi þar sem aðbúnaður hafi verið mjög lélegur og síðan í sérstakt öryggisfangelsi. Þá hafi hann ekki getað lengur stundað það nám sem hann hafði stundað og þetta hafi komið í veg fyrir að hann fengi náðun eftir að hafa afplánað þriðjung fangelsisrefsinar vegna góðrar hegðunar. Um þessar fullyrðingar sínar hefur stefnandi ekki lagt fram önnur gögn en yfirlýsingu lögmanns síns í Hollandi sem tilkynnir stefnanda í bréfi 17. júlí 2002 að 1. maí 2001 hafi hann verið færður úr venjulegu fangelsi og settur í annað með lélegri aðbúnaði og minna frelsi. Þannig hafi það verið til 31. maí 2001 og hafi ástæðan verið framsalskrafa íslenskra yfirvalda. Þann 31. maí 2001 hafi hann verið fluttur í annað fangelsi með lélegri aðbúnaði en það fyrsta og hafi hann verið fluttur í það fangelsi vegna framkominnar framsalskröfu. Vegna þessa flutninga hafi hann ekki getað haldið námi sínu áfram. Engin frekari gögn hefur stefnandi lagt fram því til sönnunar að vegna framkominnar framsalskröfu hafi hann verið meðhöndlaður eins og hann lýsir og er því allsendis ósannað að svo hafi verið. Framsalskrafa er í eðli sínu þannig að óhjákvæmilegt er að hún valdi þeim sem hún beinist að óþægindum en ekki hefur verið sýnt fram á annað en þær aðgerðir íslenskra yfirvalda sem að framsalinu lutu hafi verið nauðsynlegar eins og á stóð og nægilegt tilefni hafi verið til þeirra. Engin gögn í málinu styðja að stefndi beri á nokkurn hátt ábyrgð á því hvernig fréttaflutningur hafi verið af málinu í íslenskum fjölmiðlum. Hafi stefnandi verið fluttur milli fangelsa og hafi réttindi hans af einhverjum ástæðum verið skert þegar hann afplánaði hinn hollenska dóm í hollensku fangelsi var sú ákvörðun tekin af hollenskum yfirvöldum en ekki íslenskum. Stefnandi hefur ekki lagt fram haldbær gögn sem styðja þær fullyrðingar sínar að ákvarðanir hollenskra yfirvalda um það hvar og hvernig hann afplánaði sinn dóm í Hollandi verði raktar til framsalskröfu íslenskra yfirvalda og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Af gögnum málsins er ljóst að stefnandi var ekki framseldur fyrr en eftir að hollensk yfirvöld leystu hann úr fangelsi þann 21. maí 2002 og var hann fluttur til Íslands sama dag. Vangaveltur stefnanda um að íslensk yfirvöld hafi ekki gert neinn reka að því að ná í stefnanda fyrr en raun bar vitni þrátt fyrir að Hæstiréttur Hollands hafi samþykkt framsalið 8. janúar 2002 eru ekki studdar neinum gögnum. Er ljóst af gögnum málsins að fyrir lá að hollensk yfirvöld myndu ekki framselja stefnanda fyrr en eftir að hann hefði lokið afplánun hins hollenska dóms. Var hann sóttur af íslenskum yfirvöldum sama dag og tilkynning barst um að það mætti sækja hann. Daginn eftir að stefnandi kom til Íslands þann 22. maí 2002 var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a og b liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til 3. júní 2002. Þann dag var gæsluvarðhaldið framlengt og sat stefnandi í gæsluvarðhaldi til 4. júní 2002 eða samtals í 14 daga. Samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 19/1991 verður sakborningur því aðeins úrskurðaður í gæsluvarðhald að fram sé kominn rökstuddur grunur um að hann hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við enda hafi hann náð 15 ára aldri. Auk þessa skilyrðis þurfa að vera fyrir hendi eitt fjögurra skilyrða talin upp í stafliðum a-d. Samkvæmt a lið að ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka og b að ætla megi að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Samkvæmt beiðni lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald sem dagsett var 22. maí 2002 byggðist krafan um gæsluvarðhald fyrst og fremst á því að spyrja ætti stefnanda ítarlega út í sakarefnið og ljóst væri að í kjölfarið myndi þurfa að taka frekari skýrslur af öðrum og því væri nauðsynlegt að halda honum í gæsluvarðhaldi til að tryggja að hann gæti ekki torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni eða samseka eða á annan hátt. Í síðari kröfu um framlengingu gæsluvarðhalds sem dagsett var þann 3. júní 2002 segir að skýrslutökum sé ekki lokið af stefnanda þótt hann hafi verið yfirheyrður rækilega. Fyrir liggi í rannsóknargögnum rökstuddur grunur um að maður að nafni H búi yfir vitneskju um ætlaðan þátt stefnanda í hvarfi V en ekki hafi tekist að taka skýrslu af H þrátt fyrir miklar tilraunir til þess. Sé því ófært að stefnandi gangi laus áður en tekin sé skýrsla af téðum H því hann gæti þá torveldað rannsókn málsins næði hann tali af vitninu. Stefndi hefur lagt fram gögn um tilraunir lögreglu og héraðsdómara við að fá H til að gefa skýrslu og bera þau gögn með sér að þær tilraunir hófust eftir að stefnandi var framseldur til Íslands eða þann 26. maí 2002. Grunur lögreglu um vitneskju H sýnist byggð á lögregluskýrslu sem tekin var þann 26. mars 2001 af O og var skýrslan tekin af Kristjáni Inga Kristjánssyni rannsóknarlögreglumanni að viðstöddum Benedikt Helga Benediktssyni rannsóknarlögreglumanni. Kemur fram hjá henni að hún hafi verið í sambúð með H og kynnst stefnanda sem hafi verið vinur H. Hafi hún fljótlega eftir að hún kynntist H spurt hann hvort hann vissi eitthvað um hvarfið á V. Hún vissi ekki hvers vegna hún spurði en kvaðst hafa einhverja tilfinningu fyrir því að hann vissi eitthvað án þess að hún gæti útskýrt þessa tilfinningu nánar. Þá hafi H sagt sér þá sögu að stefnandi hefði komið til hans og greint honum frá því að þeir E hefðu drepið V, komið líkinu fyrir í skotti bifreiðar og verið með það þar í tvo daga og síðar falið líkið á söndunum áður en komið sé til Víkur í Mýrdal. Hafi stefnandi boðist til að sýna honum staðinn sem líkið væri falið en H hafi hafnað því. Þá kom fram hjá O að H hefði sagt henni að E hefði sagt stefnanda að V skuldaði honum 400.000 krónur og hafi E beðið stefnanda að koma með sér að rukka V. Hafi þeir verið of aðgangsharðir og drepið V. Seinna hafi komið í ljós að V hafi ekki skuldað þessa fjárhæð heldur hafi E skuldað Þorfinni Þorfinnssyni þessa upphæð. Þá kvaðst O vita til að stefnandi og H hafi farið í hringferð um landið sumarið 1995 og þá hafi stefnandi boðist til að sýna H hvar þeir E hefðu falið líkið af V. Í málinu liggja ekki frammi upplýsingar um hvort og þá af hverjum lögreglan tók skýrslur á því tímabili sem stefnandi sat í gæsluvarðhaldi, fyrir utan skýrslur sem teknar voru af stefnanda sjálfum dagana 21., 29. og 31. maí 2002 og 3. júní 2002 og skýrsla sem tekin var af H þann 4. júní 2002 fyrir dómi. Sérstaklega aðspurður út í sögu þá sem O kvaðst hafa eftir H um aðild stefnanda að meintu manndrápi kvaðst hann ekki kannast við að hafa sagt þessa sögu. Hann kvað þó að verið gæti að hann hefði einhvern tímann logið einhverju svona upp á stefnanda því að hann hafi á tímabili haldið að O héldi fram hjá sér með honum. Hafi þessi fíflalæti farið aðeins öðru vísi en þau áttu að fara. Hann viðurkenndi síðan fyrir dómi að á þessum tíma hafi enginn verið maður með mönnum nema kunna eina eða tvær “Vallasögur” og vel geti verið að hann hefði sagt einhverja svona bullsögu við O. Þá fullyrti hann ítrekað að hann hafi verið að ljúga því ef hann hafi sagt O sögu um að sér hefði verið sagt að stefnandi og E hefðu drepið V. Eins og fram kemur í gögnum málsins var stefnanda sleppt úr gæsluvarðhaldi þegar framangreind skýrsla H lá fyrir. Verður ekki dregin önnur ályktun af þeirri ákvörðun en að eftir að H gaf skýrslu hafi stefnandi ekki verið lengur undir rökstuddum grun um aðild að manndrápi en engin gögn liggja fyrir um hvert var framhald rannsóknarinnar gagnvart stefnanda eftir þetta fram að þeim tíma sem tilkynnt var um að rannsókn málsins sem beindist að stefnanda væri hætt með bréfi 31 október 2002. Þá liggur ekki fyrir að aðrir en stefnandi og H hafi verið yfirheyrður vegna málsins á þeim tíma sem stefnandi sat í gæsluvarðhaldi og þykir því ljóst að rannsóknarhagsmunir þeir sem lögreglan taldi vera fyrir hendi þegar krafist var gæsluvarðhalds voru að halda stefnanda frá H þar til hann hefði gefið skýrslu. Upplýsingar um nauðsyn þess fyrir lögreglu að yfirheyra umræddan H lágu fyrir eftir að O gaf skýrslu þann 26. mars 2001. Ekkert liggur fyrir í málinu um að reynt hafi verið að yfirheyra H fyrr en eftir að stefnandi var framseldur til Íslands. Samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991 má taka kröfur til greina kröfur um skaðabætur ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun ekki fengist um hana eða sakborningur dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þá má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerður sem hann reisir kröfu sína á. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að bæta skuli fjártjón og miska ef því er að skipta. 176. gr. laga nr. 19/1991 má dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi sbr. 177. gr. a) lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða b) ef ekki hefur verið, eins og á stóð nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Af því sem að framan er rakið verður að telja miðað við niðurstöðu rannsóknar á meintum þætti stefnanda í hvarfi V, hefði gæsluvarðhalds yfir stefnanda ekki verið krafist ef skýrsla hefði verið tekin af H um leið og tilefni gafst til eftir skýrslu O, ári áður en stefnandi var hnepptur í gæsluvarðhald. Þykir því einsýnt að eins og á stóð hafi ekki verið nægilegt tilefni til þess að hneppa hann í gæsluvarðhald. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum b liðar 176. gr. og 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum til að dæma honum bætur fyrir miska sem gæsluvarðhaldið leiddi til. Miðað við að stefnandi sat í gæsluvarðhaldi í 14 daga að ósekju þykir hann eiga rétt á miskabótum og eru þær hæfilega ákveðnar 350.000 krónur og skulu þær bera dráttarvexti samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði en vaxtakröfum stefnanda hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Með hliðsjón af því að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að umrædd framsalskrafa hafi verið lögmæt verður stefndi ekki dæmdur til að greiða þann kostnað sem stefnandi kann að hafa haft af meðferð þeirrar kröfu fyrir hollenskum dómstólum enda komst hollenskur dómstóll að þeirri niðurstöðu að taka bæri kröfuna til greina og er stefndi sýknaður af þeirri kröfu stefnanda að fjárhæð 194.484 krónur. Stefnandi hefur notið gjafsóknar í málinu. Eru því ekki efni til að dæma íslenska ríkið til greiðslu málskostnaðar sem þannig er felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda samtals að fjárhæð 447.340 þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans Jóns Magnússonar hrl. sem þykir hæfilega ákveðin 430.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Jón Magnússon hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Óskar Thorarensen hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi íslenska ríkið greiði stefnanda, Ársæli Snorrasyni 350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 3. desember 2002 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 447.340 krónur þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans Jóns Magnússonar hrl. 430.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 251/2010
|
Rán
|
Ó var sakfelldur fyrir brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili A í félagi við annan mann og ráðist að A með höggum og spörkum í höfuð og líkama og haft á brott með sér fartölvu. Refsing Ó var ákveðin 12 mánuðir með hliðsjón af 1. og 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. og 2. mgr. sömu greinar. Vegna alvarleika brotsins voru ekki talin efni til að skilorðsbinda refsinguna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. mars 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og miskabætur lækkaðar. Við meðferð málsins í héraði neitaði ákærði sök, en samkvæmt greinargerð hans fyrir Hæstarétti leitar hann einungis endurskoðunar á refsiákvörðun héraðsdóms og dæmdum miskabótum. Brotaþoli hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Er litið svo á að hann krefjist staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um skaðabætur, þar með talinn málskostnað, sér til handa. Í máli þessu er ákærði uppvís að húsbroti og ráni með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili brotaþola í félagi við annan mann og ráðist að brotaþola með höggum og spörkum í höfuð og líkama og haft á brott með sér fartölvu. Með hinum áfrýjaða dómi var sakfellt fyrir brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga og meðákærði dæmdur í 12 mánaða fangelsi en ákærði 10 mánaða. Þá voru ákærðu dæmdir óskipt til að greiða brotaþola 375.300 krónur með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í héraðsdómi, þar af námu miskabætur 300.000 krónum. Samkvæmt sakavottorði á ákærði að baki nokkurn sakaferil allt frá árinu 1985 er hann var dæmdur í tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir skjalafals og þjófnað. Hefur ákærði átta sinnum gengist undir greiðslu sektar fyrir umferðarlagabrot og einu sinni verið dæmdur fyrir slíkt brot. Þá hefur hann tvisvar undirgengist greiðslu sektar fyrir brot gegn fíkniefnalöggjöfinni. Loks sætti hann sekt 1999 fyrir líkamsárás. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að ákærði framdi brotið í félagi við annan mann og að brotið var til þess fallið að vekja ótta hjá brotaþola. Verður ráðið af gögnum málsins að brotavilji ákærða hafi verið einbeittur. Er þetta metið ákærða til refsiþyngingar. Samkvæmt því og með vísan til 1. og 6. töluliða 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og 2. mgr. sömu greinar þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Vegna alvarleika brotsins eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Gottskálksson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 205.886 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 26. febrúar 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var 2. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 25. ágúst 2009, gegn Ólafi Gottskálkssyni, kt. 120368-4199, Prestagarden 11, Ulvik, Noregi, og X, kt. [...], [...], Reykjanesbæ, „fyrir húsbrot og rán, með því að hafa sunnudaginn 8. febrúar 2009, ruðst í heimildarleysi inn á heimili A, að [...], Reykjanesbæ, ákærði X slegið A ítrekað hnefahöggum í höfuð og bringu, íklæddur hönskum úr hörðu efni, þannig að A rotaðist, féll í gólfið og réðust ákærðu báðir að honum með höggum og spörkum í höfuð og líkama en höfðu síðan á brott með sér Apple MacBook fartölvu að verðmæti um krónur 120.000. Afleiðingar af árásinni voru að A hlaut sprungu á neðri vör og yfirborðsáverka á andliti, hálsi og bringu. Telst þetta varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa á hendur ákærðu: Af hálfu A, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 1.764.420 auk vaxta frá 8. febrúar 2009 í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. IV. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar“. Ákærði Ólafur Gottskálksson krefst aðallega sýkna en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að ætlað brot hans verði heimfært til 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfu A verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð. Loks krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákærði X krefst aðallega sýknu en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að ætlað brot hans verði heimfært til 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfu A verði vísað frá dómi en til vara krefst hann sýknu af bótakröfunni. Til þrautavara krefst ákærði þess að bótakrafan verði lækkuð verulega. Loks krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna. II. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu dagsettri 8. febrúar 2009 kom A, brotaþoli í máli þessu, á lögreglustöð þann sama dag ásamt föður sínum og tilkynnti um líkamsárás, húsbrot og þjófnað á heimili sínu að Sólvallagötu 40a um kl. 16:00 þann dag. Hann kvað ákærðu þessa máls hafa ruðst inn á heimili sitt og þar hafi ákærði X tuskað hann til og lamið þannig að brotaþoli skrámaðist í andliti og kenndi til í brjósti. Ákærði Ólafur Gottskálksson hafi síðan tekið á brott með sér Apple MacBook fartölvu ásamt hleðslutæki en munina hefði brotaþoli sagst hafa keypt tveimur árum fyrr og greitt fyrir 122.000 krónur í Apple versluninni. Ákærðu hefðu sagt þetta vera greiðslu upp í 24.000 króna skuld brotaþola við stúlku úti í bæ. Ákærðu hafi síðan haldið á brott með tölvuna. Brotaþoli hafi sagt vin sinn, B, hafa verið í íbúðinni umrætt sinn og orðið vitni að árásinni. Brotaþoli hafi ætlað að kæra ákærða Ólaf Gottskálksson fyrir stuld á Sony Ericson K660 gsm síma, sem hann kvaðst hafa gleymt ásamt úlpu og húfu í bifreið kunningja síns en ákærði Ólafur Gottskálksson hefði hringt í símann og sagst ætla að láta brotaþola hafa símann en ekki gert það. Lögreglumaður hefði haft símasamband við ákærða Ólaf Gottskálksson, sem sé frændi brotaþola, og hafi hann svarað en ekkert viljað ræða málið og skellt á. Lögreglumaðurinn hefði haft upplýsingar um að ákærðu hygðust báðir flytja til Noregs og færu þangað með flugi næsta morgunn. Aðalvarðstjóri lögreglunnar hefði haft símasamband við B og hann hefði lýst atvikum þannig að hann hefði setið í stofunni heima hjá brotaþola og séð þegar ákærðu ruddust inn á heimilið. Ákærði X hefði lamið brotaþola sundur og saman og ákærði Ólafur Gottskálksson hefði síðan tekið tölvu brotaþola og haft hana á brott með sér. Í málinu liggur frammi læknisvottorð Kristínar Lilju Samande Eyglóardóttur heilsugæslulæknis dagsett 27. febrúar 2009. Þar kemur fram að brotaþoli í máli þessu kom á slysadeild Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja þann 8. febrúar 2009 og sagði frá því að brotist hefði verið inn hjá honum og tveir menn ráðist á hann. Annar árásarmannanna hefði verið í hörðum mótorkrosshönskum og hefði hann kýlt ítrekað í andlit og bringu brotaþola. Þá hafi brotaþoli lýst því að hann hefði verið dreginn eftir gólfinu og rotast í örfáar sekúndur en þegar hann hefði rankað við sér, hefðu mennirnir enn verið að lúskra á honum. Brotaþoli hafi kvartað undan höfuðverk og miklum verk yfir miðri bringu og víðar. Hafi hann fengið mikinn verk við það að anda djúpt. Við skoðun hafi komið í ljós sárfleiður í andliti og á vinstra kinnbeini sé mynstur innprentað í húð sem geti samræmst áverkalýsingu brotaþola. Þá hafi brotaþoli verið með skrámu á hægra kinnbeini. Yfir vinstra kinnbeini hafi verið þreifieymsli, neðri vör hafi verið sprungin, bólga hægra megin og efri vör bólgin hægra megin. Engin önnur áverkamerki hafi sést í munnholi og þá hafi ekki komið blóð úr eyrum. Hljóðhimnur hafi verið eðlilegar beggja vegna. Hafi mátt sjá roða og mar vera að koma út á nokkuð stóru svæði á hálsi vinstra megin sem teygi sig frá hálsi niður á bringu. Þá sé um lófastórt mar yfir bringubeini og hafi brotaþoli verið mjög aumur þar við þreifingu. Stórar skrámur hafi verið víða á brjóstkassa og baki og hafi brotaþoli víða verið aumur viðkomu, sérstaklega yfir neðstu rifjum vinstra megin og við rif beggja vegna við áverka á bringubeini, en lungnahulstur hafi verið eðlileg. Loks staðhæfir læknirinn að áverkarnir geti vel samrýmst lýsingu brotaþola á árás. III. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vætti brotaþola og annarra vitna fyrir dóminum. Ákærði Ólafur Gottskálksson kvaðst aldrei hafa komið heim til A á [...] í Reykjanesbæ. Hann kvaðst vera skyldur A en aldrei hafa hitt hann og kannaðist ekki við að hafa verið að innheimta hjá honum skuld. Aðspurður gat ákærði enga skýringu gefið á lýsingu brotaþola og vitna á því sem gerðist umrætt sinn. Ákærði kvaðst hafa farið til Noregs 9. febrúar 2009 en kannaðist við að hafa verið í Reykjanesbæ daginn áður og hefði sá dagur farið í undirbúning fyrir búferlaflutning fjölskyldunnar. Hann kvaðst kannast við meðákærða X en kvaðst ekki hafa hitt hann þann 8. febrúar 2009. Aðspurður um ástand sitt umræddan dag, kvaðst ákærði hafa verið edrú. Aðspurður um þá lýsingu brotaþola um að ákærði hefði skömmu áður tekið að sér að fara með farsíma og úlpu í eigu brotaþola sem hann hefði síðan aldrei fengið aftur, kvaðst ákærði hafa verið staddur í Bryggjuhverfinu einhverjum mánuðum áður og verið á leið í burtu þegar einhverjir strákar, sem könnuðust við hann, hefðu spurt hann hvort hann væri að fara til Keflavíkur. Þegar ákærði hefði játað því, hefðu þeir spurt hvort hann væri tilbúinn til að taka með sér úlpuna og farsíma til manns, sem ákærði kannaðist ekki við. Þá hefðu strákarnir spurt ákærða hvort hann kannaðist við C og þegar ákærði hefði svarað því játandi, hefðu þeir beðið hann að fara með munina til C, því hann væri vinur brotaþola sem ætti munina. Kvaðst ákærði hafa orðið við þessu en kvaðst ekki vita hvað síðar varð um munina. Ákærði kvaðst fyrst hafa heyrt af þessu máli nokkrum mánuðum eftir að það átti að hafa gerst þegar lögreglan hafði samband við hann og birti honum ákæru í málinu. Hann hefði hins vegar frétt af útgáfu ákærunnar eftir að umfjöllun birtist um málið í fjölmiðlum. Aðspurður kvaðst ákærði vita hver D er en kvaðst hins vegar ekki hafa átt samskipti við hann í mörg ár og neitaði að hafa rukkað D um peninga. Þá kannaðist ákærði ekki við að hafa sagt brotaþola að nefndur D hefði fyrst borgað skuld þegar ákærði tók af honum tölvu. Aðspurður um það, sem hann sagði við skýrslutöku hjá lögreglu 12. maí 2009 um að hann hefði heyrt orðróm um þetta tölvumál fyrir löngu, kvað ákærði E, bróður meðákærða X, hafa sagt sér að lögreglan hefði framkvæmt húsleit heima hjá þeim bræðrum til þess að leita að tölvu. Hins vegar hefði ákærði ekki vitað til þess að hann væri sjálfur bendlaður við það mál. Ákærði X kannaðist ekki við að hafa komið heim til brotaþola umrætt sinn og kvaðst ekki hafa verið að innheimta skuld með meðákærða. Hann kvaðst hins vegar ekki muna vel hvar hann var þennan dag en taldi líklegast að hann hefði verið heima hjá sér. Ákærði kvað meðákærða vera mann systur sinnar en kvaðst ekki hafa hitt hann þann 8. febrúar 2009. Þá kvaðst hann hvorki þekkja brotaþola né B og kannaðist ekki við að hafa haft samband þá. Kvað ákærði lýsingar brotaþola og vitna á atvikum umrætt sinn vera rangar og kunni hann engar skýringar á þeim. Ákærði kvaðst hafa heyrt af málinu áður en hann gaf skýrslu sína hjá lögreglu í maí 2009. Þá kvað hann lögreglu hafa komið heim til hans og E, bróður hans, í febrúar 2009 og krafist þess að fá að leita þar vegna tilkynningar um líkamsárás og þjófnað á tölvu. Lögreglan hefði leitað að tölvunni en ekkert fundið. Ákærði kvaðst nú vera á sjó og búa hjá móður sinni. Þá kvaðst hann vera í AA-samtökunum. A, brotaþoli í málinu, kvaðst þekkja ákærða Ólaf Gottskálksson í sjón en þeir séu skyldir. Hann kvaðst þekkja ákærða X sem litla bróður manna, sem heita E og F, en F hafi verið með vitninu í skóla. Kvaðst brotaþoli þekkja þá bræður alla vel í sjón og kvað engan vafa leika á því að annar árásarmannanna hefði verið ákærði X. Brotaþoli kvaðst hafa setið inni í stofu ásamt G og B þegar dyrabjöllunni var hringt umrætt sinn. Brotaþoli kvaðst búa í fjölbýlishúsi og hefði hann opnað með dyrasímanum og síðan opnað fram á gang. Ákærðu hefðu komið að dyrunum og sagt að brotaþoli skuldaði annarri manneskju 24.000 krónur. Hefðu þeir sagst vera komnir til þess að sækja þessa peninga. Brotaþoli kvaðst hafa staðið við hurðina og sagt ákærðu að þeir væru óvelkomnir og að hann væri ekki með peninga á sér. Hann kvaðst hafa sagt við ákærðu að hann gæti borgað þeim eftir þrjá daga. Ákærðu hefðu þá fleygt brotaþola langt inn á gang og síðan ráðist á hann. Ákærði Ólafur Gottskálksson hefði þrykkt brotaþola inn en ákærði X hefði kýlt brotaþola ítrekað. X hefði verið íklæddur mótorhjólahanska með harðri brynju og hefði hann kýlt brotaþola með hanskaklæddri hendinni bæði í líkama og andlit. Brotaþoli kvaðst hafa rotast í stutta stund en þegar hann rankaði við sér hefði hann verið kominn í gólfið. Ákærði Ólafur Gottskálksson hefði tekið tölvu brotaþola og minnti brotaþola að X hefði tekið hleðslutækið. Brotaþoli kvaðst hafa beðið þá um að láta tölvuna vera en ákærði Ólafur Gottskálksson hefði sagt að þetta væri eina leiðin til að fá brotaþola til að borga og tiltók að það hefði verið eina leiðin til að fá D til að borga að taka tölvuna af honum. Tók hann fram að það væri eins gott að brotaþoli blandaði lögreglunni ekki í þetta. Brotaþoli kvað G hafa beðið ákærðu um að fá að komast út en ákærðu hefðu bannað henni það. Lýsti brotaþoli ástandi ákærðu þannig að þeir hefðu verið vel lyfjaðir. Hins vegar hefðu hvorki hann sjálfur né G verið undir áhrifum umrætt sinn en kvaðst ekki geta fullyrt um ástand B. Hins vegar kvað brotaþoli enga fíkniefnaneyslu hafa farið fram í íbúðinni þennan dag. Brotaþoli kvaðst hafa hringt strax í föður sinn sem hefði komið á staðinn og þeir síðan fyrst farið til lögreglunnar en síðan á heilsugæslustöðina. Aðspurður um áverka sína, kvaðst brotaþoli allur hafa verið marinn og aumur eftir högg og spörk ákærðu. Kvaðst hann hafa verið lengi að ná sér eftir árásina og þá sérstaklega andlega. Væri svo komið að hann treysti sér ekki til að búa lengur í Keflavík og væri hann því fluttur í burtu en kvaðst ekki þora að gefa upp nýtt heimilisfang sitt. Sérstaklega aðspurður kvaðst brotaþoli ekki vera í nokkrum vafa um að mennirnir, sem réðust inn til hans umrætt sinn, væru ákærðu í þessu máli. Brotaþoli kvaðst ekki hafa nefnt G til sögunnar þegar hann lýsti atvikum hjá lögreglu síðar þennan sama dag vegna hræðslu hennar við að þurfa að bera vitni í málinu. Þegar lögreglan hefði síðar spurt sérstaklega um það, hverjir voru á staðnum umrætt sinn, kvaðst brotaþoli hafa sagt frá G. Aðspurður kvað brotaþoli lögreglu hafa sagt sér að lögreglan hefði leitað að tölvunni hjá ákærða Ólafi Gottskálkssyni en kvaðst ekki vita til þess að leitað hefði verið hjá ákærða X. Vitnið, G, kvaðst þekkja þá brotaþola og ákærða X. Hins vegar kvaðst hún einungis hafa þekkt ákærða Ólaf Gottskálksson í sjón þegar þetta var. Vitnið kvaðst hafa verið heima hjá brotaþola umrætt sinn ásamt þeim brotaþola og B. Þau B hefðu verið nýkomin til brotaþola þegar vinur brotaþola hringdi í hann og sagði honum að ákærði X væri með símann hans. Brotaþoli hefði þá látið loka símanum og um það bil fimmtán mínútum síðar hefði dyrabjöllunni verið hringt. Eftir að brotaþoli hafði opnað dyrnar að íbúðinni, kvaðst vitnið hafa séð hann koma fljúgandi inn í íbúðina. Síðan hefðu báðir ákærðu komið inn og farið að rífast við brotaþola. Ákærði X hefði verið með mótorhjólahanska á höndunum og hefði hann kýlt brotaþola í andlitið og sagt að hann skuldaði einhverri stelpu peninga. Brotaþoli hefði rotast við högg ákærða X, dottið í sófa og þaðan runnið í gólfið. Þegar brotaþoli hefði verið kominn í gólfið, hefðu báðir ákærðu ítrekað kýlt hann og sparkað í hann þrátt fyrir að brotaþoli hefði beðið þá um að hætta. Ákærði Ólafur Gottskálksson hefði tekið svo til orða að hann væri bara að kitla hann og síðan hefðu ákærðu haldið áfram að kýla brotaþola og sparka í hann. Þeir hefðu einnig haldið áfram að rífast um skuldina og ákærði Ólafur Gottskálksson hefði sagt að hann myndi hækka skuldina upp í 60 en brotaþoli hefði sagt að hann myndi ekki borga svo mikið. Vitnið kvaðst hafa beðið um að fá að komast út en ákærði Ólafur Gottskálksson hefði sagt henni að bíða aðeins. Þegar brotaþoli hefði beðið vitnið um að hringja á lögregluna, hefðu ákærðu tekið tölvu brotaþola og farið burt. Vitnið kvað B hvorki hafa sagt né aðhafst neitt meðan á þessu stóð. Vitnið kvaðst hafa verið mjög hrædd við að bera vitni í þessu máli, einkum af ótta við ákærða X. Hins vegar hefði henni ekki verið hótað í tengslum við málið. Sérstaklega aðspurð kvaðst vitnið vera fullviss um að mennirnir, sem réðust á brotaþola umrætt sinn, væru ákærðu í máli þessu. Aðspurð um ástand þeirra B umrætt sinn, kvað hún þau bæði hafa verið edrú. Vitnið, Kristín Lilja Samande Eyglóardóttir læknir, staðfesti fyrir dómi vottorð sitt sem liggur frammi í málinu. Kvað hún brotaþola hafa lýst því að tveir menn hafi ráðist á hann og barið hann í andlit og líkama og hent honum í gólfið. Brotaþoli hefði einnig talað um hanska og hefði brotaþoli verið með mynstur í skrámu á hægra kinnbeini sem samrýmdist því að það væri eftir hanska. Gætu áverkar á brotaþola samrýmst því að árásarmaðurinn hefði verið með mótorkrosshanska á höndum. Vitnið, Skúli Björnsson, aðalvarðstjóri hjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum, kvað brotaþola hafa komið á lögreglustöðina ásamt föður sínum þann 8. febrúar 2009 og þá verið lemstraður og bólginn í andliti og í miklu uppnámi. Brotaþoli hefði lýst því að þennan sama dag hefðu ákærðu ruðst inn á heimili hans og lamið hann illilega og síðan hefði ákærði Ólafur Gottskálksson haft tölvu brotaþola á brott með sér. Þá hefði brotaþoli nefnt að B hefði verið á staðnum umrætt sinn. Vitnið kvaðst hafa hringt í B síðar sama dag og hefði lýsing hans á atvikum í megindráttum verið í samræmi við lýsingu brotaþola. Aðspurður kvaðst vitnið ekki vita til þess að fartölva brotaþola hefði komið í leitirnar. Vitnið, B, kvaðst þekkja brotaþola og vita hverjir ákærðu eru. Hann kvaðst ráma í að hafa verið á heimili brotaþola ásamt G umrætt sinn þegar ákærðu réðust þangað inn. Vitnið kvaðst hafa setið í stofunni þegar dyrabjöllunni var hringt og síðan hefði hann séð brotaþola koma fljúgandi inn í stofuna. Í kjölfarið hefði komið til áfloga milli ákærðu og brotaþola með þeim hætti að ákærðu hefðu ráðist á brotaþola með hnefahöggum. Aðspurður mundi vitnið ekki hvort ákærðu spörkuðu einnig í brotaþola. Vitnið rámaði hins vegar í að annar ákærðu hefði verið með mótorkrosshanska á höndum sér en var ekki viss um hvor ákærðu það var. Vitnið kvað ákærðu síðan hafa tekið tölvu brotaþola með sér. Vitnið kvaðst hafa verið mjög hræddur umrætt sinn og kvaðst ekki geta lýst orðaskiptum milli ákærðu og brotaþola að öðru leyti en því að ákærðu hefðu talað um einhverja skuld. Borin var undir vitnið frásögn hans, sem eftir honum er höfð í rannsóknarskýrslu Skúla Björnssonar, og staðfesti vitnið að henni væri þar rétt lýst. Vitnið, H faðir brotaþola, kvað brotaþola hafa hringt í sig 8. febrúar 2009 og sagt ákærðu hafa ruðst inn á heimili sitt, barið sig og tekið muni í sinni eigu. Vitnið kvaðst hafa farið með syni sínum á lögreglustöðina síðar sama dag þar sem sonur hans lagði fram kæru vegna þessa. Vitnið kvaðst hafa hringt í ákærða Ólaf Gottskálksson og hefði hann verið æstur og sagst hafa farið heim til brotaþola til þess að rukka 24.000 króna skuld fyrir einhverja stelpu. Tók vitnið fram að uppeldissyni sínum hefði verið hótað vegna þessa máls. IV. Niðurstaða. Við munnlegan málflutning við aðalmeðferð málsins gerði verjandi ákærða Ólafs Gottskálkssonar verulegar athugasemdir við það, að nákvæmt lýsing á efni ákærunnar skyldi birtast í dagblaði áður en ákæran var birt fyrir skjólstæðingi hans. Óskaði verjandinn eftir því að dómurinn tæki afstöðu til athugasemda ákærða að þessu leyti enda væri um að ræða brot gegn 5. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008. Það er mat dómsins að athugasemdir þessar hafi ekki efnislega þýðingu við úrlausn máls þessa auk þess sem engin sönnun liggur fyrir um ætlaðan ólögmætan leka upplýsinga. Er því ekki unnt að taka afstöðu til framangreindra athugasemda í málinu. Báðir ákærðu hafa staðfastlega neitað sök, bæði hjá lögreglu og hér fyrir dóminum, og kannast hvorugur við að hafa nokkurn tíma komið á heimili brotaþola. Brotaþoli hefur hins vegar lýst því að báðir ákærðu hafi ruðst inn á heimili hans, barið hann og sparkað í hann og loks hafi ákærði Ólafur Gottskálksson tekið tölvu brotaþola og haft hana á brott með sér. Lýsing brotaþola fær stuðning í vætti vitnanna G og B, sem bæði hafa borið um að hafa verið stödd á heimili brotaþola umrætt sinn. Hafa bæði brotaþoli og vitnið G borið um að ákærðu hafi bæði lamið brotaþola og sparkað í hann en vitnið B kvaðst hér fyrir dóminum ekki geta fullyrt hvort um spörk hefði verið að ræða. Hefur lýsing brotaþola og vitnanna á atvikum málsins verið í meginatriðum á sama veg hér fyrir dóminum og í lögregluskýrslum auk þess sem lýsingar þeirra eru samhljóða í öllum aðalatriðum. Hafa þau öll tekið fram að þau séu fullviss um að árásarmennirnir séu ákærðu í máli þessu. Í málinu liggur frammi læknisvottorð dagsett 8. febrúar 2009 þar sem rakin er atvikalýsing brotaþola að því er varðar umrædda árás, sem er í samræmi við framburð hans hjá lögreglu og hér fyrir dóminum. Þá er áverkum brotaþola lýst í vottorðinu og þeir sagðir vel geta samrýmst lýsingu hans á árásinni.Með framangreindu læknisvottorði telst sannað að brotaþoli fékk umrædda áverka umrætt sinn. Þegar litið er til staðfasts vættis brotaþola og vættis vitnanna B og G, sem eru í öllum aðalatriðum á sama veg, telst sannað að ákærðu ruddust inn á heimili brotaþola umrætt sinn, þrátt fyrir að brotaþoli segði þeim að þeir væru ekki velkomnir á heimili hans, og veittu honum högg í líkama og andlit og þá er með vætti brotaþola og vitnisins G sannað að ákærðu hafi einnig sparkað í brotaþola. Með sama hætti og með vísan til þess, sem segir í framlögðu læknisvottorði um að brotaþoli hafi verið með mynsturfar á vinstra kinnbeini við komu á heilsugæslustöð sama dag, telst sannað að ákærði X var íklæddur mótorhjólahanska við barsmíðarnar. Þá þykir með vætti framangreindra vitna sannað að ákærðu höfðu fartölvu brotaþola á brott með sér umrætt sinn. Ákærðu hafa með þessari háttsemi sinni gerst sekir um húsbrot og rán eins og þeim er gefið að sök í ákæru. Verður að telja að um samverknað ákærðu hafi verið að ræða og er háttsemi þeirra rétt færð til refsiákvæða en ránsbrotið tæmir sök gagnvart húsbroti. Refsing. Við ákvörðun refsingar beggja ákærðu verður að líta til þess að þeir ruddust í sameiningu inn á heimili brotaþola og brutu þannig freklega gegn friðhelgi heimilis hans. Þá beittu þeir brotaþola ofbeldi og er það mat dómsins að ákærðu eigi sér engar málsbætur. Upplýsingar úr sakavottorði ákærða Ólafs Gottskálkssonar hafa ekki áhrif á ákvörðun refsingar hans í þessu máli. Að öllu framangreindu virtu þykir refsing hans hæfilega ákveðin 10 mánaða fangelsi. Engin efni þykja til að skilorðsbinda refsinguna. Ákærði X er fæddur [...] 1988. Samkvæmt sakavottorði hans gekkst hann undir lögreglustjórasátt 6. september 2006 til greiðslu 37.500 króna sektar fyrir fíkniefnalagabrot. Þann 6. mars 2007 var hann dæmdur í 30 daga fangelsi skilorðsbundið í 2 ár fyrir líkamsárás og þann 22. október 2008 var hann á ný dæmdur fyrir líkamsárás og þá gert að sæta 2 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár. Með síðarnefnda dóminum var skilorðsdómurinn frá 6. mars 2007 tekinn upp og refsing dæmd í einu lagi. Með dómum uppkveðnum þann 19. nóvember 2008 og 29. júní 2009 var ákærði dæmdur til sektargreiðslna fyrir fíkniefnalagabrot. Loks var ákærði dæmdur til greiðslu 150.000 króna sektar fyrir umferðarlagabrot þann 21. janúar 2010. Brot hans nú eru hegningarauki við dómana frá 29. júní 2009 og 21. janúar 2010 og verður honum því gerð refsing með vísan til 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá hefur ákærði með brotum sínum nú rofið skilorð 2 mánaða fangelsisdóms sem hann hlaut 22. október 2008. Með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga verður sá dómur nú tekinn upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Að öllu framanrituðu virtu telst refsing ákærða X hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði en engin efni þykja til að skilorðsbinda refsinguna. Skaðabætur. A gerir skaðabótakröfu í málinu. Endanleg kröfugerð hans er á þann veg að ákærðu verði dæmdir til að greiða skaðabætur að fjárhæð 1.764.420 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 8. febrúar 2009 og dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla sömu laga frá því að mánuður var liðinn frá birtingu bótakröfunnar auk greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar. Kröfuna sundurliðar brotaþoli þannig að hann krefjist 1.500.000 króna í miskabætur, 120.000 króna í skaðabætur vegna töku ákærðu á fartölvu hans og 144.420 króna vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfu. Er tekið fram í framlagðri skaðabótakröfu að komi til aðalmeðferðar sé krafist þóknunar til handa réttargæslumanni brotaþola eftir síðar framkominni tímaskýrslu lögmanns. Miskabótakrafan er byggð á ákvæðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og vísað til þess að brotaþoli hafi orðið fyrir ólögmætri meingerð sem ákærðu beri ábyrgð á. Atlaga ákærðu hafi verið tilefnislaus, ofsafengin og unnin í félagi tveggja manna sem hafi ráðist inn í friðhelgi heimilis brotaþola til þess eins að valda honum sem mestum sársauka. Þá kemur fram í bótakröfunni að krafist sé bóta vegna sjúkrakostnaðar vegna árásarinnar samkvæmt reikningum sem lagðir verði fram við þingfestingu málsins. Brotaþoli krefst einnig skaðabóta úr hendi ákærðu vegna töku þeirra á fartölvu hans umrætt sinn. Krafa brotaþola vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfu í máli þessu er byggð á ákvæðum 1. mgr. 172. gr. og 216. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og þá hefur lögmaður hans lagt fyrir dóminn vinnuskýrslu sína. Ekki er fallist á það með ákærðu að miskabótakrafa brotaþola sé svo vanreifuð að það varði frávísun hennar frá dómi. Ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir húsbrot og rán á heimili brotaþola og hafa þeir með brotum sínum valdið honum miska og á hann því rétt á bótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Til stuðnings kröfu sinni um skaðabætur vegna hinnar stolnu fartölvu, hefur brotaþoli lagt fram reikninga vegna MacBook tölva. Fram er komið að tölvur af sömu gerð og fartölva brotaþola eru ekki lengur fáanlegar og styðst brotaþoli því við verð tölva, sem hann telur sambærilegar. Það er mat dómsins að ekki verði við framangreind gögn miðað og þar sem öðru verðmati á hinni stolnu tölvu er ekki til að dreifa verður bótakröfu brotaþola að þessu leyti vísað frá dómi vegna vanreifunar. Leitt hefur verið í ljós að brotaþoli hafði kostnað af því að halda fram kröfu sinni í málinu vegna lögmannsaðstoðar, bæði við gerð bótakröfu og meðferð máls þessa. Telst kostnaður hans vegna gagnaöflunar og við gerð bótakröfu hæfilega ákveðinn 75.300 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Verður ákærðu gert að greiða brotaþola þennan kostnað óskipt. Ekki verður dæmd þóknun vegna réttargæslu brotaþola enda hefur ekki komið til skipunar réttargæslumanns brotaþola í málinu. Hins vegar verður litið á kröfu brotaþola sem málskostnaðarkröfu, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verður ákærðu því gert að greiða brotaþola óskipt 225.900 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, í málskostnað. Til stuðnings vaxtakröfu sinni vísar brotaþoli til vaxta samkvæmt II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 án frekari skýringa. Verður ekki séð að sú tilvísun eigi hér við og verður vaxtakröfunni því vísað frá dómi sem vanreifaðri að þessu leyti. Ákærða X var birt bótakrafan 12. maí 2009 en ákærða Ólafi Gottskálkssyni 14. maí 2009. Ber að miða upphaf dráttarvaxta við þau tímamörk. Að öllu framanrituðu virtu ber ákærðu að greiða brotaþola óskipt 375.300 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júní 2009 gagnvart ákærða X en frá 14. júní 2009 gagnvart ákærða Ólafi Gottskálkssyni, til greiðsludags. Sakarkostnaður. Ákærði Ólafur Gottskálksson er dæmdur til að greiða skipuðum verjanda sínum, Vilhjálmi Hans Vilhjálmssyni hrl., 407.875 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í málsvarnarþóknun. Ákærði X er dæmdur til að greiða skipuðum verjanda sínum, Guðrúnu Sesselju Arnardóttur hrl., 407.875 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í málsvarnarþóknun. Samkvæmt gögnum málsins nemur annar sakarkostnaður málsins 15.000 krónum vegna öflunar læknisvottorðs vegna brotaþola og verður ákærðu gert að greiða þann kostnað óskipt. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Júlíus Kr. Magnússon, ftr. lögreglustjórans á Suðurnesjum. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærði, Ólafur Gottskálksson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærðu greiði óskipt A 375.300 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 12. júní 2009 gagnvart ákærða X en frá 14. júní 2009 gagnvart ákærða Ólafi Gottskálkssyni, til greiðsludags. Ákærðu greiði óskipt A 225.900 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, í málskostnað. Ákærðu greiði óskipt sakarkostnað að fjárhæð 15.000 krónur. Ákærði, Ólafur Gottskálksson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., 407.875 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði, X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hrl., 407.875 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 678/2010
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Ó gegn A hf. var vísað frá dómi að kröfu A hf. Í málinu krafðist Ó að viðurkenndur yrði með dómi réttur hans til skaðabóta úr hendi A hf. vegna rýrnunar sem varð á fjármunum hans er voru í fjárvörslu og eignastýringu hjá K hf. og síðar A hf. er rekja mætti til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi A hf. og starfsmanna hans. Í málinu var talið að Ó hefði m.a. ekki gert grein fyrir því tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir eða í hverju hin meintu brot höfðu verið fólgin né hvenær þau voru framin. Var bótagrundvöllur talinn vanreifaður og óljós og Ó ekki talinn hafa leitt líkur að því að hann hefði orðið fyrir bótaskyldu tjóni þannig að nægði til höfðunar viðurkenningarmáls á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Óskar Guðmundsson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 740/2016
|
Ríkisstarfsmenn Vinnusamningur Kjarasamningur Laun Tómlæti
|
I höfðaði mál á hendur Í og T og krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að hann hefði áunnið sér frítökurétt samkvæmt ákvæðum í kjarasamningi vegna starfa sinna sem tollvörður hjá embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli á árunum 2001 til 2005. I hafði starfað í afleysingum sumarið 2001 og 2002 en mun síðan hafa starfað samfellt sem tollvörður frá maí 2003. I sendi fyrirspurn með tölvupósti til embættisins í nóvember 2008 þar sem hann fór þess á leit að reiknaður yrði frítökuréttur hans frá því hann hóf störf hjá embættinu á árinu 2001 en því bréfi var svarað samdægurs þar sem fram kom að sá frítökuréttur sem I taldi sig eiga væri ekki fyrir hendi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki yrði ráðið af gögnum málsins að I hefði hreyft við athugasemdum við launauppgjör til sín þegar hann lét af störfum um haustið á árunum 2001 og 2002, en við starfslok hefði borið að gera upp frítökurétt með sama hætti og orlof. Þá yrði ekki séð að I hefði hreyft andmælum við fyrrgreindum tölvupósti fyrr en með bréfi lögmanns hans til fjármálaráðuneytisins tveimur árum síðar. Þetta athafnaleysi I benti ekki til að stofnast hefði frítökuréttur í starfi hans. Jafnframt hefði hann ekki getað um árabil látið átölulaust hvernig staðið var að uppgjöri gagnvart honum í þessu tilliti í trausti þess að geta löngu síðar haft uppi kröfu sína þegar mun örðugra var að leggja mat á hvort fyrir hendi hefðu verið aðstæður sem stofnuðu til frítökuréttar samkvæmt þeim ákvæðum sem um hann giltu eftir kjarasamningi. Loks var litið til þess að á því tímabili sem kröfugerð I tók til hefði hann tekið svokallað áunnið leyfi sem hann hefði ekki gefið neinar skýringar á. Var I því ekki talinn hafa sýnt fram á að hann ætti uppsafnaðan og óuppgerðan frítökurétt frá umræddu tímabili. Voru Í og T því sýknaðir af kröfum I.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. nóvember 2016. Þeirkrefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjandaog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 30.desember 2016. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hannhafi áunnið sér frítökurétt, alls 476,35 vinnustundir, samkvæmt grein 2.4.5. íkjarasamningi Tollvarðafélags Íslands og ríkissjóðs, vegna starfa sinna hjáembætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli á tímabilinu frá 16. júní 2001 tilog með 11. desember 2005, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, enað því frágengnu að viðurkennt verði að hann hafi áunnið sér frítökuréttsamkvæmt sömu grein kjarasamningsins vegna starfa hjá embættinu á sama tímabili.Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IStefndi starfaði sem tollvörður í sumarafleysingum hjá sýslumanninum áKeflavíkurflugvelli frá maí til loka ágúst 2001. Hann var einnigsumarstarfsmaður árið á eftir frá maí til loka september. Hann mun síðan hafa starfaðsamfellt sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli frá 27. maí 2003.Með 2. gr. laga nr. 46/2006, sem tóku gildi 1. janúar 2007 og fólu meðalannars í sér breytingu á lögreglulögum nr. 90/1996, voru sameinuðlögregluumdæmi í Keflavík undir stjórn lögreglustjórans á Suðurnesjum, semjafnframt var sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli. Með varnarmálalögum nr.34/2008 var embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli lagt niður frá og með31. maí 2008. Hinn 1. janúar 2009 varð landið allt eitt tollumdæmi, sbr. lögnr. 147/2008 um breyting á tollalögum nr. 88/2005. Með lögunum varð embættitollstjórans í Reykjavík að embætti tollstjóra og tók hann við réttindum ogskyldum gagnvart tollvörðum sem störfuðu í öðrum umdæmum, þar á meðaltollvörðum í Reykjanesumdæmi.Málið lýtur að ágreiningi um svokallaðan frítökurétt gagnáfrýjandi ístarfi sínu sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli sem hann telur hafa stofnastfrá 16. júní 2001 til 11. desember 2005. Á því tímabili fóru starfskjörtollvarða annars vegar eftir kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands ogfjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs 31. maí 2001, með gildistíma frá 1. maí2001 til 30. nóvember 2005, og hins vegar eftir kjarasamningi sömu aðila 6.júní 2005, með gildistíma 1. maí 2005 til 31. október 2008. Þau ákvæði þessarasamninga um frítökurétt sem reynir á í málinu eru orðrétt samhljóða, en þau erutekin upp í hinum áfrýjaða dómi.Á fyrrgreindu tímabili, sem málið tekur til, var unnið á tólf tíma vöktumhjá tollvörðum á Keflavíkurflugvelli. Upphaflega voru dagvakir frá kl. 7 til 19en næturvaktir frá kl. 19 til 7 daginn eftir. Þessari tilhögun var breytt áfyrri hluta ársins 2002 þannig að dagvakt var frá kl. 6 til 18 en næturvakt frákl. 18 til 6 næsta dag. Fyrirkomulag vakta var með því móti að á tveggja viknatímabili voru vinnudagar jafn margir frídögum. Fólst þetta í því að aðra vikunavar unnið mánudag, þriðjudag, föstudag, laugardag og sunnudag en þá næstumiðvikudag og fimmtudag.Hinn 12. desember 2005 var tekið upp nýtt tímaskráningarkerfi hjásýslumanninum á Keflavíkurflugvelli. Frá þeim degi var í því kerfi skráðurfrítökuréttur tollvarða hjá embættinu, en sá uppsafnaði réttur mun fyrst hafakomið fram á launaseðlum þeirra frá maí 2010 í samræmi við grein 2.4.5.6 ífyrrgreindum kjarasamningum. Á fyrri launaseðlum munu þessar upplýsingar hinsvegar ekki hafa komið fram.Með tölvupósti 28. nóvember 2008 til aðaldeildarstjóra sýslumannsins áKeflavíkurflugvelli fór gagnáfrýjandi þess á leit að reiknaður yrði frítökurétturhans frá því hann hóf störf hjá embættinu á árinu 2001. Því erindi svaraði aðaldeildarstjórinnmeð tölvupósti samdægurs þar sem fram kom að uppsafnaður fríréttur miðað viðþann dag væri 24,38 tímar.Lögmaður gagnáfrýjanda ritaði fjármálaráðuneytinu bréf 11. október 2010þar sem óskað var eftir yfirliti um ótekinn og uppsafnaðan frítökuréttgagnáfrýjanda frá því hann hóf störf sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli áárinu 2001. Í því erindi var staðhæft að ákvæði kjarasamninga um frítökurétthefðu ekki verið virt gagnvart honum. Bréfaskipti aðila í kjölfarið eru rakin íhinum áfrýjaða dómi.IIKrafa gagnáfrýjanda um að viðurkennt verði að hann hafi áunnið sérfrítökurétt, alls 476,35 vinnustundir á tímabilinu frá 16. júní 2001 til og með11. desember 2005, er reist á gögnum úr dagbók tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelliog vaktakerfi hennar frá 31. maí 2001 til 17. nóvember 2005. Aðaláfrýjendurmótmæla því að frítökuréttur hafi stofnast eftir kjarasamningi á þessutímabili. Verði aftur á móti talið að gagnáfrýjandi hafi áunnið sér slíkan rétthafa aðaláfrýjendur aflað útreiknings Fjársýslu ríkisins á honum miðað við sömugögn. Samkvæmt þeim útreikningi nemur frítökuréttur gagnáfrýjanda alls 349,73vinnustundum eða 339,98 stundum ef talið er frá 16. júní 2001 sem markar upphafþess tímabils sem gagnáfrýjandi miðar kröfugerð sína við. Gagnáfrýjandi telurfrítökurétt vanreiknaðan um 126,62 stundir, en sá munur leiðir af ágreiningiaðila um skýringu á annars vegar ákvæði kjarasamnings um vinnu umfram 16klukkustundir í grein 2.4.5.3 og hins vegar ákvæði um vinnu á undan hvíldardegií grein 2.4.5.5. Þeim ágreiningi og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi.Aðaláfrýjendur hafa lagt fram yfirlit úr tímaskráningarkerfi sýslumannsinsá Keflavíkurflugvelli fyrir tímabilið frá 16. maí 2001 til og með 11. desember2005 með upplýsingum um fjarveru gagnáfrýjanda sundurliðuð eftir veikindum,orlofi, fæðingarorlofi og því sem kallað er áunnið leyfi. Það síðastnefndanemur samtals 270 stundum sem sundurliðast þannig eftir árum: 36 stundir 2001,0 stundir 2002, 24 stundir 2003, 60 stundir 2004 og 150 stundir 2005.IIIÍ grein 2.4.5.1 í þeim kjarasamningum, sem voru í gildi á þeim tíma semkröfugerð gagnáfrýjanda tekur til, var að finna almenn skilyrði fyrirfrítökurétti. Þar sagði að slíkur réttur skapaðist ef stjórnandi mæti það svoað nauðsyn stæði til að starfsmaður mætti til vinnu áður en 11 klukkustundalágmarkshvíld væri náð. Einnig sagði að starfsmaður ætti ekki að mæta aftur tilvinnu fyrr en að lokinni 11 klukkustunda hvíld nema hann hefði sérstaklega veriðbeðinn um það. Mætti starfsmaður eigi að síður áður en hann hefði náð hvíldinniáynni hann sér ekki frítökurétt. Með aðilum er ágreiningur um hvort fullnægt séþessum skilyrðum frítökuréttar.Eins og áður er rakið hóf gagnáfrýjandi störf við tollgæslu á Keflavíkurflugvellisem sumarstarfsmaður á árunum 2001 og 2002. Af því sem komið hefur fram ímálinu verður ekki ráðið að hann hafi hreyft athugasemdum við launauppgjör tilsín þegar hann lét af störfum um haustið á þeim árum, en við starfslok bar að geraupp frítökurétt með sama hætti og orlof, sbr. grein 2.4.5.8 í kjarasamningi. Þáfékk gagnáfrýjandi svar við fyrirspurn með fyrrgreindum tölvupósti 28. nóvember2008 þar sem fram kom að sá frítökuréttur sem gagnáfrýjandi taldi sig eiga væriekki fyrir hendi. Verður ekki séð af gögnum málsins að gagnáfrýjandi hafihreyft andmælum af þessu tilefni fyrr en með áðurgreindu bréfi lögmanns hans11. október 2010 til fjármálaráðuneytisins. Þetta athafnaleysi gagnáfrýjandabendir ekki til að stofnast hafi frítökuréttur í starfi hans hjá tollgæslunni áKeflavíkurflugvelli. Jafnframt gat hann ekki um árabil látið átölulaust hvernigstaðið var að uppgjöri gagnvart honum í þessu tilliti í trausti þess að getalöngu síðar haft uppi kröfu sína þegar mun örðugra var að leggja mat á hvortfyrir hendi hafi verið aðstæður sem stofnuðu til frítökuréttar samkvæmt þeimákvæðum sem um hann gilda eftir kjarasamningi. Um þetta má einnig vísa tilgreinar 2.4.5.7 í kjarasamningi þar sem mælt er fyrir um að leitast skuli viðað veita frí svo fljótt sem auðið er eða með reglubundnum hætti til að koma íveg fyrir að frí safnist upp. Loks ber að líta til þess að á því tímabili semkröfugerð gagnáfrýjanda tekur til tók hann svokallað áunnið leyfi í alls 270vinnustundir samkvæmt yfirliti úr tímaskráningarkerfi sýslumannsins áKeflavíkurflugvelli. Á þessu hefur hann ekki gefið neinar skýringar og kann að veraað þessi fjarvera hafi helgast af frítökurétti þegar haft er í huga að fjarveraaf öðrum ástæðum er tilgreind á yfirlitinu. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður gagnáfrýjandi ekkitalinn hafa sýnt fram á að hann eigi uppsafnaðan og óuppgerðan frítökurétt fráumræddu tímabili. Verða aðaláfrýjendur því sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda.Eftir atvikum er rétt að aðilar beri sinn kostnað af rekstri málsins ábáðum dómstigum.Það athugast að ekkert tilefni var til að höfða mál þetta á hendurtollstjóra.Dómsorð:Aðaláfrýjendur, íslenska ríkið og tollstjóri, eru sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda,Ingva Steins Jóhannssonar.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 3. ágúst 2016. Þetta mál, sem var tekið til dóms 23. júní 2016, erhöfðað af Ingva Steini Jóhannssyni, kt. [...], Völuási 5, Reykjanesbæ, meðstefnu birtri 22. maí 2014 á hendur íslenska ríkinu og Tollstjóra, kt. [...],Tryggvagötu 19, Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hann hafi áunnið sérfrítökurétt, alls 476,35 vinnustundir, samkvæmt grein 2.4.5 í kjarasamningiTollvarðafélags Íslands og stefnda, íslenska ríkisins, vegna starfa sinna hjáembætti Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli og embætti Tollstjóra átímabilinu 16. júní 2001 til og með 11. desember 2005. Tilvara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að hann hafi áunnið sérfrítökurétt samkvæmt grein 2.4.5 í kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands ogstefnda, íslenska ríkisins, vegna starfa sinna hjá embætti Sýslumannsins áKeflavíkurflugvelli og embætti Tollstjóra á tímabilinu 16. júní 2001 til ogmeð 11. desember 2005. Íbáðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskattsaf málflutningsþóknun. Stefndukrefjast sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Tilvara krefjast þeir þess að sá tími frítökuréttar sem stefnandi krefst verðistyttur verulega og málskostnaður verði látinn falla niður.Málsatvik Stefnandier tollvörður á Keflavíkurflugvelli. Hann telur sig hafi verið í óslitnu vinnuréttarsambandivið Tollstjóra og íslenska ríkið frá maímánuði 2001. Með lögum nr. 46/2006, sem öðluðustgildi 1. janúar 2007, voru lögregluembættin í Keflavík og áKeflavíkurflugvelli sameinuð undir einni stjórn Lögreglustjórans áSuðurnesjum sem jafnframt varð Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli. Með lögumnr. 34/2008 um Varnarmálastofnun, sem tóku gildi 31. maí 2008, var embættiSýslumannsins á Keflavíkurflugvelli lagt niður. Með lögum nr. 147/2008, semgengu í gildi 1. janúar 2009, varð landið eitt tollumdæmi. Upphaflegastarfaði stefnandi hjá embætti Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli en varðstarfsmaður embættis Tollstjóra þegar því var falin yfirstjórn starfa allratollvarða með lögum nr. 147/2008. Við lagabreytinguna tók embætti Tollstjóravið réttindum embættis Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli á hendur öllumtollvörðum svo og skyldum við þá. Af þeim sökum er embætti Tollstjóra stefnt íþessu máli þótt dómkrafan taki til tímabils sem var liðið þegar embættið varstofnað. Stefndutaka fram að samkvæmt gögnum úr tímaskráningarkerfinu Tímameistaranum hafi stefnandi í fyrstu starfað ísumarafleysingum sem tollvörður hjá Sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli.Árið 2001 hafi hann starfað frá maí til ágústloka og árið 2002 á tímabilinumaí til septemberloka. Það hafi ekki verið fyrr en 27. maí 2003 að hann varráðinn í fullt, fast starf. Áþví tímabili sem krafa stefnanda tekur til, 16. júní 2001 til og með 11. desember2005, fóru launakjör hans eftir kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands ogstefnda, ríkisins, sem var undirritaður 31. maí 2001 og gilti frá 1. maí 2001til 30. nóvember 2005 og kjarasamningi sömu aðila undirrituðum 6. júní 2005sem gilti frá 1. maí 2005 til 31. október 2008. Hvíldar-og frítökuréttarákvæði eru í undirkafla 2.4 í báðum kjarasamningum. Þar ernánar tiltekið að tollverðir skuli á hverjum sólarhring fá 11 tíma samfelldahvíld. Komi til þess að vinnuveitandi óski eftir því að vikið verði frá þessumhvíldartíma stofnast frítökuréttur samkvæmt grein 2.4.5 sem nemur 1½klukkustund fyrir hverja klukkustund sem hvíldin skerðist. Sömuleiðis er samiðum að vinni tollvörður það lengi á undan frídegi eða helgi að hann fái ekki 11tíma hvíld, miðað við venjubundið upphaf vinnudags, stofnist einnigfrítökuréttur. Jafnframt er skylt að tilgreina á launaseðli hversu mikillfrítökuréttur hafi safnast upp. Enn fremur segir að frítökuréttur fyrnistekki en hann skuli gera upp við starfslok eins og orlof. Í kjarasamningnum ereinnig tekið fram að frítökuréttur skuli veittur í samráði við starfsmann ogað leitast skuli við að veita frí svo fljótt sem auðið er eða á reglubundinnhátt til þess að koma í veg fyrir að frí safnist upp. Aðsögn stefnanda bað vinnuveitandi hans hann ítrekað, frá gildistöku frítökuréttarákvæðisins,að koma til vinnu áður en fullri 11 klukkustunda hvíld var náð. Jafnframt hafihann komið til vinnu áður en honum bar samkvæmt vaktskrá, unnið meira en 16klukkustundir á sólarhring og unnið lengur þannig að hann næði ekki 11 klukkustundalágmarkshvíld fyrir venjubundið upphaf næsta vinnudags eða frídags. Með hliðsjónaf þessu telur stefnandi ótvírætt að hann hafi eignast töluverðan frítökuréttá tímabilinu 16. júní 2001 til 11. desember 2005. Samkvæmt útreikningumstefnanda, sem byggist á gögnum úr launakerfum Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelliog Tollstjóra, nemi uppsafnaður frítökuréttur hans á þessu tímabili 476,35klukkustundum. Fráþví að tímaskráningarkerfið Vinnustundvar tekið í notkun á Keflavíkurflugvelli, 12. desember 2005, munuppsafnaður frítökuréttur allt frá þeim degi hafa komið fram á launaseðlumstarfsmanna frá og með launaseðlum í maí 2010. Stefnandivíkur að því að lögmaður Tollvarðafélags Íslands hafi fyrir hönd félagsmannaritað stefnda, íslenska ríkinu, bréf, 11. október 2010, og farið fram á aðstefndi veitti upplýsingar um hvíldartíma þeirra tollvarða sem leitað hefðutil félagsins. Stefndi hafi svarað lögmanni félagsins með bréfi, 26. október2010, og tilkynnt að hann hefði vísað erindi félagsins til meðstefnda, Tollstjóra.Með bréfi, 8. nóvember 2010, hafi meðstefndi upplýst að hann hefði spurstfyrir um málið hjá Lögreglustjóranum á Suðurnesjum. Tollvarðafélagið hafiítrekað erindi sitt til meðstefnda með bréfum lögmanns félagins, 10. desember2010 og 18. janúar og 10. febrúar 2011. Stefnandi segi einu viðbrögð meðstefndahafa verið að ítreka fyrirspurn sína til Lögreglustjórans á Suðurnesjum. LögmaðurTollvarðafélagsins ritaði stefnda bréf, 18. nóvember 2011, og gerði alvarlegarathugasemdir við aðgerðarleysi stefnda og meðstefnda við að gangast við réttindumfélagsmanna og yfirhöfuð svara bréfum félagsins. Stefndi hafi vísað erindinuáfram til meðstefnda með bréfi, 2. desember 2011, og upplýst að þetta mál værialfarið á forræði hans. Lögmaður Tollvarðafélagsins hafi enn á ný ítrekaðerindi sitt til meðstefnda með bréfi, 7. desember 2011 og jafnframt gert alvarlegarathugasemdir við málsmeðferð stefnda og meðstefnda. Í kjölfarið hafi lögmannifélagsins borist svar meðstefnda í tölvupósti, þ.e. afrit af bréfi dags. 1.desember 2011. Íbréfinu hafi erindi Tollvarðafélagsins verið hafnað á forsendum sem komi fram íminnisblaði Kára Gunnlaugssonar dagsettu ári áður, 27. október 2010. Forsendurmeðstefnda, og þar með stefnda fyrir því að synja erindi stefnanda, hafi veriðþær að félagsmenn Tollvarðafélagsins hafi sjálfir óskað eftir því að vinnaá umræddum tímum og þannig brotið gegn hvíldarákvæði kjarasamningsins. Af þeimsökum væri stefnda ekki skylt að „greiða“ frítökurétt samkvæmt ákvæðum greinar2.4.5 í kjarasamningi aðila. Meðstefndi hafi jafnframt vísað til þess aðkrafa félagsins lyti að tímabili sem hefði verið liðið fyrir sameiningu tollumdæmaog þegar félagsmenn þess hafi heyrt undir „embætti tollstjórans á Suðurnesjum“. Íkjölfar þessa hafi Tollvarðafélagið fengið afrit af fyrrnefndu minnisblaði Kárayfirtollvarðar, dagsettu 27 október 2010. Stefnandi telur þetta sýna að afstaðameðstefnda, Tollstjóra, hafi legið fyrir þegar undir lok ársins 2010. Engu aðsíður hafi meðstefndi dregið stefnanda á svari í heilt ár án nokkurrar sjáanlegrarástæðu. Íkjölfar þessara samskipta höfðaði Tollvarðafélagið mál fyrir hönd félagsmannasinna fyrir Félagsdómi meðal annars til viðurkenningar á frítökurétti stefnandafrá 1. maí 2001. Fyrir Félagsdómi krafðist lögmaður stefndu frávísunar málsinsá þeim grunni að ágreiningur aðila snerist ekki um túlkun kjarasamnings, heldurstæði ágreiningurinn um það hvort félagsmenn gætu sannað að þeir hefðu íraun áunnið sér umræddan frítökurétt. Félagsdómur vísaði málinu frá meðúrskurði, 12. júlí 2012. Dómurinn byggði á því að ágreiningur aðila sneristekki eingöngu um túlkun kjarasamnings heldur kæmu til skoðunar önnur atriðisem almennum dómstólum bæri með réttu að dæma um. Íkjölfar dóms Félagsdóms aflaði stefnandi ítarlegra gagna um vinnustundir sínará tímabilinu 16. júní 2001 til 11. desember 2005. LögmaðurTollvarðafélagsins ítrekaði kröfu félagsins um viðurkenningu á frítökuréttistefnanda í bréfi sínu til meðstefnda, Tollstjóra, 29. apríl 2014, og óskaðieftir viðræðum við embættið um uppgjör á frítökuréttinum. Krafan var meðal annarsbyggð á þeim gögnum sem stefnandi aflaði eftir dóm Félagsdóms. Meðstefndi svaraðibréfinu 2. júní 2014. Í svarbréfinu hafnaði hann kröfu stefnanda um uppgjörfrítökuréttarins og taldi rétt stefnanda hafa fallið niður sökum tómlætis,þar eð svo langur tími hefði liðið frá því að tilefni var til að halda umræddumrétti fram og þar til það var gert, en krafa stefnanda hafi fyrst verið sett framí bréfi til fjármálaráðuneytisins 11. október 2010. Stefnandisegist ekki geta unað þessari afstöðu og málsmeðferð stefnda og meðstefnda. Séstefnandi því nauðbeygður til að höfða dómsmál til þess að fá rétt sinn samkvæmtkjarasamningi viðurkenndan.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir málatilbúnað sinn á því að samkvæmt ákvæðum 9. gr. laga nr. 70/1996, umréttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, eigi starfsmenn rétt á launum fyrirstörf sín eftir atvikum samkvæmt ákvörðun Kjaradóms, kjaranefndar eða samkvæmtkjarasamningum. Stefndu beri því að greiða stefnanda laun og önnur hlunnindisamkvæmt gildandi kjarasamningi. Stefnandistyður kröfur sínar við meginreglur samningaréttar um skuldbindingargildisamninga og efndir eftir efni samnings (efndir in natura). Hann vísar einnig til grundvallarreglna vinnumarkaðs-og vinnuréttar um skyldur vinnuveitenda við efndir kjarasamninga og almennaframkvæmd og túlkun kjarasamninga. Stefnandibyggir á því að um kjör hans, á tímabilinu sem krafan taki til, gildi kjarasamningurTollvarðafélags Íslands og stefnda, íslenska ríkisins, dagsettur 31. maí 2001sem gilti frá 1. maí 2001 til 30. nóvember 2005, og kjarasamningur sömu aðila,dagsettur 6. júní 2005 sem gilti frá 1. maí 2005 til 31. október 2008. Frítökuréttarákvæðií grein 2.4.5 í kjarasamningunum hafi í grundvallaratriðum verið óbreytt frákjarasamningi, dagsettum 1. október 1997, sem gilti frá 1. september 1997þótt bætt hafi verið við frítökuréttinn árið 2001 og ákvæðið endurnýjað meðofangreindum samningum. Íkjarasamningnum frá 1. október 1997 hafi verið kveðið á um 11 klst. samfelldahvíld. Jafnframt hafi verið tekið fram að væru tollverðir sérstaklega beðnirað koma til vinnu áður en 11 klst. hvíld væri náð væri heimilt að frestahvíldinni þannig að 1½ klst. frítökuréttur safnaðist upp fyrir hverjaklukkustund sem hvíldin skertist. Einnig hafi verið kveðið á um að ynni tollvörðurþað lengi á undan frídegi eða helgi að ekki næðist 11 klst. samfelld hvíldmiðað við venjubundið upphaf vinnudags stofnaðist sams konar frítökuréttur.Að lokum hafi verið kveðið á um að frítökurétt skyldi tilgreina á launaseðliog ónýttur frítökuréttur skyldi gerður upp við starfslok. Kjarasamninguraðila, eins og honum hafi verið breytt með samkomulagi dags. 31. maí 2001,kveði á um hvíldartíma í undirkafla 2.4. Samningurinn mæli fyrir um rétttollvarða til 11 klst. samfelldrar hvíldar í grein 2.4.2 sem hljóði svo:Vinnutímaskal haga þannig að á 24 stunda tímabili, reiknað frá skipulögðu/venjubundnuupphafi vinnudags starfsmanns, fái starfsmaður a.m.k. 11 klst. samfelldahvíld. Verði því við komið, skal dagleg hvíld ná til tímabilsins frá kl. 23:00til 06:00. Óheimilter að skipuleggja vinnu þannig að vinnutími á 24 klst. tímabili fari umfram 13klst. Jafnframtsé kveðið á um hvíldartíma starfsmanna í 53. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eins og þeim hafi verið breytt með lögumnr. 68/2003. Komitil þess að vinnuveitandi óski eftir því að vikið sé frá þessum hvíldartímastofnist frítökuréttur á eftirfarandi hátt samkvæmt kjarasamningnum: Íundirgrein 2.4.5.1 segi að meti stjórnandi það svo að brýn nauðsyn sé til aðstarfsmaður mæti til vinnu áður en 11 klst. lágmarkshvíld er náð og óski eftirþví við starfsmann að hann mæti undir þessum kringumstæðum, skapist frítökuréttur1½ klst. (í dagvinnu) fyrir hverja klukkustund sem hvíldin skerðist. Undirgrein2.4.5.2 mæli fyrir um að sé samfelld hvíld rofin með útkalli einu sinni eðaoftar, innan 24 stunda tímabils miðað við skipulagt/venjubundið upphaf vinnudagsstarfsmanns, skuli bæta það sem vantar upp á að 11 klst. hvíld náist, miðaðvið lengsta hlé innan vinnulotu, með frítökurétti, 1½ klst. (dagvinnu) fyrirhverja klukkustund sem 11 klst. hvíld skerðist. Samkvæmtundirgrein 2.4.5.3 skuli starfsmaður, sem vinni meira en 16 klst., öðlast frítökuréttsem nemi 1½ klst. (dagvinna) fyrir hverja klukkustund sem unnin var umfram 16klst. Samkvæmt undirgrein 2.4.5.4 stofnist 1,8% viðbótarfrítökuréttur fyrirvinnustundir sem unnar séu umfram 24 klst. samfelldan vinnutíma. Íundirgrein 2.4.5.5 segi enn fremur að vinni starfsmaður samkvæmt ákvörðun yfirmannsþað lengi á undan hvíldardegi að ekki náist 11 klst. samfelld hvíld, miðað viðvenjubundið upphaf vinnudags eða frídags, safnist upp frítökuréttur 1½ klst. ídagvinnu fyrir hverja klukkustund sem hvíldin skerðist. Samkvæmtundirgrein 2.4.5.6 skuli frítökuréttur tilgreindur á launaseðli og skuliveittur í hálfum eða heilum dögum. Sömuleiðis kemur fram í undirgrein 2.4.5.9að frítökuréttur skuli gerður upp við starfslok og að hann fyrnist ekki. Stefnanditelur sannað að honum hafi margoft verið gert að haga vinnu sinni þannig aðhann hafi fengið styttri hvíldartíma en mælt sé fyrir um í ofangreindum kjarasamningsákvæðum.Hvort tveggja eigi við að hann hafi verið beðinn um að mæta til vinnu áður en11 klst. hvíldartíma hafi verið náð sem og að hann hafi lokið vinnu innan við11 klst. fyrir upphaf næsta vinnudags. Þá sé sömuleiðis ljóst að stefnandihafi unnið lengri vinnudaga en 16 tíma. Stefnandi telur framlögð gögn, meðalannars vinnutímayfirlit hans, sanna þetta. Jafnframt liggi fyrir súyfirlýsing Kára Gunnlaugssonar yfirtollvarðar í minnisblaði, 27. október2010, að félagsmenn stefnanda hafi unnið umfram 16 tíma á sólarhring. Telurstefnandi því fullyrðingar sínar varðandi vinnu umfram 16 tíma á sólarhringóumdeildar. Meðhliðsjón af framangreindu, og skýru og ótvíræðu orðalagi kjarasamningsins,telur stefnandi sig hafa áunnið sér umtalsverðan frítökurétt vegna skerðingará hvíldartíma hans. Þrátt fyrir það hafi stefndi ekki virt frítökurétt hansog ekki tilgreint umfang réttarins á launaseðli eins og skylt sé samkvæmtundirgrein 2.4.5.6 í kjarasamningi aðila. Stefnandi telur stefnda bera aðvirða og efna umrædd samningsákvæði. Stefnandibendir á að frítökuréttur samkvæmt kjarasamningi aðila fyrnist ekki. Hann eigiþví inni frítökurétt frá þeim tíma sem þessi réttur hans stofnaðist fyrstvegna skerts hvíldartíma eftir gildistöku frítökuréttarákvæða kjarasamnings,1. september 1997 og 31. maí 2001. Stefnandihafnar alfarið mótbárum og málatilbúnaði stefnda sem komi fram í minnisblaðiKára Gunnlaugssonar yfirtollvarðar, dags. 27. október 2010, og í bréfi meðstefnda,1. desember 2011, þess efnis að félagsmenn Tollvarðafélagsins hafi „samþykktað vinna á umræddum tímum og þannig brjóta hvíldarákvæði“. Stefnandi teljiþennan málatilbúnað meðstefnda ekki standast. Samkvæmt grunnreglum vinnuréttarog 1. gr. laga nr. 55/1980 umstarfskjör launafólks séu samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda umlakari kjör en almennir kjarasamningar kveði á um ógildir. Þegar af þessariástæðu telji stefnandi ljóst að meint samþykki sitt við því að vinna íkjarasamningsbundnum hvíldartíma, hafi ekki falið í sér afsal á rétti hans tilfrítöku. Slíkt sé beinlínis óheimilt samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði. Þá byggi stefnandi á því að fullyrðingarstefnda í þessa veru séu með öllu ósannaðar. Að lokum bendi stefnandi á aðþótt hann hefði samþykkt að vinna í hvíldartíma sínum, verði ekki af þvíályktað að hann hafi þar með samþykkt að falla frá kjarasamningsbundnum frítökurétti. Stefnandibyggir einnig á því að það sé stefnda, meðstefnda og Sýslumannsins áKeflavíkurflugvelli að halda utan um og skrá umfang frítökuréttar stefnanda.Stefnda sé skylt að tilgreina frítökuréttinn í launaseðli, sbr. undirgrein2.4.5.6 í kjarasamningnum. Sömuleiðis vísar stefnandi til þeirrar lögfestugrundvallarreglu vinnuréttar að vinnuveitanda beri að greiða starfsmönnumlaun og önnur hlunnindi samkvæmt kjarasamningum, sbr. meðal annars 9. gr.laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í þessarireglu telji stefnandi felast skyldu til þess að sjá um launabókhald.Stefnandi vísar jafnframt til réttarvenju í þessu sambandi. Að öllu þessuvirtu telur stefnandi stefndu skylt að reikna út og skrá frítökurétt og birtaumfang hans á launaseðlum starfsmanna. Stefnandimótmælir því eindregið að frítökuréttur hans hafi fallið niður sökum tómlætis,eins og meðstefndi haldi fram í bréfi 4. júlí 2014. Frítökurétturinn eigi aðtryggja starfsmönnum þann lágmarkshvíldartíma sem mælt sé fyrir um í kjarasamningumog uppgjör á ónýttum frítökurétti eigi, skv. undirgrein 2.4.5.9 í kjarasamningnum,að fara fram við starfslok starfsmanns og sérstaklega sé tekið fram að frítökurétturfyrnist ekki. Þá segi í undirgrein 2.4.5.6 að frítökuréttur skuli veittur ísamráði við starfsmann og leitast skuli við að veita frí svo fljótt semauðið sé til að koma í veg fyrir að frí safnist upp. Ljóst sé af ákvæðum kjarasamningsinsað ábyrgðin á því að halda utan um uppsafnaðan frítökurétt hvíli á herðumvinnuveitanda og honum sé, samkvæmt greininni skylt að tryggja að ónýttur frítökuréttursafnist ekki upp. Stefnandibendir á að sama regla sé í grein 5.4 í leiðbeiningum samráðsnefndar um vinnutíma.Hún hafi starfað á grundvelli 14. gr. samnings um ákveðna þætti er varði skipulagvinnutíma frá 23. janúar 1997 sem gerður hafi verið milli ríkisins, Reykjavíkurborgarog Launanefndar sveitarfélaga annars vegar og ASÍ, BHM, BSRB og KÍ hinsvegar. Samkomulagið frá 23. janúar 1997 hafi verið byggt á tilskipun Evrópuráðsinsnr. 93/104/EB þar sem mælt var fyrir um lágmarkskröfur um öryggi og heilsuverndí tengslum við skipulegan vinnutíma starfsmanna. Í samkomulaginu sé tekiðfram að það skyldi skoðað sem hluti af kjarasamningum aðildarsamtakannaog/eða einstakra aðildarfélaga þeirra. Vanræki vinnuveitandi þær skyldur,sem séu lagðar á hann með kjarasamningnum og upplýsi starfsmann hvorki um uppsafnaðanfrítökurétt né sjái til þess að sá réttur sé nýttur, geti hann ekki byggt áþví að réttur starfsmanns sé fallinn niður sökum tómlætis, enda eigivinnuveitandi þá að stærstum hluta sök á því að starfsmaðurinn hafi ekki gertsér fyllilega grein fyrir rétti sínum. Sérstaklegasé tekið fram í ákvæðum kjarasamningsins að frítökuréttur fyrnist ekki, svo ogað gera eigi upp ónýttan frítökurétt starfsmanns við starfslok hans. Af þeimsökum hafi starfsmenn réttmætar væntingar til þess að umræddur réttur tapistekki á starfstíma þeirra. Stefnandi leggi enn fremur áherslu á aðvinnuveitandi beri, samkvæmt viðurkenndum meginreglum vinnuréttar, ábyrgð áuppgjöri launa. Jafnframt beri honum að sjá til þess að upplýsingum umlaunagreiðslur til starfsmanna sé haldið réttilega til haga. Stefnanditelji það liggja fyrir í málinu að stefndu hafi skráð og haldið utan um tímaskráningarog uppsafnaðan frítökurétt í tímaskráningarkerfunum Vinnustund og Tímameistaranum,sbr. minnisblað Kára Gunnlaugssonar yfirtollvarðar, dags. 27. október 2010.Stefnandi hafi hins vegar ekki fengið aðgang að þessum gögnum. Stefnandihafi, eftir því sem honum frekast var kostur, aflað sér gagna um vinnustundirsínar hjá stefndu á því tímabili sem krafan nái til og hafi reiknað út uppsafnaðanfrítökurétt út frá þeim gögnum sem hann aflaði með því að prenta út yfirlit umvinnutíma sinn úr kerfum embættisins. Samkvæmt þeirri skráningu hafi stefnandiáunnið sér 476,35 vinnustundir í frítökurétt. Með því að leggjafram þau gögn telji hann sig hafa fært nægjanlegar sönnur á að hann hafi í raununnið til frítökuréttar, samkvæmt kjarasamningi aðila, og beri stefnda aðsýna fram á hið gagnstæða. Aðöllu framangreindu virtu telur stefnandi að fallast beri á þá kröfu hans að frítökurétturhans samkvæmt kjarasamningi verði viðurkenndur. Viðurkenningarkröfurstefnanda byggi á ofangreindum forsendum, meðal annars fyrrnefndum ákvæðumkjarasamnings Tollvarðafélagsins og ríkissjóðs, sem telja verði skýr ogótvíræð, og lögboðinni skyldu stefndu til að efna kjarasamninginn fyrir sittleyti. Í ljósi þess að stefndu hafi ekki efnt umrædd samningsákvæði og þar meðbrotið gegn kjarasamningi sé stefnanda nauðsynlegt að fá viðurkenningardómfyrir kröfum sínum. Stefnandistyður kröfu sína um málskostnað við 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála. Honum sé nauðsynlegt að fá dæmda þóknun sem samsvarivirðisaukaskatti því hann hafi ekki frádráttarrétt vegna kostnaðar af virðisaukaskattiaf aðkeyptri lögmannsþjónustu. Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til laga nr. 70/1996, um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, einkum 9. gr. Hann vísar einnig til 53. gr. laganr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og til 1. gr.laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks. Aðild stefndu styðjist við III.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um heimild til að hafa uppiviðurkenningarkröfu vísast til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og val ávarnarþingi byggist á 3. mgr. 33. gr. og 42. gr. sömu laga.Málsástæður og lagarök stefndu Stefndumótmæla því sem ósönnuðu að stefnandi eigi uppsafnaðan frítökurétt samkvæmtákvæðum kjarasamninga vegna tímabilsins 16. júní 2001 til 11. desember 2005enda hafi hann ekki lagt fram nein haldbær gögn því til sönnunar. Ísamkomulagi fjármálaráðherra og Tollvarðafélags Íslands frá 1997 segi í grein2.4.1 að vinnutíma skuli haga þannig að á hverjum sólarhring, reiknað frábyrjun vinnudags, fái starfsmaður a.m.k. 11 klst. samfellda hvíld. Áskipulegum vaktaskiptum sé þó heimilt að stytta hvíldartíma í allt að áttaklst., sbr. þó bókun frá 23. janúar 1997. Í grein 2.4.2 sé tekið fram að í þeimtilvikum sem óhjákvæmilegt er, vegna sérstakra aðstæðna, að víkja frádaglegum hvíldartíma gildi eftirfarandi: Séu tollverðir sérstaklega beðnirað mæta til vinnu áður en 11 klst. hvíld er náð er heimilt að fresta hvíldinniog veita síðar, þannig að frítökuréttur, 1½ klst. (dagvinna) safnist upp fyrirhverja klst. sem hvíldin skerðist. Þá segi þar einnig að vinni tollvörður svolengi á undan frídegi eða helgi að ekki náist 11 klst. hvíld miðað við venjubundiðupphaf vinnudags skuli fara með það á sama hátt. Íkjarasamningi fjármálaráðherra og Tollvarðafélags Íslands, gerðum í maí 2001,hafi í 9. grein verið samið um nýtt orðalag kafla 2.4 í heild sinni. Í grein2.4.2 segi að vinnutíma skuli haga þannig að á 24 stunda tímabili, reiknað fráskipulögðu/venjubundnu upphafi vinnudags starfsmanns, fái starfsmaður a.m.k.11 klst. samfellda hvíld. Í grein 2.4.3.1 segi að á skipulegum vaktaskiptum séheimilt að stytta samfellda lágmarkshvíld starfsmanna í allt að 8 klst. Viðsérstakar aðstæður megi stytta samfellda lágmarkshvíld eða víkja frá ákvæðumum daglega lágmarkshvíld, sbr. grein 2.4.3.2, um sérstakar aðstæður semheimili að stytta lágmarkshvíld í allt að 8. klst. og lengja vinnulotu í alltað 16 klst. Í beinu framhaldi af slíkri vinnulotu skuli veita starfsmanni 11klst. hvíld á óskertum launum sem hann annars hefði fengið. Grein 2.4.3.3 umtruflun á starfsemi vegna ytri aðstæðna heimili einnig að vikið sé frá ákvæðumum lágmarkshvíld að því marki sem nauðsynlegt er. Samkvæmtgrein 2.4.5.1, um „Almenn skilyrði frítökuréttar”, skapist frítökuréttur hafistjórnandi metið það svo að brýn nauðsyn sé til þess að starfsmaður mæti tilvinnu áður en 11 klst. lágmarkshvíld er náð. Þar segi einnig að starfsmaðureigi ekki að mæta aftur til vinnu fyrr en að aflokinni 11 klst. hvíld nema hannhafi sérstaklega verið beðinn um það. Mæti starfsmaður eigi að síður áður enhann hafi náð hvíldinni, ávinni hann sér ekki frítökurétt. Stefnandireki ákvæði í greinum 2.4.5.1, 2.4.5.2, 2.4.5.3, 2.4.5.4 og 2.4.5.5 sem mælafyrir um stofnun frítökuréttar í þeim tilvikum sem vikið er frá ákvæðum umhvíldartíma samkvæmt ákvörðun vinnuveitanda. Stefnandivísi meðal annars til greinar 2.4.5.5 þar sem segir að vinni starfsmaðursamkvæmt ákvörðun yfirmanns svo lengi á undan hvíldardegi að ekki náist 11klst. hvíld miðað við venjubundið upphaf vinnudags eða vaktar skuli starfsmaðurmæta jafnlöngum tíma síðar við upphaf næsta reglubundna vinnudags, án frádráttará þeim launum sem hann annars hefði fengið, ella safnast upp frítökuréttur, 1½klst. í dagvinnu fyrir hverja klukkustund sem hvíldin skerðist. Stefnandihaldi því ekki beint fram í kafla um málsástæður og lagarök í stefnu að hannhafi áunnið sér frítökurétt af þessum sökum. Stefnandi haldi því fram að hannhafi lokið vinnu innan við 11 klst. fyrir upphaf næsta vinnudags. Ekki séljóst hvað stefnandi eigi við með því en ekki sé vísað í ákveðna grein íkjarasamningnum þessu til stuðnings. Stefnandistaðhæfi einnig, án frekari tilgreiningar eða gagna, að honum hafi margoftverið gert að haga vinnu sinni þannig að hann fékk styttri hvíldartíma en mæltsé fyrir um í þessum kjarasamningsákvæðum og hafi hann áunnið sér umtalsverðanfrítökurétt. Stefnandi haldi því meðal annars fram að hann hafi unnið lengrivinnudaga en 16 klst. Því til sönnunar vísi hann til gagna úr dagbók Tollgæslunnarog útprentunar úr vaktakerfi hennar svo og til eigin útreiknings samkvæmt svokölluðuvinnutímayfirliti og telji þessa löngu vinnudaga viðurkennda í minnisblaðiKára Gunnlaugssonar yfirtollvarðar. Stefnduvísa þessu eindregið á bug. Í minnisblaðinu segi Kári þvert á móti að hannminnist þess ekki að starfsmenn hafi verið beðnir um að koma til vinnu fyrr en11 stunda hvíld var náð. Rík áhersla hafi verið lögð á að það ákvæði værihaldið og þess ávallt gætt að 11 tíma hvíld væri eftir útkall. Með öllu séóljóst hvað stefnandi ætli sér að sýna með gögnum úr dagbók Tollgæslunnar ogútprentun úr vaktakerfi hennar. Í bréfi Tollstjóra 13. nóvember 2014 segi aðþessi gögn séu háð miklum óvissuþáttum og ekki óyggjandi um raunveruleganvinnutíma. Einkum sé vísað til þess að á þessu tímabili hafi tollgæslan áKeflavíkurflugvelli ekki stuðst við stimpilklukku við tímaskráningu. Framlögð gögn úr dagbók Tollgæslunnar séu slitrótt á tímabilinu frá 31. maí 2001til 14. september 2003. Þar séu eingöngu vaktir sem stefnandi virðist telja aðhafi veitt honum frítökurétt en ekki t.d. næstu vaktir á eftir sem upplýstgætu hvort hann hafi mætt á vakt eftir 11 tíma hvíld eða þá tekið út hugsanlegaáunnin frítökurétt. Víða í því dómskjali sé þess getið um aðra starfsmenn aðþeir hafi mætt á vaktina eftir 11 klst. hvíld eða séu að taka út áunnið leyfi.Í því skjali sem kallað er útprentun úr vaktakerfi Tollgæslunnar tímabilið 13.september 2003 til 17. nóvember 2005 gildi hið sama því þar séu eingönguvaktir sem stefnandi telji að hafi stofnað til frítökuréttar. Stefnandileggi fram einhliða útreikninga sína á meintum frítökurétti. Ekki liggi fyrirá hvaða gögnum það óstaðfesta vinnutímayfirlit sé byggt. Stefndu mótmæli þvíað þessi skjöl geti sannað að stefnandi hafi áunnið sér ótekinn frítökurétt. Stefndumótmæla því að stefnanda hafi margoft verið gert að haga vinnu sinni þannig aðhann fékk styttri hvíldartíma en mælt er fyrir um í kjarasamningum. Þeir mótmælaþví einnig að hann hafi verið beðinn um að mæta til vinnu áður en 11 klst.hvíld var náð eða að hann hafi verið beðinn um að mæta til vinnu þrátt fyrir aðvinnu hans hafi lokið innan við 11 klst. fyrir upphaf næsta vinnudags. Stefnandihafi ekki sýnt fram á að hann hafi áunnið sér ótekinn frítökurétt. Í minnisblaðisínu segist Kári Gunnlaugsson yfirtollvörður ekki muna til þess að starfsmennhafi verið beðnir að koma til vinnu fyrr en 11 klst. hvíld var náð og hafi ríkáhersla verið lögð á að ákvæði um hvíldartíma væru haldin. Tollverðir hafistundum verið beðnir um að koma hálftíma til klukkutíma fyrr á vakt vegna vopnaleitarog breytinga á komu flugvéla en þeir hafi alltaf verið spurðir og þeim raðaðeftir samþykki þeirra. Þetta hlutverk hafi verið í höndum félagsmannaTollvarðafélagsins. Reynt hafi verið að sjá til þess að vinna færi ekki framyfir 16 tíma á sólarhring en hafi það komið fyrir hafi það verið vegnaseinkunar eða breytinga á flugi sem tollyfirvöld hafi ekki ráðið við.Tollverðir hafi sérstaklega óskað eftir að fá að taka yfirvinnu í framhaldiaf vakt og hafi borið því við að það væri gert til þess að tollverðir á frívaktværu þá ekki kallaðir út. Þess hafi alltaf verið gætt að 11 tíma hvíld værieftir útkallið. Hafi tollverðir tekið útkall í lok vaktar hafi það verið aðþeirra beiðni og verið rökstutt á þann hátt að þá fengju tollverðir frekar frífrá útköllum á frídögum. Reynt hafi verið að haga vinnu tollvarða þannig aðhún væri sem næst óskum starfsmanna. Þettasýni að stefnandi hafi ekki verið kallaður út af stjórnendum sem hafi taliðbrýna nauðsyn til þess að hann kæmi til vinnu og því hafi hann ekki átt að mætatil vinnu fyrr en að lokinni hvíld. Hafi hann engu að síður mætt hafi hann ekkigetað áunnið sér frítökurétt. Tvímæli séu tekin af um það í grein 2.4.5.1 íkjarasamningnum. Ákvæðiðgeri ekki ráð fyrir að starfsmenn ávinni sér frítökurétt nema þeir hafi veriðsérstaklega beðnir um að mæta til vinnu áður en hvíld er náð. Greinin geri hinsvegar ráð fyrir að menn geti að eigin frumkvæði komið til vinnu áður en hvílder náð eins og eigi við í þessu tilviki en þá stofnist ekki frítökuréttur. Þaðsé ófrávíkjanlegt skilyrði að fyrirmæli hafi komið frá yfirmanni um að mætaáður en hvíld var fengin í hverju tilviki fyrir sig en stefnandi hafi ekkisýnt fram á að svo hafi verið. Engin staðfesting á því að stefnandi hafiunnið á hvíldartíma samkvæmt ákvörðun og að fyrirmælum yfirmanns liggi fyrir.Samkvæmt bréfi Lögreglustjórans á Suðurnesjum, dags. 10. febrúar 2011, liggiengar upplýsingar fyrir hvorki þar né hjá Fjársýslu ríkisins sem geti stutt aðstefnandi hafi áunnið sér ótekinn frítökurétt á því tímabili sem málssókn þessispannar. Samkvæmtgrein 2.4.5.6 skuli uppsafnaður frítökuréttur koma fram á launaseðli ogveittur í hálfum eða heilum dögum. Samkvæmt grein 2.4.5.7 skuli frítökurétturveittur í samráði við starfsmann enda sé uppsafnaður frítökuréttur a.m.k.fjórar stundir og skuli frítaka ekki veitt í styttri lotum og leitast skal viðað veita frí svo fljótt sem auðið er eða með reglubundnum hætti til að koma íveg fyrir að frí safnist upp. Einsog rakið hafi verið hafi uppsafnaður frítökuréttur starfsmanna komið fram álaunaseðlum þeirra frá því í maí 2010. Sá uppsafnaði réttur sé reiknaður frá12. desember 2005 þegar embættið tók í notkun tímaskráningarkerfið Vinnustund. Stefnduhafna því að starfsmenn hafi áunnið sér ótekinn frítökurétt fyrir þann tímaþar sem þeir hafi sjálfir óskað eftir að vinna viðbótartíma og hafi stefnandiekki sannað að hann hafi áunnið sér frítökurétt umfram það sem fram kemur álaunaseðlum hans. Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi teljist eiga inni ótekinn frítökurétthalda stefndu því fram að hann hafi glatað honum vegna tómlætis. Stefnandihafi hafið störf sem tollvörður hjá Sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli upphaflegasem sumarafleysingamaður árin 2001 og 2002. Hafi stefnandi á annað borð áttótekinn frítökurétt vegna starfa á því tímabili hafi borið að gera hann uppvið starfslok, sbr. grein 2.4.5.9 kjarasamningsins á þeim tíma og því allarhugsanlegar kröfur um frí fallnar niður fyrir tómlæti og fjárkröfur fyrirfyrningu. Samkvæmt staðhæfingum stefnanda hafi enginn uppsafnaðurfrítökuréttur komið fram á launaseðlum hans fyrr en frá maí 2010 vegna tímabilsinsfrá 1. janúar 2009. Hann hafi þó ekki komið neinum athugasemdum eða kröfu áframfæri við vinnuveitanda vegna ætlaðs áunnins og uppsafnaðs frítökuréttar.Það hafi fyrst verið með bréfi dags. 11. október 2010 sem stefnandi hafi gertkröfu. Ljóstsé af ákvæðum um frítökurétt í kjarasamningi að það sé andstætt þeim sjónarmiðumsem liggja til grundvallar hvíldartíma og frítökurétti að hann safnist upp ílengri tíma án þess að vera tekinn út í hvíld. Það sé ekkert síður í hendistarfsmanns en vinnuveitanda að gæta að því að þessi réttur hans sé virtur.Með tómlæti sínu um svo langan tíma sem raun beri vitni hafi stefnandi glataðrétti til að hafa uppi gagnvart stefndu kröfur á grundvelli frítökuréttar. Fjármálaráðuneytiðhafi óskað þess að Fjársýsla ríkisins færi yfir og mæti útreikninga stefnanda.Niðurstaða Fjársýslunnar hafi verið sú að yrði fallist á að stefnandi ættifrítökurétt væru útreikningar stefnanda samkvæmt ákvæðum kjarasamnings umfrítökurétt ekki réttir. Þá væru í gögnum úr dagbók tollgæslunnar og útprentunarúr vaktakerfi hennar engar upplýsingar um það hvort starfsmaður væri beðinnum að mæta eða ekki og því ekki hægt að leggja það út af gögnunum hvort rétturtil frítöku hafi myndast samkvæmt þeim. Í þessum gögnum komi þannig aðeinsfram hvað stefnanda varðar hvort vaktin sé skylduvakt eða aukavakt.Fjársýslan hafi skoðað þá daga sem merktir voru í útreikningi stefnanda sembrot gegn kjarasamningi og það skoðað hvort það myndaðist frítökurétturmiðað við meintar stimplanir. Við útreikning á frítökurétti sé viðmiðunardagurmiðaður við upphaf skylduvaktar, en í ljós hafi komið að útreiknaður mögulegurfrítökuréttur stefnanda hafi í mesta lagi verið 349,73 klst. miðað við framlögðgögn ef fallist yrði á annað borð á að frítökuréttur hafi myndast. Þar af séu339,98 klst. frá 16. júní 2001 sem upphaf stefnukrafna miðast við. Stefnduárétta það sem áður greinir að á þessu tímabili studdist tollgæslan á Keflavíkurflugvelliekki við stimpilklukku. Jafnframt sé áréttað að stefnandi takmarki gögninvið tilteknar vaktir þannig að ekki kemur fram hvort hann hafi á eftirfarandivöktum mætt seinna á vakt eftir að 11 klst. hvíld var náð og ekki eru lögð framgögn um vaktir þar sem sem stefnandi tekur út hugsanlegan áunninfrítökurétt. Ljóst sé af útskrift stefnda úr Tímameistaranum að á því tímabilisem dómkröfurnar spanna taki stefnandi meðal annars út vaktafrí semskilgreind eru sem Á sem er áunnið leyfi og nema alls 270 klukkustundum. Verðiekki fallist á að framangreind sjónarmið leiði til sýknu af öllum kröfum stefnandabyggja stefndu á þeim til stuðnings þeirri varakröfu að frítökuréttartímistefnda verði styttur verulega.Niðurstaða Stefnandi,sem er tollvörður, lítur svo á að fyrrum vinnuveitandi hans, embætti Sýslumannsinsá Keflavíkurflugvelli, hafi ekki farið eftir ákvæðum kjarasamnings TollvarðafélagsÍslands og fjármálaráðherra um frítökurétt á tímabilinu 16. júní 2001 til ogmeð 11. desember 2005. Vegna þessa aðgæsluleysis embættisins eigi hann ótekinn,áunninn frítíma sem samsvari 476,35 klukkustundum og höfðar þetta mál til viðurkenningar á þeim rétti. Viðaðalmeðferð var leitt í ljós að á því tímabili sem krafa stefnanda spannar unnuþeir tollverðir á Keflavíkurflugvelli, sem unnu vaktavinnu, á 12 tíma vöktum. Íupphafi voru dagvaktir frá 7.00 til 19.00 og næturvaktir frá 19.00 til 7.00.Þessu var breytt fyrri hluta ársins 2002 í 6.00 til 18.00 og 18.00 til 6.00.Það mun hafa verið gert að óskum embættisins til þess að færa upphaf dagvaktarnær álagstímum á morgnana og spara embættinu fé vegna kostnaðar við aukavinnusem tíðkaðist að kalla starfsmenn í fyrir kl. 7.00. Þessi breyting var gerðmeð samþykki starfsmanna embættisins á Keflavíkurflugvelli og Tollvarðafélagsins. Margirstarfsmenn embættisins bjuggu og búa á höfuðborgarsvæðinu. Þar eð þeir gátuekki komist til vinnu með almenningssamgöngum og vegalengdin milli heimilis ogvinnu er talsverð er áratugalöng hefð fyrir því að unnið sé á 12 tíma vöktumhjá Tollstjóranum á Keflavíkurflugvelli þótt svo langar vaktir tíðkist ekkiá öðrum starfsstöðvum tollvarða. Samkvæmtvaktakerfinu voru frídagar á hverju tveggja vikna tímabili jafnmargir ogunnir dagar. Kerfið var kallað 2-2-3. Unnir voru tveir dagar, tekið frí í tvo,unnir þrír dagar, frí í tvo, unnir tveir og frí í þrjá. Þá hófst sama vaktamynsturaftur. Grunnvinnuskyldan að jafnaði á viku nam því 42 klst. ((7 x 12) = 84:2= 42). Þörfinfyrir þjónustu tollvarða var mjög sveiflukennd yfir sólarhringinn. Þannig gátukomið nokkurra klukkustunda tímabil að næturlagi þegar fullnægjandi var aðtveir væru á vakt. Snemma morguns, um sex-leytið, lentu vélar fráBandaríkjunum, stundum margar á svipuðum tíma. Þá þurfti að fjölga á vaktinnieinkum á þeim tíma þegar vaktin hófst kl. 7.00. Aðrir sérstakir álagspunktarvoru síðdegis og aftur um miðnætti. Þaðkom fram hjá nánast sérhverju vitni að næturvakt (19.00 til 7.00 / 18.00 til6.00) hafi hér um bil aldrei verið verið nógu fjölmenn og algengt að aðeinsværu skráðir tveir á skylduvakt. Til þess að fullmanna öll verkefni þurfti þvíætíð að kalla út 2-4 á aukavakt, suma þannig að þeir kæmu til vinnu áður enskylduvakt hæfist og suma þannig að þeir ynnu áfram í beinu framhaldi afskylduvakt. Tilþess að þessi aukavinna skiptist jafnt á starfsmenn var haldið yfirlit yfiryfirvinnu, jöfnunarbók. Fyrst var leitað með aukavaktir til þeirra sem höfðuunnið minnsta yfirvinnu á hverju tímabili. Einnig var haldið yfirlit yfiraukavaktir sem unnar voru af starfsfólki á frívakt þannig að einnig þeimútköllum væri jafnt sinnt af öllum. Fyrir kröfu sinni um sýknu færa stefndu fyrst þau rökað stefnandi hafi komið af fúsum og frjálsum vilja á þær aukavaktir sem hannstóð. Því sé ekki uppfyllt það grundvallarskilyrði kjarasamningsins aðvinna sem veiti frítökurétt hafi verið unnin að ákvörðun yfirmanns. Ákvæðiðhljóðar þannig: 2.4.5.1 Almenn skilyrði frítökuréttarHafi stjórnandi metið það svo að brýn nauðsyn sé til aðstarfsmaður mæti til vinnu áður en 11 klst. lágmarkshvíld er náð, skapastfrítökuréttur, 1½ klst. (í dagvinnu) fyrir hverja klukkustund sem hvíldinskerðist. Ávinnsla frítökuréttar einskorðast ekki við heilar stundir.Starfsmaður á ekki að mæta aftur til vinnu fyrr en að aflokinni 11 klst. hvíldnema hann hafi sérstaklega verið beðinn um það. Mæti starfsmaður eigi aðsíður áður en hann hefur náð hvíldinni, ávinnur hann sér ekki frítökurétt. Samkvæmtþessu ákvæði er það skilyrði frítökuréttar að yfirmaður hafi ákveðið að hagavinnutímanum þannig að starfsmaður nái ekki 11 klst. lágmarkshvíld. Stefnanditilgreinir 76 tilvik á 65 dögum sem hafi skapað honum rétt til frítöku. Hanntelur sig eiga frítökurétt á grundvelli tveggja ákvæða kjarasamningsins í um10 tilvikum. Af þessum 76 tilvikum fallast stefndu á að stefnandi hafi áunniðsér frítökurétt í flestum tilvikum, sé grundvallarskilyrðið uppfyllt, enágreiningur stendur um túlkun ákvæða kjarasamningsins í 19 tilvikum. Þaðtímabil sem krafa stefnanda tekur til er löngu liðið og því getur ekki fariðfram sönnunarfærsla um það hvort stefnandi hafi tekið sérhverja vakt eftirfyrirmælum yfirmanna sinna eða hvort hann hafi þegið tilboð þeirra um yfirvinnuheldur verður að leggja til grundvallar heildarmynd af skipulagi vinnutollvarða á Keflavíkurflugvelli á þessum tíma. VitniðJens Guðbjörnsson hefur starfað við tollgæslu á Keflavíkurflugvelli frá árinu1999. Hann bar að til viðbótar við hefðbundnar tólf tíma vaktir hefðu veriðtvenns konar útköll, annars vegar útköll sem hnýtt voru við skylduvakt ýmistfyrir vakt eða eftir vakt og þá ætíð seinni dag vaktalotu eða seinasta dag efvaktin var þrír dagar. Í kvöldútköllum hafi starfsmenn oft verið á vakt frameftir nóttu. Hins vegar hafi starfsmenn verið kallaðir út á frívakt. Það hafimiklu síður verið gert en að biðja fólk að vera í framhaldi af skylduvakt.Þetta kerfi hafi tíðkast áður en hann hóf störf og hann hafi einfaldlegagengið inn í það. Yfirmaðurá vaktinni hafi reiknað út þörf fyrir aukamannskap, t.d. út frá því hversumargar vélar myndu lenda og hversu margir farþegar væru í þeim. Síðan hefðiverið haft samband við fólk eftir stöðu þess í yfirvinnujöfnunarbókinni. Vitniðbar að vissulega hefði verið hægt að neita því að taka útkall. Starfsmenn hafihins vegar fundið að ætlast væri til þess að þeir mættu á aukavaktir og hafivitað að það var ekki vinsælt af yfirmönnum ef menn færðust undan því að takaþær. Starfsmenn hafi litið svo á að þeim væri skylt að koma á vakt og standaþessa tíma ef hringt var í þá. Þeir hafi einfaldlega unnið ef þeim var sagt aðvinna. Þaðhafi verið vaninn að einhverjir af skylduvaktinni væru áfram á aukavakt. Reynthafi verið að hafa ekki fram eftir þá sem hefðu komið til vinnu fyrir upphafskylduvaktar. Þörfin hafi þó stundum verið svo mikil að einnig þeir hafi þurftað vera áfram eftir að skyldubundinni vakt lauk. Þótt menn væru síður kallaðirút þegar þeir voru á frívöktum hafi starfsmenn komið þá til starfa einnig þegareftir því var kallað. VitniðKarl Henrik Hillers hóf störf við tollgæslu á Keflavíkurflugvelli í apríl 2000.Hann bar að það hefði ráðist af umferðinni um flugvöllinn hversu marga starfsmennhafi þurft á vakt hverju sinni. Það hafi verið hlutverk yfirmanna að meta það.Til þess að hafa nægilega marga hafi fólk verið beðið að koma áður en vakthófst eða beðið að vinna lengur. Fyrir hafi komið að sama starfsfólk hafi þurftað koma áður en skyldubundin vakt hófst og þurft að vinna eftir að henni lauk. Þaðhafi verið haft að leiðarljósi að styðjast sem mest við fólk sem væri hvort eðer á vakt til að taka aukavinnu hvort heldur fyrir eða eftir vakt. Eftir þvísem kostur var hafi verið forðast að kalla út fólk sem var á frívakt en þaðhafi verið gert ef allt annað starfsfólk þraut. Vitnið bar að fyrstu ár hans ístarfi og á því tímabili sem krafa stefnanda tekur til hafi verið algengt aðfólk sem átti að byrja á næturvöktum kl. 19.00 hafi verið kallað út fjórumtímum fyrr og hafi það fyrirkomulag þótt sjálfsagt. Spurðurað því hvort tollverðir hafi sérstaklega óskað eftir því fyrirkomulagi aðtengja útköll við skyldubundnar vaktir bar hann að fyrirkomulagið hafi veriðsvona þegar hann hóf störf. Yfirmenn hafi tilkynnt honum að svona værifyrirkomulagið, enda vildi embættið haga þessu svona og hann hafi gengist undirþað. Það hafi verið forsenda þess að hann fengi einhverja aukavinnu að hannynni eftir þessu kerfi. Hannkvaðst hafa fengið þá skýringu á þessu útkallafyrirkomulagi að embættið teldiþað ódýrari kost að hafa færra fastráðið starfsfólk og láta það sem væri ráðiðfrekar vinna yfirvinnu eða aukavinnu heldur en að fastráða fleiri. Það kostisvo mikið að ráða nýjan tollvörð, þjálfa hann upp og senda í Tollskólann. Vegnakostnaðar við einkennisfatnað, launatengd gjöld og önnur föst gjöld væri munódýrara fyrir embættið að greiða þeim sem fyrir væru yfirvinnu. VitniðKári Gunnlaugssonson yfirtollvörður bar að embætti Tollstjóra hefði í desember2011 hafnað kröfu stefnanda um áunninn frítökurétt því embættið hefði litið svoá að ekki væri uppfyllt það almenna skilyrði frítökunnar, að yfirvinna hefðiverið unnin að beiðni yfirmanns. Aðhans sögn var valið fyrirkomulag yfirvinnu sem var starfsmönnum þóknanlegt.Nokkuð margir þeirra hafi búið á höfuðborgarsvæðinu og þeim hafi þótt þægilegraað vinna þá yfirvinnu sem til stóð í framhaldi af skylduvakt frekar en að fáútkall á frívakt. Þetta kerfi hafi því verið til hagræðingar fyrir starfsmenninaog embættið hafi orðið við ósk þeirra enda hafi varðstjórar og aðalvarðstjórarskipulegt vaktirnar. Þrátt fyrir að þetta hafi verið meginreglan hafistarfsmenn einnig tekið aukavaktir þegar þeir voru í vaktafríi. Allajafna hafi verið nægt starfsfólk á dagvakt en á næturvakt hafi yfirleitt ekkiverið fleiri en tveir á skylduvakt. Hins vegar hafi þurft fjóra til fimm tilþess að afgreiða þær vélar sem voru að koma. Því hafi þurft að hafa tvo tilþrjá starfsmenn á aukavakt á kvöldi og fram eftir. Starfsmönnum hafi veriðboðið að vinna aukavaktir en enginn hafi verið neyddur. Hafi einhverjirafþakkað hafi verið leitað til næsta manns á aukavinnujöfnunarlistanum. VitniðEinar Birgir Eymundsson var deildarstjóri við tollgæsluna á Keflavíkurflugvellifram í apríl 2004. Hann bar að aukavaktir hafi alltaf verið í boði því næturvaktinhafi aldrei verið nógu fjölmenn til þess að anna þeim verkefnum sem þurfti aðvinna á álagstímum, til dæmis í kringum miðnætti. Því hafi alltaf verið einhverjirstarfsmenn á aukavakt. Það hafi verið sniðið að þörfum tollvarða, einkumþeirra sem bjuggu á höfuðborgarsvæðinu, að taka frekar vaktir í tengslum viðskylduvakt heldur en að kalla menn út af frívakt. Varðstjórar hafi raðaðniður á vaktirnar eftir álagi og eftir yfirvinnutímajöfnunni. Ef þeir semröðin var komin að samkvæmt henni hafi ekki getað tekið vakt hafi þeir alltafgetað látið vita. Það hafi enginn verið skikkaður til þess að vinnaaukavaktir. Aðhans sögn var 11 stunda hvíld heilög þegar menn áttu skylduvakt næsta sólarhringá eftir aukavaktarútkalli. VitniðHörður Davíð Harðarson var formaður Tollvarðafélagsins á því tímabili sem hérhefur þýðingu. Hann bar að hann og varaformaður félagsins hefðu átt fund meðsýslumanninum á Keflavíkurflugvelli og aðstoðarmanni sýslumanns, 2002, að hannminnti. Að fundi loknum hefði aðstoðarmaðurinn getið þess að tollvörður hefðikomið að máli við sig og talið sig eiga inni frítökurétt. Félagið hafi litiðsvo á að bærist því formlegt erindi frá þessum tollverði yrði það að fara ímál til að fá réttindin viðurkennd. Formlegt erindi hafi hins vegar ekkiborist á meðan hann var formaður félagsins. Hann bar jafnframt að komið hefðifram í máli sýslumanns við þetta tilefni að embættið hefði ekki fjármuni tilþess að greiða starfsmönnunum bæði yfirvinnulaun fyrir yfirvinnuna og veitaþeim frí í ofanálag. JóhannR. Benediktsson var sýslumaður á Keflavíkurflugvelli og tollstjóri á þvítímabili sem krafa stefnanda tekur til. Hann var spurður að ástæðum þess aðyfirvinna hefði verið tengd við fastar vaktir í stað þess að kalla út þá semsem væru á frívakt. Hann bar að það hefði einkum verið gert vegna þeirra starfsmannaembættisins sem bjuggu á höfuðborgarsvæðinu. Það hefði verið þeim óhagstætt aðaka til Keflavíkur fyrir fjögurra tíma vakt og því hefði þetta fyrirkomulagorðið fyrir valinu. Yfirmenn hafi af fremsta megni virt það að kalla fólk ekkitil vinnu af frívakt þótt starfsmenn hafi verið skyldugir til að taka útköllþegar til þeirra var leitað. Aðmati dómsins styður þetta frásögn þeirra vitna sem báru að til þess hafi veriðætlast að fastir starfsmenn tækju aukavaktir þegar til þeirra var leitað. Þaðkom fram hjá nánast hverju vitni, fyrrverandi sýslumanni á Keflavíkurflugvelliþeirra á meðal, að embættið hafi reiknað það út að það væri hagstæðara fjárhagslegaað trygga fulla mönnun þeirra verkefna sem embættinu bar að sinna með því aðhafa færra fastráðið fólk en láta það vinna yfirvinnu í stað þess að fastráðafleiri. Hvaðsem líður ágreiningi um það hvort starfsmenn hafi eða hafi ekki getað hafnaðþví að taka aukavakt verður ekki annað séð en að fastráðnir tollverðir hafi áttval um tvennt: að koma á aukavakt annað hvort í framhaldi af skylduvakt eða áfrídegi. Um það verður ekki deilt að fastráðnir starfsmenn voru ekki nógumargir til þess að unnt væri að manna öll verkefni tollgæslunnar á álagstímum ákvöldin og þegar dró nær miðnætti án yfirvinnu enda var það stefna yfirstjórnarembættisins að manna verkefni á þeim álagstímum með því að fá fastráðiðstarfsfólk til að taka stuttar og stundum langar aukavaktir. Dómurinntelur því uppfyllt það skilyrði að aukavaktir, hvort sem það var fyrir upphafskylduvaktar eða í beinu framhaldi af henni, hafi verið unnar að ákvörðun yfirmanns. Málsaðilar deila einkum um túlkun tveggja ákvæðasamningsins um frítökurétt. Annað varðar frítökurétt þegar vakt verður lengrien 16 klst.2.4.5.3 Vinna umfram 16 klst.Hafi starfsmaður unnið samtals meira en 16 klst. á einumsólarhring, þ.e. hverjum 24 klst., miðað við skipulagt/venjubundið upphafvinnudags starfsmanns, án þess að ná 8 klst. samfelldri hvíld, skal starfsmaðurundantekningarlaust fá 11 klst. samfellda hvíld að lokinni vinnu, ánfrádráttar á þeim launum sem hann annars hefði fengið. Frítökuréttur, 1,5klst. (dagvinna) safnast upp fyrir hverja klst. sem unnin var umfram 16 klst. Stefnanditelur að leggja beri þann skilning í lokasetningu greinarinnar að reikna skuli1,5 klst. í frítöku fyrir hverja klst. sem er unnin umfram 16 stundir óháð þvíhvenær viðmiðunarsólarhringur hefst. Þannig eigi til dæmist að telja með 16stundum þær klst. sem eru unnar áður en skyldubundin vakt hefst kl. 7.00 eðakl. 19.00. Stefndutelja að túlka beri ákvæðið þannig að einungis beri að reikna frítökurétt hafistarfsmaður unnið meira en 16 klst. á sólarhring, talið frá skipulögðu upphafivinnudags. Aðmati dómsins verða einstaka setningar í kjarasamningnum ekki lesnar og túlkaðaróháð þeirri heild sem þær standa í. Kjarasamningurinn skiptist í 18 kafla. Sáfyrsti varðar laun, annar vinnutíma, þriðji matar- og kaffitíma, fjórði orlofog svo framvegis. Í kaflanum um vinnutíma er undirkafli, 2.4, sem fjallarsérstaklega um hvíldartíma. Þar er bókuð svofelld meginregla:2.4.2. Daglegur hvíldartími - Um skipulag vinnutímaVinnutíma skal haga þannig að á 24 stunda tímabili,reiknað frá skipulögðu/venjubundnu upphafi vinnudags starfsmanns, fáistarfsmaður a.m.k. 11 klst. samfellda hvíld. Verði því við komið, skal dagleghvíld ná til tímabilsins frá kl. 23:00 til 06:00.Óheimilt er að skipuleggja vinnu þannig að vinnutími á 24klst. tímabili fari umfram 13 klst.Skipulagteða venjubundið upphaf vinnudags - skýring:Sé skipulagt upphaf vinnudags t.d. kl.8:00, skal miða við það tímamark. Hafi starfsmaður á hinn bóginn fastanvinnutíma sem hefst t.d. kl. 20:00, skal sólarhringurinn miðaður við þaðtímamark. Í vaktavinnu er eðlilegt að miða upphaf vinnudags við merktanvinnudag á vaktskrá/varðskrá. Sé ekki um merktan vinnudag að ræða, t.d. aukavaktí vaktafríi, miðast upphafið við tímamörk síðasta merkta vinnudags. Fráþessari meginreglu má þó víkja af ýmsum ástæðum, þeirra á meðal vegna sérstakraaðstæðna:2.4.3.2 Sérstakar aðstæðurVið sérstakar aðstæður er heimilt að stytta samfelldalágmarkshvíld í allt að 8 klst. og lengja vinnulotu í allt að 16 klst.,þ.e.a.s. við ófyrirsjáanleg atvik þegar bjarga þarf verðmætum. Enn fremurþegar almannaheill krefst þess og/eða halda þarf uppi nauðsynlegriheilbrigðis- eða öryggisþjónustu.Sé heimildum til frávika frá daglegum hvíldartíma skv.þessum lið beitt, skal starfsmaður fá samsvarandi hvíld í staðinn. Í beinuframhaldi af slíkri vinnulotu skal veita starfsmanni 11 klst. hvíld á óskertumlaunum sem hann annars hefði fengið. Íkjarasamningum er einnig ákvæði um vikulegan hvíldardag:2.4.4 Vikulegur hvíldardagurÁ hverju 7 daga tímabili skal starfsmaður fá a.m.k. einnvikulegan hvíldardag sem tengist beint daglegum hvíldartíma og skal við þaðmiðað að vikan hefjist á mánudegi. Starfsmaður á þannig að fá 35 klst.samfellda hvíld einu sinni í viku. Að svo miklu leyti sem því verður við komið, skalvikulegur hvíldardagur vera á sunnudegi og starfsmaður fá frí á þeim degi. Þómá stofnun með samkomulagi við starfsmenn sína fresta vikulegum hvíldardegiþar sem sérstakar ástæður gera slík frávik nauðsynleg, þannig að í staðvikulegs hvíldardags komi tveir samfelldir hvíldardagar á hverjum tveimurvikum.Sé sérstök þörf á að skipuleggja vinnu þannig aðvikulegum hvíldardegi sé frestað, skal haga töku hvíldardaga þannig að teknirséu tveir hvíldardagar saman. Afþessum ákvæðum má ráða að hvíldartími á hverjum „viðmiðunarsólarhring“skal nema samfelldum 11 klst. Til þess að tryggja þessa meginreglu má ekki hafareglubundnar fyrir fram ákveðnar vaktir lengri en 13 stundir. Við sérstakaraðstæður má lengja vaktir en þá skal tryggja að starfsmaður fái 11 stunda hvíldað þeim loknum þótt hvíldartíminn gangi inn á næstu skipulögðu vakt og sú hvíldhefur ekki áhrif á greiðslur fyrir vaktina. Þessutil viðbótar skal tryggja starfsmanni einn heilan sólarhring í hvíld á hverjumsjö dögum og hann á að tengja 11 stunda daglegum hvíldartíma þannig að á hverjusjö sólarhringa tímabili nái starfsmaður 35 stunda samfelldri hvíld. Frá þessugrundvallarviðmiði má þó einnig víkja. Innankafla 2.4 um hvíldartíma er grein 2.4.5 um frítökurétt og undirgreinar hennar.Þegar kaflinn um hvíldartíma er lesinn í heild verður ekki annað séð en að 11stunda samfelld dagleg hvíld sé annað kjarnaatriðið. Hún er mæld út frá viðmiðunarsólarhringsem hefst við skipulagt upphaf vinnudags. Hitt kjarnaatriðið er vikulegurhvíldarsólarhringur sem þó skal tengja daglegri hvíld næsta dags á undan.Hvíldardaginn skal reyna að taka innan viðmiðunarviku sem hefst á mánudegi.Frítökurétturinn kemur til kastanna þegar þessi tvö hvíldartímabil nástekki á þeim viðmiðunartíma sem þeim er settur. Þrátt fyrir aðkjarasamningurinn mæli fyrir um daglega hvíld gerir hann einnig ráð fyrir ýmsumsjaldgæfum frávikum:2.4.5.4 Aukinn frítökuréttur vegna samfelldrar vinnuumfram 24 klst.Í þeim sérstöku undantekningartilvikum að starfsmaður vinnisamfellt fullar 24 stundir, skal frítökuréttur aukast þannig að hver heil stundumfram 24 veitir frítökurétt sem er 1,8% lengri en sá frítökuréttur sem næstastund á undan gaf. Íþessari grein kjarasamningsins er ekki horft til viðmiðunarsólarhrings. Þannigkynni starfsmaður að hafa verið kallaður út kl. 19.00 á lokadegi þriggja dagafrívaktar tólf tímum áður en hann átti að hefja skipulagða vakt t.d. kl. 7.00að morgni. Þessum tímum til viðbótar vinnur hann skylduvaktina, 12 tíma, ogtveimur tímum betur. Í því tilviki á samkvæmt orðalagi ákvæðisins ekki aðhorfa til viðmiðunarsólarhringsins, það er hvenær skyldubundna vaktinhófst, heldur telja tímana burtséð frá því viðmiði. Þegarlitið er til orðalags þessarar greinar, orðalags greinar 2.4.5.3 og þeirra tímarammasem kjarasamningurinn setur mælingu hvíldartíma, þ.e. viðmiðunarsólarhringsog viðmiðunarviku, telur dómurinn að lesa verði síðari setningu greinar2.4.5.3 þannig að telja skuli 16 stundirnar frá skipulögðu upphafi hverrarvaktar og fellst hann því á túlkun stefndu á þessu ákvæði kjarasamningsins. Málsaðila greinir einnig á um það hvernig túlka berigrein 2.4.5.5:2.4.5.5. Vinna á undan hvíldardegiVinni starfsmaður skv. ákvörðun yfirmanns það lengi áundan hvíldardegi að ekki náist 11 klst. hvíld miðað við venjubundið upphafvinnudags eða vaktar (sjá skýringaramma í gr. 2.4.2), skal starfsmaður mætasamsvarandi síðar við upphaf næsta reglubundna vinnudags, án frádráttar á þeimlaunum sem hann annars hefði fengið, ella safnast upp frítökuréttur, 1½ klst. ídagvinnu fyrir hverja klukkustund sem hvíldin skerðist. Stefnanditelur að túlka beri þessa grein þannig að hafi ekki náðst 11 stunda hvíld áviðmiðunarsólarhring skuli starfsmaður koma þeim stundafjölda síðar á næstuskylduvakt jafnvel þótt hún hefjist ekki fyrr en tveimur eða þremur frídögumsíðar. Stefndutelja hins vegar að ákvæðið veiti ekki frítökurétt nái starfsmaður 35 stundasamfelldri hvíld (11 stunda dagshvíld að viðbættri 24 stunda vikulegri hvíld)þegar í kjölfar þess sólarhrings sem hann nær ekki 11 stunda samfelldri hvíld. Ígrein 2.4.4 mælir kjarasamningurinn fyrir um einn hvíldardag í viku, 24 stundasamfellt frí. Þann hvíldardag skal þó tengja beint daglegum hvíldartíma næstadags á undan þannig að samfelld hvíld verði 35 stundir. Einsog áður greinir verður ekki annað séð, þegar kafli kjarasamningsins um hvíldartímaer lesinn í heild, en að frítökuréttur sé viðbrögð við þeim aðstæðum að ekki erhægt að veita starfsmönnum hina reglubundnu daglegu hvíld eða hina vikulegusólarhringshvíld. Umbun fyrir yfirvinnu felst í yfirvinnukaupi þar tilyfirvinnan er farin að ganga á umsaminn lágmarkshvíldartíma. Þegar svo er komiðveitir yfirvinnan starfsmanninum, til viðbótar við yfirvinnukaupið, rétttil frís sem hann má taka síðar, margnefndan frítökurétt. Hvíldar- og frítímistarfsmannsins er grundvallarviðmiðið enda er einungis heimilt að breytaþriðjungi frítökuréttarins í fjárgreiðslu.2.4.5.8 Greiðsla hluta frítökuréttarHeimilt er að greiða út ½ klst. (í dagvinnu) af hverri 1½klst. sem starfsmaður hefur áunnið sér í frítökurétt, óski hann þess. Þareð ekki verður annað séð en frítökuréttur sé viðbrögð við því að starfsmaðurnær ekki lágmarkshvíld, eins og hún er skilgreind í kjarasamningnum, fellst dómurinná þá túlkun stefndu á grein 2.4.5.5 að nái starfsmaður lágmarkshvíldartíma,35 stundum, áður en hann á að mæta á næstu skylduvakt veiti grein 2.4.5.5honum ekki frítökurétt. Stefnandibar því ekki við að útreikningur stefndu á frítökurétti væri rangur, yrðifallist á túlkun þeirra á kjarasamningnum. Þar eð dómurinn hefur fallist átúlkun stefndu á báðum þeim ákvæðum kjarasamningsins sem málsaðilar deildu umverður fallist á að stefnandi eigi frítökurétt í samræmi við útreikningstefndu. Stefndu bera því við að stefnandi hafi glatað réttisínum fyrir tómlæti. Stefndi, íslenska ríkið, samdi þannig við TollvarðafélagÍslands að frítökuréttur fyrnist ekki:2.4.5.9 Uppgjör við starfslokVið starfslok skal ótekinn frítökuréttur gerður upp meðsama hætti og orlof. Frítökuréttur fyrnist ekki. Viðþetta setti stefndi ekki neina fyrirvara. Stefndu ganga út frá því að stefnandihafi verið fastráðinn sem tollvörður 27. maí 2003, fyrst hjá embætti Sýslumannsinsá Keflavíkurflugvelli en síðar hjá embætti Tollstjóra með sömu starfsstöð. Þaðvinnuréttarsamband hefur ekki rofnað frá þeim tíma. Af þessum sökum þykjastefndu ekki geta borið fyrir sig að stefnandi hafi sýnt tómlæti við að gæta réttarsíns. Stefndilítur svo á að vinnuréttarsambandið hafi staðið órofið frá því hann hóf störfsem afleysingamaður fyrst sumarið 2001 og aftur sumarið 2002. Að mati dómsinser ótvírætt að vinnuréttarsambandið rofnaði þegar stefnandi fór í nám haustið2001 og haustið 2002. Þá lauk hann störfum hjá embættinu í skilningi greinar2.4.5.9 og hefði átt að fá áunninn frítökurétt gerðan upp á sama hátt og orlof.Réttur hans til frítöku við sumarafleysingar breyttist því í rétt tilfjárgreiðslu. Súfjárkrafa sem stefnandi á rétt á vegna afleysinga að sumri til 2001 og 2002 varlöngu fyrnd þegar þetta mál var höfðað. Því þykir ekki koma til greina að teljarétt hans til frítöku frá fyrra tímabili en 27. maí 2003 þegar hann var, aðsögn stefnanda, fastráðinn tollvörður. Það getur ekki haft áhrif á fyrningufjárkröfunnar að stefnandi hafi ekki gert sér grein fyrir þessum rétti sínumvegna þess að embættið fylgdi ekki þeim fyrirmælum greinar 2.4.5.6 að tilgreinafrítökurétt á launaseðlum tollvarða á þessum tíma. Stefndubyggja loks á því að verði talið að stefnandi hafi áunnið sér rétt til frítökuhafi hann þegar tekið, á tímabilinu sem dómkrafa hans spannar, 270 klst. frísem sé merkt sem „Á“ í tímaskráningarkerfið Tímameistarann. Það frí beri aðdraga frá lengd þess frítíma sem hann hafi áunnið sér. Stefnandigerði ekki neina grein fyrir því hvaða frí þetta kynni að vera. Stefndi,Tollstjóri, hefur hins vegar ætíð hafnað því að stefnandi hafi áunnið sérnokkurn frítökurétt á grundvelli kjarasamningsins. Hann getur því ekki haldiðþví fram að hann hafi veitt stefnanda leyfi á grundvelli þeirra ákvæða. Þar eðekkert liggur fyrir um ástæður þess leyfis sem stefnandi fékk, en það er hvorkiskilgreint sem orlof, veikindi né fæðingarorlof, verður sá frítími ekkidreginn frá þeim tíma sem stefnandi hefur að mati dómsins áunnið sér. Dóminumtelst til, út frá útreikningum stefndu, að stefnandi hafi áunnið sér frá 27.maí 2003 til 11. desember 2005, 250,72 klst. frítökurétt. Stefnandihefur því í aðalatriðum fengið dómkröfu sinni framgengt. Með vísan til þess, 1.mgr. 130. gr. og 1. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber að dæma stefndu til þess aðgreiða honum óskipt málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.400.000 krónurog hefur við ákvörðun fjárhæðarinnar verið tekið tillit til skyldu stefnandatil þess að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Viðurkennter að stefnandi, Ingvi Steinn Jóhannsson, hafi áunnið sér 250,72 klst.frítökurétt samkvæmt grein 2.4.5 í kjarasamningi Tollvarðafélags Íslands ogfjármálaráðherra vegna starfa sinna hjá embætti Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelliá tímabilinu 27. maí 2003 til og með 11. desember 2005. Stefndu,íslenska ríkið og Tollstjóri, greiði stefnanda óskipt 1.400.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 287/2017
|
Stjórnsýsla Skaðabætur Útboð Ómerking héraðsdóms Heimvísun Meðdómsmaður
|
S stóð fyrir útboði á sorphirðu í sveitarfélaginu og skiluðu tveir bjóðendur tilboði í verkið. S ákvað að hafna báðum tilboðum sökum annmarka á útboðinu sem það taldi til þess fallna að raska jafnræði bjóðenda. G hf. krafðist skaðabóta þar sem hann taldi að S hefði verið skylt að gera við hann verksamning í kjölfar útboðsins. Var í hinum áfrýjaða dómi talið að S hefði með ákvörðun sinni brotið gegn ákvæðum laga nr. 84/2007 um opinber innkaup og að G hf. hefði leitt að því nægjum líkum að það hefði orðið fyrir tjóni samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga þeirra laga, en í málinu lágu fyrir matsgerð og yfirmatsgerð. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að telja yrði að héraðsdómara hafi verið ófært að fjalla nægilega um ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar, og hefði verið þörf á sérkunnáttu til að leysa úr málinu. Hefði því verið nauðsynlegt að héraðsdómari kveddi til sérfróða meðdómsmenn til að leggja mat á gögn málsins og spyrja þá sérfróðu menn sem unnið hefðu matsgerðir í því, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem það hefði ekki verið gert var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson ogÁsa Ólafsdóttir lögmaður. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2017. Hann krefst aðallegasýknu af kröfum stefnda, en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Hinn29. júní 2017 framseldi Gámaþjónustan hf. kröfur sínar til stefnda sem tekiðhefur við aðild málsins fyrir Hæstarétti. Einsog nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi stóð áfrýjandi fyrir útboði á sorphirðuí sveitarfélaginu Árborg í október 2011. Skiluðu tveir bjóðendur tilboði íverkið, annars vegar Gámaþjónustan hf. og hins vegar Íslenska gámafélagið ehf.Á fundi bæjarráðs áfrýjanda 15. desember 2011 var ákveðið að hafna báðumtilboðum og með bréfi degi síðar til Gámaþjónustunnar hf. kom fram að það hefðiverið gert sökum annmarka á útboðinu sem hefðu verið til þess fallnir að raska jafnræðibjóðenda. Láðst hefði að áskilja í útboðsgögnum að bjóðendur skyldu skila meðtilboðum sínum öllum þeim upplýsingum sem áhrif myndu hafa við val á þeim.Meðhéraðsdómsstefnu sem þingfest var 15. maí 2013 krafðist Gámaþjónustan hf. þessað áfrýjandi greiddi sér skaðabætur að fjárhæð 18.894.542 krónur með nánartilgreindum vöxtum þar sem áfrýjanda hefði verið skylt að gera verksamning við félagiðí kjölfar útboðsins. Í hinum áfrýjaða dómi var talið að fyrirmæliútboðsskilmála varðandi aðrar valforsendur útboðsins en tilboðsfjárhæð, hefðuekki með réttu átt að leiða til þeirrar ákvörðunar áfrýjanda að hafna öllumtilboðum í verkið og ekkert væri fram komið um að almennar forsendur fyrirútboðinu hefðu brostið. Því hefði skort á málaefnalegar og rökstuddar ástæðurað baki ákvörðun áfrýjanda. Var fallist á að áfrýjandi hefði með ákvörðun sinnibrotið gegn ákvæðum laga nr. 84/2007 um opinber innkaup. Þá kom fram í forsendumhéraðsdóms það mat dómsins að þar sem Gámaþjónustan hf. hefði hlotið hæstulokaeinkunn samkvæmt stigamatskerfi útboðsins hefði áfrýjanda verið skylt aðganga til samninga við félagið í stað þess að taka hina ólögmætu ákvörðun aðhafna tilboði hans í verkið. Hefði Gámaþjónustan hf. leitt nægar líkur að þvíað félagið hefði orðið fyrir tjóni þannig að fullnægt væri skilyrðum skaðabótaskylduáfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007.Aðbeiðni Gámaþjónustunnar hf. var við meðferð málsins í héraði dómkvaddur maðurtil að meta meðal annars hver hagnaður félagsins hefði orðið ef samið hefðiverið við það. Þá aflaði áfrýjandi yfirmatsgerðar. Er efni matsgerðannaítarlega rakið í héraðsdómi. Í þeim báðum var komist að þeirri niðurstöðu aðhefði áfrýjandi gengið til samninga við Gámaþjónustuna hf. hefði slíkursamningur skilað hinum síðarnefnda hagnaði. Áfrýjandimótmælti niðurstöðum matsgerðanna og taldi að sönnun skorti um að Gámaþjónustanhf. hefði orðið fyrir tjóni sem og hvert það hefði þá verið. Benti hann meðalannars á að engin gögn væru lögð fram í málinu sem lægju að baki útreikningummatsmanna og væri ómögulegt að staðreyna forsendur að baki niðurstöðum þeirra.Þá vísaði áfrýjandi til þess að ekkert samræmi væri á milli kostnaðaráætlunarGámaþjónustunnar hf., kröfugerðar og svo niðurstöðu matsmanna. Í héraðsdómi varítarlega farið yfir efni og forsendur matsgerða og rökstutt hvers vegna réttværi að byggja á þeirri niðurstöðu yfirmatsgerðar að tjón Gámaþjónustunnar hf. vegnaþessa á árinu 2012 hefði numið 18.631.016 krónum.Aðvirtu því sem að framan er rakið og gögnum málsins verður að telja aðhéraðsdómara hafi verið ófært að fjalla nægilega um ágreiningsatriði málsins ágrunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar, heldur var þörfá sérkunnáttu til að leysa úr málinu. Bar héraðsdómara því að kveðja tilsérfróða menn til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála til að leggja mat á gögn málsins og eftir atvikum spyrja þá sérfróðumenn sem unnið hafa matsgerðir í því. Þar sem það hefur ekki verið gert verður ekkihjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dómog vísa málinu heim í héraðtil aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.Rétter að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar ogdómsálagningar að nýju.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 21. febrúar 2017. Málþetta, sem þingfest var þann 15. maí 2013, var dómtekið að lokinni aðalmeðferðmálsins þann 25. janúar sl. Málþetta höfðaði Gámaþjónustan hf., kt. 410283-0349, Reykjavík, með stefnubirtri þann 13. maí 2013. Stefnda erSveitarfélagið Árborg. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda18.894.542 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 638.383 krónum frá 31. janúar 2012 til 29. febrúar2012, en af 2.708.910 krónum frá þeim degi til 31. mars 2012, en af 4.827.552krónum frá þeim degi til 30. apríl 2012, en af 6.962.803 krónum frá þeim degitil 31. maí 2012, en af 9.072.644 krónum frá þeim degi til 30. júní 2012, en af11.161.041 krónum frá þeim degi til 31. júlí 2012, en af 12.430.061 krónum fráþeim degi til 31. ágúst 2012, en af 13.710.828 krónum frá þeim degi til 30.september 2012, en af 15.011.604 krónum frá þeim degi til 31. október 2012, enaf 16.313.974 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2012, en af 17.607.500krónum frá þeim degi til 31. desember 2012, en af allri stefnufjárhæð frá þeimdegi til 31. janúar 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af allri stefnufjárhæðinni frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá er þess krafist að stefnda verði dæmt til að greiðastefnanda málskostnað að skaðlausu. Dómkröfurstefnda eru þær aðallega að dómkröfum stefnanda verði vísað frá dómi en tilvara að stefnda verði sýknað af dómkröfum stefnanda. Til þrautavara er þesskrafist að krafa stefnanda verði lækkuð. Í öllum tilvikum er krafistmálskostnaðar að mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjandaog annan kostnað af málinu með vísan til málskostnaðarreiknings sem verðilagður fram undir rekstri málsins eða við aðalmeðferð. Með úrskurði dómsins uppkveðnum21. mars 2014 var kröfu stefnda um frávísun málsins frá dómi hafnað. Dómara þykir rétt að láta þessgetið að hann tók við máli þessu í júlímánuði 2016 af dómara sem fór ínámsleyfi og var lögmönnum aðila tilkynnt um það með tölvupósti 25. júlí samaár. Helstu málavextir Samkvæmtgögnum málsins eru málavextir þessir helstir. Stefnda stóð fyrir útboði ásorphirðu í sveitarfélaginu í októbermánuði 2011, sem bar heitið „Söfnun og flutningur úrgangs, moltugerð ogþjónusta við gámastöð 2012-2016.“ Skiptust útboðsgögn í útboðslýsingu(kafli 0.1 til 0.12), verklýsingu (kafli 1.1 til 1.9.2), tilboðsblað ogtilboðsskrá leið A og leið B. Samkvæmtútboðslýsingu fólst verkið í söfnun úr ílátum við öll heimili í SveitarfélaginuÁrborg, þ.e. á Selfossi, Stokkseyri, Eyrarbakka og dreifbýli. Þá var gert ráðfyrir boði í söfnun frá stofnunum, flutningi úrgangs frá heimilum, gámastöð áSelfossi og stofnunum til móttökustöðvar Sorpu, jarðgerð á úrgangi úr brúntunnuog afsetningu, auk þjónustu við gámastöð (gámaleigu og tilfærslu). Einnigskyldi boðið í nauðsynlega fræðslu til íbúa vegna nýs fyrirkomulags og aukinnarflokkunar. Verktími var frá byrjun árs 2012 til loka árs 2016, eða í fimm ár,með möguleika á framlengingu um þrjú ár ef aðilar næðu um það samkomulagi.Frestur til að gera athugasemdir eða bera fram fyrirspurnir vegna útboðsinsrann út þriðjudaginn 1. nóvember 2011. Frestur bjóðenda til að skila tilboðirann út klukkan 11:00 fimmtudaginn 10. nóvember 2011 og voru tilboð opnuð áframangreindum tíma. Frestur stefnda til að taka tilboði var sex vikur fráopnun tilboða. Samkvæmt fundargerð opnunarfundar skiluðu tveir bjóðendurtilboðum í verkið, annars vegar stefnandi, sem var lægstbjóðandi, og hins vegarÍslenska gámafélagið ehf. Óumdeilt er að Efla verkfræðistofa sinnti starfiráðgjafa stefnda við útboðið. Ígrein 0.1.4 í útboðslýsingu, sem ber heitið„Lauslegtyfirlit yfir verkið“, kemur fram að í október 2011 hafi verið tvö ílát viðhvert hús í sveitarfélaginu, annars vegar svonefnd grátunna fyrir óflokkaðanúrgang og hins vegar svokölluð blátunna fyrir pappír og pappa og hafi ílátinverið í eigu stefnda. Á árinu 2012 verði bætt við íláti fyrir lífrænaneldhúsúrgang, svokallaðri brúntunnu. Útboðið gerði ráð fyrir tveimur mismunandikerfum við losun og var losunartíðni íláta mismunandi eftir kerfum. Gert hafiverið ráð fyrir að boðið yrði í annað eða bæði kerfin og skuli verð ráða hvortkerfið yrði valið. Þá var kveðið á um það að verktaki skuli útvega og eigabrúntunnuna og falli verð þeirra inn í tæmingarkostnað. Einnig útvegi verktakihentugt sérhæft ílát til nota í eldhúsum fyrir flokkun lífræns úrgangs, semverði eign íbúa, og skuli verð þeirra falla undir kynningar- og fræðslukostnað.Þá er gerð grein fyrir áðurnefndum tveimur leiðum sem hér segir: „Leið A. Þriggja tunnu kerfi. Grátunna verðuralmennt tæmd á 28 daga fresti, Blátunnan verður almennt tæmd á 28 daga frestiog Brúntunnan á 28 daga fresti yfir 8 mánuði þ.e. september-apríl en á 14 dagafresti hina 4 mánuðina. Gert er ráð fyrir einni aukalosun íláta í desember. Leið B. Þriggja ílátakerfi þar sem brúna ílátið er inni í Grátunnu. Grátunnan verður almennt tæmd á21 dags fresti, Blátunnan verður almennt tæmd á 28 daga fresti og Brúntunnan á21 daga fresti yfir 8 mánuði, þ.e. september–apríl en á 14 daga fresti hina 4mánuðina. Gert er ráð fyrir einni aukalosun íláta í desember.“ Framkemur að verktaki skuli safna úrgangi úr ílátum í söfnunarbíl og flytja tileigin stöðvar en þaðan skuli hann flytja úrganginn til móttökustöðvar Sorpu íReykjavík, um 53 km leið. Þá skuli verktaki bjóða m.a. upp á jarðgerð á úrgangiúr brúntunnu og nauðsynlega fræðslu til íbúa sveitarfélagsins um nýttfyrirkomulag og aukna flokkun. Þá er gerð grein fyrir áætluðum helstu magntölumsamnings á ári sem hér segir: „Tæmingarúr ílátum frá íbúðum 100-140 þúsundTæmingar frá stofnunum 25 stofnanirFlutningur úrgangs 53 km úr tunnusöfnun 1.100.000 kgFlutningur úrgangs af Gámastöð 1.100.000 kgJarðgerð lífræns úrgangs 500.000 kgLeigðir gámar Gámastöð 8-10 stk.Fræðsla, handb., heimsóknir, inniílát, pokar 3.000 heimili“ Samkvæmtútboðsgögnum var leitað tilboða í hin tvö áðurgreindu kerfi, þ.e. annars vegarleið A og hins vegar leið B. Í kafla 1. „verklýsing“kemur fram að verktaki skuli byrja hreinsun eftir óbreyttu kerfi og gerð ergrein fyrir tíðni söfnunar samkvæmt þáverandi kerfi. Tekið er fram að ílátifyrir lífrænan eldhúsúrgang verði bætt við um mitt ár 2012 og átak gert í þvíað fá íbúa til að flokka enn betur. Þá er í framangreindum kafla útboðsins gerðgrein fyrir framkvæmd tæminga samkvæmt báðum framangreindum leiðum aukflutnings á ýmsum tegundum sorps frá gámastöð. Einnig er fjallað sérstaklega umtæmingu frá stofnunum í sveitarfélaginu og fjallað um kynningu og fræðslu umhina fyrirhugðu breytingar á sorphirðu bæði gagnvart heimilum og stofnunum. Ígrein 0.4.1, „Gerð og frágangur tilboðs“,eru ákvæði um útfyllingu tilboðsskrár og gerð grein fyrir þeim reglum semmagntölur séu reiknað eftir. Í hverjum einstökum lið skuli einnig verainnifalinn allur kostnaður verktaka af viðkomandi verklið, svo sem akstur, alltefni, vinna, vélar og tæki, orka, yfirstjórn verktaka, lögboðnar tryggingar,opinber gjöld, ágóði o.s.frv. nema annað sé tekið fram. Tilboðsupphæð sé fundinsem summa margfelda magntalna og viðeigandi einingarverða og árafjölda. Inni í heildartilboðskal reikna virðisaukaskatt samkvæmt reglum sem um hann gilda á hverjum tíma.Öll einingarverð í tilboðsskrá skulu vera með virðisaukaskatti. Þá segir ígrein 0.4.2, sem ber heitið fylgigögn með tilboði: „Bjóðandiþarf einungis að skila inn útfylltri tilboðsskrá og tilboðsblaði“. Ígrein 0.1.3 er fjallað um rétt verkkaupa til að kalla eftir frekari upplýsingumfrá bjóðendum sem eftir opnun og yfirferð tilboða koma til álita semviðsemjendur. Upplýsingarnar eru tilgreindar í tólf stafliðum. Þá segir í grein0.1.3: „Ef um bjóðanda gildir eitt eðafleiri af eftirtöldum atriðum skv. þeim gögnum sem skilað er til verkkaupa,verði ekki gengið til samninga við hann og honum því vísað frá“. Eruframangreind atriði rakin í átta töluliðum. Fyrirliggur að eftir opnun tilboða, nánar tiltekið þann 3. desember 2011, var kallaðeftir gögnum frá báðum bjóðendum. Þaðvar síðan á fundi bæjarráðs stefnda þann 15. desember 2011 sem stefndasamþykkti að hafna öllum tilboðum sem bárust í verkið. Í framhaldinu varframkvæmdastjóra stefnda falið að leita samninga við þáverandi sorphirðuaðilaum framlengingu samnings til 1. júlí 2012 og tækni- og veitustjóra að vinna aðnýju útboði. Meðbréfi dags. 16 desember 2011 tilkynnti stefnda bjóðendum um framangreinda ákvörðunbæjarráðs stefnda, þ.e. að hafna öllum tilboðum í verkið. Sama dag varundirritað samkomulag milli stefnda og Íslenska gámafélagsins ehf., umframlengingu samningstíma verksamnings aðila til 30. júní 2012. Sama dag kærðistefnandi útboðið til kærunefndar útboðsmála og gerði þá kröfu að kærunefndinstöðvaði fyrirhugaða samningagerð við verktakann. Ákvörðun sína um höfnun framkominna tilboðarökstuddi stefnda með bréfi til stefnanda, dags. 16. desember 2011. Þar kemurfram að ákveðið hafi verið að hafna öllum tilboðum sökum annmarka á útboðinusem hefðu verið þess eðlis að raska jafnræði bjóðenda, nánar tiltekið þar semekki hafi verið áskilið í útboðsgögnum að bjóðendur skiluðu með tilboðum sínumöllum þeim upplýsingum sem áhrif myndu hafa við val á tilboðum. Frekarikröfugerð stefnanda fyrir kærunefnd útboðsmála kemur fram í bréfi hans tilkærunefndar, dags. 29. desember 2011. Með ákvörðun kærunefndar útboðsmála þann18. janúar 2012 hafnaði kærunefndin kröfu stefnanda um stöðvun samningsgerðar.Með ákvörðun kærunefndarinnar þann 5. mars 2012 komst nefndin að þeirriniðurstöðu að ákvörðun stefnda að hafnaöllum framkomnum tilboðum hafi verið ólögmæt. Nefndin hafnaði hins vegar þeirrikröfu stefnanda að ákvörðun stefnda um að hafna öllum tilboðum í verkið yrðibreytt á þann veg að velja tilboð kæranda, eða hún felld úr gildi. Þá taldikærunefndin stefnda skaðabótaskylt gagnvart stefnanda vegna kostnaðar kærandavið að undirbúa tilboð og þátttöku, sbr. 1. mgr. 100. gr. og 2. mgr. 97. gr.laga nr. 84/2007. Þá var stefnda gert að greiða stefnanda 400.000 krónur vegnakostnaðar við að hafa kæruna uppi. Þáliggur fyrir að stefnda bauð aftur út sorphirðu í sveitarfélaginu í marsmánuði2012, en með nokkru öðru fyrirkomulagi en í fyrra útboði. Var stefnandi einnþriggja bjóðenda í verkið. Með bréfi dags. 2. maí 2012 var bjóðendum tilkynntað ákveðið hafi verið að taka tilboði Íslenska gámafélagsins ehf., sem hafi áttlægsta tilboðið í verkið. Meðbréfi dags. 6. júlí 2012 krafði stefnandi stefnda um greiðslu skaðabóta meðvísan til niðurstöðu kærunefndar útboðsmála. Annars vegar vegna tjóns við aðundirbúa tilboð og þátttöku í útboðinu og hins vegar vegna tapaðs hagnaðar. Meðbréfi dags. 10. ágúst 2012 hafnaði stefnda kröfu stefnanda sem alltof hárri ogórökstuddri. Þá segir í stefnu að stefnda hafi ekki sinnt innheimtubréfumstefnanda dags. 10. desember 2012 og 15. mars 2013. Í kjölfar þessa var málþetta höfðað. Undirmatsgerð Íþinghaldi 16. apríl 2014 óskaði stefnandi eftir að dómkvaddur yrði matsmaðurtil að meta þann hagnað sem stefnandi taldi sig hafi farið á mis við vegnaþeirrar ákvörðunar stefnda að hafna öllum tilboðum í verkið. Matið skyldi miðavið þær forsendur sem gefnar hafi verið í útboðsgögnum, tilboði stefnanda oglíklegri framvindu verksins miðað við þær aðferðir sem stefnandi hafi ætlað aðbeita við framkvæmdina. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns, Axels Hallhagfræðings, er dagsett er 10. maí 2015. Matsspurningarvoru þrjár og svaraði hinn dómkvaddi matsmaður þeim þannig: Í fyrsta lagi taldiundirmatsmaður að rekstrartekjur/verklaun stefnanda hefðu orðið 217.408.714krónur á öllu samningstímabilinu, en 53.735.935 krónur fyrir árið 2012. Íöðru lagi taldi undirmatsmaður að rekstrarkostnaður/verkkostnaður samkvæmttilboði stefnanda hefði orðið 153.864.838 krónur á öllu tímabilinu, en 35.869.479 krónur fyrir árið 2012. Íþriðja lagi hefði rekstrarframlegð/hagnaður stefnanda orðið 65.543.877 krónur áöllu tímabilinu, en 17.866.456 krónurfyrir árið 2012. Ígreinargerð matsmanns segir: „Í þessumáli er tekið til umfjöllunar mögulegur hagnaður Gámaþjónustunnar sem orðiðhefði við sorphirðu í Árborg á árunum 2012-2016. Verkinu og tekjum af því varskipt upp í sex megintilboðsliði (A-F) og því er sem fer hér á eftir leitastvið að meta hvernig kostnaður hefði fallið til ef verkefnið hefði verið unniðsamkvæmt útboðslýsingu og þeim magntölum sem um var að ræða. Við verkið varáætlað að notast við nýjan stóran fjögurra öxla bíl 32 tonn með tvískiptrisöfnunartunnu fyrir almenna sorphirðu og 26 tonna þriggja öxla bíl meðtengivagni sem myndi keyra milli Reykjavíkur og Árborgar með tveggja gámaflutningsgetu í ferð. Það er kostnaður við þessa rekstrarþætti sem myndaburðarás matsins auk umfjöllunar um hvaða aðra kostnaðarþætti beri að telja meðtil kostnaðar. Í tekjuhluta matsins sem og kostnaðarhluta eru forsendur umaðlögun við upphaf verkefnisins vegna kynningar og undirbúning jarðgerðarlífræns eldhúsúrgangs sem valda aðlögun í tekjum og kostnaði. Þessi aðlögungerir það að verkum að fyrstu 6 mánuðina er tekju- og kostnaðarmat framkvæmtmeð öðrum hætti (tilboðsliður 38 og 49-50) Ekki er gert ráð fyrir því aðrekstrarfjármunir og tengdur mannafli hefði verið fullnýttir við verkefniðheldur hefðu þeir nýst líka til annarra verkefna hjá Gámaþjónustunni. Þvíverður nýtingarhlutfall rekstrarfjármuna og mannafla í þessu verkefni einn aflykilþáttum matsins sem hér er skoðað á eftir auk kostnaðar rekstrarfjármuna ogmannafla. Þegar skoðuð er afkoma í verki sem þessu verður að leggja mat á raunhæfikostnaðaráætlunar sem m.a. byggir á áætlunum um afköst mannafla og framleiðnirekstrarfjármuna. Þegar þetta er metið þarf að líta til þeirra verkáætlana semfyrirtækið hafði lagt til grundvallar við útboðið og þess kostnaðar semfyrirtækið hefur haft af svipaðri nýtingu mannafla og rekstrarfjármuna sem umræðir. Matsmaður telur að horfa þurfi til innri kostnaðar og afkastagetu ífyrirtækinu í ríkari mæli en af kostnaði og afköstum annarra aðila í svipuðumrekstri að svo miklu leyti sem það er unnt. Það stafar af því að skilvirkniþessa fyrirtækis ræður för um afkomu þess fremur en annarra fyrirtækja umsvipað verkefni. Matsmaður hefur því lagt ríka áherslu á að afla kostnaðargagnaog talna um afköst frá Gámaþjónustunni um leið og hann hefur leitað leiða tilað staðreyna þær tölur með raunhæfi þeirra að leiðarljósi. Í matsþáttum er lagtmat á raunhæfi þátta og niðurstöður matsmanns settar fram. Útboðið [sic] varundir kostnaðaráætlun en matsmaður hefur ekki fengið aðgang að þvíkostnaðarmati.“ Íumfjöllun matsmanns um það hvaða kostnað skuli telja með segir að við áætlun ákostnaði við að vinna verkið og um leið við útreikning á framlegð af verkinuþurfi að skoða ákveðin álitamál og jafnvel skoða hvort það sé framlegðin semmeta skuli eða hreinan hagrænan hagnað verksins. Þá er meðal annars fjallað um breytilegan ogfastan kostnað sem almennt falla til í rekstri við framleiðslu. Vísar matsmaðurí því sambandi til niðurstöðu Hæstaréttar í svokölluðu Héðinsfjarðargangamáli,þ.e. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 416/2011, og lætur í framhaldinu uppi þáskoðun sína að það sé hans verkefni að reikna út framlegð sem verkefnið hefðiskilað stefnanda. Þá segir: „Í ljósiofangreinds er horft til breytilegs kostnaðar og haft í huga eins og síðarkemur fram í greinargerðinni að verkefnið svaraði til rúmlega 1 prósents afársverkum og tekjum fyrirtækisins. Þar sem um er að ræða framleiðslutæki semeru nýtt í umtalsverðu mæli við verkið er litið til fast [sic] kostnaðar þeirra sem breytilegur væri enannar fastur kostnaður ekki talinn með eins og stjórnunarkostnaður, reksturskrifstofu og tengdir þættir enda hefðu þeir fallið til hvort eð er og ekkihaft áhrif á framlegð þessa verks sem hefði haft lítið vægi í rekstriGámaþjónustunnar.“ Þá er í matsgerðinni ítarleg umfjöllun um afköst mannaflaog tækja og unnið með rauntölur úr öðrum svipuðum verkum sem stefnandi hafðimeð höndum. Fram kemur að undirmatsmaður hafði aðgang að bókhaldsgögnumstefnanda. YfirmatsgerðVíða í tilvitnuðum textayfirmatsgerðar er vísað til aðila þessa máls með tilteknum hætti. Þegar vísaðer til GÞ er átt við stefnanda þessa máls, Gámaþjónustuna hf. Þegar vísað ertil yfirmatsbeiðanda er átt við stefnda í máli þessu, Sveitarfélagið Árborg. Ogþegar vísað er til yfirmatsþola er átt við stefnanda. Stefnda undi ekki undirmati og óskaðieftir dómkvaðningu yfirmatsmanna. Segir í yfirmatsbeiðni að stefnda hafi ekkiverið sátt við niðurstöður undirmatsins og þá sérstaklega að teknu tilliti tilþeirra forsendna sem búið hafi að baki matinu. Gerði stefnda athugasemdir viðfjölmargt í undirmatsgerðinni sem yfirmatsmenn svöruðu í matsgerð sinni. Þann2. desember 2015 voru Árni Jón Árnason viðskiptafræðingur og Ásmundur Magnússonbyggingatæknifræðingur dómkvaddir sem yfirmatsmenn í máli þessu og var matsgerðþeirra, dags. 10. október 2016. Yfirmatsgerðin skiptist í þrjá aðalkafla,Inngang, umfjöllun og niðurstöður yfirmatsmanna og greinargerð yfirmatsmanna.Þá fylgdu matsgerðinni viðaukar. Í fyrsta lagi um skiptingu verklauna ogverkkostnaðar niður á verkþætti og mánuði og skiptingu framlegðar niður áverkliði og mánuði. Í öðru lagi verðlagsleiðréttingar verklauna, verkkostnaðarog framlegð af verkinu fyrir árin 2012-2016 skipt niður á mánuði. Einnig fylgduyfirmatsgerð fylgiskjöl s.s. yfirmatsbeiðni, fundargerðir, athugasemdiryfirmatsþola og undirmatsgerð Axels Hall. Í kafla 1, „Inngangur“ kemur fram að spurningar til yfirmatsmanna hafi veriðsamhljóða spurningum til undirmatsmanns, þ.e. þrjár spurningar sem hver hafiverið í þremur liðum. Þá var í yfirmatsbeiðni óskað eftir að yfirmatsmenn settuútreikninga sína fram á verðlagi þess tíma er tilboðið var gert og aðfullnægjandi sundurliðun og útreikningar fylgdi yfirmatsgerð.Í inngangskafla er einnig gerð greinfyrir athugasemdum yfirmatsbeiðanda, stefnda í máli þessu, m.a. varðandi atriðií undirmatsgerð sem stefnda var ekki sátt við og nánar verður gerð grein íumfjöllun um niðurstöður yfirmatsgerðar. Þá er gerð grein fyrir spurningumyfirmatsbeiðanda til Eflu verkfræðistofunnar varðandi forsendurkostnaðaráætlunar sem fyrirtækið gerði fyrir stefnda og birt var við opnuntilboða. Kemur fram að óskað hafi verið eftir framangreindum upplýsingum í þeimtilgangi að styðjast ekki eingöngu við forsendur undirmatsmanns og stefnanda.Spurningar yfirmatsmanna og svör Eflu verkfræðistofu eru sem hér segir: „1) Getum við fengið kostnaðaráætlunina afhenta sundurliðaða niður ákafla eða einstaka tilboðsliði?Samantekt kafla:Lýsing vinnuliðar Kostnaðaráætlun GámaþjónustanSöfnun til 1.7.2012: 15.128.900 25.360.939Söfnun frá 1.7.2012: 149.499.270 153.239.180Flutningur úrgangs til Sorpu:69.967.42439.545.000Leiga gáma á Gámastöð:11.050.00012.972.500Jarðgerð lífræns eldhúsúrgangs32.400.00021.600.000Söfnun frá stofnunum Árborgar:13.664.000 9.978.420Kynning, fræðsla auk inniíláta og poka6.375.00010.151.900 298.084.594 272.847.938[sic]2) Er kostnaðaráætlunin byggð áreynslutölum (markaðsverðum) eða útreiknuðum einingarverðum?Kostnaðaráætlunin er byggð á reynslutölum.3) Er gert ráð fyrir ófyrirséðumkostnaði, og þá hve miklum, í kostnaðaráætluninni?Reiknað er með ófyrirséðum kostnaði inni í einingarverðum áætlunar enóvíst nákvæmlega hve hár hann er. Verkið er hannað og skipulagt þannig að ekkiætti að koma til mikils ófyrirséðs kostnaðar. 4) Er gert ráð fyrir hagnaðiverktaka, og þá hve miklum, í kostnaðaráætluninni?Gert er ráð fyrir að hagnaður sé hluti af einingarverðum en ekki vitaðhve hár hann er.5) Hver er aðkoma VerkfræðistofuSuðurlands ehf. af gerð útboðsgagna og kostnaðaráætlunar?Verkfræðistofa Suðurlands var til ráðgjafar við útboð og kom að rýniútboðsgagna en ekki er munað hvort hún kom að kostnaðaráætlun.“Í kafla 2 „Umfjöllun og niðurstöður yfirmatsmanna“ kemur fram að við gerðyfirmatsins hafi yfirmatsmenn stuðst við undirmat Axels Halls. Horft hafi veriðtil þeirra forsenda sem matsmaður hafi sett fram í undirmati og hafiyfirmatsmenn gert á þeim breytingar ef þeir hafi talið ástæðu til. Þá erítarlega gerð grein fyrir aðferðafræði yfirmatsmanna við framkvæmd matsins.Undirmatsmaður hafi í útreikningum sínum metið hvernig kostnaður hefði falliðtil ef verkefnið hefði verið unnið samkvæmt útboðslýsingu og fyrirliggjandimagntölum. Til hafi staðið að nota nýjan söfnunarbíl auk flutningsbíls meðtengivagni til flutnings söfnunargáma milli Reykjavíkur og Árborgar. Hafiþessir þættir auk umfjöllunar um hvaða aðra kostnaðarþætti bæri að telja meðtil kostnaðar verið meginforsendur matsins. Þá hafi tekju- og kostnaðarmatverið framkvæmt með öðrum hætti fyrir fyrstu sex mánuðina þar sem umaðlögunartímabil fyrir nýju sorpsöfnunina hafi verið að ræða. Þá segir aðundirmatsmaður hafi byggt niðurstöðu sína á dómi Hæstaréttar í Héðinsfjarðargangnamálinu,mál nr. 416/2011, en í því máli hafi aðilar einnig deilt um hvaða kostnað ættiað tilgreina í útreikningum á hagnaðarmissi. Hafi í framangreindum dómi veriðtekið mið af þeirri staðreynd að fasti kostnaðurinn félli til óháð verkefninuog því bæri að horfa til hvaða kostnaðarauki hefði orðið. Í umfjöllun umrekstrarkostnað tengdan fastafjármunum segir að forsendur undirmats hafi gertráð fyrir að umrætt verk bæri fastan kostnað í hlutfalli við nýtingarhlutfallog hafi það verið í samræmi við áðurnefndan dóm Hæstaréttar. Hafiundirmatsmaður metið að nýtingarhlutfall í þessu verki hafi verið 47% samanborið við 45% hlutfall sem stefnandihafi stuðst við í sínum útreikningum. Þá hafi mat á breytilegum kostnaði veriðtvískipt. Annars vegar kostnaður tengdur ökutæki með krók og tengivagn og hinsvegar sorpsöfnunarbíl með tvískipta tunnu. Stefnandi hafi reynslu af fyrrnefndafyrirkomulaginu og þekki því kostnað sem því fylgi. Hins vegar hafi stefnandiekki áður notast við sorpsöfnunarbíl með tvískipta tunnu og því hafi ekki samareynsla legið að baki þeim kostnaðaráætlunum. Eitt slíkt tæki hafi þó veriðtekið í notkun árið 2011 en um hafi verið að ræða minni bifreið en áætlað varað nota í Árborg, þ.e. Árborgarbifreiðin hafi átt að vera 23% þyngri. Því hafií undirmati verið notast við upplýsingar um rekstrarkostnað áðurnefndrar minnibifreiðar á árunum 2011-2014, en til að vega upp á móti stærðarmismunökutækjanna hafi undirmatsmaður uppreiknað eldsneytisnotkun um 10%. Sama hafigilt varðandi upplýsingar um hjólbarða, kílómetragjald og vátryggingar. Hinsvegar hafi viðhald verið að hálfu tekið óbreytt en að hálfu uppfært sem nemurakstursmun. Í útreikningum matsmanns hafi komið í ljós hærri rekstrarkostnaðurá krókbíl og tengivagn en gert hafi verið ráð fyrir í útboðinu og hafi munað umþremur milljónum á árlegum rekstrarkostnaði. Hins vegar hafi þessu verið öfugtfarið varðandi rekstrarkostnað ökutækis með tvískipta tunnu. Samkvæmtútreikningum undirmatsmanns hafi kostnaður við framangreint ökutæki veriðofmetinn um 5,8 milljónir króna. Þá hafi undirmatsmaður fjallaðsérstaklega um afkastagetu söfnunarbílsins þar sem stefnda hafi talið aðafkastageta bifreiðarinnar gæti orðið flöskuháls. Hafi undirmatsmaður komist aðþeirri niðurstöðu að bifreið sú sem til hafi staðið að nota í verkið hefði ekkivirkað sem flöskuháls þar sem hún hefði getað afkastað 13 tonnum af efni, enmiðað við útreikninga undirmatsmanns hafi hann komist að þeirri niðurstöðu aðmiða ætti við 965 heimsóknir á dag og til að sinna því hefði afkastagetabifreiðarinnar þurft að vera 10 tonn. Í umfjöllun um kafla 2.2 „Forsendurog gögn“ kemur fram það álit yfirmatsmanna að lykilatriðin við útreikning átapaðri framlegð stefnanda séu meðhöndlun kostnaðar og áætluð afköst í sorpsöfnuninni.Í vinnu við yfirmatið hafi yfirmatsmenn notast við undirmatið en einnig hafiþeir fengið upplýsingar um forsendur kostnaðaráætlunar sem Efla verkfræðistofahafi gert fyrir stefnda eins og áður greinir. Segir í yfirmatsgerð aðkostnaðaráætlun Eflu verkfræðistofu falli vel að niðurstöðum undirmatsmanns þarsem kostnaðarmat verkfræðistofunnar hafi verið hærra í flutningsliðum en lægraí söfnunarliðum. Varðandi fastan og breytilegan kostnað kemur fram sú skoðunyfirmatsmanna að ekki eigi að taka tillit til alls fasts kostnaðar íútreikningum á hagnaðarmissi stefnanda vegna stærðarhagkvæmni fyrirtækisins oggetu til þess að taka að sér ný verkefni af ákveðinni stærðargráðu. Beriundirmatið með sér að kostnaður við fjárfestingar sem hefði þurft að ráðast ívegna verkefnisins hefðu að einhverju leiti dreifst á önnur verkefni og teljayfirmatsmenn að ólíklegt sé að tækjakostur stefnanda hefði staðið ónotaður. Þáeru yfirmatsmenn sammála undirmatsmanni um að nota skuli hærra hlutfall íútreikningi fasts kostnaðar í hlutfalli við nýtingarhlutfall en stefnandi hafigert. Í yfirmati sé því reiknað með 47,25%. Þá segir að yfirmatsmenn sjái ekkiannað en að dómur Hæstaréttar í Héðinsfjarðargangnamálinu, sem sé í grunninnsvipað og mál þetta, leiðbeini matsmönnum eindregið í þá átt að reikna beriframlegðarmissi verktaka við útreikning á hagnaðarmissi verks. Þó ekki liggijafn ljóst fyrir hvernig meta eigi breytilegan kostnað á ökutæki með tvískiptritunnu virðist aðferðafræði undirmatsmanns hafa verið raunhæf. Þá segir að vegna þess hvernig bæði stefnandi ogundirmatsmaður byggðu upp kostnaðarreikninga sína séu afköst stefnanda ísorpsöfnun ein mikilvægasta breytan í útreikningunum. Því hafi verið kannaðhvort forsendur um afköst í kostnaðarútreikningi undirmats hafi veriðraunhæfar. Yfirmatsmenn taka fram að engar tölur hafi verið fyrirliggjandi umafköst við sorphirðu í Árborg og ekki hafi fengist upplýsingar frá Efluverkfræðistofunni um hvaða afköst hafi verið miðað við í kostnaðaráætlunþeirra. Því hafi yfirmatsmenn haft samband við tæknimenn bæjarfélaga ográðgjafa þeirra á nokkrum stöðum á landinu þar sem oftast hafi verið um að ræðasorphirðu bæði í þéttbýliskjörnum og dreifbýli. Vegna mismundi verklags millisveitarfélaga hafi allur samanburður hins vegar verið mjög erfiður. Hvergi hafifengist skriflegar tölur um raunafköst og því hafi fyrirspurn yfirmatsmannalitlu bætt við þær tölur sem liggi fyrir í undirmati. Það hafi því veriðniðurstaða yfirmatsmanna að þeir hafi ekki rök til þess að rengja þá skoðun undirmatsmannsað útfærsla stefnanda sé raunhæf, bæði hvað varðar afköst og útbúnað. Þá hafiathuganir í undirmati varðandi mat á afköstum og hleðslugetu söfnunarbíls veriðgóðar og hafi í yfirmati verið tekið mið af þeim. Þá segir í yfirmatsgerð: „Í undirmati er lagt mat á tekjur og kostnaðverksins. Það mat er gert á vandaðan og nákvæman hátt að dómi yfirmatsmanna.Ekki eru gerðar athugasemdir við mat undirmatsmanns á tekjum verksins. Við gerðkostnaðarmats eru einkum þrír þættir sem mynda hið endanlega mat, eða tilboðverktaka. Þessir þættir eru verkkostnaður, ófyrirséður kostnaður (áhætta(e.risk)) og hagnaðarkrafa verktaka. Yfirmatsmenn telja að verkkostnaður sérétt skilgreindur í undirmati en þar sem stuðst er við kostnað eins og hannkemur fram í bókhaldi GÞ má áætla að ófyrirséður kostnaður sé hluti afraunkostnaðartölum verktaka, sem eiga uppruna sinn í kostnaðarbókhaldi hans, oger því ekki gert ráð fyrir viðbótarkostnaði í yfirmati vegna þessa.Yfirmatsmenn gera ekki athugasemdir við rökfærslu né útreikninga matsmanns ogeru sammála niðurstöðu hans að ekki sé nein ástæða til að áætla aðsöfnunarbifreiðin hefði virkað sem flöskuháls.“Í köflum 2.3–2.5 er spurningumstefnda til yfirmatsmanna svarað. Fyrsta spurning til yfirmatsmanna, „Verklaun“, er svohljóðandi: „1.1 Hver hefðu verklaun yfirmatsþola [stefnanda,innskot dómara]orðið á samningstímabilinu(árin 2012-2016) af umræddu verki skv. skilgreiningu útboðsgagna í leið B? 1.2Er raunhæft og eðlilegt að ætla að verklaun hefðu fallið til með sama hætti oggert er ráð fyrir í stefnu? 1.3 Ef matsmönnum er ekki mögulegt að sundurliðaútreikninga á því hvernig verklaunin hefðu fallið til fyrir allt tímabilið,þ.e. árin 2012-2016, er þess óskað að matsmenn láti í té sundurliðaðaútreikninga á því hvernig verklaunin hefðu fallið að því marki sem unnt er, ení minnsta lagi fyrir árið 2012. Svaryfirmatsmanna er svohljóðandi: „Samkvæmtútreikningum yfirmatsmanna sem miða við verð í tilboði GÞ þá hefðu verklaunorðið kr. 53.735.935 ef einungis er horftá 2012 en kr. 217.408.716 fyrir allt tímabilið. [...] Yfirmatsmenn hafa engarástæður til að áætla að verklaun hefðu átt að falla til með einhverjum öðrumhætti en gert var ráð fyrir í undirmati. Ef komið hefðu upp aðstæður líkt ogbreyting á fjölda heimila eða losana þá hefði það áhrif bæði áhrif [sic] á tekjur og kostnað en engar forsendur erufyrir því að þær breytingar hefðu haft áhrif á einingarverð.“Önnur spurning til yfirmatsmanna, „Verkkostnaður“ er svohljóðandi: „2.1 Er sá kostnaður sem yfirmatsþoli áætlaðivið verkið raunhæfur og eðlilegur? 2.2 Er raunhæft og eðlilegt að áætla aðkostnaðurinn hefði fallið til með sama hætti og gert er ráð fyrir í stefnu?2.3 Ef matsmönnum er ekki mögulegt að meta kostnað fyrir allt tímabilið,þ. e. árið 2012-2016, er þess óskað að matsmenn láti í té sundurliðaðaútreikninga á fyrirsjáanlegum eða ætluðum verkkostnaði að því marki sem unnter, en í minnsta lagi fyrir árið 2012. Svaryfirmatsmanna er svohljóðandi: „Samkvæmtútreikningum yfirmatsmanna hefði verkkostnaður orðið kr. 35.967.640 ef einungiser horft á 2012 en kr. 154.355.642 fyrir allt tímabilið. [...] Yfirmatsmennstuddust við upphæðir úr undirmati þar sem þær eru byggðar á rauntölum.Nýtingarhlutfallið var hækkað lítillega úr 45% í 47,25% sem miðar þá að 5% hækkunfrá því nýtingarhlutfalli sem GÞ gerði ráð fyrir í sínum útreikningum. Hækkunnýtingarhlutfalls um 5% er tilkomin vegna tíðari losana á grátunnum fráfjölbýlishúsum í Árborg eins og verksamningur segir til um.“Þriðja spurning til yfirmatsmanna, „Hagnaður“ er svohljóðandi: „3.1 Er hagnaður sem yfirmatsþoli áætlaði viðverkið raunhæfur og eðlilegur?3.2 Er raunhæft og eðlilegt að ætla aðhagnaðurinn hefði fallið til með sama hætti og gert er ráð fyrir í stefnu. 3.3Ef matsmönnum er ekki mögulegt að meta hagnað fyrir allt tímabilið, þ.e. árin2012-2016, er þess óskað að matsmenn láti í té sundurliðaða útreikninga áfyrirsjáanlegum eða ætluðum hagnaði af því marki sem unnt er, en í það minnstalagi fyrir árið 2012.„Svar yfirmatsmanna er svohljóðandi: „Miðað við útreikninga yfirmatsmanna þá hefðiframlegð verksins fyrir 2012 verið kr. 17.768.295 en kr. 63.053.074 fyrir allttímabilið. [...]Framlegðin er mismunur verklauna og verkkostnaðar og byggistniðurstaða hennar á aðferðafræði og forsendum í útreikningi þeirra.Yfirmatsbeiðandi telur að allur kostnaður í framlagðri matsgerð sé verulegavanáætlaður. Telur hann að miðað við framlagðan ársreikning yfirmatsþola þáhefði framlegðin af þessu tiltekna verki verið tæplega 36% af EBITDAfyrirtækisins fyrir árið 2012. Í ljósi athugasemdar yfirmatsbeiðanda þá könnuðuyfirmatsmenn hversu stór hluti framlegð þessa verkefnis hefði verið af EBITDAframlegð fyrirtækisins árið 2012. Niðurstaða yfirmatsmanna er að framlegð afþessu verkefni hefði verið um 6% af EBITDA fyrirtækisins fyrir árið 2012 sem ertöluvert lægra hlutfall en skv. mati yfirmatsbeiðanda.“Í kafla 2.6, sem ber heitið „Svör við aðfinnslum og sérstökumathugasemdum yfirmatsbeiðanda“, er umfjöllun yfirmatsmanna við einstökumathugasemdum stefnda við undirmatsgerðina. Í fyrsta lagi að ekki hafi veriðgert ráð fyrir kostnaði vegna verkfunda, sbr. grein 0.8.1 í útboðslýsingu, ensamkvæmt greininni hafi verktaki ásamt undirverktökum átt að mæta á verkfundmeð fulltrúa verkkaupa á fjögurra vikna fresti fyrsta árið en svoársfjórðungslega eftir það. Í yfirmatsgerð, kafla 2.6.1 segir um þetta: „Það er mat yfirmatsmanna að ekki sé umáhrifamikinn útgjaldalið að ræða þar sem að mæting á vinnufundi fellur innanverksviðs fastra starfsmanna GÞ. Ef um aukinn kostnað væri að ræða fyrir GÞ þáværi hann helst í formi ferðakostnaðar. Yfirmatsmenn telja að um hverfandikostnað í samhengi við heildar verkkostnaðinn sé að ræða og að engu þurfi aðbæta við kostnaðarlið yfirmats vegna þessa.“ Í öðru lagi er í kafla 2.6.2 „Vinnuklæðnaður“ fjallað um athugasemdirstefnda um að hvergi í undirmati sé gert ráð fyrir kostnaði við vinnuklæðnað,en samkvæmt grein 0.7.5 í útboðslýsingu skyldu starfsmenn klæðast vinnufatnaðisem uppfylli EN-471 staðal. Um þetta segir yfirmatsgerð: „Fullvíst er talið að GÞ útvegi starfsmönnum sínum vinnufatnað í öllumsínum verkum. Sá vinnufatnaður uppfyllir mjög líklega þennan staðal eða er afsvipuðum gæðum. Yfirmatsmenn telja því afar líklegt að GÞ sé með þennan kostnaðinní þeim tölum sem út úr þeirra bókhaldi koma annaðhvort í launatengdumgjöldum eða annarstaðar [sic]. Afþessum sökum er ekki ástæða til að bæta við kostnaði vegna þessa í yfirmatienda er ekki um að ræða stóran útgjaldalið.“Í þriðja lagi er í kafla 2.6.3 „Gerð og afhending moltu“ gerð greinfyrir athugasemdum stefnda um að í undirmati hafi ekki verið gert ráð fyrirkostnaði vegna gæðamoltu sem verkkaupi og íbúar sveitarfélagsins hafi átt réttá að geta sótt sér á athafnasvæði verktaka innan sveitarfélagsins sér aðkostnaðarlausu, sbr. grein 0.8.14 í útboðslýsingu. Hafi stefnda bent á að ekkihafi verið gert ráð fyrir kostnaði við athafnasvæði í matsgerðinni og telurhann það ætti að hafa áhrif á framlegð verkefnisins. Í yfirmatsgerð segir: „Að mati yfirmatsmanna þá hefði GÞ að öllumlíkindum notað það svæði sem Árborg úthlutaði til GÞ fyrir sorpsöfnunargámanafyrir gáma til afhendingar á moltu. Yfirmatsmenn meta það sem svo að ekki hefðiverið þörf á frekara athafnasvæði fyrir GÞ í Árborg þar sem að ráðgert var aðsöfnunarbíllinn myndi losa bílinn á höfuðborgarsvæðinu. Það hefði því veriðhægur vandi að hafa moltu til afhendingar á sama svæði og sorpsöfnunargámarnirhefðu verið. Yfirmatsmenn sjá því ekki fyrir sér viðbótarkostnað vegna þessa.“Í fjórða lagi er í kafla 2.6.4 gerðgrein fyrir athugasemdum stefnda um að ekki hafi verið gert ráð fyrir kostnaðivið rekstur þjónustuvers fyrir íbúa sveitarfélagsins til að koma á framfærikvörtunum og fyrirspurnum, sbr. grein 1.9 í útboðslýsingu. Í yfirmatsgerðsegir: „Það er álit yfirmatsmanna að sökumþess að GÞ hafði yfir að ráða þjónustuveri sem hefði geta sinnt fyrirspurnumfrá íbúum Árborgar auka [sic] annarrasvæða sem væru í þjónustu hjá GÞ hefði enginn aukinn kostnaður fallið til íþessu verk [sic] þar sem aðfullstarfandi þjónustuver var fyrir hendi hjá GÞ áður en þetta verk kom til.“Loks fjalla yfirmatsmenn í kafla2.6.5 „Sérstakar athugasemdiryfirmatsbeiðanda“, um eftirfarandi athugasemdir stefnda við undirmatið: Ífyrsta lagi hafi stefnda vísað til þess að undirmatsmaður hafi ekki upplýsthvaða sveitarfélög það hafi verið sem stefnandi hafi sinnt og undirmatsmaðurnýtt til að staðreyna fyrirframgefin afköst yfirmatsþola. Fram kemur aðyfirmatsmenn hafi verið upplýstir um að sveitarfélögin sem um ræðir séu annarsvegar Ölfus, sem svipi til Árborgar hvað landlegu varðar, en þar séyfirmatsþoli með þriggja tunnu kerfi, þ.e. brún-, grá- og blátunna. Hins vegarsé um að ræða Eyjafjarðarsveit, þar sem mun snjóþyngra sé, ekki jafnmikiðflatlendi og nánast eingöngu dreifbýli, en þar sé sama kerfi og miðað sé við íafkastatölum fyrir Árborg, þ.e. brúntunna innan grátunnu. Fram kemur aðyfirmatsmenn séu sammála undirmatsmanni í grunninn, þ.e. að til að staðreynaafkastatölur sé miðað við verkferla og skilvirkni stefnanda. Þá segir að þeirhafi þó gert „samanburð á afköstum viðönnur sveitarfélög til að sjá hvort munur væri á afköstum þar og íÁrborgarverkefninu. Sá samanburður leiddi ekki í ljós upplýsingar sem eru tilþess fallnar að draga í efa þau afköst sem reiknað er með í undirmati.“Kemur fram sú skoðun yfirmatsmanna að þó svo komið hafi í ljós að afköst áhvern starfsmann hafi verið nokkuð minni í Árborg en Ölfusi telji þeir þettainnan skekkjumarka þar sem notast sé við þrjár tunnur í Ölfusi þar sem farahefði þurft fleiri ferðir upp að húsum þar sem eingöngu hafi verið hægt að takatvær tunnur í hverri ferð. Er það skoðun yfirmatsmanna að afkastatölur fyrirÁrborg geti talist raunhæfar bornar saman við rauntölur frá Ölfusi. Þá teljaþeir mun á afköstum í Eyjafjarðarsveit og Árborg eðlilegan og skýrast af því aðEyjafjarðarsveit sé ekki jafn flatlent og Árborgarsvæðið, auk þess sem meirisnjóþyngsli séu á Eyjarfjarðarsvæðinu. Í öðru lagi hafi stefnda vísað tilþess að þau afköst sem lögð hafi verið til grundvallar í töflum undirmatsgerðarséu ekki raunhæf. Í fyrsta lagi vegna þess hve dreifbýlt sé í Árborg, en þarséu 120 lögbýli. Í öðru lagi þurfi söfnunarbílinn auk þess að aka á Stokkseyriog Eyrarbakka. Í þriðja lagi telur stefnda að undirmatsmaður hafi ekkertathugað hvort söfnunarbílinn sem hugsaður hafi verið í verkið væri hentugur áheimreiðum eða hvort öxulþungi bifreiðarinnar sé of mikill fyrir heimreiðarnará vorin og haustin. Í niðurstöðu yfirmatsmanna segir: „Yfirmatsmenn telja ekki ástæðu til að endurskoða forsendur um afköst útfrá því hversu dreifð byggðin er í Árborg eða vegna eða [sic] fjölda lögbýla þar, enda eru aðstæður íÖlfusi og Eyjarfjarðarsveit hvað þetta varðar svipaðar og þess vegna ættu tölursem matsmaður notar úr bókhaldi GÞ að vera sambærilegar að þessu leyti. Yfirmatsmennhafa ekki haft tök á að kanna aðstæður á heimreiðum lögbýla í Árborg en þar semGÞ notar stóra söfnunarbíla í hinum viðmiðunarverkunum, þó minni séu, geramatsmenn ekki ráð fyrir miklum vandræðum vegna stærðar söfnunarbílsins.Yfirmatsmenn telja því ekki ástæðu til að endurskoða forsendur um afköst íundirmati vegna þess.“Í þriðja lagi telur stefnda að íundirmatsgerð hafi ekki verið staðreynt hvort að sú staðreynd að í útboðsgögnumsé áskilið að við fjölbýlishús skuli losa grátunnur á sjö daga fresti, hafiáhrif á þau afköst sem lögð eru til grundvallar af yfirmatsþola. Þessu hafiundirmatsmaður mætt með því að hækka kostnaðarhlutdeild verksins upp í 47%.Telur stefnda að þessi krafa um aukna tíðni losana hafi í för með sér fleiriferðir yfir Hellisheiði með tilheyrandi kostnaði og hafi stefnda farið fram áað þessi kostnaður væri sundurliðaður frekar. Í niðurstöðu yfirmatsmanna segir:„Yfirmatsmenn telja að ferðumsöfnunarbíls yfir Hellisheiði hefði ekki endilega fjölgað, þrátt fyrir kröfu umaukna tíðni losana við fjölbýlishús. Miðað við fjölda vinnudaga sem eruáætlaðir í Árborgarverkefnið þá hefði yfirmatsþoli farið tvisvar til þrisvar íviku til Árborgar. Miðað við afkastagetu og nýtingu ökutækisins (sbr. umfjölluní kafla 2.1.2) hefði ekkert verið því til fyrirstöðu að losa grátunnur viðfjölbýlishús í þeim ferðum sem gert var ráð fyrir og uppfylla jafnframtskilyrði um tíðni losana. Í undirmati var þó reynt að einhverju leyti aðleiðrétta fyrir þessum auknu losunum við fjölbýlishús með því að hækkanýtingarhlutfall bifreiðarinnar úr 45% (viðmið GÞ) í 47%. Eins og kom fram íkafla 2.4 þá er stuðst við nýtingarhlutfallið úr undirmatinu í okkarútreikningum en það er þó hækkað lítillega, eða í 47,25%.“Í fjórða lagi hafi stefnda bent á aðþrátt fyrir að snjólétt sé á Suðurlandi verði Hellisheiði oft ófær og enn oftarseinfarin. Því geri stefnda athugasemdir við að undirmatsmaður hafi ekki tekiðinn í kostnað við þennan þátt verksins, þ.e. flutning yfir Hellisheiði. Íniðurstöðu yfirmatsmanna segir: „Yfirmatsþolihefur stundað viðskipti á Íslandi í fjölda ára um allt land og má því áætla aðhann sé vanur að eiga við ýmis veðurskilyrði og tilheyrandi röskun á vinnu. Þarsem ekki er gert ráð fyrir að fara þurfi yfir Hellisheiðina á hverjum degi þáværi ef til vill hægt, upp að vissu marki, að hliðra til þannig að starfsmennog ökutæki séu nýtt í önnur verkefni þá daga sem ófært er. Þessi rök miða útfrá að Hellisheiðin loki ekki einhverja daga í röð, ef slíkt myndi gerast gætuáhrifin orðið einhver þó erfitt sé að festa niður nákvæm áhrif. Þá má oft faraÞrengslin eða Suðurstrandarleið ef Hellisheiðin er ófær. Yfirmatsmenn telja þvíekki ástæðu til að tíunda slíkan kostnað sérstaklega.“Í greinargerð yfirmatsmanna, kafla 3,kemur fram að við gerð matsins hafi að miklu leyti verið stuðst við undirmatiðog þá vinnu sem að baki því lá og hafi það ekki sætt athugasemdum af hálfuaðila málsins. Þá segir: „Samkvæmt gögnumfrá GÞ, [stefnanda, innskot dómara] var stærsti hluti kostnaðarins fólginn ílaunakostnaði, hvort sem um er að ræða ökumenn eða hlaupara, ásamt rekstri ogviðhaldi sorpsöfnunarbíls, krókbíls og tengivagna. Sorpsöfnunarbíllinn átti aðbera tvískiptan söfnunarkassa vegna eðlis flokkunar á sorpi og hafði GÞ engareynslu af því að notast við slíkt tæki. Krókbíllinn og tengivagnana átti aðnýta í flutninga á sorpsöfnunargámum frá Árborg til höfuðborgarinnar,fyrirtækið hafði mikla reynslu af rekstri slíkra ökutækja. [...]Yfirmatsbeiðandi hefur ítrekað, bæði íyfirmatsbeiðninni sem og á yfirmatsfundum, bent á óraunhæfi þeirra afkasta semGÞ gerði ráð fyrir, en stuðst var að einhverju leyti við þau afköst í undirmatiog síðar í útreikningum yfirmatsmanna á tapaðri framlegð. Í öllum verkum komaupp ófyrirséðir atburðir sem eiga það til að draga úr afköstum. Í verki semþessu sem er vel skilgreint og verktaki þekkir vel til verklags er þó um afarlágt hlutfall að ræða (1-2%). Ekki fengust svör frá Eflu um hvað þeir reiknuðumeð í sinni kostnaðaráætlun, aðeins svar um að afar lítil óvissa sé í verki semþessu. Þar sem kostnaðartölur sem notaðar eru í undirmati eru rauntölur fengnarúr bókhaldi GÞ verður að gera ráð fyrir því að þessi kostnaður sé þegarinnifalin [sic] í þessum tölum.“ Í lokaorðum matsgerðar segir: „Í stað þess að taka upp alla útreikningaundirmats eru þeir staðfestir af yfirmatsmönnum. Þá eru ekki talin efni tilþess að draga þær afkastatölur sem þar eru lagðar til grunna í efa. Einnig ergengið út frá því að kostnaður vegna ófyrirséðra atvika sé innifalinn íkostnaðartölum sem matsmaður fær úr bókhaldi GÞ. Kostnaður tilkomin [sic] vegna athugasemda og aðfinnslnayfirmatsbeiðanda eru ýmist taldar vera þegar innifaldar í tilteknum kostnaði íundirmati eða vera svo óverulegar í heildarkostnaðarmati að þeim er sleppt íyfirmati.“Málsástæður og lagarök stefnanda Helstu málsástæður og lagarök stefnanda í þessum þættimálsins eru eftirfarandi: Stefnandibyggir kröfur sínar á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna brota stefnda álagareglum um útboð. Stefnda hafi í kjölfar útboðsins verið skylt að gera viðstefnanda verksamning í kjölfar útboðsins, en það hafi stefnda hins vegar ekkigert. Með vísan til 2. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007 um opinber innkaup beristefnda ábyrgð á því, en einnig með vísan til almennra skaðabótareglna.Niðurfelling útboðsins hafi ekki byggst á málefnalegum forsendum og íniðurfellingu hafi jafnframt falist höfnun á tilboðum. Vísar stefnandi til þess að í 101.gr. laga nr. 84/2007 sé kveðið á um bótaskyldu vegna brota á lögum og reglum umopinber innkaup. Ákvæði sé um sérstakt sönnunarhagræði ef krafist er kostnaðarvið tilboðsgerð sbr. 1. mgr., en í 2. mgr. sé kveðið á um að sé krafist annarskonar skaðabóta á sama grundvelli gildi almennar reglur. Eigi bjóðandi rétt ábótum fyrir almennt fjártjón/missi hagnaðar, ef honum takist að sanna með réttuað taka hefði átt tilboði hans. Kærunefnd útboðsmála hafi í úrskurði sínum frá2. mars 2012 staðfest að báðum skilyrðunum hafi í máli þessu verið fullnægt,þ.e. að ef reglur hefðu ekki verið brotnar hefði stefnandi átt raunhæfamöguleika á því að verða fyrir valinu til samningsgerðar, enda hafi hann átthagstæðasta tilboðið, sbr. 72. gr. laganna. Stefnandi byggir á því að höfnunstefnda á tilboði hans hafi verið í andstöðu við ákvæði laga nr. 84/2007.Ákvörðun um að hafna öllum tilboðum þurfi að byggjast á málefnalegum ogrökstuddum sjónarmiðum og hafi verkkaupi ekki val um það hvernig hann ljúkiútboðsferli eftir að það er hafið. Framkvæmd stefnda hafi verið ýmsum annmörkumháð. Enginn rökstuðningur hafi fylgt ákvörðun stefnda þann 16. desember 2011 umað hafna öllum tilboðum eins og skylt sé samkvæmt 1. mgr. 75. gr. laganna. Þærástæður sem stefnda hafi tilgreint síðar, þ.e. með bréfi dags. 19. samamánaðar, hafi ekki verið málefnalegar og ekki getað verið grundvöllur fyrirhöfnun allra tilboða. Hinir ætluðu annmarkar að mati stefnda hafi verið þeir aðekki hafi verið áskilið í útboðsgögnum að bjóðendur skiluðu með tilboðum sínumöllum þeim upplýsingum sem áhrif hefðu við val á tilboðunum. Þar af leiðandihefði framkvæmd útboðsins gert bjóðendum kleift að hafa áhrif á val tilboðs meðþeim gögnum sem skilað hafi verið inn síðar, eftir að tilboð höfðu verið opnuð.Stefnandi telur að stefnda hafi að öllum líkindum með þessu verið að vísa tilkafla 0.1.3 í útboðsgögnum um hæfi bjóðenda en þar segir að bjóðanda beri aðláta í té tilteknar upplýsingar um hæfi sitt innan viku frá opnun og yfirferðtilboða, en einungis ef þess sé óskað af verkkaupa. Vísar stefnandi til þess aðstefnda hafi haft það algjörlega í hendi sér hvort hann óskaði eftirupplýsingum og því rangt að halda því fram að bjóðendur hefðu sjálfir getaðhaft áhrif á framkvæmd útboðsins. Um hafi verið að ræða hæfisskilyrði en ekkivalforsendur tilboðs og alvanalegt sé að kallað sé eftir gögnum hvað það varðarþegar fyrir liggi hve mörg boð hafi borist. Vandalaust sé að haga því meðsamræmdum hætti þannig að komið sé í veg fyrir mismunun. Stefnandi telur framangreindarröksemdir stefnda fyrir höfnun tilboðs stefnanda hafa verið fyrirslátt og hafitilboðinu verið hafnað á grundvelli annarra forsendna en þeirra sem settar hafiverið fram í útboðsgögnum, en slíkt sé óheimilt samkvæmt 2. mgr. 72. gr. sömulaga. Stefnandi telur að ætlun stefnda hafi ávallt verið sú að semja viðÍslenska gámafélagið ehf., og sjáist það best á því að sama dag og öllumtilboðum í verkið hafi verið hafnað hafi stefnda framlengt verksamning viðfélagið. Þá hafi, eftir síðara útboð stefnda, tilboði nefnds félags verið tekiðaðeins 14 dögum eftir opnun tilboða. Stefnandi telur stefnda einnig hafabrotið gegn formreglum við töku ákvörðunar um að hafna öllum tilboðum, endahafi Gunnar Egilsson verið meðal þeirra sem tekið hafi ákvörðunina á fundibæjarstjórnar. Hann sé bróðir Guðjóns Egilssonar sem annast hafi sorphirðufyrir stefnda í mörg ár. Samkvæmt 2., 3., 5. og 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga,sem eigi samkvæmt 103. gr. laga 84/2007 að gilda um ákvarðanir um opinberinnkaup, hafi Gunnari verið óheimilt að taka þátt í undirbúningi, meðferð eðaákvörðunartöku í málinu. Stefnandi byggir á því að hann hafiátt hagkvæmasta tilboðið, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 84/2007 og ef tilhinnar ólögmætu ákvörðunar hefði komið, hefði verið samið um verkið viðstefnanda. Tilboð stefnanda í leið A hafi verið 12% lægra en næsthæsta boð ogboð stefnanda í leið B hafi verið 13,9% lægra. Auk þess hafi stefnandi fengiðbetri einkunn í mati Eflu verkfræðistofu eins og staðfest hafi verið í úrskurðikærunefndar útboðsmála. Þá hafi tilboð stefnda verið töluvert undirkostnaðaráætlun stefnda. Þannig hafi tilboð stefnanda fullnægt þörfum stefndabest miðað við þær forsendur sem gefnar hafi verið, sbr. 45. gr. laga nr.84/2007, og ekkert hafi komið fram um að tilboðið hafi verið ógilt eða aðstefnandi ekki uppfyllt hæfiskröfur. Vísar stefnandi til þess að samkvæmtframansögðu sé því ljóst að öllum skilyrðum 1. mgr. 101. gr. laganna ogalmennra skaðabótareglna sé fullnægt og sé stefnda því skaðabótaskylt gagnvartstefnanda. Þá blasi við öll skilyrði hinna almennu skaðabótareglna um huglægaafstöðu, orsakatengsl og sennilega afleiðingu og hafi stefnda mátt vera þaðljóst þegar tekin hafi verið ákvörðun um að hafna öllum framkomnum tilboðum. Varðandi umfjöllun um kröfufjárhæðbyggir stefnandi á því að við ákvörðun á umfangi tjóns vegna hinnar ólögmætuákvörðunar stefnda, eigi við almennar reglur um sönnun fjártjóns, sbr. 2. mgr.101. gr. laga nr. 84/2007. Þá eigi við það lögskýringarsjónarmið að reglur umbótaábyrgð vegna brota á útboðsreglum eigi að hafa raunhæfa þýðingu. Af þvítaki kröfur til sönnunar mið. Stefnandi byggir á því að fjárhæðbóta verði að miða að því að gera stefnanda eins settan fjárhagslega og hefðistefnda samið við hann og stefnandi unnið verkið. Stefnandi byggir á því aðtjón hans svari til tapaðrar framlegðar hans af verkinu, þ.e. mismunar áverklaunum annars vegar og breytilegum kostnaði við framkvæmd verksins hinsvegar. Skýrt fordæmi sé að finna í dómi Hæstaréttar nr. 416/2011 um aðframangreindar forsendur beri að leggja til grundvallar. Stefnandi telur ljóstað hefði stefnda samið við stefnanda um verkið hefðu árlegar greiðslur áframkvæmdatímanum einungis verið óverulegur hluti veltu stefnanda ásamningstímabilinu enda hafi stefnandi um árabil verið leiðandi íumhverfisþjónustu og sinni sorphirðu víðs vegar um landið. Þá sé ljóst aðstefnandi hefði hvorki þurft að ráðast í mannaráðningar til að annastyfirstjórn, verkstjórn eða bókhald né annars konar fjárfestingar til að getainnt hið nýja verkefni af höndum aðrar en þær sem fram komi íkostnaðarútreikningum vegna sorphirðubíls. Í umfjöllun um tekjur vísarstefnandi til þess að hafa gert tilboð sitt á grundvelli ákveðinna tilboðsliðaog hefðu heildarverklaun allt samningstímabilið orðið sem hér segir: A. Tilboðsliðir 1-20Samtals sorphirða: kr. 142.310.852 B. Tilboðsliðir 21-32Flutningur úrgangs til Sorpu bs: kr. 31.509.960 C. Tilboðsliðir 33-37Leiga á gámum kr. 10.336.653 D. Tilboðsliður 38Jarðgerð lífræns eldhúsúrgangs kr. 17.211.155 E. Tilboðsliðir 39-48Sorphirða frá stofnunum Árborgar: kr. 7.950.932 F. Tilboðsliðir 49-50Kynning, fræðsla og söfnunarílát fyrir íbúaÁrborgar kr. 8.089.163Heildartekjur án virðisaukaskatts: kr. 217.408.715 Vísarstefnandi til þess að tilboðsgerð í verkið hafi verið hefðbundin og hafistefnandi boðið í mörg sambærileg verk. Við tilboðsgerðina hafi stefnandinotast við reynslutölur sínar um afkastagetu, laun starfsmanna ogrekstrarkostnað bíla og tækja. Varðandi kynningu á nýju fyrirkomulagi hafistefnandi stuðst við reynslu stefnanda af sambærilegu verki á Akureyri.Forsendur stefnanda hafi því verið mjög góðar og óumdeildar við áætlunkostnaðar við verkið. Þá virðist kostnaðaráætlun stefnda hafa verið í góðu samræmivið tilboð stefnanda, eða 91,5% af áætlun sem kynnt hafi verið við opnuntilboða þann 10. nóvember 2011. Í umfjöllun um gjöld/kostnað vísarstefnandi til þess að við tilboðsgerðina hafi hann stuðst við útreikningabyggða á reynslu sinni og öðrum samningum um sambærileg verkefni, sem ogupplýsingar úr eigin kostnaðarbókhaldi. Kostnaður stefnanda við framkvæmdverksins á einstaka tilboðsliði hefði fallið til þannig: A.Tilboðsliðir1-20Launakostnaður við sorphirðu er áætlaður: kr. 50.316.960Breytilegur kostnaður við rekstur bifreiða ogakstur: kr. 30.167.325Fastur kostnaður (afskriftir, vextir ogvátrygging): kr. 12.017.825B.Tilboðsliðir21-32Launakostnaður við flutning úrgangs eráætlaður: kr. 8.968.610 Breytilegur kostnaður við rekstur bifreiða ogakstur: kr. 8.932.860Fastur kostnaður (akstur, vextir ogvátrygging): kr. 8.376.135 C. Tilboðsliðir 33-37Fastur kostnaður vegna leigu á gámum(afskriftirog vextir):kr. 8.405.538 D. Tilboðsliður 38Breytilegur kostnaður við jarðgerð á lífrænumúrgangi: kr. 14.299.200 E. Tilboðsliðir 39-48Breytilegur kostnaður við sorphirðu frástofnunum kr. 5.167.900 F. Tilboðsliðir 49-50Breytilegur kostnaður við kynningu, fræðslu ogílát auk kostnaðar við verktryggingu kr. 7.781.839Samtals kostnaður af framkvæmd verksins: kr. 154.434.192 Stefnandi kveður dómkröfunagrundvallast á mismun tekna og gjalda, þ.e. fjárhæð verklauna að frádregnumkostnaði stefnanda. Heildartekjur hefðu orðið 217.804.716 krónur, en kostnaðurstefnanda við framkvæmd verksins, sem stefnandi byggir á að teljist sannaður aðþví marki sem hægt sé að sanna slíkt, hafi numið alls 154.434.192 krónum.Samkvæmt þessu hafi stefnandi reiknað með 62.974.523 króna hagnaði af verkinu íheild miðað við uppgefnar magntölur að teknu tilliti til vísitölu semútboðslýsing hafi tilgreint. Stefnandi gerir í máli þessu kröfutil þess tjóns sem fallið hefði til á árinu 2012 og miðar við að hinn tapaðihagnaður hafi fallið til mánaðarlega. Dómur í málinu myndi hafa fordæmisgildifyrir síðari ár og áskilur stefnandi sér rétt til höfðunar framhaldssakar eðasérstaks máls, m.a. eftir því sem málatilbúnaður stefnda gefi tilefni til. Íumfjöllun stefnanda um tapaðan hagnað á árinu 2012, þ.e. stefnukröfu, vísarstefnandi til þess að í máli þessu sé til umfjöllunar tapaður hagnaður vegnaársins 2012 sem nemi 18.894.542 krónum að teknu tilliti til verðbóta en ánvirðisaukaskatts. Stefnandi telur sig eiga samsvarandi kröfur hvað varðar þauár sem eftir lifi af samningi þeim sem stefnda hafi borið að gera viðstefnanda. Þá vísar stefnandi til greinar 0.5.6 í útboðsgögnum um verðbæturgreiðslna. Hafi hann uppreiknað kröfur sínar vegna ársins 2012 í samræmiframangreint ákvæði útboðsskilmála. Nánar hvað þetta varðar vísar stefnandi tilframlagðrar samantektar framkvæmdastjóra stefnanda á áætluðum kostnaði viðframkvæmd verksins. Í stefnu gerir stefnandisundurliðaða grein fyrir tekjum og gjöldum á mánuði og einstaka verkliði (A-F).Eru samanlagðar tekjur á árinu 2012 tilgreindar í töflu um tekjur 56.569.849krónur með verðbótum. Samanlögð gjöld á árinu 2012 eru tilgreind í töflu umgjöld 37.765.307 krónur með verðbótum. Á samsvarandi töflu um framlegð á árinu2012 er samtala ársins 18.894.542 krónur með verðbótum, en 17.894.665 krónur ánverðbóta. Stefnandi telur sig hafa aflaðþeirra sönnunargagna sem framast sé unnt á þessu stigi. Ekki hafi legið fyrirafstaða stefnda til útreikninga stefnanda þar sem hann hafi í engu svarað þeimbréfum sem send hafi verið vegna málsins. Stefnandi skoraði á stefnda að leggjafram sundurliðun þeirrar kostnaðaráætlunar sem kynnt hafi verið áopnunarfundinum 10. nóvember 2011. Þá skoraði stefnandi sérstaklega á stefndaað leggja fram mat Eflu verkfræðistofu á tilboðum stefnanda og Íslenskagámafélagsins ehf., sem gert hafi verið í tengslum við útboðið. Þá vísar stefnandi til þess aðsamkvæmt ákvæðum útboðsgagna hafi verið gert ráð fyrir mánaðarlegum reikningumvegna verksins og sé kröfugerð stefnanda til samræmis við það. Kostnaður vegnareksturs samningsins sé dreginn frá kröfugerðinni mánuð fyrir mánuð en með þvímóti fáist mánaðarleg framlegð verksins, þ.e. sá hagnaður sem verkefnið hefðiskilað til reksturs stefnanda. Stefnandi vísar um önnur lagarök til2. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup og meginreglna útboðs- ogverktakaréttar. Um vanefnda- og skaðabótaúrræðið efndabætur vísar stefnandi tilreglna fjármunaréttar. Vaxtakrafa sé byggð á því hvenær tekjur hefðu fallið tilá verktímanum, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Dráttarvaxtakrafa er byggðá 9. gr. sömu laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. Upphafsdagur dráttarvaxta ætti aðmiðast við 6. ágúst 2012, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því stefnandisendi kröfubréf þar sem krafist var greiðslu skaðabóta. Krafa um málskostnað erreist á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök stefnda Helstumálsástæður og lagarök stefnda í þessum þætti málsins eru eftirfarandi: Stefndavísar sýknukröfu sinni til stuðnings til þess að skaðabótaskylda stefnda séósönnuð. Svo virðist sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn að meginstefnu til áalmennum reglum skaðabótareglunnar, en sönnunarbyrði um að skilyrðisakarreglunnar séu uppfyllt hvíli alfarið á stefnanda. Hafi stefnda ekki færtfram sönnur fyrir því að skilyrðum sakarreglunnar sé uppfyllt í máli þessu. Ífyrsta lagi skorti alla sönnun fyrir því að stefnda hafi viðhaft nokkra þáháttsemi sem talist geti hafa verið saknæm og ólögmæt. Í öðru lagi skorti allasönnun fyrir því að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni sem og því hvertþað tjón ætti að vera. Í þriðja lagi hafi ekki verið færð nein rök fyrirorsakatengslum á milli hins meinta ósannaða tjóns og hinnar meintu saknæmu ogólögmætu háttsemi stefnda. Þá vísar stefnda til þess að aðeinsgeti komið til skoðunar að stefnandi geti átt rétt á bótum ef honum tekst aðsanna að stefnda hefði með réttu átt að taka tilboði hans, en slíka sönnun hafistefnandi ekki fært fram í máli þessu. Stefnda hafnar niðurstöðu kærunefndarútboðsnefndar, þ.e. að nefndin hafi talið að þessi skilyrði hafi veriðuppfyllt. Í úrskurði nefndarinnar hafi eingöngu verið talið að stefnandi hefðiátt raunhæfan möguleika á því að verða fyrir valinu við samningsgerðina. Á þeimgrundvelli taldi nefndin að stefnda væri bótaskylt gagnvart stefnanda ískilningi 1. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007, en mun vægari sönnunarkröfur séugerðar vegna bótaskyldu samkvæmt umræddri lagagrein en samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttarins, sem almennt gildi. Engin þau atvik hafi verið upp í máliþessu sem færa nokkra sönnun fyrir því að með réttu hefði átt að taka tilboðistefnanda. Stefnda hafi hætt við umrætt útboð og tilkynnt bjóðendum um það ídesember 2011 enda hafi legið þeirri ákvörðun til grundvallar málaefnalegarástæður og hafi ákvörðunin þar með verið í samræmi við lög og meginreglur umopinber innkaup. Auk þess sem í kafla 0.4.6 í útboðsgögnum hafi verið áskilinnréttur til að hafna öllum tilboðum. Vísarstefnda til þess að á framkvæmd umrædds útboðs hafi verið þeir gallar að ekkihafi verið gert ráð fyrir að bjóðendur skiluðu með verðtilboðum sínumupplýsingum sem áhrif hefðu á stigagjöf samkvæmt stigamatskerfi sem notast hafiátt við þegar tilboð væri valið. Þannig hafi farist fyrir að krefja bjóðendurað skila með tilboðum sínum upplýsingum um þætti sem áhrif hefðu haft ástigagjöf samkvæmt stigamatskerfi sem nota hafi átt við val á tilboðum, þ.e.við mat á því hvaða tilboð yrði metið hagstæðast. Um hafi verið að ræðaupplýsingar sem legið hafi að baki 20% af einkunn og því hafi verið veruleghætta á því að bjóðendur gætu haft áhrif á niðurstöðu útboðsins eftir að tilboðhöfðu verið opnuð. Hafi þessi galli leitt til þess að jafnræði bjóðenda hafiverið raskað en jafnræði bjóðenda sé ein af undirstöðureglum útboðsréttar. Íljósi þessa ágalla á útboðinu hafi stefnda ekki talið fært að ganga tilsamninga enda hafi hann ekki getað treyst því að bjóðendur hefðu áhrif ávalforsendurnar með framlagningu upplýsinga sem hafi gilt alls 20% aflokaeinkunn tilboðs. Vísar stefnda til þess að sá vikufrestur sem bjóðendurfengu til þess að afla gagna hafi verið nægur tími til þess að útvega tæki semáhrif gætu haft við mat á tilboðum. Þótt vottun gæða- ogumhverfisstjórnunarkerfa taki lengri tíma en viku þá hefði komið upp óvissa umhvernig meta ætti tilboð frá bjóðanda sem hefði lokið vottunarferli sínum innanframangreinds frests. Að mati stefnda hafi hér verið um svo veigamikil mistökað ræða að ákveðið hafi verið að hafna öllum tilboðum og bjóða verkið út aðnýju. Stefndahafi ákveðið að bjóða út sömu tilhögun sorphirðu og verið hafi ísveitarfélaginu fyrir útboðið og stytta verktíma í þrjú ár, enda hefði ekkiverið hægt að bjóða verkið út með nákvæmlega sömu verklýsingu og í fyrra útboðiþar sem tilboðsfjárhæðir bjóðenda voru öllum ljósar. Í þessu nýja útboði hafistefnanda gefist kostur á að taka þátt eins og öðrum. Stefndaítrekar að alla sönnun skorti fyrir því að stefnandi hafi orðið fyrir nokkrutjóni sem og fyrir því hvert það tjón ætti að vera. Í stefnu sé gerð afar óljósfjárkrafa sem virðist eiga að miða við tapaða framlegð stefnanda af verkinu.Hins vegar hafi engin gögn verið færð fram sem staðfesta þær tölulegu forsendursem búi að baki stefnufjárhæð. Um sé að ræða tilbúnar tölur úr kollifyrirsvarsmanns stefnanda sjálfs. Þáhafnar stefnda því að brotið hafi verið gegn formreglum, þ.e. 2., 3., 5. og 6.töluliða 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þegar ákvörðun um að hafnaöllum tilboðum í verkið hafi verið tekin af hálfu stefnda, en stefnandi haldiþví fram að Gunnari Egilssyni hafi verið óheimilt að taka þátt í umræddriákvörðun vegna tengsla sinna við bróður sinn, Guðjón Egilsson sem séstarfsmaður Íslenskra gámafélagsins ehf., sem hafi verið einn bjóðenda íverkið. Ífyrsta lagi hafnar stefnda því að Gunnar Egilsson hafi verið vanhæfur ágrundvelli 2. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1993, enda sé Íslenskagámafélagið ehf., aðili málsins en ekki nefndur Guðjón persónulega. Þá sé ekkirétt sem fram komi í stefnu að Guðjón hafi annast sorphirðu fyrir stefnda ímörg ár. Í öðru lagi hafnar stefnda því að Gunnar hafi verið vanhæfur ágrundvelli 3. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1993, og vísar til þess aðGuðjón sé ekki tilgreindur í upplýsingum frá hlutafélagskrá sem fyrirsvarsmaðurÍslenska gámafélagsins ehf. Guðjón gegni stöðu rekstrarstjóra á starfsstöðfyrirtækisins á Selfossi. Þá hafi komið í ljós að samkvæmt skipuriti félagsinssé Jón Þórir Frantzson forstjóri félagsins en undir hans yfirstjórn starfi sjöframkvæmdastjórar, hver á sínu sviði, og sé einn umræddur framkvæmdastjóriyfirmaður Guðjóns Egilssonar. Hafi Guðjón hvorki sérstakt umboð né sé hann ífyrirsvari fyrir félagið, annað en það sem felst í störfum hans. Þá hafnarstefnda því að það eitt að Guðjón hafi verið viðstaddur opnun tilboða í verkiðgeti ekki falið í sér að hann hafi fyrirsvar eða komi fram í umboði félagsins,enda hafi nefndur Jón Þórir komið fram fyrir hönd Íslenska gámafélagsins ehf.,í útboðsferlinu. Í þriðja lagi hafnar stefnda því að 5. töluliður 1. mgr. 3.gr. laga nr. 37/1993 eigi við í þessu máli. Stefnandi haldi því fram, ánnokkurs rökstuðnings, að Gunnar Egilsson hafi verið vanhæfur vegna þess aðGuðjón bróðir hans, eigi svo sérstaka eða verulega hagsmuna að gæta fyrirÍslenska gámafélagið ehf., en svo geti ekki verið enda Guðjón almennurstarfsmaður félagsins. Samkvæmt gögnum um eignarhald félagsins sé eignarhaldGuðjóns nokkuð „útþynnt“ og hagsmunirhans óverulegir, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 37/1993. Í fjórða lagi hafnarstefnda því að 6. töluliður 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1993 eigi við í þessumáli enda sé vísan til framangreinds ákvæðis ekki rökstudd sérstaklega ogómögulegt fyrir stefnda að átta sig á hvort vísað sé til annarra atvika enþegar hafi verið talin upp. Komi á síðari stigum málsins fram sérstakarröksemdir stefnanda að þessu leyti áskilur stefnda sér rétt til að taka afstöðutil þeirra. Varðandiþrautavarakröfu stefnda, um lækkun dómkrafna, til stuðnings vísar stefnda ífyrsta lagi til sömu röksemda og að framan greinir. Í öðru lagi byggir stefndaá því að stefnandi hafi ekki gert ráð fyrir ýmsum kostnaði sem hefði komið tilvið vinnu verksins og því hefði hagnaður ekki verið eins mikill ogstefnufjárhæð gefur til kynna. Í þriðja lagi vísar stefnda til þess aðstefnandi hafi engin sönnunargögn lagt fram útreikningum sínum til stuðningshvað varðar þá kostnaðarliði sem hann telur til frádráttar. Þá hafi í kröfugerðstefnanda ekki verið gert ráð fyrir neinum ófyrirséðum kostnaði sem óumdeilt séað hefði fallið til á verktíma. Í fjórða lagi bendir stefnda á að ímálatilbúnaði stefnanda hafi ekki verið tekið tilliti til annarra tekna, semstefnandi hefði aflað með auðlindum sínum á því tímabili sem krafist erskaðabóta fyrir, vegna missis hagnaðar. Þannig sé í engu færð fram gögn semsýni fram á að auðlindir stefnanda, t.d. vélar, tæki og mannauður, hafi veriðnotaður á sama tímabili til annarrar tekjuöflunar sem með réttu ætti að komatil frádráttar dómkröfum stefnanda. Í fimmta lagi hvíli skylda á stefnanda tilað takmarka tjón sitt. Verði fallist á kröfur stefnanda sé ljóst að hann hafiekki uppfyllt framangreinda skyldu og áskilur stefnda sér allan rétt til aðdómkveðja matsmenn til að leggja mat á framangreindan þátt málsins. Loks vísarstefnda til þess að stefnandi hafi þegar þegið vangildisbætur með því að veitamóttöku 400.000 krónum, vegna þátttöku sinnar í umræddu útboði. Greiðslan hafiverið innt af hendi af stefnda án allrar viðurkenningar á kröfugerð ogsjónarmiðum stefnanda. Í máli þessu geri stefnandi kröfu um efndabætur ensamkvæmt meginreglu skaðabótaréttarins verður ekki bæði krafist efndabóta ogvangildisbóta vegna sömu atvika. Í kröfugerð stefnanda hafi ekki verið tekiðtillit til þessarar greiðslu, en hún ætti með réttu að koma til frádráttar. Umlagarök vísar stefnda til almennra óskráðra meginregla skaðabótaréttar, einkumsakarreglunnar, laga um framkvæmd útboða nr. 65/1993, laga um opinber innkaupnr. 84/2007, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991 og varðandi málskostnaðarkröfu er sérstaklega vísað til129., 130. og 131. gr. laganna. NiðurstaðaVið aðalmeðferð málsins gaffyrirsvarsmaður stefnanda, Sveinn Smári Hannesson, viðskiptafræðingur ogstjórnarformaður, skýrslu fyrir dómi. Einnig gáfu skýrslu fyrir dómiundirmatsmaðurinn Axel Hall, doktor í hagfræði, og yfirmatsmaðurinn ÁsmundurMagnússon, byggingartæknifræðingur. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfaþykir. Útboðþað sem mál þetta fjallar um, var eins og áður greinir, auglýst í október 2011.Frestur til athugasemda eða fyrirspurna vegna útboðsins var til 1. nóvembersama ár. Engin gögn liggja frammi í málinu um að athugasemdir og/eða fyrirspurnirhafi á áðurgreindum tíma borist stefnda. Frestur til að skila tilboðum var til10. sama mánaðar klukkan 11:00, og voru tilboð opnuð á því tímamarki. Tveirbjóðendur skiluðu inn tilboðum í verkið, stefnandi í máli þessu og Íslenskagámafélagið ehf. Bjóðendur voru bundnir af tilboði sínu í 6 vikur frá opnuntilboða, nánar tiltekið til 21. desember 2011. Óumdeilt er að ráðgjafi stefndaí útboðsferlinu var Efla verkfræðistofa.Stefnandi byggir kröfu sína á því aðákvörðun stefnda um að hafna tilboði stefnanda hafi verið ólögmæt. Stefnandihafi átt hagkvæmasta tilboðið í verkið og því hafi stefnda verið skylt að semjavið hann. Þar sem það hafi ekki verið gert hafi stefnandi orðið fyrir tjóni semsvari til tapaðrar framlegðar hans af verkinu. Þessu hafnar stefnda og vísartil þess að ákvörðun um að hafna öllum tilboðum í verkið hafi hvorki veriðsaknæm né ólögmæt. Þá hafnar stefnda því að stefnandi hafi fært fram sönnur átjóni sínu. Fyrstkemur til skoðunar ágreiningur aðila um réttmæti þeirrar ákvörðunar stefnda aðhafna öllum framkomnum tilboðum í verkið sem tilkynnt var bjóðendum með bréfidags. 16. desember 2011. Stefnda er sveitarfélag og fer því um réttindi ogskyldu aðila við útboðið eftir lögum um opinber innkaup nr. 84/2007. Í grein 0.1.3 í útboðsskilmálumstefnda, sem ber heitið „Upplýsingar umbjóðendur“, segir: „Þeir bjóðendursem eftir opnun og yfirferð tilboða koma til álita sem viðsemjendur skulu, séþess óskað, láta í té innan viku eftirtaldar upplýsingar. [...] Verði dráttur áafhendingu umbeðinna upplýsinga áskilur verkkaupi sér rétt til að líta svo á aðbjóðandi hafi fallið frá tilboðinu og taka þá gildi ákvæði í kafla „0.4.4Tilboðstrygging – Gildistími tilboðs“ um tilboðstryggingu. Séu gögn frábjóðanda ekki fullnægjandi að mati verkkaupa skal verkkaupi benda bjóðanda áþað og gefa honum tvo virka daga til þess að bæta úr. Hafi fullnægjandi gögnekki borist verkkaupa að tveimur dögum liðnum verður litið svo á að bjóðandihafi fallið frá tilboðinu með ofangreindum áhrifum.“ Eru framangreindarupplýsingar tilgreindar í tólf stafliðum.Í samræmi við framangreindfyrirmæli í útboðsskilmálum óskaði starfsmaður Eflu verkfræðistofu eftir því,fyrir hönd stefnda, með tölvupósti 14. nóvember 2011 að bjóðendur í verkið,þ.e. stefnandi og Íslenska gámafélagið ehf., skiluðu inn upplýsingum umbjóðendur, sbr. kafla 0.1.3 og upplýsingum sbr. kafla 0.4.6 um gæðastjórnunarkerfi,umhverfisstjórnunarkerfi og söfnunarbíla sem boðnir yrðu frá upphafi verks,eins fljótt og auðið væri en a.m.k. innan viku, eins og segir í framangreindumtölvupósti. Í aðilaskýrslu Sveins Smára Hannessonar, stjórnarformannsstefnanda, kom fram að stefnandi hafi skilað umbeðnum gögnum 18. sama mánaðarog hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Kvað Sveinn stefnda ekki hafaóskað eftir frekari gögnum og engar athugasemdir hafi verið gerðar að þvíundanskildu að ráðgjafafyrirtækið hafi tilkynnt um smávægilegar leiðréttingar átilboðsfjárhæðum þann 21. nóvember. Þá kom fram í skýrslu fyrirsvarsmannsstefnanda að stefnda hafi upplýst að halda ætti fund þann 1. desember 2011 þarsem kynna hafi átt niðurstöður úr mati tilboða. Því kvaðst forsvarsmaðurinnhafa spurst fyrir um stöðu málsins hjá stefnda með tölvupósti 8. sama mánaðaren engin svör fengið. Ekki verður annað ráðið afgögnum málsins en það hafi verið í kjölfar tölvupósts sem forsvarsmaðurÍslenska gámafélagsins ehf., sendi bæjarstjórnarmanni stefnda þann 3. desember2011 og að fengnu minnisblaði lögmannsstofu, sem ákveðið hafi verið ábæjarráðsfundi stefnda þann 15. desember 2011 að hafna öllum tilboðum í verkið.Kemur fram í bókun minnihluta bæjarráðs á umræddum fundi að þá hafi legið fyrireinkunnargjöf fagaðila vegna tilboðanna og að samkvæmt henni hafilægstbjóðandi, þ.e. stefnandi, skorað hærra í þeirri einkunnagjöf. Í bókunmeirihluta bæjarráðs stefnda segir: „Bæjarráðsamþykkir að hafna þeim tilboðum sem bárust í verkið Söfnun og flutningurúrgangs, moltugerð og þjónusta við gámastöð 2012-2016 þar sem færa megi rökfyrir því að gallar kunni að hafa verið á framkvæmd útboðsins. Rétt er að bendaá að kostnaður við lægsta tilboð er yfir 13 milljón krónum hærri fyrir árið2012 en kostnaður við sorphirðu fyrir árið 2011. Þá er útboðsupphæð fyrir fimmára tímabil miðuð við núverandi sorpmagn en margt bendir til að það kunni aðaukast á tímabilinu með tilheyrandi viðbótarkostnaði.“Í tilkynningu stefnda tilbjóðenda um höfnun allra tilboða í verkið, dags. 16. desember 2011, segir: „Um leið og bjóðendum er þökkuð þátttaka íútboði vegna verksins „Söfnun og flutningur úrgangs, moltugerð og þjónusta viðgámastöð 2012-2016“ er hér með tilkynnt að á fundi bæjarstjórnarSveitarfélagsins Árborgar var ákveðið að hafna öllum framkomnum tilboðum íverkið.“ Eins og tilkynningin ber með sér rökstuddi stefnda ekki ákvörðunsína eins og honum bar skylda til samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 75. gr. laga nr.84/2007. Rökstuðningur stefnda kom ekki fram fyrr en þremur dögum síðar, þ.e. íbréfi til stefnda, dags. 19. desember 2011. Hins vegar var þar, eins ogáðurgreind tillaga meirihluta bæjarráðs stefnda ber með sér, aðeins tilgreindurhluti þeirra raka eða sjónarmiða sem fram komu á fundi ráðsins þann 15.desember 2011. Stefnandi óskaði eftirrökstuðningi fyrir hinni umdeildu ákvörðun. Í rökstuðningi stefnda tilstefnanda í bréfi dags. 19. desember 2011, segir: „Ákvörðun um að hafna öllum tilboðum sem bárust í verkið var tekin eftirað í ljós kom að framkvæmd útboðsins var háð annmörkum. Framkvæmd útboðsins varmeð þeim hætti að ekki var áskilið að með tilboðum væri skilað öllumupplýsingum sem áhrif höfðu við val á tilboðum. Samkvæmt kafla 0.4.6 íútboðsgögnum átti að velja tilboð á grundvelli stigamatskerfis sem var í fimmliðum, stig voru gefin fyrir eftirfarandi liði: tilboðsfjárhæð,gæðastjórnunarkerfi, umhverfisstjórnunarkerfi, söfnunarbíla EURO IV ogsöfnunarbíla ERUO [sic] V eða metan. Við framkvæmd útboðsins láðist hins vegarað krefja bjóðendur um að skila með tilboðum sínum upplýsingum um aðra þættisem komu til skoðunar við val tilboða en tilboðsfjárhæðina. Þannig var mögulegtfyrir bjóðendur, eftir að tilboð höfðu verið opnuð, að hafa áhrif á val tilboðsmeð þeim gögnum sem skilað var inn síðar. Þessi ágalli á framkvæmd útboðsinstelur Sveitarfélagið Árborg til þess fallinn að raska jafnræði bjóðenda oghefur því ákveðið að hafna öllum framkomnum tilboðum í verkið og bjóða það útað nýju.“ Í máli þessu vísar stefnda eingöngu til framangreindsrökstuðnings.Eins og áður greinir byggir stefnda áþví að á útboðsgögnum hafi verið sá ágalli að bjóðendur hafi ekki verið krafðirum að skila með tilboðum sínum gögnum um aðra þætti en tilboðsfjárhæðina, þ.e.þætti sem koma áttu til skoðunar við val tilboða, nánar tiltekið upplýsingumsem lágu að baki 20% einkunnar samkvæmt stigamatskerfi greinar 0.4.6 íútboðsskilmálum. Telur stefnda að þessi ágalli hafi verið til þess fallinn aðraska jafnræði bjóðenda og vísaði lögmaður stefnda í munnlegum málflutningisínum sérstaklega til þess að með því hafi verið brotið gegn því markmiði jafnræðisreglunnar aðbjóðendur stæðu á ákveðnu tímamarki jafnfætis hvað varðaði mat á öðrumvalforsendum en tilboðsfjárhæð.Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr.84/2007 telst kaupandi hafa hafnað tilboði ef hann er búinn að semja við annanaðila, gildistími tilboðs er liðinn án þess að óskað hafi verið eftirframlengingu tilboðs eða öllum tilboðum hefur verið hafnað formlega. Íathugasemd með framangreindri lagagrein í greinargerð sem fylgdi frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 84/2007, segir að litið hafi verið svo á að kaupanda væriheimilt að hafna öllum framkomnum boðum en telja verði að þessi heimild eigifyrst og fremst við þegar valforsendur, t.d. allt of hátt verð miðað viðkostnaðaráætlun eða önnur ákvæði í útboðsgögnum, helgi slíka niðurstöðu eða þáað almennar forsendur fyrir útboði hafi brostið. Hafa þessi sjónarmið veriðstaðfest í dómum Hæstaréttar og vísast í því sambandi sérstaklega til dómaréttarins í máli nr. 182/2005 frá 17. nóvember 2005 og máli nr. 758/2016 frá15. september 2016, en samkvæmt þeim dómum er réttur verkkaupa til að hafnaöllum tilboðum háður því skilyrði að málefnalegar og rökstuddar ástæður liggiað baki ákvörðuninni auk þess sem líta verði til almennra reglna fjármunaréttarinsum brostnar forsendur. Með vísan til þessa er ekki hægt, þó svo stefndi hafi ílokamálsgrein greinar 0.4.6 í útboðsskilmálum áskilið sér rétt til að hafnaöllum tilboðum, að fallast á að framangreindur áskilnaður hafi veitt stefndarýmri heimild hvað þetta varðar.Ein grunnregla laganna um opinberinnkaup er jafnræðisreglan. Samkvæmt 14. gr. laganna skal gæta jafnræðis oggagnsæis við opinber innkaup. Óheimilt er að mismuna fyrirtækjum á grundvelliþjóðernis eða af öðrum sambærilegum ástæðum. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar aðþað teljist ekki andstætt jafnræði að áskilja að vara sé afhent, þjónusta veitteða verk unnið á tilteknum stað, enda byggist slíkur áskilnaður á málefnalegumástæðum. Kemur jafnræðisreglan víða fram í lögunum, t.d. í 1. gr. laganna þarsem segir að tilgangur laganna sé að tryggja jafnræði fyrirtækja við opinberinnkaup. Reglan hefur meðal annars áhrif á gerð útboðsgagna, þ.e. kaupandi þarfmeðal annars að gæta jafnræðis þegar hann skilgreinir þarfir sínar og skilmála.Þá hefur jafnræðisreglan áhrif á gerð stigamatskerfis eða nánari afmörkunforsenda fyrir vali tilboða. Segja má því að í lögum nr. 84/2007 og óskráðumreglum útboðsréttar séu gerðar ríkar kröfur til kaupanda um að útboðsgögn séuskýr og gagnsæ. Kemur það og fram í 38. gr. laganna en þar segir í 1. mgr. aðútboðsgögn skuli innihalda allar nauðsynlegar upplýsingar til að bjóðanda séunnt að gera tilboð. Stefnda vísaði til þess írökstuðningi sínum um hina umdeildu ákvörðun að framkvæmd útboðsins hafi veriðháð annmörkum sem hafi verið til þess fallnir að raska jafnræði bjóðenda. Kemurþví til skoðunar hvortgreinar 0.1.3 og 0.4.2 í útboðsskilmálum hafi verið svo óskýrar og ógagnsæjarað bjóðendum hafi ekki mátt vera ljóst hvaða afleiðingar umbeðnar upplýsingarhefðu á einkunnagjöf viðkomandi valforsenda samkvæmt stigamatskerfi greinar0.4.6 í útboðsskilmálum. Eins og áður er rakið var kveðið á umþað í grein 0.1.3 að þeir bjóðendur sem eftir opnun og yfirferð tilboða komutil álita sem viðsemjendur skyldu, væri þess óskað, láta í té upplýsingar þærsem taldar voru upp í stafliðum A-L, þ.e. annars vegar upplýsingar sem lutu aðfjárhagsstöðu bjóðanda og hins vegar upplýsingar sem lutu að tæknilegri getubjóðanda og gæða- og umhverfisstöðlum. Þær upplýsingar sem hér koma sérstaklegatil skoðunar og snerta stigamatskerfi í grein 0.4.6 í útboðsskilmálum eruannars vegar í h-lið greinar 0.1.3, þ.e. upplýsingar eða skrá yfir tæki ogbúnað sem fyrirhugað sé að nota við verkið og hins vegar upplýsingar og lýsingá gæða- og umhverfisstjórnarkerfi sem starfað sé eftir og fengnar vottanir áþeim samkvæmt k-lið sömu greinar. Þá er með afdráttarlausum hætti í grein 0.4.2í útboðsskilmálum ítrekað hvaða gögnum bjóðendur skyldu skila með tilboði sínu.Í greininni sem ber heitið „Fylgigögn meðtilboði“ segir: „Bjóðandi þarfeinungis að skila inn útfylltri tilboðsskrá og tilboðsblaði.“ Í grein 0.4.6 í útboðsskilmálum, sember heitið „Meðferð og mat á tilboðum“,segir að við val á tilboðum verður einungis litið til gildra tilboða frá bjóðendumsem uppfylla kröfur í kafla 0.1.3 og aðrar kröfur sem gerðar eru íútboðsgögnum. Þá segir að hagstæðasta tilboði, að mati verkkaupa, verði tekiðog að við mat tilboða gildi eftirfarandi: · „Tilboðsupphæð 80%· Gæðastjórnunarkerfi 5%· Umhverfisstjórnunarkerfi 5%· Söfnunarbílaruppfylla Euro IV 5%· Söfnunarbílaruppfylla Euro V eða metan 5%“ Framkemur að gefin verði einkunn (0-10) fyrir hvern lið og gerð grein fyrir formúlulokaeinkunnar sem ráði vali á verktaka.Þá er gerð grein fyrir valforsendum sem hér segir: „Tilboðsupphæð: Einkunn(verð)=(lægstatilboðsupphæð)/(tilboðsupphæð)x 10Gæðastjórnunarkerfi: Bjóðandi sem hefur vottaðgæðastjórnunarkerfi samkvæmt ISO 9001:2000 staðli fær einkunnina 10. Bjóðandisem ekki hefur slíkt kerfi vottað fær einkunnina 0Umhverfisstjórnunarkerfi: Bjóðandi sem hefurvottað umhverfisstjórnunarkerfi samkvæmt ISO 14001:2004 staðli eða sambærilegtkerfi fær einkunnina 10. Bjóðandi sem ekki hefur slíkt kerfi vottað færeinkunnina 0.Söfnunarbifreið EURO IV: Bjóðandi sem hefur yfir að ráðasöfnunarbifreið sem notuðverður við sorpsöfnun í Árborg og stenst kröfur EURO IV staðals fær einkunnina10. Bjóðandi sem ekki hefur bifreiðar sem uppfyllir [sic] þessa kröfu fær einkunnina 0.Söfnunarbifreið EURO V eða metan: Bjóðandisem hefur yfir að ráða söfnunarbifreið sem notuð verður við sorpsöfnun í Árborgog stenst kröfur EURO V staðals (eða bifreið með minna mengandi útblæstrit.d.metan) fær einkunnina 10. Bjóðandi sem ekki hefur bifreiðar sem uppfyllir [sic] þessa kröfu fær einkunnina 0. Litið er svo á að bjóði bjóðandi bifreiðsem uppfylla [sic] EURO V staðaluppfylli hann einnig EURO IV og fái þar full stig. Sjá einnig kröfur tilbifreiða í kafla 8.10“Samkvæmt því sem að framan greinirvoru valforsendur aðrar en tilboðsfjárhæð skýrt tilgreindar í útboðsskilmálumsem og afleiðingar þess fyrir stigagjöf ef þeim var ekki fullnægt. Var því ígrein 0.4.6 tilgreint, svo ekki fór milli mála, hvaða áhrif það hefði áeinkunnagjöf ef bjóðandi gæti ekki framvísað þar tilgreindum gögnum um vottuðgæða- og umhverfisstjórnunarkerfi innan þess frests sem bjóðendur höfðu til aðskila gögnum um framangreindar valforsendur, sbr. grein 0.1.3. Þá máttibjóðendum vera það ljóst, sbr. grein 0.8.10 í útboðsskilmálum, að það hafi ekkiáhrif á einkunnagjöfina þó svo tekið hafi verið fram annars vegar að notastskyldi við söfnunarbifreið sem uppfyllti EURO V eftir 1. janúar 2014 eða notaðiumhverfisvænan orkugjafa, og hins vegar að bifreiðar sem sinntu flutningiúrgangs frá umhleðslustöðu skyldu frá byrjun árs 2013 uppfylla EURO V kröfur. Íljósi eðlis framangreindra valforsenda verður ekki fallist á það með stefnda aðbjóðendum hefði verið unnt að bæta þar úr á þeim skamma tíma sem þeim gafst tilað leggja fram umræddar upplýsingar, sbr. grein 0.1.3, enda mátti bjóðendumallt frá birtingu útboðsskilmála vera það fyllilega ljóst hvernig farið yrðimeð mat á upplýsingum um framangreindarvalforsendur, þ.e. ef þeir eftir opnun tilboða og yfirferð þeirra kæmu tilálita sem viðsemjendur. Að því leyti stóðu bjóðendur í útboði þessu jafnfætisþegar ráðgjafi stefnda kallaði eftir upplýsingum um aðrar valforsendur entilboðsfjárhæð með tölvupósti þann 14. nóvember 2011 til beggja bjóðendaútboðsins. Þá er í þessu sambandi til þess að líta að samkvæmt i-lið 1. mgr.38. gr. laga nr. 84/2007, sbr. 5. mgr. 49. gr. og 5. mgr. 50. gr. laganna, er gertráð fyrir því að bjóðendur kunni á síðari stigum að verða beðnir um gögn tilsönnunar á fjárhagslegri og tæknilegri getu.Að virtu öllu því sem að framangreinir er það mat dómsins aðfyrirmæli útboðsskilmála varðandi afhendingu upplýsinga um aðrar valforsendurútboðsins en tilboðsfjárhæð, hafi ekki með réttu átt að leiða til þeirrarákvörðunar stefnda að hafna öllum tilboðum í verkið. Þá er að mati dómsinsekkert fram komið í máli þessu um að almennar forsendur fyrir útboðinu hafibrostið. Skortir því á að málefnalegar og rökstuddar ástæður hafi legið að bakiþeirri ákvörðun stefnda að hafna öllum tilboðum í verkið. Með vísan til þessaer því fallist á það með stefnanda, að þegar af þeirri ástæðu, hafi stefndaekki haft lögmætar ástæður til að hafna öllum tilboðum sem bárust í útboð íverkið „Söfnun og flutningur úrgangs,moltugerð og þjónusta við gámastöð 2012-2016“ sem fram fór í nóvember 2011.Braut því hin umdeilda ákvörðun stefnda gegn ákvæðum laga nr. 84/2007. Stefnandi vísar til 2. mgr. 101. gr.laga nr. 84/2007 um lagastoð fyrir kröfu sinni um skaðabætur vegna missishagnaðar af útboði stefnda á sorphirðu í sveitarfélaginu árin 2012-2016.Hæstiréttur hefur í dómum sínum fallist á að dæma verkkaupa sem brýtur gegnöðrum ákvæðum laga nr. 84/2007 til að greiða verktaka, sem af þeim sökum fer ámis við verk, skaðabætur sem nemi hagnaði sem hann hefði aflað sér meðframkvæmd verksins, enda sýni hann nægjanlega fram á að við hann hefði veriðsamið, ef ekki hefði verið brotið gegn lögum nr. 84/2007, og það hafi orðiðhonum á þann hátt til tjóns. Í 1. mgr. 72. gr. laga nr. 84/2007segir að við val á tilboði skuli gengið út frá hagkvæmasta boði. Þá segir í 2.málslið málsgreinarinnar að hagkvæmasta tilboð sé það boð sem sé lægst aðfjárhæð eða það boð sem fullnægir þörfum kaupanda best samkvæmt þeim forsendumsem settar hafa verið fram í útboðsgögnum, sbr. 45. gr. Í athugsemd með 72. gr.í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 84/2007 segir að mat kaupanda áhagkvæmasta boði eigi alltaf að vera fyrirsjáanlegt og byggt á hlutrænumsjónarmiðum sem tengjast fjárhagslegri hagkvæmi og gildi þá einu hvort tilboðeru eingöngu metin með hliðsjón af verði eða hvort um er að ræða fleiriforsendur sem kaupandi hefur tilgreint í samræmi við 45. gr. Í þessu felsteinnig, eins og fram kemur í áðurnefndum athugasemdum, að ef bjóðandi telst áannað borð hæfur til að leggja fram tilboð beri að meta tilboð hans sjálfstættmeð hliðsjón af valforsendum. Í 1. mgr. 45. gr. greinar laga nr. 84/2007 segirað forsendur fyrir vali tilboðs skulu annað hvort miðast eingöngu við lægstaverð eða fjárhagslega hagkvæmni frá sjónarhóli kaupanda. Þá skulu forsendur semliggja til grundvallar mati á fjárhagslegri hagkvæmni tengjast efni samnings,t.d. gæðum, verði, tæknilegum eiginleikum, útliti, notkunareiginleikum,umhverfislegum eiginleikum, rekstrarkostnaði, rekstarhagkvæmni,viðhaldsþjónustu, afhendingardegi og afhendingartímabili eða lokun framkvæmdarsamnings. Í útboði því sem hér um ræðir varmælt fyrir um það í grein 0.4.6 í útboðsskilmálum að hagstæðasta tilboði, aðmati verkkaupa, verði tekið og að við mat tilboða gildi stigamatskerfi það semgerð var grein fyrir hér að framan, þ.e. að tilboðsupphæð skyldi gilda 80% engæða- og umhverfisstjórnunarkerfi og Euro IV og V staðlar hvað söfnunarbifreiðarvarðaði samtals 20%. Fyrir liggur að eftir að ráðgjafi stefnda kallaði eftirgögnum frá báðum bjóðendum í verkið með tölvupósti þann 14. nóvember 2011, fóruþeir yfir tilboð aðila og leiðréttu fjárhæðir þeirra og gáfu einkunn fyrirverð, gæðastjórnunarkerfi, umhverfisstjórnunarkerfi, EURO IV og EURO Vsöfnunarbifreiðar samkvæmt áðurgreindu stigamatskerfi. Þá liggur fyrir, eins ogáður er nefnt, að niðurstöður þeirrar vinnu hafi legið fyrir á bæjarráðsfundistefnda þann 15. desember sama ár. Samkvæmt framlögðu skjali, sem stefnda segirhafa verið vinnuskjal og lagt var fram með greinargerð stefnda til kærunefndarútboðsmála, dags. 10. janúar 2012, átti stefnandi, eftir yfirferð tilboða ogleiðréttingu, lægsta tilboð í umrætt verk í báðar leiðir, þ.e. 282.490.512krónur í leið A og 272.847.939 króna í leið B eftir leiðréttingu ráðgjafanna.Þá er einnig óumdeilt að tilboð stefnanda í báðar leiðir var undirkostnaðaráætlun stefnda sem tilkynnt var við opnun tilboða þann 11. nóvember2011. Samkvæmt áðurnefndu vinnuskjali ráðgjafans var kostnaðaráætlun eftirleiðréttingu: Leið A 323.351.374 krónur og leið B 298.084.594 krónur. Eins ograkið hefur verið hér að framan skyldi verð ráða því hvor leiðin yrði valin. Þábar stefnda að taka hagstæðasta tilboði samkvæmt niðurstöðu stigamatskerfis ígrein 0.4.6 í útboðsskilmálum, sbr. og 72. gr. laga nr. 84/2007. Í máli þessuhefur stefnda ekki haldið því fram að aðrar ástæður en þær sem hér að framanhefur verið fjallað um hafi valdið því að ekki var gengið til samninga viðstefnanda. Samkvæmt einkunnagjöf, sem óumdeilt er að stafaði fráráðgjafafyrirtæki stefnda, kemur fram að verð stefnanda í leið A var metin 87,4% af kostnaðaráætlun stefnda og fékk stefnandi einkunnina 10 fyrir verð. Þáfékk stefnandi 0 í einkunn fyrir gæða- og umhverfisstjórnunarkerfi, 10 fyrirEURO IV söfnunarbifreiðar, en 0 fyrir EURO V söfnunarbifreiðar. Fyrir verðstefnanda í leið B, sem metin var 91,5% af kostnaðaráætlun stefnda, fékkstefnandi einkunnina 10. Þá fékk stefnandi sömu einkunnir fyrir hinarvalforsendurnar í leið B. Tilboð hins bjóðandans, Íslenska gámafélagið ehf.,eftir leiðréttingu var í leið A 322.037.663 krónur, sem metið var 99,6 % afkostnaðaráætlun stefnda og fékk félagið 8,77 í einkunn fyrir verð. Leiðréttverð félagsins í leið B var 314.948.707 krónur, sem metið var 105,7 % afkostnaðaráætlun stefnda og fékk félagið 8,66 í einkunn fyrir verð. Þá fékkfyrirtækið 0 í einkunn fyrir gæða- og umhverfisstjórnarkerfi, 10 fyrir EURO IVsöfnunarbifreiðar og 10 fyrir EURO V söfnunarbifreiðar. Samkvæmt grein 0.4.6 íútboðsskilmálum skyldi einkunnagjöf þannig háttað. „Gefin verður einkunn (0-10) fyrir hvern lið. Lokaeinkunn sem ræður valiá verktaka þannig reiknuð: Lokaeinkunn = (einkunn(verð) x 0,80) +(einkunn(gæðastjórnunarkerfi) x 0,05) + (einkunn(umhverfisstjórnunarkerfi) x0,05) + (einkunn(EURO IV) x 0,05) + (einkunn(EURO v/metan) x 0,05).“ Fyrirliggur að ráðgjafar stefnda gáfu stefnanda 8,5 í lokaeinkunn fyrir báðarleiðir, en Íslenska gámafélaginu ehf., 8.02 fyrir leið A og 7,93 í leið B. Samkvæmt því sem hér er að framanrakið liggur fyrir að stefnandi hlaut hæstu lokaeinkunn samkvæmt stigamatskerfiútboðsins. Að því virtu, skilmálum í útboðslýsingu og fyrirmælum 72. gr. laganr. 84/2007, er það mat dómsins að stefnda hefði verið skylt að ganga tilsamninga við stefnanda hefði ekki komið til hinnar ólögmætu ákvörðun stefnda aðhafna tilboði stefnanda. Þykir stefnandi því hafa leitt nægar líkur að því aðhann hafi orðið fyrir tjóni þannig að fullnægt sé skilyrðum skaðabótaskyldustefnda samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007. Samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga nr.84/2007 fer að öðru leyti en um ræðir í 1. mgr. ákvæðisins um skaðabætur vegnabrota á lögunum eftir almennum reglum. Það er því stefnanda að færa fram sönnurá umfang tjóns síns og gilda um það almennar reglur. Þá er við það miðað aðfjárhæð bóta geri þann sem brotið hefur verið á við framkvæmd útboðs einssettan fjárhagslega og ef við hann hefði verið samið og hann unnið verkið. Stefnda, sem krefst sýknu, byggir áþví að stefnandi hafi ekki tekist að færa sönnur fyrir því að skilyrðisakarreglunnar séu uppfyllt, m.a. sök, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Áþetta fellst dómurinn ekki enda hefur verið leyst úr því hér að framan aðstefnandi hafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegnahinnar ólögmætu ákvörðunar stefnda að hafna tilboði stefnanda í verkið. Þáverður, með vísan til dómafordæma Hæstaréttar, að leggja til grundvallar aðtjón stefnanda vegna missis hagnaðar af umræddu verki samsvari þeirri framlegðsem það hefði skilað til reksturs stefnanda, þ.e. sem nemur mismuni áverklaunum annars vegar og breytilegum kostnaði við framkvæmd verksins hinsvegar. Fyrir liggur að ekki varð af verkiþví sem tilboð stefnanda tók til. Til að færa fram sönnur á tjóni sínu aflaðistefnandi matsgerðar dómkvadds matsmann, Axel Hall, doktors í hagfræði. Þáaflaði stefnda yfirmatsgerðar þeirra Ásmundar Magnússon byggingatæknifræðingsog Árna Jóns Árnasonar viðskiptafræðings til að hnekkja undirmatsgerðinni. Ímálavaxtakafla hér að framan er ítarlega gerð grein fyrir niðurstöðu beggjamatsgerða. Í báðum matsgerðum er komist að þeirri niðurstöðu að hefði veriðgengið til samninga við stefnanda á grundvelli tilboðs hans hefði slíkursamningur skilað stefnanda hagnaði. Í stefnu kemur fram að við tilboðsgerðinahafi stefnandi byggt á reynslutölum úr eigin rekstri hvað varðar afkastagetu,kaup starfsmanna og rekstrarkostnað bifreiða og tækja. Varðandi kynningu á nýjufyrirkomulagi sorphirðu hafi hann stuðst við eigin reynslu af sambærilegu verkiá Akureyri. Þá hafi greiðslur verið verðbættar samkvæmt grein 0.5.6 íútboðsgögnum. Málatilbúnaður stefnda verður ekkiskilin á annað veg en að stefnda mótmæli niðurstöðu yfirmatsgerðar og telji sigóbundið af henni. Vísar stefnda til þess að alla sönnun skorti fyrir því aðstefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni sem og hvert það tjón hefði átt aðvera. Eins og er rakið í málavaxtalýsingu í umfjöllun um yfirmatsgerðinafjölluðu yfirmatsmenn um aðfinnslur og sérstakar athugasemdir stefnda viðundirmatsgerðina og tók til sérstakrar skoðunar forsendur útreikningaundirmatsmanns varðandi afkastagetu. Varðandi afkastagetu kom fram í skýrsluÁsmundar Magnússonar yfirmatsmanns fyrir dómi að sérstaklega hafi veriðskoðaðar afkastaforsendur að baki útreikningum undirmatsmanns. Illa hafi gengiðað fá upplýsingar frá sveitarfélögum og smærri verktökum um afkastagetu ísambærilegum sorphirðuverkefnum. Komið hafi í ljós að undirmatsmaður hafi byggtsína útreikninga á afkastatölum úr bókhaldi stefnanda vegna sorpþjónustu semstefnandi hafi sinnt í Eyjafjarðarsveit og Ölfusi. Staðfesti vitnið ogyfirmatsmaðurinn Ásmundur Magnússon fyrir dómi niðurstöðu yfirmatsins varðandiafkastatölur samanburðarsveitarfélaga sem notaðar voru í undirmati og komu úrbókhaldi stefnanda vegna sorpverkefna á ofangreindum landsvæðum. Kvað vitniðyfirmatsmenn hafa komist að þeirri niðurstöðu að samanburðurinn hafi ekki veriðóeðlilegur þó að munur hafi verið þarna á, en hann hafi verið skýranlegur. Varðandi það álitaefni hvaða fastankostnað skuli taka tillit til við útreikning á hagnaðarmissis stefnanda eralgjör samhljómur milli matsgerðanna tveggja um að líta megi til dómsHæstaréttar í málinu nr. 416/2011 varðandi þetta atriði, þ.e. að meta skuli framlegðaf verkinu en ekki hreinan hagrænan hagnað þess. Er það niðurstaðayfirmatsmanna að í þessu sambandi verði að líta til stærðarhagkvæmni stefnandaog telja þeir niðurstöðu undirmatsmanns um að annar fastur kostnaður, svo semstjórnunarkostnaður, rekstur skrifstofu og tengdir þættir, hefðu hvort eð erfallið til og ekki haft áhrif á framlegð þessa verkefnis, sem hafi svarað tilrúmlega eins prósents af ársverkum og tekjum stefnanda. Þá kom fram hjá vitninu ogyfirmatsmanninum Ásmundi fyrir dómi að leitað hafi verið eftir upplýsingnum fráEflu verkfræðistofu um forsendur að baki kostnaðaráætlun stefnda. Komið hafi íljós að kostnaðaráætlun hafi verið byggð á reynslutölum en ekki einingarverði.Tók yfirmatsmaður fram að Efla hafi mikla reynslu af gerð útboðsskilmála ogkostnaðaráætlana í tengslum við útboð og hafi kostnaðarútreikningar ráðgjafastefnda í þessu útboði byggst á þeirri reynslu fyrirtækisins. Í máli þessu hefur matsgerða veriðaflað með dómkvaðningu matsmanna og koma þær til skoðunar varðandi mat ásönnunargildi framlagðra gagna. Hafa því báðir málsaðilar haft tök á að koma aðsjónarmiðum sínum við vinnslu matsgerða eins og ítarlega er rakið í umfjöllunum yfirmatsgerð í málavaxtalýsingu hér að framan. Kemur það skýrt fram íyfirmatsgerð að yfirmatsmenn taka ekki undir gagnrýni stefnda annars vegarvarðandi forsendur sem undirmatsmaður byggði á í mati sínum um afkastagetu ogþau sveitarfélög sem litið var til við matið og hins vegar varðandi frádráttvegna fasts kostnaðar. Sama gildir um athugsemdir stefnda um aukinn kostnaðvegna verkfunda, vinnuklæðnaðar, moltugerðar og þjónustuvers. Þá þykir þaðstyrkja sönnunarstöðu stefnanda að heildarfjárhæð tilboðs stefnanda var í miklusamræmi við kostnaðaráætlun stefnda þó svo mismunur hafi verið á tilboðistefnda og kostnaðaráætlun stefnda hvað einstaka tilboðsliði varðar. Þástaðfesti undirmatsmaður fyrir dómi að hann hafi haft aðgang að bókhaldsgögnumstefnanda við gerð matsgerðarinnar. Í máli þessu krefur stefnandi stefndaum skaðabætur vegna þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir á árinu 2012 ogmiðar í kröfugerð sinni við tilboð það sem hann gerði í verkið, nánar tiltekiðtapaða framlegð vegna ársins 2012. Samkvæmt útreikningi í stefnu telurstefnandi framlegð ársins 2012 samkvæmt verkliðum A-F vera samtals 17.894.665krónur án verðlagsleiðréttinga. Vegna ársins 2012 var niðurstaða beggjamatsgerða sú sama hvað varðar rekstrartekjur, eða 53.735.935 krónur ánverðlagsleiðréttinga þó svo munur hafi verið á fjárhæðum milli mánaða ímatsgerðunum. Hins vegar er niðurstaða undirmats að rekstrarkostnaður ársins2012 væri 35.869.479 krónur án verðlagsleiðréttinga, en samsvarandi niðurstaðayfirmats var 35.967.640 krónur. Samkvæmt því var niðurstaða framlegðar afverkefninu árið 2012 lægri í yfirmati, þ.e. 17.768.295 krónur ánverðlagsleiðréttinga, eða sem nemur 126.370 króna lægri framlegð en samkvæmtútreikningi stefnanda. Það er mat dómsins að stefnandi hafifært fram rök fyrir því að áætlanir hans við tilboðsgerðina hafi verið byggðará raunhæfum forsendum og að með framlagðri undirmatsgerð, sem yfirmatsmenntöldu byggða á raunhæfum forsendum bæði hvað varðar meðferð fasts kostnaðar ogafköst, hafi stefnandi fært sönnur á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegnahinnar ólögmætu ákvörðunar stefnda að hafna tilboði stefnanda í verkið. Þykirstefnda ekki hafa tekist að hrekja megin niðurstöður undirmatsgerðar hinsdómkvadda undirmatsmanns með framlagðri yfirmatsgerð, þó svo óverulegur munursé á niðurstöðutölum matsgerðanna hvað varðar framlegð ársins 2012 eins ograkið hefur verið hér að framan. Er það því mat dómsins að rétt sé að byggja ániðurstöðu yfirmatsgerðar sem mat að tjón stefnanda árið 2012 væri 18.631.016krónur að teknu tilliti til verðlagsleiðréttinga, sem er 263.526 krónum lægrien stefnufjárhæð. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2002 um vexti og verðtryggingu til 31. janúar 2013, endráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af allri stefnufjárhæðinni fráþeim degi til greiðsludags eins og nánar greinir í dómsorði.Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001segir að kröfur um skaðabætur skuli bera vexti frá og með þeim degi sem hiðbótaskylda atvik átt sér stað og skulu þeir á hverjum tíma vera jafnháir tveimurþriðju hlutum vaxta sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir samkvæmt 1.málslið 4. gr. laganna. Samkvæmt 1. málslið 9. gr. sömu laga er það meginreglaað skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna aðliðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingarsem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Hins vegar segir ísíðari málslið 9. gr. að dómstólar geti, ef sérstaklega stendur á, ákveðiðannan upphafsdag vaxta. Í máli þessu hefur yfirmatsgerð verið lögð tilgrundvallar fjárhæð skaðabóta. Rétt þykir, með vísan til þess sem að framan errakið, að krafa stefnanda beri almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 til 2. desember 2016, en þann dag var liðinn mánuður frá því yfirmatsgerðlá fyrir, og dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludag eins og nánar greinir ídómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, verður stefnda dæmt til að greiða stefnandamálskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar verður meðal annars litið til útlagðskostnaðar vegna matsgerðar, og telst hann hæfilega ákveðinn 5.500.000 krónur. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómarikveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefnda, Sveitarfélagið Árborg,greiði stefnanda, Gámaþjónustunni hf., 18.631.016 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 612.664 krónum frá31. janúar 2012 til 29. febrúar 2012, en af 2.656.509 krónum frá þeim degi til31. mars 2012, en af 4.747.983 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2012, en af6.855.631 krónum frá þeim degi til 31. maí 2012, en af 8.938.480 krónum fráþeim degi til 30. júní 2012, en af 11.000.095 krónum frá þeim degi til 31. júlí2012, en af 12.252.561 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2012, en af13.516.191 krónum frá þeim degi til 30. september 2012, en af 14.799.576 krónumfrá þeim degi til 31. október 2012, en af 16.084.419 krónum frá þeim degi til30. nóvember 2012, en af 17.360.797 krónum frá þeim degi til 31. desember 2012,en af 18.631.016 krónum frá þeim degi til 2. desember 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af framangreindrifjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.Stefnda greiði stefnanda 5.500.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 366/2005
|
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Þinglýsing
|
Sóknaraðilimálsins er dánarbú Eiríks Baldurs Hreiðarssonar, kt. 190242-2509, envarnaraðilar eru Ragnheiður Pétursdóttir, kt. 211221-3809, Sléttu og HreiðarHreiðarsson, kt. 140642-4799, Skák, bæði í Eyjafjarðarsveit.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessutil Hæstaréttar með kæru 29. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum15. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. júlí2005 þar sem hrundið var kröfu sóknaraðila um að yfirlýsing HreiðarsEiríkssonar 4. febrúar 2005 verði innfærð í fasteignabók að nýju, og að afsalum jörðina Grísará I 8. febrúar 2005 verði afmáð úr fasteignabók. Kæruheimilder í 4. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992.Sóknaraðili krefst þess að teknar verði til greina framangreindar kröfur hansfyrir héraðsdómi, er varða umrædd skjöl. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess aðúrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert aðgreiða varnaraðilum kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Sóknaraðili, dánarbú EiríksHreiðarssonar, greiði varnaraðilum sameiginlega 150.000 krónur íkærumálskostnað.
|
Mál nr. 337/2003
|
Banki Biðlaun Niðurlagning stöðu
|
S hafði starfað um árabil hjá ríkisbankanum L. Með lögum nr. 50/1997 var ákveðið að leggja niður L og skyldi L hf. taka við rekstrinum 1. janúar 1998. Áttu allir starfsmenn L að eiga kost á sambærilegu starfi hjá L hf. og áttu þeir að njóta sömu réttinda og þeir áður höfðu notið samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum. S þáði starf hjá L hf. og gegndi því þar til henni var sagt upp frá 31. maí 2002, vegna samdráttar í þjónustu eins af bankaútibúum L hf. Taldi S að hún ætti rétt til biðlauna í 12 mánuði á grundvelli laga nr. 70/1996 þar sem starf hennar hefði verið lagt niður. Talið var að eftir að S lét af störfum hjá L og tók við starfi hjá L hf. hafi lög 70/1996 ekki lengur átt við um réttarstöðu hennar. Yrði ekki af reglum laga nr. 50/1997 eða öðrum réttarheimildum ráðið að L hf. bæri sem einkaaðila um ókominn tíma skylda til að svara til biðlauna gagnvart þeim starfsmönnum sínum sem áður hefðu starfað hjá L. Var L hf. sýknað af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins hóf stefnda störf hjá Landsbanka Íslands í maí 1983. Hinn 29. maí 1997 tóku gildi lög nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, en samkvæmt 3. gr. laganna skyldi áfrýjandi taka við rekstri og starfsemi fyrstnefnda bankans 1. janúar 1998 og hann lagður niður frá þeim tíma. Í 1. mgr. 8. gr. laganna var kveðið á um það að allir starfsmenn Landsbanka Íslands, sem tækju laun samkvæmt kjarasamningum Sambands íslenskra bankamanna eða annarra stéttarfélaga, skyldu eiga kost á sambærilegu starfi hjá áfrýjanda. Áttu þeir að njóta sömu réttinda og þeir nutu samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum, en réttur til launa úr hendi Landsbanka Íslands að falla niður, sbr. 2. mgr. 8. gr. laganna. Sagði í 10. gr. þeirra að um biðlaunarétt, sem kynni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, ættu að gilda ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með bréfi 27. júní 1997 greindi bankastjórn Landsbanka Íslands stefndu frá þeim breytingum, sem framangreind lagaákvæði myndu hafa í för með sér fyrir hana og aðra starfsmenn bankans. Var óskað eftir að hún léti í ljós fyrir 15. september 1997 hvort hún hygðist nýta sér rétt sinn til að taka við starfi hjá áfrýjanda, en hvort sem hún gerði það eða ekki lyki störfum hennar hjá Landsbanka Íslands 31. desember sama ár samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1997. Óumdeilt er að stefnda þáði af þessu tilefni starf hjá áfrýjanda. Áfrýjandi tilkynnti stefndu með bréfi 20. nóvember 2001 að hann hefði ákveðið að stytta afgreiðslutíma í bankaútibúinu á Vopnafirði, þar sem hún starfaði, og fækka með því stöðugildum þar. Var henni af þessum sökum sagt upp starfi frá 1. desember 2001 að telja. Einnig var henni tjáð að vinnuframlags hennar yrði ekki krafist á uppsagnarfresti, sem stæði til 31. maí 2002. Fengi hún laun eftir kjarasamningi bankamanna á því tímabili, en lokauppgjör þeirra færi fram 1. júní 2002. Samband íslenskra bankamanna greindi áfrýjanda frá því í bréfi 10. apríl 2002 að það teldi starfsmenn hans í útibúum á suðurlandi og austurlandi, sem sagt hafi verið upp síðla árs 2001, eiga rétt til biðlauna vegna þess að störf þeirra hafi verið lögð niður. Þessari skoðun andmælti áfrýjandi með bréfi til stéttarfélagsins 27. júní 2002. Stefnda höfðaði af því tilefni mál þetta 11. desember 2002 og krafði áfrýjanda um greiðslu á samtals 1.011.110 krónum. Kröfu þessa sundurliðaði hún þannig í héraðsdómsstefnu að um væri að ræða föst laun í fimm mánuði, alls 895.500 krónur, 5/12 hluta af svokölluðum þrettánda mánuði, 74.625 krónur, og sama hlutfall af orlofsframlagi, 40.985 krónur. Kom fram í stefnunni að stefnda teldi sig eiga rétt á biðlaunum í tólf mánuði frá því að uppsagnarfresti hennar lauk 1. júní 2002. Málið væri þó aðeins höfðað um hluta heildarkröfunnar, enda væri hún ekki fallin öll í gjalddaga. Fram er komið af hálfu stefndu að hún hóf störf hjá öðrum að loknu umræddu fimm mánaða tímabili og þáði fyrir þau hærri laun en hún hafði áður notið úr hendi áfrýjanda. Hefur hún því fallið frá áskilnaði um biðlaun eftir lok þess tímabils, auk þess að lækka kröfu sína í 631.922 krónur vegna launa, sem hún hafi fengið frá öðrum á fyrstu fimm mánuðunum eftir lok uppsagnarfrestsins. II. Stefnda hafði gegnt starfi hjá Landsbanka Íslands í nærri 15 ár þegar starfsemi hans var hætt 1. janúar 1998. Verður að líta svo á að staðan, sem hún gegndi þá, hafi verið lögð niður þannig að til álita hefði komið réttur hennar til biðlauna samkvæmt 10. gr. laga nr. 50/1997, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 3. febrúar 2000 í máli nr. 357/1999 og 9. mars 2000 í máli nr. 377/1999. Til þess kom þó ekki, enda tók stefnda sem fyrr segir við starfi sama dag hjá áfrýjanda og voru þá ekki fyrir hendi skilyrði til greiðslu biðlauna samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996, sbr. 34. gr. þeirra. Þótt áfrýjandi hafi sem hlutafélag verið að verulegu leyti í eigu íslenska ríkisins þegar stefndu var sagt upp störfum 20. nóvember 2001 tóku fyrirmæli laga nr. 70/1996 ekki til hennar eða annarra starfsmanna áfrýjanda, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 2. gr. þeirra. Í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1997 var kveðið á um það að starfsmaður Landsbanka Íslands, sem tæki við starfi hjá áfrýjanda 1. janúar 1998, skyldi upp frá því „njóta sömu réttinda og hann hafði samkvæmt kjarasamningum og/eða ráðningarsamningum.“ Hvorki var í þessu né öðrum ákvæðum laganna mælt fyrir um að áfrýjandi bæri sem einkaaðili um ókominn tíma skyldu eins og ríkisstofnun gagnvart starfsmanni sínum, sem áður var í þjónustu Landsbanka Íslands, til að svara til biðlauna ef staða hans yrði lögð niður. Slík skylda verður ekki leidd af öðrum réttarheimildum, en til þess verður að líta að fyrrnefndir dómar Hæstaréttar vörðuðu réttarstöðu manna, sem létu af störfum hjá Landsbanka Íslands áður en áfrýjandi tók við rekstri og starfsemi hans. Með því að lagaheimild brestur þannig fyrir kröfu stefndu verður fallist á kröfu áfrýjanda um sýknu. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., er sýkn af kröfu stefndu, Sigurveigar S. Róbertsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi þann 16. maí sl. er höfðað með stefnu útgefinni 11. desember 2002 og var málið þingfest þann 12. desember 2002. Stefnandi málsins er Sigurveig S. Róbertsdóttir, kt. 301152-4779, til heimilis að Kolbeinsgötu 24a, Vopnafirði. Stefndi er Landsbanki Íslands hf. kt. 540291-2259. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 631.922 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 282.782 frá 1.júní 2002 til 1. júlí s.á. af kr. 386.975 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af kr. 439.303 frá þeim degi 1. september s.á., af kr. 516.312 frá þeim degi til 1. október s.á. og af kr. 631.922 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist skaðabóta að sömu fjárhæð og með sömu dráttarvöxtum og greinir í aðalkröfu. Þá er þess krafist, að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12. mánaða fresti í fyrsta sinn þann 1. júní 2003. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru, aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en að varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af bæði aðal- og varakröfu stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir: Óumdeilt er, að stefnandi réðst til starfa hjá Landsbanka Íslands í maí 1983 og síðar til Landsbanka Íslands hf. þann 1. janúar 1998 og vann þar uns henni var sagt upp störfum frá og með 1. desember 2001 með 6 mánaða uppsagnarfresti, þar sem ákveðið hefði verið að stytta afgreiðslutíma bankans. Hún hafi allan þann tíma unnið hjá útibúinu á Vopnafirði. Með bréfi bankastjórnar þann 27. maí 1997 var stefnanda kynnt efni laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, en samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skyldi stefndi taka við rekstri og starfsemi Landsbanka Íslands hinn 1. janúar 1998 og var stefnanda gefinn kostur á sambærilegu starfi hjá hlutafélaginu frá þeim tíma, sbr. 8. gr. laganna. Með bréfi stefnda, dagsettu 20. nóvember 2001, var stefnanda tilkynnt, að hann hefði ákveðið að stytta afgreiðslutíma Landsbankans á Vopnafirði og þar af leiðandi fækka stöðugildum starfsfólks. Henni var því sagt upp störfum frá og með 1. desember 2001. Vinnuframlags var ekki krafist af hálfu bankans á uppsagnarfresti. Í samræmi við ákvæði kjarasamnings yrðu henni greidd laun til loka uppsagnarfrests 31. maí 2002. Málsástæður stefnanda: Stefnandi hafi unnið í full 18 ár hjá bankanum, þegar hún hafi verið látin hætta þar störfum. Í uppsagnarbréfi bankans komi fram, að vinnuframlags sé ekki óskað af hennar hálfu eftir 1. desember 2001, hún fái greidd laun til og með 31. maí 2002 og lokauppgjör fari fram 1. júní 2002. Stefnandi hafi þannig látið af störfum 30. nóvember 2001 og notið launa til 31. maí 2002. Stefnandi telur sig eiga rétt á biðlaunum eða skaðabótum frá stefnda í 12 mánuði frá því uppsagnarfrestur hennar rann út 31. maí 2002 skv. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 10. gr. laga nr. 59/1997. Af þeim séu, þegar stefna er útgefin, liðnir 5 mánuðir, þ.e. júní til og með október 2002. Í biðlaununum telji stefnandi eiga að felast föst mánaðarlaun, hlutdeild í 13. mánuði og hlutdeild í orlofsframlagi. Stefnandi hafi verið í 100% starfi, þegar henni hafi verið sagt upp, en þá hafi mánaðarlaun hennar miðað við fullt starf verið kr. 178.100. Þar sem nú sé gerð krafa um greiðslu biðlauna í 5 mánuði, sé gerð krafa um sömu hlutdeild, eða 5/12 af 13. mánuði og orlofsframlagi, sem sé kr. 98.365. Mánaðarlaun stefnanda fyrir maímánuð 2002 hafi numið kr. 178.100 og sundurliðast kröfugerðin því þannig: 1. 5 mánaðalaun x 178.100 kr. 890.500 2. 5/12 af 13. mánuði, kr. 178.100 kr. 74.625 3. 5/12 af orlofsframlagi, af kr. 98.365 kr. 40.985 Samtals kr. 1.006.110 Stefnandi vísar til þess, að starfsmenn Landsbanka Íslands hafi fallið undir lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996. Í 14. gr. laga nr. 38/1954 og í 34. gr. laga nr. 70/1996 sé gert ráð fyrir að starfsmenn, sem lögin taki til, eigi rétt á 12 mánaða biðlaunum, hafi þeir unnið í 15 ár eða lengur hjá ríkinu. Á tímabilinu frá því stefnandi hætti störfum hafi hún fengið greidd laun frá öðrum, þannig: Fyrir júlí kr. 74.478, ágúst 73.847, fyrir september 125.772, og október kr. 101.091 eða samtals kr. Þá vísar stefndi til þess, að þegar sú ákvörðun hafi verið tekin að breyta ríkisbönkunum í hlutafélagabanka, hafi það gerst með setningu sérstakra laga, nr. 50/1997. Samkvæmt 8. gr. þeirra laga sé skýrt kveðið á um, að allir starfsmenn, sem laun taki samkvæmt kjarasamningum Sambands íslenskra bankamanna eða kjarasamningum annarra stéttarfélaga, eigi kost á sambærilegu starfi hjá Landsbanka Íslands hf. við yfirtöku hlutafélagsins á bankanum. Þá segir, að taki maður, sem gegnir starfi hjá Landsbanka Íslands við starfi hjá Landsbanka Íslands hf., skuli hann njóta sömu réttinda og hann hafi haft samkvæmt kjarasamningum eða ráðningar- samningum. Stefnandi heldur því fram, að í ákvæði þessu sé beint tekið á því, að starfsmaður, sem flyst úr ríkisbankanum í hlutafélagabankann, eigi að njóta sömu réttinda og hann hafði áður. Stefnandi kveður ekki leika vafa á, að hluti af þeim réttindum, sem vísað er til í 8. gr. laganna og sem starfsmaður eigi að njóta eftir aðilaskiptin að rekstrinum, sé biðlaunaréttur samkvæmt lögum nr. 70/1996, enda sé sérstaklega tekið fram í 10. gr. laganna, að um biðlaunarétt, sem kann að hafa fylgt störfum í ríkisviðskipta-bönkunum, gildi ákvæði laga nr. 70/1996, um skyldur og réttindi starfsmanna ríkisins. Þá bendir stefnandi á hæstaréttardóm frá 9. mars 2000, í málinu nr. 377/1999, þar sem fram kemur, að þar sem ríkissjóður hafi lagt allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar ríkisviðskiptabankanna til hlutafélaganna, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1997, hafi hlutafélagsbankinn tekið yfir allar skuldbindingar Landsbanka Íslands, ekki aðeins samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum heldur einnig samkvæmt lögum. Málsástæður stefnda: Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að samkvæmt ákvæðum laga nr. 50/1997 og laga nr. 70/1996 , sbr. lög nr. 38/1954, eigi stefnandi ekki rétt á greiðslu biðlauna af hálfu stefnda. Biðlaunaréttur ríkisstarfsmanna hafi aldrei verið skilyrðislaus. Í ákvæðum 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 komi skýrt fram, að réttur til biðlauna falli niður ef starfsmaður tekur við starfi hjá ríkinu eða öðrum, fái hann sömu laun og áður. Sú hafi einmitt verið raunin þegar stefnandi hafi hafið störf hjá Landsbanka Íslands hf. Við þá ráðningu hafi stefnandi hætt að lúta lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Gagnvart Landsbanka Íslands hf. eigi stefnandi því enga kröfu til greiðslu biðlauna. Varakrafa stefnanda, sem er krafa um skaðabætur, sé vanreifuð og beri því að vísa henni frá dómi. Verði ekki á það fallist, beri að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda enda hafi ekki verið sýnt fram á nauðsynleg skilyrði þess að skaðabótaskylda hafi stofnast. Niðurstaða: Ekki er umdeilt í málinu, að stefnandi hafi sem ríkisstarfsmaður fallið undir ákvæði laga nr. 38/1954 og síðar laga nr. 70/1996. Samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 3. febrúar 2000 í málinu nr. 357/1999 var því slegið föstu, að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefðu áður gilt um starfsmenn ríkisviðskiptabankanna. Þar varð niðurstaðan því sú, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laganna hefði fylgt þeim störfum. Um biðlaunaréttinn gilda nú ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 10. gr. laga nr. 50/1997. Í hæstaréttardómi frá 9. mars 2000 í málinu nr. 377/1999, segir, með vísan til 2. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1997, að hlutafélagabankinn hafi tekið yfir allar skuldbindingar Landsbanka Íslands, ekki aðeins samkvæmt kjarasamningum og ráðningar- samningum, heldur einnig samkvæmt lögum. Réttur til biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 og 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, verður ekki virkur nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Fyrsta skilyrði þess, að rétturinn verði virkur, er að staða sé lögð niður. Í því tilviki sem hér um ræðir, virðist byggt á því af hálfu stefnda, að staða stefnanda hafi verið lögð niður með breytingu á rekstrarformi bankanna 1. janúar 1998, og að með bréfi Landsbanka Íslands til allra starfsmanna, dags. 27. júní 1997, hafi stefnanda verið sagt upp starfi hjá þeim banka. Ekkert kemur fram um það í lögum nr. 50/1997, að segja beri upp starfsmönnum Landsbanka Íslands og ráða þá að nýju hjá Landsbanka Íslands hf. við breytinguna. Á þeim tíma, sem þessi breyting varð á rekstrarformi bankans, voru í gildi lög nr. 77/1993 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Í 3. gr. þessara laga segir: „Aðilaskipti, sbr. 1. gr., geta ein sér ekki verið ástæða fyrir uppsögn starfsmanna af hálfu atvinnurekanda, hvorki fyrir né eftir aðilaskiptin.” Verður þá að líta svo á, að stefnanda hafi ekki verið sagt upp eða staða hennar lögð niður við breytinguna 1. janúar 1998, enda er það ekki berum orðum sagt í ofangreindu bréfi frá 2. júní 1997. Ekkert hefur komið fram um það, að stefnandi hafi skipt um starf við aðilaskiptin 1. janúar 1998. Annað skilyrði fyrir því, að biðlaunaréttur verði virkur, er að starfsmaður hafi ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins eða annars aðila. Til þess, að biðlaunaréttur verði virkur við þessi skilyrði, verður starfi að ljúka, án þess að starfsmanni sé boðið sambærilegt starf. Þegar stefnanda var boðið sambærilegt starf á vegum stefnda og hún hafði haft hjá Landsbanka Íslands og hún tók því boði, varð biðlaunaréttur hennar ekki virkur. Biðlaunarétturinn féll hins vegar ekki niður, en verður virkur, ef skilyrðum laganna er fullnægt síðar. Ekki er ágreiningur í málinu um að stefnanda var sagt upp störfum með bréfi dagsettu 19. nóvember 2001, frá 1. desember 2001. Jafnframt kom fram í bréfinu, að ástæða uppsagnarinnar væri, að ákveðið hefði verið að draga saman í rekstri Landsbankans á Vopnafirði og þar af leiðandi fækka stöðugildum starfsfólks. Leikur þá ekki vafi á, að fullnægt er því skilyrði laganna, að staða stefnanda hefur verið lögð niður. Jafnframt kemur fram í bréfinu, að vinnuframlags verði ekki krafist af stefnanda í uppsagnarfresti, en laun verði greidd til loka frestsins, þ.e. til 31. maí 2002. Stefndi hefur ekki boðið stefnanda sambærilega stöðu eða aðra stöðu og ekki hefur verið sýnt fram á, að stefnanda hafi boðist staða hjá öðrum. Eru þá uppfyllt skilyrði 34. gr. laga nr. 70/1996 um greiðslu biðlauna og er kröfunni samkvæmt ofanskráðu réttilega beint að stefnda, Landsbanka Íslands hf. Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða laga nr. 70/1996 segir, að sé starf lagt niður, eigi starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna, þann 1. júlí 1996, og fallið hefði undir lög nr. 38/1954, en teljist ekki embættismaður skv. 22. gr. laga nr. 70/1996, rétt til bóta, er nemi launum í sama tíma og um væri að ræða biðlaun samkvæmt 34. gr. laganna. Stefnandi hóf störf sem ríkisstarfsmaður 1983 og hefur því sem slík fallið undir lög nr. 54/1954. Stefnandi telst ekki hafa verið embættismaður samkvæmt 22. gr. laga nr. 70/1996 og ber því að nefna greiðslu þá, sem henni ber, bætur, eins og gert er ráð fyrir í varakröfu stefnanda. Er þá varakrafa stefnanda tekin til greina, en jafnframt hafnað kröfu stefnda um frávísun varakröfunnar frá dómi. Að þessari niðurstöðu fenginni er ekki tölulegur ágreiningur um kröfugerð stefndanda, og verður niðurstaða málsins sú, að stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnanda, Sigurveigu S. Róbertsdóttur, kr. 631.922 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 282.782 frá 1. júní 2002 til 1. júlí s.á. af kr. 386.975 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af kr. 439.303 frá þeim degi til 1. september s.á., af kr. 516.312 frá þeim degi til 1. október s.á. og af kr. 631.922 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 250.000 í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Logi Guðbrandsson, héraðsdómari. D ó m s o r ð: Hafnað er kröfu stefnda um frávísun varakröfu stefnanda frá dómi. Stefndi, Landsbanki Íslands hf. greiði stefnanda, Sigurveigu S. Róbertsdóttur, kr. 631.922 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 282.782 frá 1. júní 2002 til 1. júlí s.á. af kr. 386.975 frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af kr. 439.303 frá þeim degi til 1. september s.á., af kr. 516.312 frá þeim degi til 1. október s.á. og af kr. 631.922 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 250.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 684/2008
|
Kynferðisbrot Börn
|
X var ákærður fyrir að hafa brotið gegn 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, með nánar tilgreindri háttsemi gegn tveimur stúlkum. Í héraði var háttsemi sem X var gefin að sök talin sönnuð að því leyti að hann hafi faðmað stúlkurnar og jafnframt strokið annarri þeirra á baki utan klæða, talandi um að honum liði illa, en einnig kysst hina á sitt hvora kinnina. Fyrir Hæstarétti undi ákæruvaldið við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um hvað teldist sannað um háttsemi X. Var háttsemin ekki talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga um kynferðislega áreitni eða 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga um að sýna barni yfirgang, ruddalegt eða ósiðlegt athæfi, særa það eða móðga. Var X því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. desember 2008 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur og honum gerð refsing. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Af hálfu ákæruvaldsins er fyrir Hæstarétti unað við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um hvað sannað sé um það athæfi ákærða, sem hann var borinn sökum um í ákæru. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að háttsemi ákærða, sem sönnuð er, varði ekki við ákvæði 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eða 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt því verður héraðsdómur staðfestur. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur áfrýjunarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 12. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara á hendur X, kt. [...],[...], „fyrir eftirtalin kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum, framin í Selfosskirkju, við Kirkjuveg, Selfossi, sem hér greinir: Telst þetta varða við 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007, og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Einkaréttarkröfur: Af hálfu Sigurðar Sigurjónssonar hrl., f.h. ólögráða A, kennitala [...], er krafist miska- og skaðabóta að fjárhæð kr. 2.371.670, auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi til 19. ágúst 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl., f.h. ólögráða B, kennitala [...], er krafist miska- og skaðabóta að fjárhæð kr. 598.500, auk dráttarvaxta á höfuðstól kröfunnar frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags.“ Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af ákæru og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa og að skaðabótakrafa verði lækkuð verulega. Þá krefst hann þess að málsvarnarlaun verði greidd úr ríkissjóði. Málavextir. Ákæruliður 1. Hinn 29. apríl 2008 barst lögreglu bréf frá Fjölskyldumiðstöð Sveitarfélagsins Árborgar þar sem farið var fram á það, fyrir hönd barnaverndar Árborgar, að fram færi lögreglurannsókn skv. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 vegna meintrar kynferðislegrar áreitni X, sóknarprests, gegn barni, A. Kemur þar fram að móðir stúlkunnar hafi haft samband við starfsmann barnaverndarnefndar Árborgar og skýrt frá því að dóttir sín, sem hefði séð um barnastarfið í kirkjunni og sungið þar í barnakór, hefði í október eða nóvember síðastliðinn komið mjög reið út í bíl til sín við kirkjuna og sagt „krípí, krípí“. Hefði stúlkan þá sagt sér að ákærði hefði farið með hana á bak við skáp inni á skrifstofu sinni og sagt meðal annars við hana að hann yrði að fá að knúsa hana því honum liði svo illa. Kemur og fram í skýrslunni að stúlkan hafi í framhaldi komið í viðtal við Anný Ingimarsdóttur félagsráðgjafa og þá skýrt henni frá því að ákærði hefði oft faðmað hana, sagt við hana að hún væri sæt og kysst hana á kinnina. Í framhaldi þessa var tekin lögregluskýrsla af ákærða 30. apríl sama ár. Kvaðst hann þá saklaus af því að hafa framið blygðunarsemisbrot gegn stúlkunni eða að hafa á annan hátt brotið gegn henni. Kvaðst hann muna eftir einu atviki sem gæti hugsanlega verið orsökin að þessum ásökunum en þá hefði hann hitt stúlkuna við opnar dyr skrifstofu sinnar, líklega eftir erfiða útför. Hefði hann þá tekið utan um hana og faðmað hana auk þess að segja þá við hana að honum þætti vænt um að hafa hana þarna í kirkjunni. Ekkert kynferðislegt hafi verið við þetta faðmlag og hefði hann ekki kysst stúlkuna á nokkurn máta. Ákæruliður 2. Hinn 25. apríl 2008 barst lögreglu bréf frá Fjölskyldumiðstöð Sveitarfélagsins Árborgar þar sem farið var fram á það, fyrir hönd barnaverndar Árborgar, að fram færi lögreglurannsókn skv. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 60/2002 vegna meintrar kynferðislegrar áreitni ákærða gagnvart barni, B. Kemur þar fram að aðdragandi málsins hafi verið sá að foreldrar stúlkunnar, C og D, hafi haft samband við formann sóknarnefndar kirkjunnar 30. mars 2008 og sagt frá því að dóttir þeirra hefði orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hendi sóknarprestsins á staðnum, ákærða í þessu máli. Eftir að sóknarnefndin hefði rætt málið hefði hún vísað því áfram til fagráðs kirkjunnar. Hefði formaður þess rætt þessi mál við foreldrana og í framhaldi tilkynnt formlega um málið til barnaverndar Árborgar. Nefndin hefði þá ákveðið að fara út í könnun á málinu skv. 21. gr. barnaverndarlaga og að fengnum lýsingum foreldra á málavöxtum hefði verið óskað eftir að tekið yrði könnunarviðtal við stúlkuna í Barnahúsi. Hafi hún þar meðal annars greint frá því að hún hefði heyrt fiðlutónlist og svo séð hvar ákærði var að spila á fiðlu á skrifstofu sinni. Hefði hann þá sagt við hana: „Komdu hér ég verð að fá að faðma þig.“ Hefði hann svo faðmað hana og í framhaldi kysst hana fimm sinnum á kinnina. Hann hefði svo ætlað að kyssa hana á munninn en hún þá snúið sér undan. Þá hefði hann og sagt: „Ég er rosalega skotinn í þér, þú er rosalega sæt stelpa“ og að hún væri „geðveikt falleg“. Tekin var lögregluskýrsla af ákærða 30. apríl 2008. Kvaðst hann þá vera saklaus af ásökunum um kynferðisbrot gegn stúlkunni. Kvaðst hann muna eftir tveimur tilvikum, báðum eftir áramótin, þar sem hann hefði faðmað stúlkuna í góðri meiningu. Í fyrra skiptið hefði það verið í opnu rými í kirkjunni, í tengslum við æfingu unglingakórsins. Hefði hann þá tekið utan um hana og sagt henni hvað honum þætti vænt um hana og mikils virði að hafa hana í kórstarfinu. Í síðara tilvikinu kvaðst ákærði hafa verið á skrifstofu sinni og verið þar að spila fiðlutónlist af geisladiski. Hefði stúlkan þá komið þar inn og haldið að hann væri að spila. Hefði hann þá tekið utan um hana, kysst hana á hvora kinn og sagt að honum þætti vænt um að hún skyldi hafa haldið það. Stúlkan hefði síðan farið og ekkert í fari hennar hefði sýnt að henni hefði mislíkað þetta. Hann hefði þá farið fram í kirkjuna, þar sem stúlkan hefði verið að leika á píanóið, og sagt við hana að hann hefði nú kannski faðmað hana fullmikið og spurt hvort hún gæti fyrirgefið sér það. Hefði stúlkan þá svarað: „Ekki málið.“ Skýrslur fyrir dómi. Ákæruliður 1. Skýrsla var tekin af A fyrir dómi skv. 1. mgr. a-liðar 74. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála. Skýrði hún þá frá því að sunnudaginn 21. október 2007 hefði hún verið að vinna við sunnudagaskólann í kirkjunni þegar ákærði hefði beðið hana að koma með sér inn á skrifstofu sína í kirkjunni. Kvaðst hún hafa talið að hann ætlaði að biðja hana um að aðstoða sig við tölvuna eins og hann hefði oft gert áður. Hefði hann þá dregið hana afsíðis, frá dyrunum, þangað sem enginn gat séð þau, og sagt við hana að hann yrði að fá að faðma hana af því að honum liði svo illa. Hefði hann sagst hafa farið til læknis og fengið hjá honum eina töflu á dag og væri hann að hugsa um að fara aftur til hans og fá þá tvær. Hefði hann svo sagt við hana að hann fyndi „að straumarnir streymdu úr líkama sínum“ þegar hann fengi að faðma hana. Hefði hann svo strokið á henni bakið, utan klæða, upp og niður um mjóbakið. Kvaðst hún hafa verið hálfhrædd meðan að á þessu stóð og hugsað allan tímann, eða vonað, að hann færi ekki neðar og á óviðeigandi staði. Hafi henni fundist þetta óþægilegt, enda fyndist henni ekki þægilegt þegar ókunnugir menn væru að strjúka á henni bakið. Jafnvel þótt þarna væri um prestinn að ræða, og hún hefði oft talað við hann, þá væri það ekki þannig að hana langaði eitthvað til að vera að faðma hann. Ákærði hefði faðmað hana þétt að sér og hefðu þau þá staðið andspænis hvort öðru. Kvaðst hún ekki hafa kunnað við að mótmæla þessu með einhverjum hætti. Spurð hvort henni hefði fundist þetta vera kynferðislegt áreiti kvaðst hún eiginlega ekki vita það en alla vega hefði henni ekki þótt þetta rétt hegðun. Eftir atvikið kvaðst hún ekkert muna hvað gerðist fyrr en hún hefði verið komin út í bíl til mömmu sinnar. Hefði hún strax sagt henni frá þessu og þá eiginlega verið alveg í sjokki. Sagðist stúlkan hafa vegna þessa hætt að koma í kirkjuna um síðustu jól en áður hefði hún verið þar virk í kirkju- og kórastarfi í nokkur ár, ásamt því að vera í sunnudagaskólanum. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að kynni hans af A væru þau að hún hefði gengið til spurninga og fermst hjá honum fyrir um fjórum árum. Þá hefði hún og verið sumarstarfsmaður kirkjunnar á Selfossi í nokkur ár auk þess að annast ýmis önnur verkefni fyrir kirkjuna ásamt nokkrum öðrum stúlkum. Kvaðst hann ekki muna hvort hún hefði verið í kórnum, en hún hefði einnig verið aðstoðarstúlka í sunnudagaskólanum. Aðspurður minntist hann þess að hafa einni sinni beðið stúlkuna um að aðstoða sig smávegis við tölvuna á skrifstofu sinni. Það atvik tengdist þó ekki því atviki sem lýst er í ákærulið 1 því að í því tilviki hefði hann verið á leið frá kirkjuskipinu til skrifstofu sinnar, líklega að lokinni einhverri athöfn, og stúlkan þá staðið þar við dyrnar. Hefði hann þá faðmað hana þar að sér, í kannski fjórar til fimm sekúndur, og þótt hann myndi ekki eftir því væri þó líklegt að hann hefði þá eitthvað strokið henni um handlegg eða bakið, utan klæða, í sama mund. Hefði hann og á sama tíma sagt við hana sem svo: „Ég er nú ekki alveg hress A mín. Gefðu mér nú kraft.“ Ástæða þessara orða hans hefði verið sú að hann hefði þá verið búinn að vera einkennilega lengi ekki alveg hress og stundum jafnvel fengið fáeinar hitakommur þegar á daginn leið. Hefði hann haft orð á því við stúlkuna að hann hefði verið að breyta um blóðþrýstingslyf og héldi að þetta stafaði af því. Hann kvaðst hins vegar ekki kannast við að hafa talað um að straumarnir streymdu úr líkama hans eða eitthvað slíkt. Sagði ákærði að þetta faðmlag við stúlkuna hefði ekki verið neitt frábrugðið því sem algengt væri hjá honum í samskiptum við annað fólk og sæi hann ekkert óeðlilegt við það á nokkurn hátt. Lýsti hann því nánar þannig að hann hefði tekið utan um herðar stúlkunnar og faðmað hana, en þó ekkert mjög þétt. Ekkert kynferðislegt eða ósiðlegt hefði verið í hans huga hvað þetta varðaði. Aðspurður kvaðst ákærði ekki geta útilokað að atvik þetta hefði átt sér stað á sunnudegi þótt það hefði ekki verið þannig í huga sér. Þá kvaðst hann kannast við að stúlkan hafi í tengslum við þetta atvik hætt að mæta í sunnudagaskólann. Hefði djákninn tilkynnt honum að hún væri hætt því starfi en hann kvaðst þó ekki muna nákvæmlega hvenær það gerðist. Gæti þó vel verið að það hefði verið í kjölfar þess atviks er hér um ræði enda þótt honum fyndist það ótrúlegt miðað við ekki meira tilefni. Vitnið E, móðir A, skýrði frá því að umræddan sunnudag um kl. 12 hefði hún sótt dóttur sína í kirkjuna þar sem hún hefði annast barnastarfið ásamt annarri stúlku. Kvaðst vitnið hafa lagt bifreiðinni fyrir utan safnaðarheimilið og beðið þar eftir henni. Stúlkan hefði svo komið út skömmu síðar og snarast inn í bílinn. Hefði hún virst mjög skelkuð og hrist sig til í sætinu í hryllingi og sagt: „Krípí, krípí!“ Sagðist vitnið hafa orðið mjög undrandi á þessum viðbrögðum. Hefði A svo skýrt henni frá því að ákærði hefði eftir messu beðið hana um að koma inn á skrifstofu. Hefði hann þar dregið hana út í horn, á bak við skáp, þar sem ekki hefði sést til þeirra um opnar dyrnar. Hann hefði svo sagst þurfa að fá að faðma hana þar sem honum liði svo illa og hún væri svo yndisleg. Hefði hann tekið hana í fangið og spurt hana hvort hún fyndi ekki straumana á milli þeirra, eða eitthvað í þá veruna. Hefði hún og sagt ákærða hafa talað um að hann hefði verið hjá lækni og væri búinn að taka eina pillu og væri að hugsa um að taka aðra. Hefði þessu annaðhvort lokið með því að hún hefði sagt að mamma hennar væri komin að sækja hana eða að ákærði hefði sagt það. Kvaðst vitnið strax eftir helgina hafa haft samband við Eygló, djákna, og tilkynnt henni um þetta og jafnframt látið hana þá vita að A myndi ekki halda áfram að starfa í kirkjunni. Hefði hún ekkert starfað þar síðan, að undanteknu einu skipti sem hún hefði verið sérstaklega beðin um að aðstoða þar fyrir jólin og hefði hún þá farið þangað með tveimur vinkonum sínum. Vitnið kvaðst í fyrstu ekki hafa verið viss hvort rétt væri að fara með þetta mál lengra vegna alls þess álags sem slíku myndi fylgja fyrir dótturina. Hún hefði svo frétt af því í gegnum Jörg, organista kirkjunnar, að önnur stúlka hefði lent í svipuðu atviki gagnvart ákærða. Þegar svo foreldrar B hefðu haft samband við sig vegna málsins hefði henni fundist sem ekki væri rétt að sitja hjá lengur. Hefði hún því lýst sig reiðubúna til að skýra frá málinu á viðeigandi stöðum. Ákæruliður 2. Skýrsla var tekin af B fyrir dómi skv. 1. mgr. a-liðar 74. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála. Kom fram hjá henni að fimmtudaginn fyrir skírdag, eftir æfingu með unglingakórnum, hefði hún setið ein við flygilinn í kirkjunni þegar hún heyrði fiðluhljóm frá skrifstofu ákærða. Kvaðst hún hafa ákveðið að athuga hvað þetta væri. Gaf stúlkan þá skýringu að hún og ákærði hefðu alltaf verið ágætis vinir og hann hefði alltaf haldið mikið upp á hana í fermingarfræðslunni. Þegar hún svo kíkti inn í herbergið hefði ákærði sagt við hana: „B mín, B mín. Komdu nú inn og hvað segir þú, hefur þú heyrt í honum þessum? Þetta er rosalega góður maður, fiðluleikari frá barroktímabilinu.“ Hún kvaðst hafa svarað því neitandi og hann þá sagt: „Ég frétti að þú varst að fá verðlaun fyrir lagið sem þú varst að semja.“ Hefði hún þá sagt já við því og hann þá sagt: „Ég verð nú að fá að faðma þig.“ Hún hefði þá svarað: „Já, ekkert mál.“ Hefði hann þá tekið utan um hana og kysst hana nokkrum sinnum á kinnina, eins og hann hefði gert nokkrum sinnum síðastliðin tvö ár. Hefði hann haldið mjög fast utan um hana „og ætlaði að kyssa mig á munninn en hann strauk varirnar, náði samt ekkert að kyssa mig alveg af því ég færði mig svona frá, svo kyssti hann mig nokkrum sinnum á hina kinnina, og hélt svo lengur utan um mig og sleppti mér svo alveg bara.“ Hann hefði svo roðnað, horft á hana brosandi og sagt: „Já þú segir það.“ Hún hefði þá sagt: „Heyrðu, ég held ég þurfi ... það er verið að kalla á mig eða eitthvað.“ Hefði hún þá hlaupið út og sagt kórstjóranum, Jörg, frá þessu. Stúlkan bætti svo við í frásögninni að eftir að hafa faðmað hana hefði ákærði sagt við hana: „Ég er alveg ofsalega skotinn í þér, þú ert ofsalega falleg.“ Spurð um viðbrögð kórstjórans við frásögn hennar sagði hún hann fátt hafa sagt en þó sagt meðal annars andvarpandi „já“, eins og hann væri ekkert hissa á þessu og spurt hvort allt væri í lagi og hvort hann ætti að skutla henni heim. Þá hefði hann og talað um að þau skyldu segja djáknanum frá þessu, henni Eygló. Skömmu síðar þarna á eftir hefði Jörg svo þurft að bregða sér aðeins frá og hún setið ein við orgelið og spilað þegar ákærði hefði komið til hennar og sagt: „B mín. Fyrirgefðu að ég faðmaði þig svona mikið þarna áðan, þetta var bara ... erum við ekki bara vinir? Er þetta ekki bara allt í lagi? Er þetta ekki bara búið?“ Hún kvaðst þá hafa svarað: „Jú jú, ekkert mál, þetta er allt í lagi.“ Hefði ákærði svo farið. Spurð um viðbrögð djáknans við frásögn hennar af atvikinu sagði hún hana hafa sagt: „Guð, hann má ekki gera svona!“ Í framhaldi af þessu hefði hún hringt í kærasta sinn, sem hefði komið og fylgt henni heim, enda orðið dimmt úti og hún ekki þorað að ganga ein heim. Hún hefði svo skýrt móður sinni frá þessu er heim var komið. Fram kom einnig hjá stúlkunni að ákærði hefði haldið mikið upp á hana í fermingarfræðslunni og sagt oft við hana: „Já ég hef aldrei haft svona fallega stelpu í fermingarfræðslu, sem syngur svona fallega, og er svona sæt eins og þú.“ Þá hefði hann boðið henni að læra söng heima hjá sér, hjá konu sinni, en hún hefði ekki þáð það. Auk þess að bjóða henni oft far í bílnum sínum. Hann hefði alltaf verið lengi að kveðja og faðma hana og þegar hann faðmaði hana hefði hann alltaf strokið henni um handlegginn í leiðinni og þá óvart þurft alltaf að snerta brjóstin eða fara niður á rass eða eitthvað svoleiðis. Þá hefði henni þótt óþægilegt að hann hefði alltaf tekið fast utan um hana og svo hvíslað einhverju í eyrað á henni eins og: „Þú er svo falleg.“ Stúlkan sagðist hafa verið mjög hrædd meðan ákærði faðmaði hana að sér inni í herberginu og hugsað: Hvað er hann að gera?“ Þá hefði hún velt fyrir sér hvort hann myndi loka dyrunum sem hefðu verið opnar. Spurð um afleiðingar þessa atviks sagðist stúlkan eiga erfiðara með svefn en áður. Hún þyrði ekki að sofna án þess að hafa ljós kveikt. Hana dreymdi stundum illa og dreymdi oft ákærða. Þá færi hún ekki lengur í kirkjuna nema Jörg væri þar líka eða einhver annar en ákærði. Ákærði sagði kynni sín af B hafa verið þau að hún hefði gengið til spurninga og fermst hjá honum. Kvaðst hann hafa haft dálæti á stúlkunni því hún hefði létt honum fermingarstarfið með því að vera mjög virk í samsöng barnanna. Þá hefði hún verið mjög virk í kórastarfi kirkjunnar og verið farin að syngja með kirkjukórnum. Þegar það atvik gerðist sem hér um ræði hefði hann verið staddur á skrifstofu sinni í kirkjunni. Hefði hann ákveðið að hlusta þar á geisladisk með fiðlukonsert sem hann hefði keypt. Þar sem hann hefði haldið að hann væri einn í kirkjunni hefði hann haft dyrnar á herberginu opnar. B hefði þá fljótlega komið inn í herbergið, brosandi, og spurt hvort þetta hefði verið hann að spila. Kvaðst ákærða hafa þótt afskaplega vænt um að svo músíkölsk stúlka hefði staðið í þeirri trú að hann væri að spila, enda væri mjög erfitt að láta sellóið hljóma eins og spilað væri á fiðlu. Hefði hann því staðið á fætur frá skrifborði sínu, tekið hana í fangið og faðmað hana þétt að sér, og sagt eitthvað á þá leið: „Þú er alltaf jafn indæl og elskuleg.“ Þá hefði hann og óskað henni til hamingju með að hafa sigrað í söngvakeppni og smellt kossi á hvora kinn. Að því búnu hefði hún farið aftur fram. Hann kvaðst þá sjálfur hafa fengið það á tilfinninguna að henni kynni að hafa þótt þetta óþægilegt og því fundist hann þurfa að fara til hennar og biðja hana afsökunar til forðast allan misskilning. Hefði hann sagt við hana: „B mín. Ég hef líklega knúsað þig nokkuð fast núna. Viltu fyrirgefa mér það.“ Hefði hún þá svarað: „Ekki málið.“ Hann hefði þó ekki talið að um neitt ósiðlegt athæfi hefði verið að ræða eða að framkoma hans hefði verið óeðlileg í ljósi aldursmunar þeirra. Aðspurður neitaði ákærði því að hafa reynt að kyssa hana á munninn því hann hefði einungis kysst hana einn koss á hvora kinn. Það væri þó í raun einum kossi of mikið miðað við það sem hann almennt gerði. Þá kannaðist hann ekki við að hafa sagt við hana að hann væri skotinn í henni og að hún væri falleg. Hefði ekkert kynferðislegt eða ósiðlegt verið í hans huga hvað þetta varðar. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir að stúlkan væri neitt óróleg eða eftir sig eftir þetta atvik og hefði hún sest við píanóið og spilað eins og ekkert hefði í skorist. Ákærði sagði vígslubiskupinn í Skálholti hafa heimsótt sig um einum og hálfum mánuði seinna og tilkynnt sér að kæra væri komin fram á hendur ákærða fyrir kynferðislegt áreiti. Kvað ákærði sér hafa brugðið við þetta. Enda þótt honum hefði þótt það með ólíkindum hefði honum þó helst dottið í hug að B hefði kært. Vegna þessa hefði hann afráðið, strax í kjölfarið, að hringja í stjúpföður stúlkunnar, F, sem hann kvaðst hafa kannast lítillega við. Kvaðst ákærði hafa lýst því hversu alvarlegt mál það væri fyrir hann að slík kæra væri komin fram. Kunni hann og að hafa sagt í þessu símtali að ekki hefði verið meining hans að misbjóða stúlkunni en hann kvaðst ekki kannast við að hafa sagt að þetta hefðu verið mistök og hann hefði gengið of langt. F hefði hins vegar svarað að málið væri í höndum móður stúlkunnar. Hann hefði þá og hringt í kynföður stúlkunnar, D, og tjáð sig á sama hátt við hann og spurt hann hvort hann gæti eitthvað gert til að kæran yrði dregin til baka. Hefði D svarað því til að hann myndi ræða þetta við barnsmóður sína þótt hann héldi að það væri um seinan. Aðspurður sagði ákærði að honum væri það mjög tamt að faðma fólk að sér, og jafnvel kyssa það, og ætti það jafnt við um karla og konur. Hefði verið viðtekin venja í fjölskyldu hans að heilsast og kveðjast þannig. Vitnið C, móðir B, segir dóttur sína hafa skýrt sér frá umræddu atviki með ákærða, um hálfum mánuði fyrir páskana 2007. Hefði stúlkan þá komið fyrr en venjulega heim af kóræfingu í kirkjunni og sagst þurfa að tala við vitnið. Hefði stúlkan þá skýrt sér frá því að hún hefði heyrt spilaða tónlist og farið að athuga hvaðan hún kæmi. Hefði hún litið inn um dyrnar á skrifstofu ákærða og hann þá beðið hana um að koma inn til sín. Hefði hann talað um hvað hún væri falleg og myndarleg og hvort hann mætti ekki taka utan um hana. Hefði hann þá tekið utan um hana og kysst á munninn. Hún hefði reynt að víkja sér undan en samt hefði kossinn lent á munni hennar. Hún hefði svo sagst þurfa að fara því Jörg organisti væri að bíða eftir sér. Hefði hún svo farið til Jörg og sagt honum frá því sem gerðist. Hefði hann þá spurt hana hvort hún vildi ekki aðeins hinkra við og róa sig niður, enda hefði hún verið í miklu uppnámi. Hann hefði svo sent hana heim stuttu síðar. Hún hefði svo hitt pabba sinn á leiðinni og hefði hann ekið henni heim. Sagði vitnið dóttur sína hafa verið í uppnámi þegar þær ræddu þetta saman og hefði stúlkan haft áhyggjur af því hvort hún myndi þora að fara aftur í kirkjuna. Hefði hún þannig strax talað um að ekki kæmi til greina að hún myndi syngja á skírdag eins og til hefði staðið. Það hefði þó orðið úr og hefði vitnið þá farið með henni í kirkjuna. Augljóst hefði hins vegar verið hversu neikvæð áhrif þetta atvik hefði haft á stúlkuna. Hefði það meðal annars komið fram í því að hún hefði átt erfitt með svefn og óttast að vera ein á ferli. Mætti segja að hennar daglega líf hefði farið úr skorðum. Þannig hefði hún ekki viljað fara ein í kirkjuna og hefði því þurft að fylgja henni þangað og vera þar með henni. Sagði vitnið að vegna alls þessa hefðu þau foreldrarnir tekið þá ákvörðun eftir páskana að tilkynna um þennan atburð til sóknarnefndarinnar, þrátt fyrir að stúlkan hefði verið því mótfallin í upphafi að um þetta yrði rætt annars staðar af ótta við að það myndi spyrjast út. Sagði hún aðspurð að þetta hefði eingöngu verið ákvörðun þeirra foreldranna og hefðu hvorki Jörg Sondermann né aðrir haft þar nein áhrif á. Loks kom fram hjá vitninu að hin mikla fjölmiðlaumræða um málið hefði haft mjög slæm áhrif á stúlkuna. Vitnið F, stjúpfaðir B, sagði konu sína, C, hafa sagt sér frá umræddu atviki fyrst. Hefði hún þá sagt ákærða hafa kysst stúlkuna á munninn og að hún hefði verið alveg í öngum sínum yfir þessu. Sagði hann stúlkuna ekki mikið hafa viljað ræða við sig um þennan atburð til að byrja með, enda kvaðst hann hafa haft mikið að gera á þessum tíma og því ekki mikið verið heima. Hún hefði þó gert það stuttu síðar en hann myndi ekki nákvæmlega hvað þeim fór í milli. Hann minnti þó að hún hefði talað um að ákærði hefði kysst hana á munninn. Stúlkan hefði augljóslega verið mjög tætt og ólík sjálfri sér í kjölfarið. Þannig hefði hún forðast að þurfa að fara í kirkjuna sem hún hefði alltaf viljað áður. Vitnið sagði ákærða hafa hringt í sig, eftir að málið hefði verið komið í lögreglurannsókn, og spurt hvort hann mætti koma og heimsækja hann til að ræða við hann. Kvaðst vitnið hafa fallist á það. Ákærði hefði svo hringt skömmu síðar og þá farið á gamla heimilisfangið þeirra. Ekkert hefði orðið úr heimsókninni en ákærði hefði hins vegar þá sagt honum í símanum frá þessu atviki. Hefði hann talað um að hann hefði kysst stúlkuna á munninn. Það hefði ekki verið illa meint og hann sæi eftir því. Hefði ákærði svo spurt hvort vitnið gæti ekki talað við stúlkuna og reynt að sansa hana eitthvað til því hann óttaðist að annars myndi hann missa hempuna. Sagði vitnið að sér hefði verið mjög brugðið vegna þessa símtals því hann hefði engan veginn átt von á þessu. Ákærði hefði einnig óskað eftir að fá að ræða við móður stúlkunnar en vitnið hefði sagt henni að C hefði engan áhuga á að tala við hann. Vitnið kannaðist við og staðfesti þá lögregluskýrslu sem hann gaf vegna málsins. Vitnið D, faðir stúlkunnar, kvaðst aðspurður minnast þess að hafa tekið dóttur sína upp í bíl sinn í mars 2008. Hefði hún byrjað á því að spyrja hvort móðir hennar væri búin að segja honum hvað gerðist. Kvaðst hann þá hafa svarað að móðir hennar hefði hringt í sig og sagst þurfa að ræða við sig alvarlegt mál en af því hefði þó ekki orðið. Stúlkan hefði svo skýrt honum frá því að presturinn hefði reynt að króa hana af í kirkjunni. Hefði hann faðmað hana og reynt að kyssa hana á munninn en hún þá náð að snúa sér undan. Minnti vitnið að hún hefði talað um að ákærði hefði talað um hve hrifinn hann væri af henni. Vitnið kvaðst þá hafa spurt hana hvort hún væri ekki örugglega að segja satt frá því þetta væri alvarlegt mál. Hefði hún þá svarað að hún væri að segja satt. Sagðist vitnið þá hafa sagt að hann myndi ræða þetta við móður hennar og skoða hvað rétt væri að gera. Í framhaldi hefði hann svo rætt við C og þau þá orðið sammála um að þau yrðu að tilkynna sóknarnefndinni um málið því ákærði yrði að víkja. Nokkru eftir þetta hefði ákærði svo hringt í vitnið og þá augljóslega í miklu uppnámi. Hefði hann spurt eitthvað á þá leið hvort ekki væri hægt að draga málið til baka því annars myndi það leiða til þess að hann missti hempuna. Kvaðst vitnið þá hafa svarað að málið væri ekki lengur í sínum höndum. Ekkert hefði verið rætt í símtalinu hvað gerðist umrætt sinn. Spurður um hvort hann gæti lýst afleiðingum atburðarins á stúlkuna sagðist vitnið eiga erfitt með það. Hins vegar væri klárt að þau foreldrarnir og stjúpfaðir stúlkunnar hefðu staðið mjög þétt á bak við hana vegna þessa án þess þó að vera með eitthvert drama í kringum málið. Hefði hún því hugsanlega sloppið betur en ef svo hefði ekki verið. Vitnið staðfesti lögregluskýrslu sem hann gaf vegna málsins. Báðir ákæruliðir. Vitnið Anný Ingimarsdóttur, félagsráðgjafi hjá fjölskyldumiðstöð Sveitarfélagsins Árborgar, lýsti aðdraganda þess að kæra var lögð fram hjá lögreglu vegna stúlknanna beggja. Lýsti hún samtölum við foreldra þeirra og að ákveðið hefði verið að óska eftir könnunarviðtölum við stúlkurnar áður en farið yrði með málið til lögreglu. Hefði frásögnum foreldranna og stúlknanna borið allvel saman varðandi umrædd samskipti þeirra við ákærða. Vitnið Eygló Jóna Gunnarsdóttir, djákni í Selfosskirkju, sagði A hafa hætt að leysa hana af í sunnudagaskólanum 21. október 2007. Hefði móðir stúlkunnar hringt í vitnið og sagt að dóttir hennar kæmi ekki oftar í kirkjuna. Hefði hún sagt ástæðu þessa vera þá að ákærði hefði kallað stúlkuna inn á skrifstofu sína, farið þar í skjól frá dyrunum og faðmað hana þar að sér. Hefði stúlkan svo komið skelkuð út í bíl til móður sinnar. Kvaðst vitnið aðspurð hafa lagt trúnað á þessa frásögn. Hefði hún enga ástæðu til annars enda væri ákærði elskulegur maður sem faðmaði fólk og kyssti. Móðirin hefði beðið hana fyrir þetta svo hún hefði hvorki rætt þetta við ákærða né aðra. Vitnið sagði Jörg Sondermann svo hafa stuttu síðar sagt sér frá því að B hefði lent í svipuðu atviki gagnvart ákærða. Hefði frásögnin verið á þeim nótum að ákærði hefði faðmað hana og sagt að hún væri falleg. Borin var undir vitnið sú frásögn B af viðbrögðum vitnisins, þegar stúlkan og Jörg hittu hana í kirkjunni, um að hún hefði þá sagt: „Guð, hann má ekki gera svona.“ Kvaðst vitnið þá ekki minnast þess að hafa svarað með þessum hætti. Loks kom fram hjá vitninu að algengt væri hjá ákærða að heilsa elskulega, jafnvel með kossi á kinn. Það sé hans háttur. Eigi það jafnt við um unga og gamla, karla og konur. Kvaðst hún ekki hafa litið svo á að þessi háttsemi væri af kynferðislegum toga. Aðspurð kvaðst hún ekki geta útilokað að hún hefði einhvern tímann séð ákærða kyssa á munn. Hún hefði hins vegar ekki orðið vör við að hann hefði í frammi eitthvert ósiðlegt eða kynferðislegt athæfi í kirkjunni. Vitnið Jörg Sondermann, organisti kirkjunnar, sagði B hafa verið hjá sér í unglingakór Selfosskirkju sem hann hefði stjórnað. Sagði hann stúlkuna hafa komið til sín í kirkjunni, um viku fyrir skírdag, og sagt prestinn hafa faðmað sig og kysst. Hefði hún verið í miklu uppnámi vegna þessa. Kvaðst vitnið hafa sagt henni að fara heim og ræða þetta atvik við móður sína og hefði stúlkan því ekki mætt á kóræfinguna sem haldin hefði verið þarna strax á eftir. Hún hefði svo síðar, eða eftir páskafríið, sagt sér frá því að ákærði hefði einnig talað um að hann væri skotinn í henni og að hún væri falleg. Nokkru eftir þetta hefði D, faðir stúlkunnar, haft samband við sig og beðið um að þau foreldrarnir fengju að hitta hann til að ræða málið. Kvaðst vitnið hafa bent þeim á að tala við formann sóknarnefndarinnar vegna málsins. Vitnið sagði að í kjölfar þessa atviks hefði orðið sú breyting á hjá stúlkunni að hún hefði ekki treyst sér lengur til að koma í kirkjuna. Kvaðst hann hafa getað samið við hana um að hún sækti hjá honum píanótíma með því skilyrði að alltaf væri þá einhver annar á staðnum til að fylgjast með. Aðspurður kvaðst vitnið ekki kannast við að deilur hafi verið á milli hans og ákærða í kirkjunni. Þeir hefðu haft mismunandi skoðanir en samstarfið hefði þó ekki verið slæmt. Hann kannaðist þó við að ákærði hefði kvartað yfir störfum hans til sóknarnefndar. Vitnið kvaðst ekki hafa sérstaklega orðið þess var að ákærða væri það gjarnt að faðma fólk, og jafnvel kyssa, í venjulegum samskiptum. Þá hefði hann heldur ekki orðið var við neitt óeðlilegt eða ósiðlegt í samskiptum ákærða við sóknarbörn. Vitnið sagðist hafa heyrt af atvikinu sem snerti samskipti ákærða og A, áður en atvikið með B kom upp, því hann og móðir A væru samstarfsmenn. Kvaðst hann hafa skýrt móðurinni frá atvikinu með B. Hann hefði svo rætt um þetta mál við formann sóknarnefndar en það hefði verið samkvæmt ósk formannsins. Símaskýrsla var tekin af vitninu G. Skýrði hún frá því að C hefði hringt í sig samdægurs og umrætt atvik milli ákærða og B átti sér stað. Hefði hún verið að ráðgast við sig og spyrja hvort vitnið vissi til þess að eitthvað svipað atvik hefði áður komið upp í kirkjunni. C hefði þó ekki viljað sjálf lýsa fyrir vitninu hvað gerst hefði heldur beðið B um að tala við vitnið. Hefði B svo lýst því að hún hefði farið inn á skrifstofu ákærða og hann þá sagt við hana hvað hún væri falleg. Að því búnu hefði hann tekið þéttingsfast utan um hana, eiginlega óþægilega fast, og svo kysst hana á munninn. Hefði stúlkan sagt að henni hefði fundist þetta óþægilegt. Kom og fram hjá vitninu að þær tvær hefðu hist síðar og stúlkan þá lýst betur aðdraganda þess að hún fór inn á skrifstofuna. Hefði stúlkan sagst hafa verið að spila á píanó í kirkjunni og þá heyrt ákærða spila. Hún hefði ákveðið að ganga í átt að skrifstofunni, þaðan sem tónlistin kom, og ákærði þá kallað í hana og beðið hana um að koma inn. Vitnið Sólrún Guðjónsdóttir kvaðst hafa starfað sem meðhjálpari með ákærða allan hans starfstíma í kirkjunni. Kvaðst hún aldrei á þessum tíma hafa orðið vör við neitt óeðlilegt eða ósiðsamleg í fari hans gagnvart börnum og unglingum. Ákærði væri mjög einlægur maður og ætti það alveg eins til að faðma fólk að sér og kyssa í kveðjuskyni. Vitnið Eysteinn Óskar Jónasson, formaður sóknarnefndar Selfosskirkju, kannaðist við að til sín hefðu komið foreldrar stúlku, líklega í apríl eða maí á þessu ári, og óskað eftir að fá að ræða við hann vegna áreitis gagnvart dóttur þeirra í kirkjunni. Hefði komið fram hjá þeim að stúlkan hefði oftar en einu sinni sagt þeim frá því að ákærði hefði verið að faðma hana. Í fyrstu hefðu þau fullvissað hana um að það hlyti að stafa af væntumþykju hans í hennar garð en er stúlkan hefði komið heim úr kirkjunni, eftir að hafa komið hágrátandi til Jörg organista, hefði þeim fundist sem eitthvað meira hlyti að vera á bak við það en einhver vitlaus viðbrögð dóttur sinnar. Vitnið kvaðst í framhaldi hafa upplýst þau um að sóknarnefndin væri ekki réttur aðili til að fjalla um slík mál en hins vegar væri sérstök nefnd á vegum biskupsembættisins sem það gerði. Eftir það hefði hann nánast ekkert heyrt af þessu máli fyrr en það var orðið blaðamál. Vitnið Ína Stefánsdóttir kvaðst sjá um kaffið og ræstingar í kirkjunni og hafa starfað með ákærða í mörg ár. Hefðu þau samskipti ávallt verið góð og eins gæti hún staðfest að ákærði hefði átt góð samskipti við unglinga í tengslum við fermingarundirbúninginn og unglingastarfið í kirkjunni. Elís Kjartansson lögreglufulltrúi kom fyrir dóminn og staðfesti þær skýrslur sem hann hefði unnið vegna rannsóknar málsins. Skýrði hann nánar hvernig að skýrslutökum var staðið og þá sérstaklega töku símaskýrslna. Niðurstaða. Ákærða er í 1. ákærulið gefið að sök að hafa framið kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa umrætt sinn faðmað stúlkuna A og strokið henni á baki utanklæða og látið þau orð falla að honum liði illa og straumarnir streymdu úr líkama hans við það að faðma hana. Framburðum A og ákærða ber að mestu leyti saman um samskipti þeirra í greint sinn og telst sannað, með framburði ákærða og stúlkunnar, að ákærði hafi faðmað hana, strokið henni á baki utanklæða og látið þau orð falla að honum liði illa eins og greint er í ákæru. Ákærði hefur hins vegar ekki kannast við að hafa látið þau orð falla að straumarnir streymdu úr líkama hans við það að faðma hana, eins og hún lýsti í sinni skýrslu, heldur hafi hann sagt sem svo: „Gefðu mér nú kraft A mín“ þar sem hann hafi ekki verið alveg hress. Stendur þar orð á móti orði hvað þetta varðar. Er að þessu leyti ekki við annað að styðjast en trúverðugan framburð stúlkunnar og þá frásögn móður hennar, E, af því hvað stúlkan sagði þegar hún kom út í bíl, að ákærði hefði spurt stúlkuna hvort hún fyndi ekki straumana á milli þeirra. Að þessu athuguðu þykir, gegn neitun ákærða frá upphafi, og þar sem framburður hans þykir í sjálfu sér einnig trúverðugur, ekki komin fram sönnun um að hann hafi þá jafnframt látið þau orð falla að straumarnir streymdu úr líkama hans við það að faðma hana. Í 2. ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa í greint sinn faðmað stúlkuna B, kysst hana nokkrum sinnum á kinnina, reynt að kyssa hana á munninn og látið þau orð falla að hann væri skotinn í henni og hún væri falleg. Ákærði kveðst kannast við að hafa faðmað stúlkuna og kysst hana koss á hvora kinn. Kossarnir hafi hins vegar einungis verið tveir og hann hafi hvorki reynt að kyssa hana á munninn né sagt við hana að hún væri falleg og að hann væri skotinn í henni. Er framburður hans nánar þannig að hann hafi tekið hana í fangið og sagt eitthvað á þá leið: „Þú er alltaf jafn indæl og elskuleg.“ Þá hafi hann og óskað henni til hamingju með að hafa sigrað í söngvakeppni og smellt kossi á hvora kinn. Í framburði B kemur fram að ákærði hafi sagst verða að fá að faðma hana vegna verðlauna sem hún hefði fengið fyrir að semja lag. Hefði hún þá svarað: „Já, ekkert mál“ og hann þá tekið utan um hana og kysst hana nokkrum sinnum á kinnina. Hefði hann haldið mjög fast utan um hana og ætlað að kyssa hana á munninn „en hann strauk varirnar, náði samt ekkert að kyssa mig alveg af því ég færði mig svona frá, svo kyssti hann mig nokkrum sinnum á hina kinnina, og hélt svo lengur utan um mig og sleppti mér svo alveg bara.“ Ákærði hefði svo sagt: „Ég er alveg ofsalega skotinn í þér, þú ert ofsalega falleg.“ Stúlkan fór eftir þetta til organistans, Jörg Sondermann, og skýrði honum frá atvikinu. Kvað hann stúlkuna hafa komið til sín í uppnámi og sagt að ákærði hefði faðmað hana og kysst. Hún hefði hins vegar ekki sagt honum frá því fyrr en eftir páskafríið að ákærði hefði einnig sagt við hana að hann væri skotinn í henni og hún væri falleg. Framburður C var á þá leið að B hefði skýrt henni frá því við komuna heim úr kirkjunni að ákærði hefði sagt að hún væri falleg og myndarleg og hvort hann mætti ekki taka utan um hana. Hann hefði þá tekið utan um hana og kysst hana á munninn. Hún hefði reynt að víkja sér undan en samt hefði kossinn lent á munni hennar. D sagði stúlkuna hins vegar hafa lýst atvikinu þannig fyrir sér í samtali stuttu síðar að ákærði hefði reynt að kyssa hana á munninn og minnti hann jafnframt að hún hefði sagt ákærða í því sambandi hafa talað um hve hrifinn hann væri af henni. G lýsti frásögn stúlkunnar á þann veg að ákærði hefði talað um að hún væri falleg og að því búnu tekið þéttingsfast utan um hana og kysst hana á munninn. Loks skýrði F frá því að ákærði hefði sagst í símtali hafa kysst stúlkuna á munninn. Þegar framangreint er virt telst sannað, með framburði ákærða sjálfs og B, að ákærði hafi faðmað hana og kysst, alla vega tvisvar, í greint sinn. Eftir stendur hins vegar að leysa úr því hvort næg sönnun teljist fram komin, í samræmi við 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, um það hvort ákærði hafi kysst hana oftar, reynt að kyssa hana á munninn og látið þau orð falla að hann væri skotinn í henni og hún væri falleg. Fyrir liggur að framburður stúlkunnar um fleiri kossa, um að ákærði hafi reynt að kyssa hana á munn og jafnframt viðhaft framangreind ummæli, er einungis studdur frásögnum annarra af því hvað hún sagði þeim fljótlega eftir atvikið. Þá liggur fyrir að þessum framburðum um frásögn stúlkunnar ber heldur ekki alveg saman við það sem hún hefur sjálf borið fyrir dómi og ákæran sýnist byggð á, og innihalda ekki lýsingu á því sem hér skiptir máli, varðandi fjölda kossa, hvort ákærði hafi reynt að kyssa á munn eða kysst á munn, og hvaða ummæli hann hafi viðhaft um stúlkuna. Þegar virtir eru saman framangreindir framburðir ákærða og stúlkunnar, sem báðir þykja í sjálfu sér trúverðugir, og jafnframt horft til þess sem hér hefur verið rakið að öðru leyti, þykir ekki vera komin fram sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, um að ákærði hafi kysst B oftar en tvisvar, reynt að kyssa hana á munn og látið þau orð falla að hann væri skotinn í henni og hún væri falleg. Ákærði mótmælir að háttsemi hans verði heimfærð undir brotalýsingu tilvitnaðra lagaákvæða í ákæru, auk þess sem ákvæði 199. gr. almennra hegningarlaga sé ekki nægilega skýrt til að því verði beitt vegna þessa. Með 8. gr. laga nr. 61/2007 var ákvæði um kynferðislega áreitni fært í 199. gr. almennra hegningarlaga en þar segir svo: „Hver sem gerist sekur um kynferðislega áreitni skal sæta fangelsi allt að 2 árum. Kynferðisleg áreitni felst m.a. í því að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan, enn fremur í táknrænni hegðun eða orðbragði sem er mjög meiðandi, ítrekað eða til þess fallið að valda ótta.“ Í athugasemdum með 8. gr. frumvarpsins, er varð að breytingarlögunum nr. 61/2007, kemur fram sú útskýring löggjafans að kynferðisleg áreitni sé háttsemi, kynferðislegs eðlis, sem teljist hvorki samræði né önnur kynferðismök. Felist hún í hvers konar snertingu á líkama annarrar manneskju sem sé andstæð góðum siðum og samskiptaháttum. Þá kemur þar meðal annars fram að ef um sé að ræða þukl eða káf innan klæða sé ekki nauðsynlegt að kynfæri eða brjóst séu snert til að háttsemin teljist kynferðisleg áreitni og geti þá þukl og káf annars staðar en á kynfærum og brjóstum þá einnig talist kynferðisleg áreitni. Sú háttsemi ákærða, sem honum er gefin að sök, og sönnun er talin liggja fyrir um, lýtur að því að hann hafi faðmað umræddar stúlkur og jafnframt strokið annarri þeirra á baki, utan klæða, talandi um að honum liði illa, en einnig kysst hina á sitt hvora kinnina. Með hliðsjón af því sem á undan er rakið telur dómurinn að þessi háttsemi ákærða geti ekki talist kynferðislegt áreitni í skilningi 199. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður ekki heldur fallist á með ákæruvaldi að ákærði hafi með þessari háttsemi sýnt stúlkunum yfirgang, ruddalegt eða ósiðlegt athæfi, sært þær eða móðgað í skilningi 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Verður ákærði því sýknaður af báðum liðum ákæru. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu, og með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991, er bótakröfum A og B vísað frá dómi. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 697.200 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Kristins Bjarnasonar hrl., 306.768 króna þóknun Sigurðar Sigurjónssonar hrl., skipaðs réttargæslumanns A, og 334.656 króna þóknun og 18.400 króna aksturskostnaður Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl., skipaðs réttargæslumanns B. Hefur við ákvörðun lögmannsþóknunar verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Daði Kristjánsson, settur saksóknari. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari sem dómsformaður ásamt meðdómendunum Hervöru Þorvaldsdóttur og Jóni Finnbjörnssyni héraðsdómurum. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvalds í máli þessu. Allur sakarkostnaður, 1.357.024 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 697.200 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Kristins Bjarnasonar hrl., 306.768 króna þóknun Sigurðar Sigurjónssonar hrl., skipaðs réttargæslumanns A, og 334.656 króna þóknun og 18.400 króna aksturskostnaður Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl., skipaðs réttargæslumanns B. Bótakröfum A og B er vísað frá dómi. Ásgeir Magnússon Hervör Þorvaldsdóttir Jón Finnbjörnsson.
|
Mál nr. 475/2014
|
Skip Eignarréttur Forkaupsréttur Sveitarfélög Lögskýring Stjórnarskrá
|
Með samningi 28. ágúst 2012 festi S hf. kaup á öllum hlutum í BH ehf. af Q ehf., en BH ehf. gerði út fiskiskip í Vestmannaeyjum. Sveitarfélagið V taldi sig njóta forkaupsréttar vegna kaupanna á grundvelli 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og gerði S hf. og Q ehf. viðvart um það, en félögin höfnuðu beiðni V um að lagt yrði fram tilboð um forkaupsrétt með þeirri röksemd að lagaákvæðið tæki ekki til kaupanna. V höfðaði í kjölfarið mál á hendur S hf. og Q ehf. með stoð í 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 og krafðist þess að kaupsamningurinn yrði ógiltur. Með hinum áfrýjaða dómi var sú krafa tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að textaskýring á orðinu fiskiskip í 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 gæti engum vafa valdið og að kaupsamningurinn hefði ekki verið gerður um fiskiskip heldur hlutabréf í BH ehf. Þar sem forkaupsréttur samkvæmt lagaákvæðinu horfði til takmörkunar á stjórnarskrárvörðum eignarrétti girti það þegar fyrir að því yrði gefin rýmri merking með skýringu, svo og til verulegra takmarkana á því að efnisregla ákvæðisins yrði með lögjöfnun færð yfir á önnur atvik en þau sem beinlínis ættu undir það. Þá leit rétturinn til þess að ekki væri í lögum nr. 116/2006 mælt fyrir um forkaupsrétt sveitarfélaga að aflahlutdeild skips, þrátt fyrir að þar væri í 12. gr. að finna reglur um frelsi til að framselja slík verðmæti, sem stæði lögjöfnun í vegi að því er aflahlutdeild varðaði. Loks var skírskotað til þess að bókfært verðmæti skipa BH ehf. væri aðeins rúmur fimmtungur heildareigna félagsins, samkvæmt síðasta ársreikningi sem gerður var fyrir kaupin, en andvirði varanlegra fiskveiðiheimilda næmi meira en 2/3 af verðmæti heildareigna þess. Taldi Hæstiréttur að ekki hefðu verið leiddar nokkrar líkur að því að kaupsamningur S hf. og Q ehf. hefði í reynd miðað að því sem meginatriði að koma fram yfirfærslu eignarréttar að fiskiskipum BH ehf., en klæða þau viðskipti í annan búning. Brast því lagastoð til að verða við kröfu V og voru S hf. og Q ehf. sýknaðir af henni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson settur hæstaréttardómari og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. og 15. júlí 2014. Þeir krefjast hvor fyrir sitt leyti sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. I Eftir gögnum málsins hafði Bergur-Huginn ehf. um langt árabil gert út fiskiskip og haft heimili í Vestmannaeyjum. Samkvæmt ársreikningi félagsins 2008 varð tap þess á því ári 4.625.702.181 króna. Þetta tap varð til þess að eigið fé félagsins í lok ársins var orðið neikvætt um 4.255.249.418 krónur, en eftir reikningnum mátti að mestu rekja það til gengismunar af langtímalánum og framvirkum samningum. Á þessum tíma munu hluthafar í félaginu hafa verið þrír, Magnús Kristinsson með 81,24% hlut, BK 44 ehf. með 14,11% og Smáey ehf. með 4,65%. Fyrstnefndi hluthafinn mun hafa gert samning 8. apríl 2009 við Landsbanka Íslands hf. um uppgjör skulda sinna og afsalað á þeim grunni til bankans 1. júlí sama ár 40,35% hlut í Bergi-Hugin ehf., en veðsett um leið til bankans þann hlut í félaginu sem hann átti þá eftir. Sama dag fékk bankinn afsal fyrir áðurnefndum hlut Smáeyjar ehf. í félaginu. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2014. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi samningur um kaup stefnda Síldarvinnslunnar hf. á öllum eignarhlutum í Bergi-Hugin ehf. af stefnda Q44 ehf., dagsettur í ágúst 2012. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Af hálfu beggja stefndu er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Málavextir Með fréttatilkynningu 30. ágúst 2012 greindi stefndi Síldarvinnslan hf. frá því að félagið hefði „undirritað kaupsamning um kaup á öllu hlutafé í útgerðarfélaginu Bergur-Huginn ehf.“ í Vestmannaeyjum. Fram kom í tilkynningunni að seljandi væri „hlutafélag í eigu Magnúsar Kristinssonar útgerðarmanns og fjölskyldu“. Um kaupverð kom ekki annað fram en að það væri „trúnaðarmál milli kaupanda og seljanda“. Með kaupunum mun stefndi Síldarvinnslan hf. hafa aukið aflaheimildir sínar í bolfiski umtalsvert og öðlast yfirráð yfir fjórum skipum til bolfiskveiða, en fyrir liggur að Bergur-Huginn ehf. hafi gert út tvo nýlega togara, Bergey VE-544 og Vestmannaey VE-444. Einkahlutafélagið Bergur-Huginn er skrásett í Vestmannaeyjum og er yfirlýstur tilgangur þess að „reka útgerð fiskiskipa og skyldur atvinnurekstur, svo og rekstur fasteigna, fjármálastarfsemi og eignaumsýsla“. Meðal stofnenda félagsins er Magnús Kristinsson útgerðarmaður. Félagið var lengst af að stærstum hluta í eigu Magnúsar en á því mun hafa orðið breyting árið 2009 þegar LBI hf. (gamli bankinn, hér eftir „Landsbankinn“) leysti til sín u.þ.b. 45% hlut í félaginu til niðurgreiðslu skulda Magnúsar við Landsbankann. Eftir það voru hluthafar félagsins þrír, þ.e. Landsbankinn (45%), Magnús Kristinsson (40,89%) og félag tengt Magnúsi að nafni Cappa ehf. (14,11%). Á árinu 2012 mun Magnús Kristinsson og fjölskylda hans hafa öðlast yfirráð yfir Bergi-Hugin ehf. á ný og mun það hafa gerst í tengslum við skuldauppgjör Magnúsar við Landsbankann með því að allir eignarhlutir í félaginu voru framseldir félagi í fullri eigu Magnúsar, stefnda Q44 ehf.. Í kjölfarið fór fram sú ráðstöfun, sem mál þetta lýtur að, nánar tiltekið þegar Q44 ehf. seldi meðstefnda Síldarvinnslunni ehf. alla framantalda eignarhluti í Bergi-Hugin ehf. samkvæmt samningi þar að lútandi 28. ágúst 2012. Stefnandi kveðst, strax í kjölfar þess að tilkynnt var um ofangreinda sölu, hafa hafist handa við að tryggja að bæjarfélaginu yrði boðið að ganga inn í kaupin í samræmi við 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Meðal gagna málsins er ábyrgðarbréf 5. september 2012 sem geymir áskorun stefnanda gagnvart stefnda Síldarvinnslunni hf., þess efnis að lagt yrði fram forkaupsréttartilboð þar sem söluverð og aðrir skilmálar væru tilgreindir á tæmandi hátt sem og að lögð yrðu fram öll gögn sem máli kynnu að skipta til að stefnandi gæti tekið afstöðu til forkaupsréttartilboðsins innan fjögurra vikna, með vísan til umrædds lagaákvæðis. Samdægurs beindi stefnandi sams konar áskorun til Magnúsar Kristinssonar persónulega og fyrir hönd þeirra félaga sem kynnu að hafa verið skráðir hluthafar í Bergi-Hugin ehf. þegar félagið var selt. Hefur afrit af áskorun þessari einnig verið lagt fram meðal skjala málsins. Skýrir stefnandi þetta með skírskotun til þess að á þessu tímamarki hafi ekki legið fyrir hvernig eignarhaldi Bergs-Hugins ehf. væri nákvæmlega háttað. Með lokaorðum nefndra áskorana var móttakendum veittur frestur til hádegis föstudagsins 7. september 2012. Með ódagsettu bréfi, undirrituðu af lögmönnum beggja stefndu, sem barst stefnanda 7. september 2012, var hafnað þeirri beiðni að stefnanda yrði gefinn kostur á að ganga inn í kaupin. Sama dag gaf Bergur-Huginn ehf. út fréttatilkynningu þar sem kröfu stefnanda um forkaupsrétt var hafnað. Í henni segir jafnframt að eignarhald að hlutum í Bergi-Hugin ehf. hafi verið „á hendi félaga, sem öll eru skráð með heimilisfesti í Reykjavík. Við það voru engar athugasemdir gerðar af hálfu [stefnanda]. Eignarhald að hlutunum í Bergur-Huginn [sic.] ehf. er því að færast frá Reykjavík til Neskaupstaðar.“ Í niðurlagi fréttatilkynningarinnar er svo tekið fram „að engin áform [séu] uppi um að flytja heimilisfesti Bergur-Huginn ehf. [sic.] frá Vestmannaeyjum“. Í framhaldi af þessu mun stefnandi hafa fengið það staðfest, frá stjórnarformanni stefnda Q44 ehf., að Q44 ehf. hafi verið seljandi að öllu hlutafé í Bergi-Hugin ehf. í ofangreindum viðskiptum við stefnda Síldarvinnsluna hf. Stefndu töldu nauðsynlegt að tilkynna ofangreind kaup á hlutum í útgerðarfélaginu Bergi-Hugin ehf. til Samkeppniseftirlitsins. Mun kaupsamningur stefndu því hafa verið undirritaður með fyrirvara um samþykki Samkeppniseftirlitsins og ítarleg samrunatilkynning send til þeirrar stofnunar 19. október 2012. Niðurstaða Samkeppniseftirlitsins var sú að ekki væri ástæða til að aðhafast frekar vegna samrunans, sbr. ákvörðun þess nr. 10/2013. Að lokum ber þess að geta að í þinghaldi 29. maí 2013 lagði lögmaður stefnanda fram bókun þar sem skorað var á stefndu „og um leið áréttuð áskorun sama efnis í stefnu á dskj. 1, að leggja fram afrit af áðurgreindum kaupsamningi um kaup Síldarvinnslunnar hf. á hlutafé í Bergi-Hugin ehf. og eftir atvikum önnur skjöl tengd sölunni. Telur stefnandi framlagningu kaupsamningsins einkum munu renna stoðum undir þá málsástæðu sína að meginefni samningsins snúi að því að eignarhald umræddra fiskiskipa færist á hendur útgerðar í öðru sveitarfélagi, þrátt fyrir að hann lúti að formi til að sölu á hlutafé í nefndu félagi. Verði stefndu ekki við áskorun þessari er byggt á því að leggja beri til grundvallar staðhæfingar stefnanda um efni kaupsamningsins og önnur atriði í tengslum við sölu alls hlutafjár í Bergi-Hugin, sbr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.“ Í þinghaldi við næstu fyrirtöku málsins í héraðsdómi 18. júní 2013 létu lögmenn beggja stefndu færa eftirfarandi orð til bókar: „Stefndu hafna áskorun um að leggja fram kaupsamning þeirra í millum um allt hlutafé í Bergi-Hugin ehf., þar sem það hefur enga þýðingu fyrir úrlausn málsins. Andlag kaupanna var allt hlutafé félagsins og þar með allar eignir og skuldbindingar þess eins og þær stóðu hinn 30. júní 2012. Einu breytingar á eignahlið félagsins frá því sem ársreikningur 2011 sýnir felst í sölu Smáeyjar VE 144 sem seld var frá félaginu á 1. ársfjórðungi 2012 svo sem stefnanda mun kunnugt.“ Af hálfu stefnanda var þessu í sama þinghaldi svarað með því að bóka um áréttingu fyrri áskorunar. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að sveitarfélagið eigi rétt á að ganga inn í kaupsamning milli stefndu um sölu á öllum eignarhlutum í Bergi-Hugin ehf. til stefnda Síldarvinnslunnar hf. á grundvelli forkaupsréttar sveitarfélags að fiskiskipum samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Vísar stefnandi til þess að stefndu hafi ekki virt forkaupsrétt stefnanda samkvæmt ákvæðinu. Af því leiði að stefnanda hafi verið gert ókleift að taka afstöðu til þess hvort forkaupsréttar skuli neytt. Því sé stefnanda heimilt að krefjast þess að salan, þ.e. sá löggerningur sem liggur henni til grundvallar, verði ógiltur með dómi á grundvelli 5. mgr. sömu lagagreinar. Að mati stefnanda verður sú niðurstaða í öllu falli reist á lögjöfnun frá sömu lagaákvæðum. Stefnandi vísar til þess að í 3. mgr. 12. gr. laga um stjórn fiskveiða sé mælt fyrir um lögbundinn forkaupsrétt að skipi sem ráðstafað er með sölu til útgerðarfélags í öðru sveitarfélagi en við þær aðstæður sé forkaupsrétturinn á hendi þess sveitarfélags þar sem seljandi skips er til heimilis. Neyti sveitarstjórn forkaupsréttar samkvæmt ofangreindu ákvæði skal hún þegar gefa útgerðaraðilum, sem heimilisfesti eiga í sveitarfélaginu, kost á að kaupa skipið ásamt aflahlutdeildum, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006, og skal opinberlega leita tilboða í það, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Af hálfu stefnanda er á því byggt að forkaupsréttur stefnanda samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga um stjórn fiskveiða hafi orðið virkur við sölu stefnda Q44 ehf. á öllum eignarhlutum í útgerðarfélaginu Bergi-Hugin ehf. til stefnda Síldarvinnslunnar hf. Að mati stefnanda verður að líta svo á að ráðstöfun hlutafjárins til stefnda Síldarvinnslunnar hf. hafi í reynd falið í sér sölu á tveimur fiskiskipum, Bergey VE-544 og Vestmannaey VE-444, til útgerðar sem heimilisfesti hefur í öðru sveitarfélagi, í skilningi ofangreinds lagaákvæðis. Hafi stefndu því borið að bjóða stefnanda skriflega að neyta forkaupsréttar síns og tilgreina þar söluverð hlutanna og aðra skilmála sölunnar á tæmandi hátt. Stefnandi styður framangreint við það að löggjafinn hafi miðað að því með nefndu ákvæði að forkaupsrétturinn sé „hemill á sölu skipa milli byggðarlaga og þar með koma til móts við sjónarmið um aukin tengsl skipa við byggðarlög“ sem og að tryggja „að heimaaðilum gefist svigrúm til að ganga inn í kaup“, sbr. einnig 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. Stefnandi byggir á því að skýra beri ákvæðið rúmt með hliðsjón af markmiðum þess á þann veg að forkaupsréttur verði virkur þegar eignarhald yfir lögaðila sem fer með eignarhald skips færist á hendur útgerðar í öðru sveitarfélagi. Við þær aðstæður verði að líta svo á að forkaupsrétturinn taki til hlutafjárins sem selt er, eðli máls samkvæmt, en stefndu hafi að minnsta kosti borið að aðgreina skipin ásamt aflaheimildum, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006, frá öðrum seldum eignum og bjóða stefnanda forkaupsrétt að þeim sérstaklega, sbr. framangreinda umfjöllun. Þar sem hvorugt hafi verið gert telur stefnandi að sveitarfélaginu hafi verið ókleift að taka afstöðu til þess hvort forkaupsréttar skyldi neytt og því sé óhjákvæmilegt að ógilda söluna í samræmi við 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006. Ofangreindu til stuðnings vísar stefnandi til þess að í ársreikningum Bergs-Hugins ehf. fyrir árin 2010-2011 komi skýrt fram að nær eina starfsemi félagsins sé rekstur umræddra skipa: „Bergur-Huginn ehf. er sjávarútvegsfyrirtæki sem rekur þrjú togskip, Smáey VE 144, Vestmannaey VE 444 og Bergey VE 544.“ Að mati stefnda leiðir þetta til þess að þótt kaupsamningur aðila varði að formi til hlutafé í Bergi-Hugin sé augljóst að meginefni löggerningsins snúi að því að eignarhald umræddra fiskiskipa ásamt aflahlutdeildum færist á hendur útgerðar í öðru sveitarfélagi. Stefnandi telur því að rétt hefði verið samkvæmt ofangreindu lagaákvæði að bjóða stefnanda forkaupsrétt að þessum eignum. Stefnandi telur að ekki fái staðist að samningsaðilar geti með einhliða ráðstöfunum sín í milli vikið sér undan lögbundnum forkaupsrétti sveitarfélags. Aðilum sé ekki unnt að að sniðganga þennan rétt með því að færa sölu fiskiskips í búning hlutafjárkaupa líkt og hér hafi verið gert. Á stefndu hvíli sú skylda, einkum þegar fiskiskip eru seld með öðrum eignum hlutafélags, að aðgreina skipin sérstaklega og gera hlutaðeigandi sveitarfélagi kleift að taka afstöðu til þess hvort forkaupsréttar skuli neytt. Önnur niðurstaða myndi í reynd þýða að ákvæði laganna um forkaupsrétt væru með öllu marklaus, en slíkur skýringarkostur er, að mati stefnanda, ótækur. Stefnandi tekur fram í þessu samhengi að forkaupsréttur stefnanda hafi fyrst orðið virkur þegar stefndi Q44 ehf. framseldi alla hluti í Bergi-Hugin ehf. til stefnda Síldarvinnslunnar hf. en í því hafi falist að fiskiskipin voru framseld „til útgerðar sem heimilisfesti hefur í öðru sveitarfélagi“, sbr. 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006. Ráðstafanir með hluti í félaginu sem á undan fóru og vörðuðu meðal annars skuldauppgjör Magnúsar Kristinssonar við Landsbankann hafi aftur á móti ekki leitt til þess að skipin væru framseld til útgerðar utan sveitarfélagsins og hafi þær því ekki þýðingu með tilliti til forkaupsréttar stefnanda. Stefnandi bendir einnig á að þrátt fyrir að eignarhald félagsins hafi tímabundið flust yfir til Landsbankans og félaga í Reykjavík hafi félagið sjálft ætíð haft heimilisfesti í Vestmannaeyjum og útgerð skipanna farið fram þaðan. Verði ekki fallist á að ákvæði 12. gr. nefndra laga taki til umræddrar ráðstöfunar samkvæmt efni sínu, byggir stefnandi á því að sama niðurstaða verði reist á lögjöfnun frá ákvæðinu. Telur stefnandi að þau sjónarmið, sem búa að baki ákvæðinu og að framan er lýst, eigi fyllilega við um það tilvik sem hér um ræðir. Sömu sjónarmið hljóti að gilda um ráðstöfun fiskiskips til útgerðar í öðru sveitarfélagi hvort sem eigendaskipti verða að skipinu sjálfu eða þeim lögaðila sem á beinan eignarrétt yfir viðkomandi skipi, enda feli hvort tveggja í sér að yfirráð og eignarhald yfir fiskiskipi færist til útgerðar í öðru sveitarfélagi. Sú niðurstaða feli jafnframt í sér hallkvæma, eðlilega og sanngjarna réttarreglu sem fái auk þess skýra stoð í markmiðum laga nr. 116/2006. Að mati stefnanda myndi gagnstæð niðurstaða leiða til þess að forkaupsrétturinn yrði í raun markleysa. Stefnandi telur samkvæmt framansögðu að skilyrði lögjöfnunar séu fyrir hendi með tilliti til 3. mgr. 12. gr. laganna og beri því að líta svo á að bjóða hafi átt stefnanda forkaupsrétt við umrædda sölu í samræmi við það sem að framan greinir. Fyrst svo hafi ekki verið gert teljist salan ógild á grundvelli lögjöfnunar frá 5. mgr. sömu lagagreinar. Um lagarök fyrir kröfum sínum um forkaupsrétt og ógildingu vísar stefnandi til 2. og 3. mgr., sbr. 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006, eða eftir atvikum lögjöfnun frá þeim ákvæðum. Einnig er vísað til 1. gr. sömu laga. Um aðild stefndu er vísað til 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing skírskotar stefnandi til 1. mgr. 33. gr., sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað málskostnað áhrærir vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áður en skilið er við málatilbúnað stefnanda skal tekið fram að stefnandi hefur bæði fyrir og eftir höfðun málsins skorað á stefndu að leggja fram afrit kaupsamningsins milli Q44 og Síldarvinnslunnar, sem gerður var í ágúst 2012, um kaup á öllum hlutum í Bergi-Hugin, upplýsa um efni samningsins eða leggja fram önnur skjöl tengd sölunni. Áskorun þessa hefur stefnandi sett fram með vísan til X. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við þessum áskorunum hafa stefndu ekki orðið. Í því ljósi byggir stefnandi á því að leggja beri til grundvallar staðhæfingar stefnanda um efni kaupsamningsins og önnur atriði í tengslum við sölu alls hlutafjár í Bergi-Hugin, sbr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Málsástæður stefnda Síldarvinnslunnar hf. Sýknukrafa stefnda Síldarvinnslunnar hf. er aðallega byggð á aðildarskorti, þar sem stefnandi eigi engra lögvarðra hagsmuna að gæta í málinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Vísar stefndi í þessu samhengi til þess að í 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða komi fram að forkaupsréttur eigi að vera boðinn „sveitarstjórn í sveitarfélagi seljanda“. Stefndi Q44 ehf., seljandi hlutanna í Bergi-Hugin ehf., sé félag með heimilisfesti í Reykjavík. Stefndi tiltekur að áður en allt eignarhald færðist á hendur Q44 ehf., hafi Landsbanki Íslands í Reykjavík átt stærstan hlut í félaginu, en aðrir hlutir hafi verið í eigu hlutafélaga sem öll séu skráð í Reykjavík. Eignarhald að hlutunum í Bergi-Hugin ehf. hafi því verið að færast frá Reykjavík til Neskaupstaðar. Hafi forkaupsréttur orðið virkur, hefði átt að bjóða hann Reykjavíkurborg. Af þessu leiði að sýkna beri stefnda vegna aðildarskorts stefnanda. Að þessu frágengnu byggir stefndi sýknukröfu sína á því að forkaupsréttur samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða hafi ekki orðið virkur í umrætt sinn. Hið ráðandi lögskýringarsjónarmið í íslenskum rétti sé að skýra beri ákvæði laganna samkvæmt orðanna hljóðan og að hlíta beri orðalagi ákvæðisins. Í ákvæði 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða komi skýrt fram að „[e]igi að selja fiskiskip, sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni, til útgerðar sem heimilisfesti hefur í öðru sveitarfélagi en seljandi á sveitastjórn í sveitarfélagi seljanda forkaupsrétt að skipinu‟. Í ákvæðinu sé einungis tekið fram að forkaupsréttur sé til staðar þegar selja eigi fiskiskip. Ákvæðið eigi ekki við um sölu á hlutafé í útgerðarfélagi eða sölu á aflaheimildum. Í þessu samhengi vísar stefndi til þess að forkaupsréttarákvæðið hafi fyrst gengið í gildi með lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða sem voru síðan endurútgefin með lögum nr. 116/2006. Í frumvarpi til laga, sem varð að lögum nr. 38/1990, hafi ekki verið tillaga að ákvæði um forkaupsrétt sveitarfélaga. Þar hafi verið ákvæði um tilkynningarskyldu, sbr. 11. gr. frumvarpsins. Í meðförum efri deildar þingsins hafi verið lögð fram breytingartillaga sem varðaði m.a forkaupsrétt. Í breytingartillögunni hafi þetta komið fram: „[l]agt er til að 11. gr. verði breytt þannig að sveitarstjórnum verði veittur forkaupsréttur við sölu fiskiskips úr byggðarlagi‟. Í flutningsræðu þáverandi sjávarútvegsráðherra megi finna sambærilega nálgun á forkaupsréttinum þ.e. slíkur réttur nái aðeins til sölu á skipum úr byggðarlagi. Löggjafinn hafi því einungis horft til þess að forkaupsrétturinn yrði virkur við sölu fiskiskips. Löggjafarvaldinu var hins vegar í lófa lagið að taka fram að forkaupsréttur laga um stjórn fiskveiða tæki einnig til sölu á útgerðarfélögum og aflaheimildum, en slíkt var ekki gert. Af hálfu stefnda er vísað til þess að tilgangur laga um stjórn fiskveiða hafi verið að auka hagkvæmni í fiskiskipaflotanum. Því hafi verið veittar víðtækar heimildir til að færa aflaheimildir milli skipa og auka þar með möguleika útgerða til að draga úr sóknarkostnaði við veiðar. Á sínum tíma hafi margir viljað bregðast við með því að hefta framsal aflaheimilda verulega og binda þær við tiltekin byggðarlög. Í flutningsræðu þáverandi sjávarútvegsráðherra fyrir neðri deild þingsins, sbr. 112. lþ. N.S fundur 352. mál, hafi komið fram að í slíkum tilvikum væri hætta á að þróun og framvinda væri stöðvuð og hagkvæmni aflamarkskerfisins að litlu gerð. Að mati stefnda einkennir þetta forkaupsréttarákvæðið, þ.e. það hafi aldrei verið ætlun löggjafans með umræddu ákvæði að hagkvæmni aflamarkskerfisins væri að engu gerð. Í því tilliti sé óhugsandi að ætlunin með ákvæðinu hafi verið að takmarka stofnun eða sölu hlutafélaga né viðskipti með hlutabréf eða hluti í einkahlutafélögum. Stefndi mótmælir því að bjóða hefði átt stefnanda forkaupsrétt að eignum Bergs-Hugins ehf. þ.e. skipunum ásamt aflahlutdeildum. Forkaupsréttarákvæði í lögum um stjórn fiskveiða hafi aldrei verið ætlað svo víðtækt gildi sem stefnandi heldur fram. Þannig hafi stefnandi aldrei átt forkaupsrétt að skipunum eða aflaheimildum félagsins. Í því samhengi bendir stefndi á að í 6. mgr. gr. 12. gr. laga um stjórn fiskveiða sé heimild til að framselja aflahlutdeild skips að hluta eða að öllu leyti. Í frumvarpi til laganna kemur fram að meginmarkmið ákvæðisins sé að gefa færi á sameiningu aflaheimilda til þess að fækka fiskiskipum. Þar af leiðandi sé óhugsandi að forkaupsréttarákvæðinu hafi verið ætlað að taka til aflaheimilda. Þessu til stuðnings vísar stefndi til frumvarps til laga um breytingu á lögum nr. 38/1990 sbr. 122. lþ. 222. mál 191 þskj. Í athugasemdum við lagafrumvarpið er þess sérstaklega getið að forkaupsréttur nái ekki til aflahlutdeildarinnar. Því hafi tilgangur löggjafans alltaf verið sá að láta ákvæðið einungis ná til atvika þegar fiskiskip eru seld. Kaupsamningur á milli stefndu varði ekki sölu á fiskiskipum heldur hlutum í einkahlutafélagi sem hefur aðsetur í Vestmannaeyjum. Ekki séu uppi áætlanir um að flytja félagið á milli byggðarlaga og forkaupsréttarákvæðið í lögum um stjórn fiskveiða verði því ekki virkt nema stefndi, sem eigandi, að Bergi-Hugin ehf. ákveði að selja skip félagsins. Stefndi hafi keypt útgerðarfélag sem rekur m.a. tvö fiskiskip. Ekki sé unnt að fallast á það með stefnanda að ráðstöfun hlutafjárins hafi í reynd falið í sér sölu á tveim fiskiskipum. Vegna þess að löggerningurinn á milli stefndu var einungis um allt hlutafé í einkahlutafélaginu hafi forkaupsréttur laga um stjórn fiskveiða aldrei orðið virkur og því ekki ástæða til að bjóða stefnanda að neyta forkaupsréttar að fiskiskipum, aflaheimildum eða hlutafé í félaginu. Stefndi vísar til þess að á 122. löggjafarþingi. 189. mál 191 þskj. Hafi verið lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990, með síðari breytingum. Í 4. gr. frumvarpsins var tillaga að breytingu á 11. gr. þágildandi fiskveiðistjórnunarlaga sem fjallaði um forkaupsrétt sveitarfélaga. Í breytingartillögunni fólst m.a. að styrkja forkaupsrétt sveitarfélaga í þá átt að ákvæðið næði einnig til aflahlutdeildar skipsins eða þorskaflamarks. Jafnframt var lagt til að bætti yrði við nýrri málsgrein, þess efnis að forkaupsrétturinn gæti náð á milli aðila innan sama sveitarfélags t.d. þegar kaupandi stofnar hlutafélag í sveitarfélagi seljanda og að lokinni sölu er félagið flutt til sveitarfélags kaupanda. Löggjafarvaldið hafi ekki samþykkt umrædda breytingartillögu sem bendir, að mati stefnda, til þess að ekki hafi verið vilji til að styrkja forkaupsréttarákvæðið svo það næði til aflahlutdeildar, þorskaflamarks, hlutafélaga og einkahlutafélaga. Að mati stefnda rennir þetta stoðum undir það að núverandi ákvæði nái einungis til þess þegar fiskiskip eru seld. Stefndi hafnar þeim skilningi stefnanda á forkaupsréttarákvæði 3. mgr. 12. gr. laga nr. 38/1990 að ákvæðið nái einnig til þess að sveitarfélag ætti forkaupsrétt að hlutum í félögum. Túlkun stefnanda leiði til þess að hlutir í útgerðarfyrirtækjum væru ekki tækir til skráningar í kauphöll sbr. 1. mgr. 22. gr. laga um kauphallir nr. 110/2007 og lífeyrissjóðum væri óheimilt að fjárfesta í hlutabréfunum, sbr. 3. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Öll ákvæði um forkaupsrétt þurfi að vera skýr og ótvíræð. Orðalag 12. gr. laga um stjórn fiskveiða er skýrt að mati stefnda. Í ákvæðinu kemur fram að forkaupsréttur verði virkur þegar fiskiskip eru seld og því takmarkist ákvæðið við fiskiskip. Auk þess eru forkaupsréttarákvæði íþyngjandi og setja hömlur á eignar- og ráðstöfunarrétt einstaklinga á eignum sínum. Af þessu leiðir, að mati stefnda, að túlka beri öll forkaupsréttarákvæði þröngt. Stefndi reisir varnir sínar einnig á því að samningsfrelsi sé ein af grundvallarreglum réttarskipunarinnar. Víða megi að vísu finna lagaákvæði sem þrengi samningsfrelsið en öll slík ákvæði eigi að túlka þröngt. Ljóst sé að 12. gr. laga um stjórn fiskveiða geti skert samningsfrelsið umtalsvert og því verði að skýra ákvæðið þröngt. Í 4. mgr. 12. gr. laga um stjórn fiskveiða sé kveðið á um að ef sveitarstjórn neytir forkaupsréttar skuli gefa útgerðaraðilum sem hafa heimilisfesti í sveitarfélaginu kost á að kaupa skipið. Umrætt ákvæði geri það að verkum að túlkun stefnanda á forkaupsrétti laga um stjórn fiskveiða gangi ekki upp. Í þessu samhengi vísast til þess að ef forkaupsréttur hefur verið virkur hefði stefnandi þurft að gefa útgerðaraðilum í Vestmannaeyjum kost á að kaupa skipin ásamt aflaheimildum eða hlutafénu sem selt var, þ.e. miðað við túlkun stefnanda. Hins vegar sé Bergur-Huginn ehf. með heimilisfesti í Vestmannaeyjum sem geri það að verkum að stefnandi hefði þurft að bjóða því félagi að kaupa skipin eða hlutafé í sjálfum sér. Samkvæmt þessu sé óhugsandi að túlka ákvæði laga um stjórn fiskveiða svo rúmt að forkaupsrétturinn taki til hlutafjárins í Bergi-Hugin ehf. eða að stefndi hefði átt að aðgreina skipin ásamt aflaheimildum. Því geti krafa stefnanda um að ógilda samninginn ekki náð fram að ganga. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að stefnda hafi borið að aðgreina skipin sérstaklega. Að mati stefnda er slík túlkun afar framsækin og jafngildi banni við sölu á sjávarútvegsfyrirtækjum. Stefndi telur, að þrátt fyrir að forkaupsréttur laga um stjórn fiskveiða hafi ekki verið virkur í umræddu tilviki hafi sveitarfélög, þ. á m stefnandi, nýtt sér þennan rétt þegar fiskiskip eru seld. Hins vegar sé ákvæðið gagnslítið enda nái það einungis til skipsins. Í þessu samhengi hafi starfshópur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins komist að þeirri niðurstöðu að vegna skilyrðis um að forkaupsrétturinn nái aðeins til skipsins sé ákvæðið í 12. gr. laga um stjórn fiskveiða gagnslaust eins og það standi og megi að ósekju falla niður. Að mati stefnda staðfestir þetta enn frekar það að forkaupsréttarákvæði laga um stjórn fiskveiða nái einungis til fiskiskipa og því geti vart komið til greina að taka kröfu stefnanda til greina. Samkvæmt ofangreindu telur stefndi að forkaupsréttur laga um stjórn fiskveiða hafi aldrei orðið virkur og því sé ótækt að ógilda löggerninginn, sem var gerður á milli stefndu. Telji dómurinn að forkaupsréttur hafi verið virkur ítrekar stefndi að Q44 ehf., sem er seljandi hlutanna í Bergi-Hugin ehf., sé félag með heimilisfesti í Reykjavík. Af því leiði að stefndi hafi aldrei átt að bjóða stefnanda forkaupsrétt að hlutum í Bergi-Hugin ehf. Að mati stefnda er áðurnefnt forkaupsréttarákvæði skýrt og ótvírætt. Telur stefndi það andstætt eðlilegri lagaframkvæmd að beita lögjöfnun frá ákvæði 3. mgr. 12. gr. laga um stjórn fiskveiða, svo forkaupsréttur nái einnig til einkahlutafélaga eða aflaheimilda. Eðlilegt sé að skýra ákvæðin samkvæmt orðanna hljóðan og gagnálykta frá 3. mgr. 12. gr. laga um stjórn fiskveiða, að forkaupsréttur nái eigi til annarra atvika svo sem þegar einkahlutafélög eru seld eða aflaheimildir eru seldar. Í þessu samhengi ítrekar stefndi að ákvæði sem taka á forkaupsrétti eiga að vera túlkuð þröngt. IV. Málsástæður stefnda Q44 ehf. Af hálfu stefnda Q44 ehf. er því mótmælt að forkaupsréttur samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga 116/2006 um stjórn fiskveiða vegna sölu stefnda Q44 á hlutum í Bergi-Hugin ehf. hafi getað legið hjá stefnanda þar sem umrætt lagaákvæði tiltaki skýrlega að það sé „sveitarstjórn í sveitarfélagi seljanda“ sem njóta skuli forkaupsréttar. Seljandi í tilvitnuðum viðskiptum sé Q44 ehf. sem heimilisfesti á í Reykjavík. Meirihluti eignarhluta í Bergi-Hugin ehf. hafi áður verið í eigu félaga í Reykjavík um árabil. Samkvæmt þessu telur stefndi að „sveitarfélag seljanda“ samkvæmt fyrrgreindu ákvæði væri Reykjavíkurborg en ekki stefnandi, Vestmannaeyjabær. Samkvæmt þessu telur stefndi að tilvitnað lagaákvæði geti ekki markað grundvöll málareksturs þessa af hálfu stefnanda. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga 91/1991. Fallist dómurinn ekki á að sýkna beri sökum aðildarskorts hafnar stefndi því, að fram hafi komið lögmælt skilyrði forkaupsréttar stefnanda. Kaupsamningur stefndu hafi snúist um hluti í Bergi-Hugin ehf. og stefndu hafi því verið óskylt að bjóða stefnanda forkaupsrétt að þeim hlutum eða eignum þess félags. Því séu engin skilyrði fyrir því að ógilda kaupsamning stefndu um alla hluti í umræddu félagi, sbr. 5. mgr. 12. gr. laga 116/2006. Stefndi byggir á því, að ákvæði 3. mgr. 12. gr. laga 116/2006 lúti, samkvæmt skýru orðalagi, eingöngu að viðskiptum með fiskiskip: „ Eigi að selja fiskiskip, sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni, til útgerðar sem heimilisfesti hefur í öðru sveitarfélagi en seljandi á sveitastjórn í sveitarfélagi seljanda forkaupsrétt að skipinu.‟ Forkaupsréttur samkvæmt ákvæðinu sé þannig bundinn við „fiskiskip“ og ekkert annað. Andlag kaupa stefndu sé ekki fiskiskip heldur hlutir í félagi í fullum rekstri. Þegar af þeirri ástæðu geti stefnandi ekki átt hér lögbundinn forkaupsrétt, sem gæfi honum færi á að ganga inn í samning stefndu og taka þar stöðu kaupanda. Stefndi mótmælir því að hafa fært sölu fiskiskips í búning hlutafjárkaupa og að sala hlutafjár í umrætt sinn hafi verið til málamynda í því skyni að komast undan ákvæðum laga um forkaupsrétt á sölu skipa. Þá mótmælir stefndi þeirri staðhæfingu stefnanda um meginefni kaupsamnings stefnu að hann snúi „að því að eignarhald umræddra fiskiskipa ásamt aflahlutdeildum færist á hendur útgerðar í öðru sveitarfélagi“. Þetta telur stefndi vera rakalaust, því salan snúist um hluti í félagi, sem auk áðurnefndra tveggja fiskiskipa á aflaheimildir, fasteignir, ökutæki, búnað af ýmsum toga og annað það sem þarf til að reka félag með á fjórða tug starfsmanna. Stefndi bendir í þessu sambandi á að samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2011 hafi bókfært verðmæti þeirra tveggja fiskiskipa sem félagið átti við sölu hlutafjárins í ágúst 2012 verið 1.491 milljón króna sem svarað hafi til þriðjungs af heildareignum félagsins. Sú málsástæða stefnanda að félagið sé umbúnaður um áðurnefnd fiskiskip sé því röng. Stefndi hafnar því, að ákvæði 3. mgr. 12. gr. laga 116/2006 verði túlkað á þann veg, að því sé ætlað að hamla gegn breytingum á eignarhaldi útgerðarfélaga. Ekkert í umfjöllun málsins á Alþingi gefi tilefni til að álykta sem svo, að ákvæðinu hafi verið ætlað að reisa skorður við því hverjir gætu eignast hluti í útgerðarfélögum. Af fátæklegri umfjöllun um tilgang lögfestingar umrædds ákvæðis verði helst ráðið að marmiðið hafi verið að gefa bæjarfélögum færi á því að ganga inn í kaup á fiskiskipum við þær aðstæður að útgerðarfélag í öðru bæjarfélagi vildi kaupa fiskiskip til að flytja útgerð þess til annars bæjarfélags. Kaup Síldarvinnslunnar hf. á hlutafé Bergs-Hugins ehf. feli ekki í sér ákvörðun um flutning á starfsemi félagsins frá Vestmannaeyjum né heldur um sölu skipa félagsins. Segir stefndi að skipin séu eftir sem áður eign Bergs Hugins ehf. sem heimilisfesti hefur í Vestmannaeyjum. Af þessu leiði að ekki hafi komið fram það skilyrði fyrir beitingu heimildar áðurnefnds ákvæðis 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 að fiskiskip hafi verið selt til útgerðarfélags í öðru bæjarfélagi. Stefndi mótmælir því að forkaupréttarákvæði 3. mgr. 12. gr. laga 116/2006 verði skýrt rýmkandi lögskýringu, þannig að gildissvið forkaupsréttar verði víkkað umfram það sem ákvæðið beinlínis tiltekur. Ekkert í tiltækum lögskýringargögnum færi rök að slíkri túlkun. Telur stefndi að nærtækara væri að gagnálykta frá skýrum texta ákvæðisins þannig að ákvæðið taki ekki til annarra skipa en „fiskiskipa“ og þó aðeins þeirra sem leyfi hafi til veiða í atvinnuskyni. Forkaupsréttar verði því ekki krafist með stoð í ákvæðinu við sölu annarra skipa. Stefndi vísar einnig til þess að í 6. mgr. sömu lagagreinar séu fortakslaus ákvæði um heimild útgerðar til að selja og framselja að hluta eða öllu leyti aflaheimildir útgerðar án þess að forkaupsréttur vakni við það. Slíkt hefði þó verið nærtækt ef ætlan löggjafans hefði verið sú að torvelda hagræðingu í útgerð eða breytingu á eignarhaldi útgerðarfélaga. Samhengi fortakslausrar reglu nefndrar 6. mgr. um ráðstöfunarrétt veiðiheimilda og skýr afmörkun andlags forkaupsréttar samkvæmt 3. mgr. 12. gr. greindra laga styðji þá lögskýringu, að forkaupsrétti verði ekki beitt um neitt annað en sölu þeirra fiskiskipa, sem greinin tiltekur og það aðeins við þar tilgreindar aðstæður. Sú málsástæða stefnanda að umræddu ákvæði verði beitt um sölu á eignarhlutum í félagi á sér því enga stoð að mati stefnda. Stefndi hafnar því, að lögjöfnun sé tæk út frá þröngri undantekningu 3. mgr. 12. gr. frá óskráðum meginreglum laga um frjálsan ráðstöfunarrétt manna á eignum sínum og samningafrelsi almennt. Stefndi byggir enn fremur á því, að svo víðtæk takmörkun á eignarrétti eigenda hluta í sjávarútvegsfyrirtækum, sem leiða myndi af skilningi stefnanda á umræddu forkaupsréttarákvæði 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 hefði krafist mikillar umfjöllunar löggjafans. Ef skilningur stefnanda á ákvæðinu ætti við rök að styðjast, þ.e. að sveitarfélag ætti forkaupsrétt að hlutum í félögum, sem eiga fiskiskip, telur stefndi að hlutir í sjávarútvegsfyrirtækjum séu ekki tækir til skráningar í kauphöll, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga um kauphallir nr. 110/2007. Þá væri lífeyrissjóðum óheimilt að fjárfesta í slíkum hlutabréfum, sbr. 3. mgr. 36. gr. laga 129/1997. Stefndi telur það hafið yfir vafa, að hefði Alþingi ætlað að setja í lög ákvæði sem tálmuðu starfsemi sjávarútvegsfyrirtækja eða möguleikum þeirra til að afla sér áhættufjár með þeim hætti sem að framan er lýst, þá hefði þurft að kveða mjög skýrt á um það í löggjöfinni. Að mati stefnda rýrði slík lagasetning eignarréttindi þeirra sem hluti eiga í útgerðarfélögum og myndi varða ríkið bótaskyldu samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944. Ákvæði 3. mgr. 12. gr. laga 116/2006 færir því, að mati stefnda, engum forkaupsrétt að hlutum við sölu hlutafélaga eða einkahlutafélaga sem stunda útgerð. Stefndi hafnar þeim málsástæðum stefnanda að á honum hafi hvílt skylda „til að aðgreina skipin sérstaklega og gera hlutaðeigandi sveitarfélagi kleift að taka afstöðu til þess hvor forkaupsréttar skuli neytt“. Stefndi telur að þessi málsástæða stefnanda eigi sér enga lagastoð, þar sem hún fæli það í sér að útgerðarfélög yrðu ekki seld sem félög í rekstri heldur sem safn rekstrarfjármuna, þar sem þau verðmæti sem felast í blómlegum rekstri, skipulagi, fjárhagsskipan, skattskuldbindingum o.s.frv. yrðu að engu gerð. Stefndi telur það svo alþekkt að ekki þurfi sönnunar við, að verðmæti félags í rekstri er meira og oftast miklu meira en hrakvirði eigna þess, fasteigna, lausafjár og annarra fjárhagsréttinda. Sú málsástæða stefnanda, að stefnda hafi borið að sérgreina hlut fiskiskipanna í kaupum meðstefnda á öllum hlutum í Bergi-Hugin ehf., og bjóða honum að ganga inn í þann hluta kaupanna, jafngildir að áliti stefnda banni við sölu útgerðarfélags í rekstri. Leiðir stefndi þessa ályktun sína af því að almennt sé það forsenda fyrir kaupum félags í rekstri, að félagið haldi framleiðslutækjum sínum og rekstri óbreyttum án þess að þriðji aðili geti gengið inn í kaupin og hirt þar út mikilvægar eignir að geðþótta. Slíkir viðskiptatálmar verði ekki leiddir af ákvæðum gildandi laga enda færi það í bága við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefndi bendir á að sveitarstjórn sem kysi að hagnýta sér forkaupsrétt að fiskiskipi samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 beri samkvæmt 4. mgr. 12. gr. sömu laga að bjóða viðkomandi skip falt til útgerðaraðila með heimilisfesti í sveitarfélaginu. Bergur-Huginn ehf. ætti því, samkvæmt kröfum stefnanda, í senn að vera þolandi forkaupsréttarins að fiskiskipum félagins og rétthafi til að bjóða í skipin aftur í sveitarfélaginu, því þar sé heimilisfesti félagsins. Telur stefndi þetta sýna að málatilbúnaður stefnanda sé fráleitur og ólögmætur. Stefndi andmælir því, að á honum hafi hvílt skylda til að bjóða stefnanda til kaups aflaheimildir Bergs-Hugins ehf. ásamt með fiskiskipum félagins. Staðhæfing stefnanda hér um eigi sér enga lagastoð, enda sé skýrt af 6. mgr. 12. gr. laga 116/2006 að engar skorður eru settar við framsali aflaheimilda, utan það að ekki verði framseld á skip aflahlutdeild sem er bersýnilega umfram veiðigetu þess. Bergur-Huginn ehf. hafi keypt miklar aflaheimildir á liðnum árum án afskipta sveitarfélaga. Félaginu sé með sama hætti heimilt að selja frá sér aflaheimildir án þess að bæjarfélagið öðlist við það forkaupsrétt. Forkaupréttur þess takmarkist við fiskiskipið og þá þær aflaheimildir sem seljandinn kýs að láta fylgja skipinu. Ákvæði 3. mgr. nefnds ákvæðis nái því ekki til aflaheimilda almennt eins og ætla mætti af framsetningu á málsástæðum stefnanda. Forkaupsréttur sveitarfélags samkvæmt nefndri grein verði hvorki með rýmkandi lögskýringu né lögjöfnun talinn ná til annarra aflaheimilda. Næði ógildingarkrafa stefnanda fram að ganga öðlaðist stefnandi því engan forkaupsrétt að aflaheimildum. V. Lagarök stefndu Um lagarök vísa stefndu til ákvæða 2. mgr. til 6. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Einnig er vísað til 1. mgr. 22. gr. laga um kauphallir nr. 110/2007, 3. mgr. 36. gr. laga um starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997. Um aðildarskort stefnanda er vísað til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkröfur stefndu eru reistar á tilvísun til 129., sbr. 130., gr. laga nr. 91/1991. Vörnum sínum til frekari stuðnings skírskotar stefndi jafnframt til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, auk meginreglna samninga- og eignaréttar. VI. Niðurstaða Eins og málið hefur verið lagt fyrir héraðsdóm snýst ágreiningur aðila fyrst og síðast um ákvæði 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, nánar tiltekið hvort ákvæðið nái til þeirra atvika sem hér liggja til grundvallar og þá hvernig skýra beri orðalag ákvæðisins, sem er svo hljóðandi: Eigi að selja fiskiskip, sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni, til útgerðar sem heimilisfesti hefur í öðru sveitarfélagi en seljandi á sveitarstjórn í sveitarfélagi seljanda forkaupsrétt að skipinu. Forkaupsréttur skal boðinn skriflega þeirri sveitarstjórn sem hlut á að máli og söluverð og aðrir skilmálar tilgreindir á tæmandi hátt. Sveitarstjórn skal svara forkaupsréttartilboði skriflega innan fjögurra vikna frá því henni berst tilboð og fellur forkaupsréttur niður í það sinn sé tilboði ekki svarað innan þess frests. Auk þessa varðar deila málsaðila ákvæði 4. mgr. og 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006, sem hljóða svo: Neyti sveitarstjórn forkaupsréttar skv. 3. mgr. þessarar greinar skal hún þegar gefa útgerðaraðilum, sem heimilisfesti eiga í sveitarfélaginu, kost á að kaupa skipið og skal opinberlega leita tilboða í það. Sé skipi ráðstafað andstætt ákvæðum þessarar greinar um forkaupsrétt getur forkaupsréttarhafi krafist þess að salan verði ógild enda sé málsókn hafin innan sex mánaða frá því að hann fékk vitneskju um söluna. Forkaupsréttur gildir ekki sé skip selt á opinberu uppboði. Ákvæði þessarar greinar um forkaupsrétt gilda ekki við sölu opinna báta. Áður en tekið er til við að leysa úr nokkru öðru er varðar efni málsins þarf að taka afstöðu til þeirrar viðbáru stefndu að stefnandi geti ekki átt aðild að máli um kaupsamning þann sem hér um ræðir og gerður var 28. ágúst 2012. Samningur þessi hefur ekki verið lagður fram af hálfu stefndu, þrátt fyrir áðurgreindar áskoranir stefnanda þar um. Út frá því sem fram hefur komið um efni samningsins má þó leggja til grundvallar, að þar hafi allir hlutir í einkahlutafélaginu Bergi-Hugin verið framseldir stefnda Síldarvinnslunni hf. Spurningin um aðild stefnanda snýst um það hvort líta beri svo á að verðmætin sem hér um ræðir hafi verið seld frá Reykjavík, þar sem stefndi einkahlutafélagið Q44 hefur verið skráð, eða frá Vestmannaeyjum, þar sem einkahlutafélagið Bergur-Huginn hefur heimilisfesti. Stefndi Síldarvinnslan hf. hefur lýst aðdraganda kaupanna með þeim hætti að Magnús Kristinsson og félag hans, stefndi Q44 ehf., hafi átt „samningsbundinn kauprétt“ að þeim 45 % hlut í Bergi-Hugin ehf. sem Landsbanki Íslands eignaðist í síðastnefnda félaginu árið 2009. Af hálfu stefnda Síldarvinnslunnar hf. hefur því enn fremur verið lýst að Magnús Kristinsson hafi selt alla hluti í Q44 ehf., í árslok 2011, félagi í eigu barna hans, Fjárfestingarfélaginu Bliki ehf., kt. 440907-0240. Þá er fram komið af hálfu stefnda Q44 ehf. að það félag hafi í upphafi árs 2012 (nánar mun hér vera vísað til 6. janúar 2012), keypt alla hluti Magnúsar, alls 40,89 %, í Bergi-Hugin ehf. Fyrir liggur einnig að Birkir Kristinsson, bróðir Magnúsar, átti 14,11 % hlut í síðastnefnda félaginu og fór félag Birkis, Cappa ehf., kt. 680409-0480, með það eignarhald á seinni árum. Af hálfu stefnda Q44 ehf. hefur komið fram að það félag hafi síðar á árinu 2012 keypt alla hluti Cappa ehf. í Bergi-Hugin ehf. Þá hefur því verið lýst svo af hálfu Q44 ehf. að félagið hafi loks gert samning „um hagnýtingu kaupréttar sem félagið átti gagnvart Landsbanka Íslands um 45% eignarhlut Landsbanka Íslands hf. í félaginu“. Eftir gerð samninga þessara á stefndi Q44 ehf. að hafa farið með alla eignarhluti í Bergi-Hugin ehf. Með kaupsamningi 28. ágúst 2012 framseldi stefndi Q44 ehf. alla þá hluti til stefnda Síldarvinnslunnar hf. og hefur Q44 ehf. lýst því svo í greinargerð til héraðsdóms að helstu eignir Bergs-Hugins hafi verið tveir togarar, Bergey VE 544 og Vestmannaey VE 444 ásamt fiskveiðiheimildum og öllum fylgibúnaði. Enn fremur eigi félagið fasteignir á Geirseyri og við Básaskersbryggju í Vestmannaeyjum. Fyrir liggur að Bergur-Huginn ehf. hefur um langt árabil stundað skipaútgerð frá Vestmannaeyjum. Meðal þeirra skjala sem lögð hafa verið fram undir rekstri málsins eru ársreikningar þessa félags fyrir árin 2010-2011. Þar má meðal annars lesa, í skýrslum félagsstjórnar, að lögmaður sá sem flutt hefur mál stefnda Q44 ehf. hér fyrir dómi hafi setið í stjórn Bergs-Hugins ehf. og að meginstarfsemi félagsins hafi verið útgerð þriggja togskipa; Smáeyjar VE 144, Vestmannaeyjar VE 444 og Bergeyjar VE 544. Það vekur hins vegar athygli dómsins að samkvæmt framlagðri útprentun úr hlutafélagaskrá fyrir Q44 ehf. er tilgangur þess félags ekki útgerð fiskiskipa, heldur „verðbréfaviðskipti, kaup, sala og umsýsla fasteigna svo og lánastarfsemi og skyldur rekstur“. Áður en lengra er haldið þykir dómara rétt að tiltaka að í áðurnefndri fréttatilkynningu 30. ágúst 2012 lýsti stefndi Síldarvinnslan hf. kaupsamningnum sem gerður var 28. ágúst 2012 meðal annars með þeim orðum að seljandi væri „hlutafélag í eigu Magnúsar Kristinssonar útgerðarmanns og fjölskyldu“. Af þessu verður að álykta, að af hálfu stefndu sjálfra hafi ekki ætíð verið dregin skýr mörk milli Magnúsar Kristinssonar, Bergs-Hugins ehf. og Q44 ehf. Í því sem hér fer á eftir hefur ekki verið litið fram hjá samningum fyrirsvarsmanna Bergs-Hugins ehf. við Landsbankann á sínum tíma. Með vísan til þess hvernig stefndu hafa sjálfir lýst þessum þætti málsins má leggja til grundvallar að eigendur Bergs-Hugins hafi átt samningsbundinn rétt á að kaupa umrædda hluti í einkahlutafélaginu til baka. Þegar litið er heildstætt yfir þau atvik og málsástæður sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan er engin ályktun nærtækari en sú að menn sem hér eiga hagsmuna að gæta hafi sjálfir átt mestan þátt í því að binda þá hnúta sem nú er komið til kasta héraðsdóms að leysa. Kemur þá til skoðunar hversu þröngt sjónarhorn skuli viðhaft við slíka úrlausn. Eins og hér háttar til þykir dómara ekki unnt að beita þeirri aðferðarfræði að velja eitt tiltekið tímamark og miða dómsúrlausn einungis við atburði eða löggerninga sem þá komu fram. Í því sem hér fer á eftir verður þess í stað leitast við að leysa úr málinu með því að horfa til heildarsamhengis og leita yfirsýnar. Með þetta í huga telur dómari ekki unnt að slíta kaupsamninginn 28. ágúst 2012 út úr heildarsamhengi málsatvika og horfa einungis á þann löggerning við úrlausn málsins. Með kaupsamningnum 28. ágúst 2012 var, samkvæmt lýsingu stefnda Síldarvinnslunnar hf., andlag kaupanna „allt hlutafé í einkahlutafélaginu Bergur-Huginn“. Tilvitnuð ákvæði 12. gr. laga nr. 116/2007 eiga við um framsal fiskiskipa til útgerðar sem heimilisfesti hefur í öðru sveitarfélagi. Ekki verður talið að stefndu hafi verið komnir út fyrir gildissvið þessara ákvæða á kaupsamningsdegi í ágústlok 2012, því jafnvel þótt hlutafé í Bergi-Hugin ehf. kunni að hafa verið framselt til Q44 ehf. liggur að mati dómsins ekkert fyrir sem réttlætt gæti að síðastnefnt félag verði flokkað sem „útgerð“ í skilningi nefnds lagaákvæðis. Stefndu hafa sjálfir um það rætt undir rekstri málsins að skipin séu áfram gerð út frá Vestmannaeyjum og í greinargerð stefnda Q44 ehf. kemur m.a. fram að kaup stefnda Síldarvinnslunnar hf. á hlutafé Bergs-Hugins ehf. feli ekki sér sér „ákvörðun um flutning á starfsemi félagsins frá Vestmannaeyjum né heldur sölu skipa félagsins. Skipin eru eftir sem áður eign [Bergs-Hugins ehf.] sem heimilisfesti hefur í Vestmannaeyjum.“ Af hálfu stefndu er þessu teflt fram til að rökstyðja að ekkert fiskiskip hafi verið selt útgerðarfélagi í öðru sveitarfélagi og því séu ekki skilyrði fyrir beitingu heimildar 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006. Stefndi Q44 ehf. hefur nánar orðað þetta þannig í greinargerð að „andlag kaupa stefndu [sé] ekki fiskiskip heldur hlutir í félagi í fullum rekstri“. Hér er að mati héraðsdóms á ferð rökvilla þar sem gefið er til kynna að hið meira feli ekki í sér hið minna. Er aðilum ekki hald í slíkri viðbáru. Með hliðsjón af því sem að framan hefur verið reifað, forsögu málsins og náinna eignatengsla, þykir örðugt að líta á Q44 ehf. sem hvern annan óháðan seljanda verðmæta eða sem sjálfstæða útgerð í skilningi þeirra ákvæða sem hér um ræðir. Verður samkvæmt þessu ekki talið að téð verðmæti hafi, áður en stefndi Síldarvinnslan ehf. kom til skjalanna í ágústlok 2012, verið framseld til útgerðar í öðru sveitarfélagi en Vestmannaeyjum. Verður því ekki fallist á það með stefndu að sýkna beri stefndu af þeirri ástæðu að um aðildarskort stefnanda sé að ræða, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur þessu næst til skoðunar hvort atvikum hafi að öðru leyti verið þannig háttað að ákvæði 12. gr. laga nr. 116/2006 um forkaupsrétt eigi hér ekki við. Hið tilvitnaða ákvæði 3. mgr.12. gr. laga nr. 116/2006 gekk upphaflega í gildi með lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sem síðar voru endurútgefin sem núgildandi lög nr. 116/2006 um sama efni. Í 11. gr. frumvarps til fyrrnefndu laganna var í upphafi aðeins gert ráð fyrir að seljanda fiskiskips yrði skylt að birta tilkynningu um fyrirhugaða sölu skips í Lögbirtingablaði og gefa út sérstaka tilkynningu, meðal annars til sveitarstjórnar á útgerðarstað skips. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð er tilgangi ákvæðisins lýst þannig að „næsta víst [sé] að tilkynningarskyldan muni verða nokkur hemill á sölu skipa milli byggðarlaga og þar með koma til móts við sjónarmið um aukin tengsl skipa við byggðarlög án þess að kostum markaðshagkerfis sé fórnað á altari miðstýringar“. Undir meðferð málsins á Alþingi var ákvæði þessu breytt á þann veg að í stað tilkynningarskyldu var mælt fyrir um að sveitarfélög skyldu njóta forkaupsréttar að fiskiskipi sem selt væri úr viðkomandi byggðarlagi, ásamt því að tveimur nýjum málsgreinum var aukið við greinina. Í nefndaráliti, sem breytingin á rætur að rekja til, segir að með því fyrirkomulagi sé „betur tryggt að heimaaðilum gefist svigrúm til að ganga inn í kaup“. Ákvæðin þannig breytt urðu að 3.-5. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990, sem samhljóða eru núgildandi 3.-5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Með vísan til þess sem áður hefur verið reifað um tilgang 3. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 verður ekki annað séð en að nefndu lagaákvæði hafi verið ætlað að þjóna lögmætu markmiði. Eins ráða má af framangreindu telur dómurinn að fallast megi á það með stefnanda að mikilvægt sé að þau markmið löggjafans sem hér um ræðir verði ekki auðveldlega fyrir borð borin. Gera verður ráð fyrir því að ef kaupsamningur sá sem styr stendur hér um fær að standa óhaggaður geti stefndi Síldarvinnslan hf. hvenær sem er, sem eigandi allra hluta í Bergi-Hugin ehf. flutt útgerð viðkomandi skipa annað, t.d. í nafni hagræðingar. Í ljósi þeirra hagsmuna sem ákvæðum 12. gr. laga nr. 116/2006 var ætlað að vernda verður samkvæmt þessu ekki fallist á það með stefndu að forkaupsréttarákvæðin feli í sér ólögmætar viðskiptatálmanir. Stefndu hafa mótmælt því að samningurinn sem til umræðu er í máli þessu hafi miðað að því að sniðganga lögbundinn forkaupsrétt stefnanda samkvæmt nefndum ákvæðum laga nr. 116/2006. Meðan upplýsingar skortir um þau samningsákvæði sem hér um ræðir er erfiðleikum bundið fyrir dómstólinn að taka af skarið í þessum efnum. Frammi fyrir þeim vandkvæðum er til þess að líta að þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir stefnanda um framlagningu téðs samnings hafa stefndu neitað að leggja fram afrit hans. Af þessum staðreyndum og almennum sönnunarreglum leiðir að virða verður vafa um efni samningsins stefnanda í vil. Út frá þeim hagsmunum sem við almenna lögstjórn eru bundnir, þ.m.t. sjónarmið um fyrirsjáanleika og tiltrú almennings á lögum og rétti, ber dómstólum auk þess að gjalda varhug við því að ljá þeirri háttsemi stuðning sem með sérsniðnum viðskiptagerningum miðar að því að sniðganga ákvæði settra laga, sértækum hagsmunum til framdráttar en gegn til dæmis þeim almennu markmiðum sem liggja viðeigandi lagaákvæðum til grundvallar. Hið sama gildir um ágreining málsaðila sem lýtur að því sem áður hefur verið nefnt, þ.e. hvort félagið sem selt var hafi einungis verið umbúnaður um fiskiskipin sem um ræddi og hvort meginefni hans hafi verið að færa eignarhald skipanna ásamt aflahlutdeild í hendur útgerðar í öðru sveitarfélagi. Ekkert af því sem fram hefur komið undir rekstri málsins eyðir, að mati réttarins, vafa um það hvort yfirfærsla eignarhluta í Bergi-Hugin ehf. til Q44 ehf. hafi miðað gagngert að því að gera títtnefnt forkaupsréttarákvæði laga nr. 116/2006 óvirkt gagnvart stefnanda. Meðan umræddur kaupsamningur hefur ekki verið lagður fram þykir, samkvæmt framanskráðu, verða að virða vafa í þessum efnum stefnanda í hag. Við þetta mat hefur dómurinn haft hliðsjón af þeim hagsmunum sem ákvæðum 3. mgr.5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006 var ætlað að vernda. Með vísan til þess sem áður greinir um markmið löggjafans með umræddu ákvæði verður ekki fullyrt að þar séu ólögmæt eða ómálefnaleg sjónarmið á ferðinni. Þvert á móti hefur dómstóllinn skilning á þeim markmiðum sem þar var stefnt að. Af ofangreindum ákvæðum leiðir að þegar fiskiskip eru seld með öðrum eignum hlutafélags ber að aðgreina skipin sérstaklega og gera hlutaðeigandi sveitarfélagi kleift að taka afstöðu til þess hvort forkaupsréttar skuli neytt. Þar sem þetta var ekki gert verður að telja, samkvæmt öllu framanrituðu, að forkaupsréttur stefnanda hafi fyrst orðið virkur þegar stefndi Q44 ehf. framseldi alla hluti í Bergi-Hugin ehf. til stefnda Síldarvinnslunnar hf. Samræmist þetta því sem áður hefur verið gerð grein fyrir, þ.e. að rétt þyki að hafa heildarsamhengi þeirra löggerninga sem mál þetta er sprottið af fyrir augum við úrlausn málsins og að kaup á öllum hlutum í félagi hljóti að fela í sér að allar eignir félagsins fylgi með í þeim kaupum. Undir rekstri málsins hafa stefndu staðhæft að „afkáralegt“ og „óhugsandi“ hafi verið að bjóða Vestmannaeyjabæ forkaupsréttinn þar sem þá hefði þurft að gefa Bergi-Hugin ehf. kost á að „kaupa skipin sem þeir eiga eða hlutafé í sjálfum sér“. Þessu ber að hafna. Vestmannaeyjar hafa frá fyrstu öldum Íslandsbyggðar verið ein helsta verstöð landsins. Þrátt fyrir þá samþjöppun sem orðin er hérlendis á sviði útgerðar og mál þetta ber að nokkru leyti vitni um er fákeppnin ekki orðin slík að unnt sé að bera á borð við málflutning fyrir dómstólum landsins að vart sé nokkrum öðrum útgerðaraðilum til að dreifa í Vestmannaeyjabæ sem keypt gætu skipin. Samkvæmt öllu framanskráðu ber að taka til greina kröfu stefnanda um ógildingu samnings um kaup stefnda Síldarvinnslunnar hf. á öllum eignarhlutum í Bergi-Hugin ehf. af stefnda Q44 ehf., sbr. ákvæði 5. mgr. 12. gr. laga nr. 116/2006, enda var málið höfðað innan þess sex mánaða tímafrests sem mælt er fyrir um í því lagaákvæði. Eftir þessum úrslitum verður stefndu sameiginlega gert að greiða stefnanda málskostnað sem, með hliðsjón af umfangi málsins, telst hæfilega metinn 3.000.000 kr. Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ógiltur er samningur um kaup stefnda, Síldarvinnslunnar hf., á öllum eignarhlutum í Bergi-Hugin ehf. af stefnda, Q44 ehf., dagsettur í ágúst 2012.
|
Mál nr. 351/2006
|
Kærumál Þinglýsing Fasteign Umboð
|
Staðfest var ákvörðun sýslumanns um að hafna kröfu BH ehf. um að afmá úr fasteignabók kaupsamning, sem félagið hafði gert við B svf., enda ekki ástæða til annars en að líta svo á að undirritun eins stjórnarmanns af tveimur hefði skuldbundið BH ehf. í skjóli umboðs, sem annar þeirra hafði veitt hinum, auk þess sem ekki var talið að 4. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús hefði átt að standa þinglýsingu kaupsamningsins í vegi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júní 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sýslumanninum á Akureyri yrði gert að afmá úr fasteignabók kaupsamning varnaraðila við sóknaraðila 1. nóvember 2004 um fasteignina Vaðlatún 2-10 á Akureyri. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess staðfest verði ákvörðun sýslumanns 4. nóvember 2005 um að hafna kröfu varnaraðila um að afmá kaupsamninginn úr fasteignabók. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins gerði Akureyrarbær lóðarleigusamning 6. júní 2005 við Hagleiksmenn ehf. um byggingarlóð að Vaðlatúni 2-10. Leigutakinn hafði þá áður gefið út afsal fyrir eigninni til varnaraðila 13. maí 2005 og var því þinglýst ásamt lóðarleigusamningnum 4. júlí sama ár. Enn fyrr eða 1. nóvember 2004 hafði varnaraðili gert samning við sóknaraðila, sem samkvæmt fyrirsögn sinni var kaupsamningur um Vaðlatún 2-10. Með samningnum tók varnaraðili meðal annars að sér að smíða fimm raðhúsaíbúðir á lóðinni ásamt bílgeymslum og bar honum að afhenda þessi mannvirki fullgerð fyrir 30. nóvember 2005. Samningi þessum var þinglýst 20. október 2005. Í bréfi til sýslumanns 28. sama mánaðar krafðist varnaraðili þess að kaupsamningurinn yrði afmáður úr fasteignabók. Sú krafa var þar studd þeim rökum að samningurinn hafi aðeins verið undirritaður af öðrum af tveimur stjórnarmönnum varnaraðila, en samkvæmt samþykktum fyrir hann þyrfti undirritun beggja stjórnarmanna til að skuldbinda hann. Sýslumaður hafnaði þessari kröfu 4. nóvember 2005 og bar varnaraðili þá ákvörðun undir héraðsdóm með bréfi 27. sama mánaðar. Mál þetta var þingfest af því tilefni 16. mars 2006. Samkvæmt 16. gr. samþykkta fyrir varnaraðila frá 13. nóvember 1995, sem hann hefur lagt fyrir Hæstarétt, skal stjórn hans skipuð tveimur mönnum og þarf undirskrift þeirra beggja til að skuldbinda félagið. Fyrir liggur að samkvæmt hlutafélagaskrá er Helgi Snorrason formaður stjórnar varnaraðila, en Örn Jóhannsson meðstjórnandi og framkvæmdastjóri félagsins. Fara þeir báðir með prókúruumboð fyrir varnaraðila. Kaupsamningurinn, sem málið varðar, var undirritaður af Erni einum fyrir hönd varnaraðila. Í málinu hefur verið lagt fram skjal frá 10. júlí 1998, þar sem Helgi veitti Erni „fullt og ótakmarkað umboð til þess að undirrita fyrir mína hönd vegna Hyrnu ehf. ... hvers konar skjöl er varða sölu á fasteignum félagsins, þ.m.t. kauptilboð, kaupsamninga, afsalsbréf, fasteignaveðbréf. Umboðið nær jafnframt til þess að framselja fasteignaveðbréf og skipta þeim fyrir húsbréf. Allt sem framangreindur umboðsmaður minn gerir samkvæmt umboði þessu skal jafngilda því að ég hefði gert það sjálfur.“ Skjali þessu var þinglýst 16. júlí 1998. Varnaraðili hefur ekki borið því við í málinu að umboð þetta hafi verið afturkallað. Í héraði og fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili lagt fram samtals tíu kaupsamninga og afsöl, sem gerð voru á tímabilinu frá 31. ágúst 1999 til 18. nóvember 2004, þar sem varnaraðili hefur ráðstafað fasteignum ýmist til sóknaraðila eða annarra, en í öllum þeim tilvikum voru skjöl undirrituð af Erni einum fyrir hönd varnaraðila. Gegnir sama máli um fyrrnefnt afsal Hagleiksmanna ehf. til varnaraðila 13. maí 2005. Varnaraðili hefur ekkert lagt fram í málinu um að Örn hafi skort heimild stjórnar félagsins til að gera kaupsamninginn við sóknaraðila 1. nóvember 2004. Að þessu öllu virtu er ekki ástæða til annars en að líta svo á að undirritun hans undir þann samning hafi skuldbundið varnaraðila í skjóli umboðsins frá 10. júlí 1998 og getur þar engu breytt að ekki hafi í þessu tilviki fremur en í öðrum kaupsamningum og afsölum, sem liggja fyrir í málinu og áður er getið, verið vísað sérstaklega til umboðsins um heimild í þessum efnum. Samkvæmt framansögðu og með því að ekki verður litið svo á að ákvæði 4. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús geti eins og atvikum var hér háttað hafa átt að standa þinglýsingu kaupsamnings aðilanna í vegi, svo sem varnaraðili hefur einnig borið við í málinu, verður fallist á kröfu sóknaraðila um að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 4. nóvember 2005 um að hafna því að afmá kaupsamninginn úr fasteignabók. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun sýslumannsins á Akureyri 4. nóvember 2005 um að hafna kröfu varnaraðila, Byggingarfélagsins Hyrnu ehf., um að afmá úr fasteignabók kaupsamning hans við sóknaraðila, Búseta svf., húsnæðissamvinnufélag, frá 1. nóvember 2004 um fasteignina Vaðlatún 2-10 á Akureyri. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 635/2011
|
Kærumál Nauðungarsala Málshöfðunarfrestur Frávísun frá héraðsdómi
|
SG kærði úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi máli sem hún hafði höfðað gegn Sýslumanninum á Selfossi, A hf., S, LÍ hf., Á og Í til ógildingar á nauðungarsölu á fasteign hennar. Byggði héraðsdómur niðurstöðu sína á því að fjögurra vikna frestur til málshöfðunar samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu hefði verið liðinn þegar málið var höfðað, en við þær aðstæður yrði ekki leitað úrlausnar um gildi nauðungarsölunnar án samþykkis gagnaðila SG, en þeir hefðu ekki veitt slíkt samþykki. Þótti því óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi. Fyrir Hæstarétti krafðist SG þess meðal annars að rétturinn tæki málið „til efnislegrar meðferðar“ og kvæði upp „úrskurð“ í því. Um þá kröfu sagði í dómi Hæstaréttar ekki væri á færi réttarins að taka til efnismeðferðar mál sem vísað hefði verið frá héraðsdómi. Gæti krafan því ekki komið frekar til álita í málinu. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Greta Baldursdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2011, sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 11. nóvember 2011, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila til að fá fellda úr gildi nauðungarsölu á fasteign hennar að Eyjaseli 6 í Sveitarfélaginu Árborg, sem seld var við uppboð 5. apríl sama ár. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að „úrskurði Héraðsdóms Suðurlands ... verði breytt á þann veg að Hæstiréttur Íslands taki málið til efnislegrar meðferðar og kveði upp úrskurð“, en til vara að „því verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar ... og lagður verði efnislegur dómur á málið þar.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn sýslumaðurinn á Selfossi krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka. Skilja verður framangreindar dómkröfur sóknaraðila svo að hún krefjist þess aðallega að Hæstiréttur taki efnislega til úrlausnar kröfu hennar um að áðurnefnd nauðungarsala verði ógilt, en til vara að úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka það til efnismeðferðar. Aðalkrafa sóknaraðila getur ekki komið frekar til álita, enda er ekki á færi Hæstaréttar að taka til efnismeðferðar mál, sem vísað hefur verið frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 199/2017
|
Kærumál Kæruheimild Gagnaöflun Frávísun frá Hæstarétti að hluta
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu Z um að honum yrði afhent nánar tilgreint tölvupósthólf. Kröfum X og Y var hins vegar vísað frá Hæstarétti þar sem þá brast heimild til að kæra úrskurðinn, sbr. 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari ogIngveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar.Varnaraðilar skutu málinu tilHæstaréttar með kærum 23. og 24. mars 2017 sem bárust réttinum ásamtkærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23.mars 2017 þar sem hafnað var kröfum varnaraðila um að sóknaraðili aflaði oglegði fram eða afhenti nánar tilgreind gögn. Um kæruheimild vísa varnaraðilartil c. og p. liða 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. VarnaraðilinnX krefst þess að sóknaraðili leggi fram eða eftir atvikum afli nánartilgreindra gagna.Varnaraðilinn Y krefst þess aðsóknaraðila verði gert að haldleggja nánar tilgreind gögn hjáFjármálaeftirlitinu „og veita verjanda aðgang að þeim.“ Varnaraðilinn Z krefstþess að sóknaraðila verði gert að afhenda sér tölvupósthólf sitt hjá A hf. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Krafa varnaraðilans X lýtur að þvíað sóknaraðila verði gert að leggja fram eða eftir atvikum afla nánartilgreindra gagna sem veitt geti upplýsingar um kauprétti og lánveitingar A hf.til starfsmanna hans og félaga í þeirra eigu á nánar tilgreindu tímabili. Kröfuþessa setti verjandi ákærða fram í bréfi til héraðssaksóknara 30. janúar 2017. Meðsvarbréfi héraðssaksóknara 8. febrúar sama ár var ákærða gefinn kostur á aðkynna sér og fá afhent tilgreind gögn hjá héraðssaksóknara sem hann kysi að leggjafram í málinu. Síðan sagði í bréfinu: ,,Að öðru leyti eru umrædd gögn ekki tilsamantekin í málinu og óljóst hvort þau eru meðal haldlagðra gagna.“Samkvæmt p. lið 1. mgr. 192. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála sætir kæru til Hæstaréttar úrskurðurhéraðsdómara um skyldu til að láta af hendi sönnunargagn til framlagningar ímáli eða hald til að fylgja þeirri skyldu eftir. Eins og hér hefur verið rakiðsnýr krafa varnaraðilans öðrum þræði að því að lögregla eða ákæruvald takisaman upplýsingar í þágu meðferðar sakamálsins sem höfðað hefur verið gegnhonum, en að hinu leytinu að gögnum sem honum hefur verið gefinn kostur á aðkynna sér og leggja fram. Úrskurður þess efnis sætir ekki kæru eftirfyrrgreindri heimild eða öðrum stafliðum 1. mgr. 192. gr. laganna, sbr. dómaHæstaréttar 21. nóvember 2012 í máli nr. 692/2012, 4. apríl 2013 í máli nr.220/2013 og 13. desember 2013 í máli nr. 772/2013.Varnaraðilinn Y krefst þess aðsóknaraðila verði gert að haldleggja nánar tilgreind gögn í því skyni að veitaverjanda hans aðgang að þeim. Úrskurður héraðsdómara um skyldu til að veitaaðgang að gögnum fellur ekki undir neina af kæruheimildum fyrrgreindslagaákvæðis, sbr. dóm Hæstaréttar 5. nóvember 2010 í máli nr. 625/2010. Samkvæmt framangreindu brast varnaraðilanaX og Y heimild til að kæra úrskurðinn og verðurkröfum þeirra vísað frá Hæstarétti.Varnaraðilinn Z krefst þess að fáafhent tölvupósthólf sitt hjá A hf. Samkvæmt gögnum málsins hefur ákæruvaldiðlýst því yfir að innihald tölvupósthólfsins sé aðgengilegt fyrir varnaraðila hjálögreglu. Getur hann því kynnt sér efni þess þar og eftir atvikum krafist þessað gögn sem í því er að finna verði lögð fram í málinu, sbr. 1. mgr. 110. gr.laga nr. 88/2008. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur um kröfu varnaraðilans Z á þann hátt semí dómsorði greinir. Dómsorð:Kröfum varnaraðilanna, X og Y, ervísað frá Hæstarétti.Staðfestur er hinn kærði úrskurðurum að hafna kröfu varnaraðilans, Z, um að ákæruvaldinu verði gert að afhendahonum tölvupósthólf hans hjá A hf. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 23. mars 2017IMál þetta er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 4.mars 2016, þar sem ákærðu eru gefin að sök brot gegn lögum umverðbréfaviðskipti og almennum hegningarlögum. Ákæran er þrískipt en samkvæmtI. kafla hennar er ákærðu öllum gefið að sök að hafa í sameiningu stundað markaðsmisnotkun,með hlutabréf útgefin af A hf., á tímabilinu frá og með 1. júní 2007 til og með26. september 2008, eins og nánar er rakið í ákærunni. Samkvæmt II. kafla ákæruer ákærða X gefin að sök markaðsmisnotkun með því að koma á viðskiptum með hlutií A hf. 15. og 16. maí 2008 og samkvæmt III. kafla ákæru eru honum gefin að sökumboðssvik með því að hafa í maí 2008 misnotað aðstöðu sína sem forstjóri Aþegar hann fór út fyrir heimildir til lánveitinga til félaga í eigu starfsmannabankans.Með bréfi 30. janúar síðastliðinn til Héraðssaksóknarakrafðist ákærði X þess að fá í hendur tiltekin gögn varðandi eftirfarandi:„Veitingu [...], síðar A hf., á kaupréttum til starfsmanna sinna frá árinu 2000til haustsins 2008. Er óskað eftir gögnum sem veitt geta upplýsingar umkaupréttaráætlanir bankans, veitta kauprétti til hvers og eins starfsmanns,skilmála þeirra og hvort, og þá að hvaða marki, þeir voru nýttir. Ennfremur eróskað eftir gögnum varðandi meðferð slíkra mála innan bankans, svo sem samþykkiviðeigandi aðila fyrir veitingu kaupréttanna og samskiptum í aðdraganda þeirra.Þá er óskað eftir gögnum sem lúta að kostnaði bankans tengdum slíkum kaupréttumog hvernig staðið var að færslu þeirra í bókhald bankans. Búi héraðssaksóknariekki yfir slíkum gögnum er þess krafist að þeirra verði aflað.Láveitingar [...], síðar A hf., til starfsmanna sinna og/eðafélaga í eigu starfsmanna vegna hlutabréfakaupa frá árinu 2000 til haustsins2008. Er óskað eftir gögnum sem veitt geta upplýsingar um fjárhæðir slíkra lána,skilmála þeirra og tryggingar sem settar voru fyrir lánunum. Ennfremur er óskaðeftir gögnum varðandi meðferð slíkra lánveitinga innan bankans svo sem samþykkiviðeigandi nefndar fyrir lánveitingunum og samskiptum í aðdragandalánveitinganna. Búi héraðssaksóknari ekki yfir slíkum gögnum er þess krafist aðþeirra verði aflað.“Héraðssaksóknari svaraði ákærða með bréfi 8. febrúarsíðastliðinn. Í bréfinu segir að í skjalaskrá málsins megi sjá að tiltekinrannsóknargögn hafi ekki verið lögð fram en þau séu yfirstrikuð. „Meðal þeirragagna eru gögn sem varða þau atriði sem tiltekin eru í umræddu bréfi þínu. Þúgetur fengið að kynna þér þau hjá embætti héraðssaksóknara og fengið þau gögnafhent sem þú kýst að leggja fram í málinu. Að öðru leyti eru umrædd gögn ekkitil samantekin í málinu og óljóst hvort þau eru meðal haldlagðra gagna. Því erhafnað að embætti héraðssaksóknara afli slíkra gagna enda rannsókn málsins hjálögreglu lokið og ekki um að ræða gögn sem ætla má að hafi sönnunargildi ímálinu.“Í málflutningi um kröfuna 9. mars síðastliðinn krafðistákærði úrskurðar um að dómarinn beindi því til ákæruvaldsins að það legði fram,eða eftir atvikum, aflaði framangreindra gagna. Byggir ákærði á því aðlánaveitingar þær sem hann er ákærður fyrir í III. kafla ákæru hafi tengstkaupréttum starfsmanna bankans, lánveitingarnar væru sambærilegar viðkauprétti. Vísaði ákærði til ákvæða 1. mgr. 37. gr. og 2. mgr. 110. gr. laganr. 88/2008 máli sínu til stuðnings. Einnig til ákvæða stjórnarskrár ogmannréttindasáttmála Evrópu. Ákæruvaldið hefur hafnað kröfu ákærða með vísun til þeirraraka sem að framan getur í bréfi þess.Ákærða X eru gefin að sök umboðssvik með því að hafa veitttilteknum einkahlutafélögum lán til að fjármagna hlutabréfakaup í bankanum ánþess að fyrir lægi samþykki þar til bærrar lánanefndar og án þess aðendurgreiðsla lánanna væri tryggð í samræmi við reglur bankans, eins og nánargreinir í ákærunni. Krafa ákærða um afhendingu og/eða öflun gagna lýtur annarsvegar að því að afla gagna um kaupréttaráætlanir bankans og kauprétti einstakrastarfsmanna hans, eins og rakið var. Hins vegar lýtur krafan að því að upplýstverði um lán bankans til starfsmanna sinna og/eða félaga í eigu starfsmannavegna hlutabréfakaupa á tilteknu tímabili. Gögnin sem ákærði vill fá afhentvarða þannig ekki ákæruefni málsins. Er er því ekki ástæða til þess að verðavið kröfum hans og er þeim hafnað.IIÁkærði Y, sem ákærður er fyrir markaðsmisnotkun í I. kaflaákæru, krafðist þess með bréfi til ákæruvaldsins 16. ágúst 2016 að hann fengiaðgang að öllum gögnum sem aflað hafði verið í þágu rannsóknar málsins. Ennfremur krafðist hann þess að hann fengi afnot af tilteknutölvupóstleitarforriti til að leita í tölvupóstum. Með úrskurði dómsins 18.október 2016 var kröfu ákærða hafnað og var sá úrskurður ekki kærður tilHæstaréttar. Með úrskurði, uppkveðnum 2. desember 2016, úrskurðaði þáverandidómari málsins sig vanhæfan til að fara með það. Ákærði hefur nú uppi þá kröfu aðallega að verjandi hans fáiaðgang að öllum gögnum sem haldlögð hafa verið í þágu rannsóknar málsins. Tilvara er þess krafist að verjandinn fái aðgang að tilteknum skjölum sem talineru upp á dómskjali er lagt hefur verið fram. Hafi ákæruvaldið ekki þessi gögner þess krafist að þau verði haldlögð.Varðandi aðalkröfu ákærða um aðgang að öllum gögnum semaflað var í þágu rannsóknar máls er til þess að líta að um gríðarlegt gagnamagner að ræða. Það samanstendur af pappírsskjölum og gögnum á rafrænu formi. Ímálinu er að finna upplýsingar um þau gögn sem haldlögð voru á rannsóknarstigimálsins en þar á meðal eru gögn sem tengjast öðrum en ákærðu í málinu. Er þarum að ræða tölvupósta, upptökur símtala, upplýsingar er varða viðskipti ogviðskiptahagsmuni bankans, kaup- og sölutilboð m.a. að hluta til utan þess tímabilssem ákæra máls þessa tekur til, svo fátt eitt sé nefnt. Að mati dómsins ervafalaust að hluti þessara gagna inniheldur upplýsingar sem hafa ekkertsönnunargildi í málinu, varða persónuleg málefni, svo og gögn með upplýsingumsem bankaleynd verður að ríkja um. Þá er í aðalskjalaskrá málsins að finnalæsilegar yfirstrikanir yfir einstök gögn sem voru hluti rannsóknar málsins eneru ekki hluti dómsskjala. Það verður því ekki betur séð en að með kröfuþessari sé í reynd verið að stofna til sjálfstæðrar rannsóknar ákærða sem eðlimáls samkvæmt gæti orðið til þess að draga mál þetta fram úr hófi á langinn, enþað eitt og sér sér hlýtur að vera andstætt hagsmunum hans. Við mat á því hvortákærður maður njóti réttlátrar málsmeðferðar er litið til atvika í heild sinnien á þann hátt hefur til að mynda Mannréttindadómstóllinn túlkað 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu sem verjandi ákærða hefur vísað til. Svo víðtækuraðgangur sem ákærði fer fram á nú getur því að mati dómsins ekki verið forsendaþess að málsmeðferð verði talin réttlát. Því er ekki fallist á það með ákærðaað jafnræði aðila verði brotið verði dómurinn ekki við kröfu hans. Þá er tilþess að líta að aðgangur að gögnum máls getur takmarkast af hagsmunum annarraaf friðhelgi upplýsinga. Samkvæmt þessu er aðalkröfu ákærða hafnað. Ákærðu er öllum gefin að sök markaðsmisnotkun með hlutabréf,gefin út af bankanum sjálfum, á tilteknu tímabili. Háttseminni er nánar lýstsvo að þrír hinna ákærðu hafi, að undirlagi hinna tveggja, annar þeirra erákærði Y, lagt fram fyrir hönd bankans „í upphafi hvers viðskiptadags átímabilinu, röð stórra kauptilboða með litlu innbyrðis verðbili í hlutabréf í Aí tilboðabók Kauphallarinnar. Þegar framboð á hlutabréfunum varð meira eneftirspurn annarra markaðsaðila en A“ hafi þrír meðákærðu mætt því með því aðbæta við nýjum kauptilboðum eins og nánar er rakið í ákærunni. Gögn þau semákærði krefst að aflað verði varða samskipti við Fjármálaeftirlitið ogKauphöllina, en einnig er krafist gagna varðandi samskipti starfsmanna ogstjórnenda bankans án þess að séð verði hvernig þau gögn tengjast ákæruefninu.Loks er krafið um gögn varðandi störf og samskipti ýmissa starfsmanna bankans,þar á meðal þeirra er munu hafa samið við ákæruvaldið um friðhelgi. Hér á hiðsama við að ekki verður séð hvernig þessi gögn tengjast ákæruefninu. Samkvæmtþessu og með hliðsjón af 110. gr. laga nr. 88/2008 er varakröfu ákærða einnighafnað.IIIÁkærði Z hefur krafist þess að honum verði afhenttölvupósthólf hans hjá A, fyrrum vinnuveitanda hans. Hann kveður ákæruvaldiðhafa hafnað þessari ósk en boðið honum aðgang að því hjá embættinu. Samkvæmt meginreglunni um jafnræði aðila erákæruvaldinu skylt að veita ákærðu eða verjendum þeirra aðgang að þeim gögnumsem lögregla hefur aflað vegna rannsóknar sakamáls en ekki hafa verið lögð framí því við málshöfðun.Aftur á móti er ekki unnt að líta svo á að lögreglueða ákæruvaldi sé skylt að afhenda þeim slík gögn.Ber samkvæmtþessu að hafna kröfu ákærða.Samkvæmt öllu framanrituðu er kröfum ákærðuhafnað.Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað uppúrskurðinn.Úrskurðarorð.Kröfum ákærðu, X, Y og Z, um að ákæruvaldiðafli og leggi fram gögn er hafnað.
|
Mál nr. 804/2016
|
Loforð Lóðarsamningur Sveitarfélög Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla Fasteign
|
A ehf. krafðist þess aðallega að lóðarúthlutun RH á tiltekni lóð til T ehf. yrði felld úr gildi og leiguréttur A ehf. á lóðinni yrði viðurkenndur. Þá krafðist A ehf. þess að RB yrði bundinn af viðurkenningarkröfunni og að RH yrði gert skylt að afhenda lóðina til A ehf. gegn greiðslu lóðargjalda. A ehf. byggði á því að RB hefði gefið skuldbindandi loforð um lóðarúthlutun á lóðinni með bréfi 30. ágúst 2011 þar sem sagði að RH væri reiðibúin að úthluta A ehf. lóð fyrir verksmiðju á nánar tilgreindum stað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fallist væri á þá niðurstöðu héraðsdóms að fyrrgreind yfirlýsing hefði samkvæmt efni sínu ekki falið í sér skuldbindandi loforð um úthlutun lóðarinnar heldur aðeins viljayfirlýsingu um úthlutun hennar ef um semdist. Þá fengi það stoð í síðari samskiptum A ehf. og fyrirsvarsmanna RH og RB. Var RH, RB og T ehf. því sýknað af kröfum A ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar2. desember 2016 og gerir svofelldar dómkröfur: „Aðallega að felld verði úrgildi ráðstöfun Reykjaneshafnar á landsvæði lóðarinnar Berghólabrautar 4, þaðer lóðar nr. 4 í Helguvík, sem er 44.467 fermetrar, til Thorsil ehf. samkvæmt lóðar- oghafnarsamningi, dags. 11. apríl 2014. Jafnframt er þess krafist að viðurkenndurverði leiguréttur áfrýjanda að lóðinni Berghólabraut 4, það er lóð nr. 4 íHelguvík, sem tilgreind er 44.467 fermetrar og vísað er til í lóðarloforði stefndaReykjaneshafnar dags. 30. ágúst 2011, í samræmi við almenna skilmálaReykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 sem samþykktir voru íhafnarstjórn 10. desember 2014. Þá verði viðurkennt að stefndi Reykjanesbær erbundinn af viðurkenningarkröfum áfrýjanda. Jafnframt að stefnda Reykjaneshöfnsé skylt að afhenda lóðina Berghólabraut 4 til afnota fyrir áfrýjanda, gegngreiðslu áfrýjanda á 40% af heildarlóðaverði lóðarinnar samkvæmt almennum skilmálumReykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 sem samþykktir voru íhafnarstjórn 10. desember 2014, og nemur fjárhæð kr. 159.761.038,-, miðað viðgrunn byggingarvísitölu 605,4 stig, auk hækkunar vegna tengingar viðbyggingarvísitölu fram að uppkvaðningu dóms og að viðbættum virðisaukaskatti.Að breyting á deiliskipulagi Helguvíkur, iðnaðar og hafnarsvæði, samþykkt íbæjarstjórn Reykjanesbæjar 2. júní 2015, með skipulagsnúmerið 12758, samanberauglýsingu nr. 688/2015, í B-deild stjórnartíðinda, dags. 22. júlí 2015, verðiógilt með dómi. Til vara að felld verði úr gildi ráðstöfun Reykjaneshafnar álandsvæði lóðarinnar Berghólabrautar 4, það er lóðar nr. 4 í Helguvík, sem er44.467 fermetrar, til Thorsil ehf. samkvæmt lóðar- og hafnarsamningi dags. 11.apríl 2014. Jafnframt að viðurkenndur verði leiguréttur áfrýjanda að 44.467fermetra landsvæði norðan Stakksbrautar 9, sem afmarkað er sem lóð nr. 4 ídeiliskipulagi Helguvíkurhafnar, dags. 5.2.2008, með skipulagsnr. 8827 og vísaðer til í lóðarloforði stefnda dags. 30. ágúst 2011, í samræmi við almennaskilmála Reykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 semsamþykktir voru í hafnarstjórn 10. desember 2014. Þá verði viðurkennt aðstefndi Reykjanesbær er bundinn af viðurkenningarkröfum áfrýjanda. Jafnframt aðstefnda Reykjaneshöfn sé skylt að afhenda 44.467 fermetra landsvæði norðanStakksbrautar 9, sem afmarkað er sem lóð nr. 4 í deiliskipulagiHelguvíkurhafnar, dags. 5.2.2008, með skipulagsnr. 8827 og vísað er til ílóðarloforði stefnda dags. 30. ágúst 2011, til afnota fyrir áfrýjanda, gegngreiðslu áfrýjanda á 40% af heildarlóðaverði svæðisins samkvæmt almennumskilmálum Reykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 semsamþykktir voru í hafnarstjórn 10. desember 2014 og nemur fjárhæð kr.159.761.038,-, miðað við grunn byggingarvísitölu 605,4 stig, auk hækkunar vegnatengingar við byggingarvísitölu fram að uppkvaðningu dóms og að viðbættumvirðisaukaskatti. Þá er til vara byggt á því aðkröfur samkvæmt aðal- og varakröfu beinist að stefnda, Reykjanesbæ ístað Reykjaneshafnar.“ Þá krefst áfrýjandi að lokum málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist er á þá niðurstöðu hinsáfrýjaða dóms að yfirlýsing sú sem fram kom í tölvubréfinu 30. ágúst 2011 hafisamkvæmt efni sínu ekki falið í sér skuldbindandi loforð um úthlutun lóðarinnarað Berghólabraut 4 heldur aðeins viljayfirlýsingu um úthlutun hennar ef umsemdist. Fær það stoð í síðari samskiptum áfrýjanda og fyrirsvarsmanna stefnduReykjanesbæjar og Reykjaneshafnar. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, AGC ehf., greiði stefndu,Reykjaneshöfn og Reykjanesbæ, hvorum um sig 400.000 krónur og stefnda, Thorsilehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. október 2016. Mál þetta erhöfðað með birtingu stefnu 9. desember 2015 og var tekið til dóms 22. september2016. Stefnandi er AGC ehf., Bólstaðarhlíð 62, Reykjavík, en stefndu eruReykjaneshöfn, Víkurbraut 11, Reykjanesbæ, Reykjanesbær, Tjarnargötu 12,Reykjanesbæ, og Thorsil ehf., Suðurlandsbraut 30, Reykjavík.Dómkröfurstefnanda eru aðallega þær að felld verði úr gildi ráðstöfun Reykjaneshafnar álandsvæði lóðarinnar Berghólabrautar 4, það er lóðar nr. 4 í Helguvík, sem er44.467 fermetrar, til Thorsil ehf. samkvæmt lóðar- og hafnarsamningi, dags. 11.apríl 2014. Jafnframt er þess krafist að viðurkenndur verði leigurétturstefnanda að lóðinni Berghólabraut 4, það er lóð nr. 4 í Helguvík, semtilgreind er 44.467 fermetrar og vísað er til í lóðarloforði stefnduReykjaneshafnar, dags. 30. ágúst 2011, í samræmi við almenna skilmálaReykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 sem samþykktir voru íhafnarstjórn 10. desember 2014. Þá verði viðurkennt að Reykjanesbær sé bundinnaf viðurkenningarkröfum stefnanda.Krafa gagnvart Reykjaneshöfn sérstaklegaJafnframter gerð krafa um að stefndu Reykjaneshafnar sé skylt að afhenda lóðinaBerghólabraut 4 til afnota fyrir stefnanda gegn greiðslu stefnanda á 40% afheildarlóðarverði lóðarinnar samkvæmt almennum skilmálum Reykjaneshafnar umlóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015, sem samþykktir voru í hafnarstjórn 10.desember 2014, og nemur 159.761.038 krónum miðað við grunn byggingarvísitölu605,4 stig, auk hækkunar vegna tengingar við byggingarvísitölu fram aðuppkvaðningu dóms og að viðbættum virðisaukaskatti.Krafa gagnvart Reykjanesbæ sérstaklegaGerðer krafa um að breyting á deiliskipulagi Helguvíkur, iðnaðar- og hafnarsvæði,samþykkt í bæjarstjórn Reykjanesbæjar 2. júní 2015, með skipulagsnúmer 12758,samanber auglýsingu nr. 688/2015 í B-deild stjórnartíðanda, dags. 22. júlí2015, verði ógilt með dómi. Tilvara að felld verði úr gildi ráðstöfun Reykjaneshafnar á landsvæði lóðarinnarBerghólabrautar 4, það er lóðar nr. 4 í Helguvík, sem er 44.467 fermetrar, tilThorsil ehf. samkvæmt lóðar- og hafnarsamningi, dags. 11. apríl 2014. Jafnframtað viðurkenndur verði leiguréttur stefnanda að 44.467 fermetra landsvæði norðanStakksbrautar 9, sem afmarkað er sem lóð nr. 4 í deiliskipulagiHelguvíkurhafnar, dags. 5.2.2008, með skipulagsnr. 8827, og vísað er til ílóðarloforði stefnda, dags. 30. ágúst 2011, í samræmi við almenna skilmálaReykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 sem samþykktir voru íhafnarstjórn 10. desember 2014. Þá verði viðurkennt að Reykjanesbær sé bundinnaf viðurkenningarkröfum stefnanda.Krafa gagnvart Reykjaneshöfnsérstaklega.Jafnframter gerð krafa um að stefndu Reykjaneshöfn sé skylt að afhenda 44.467 fermetralandsvæði norðan Stakksbrautar 9, sem afmarkað er sem lóð nr. 4 ídeiliskipulagi Helguvíkurhafnar, dags. 5.2.2008, með skipulagsnr. 8827 og vísaðer til í lóðarloforði stefnda dags. 30. ágúst 2011, til afnota fyrir stefnanda,gegn greiðslu stefnanda á 40% af heildarlóðarverði svæðisins samkvæmt almennumskilmálum Reykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld á árinu 2015 semsamþykktir voru í hafnarstjórn 10. desember 2014 og nemur 159.761.038 krónum,miðað við grunn byggingarvísitölu 605,4 stig, auk hækkunar vegna tengingar viðbyggingarvísitölu fram að uppkvaðningu dóms og að viðbættum virðisaukaskatti.Þáer til vara byggt á því að kröfur samkvæmt aðal- og varakröfu beinist aðstefnda Reykjanesbæ í stað Reykjaneshafnar.Íöllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu.Allirstefndu krefjast sýknu í málinu og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendistefnanda.Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness 21. október 2015, sem staðfestur var íHæstarétti 26. nóvember 2015 í máli nr. 759/2015, var máli milli sömu aðilavísað frá dómi vegna kröfugerðar stefanda. IÍmálavaxtalýsingu stefnanda kemur fram að félagið AGC ehf., sem stendur fyrirheitið Atlantic Green Chemicals, sé skráð sem erlent aukaheiti félagsins.Félagið hafi ráðgert uppbyggingu lífalkóhól- og glýkólverksmiðju um nokkurntíma og hafið markvissa undirbúningsvinnu á árunum 2010 og 2011. Við val ástaðsetningu hafi veið horft til Helguvíkur. Ástæður þess hafi veriðmargvíslegar en þær helstu að þar hafi verið skipulagðar iðnaðarlóðir, nálægðvið höfn og aðgengileg orka, þ.e. einkum varmaorka sem unnt væri að fá afhentafrá fyrirhugaðri kísilverksmiðju á Stakksbraut 9. Ólíkt flestum stærriiðnaðarverkefnum á landinu þarfnist vinnsluferill AGC ehf. hlutfallslegamikillar varmaorku sem aðgengileg yrði við hlið starfandi kísilverksmiðju. Stefnandihafi átt umtalsverð samskipti við bæði fulltrúa stefndu Reykjaneshafnar ogReykjanesbæjar vegna undirbúnings framkvæmdanna. Samskiptin hafi verið í formisímtala, tölvupósts og funda. Þann 28. febrúar 2011 hafi verið haldinn fundurum kynningu á lífalkóhól- og glýkólverksmiðju stefnanda á skrifsstofu stefndaReykjanesbæjar þar sem fulltrúar stefnanda, Gunnlaugur Friðbjarnarson og AndriOttesen voru, ásamt Árna Sigfússyni bæjarstjóra stefnda Reykjanesbæjar og PétriJóhannssyni hafnarstjóra stefnda Reykjaneshafnar. Á þeim tímapunkti hafi veriðfjallað um að lóðirnar Selvík 14 og Selvík 23 yrðu nýttar fyrir verkefnið. Áfundinum hafi áform stefnanda varðandi umhverfismat verið kynnt.Meðtölvubréfi 20. maí 2011 hafi tillaga að matsáætlun verið kynnt stefndaReykjanesbæ og stefndu Reykjaneshafnar með erindi í tölvupósti til ÁrnaSigfússonar bæjarstjóra og Péturs Jóhannssonar hafnarstjóra. Tillaga aðmatsáætlun hafi í kjölfarið verið kynnt Skipulagsstofnun, þ.e. 27. júní 2011.Skipulagsstofnun hafi tekið afstöðu til matsáætlunar með ákvörðun 27. júlí2011. Þann26. ágúst 2011 hafi verið haldinn fundur á vegum stefnanda þar sem einnig hafiverið fulltrúar frá Verkfræðistofu Suðurnesja og Pétur Jóhannsson hafnarstjóri.Efni fundarins hafi verið kynning á tölvuteiknuðum verksmiðjubyggingum ogumfjöllun um þörf á nýrri lóð sem væri nær fyrirhugaðri kísilverksmiðju, þ.e.lóð sem nefnd var Stakksbraut 4 sem er 44.467 fermetrar og staðsett norðan viðlóðina Stakksbraut 9, en þar hafi verið fyrirhugað að byggja kísilverksmiðju.Jafnframt hafi verið rætt að stefnandi þyrfti staðfestingu á rétti til lóðar.Þann 30. ágúst 2011 hafi borist tölvuskeyti frá Pétri Jóhannssyni hafnarstjóraþar sem staðfest var að stefnda Reykjaneshöfn væri reiðubúin að úthlutalóðinni. Í skeytinu komi eftirfarandi fram:„Reykjaneshöfn er reiðubúin að úthlutaAGC ehf. lóð fyrir glýkólverksmiðju að Stakksbraut nr. 4, sem er 44.467 m2 semer norðan við lóð Íslenska kísilfélagsins í stað lóðanna vestan við lóð Í.K. Jafnframt er RNH tilbúið að skipuleggjanýja lóð fyrir tanka á lóð sunnan við lóð Hringrásar hf. að Berghólabraut 21,sem er við brekkuna niður í í Helguvík. Sú lóð gæti verið þrepuð niður meðsprengingum jafnt veginum niður að höfn, og þannig bæri minna á háum tönkum félagsins.Bæjarstjóri óskaði eftir að ef þiðvilduð skipta um staðsetningu, að mynd á heimasíðu AGC yrði lagfærð í samræmiðvið nýja lóðarstaðsetningu.“Ágrundvelli þessa loforðs hafi hafist vinna við umhverfismat á vegum stefnanda.Frummatsskýrsla til athugunar hafi verið auglýst þann 7. október 2011. Yfirlityfir framgang málsins hjá Skipulagsstofnun megi sjá á útprentunum af heimasíðustofnunarinnar. Frummatsskýrsla og síðar endanleg matsáætlun hafi verið skýr ogafdráttarlaus um fyrirhugaða staðsetningu verksmiðju stefnanda. Íumhverfismatsferlinu hafi Reykjanesbær veitt umsögn, sbr. umsögn, dags. 20.október 2011. Í umsögninni komi m.a. fram:„Fyrirhugð framkvæmd fellur vel aðmarkmiðum Reykjanesbæjar um uppbyggingu í Helguvík og í aðal- og deiliskipulagier svæðið skilgreint sem iðnaðarsvæði með áherslur á orkufrekan iðnað. Í gr. 3.Í frummatsskýrslu er fjallað um landnotkun og skipulag og er Reykjanesbærsammála þeirri umfjöllun.“Endanlegmatsáætlun hafi verið lögð fram í janúar 2012. Ákvörðun Skipulagsstofnunar hafiverið tekin 2. mars 2012. Meginniðurstaða Skipulagsstofnunar hafi verið aðfyrirhuguð lífalkóhól- og glýkólverksmiðja væri ekki líkleg til að valdaverulegum neikvæðum og óafturkræfum áhrifum á umhverfið.Áþeim tíma sem stefnandi hóf umhverfismat fyrir lífalkóhól- og glýkólverksmiðjuhafi ekki verið margir aðilar sem sóttust eftir lóðum í Helguvík tiliðnaðaruppbyggingar. Umleitunum stefnanda hafi verið tekið með afar jákvæðumhætti af stefnda Reykjanesbæ og stefnda Reykjaneshöfn. Ávegum stefndu Reykjaneshafnar hafi verkefnið verið kynnt á heimasíðu stefndu.Hönnun vefsíðunnar hafi verið með þeim hætti að Atlantic Green Chemicals sésérstakur dálkur á vefsíðunni varðandi málefni stefndu Reykjaneshafnar. Þá hafiverkefnið einnig verið kynnt á heimasíðu stefnda Reykjanesbæjar. Uppbyggingá vegum stefnanda hafi verið háð framgangi uppbyggingar kísilvers í Helguvík.Óvissa hafi verið um uppbyggingu kísilvers á vegum Íslenska kísilfélagsins ogum hvort gufa yrði aðgengileg fyrir stefnanda í Helguvík. Fréttir um óvissuþess verkefnis hafi m.a. komið fram í fréttum RUV dagana 17. og 19. mars 2012.Stefnandi hafi brugðist við þessari óvissu með tölvupósti Andra Ottesen,stjórnarmanns í AGC ehf., 19. mars 2012 þar sem sett hafi verið fram fyrirspurnum lóðir við Reykjanesvirkjun. Fyrirspurninni hafi verið svarað af PétriJóhannssyni dags. 19. mars 2012. Með fréttatilkynningu 18. apríl 2012 á vefstefndu Reykjaneshafnar hafi verið staðfest að áfram yrði stefnt að uppbyggingukísilsvers í Helguvík. Tilkynnt hafi verið um að samningum við Íslenskakísilfélagið ehf. hefði verið rift en jafnframt undirritaður kaupsamningur viðfélagið Stakksbraut 9 ehf. sem hygðist reisa kísilver á lóðinni.Þarsem fyrirhuguð lífalkóhól- og glýkólverksmiðja sé afar háð uppbyggingukísilvers í Helguvík og þannig mögulegu aðgengi að varmaorku hafi hægst áundirbúningsvinnu vegna framkvæmda með tilliti til tafa eða seinkunar áuppbyggingu kísilvers. Áárinu 2012 hafi komið fram í frétt Víkurfrétta að stefnandi sé annað tveggjafyrirtækja sem hafi hug á að nýta gufu frá fyrirhuguðu kísilveri í Helguvík. Þákomi fram að félagið hafi fengið vilyrði fyrir lóð við hlið kísilversins ogtilgreint sé í fréttinni að Reykjaneshöfn hafi þegar úthlutað lóð tilstefnanda.Ífundargerð 152. fundar atvinnu- og hafnarráðs Reykjanesbæjar 11. apríl 2014komi fram umfjöllun um lóðasamning við stefnda Thorsil ehf. Þar komi fram aðvæntanleg lóð stefnda Thorsil ehf. muni samanstanda af lóðum frá nr. 9-21 viðBerghólabraut. Í fundargerð 153. fundar atvinnu- og hafnarráðs komi fram aðsamningur um leyfisveitingar og gjaldtöku milli stefnda Reykjanesbæjar ogstefnda Thorsil ehf. vegna kísilvers Berghólabraut 4 hafi verið kynntur. Engarupplýsingar höfðu fram að þessu borist stefnanda um að stefndu hyggðust úthlutaöðrum aðila lóð þeirri sem stefnandi hafði ráðgert fyrir starfsemi sína ogkynnt í opinberu umhverfismatsferli.Þann11. apríl 2014 hafi verið undirritaður lóðar- og hafnarsamningur milli stefnduReykjaneshafnar og Thorsil ehf. Í grein 2.1 í samningnum komi fram að stefndaReykjaneshöfn leigi, eða í raun hyggist leigja, til stefnda Thorsil ehf. lóðsem samanstandi af Berghólabraut 4 og átta öðrum lóðum við Berghólabraut. Nýjalóðin verði 158.773 fermetrar og muni fá nafnið Berghólabraut 4. NúverandiBerghólabraut 4, sem sé 44.467 fermetrar, hafi því verið ráðstafað meðsamningnum.Frummatsskýrslavegna kísilverksmiðju stefnda Thorsil ehf. hafi verið auglýst 23. október 2014.Við lestur frummatsskýrslunnar megi sjá að verksmiðja stefnda Thorsil ehf. séfyrirhuguð á sömu lóð og stefnanda hafði áður verið lofað. Þessi afstaða hafikomið stefnanda mjög á óvart. Stefnandi hafi talið að loforð fyrir lóðinniBerghólabraut 4, (áður nefnd Stakksbraut 4) væri bindandi og fæli í sérforgangsrétt varðandi úthlutun lóðarinnar. Að áliti stefnanda hafi öllumhlutaðeigandi aðilum verið ljóst að bið yrði á uppbyggingu verksmiðju stefnandaá meðan unnið væri að undirbúningi kísilvers að Stakksbraut 9 og að slík biðhefði ekki áhrif á gildi lóðarloforðsins. Stefnandi hafi starfað í góðri trú aðþessu leyti. Stefnandi hafi gert athugasemdir við Skipulagsstofnun vegna stöðumálsins. Stefnandi hafi ekki fengið neinar tilkynningar, formlegar eðaóformlegar, um að lóðarloforð fyrir Berghólabraut 4 væri skilyrt eða það háðtímafrestum eða gildi þess takmarkað. Í ljósi upplýsinga um að lóðinniBerghólabraut 4 hafi einnig verið lofað stefnda Thorsil ehf. hafi stefndaReykjanesbæ verið sent bréf 4. nóvember 2014 þar sem þess hafi verið krafist aðlóðarloforð um lóðina Berghólabraut 4, yrði staðfest. Ekki hafi borist neittefnislegt svar við erindinu en kynnt hafi verið að stefndu væru tilbúnir til aðhalda fund um málið.Stefnandihafi á þessum tíma fengið upplýsingar um að unnið væri að undirbúningi þess aðbreyta deiliskipulagi í Helguvíkurhöfn, þannig að lóðir við Berghólabraut, semThorsil ehf. hyggst nýta, verði sameinaðar. Lóðin Berghólabraut 4 yrði þar meðekki til lengur.Meðbréfi stefnanda 26. janúar 2015 hafi verið óskað eftir því að gefinn yrði útlóðarsamningur um Berghólabraut 4 gegn greiðslu lóðargjalda. Jafnframt hafiverið kynnt að stefnandi hafi lagt inn framkvæmdaleyfisumsókn vegna lífalkóhól-og glýkólverksmiðju. Erindi stefnanda hafi verið svarað með bréfi hafnarstjóra28. janúar 2015 og þar komi fram að lóðinni Berghólabraut 4 hafi verið úthlutaðog hún væri ekki lengur í boði.Íljósi afstöðu stefndu sé stefnandi nauðbeygður til þess að höfða mál þetta. Þáberi að upplýsa um þau málsatvik að á fundi bæjarstjórnar stefndaReykjanesbæjar 2. júní 2015 hafi verið samþykkt breyting á deiliskipulagiHelguvíkur. Skipulagsbreytingin hafi verið auglýst í B-deild Stjórnartíðandameð auglýsingu 22. júlí 2015. Breytingin feli í sér að lóðin Berghólabraut 4 sésameinuð ásamt lóðum við Berghólabraut 9-21 í lóðina Berghólabraut 8. Staðastefnanda sé alvarleg og áskili stefnandi sé rétt til að höfða skaðbótamál,hvað sem líður niðurstöðu dómsmáls þessa. Val á lóðinni Berghólabraut 4 hafifarið fram sérstaklega með hliðsjón af möguleikum stefnanda til að fá afhentagufuorku frá kísilmálmverksmiðju á Stakksbraut 9. Auk þess skipti nálægð viðhöfn máli vegna hagkvæmni flutnings hráefnis og afurða. Í raun hafi skapastóvissa um hvort framkvæmdin í heild sinni og bygging verksmiðju stefnanda yrðiframkvæmanleg en í öllu falli hafi hagkvæmni verkefnisins minnkað, jafnvel þóttöðrum loðum í nágreninu yrði úthlutað. Þá hafi stefnandi unnið umhverfismatmiðað við staðsetningu verksmiðjunnar á Berghólabraut 4. IILóðarloforðReykjaneshafnar, lagaleg umgjörð lóðaúthlutanaStefnandi byggir á því að lóðarloforðstefndu Reykjaneshafnar 30. ágúst 2011 feli í sér skuldbindandi yfirlýsingu semstefnda beri að efna í samræmi við meginreglur samningaréttar umskuldbindingargildi loforða. Stefnda Reykjaneshöfn skuli því úthluta lóðinniBerghólabraut 4 til stefnanda. Bersýnilegt sé að lóð, sem vísað sé til íloforðinu og þar nefnd Stakksbraut 4, sé Berghólabraut 4, sem þá hafði veriðúthlutað til Íslenska kísilfélagsins. Þá byggir stefnandi á því að úthlutunlóðar marki upphaf leiguréttar stefnanda. Skylda stefnda til úthlutunarlóðarinnar Berghólabrautar 4 feli í sér rétt stefnanda til leiguréttar álóðinni.Stefnandi vísar til þess að ekkisé til að dreifa neinum almennum fyrirmælum í lögum um lóðaúthlutunsveitarfélaga og stofnana þeirra. Úthlutun byggingarlóða sé einungis meðóbeinum hætti á meðal þeirra verkefna sem löggjafinn hafi falið sveitarfélögumað inna af hendi. Sveitarfélögum sé heimilt að úthluta byggingarlóðum líkt ogþeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr.einkum 7. og 9. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Ekki sé að styðjast viðalmennar úthlutunarreglur sem gildi um lóðir við Helguvík en almennir skilmálarvarðandi lóðagjöld feli ekki í sér úthlutunarreglur. Vegna skorts á opinberumreglum um ráðstöfun lóða við Helguvík verði í ríkum mæli að líta tilmeginreglna samningaréttar og annarra einkaréttarlegrar heimilda um stofnunsamninga þegar fjallað sé um ráðstöfun lóða í Helguvík.Framkvæmd lóðaúthlutunar íHelguvík sé í höndum stefndu Reykjaneshafnar samkvæmt ákvæðum hafnarreglugerðarnr. 982/2005. Þá sé vísað til 3. og 4. gr. um starfs- og valdsviðhafnarstjórnar og hafnarstjóra. Atvinnu- og hafnarráð Reykjanesbæjar séhafnarstjórn. Þá sé vísað til 9. tl. B liðar 57. gr. A í samþykkt um stjórn ogfundarsköp stefnda Reykjanesbæjar nr. 1000/2013 en þar komi fram að ráðið farimeð málefni hafna samkvæmt hafnarreglugerð stefndu Reykjaneshafnar. Á grundvelli framangreinds séReykjanesbær bundinn af ákvörðunum stefndu Reykjaneshafnar um ráðstöfun lóða áhafnarsvæði. Í ljósi stöðu stefnda Reykjanesbæjar gagnvart stefnduReykjaneshöfn sé sérstakri dómkröfu beint að stefnda Reykjanesbæ. Þá sé vísaðtil þess að samkvæmt umboði, dags. 20. 4. 2006, virðist ráðstafanir stefnduReykjaneshafnar gerðar í umboði stefnda Reykjanesbæjar.Ógildingráðstöfunar á lóðinni Berghólabraut 4 til stefnda Thorsil ehf.Með vísan til þess að ákvörðunstefndu Reykjaneshafnar um ráðstöfun lóðar feli í senn í sérstjórnvaldsákvörðun og gerning einkaréttarlegs eðlis komi ógildingarreglurstjórnsýsluréttar og einkaréttarlegar heimildir stefndu Reykjaneshafnar tilráðstöfunar lóðarinnar til skoðunar.Af hálfu stefnanda er vísað tilþess að ekki sé skýrt hvenær stjórnvaldsákvörðun um ráðstöfun Berghólabrautar4, þ.e. lóðarinnar sem er tilgreind 44.467 fermetrar í gildandi deiliskipulagiá árinu 2014, hafi verið tekin. Stjórnvaldsákvörðunin komi þó fram með þeimhætti að hafnarstjóri hafi ritað undir lóðar- og hafnarsamninginn við stefndaThorsil ehf. 11. apríl 2014. Í grein 2.1 sé vísað til þess hvernig lóðinniBerghólabraut 4 sé ráðstafað en jafnframt sé kynnt fyrirætlun um sameiningufleiri lóða í nýja lóð sem verði 158.773 fermetrar og eigi að fá heitiðBerghólabraut 4. Önnur ákvæði samningsins lýsi skilmálum fyrir ráðstöfun lóðarinnar.Dómkrafa málsins vísi einungis til ráðstöfunar á Berghólabraut 4 semlóðarloforð stefndu Reykjaneshafnar gagnvart stefnanda nái til.Stefnandi vísar til bókunaratvinnu- og hafnarráðs stefnda Reykjanesbæjar sem mögulegrarstjórnvaldsákvörðunar stefndu Reykjaneshafnar, dags. 11. apríl 2014. Samkvæmtbókuninni hafi ráðið tekið ákvörðun um að heimila stofnun lóðar sem samanstæðiaf lóðum við Berghólabraut nr. 9-21. Ákvörðun nefndarinnar vísi ekki tilBerghólabrautar 4. Stjórnvaldsákvörðun um ráðstöfun lóðarinnar hafi þó ísíðasta lagi verið tekin með undirritun hafnarstjóra á lóðar- oghafnarsamninginn.Ógildingarkrafa stefnanda hvíli áþví að stefnda Reykjaneshöfn hafi tekið ákvörðun sem hafi verið í ósamræmi viðefnis- og málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með ráðstöfunBerghólabrautar 4 til stefnda Thorsil ehf. sem leiði til ógildingarákvörðunarinnar. Lóðinni Berghólabraut 4 hafi áður verið lofað stefnanda ogeinkaréttarlegar heimildir stefndu Reykjaneshafnar hafi þar með veriðtakmarkaðar, sbr. umfjöllun um inntak lóðarloforðsins og brigðarétt stefnandahér á eftir. Stjórnvaldsákvörðun um ráðstöfun lóðarinnar verði að taka mið afþeim reglum og af því að ráðstöfun lóðarinnar til stefnda Thorsil ehf. hvíldi áröngum forsendum um einkaréttarlegar heimildir Reykjaneshafnar. StaðaReykjaneshafnar sem stjórnvalds girði ekki fyrir að einkaréttarlegar reglur umbrigðarétt gildi, sbr. umfjöllun í sérstökum kafla hér á eftir. RáðstöfunBerghólabrautar 4 til stefnda Thorsil ehf. sé háð verulegum efnisannmarka afþessum sökum.Efnislegur annmarkiákvörðunarinnar birtist jafnframt í því að hafnarstjóri hafi staðfest ráðstöfunlóðarinnar með undirritun lóðar- og hafnarsamnings 11. apríl 2014 að því ervirðist í andstöðu við bókun atvinnu- og hafnarráðs sama dag um að ráðstöfuninnæði til lóðanna Berghólabrautar 9-21. Ráðstöfun Berghólabrautar 4 til stefndaThorsil ehf., sem áður hafi verið lofað stefnanda, sé jafnframt í ósamræmi viðefnisreglur stjórnsýsluréttarins. Verulegur efnisannmarki sé á ákvörðuninni.Ekki hafi verið gætt að jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1997þegar lóð, sem áður hafði verið lofað stefnanda, hafi verið ráðstafað tilstefnda Thorsil ehf. Ráðstöfunin sé í ósamræmi við meðalhófsreglur, m.a. þarsem stefnandi hafi engar tilkynningar fengið um mögulega niðurfellingulóðarloforðsins eða hugað að hagsmunum stefnanda að öðru leyti. Ákvörðun séekki byggð á málefnalegum sjónarmiðum þar sem litið sé fram hjá lóðarloforðitil stefnanda. Þá sé ákvörðun stefnda Reykjanesbæjar í ósamræmi við formreglursem gerðar séu til stjórnvaldsákvarðana. Stefnandi hafi ekki notiðandmælaréttar þegar til stóð að ráðstafa lóð sem honum hafði áður verið lofað.Þá hafi ekki verið gætt að rannsóknarreglu með því að ekki hafi verið gengið úrskugga um hvort lóðinni Berghólabraut 4 hefði verið lofað öðrum aðila. Viðurkenningarkrafaum stofnun leiguréttar stefnanda. Nánar um inntak lóðarloforðsÍ yfirlýsingu stefnduReykjaneshafnar 30. ágúst 2011 felist loforð um að úthluta lóðinniBerghólabraut 4 (áður nefnd Stakksbraut 4), sem liggi norðan við lóðinaStakksbraut 9 og sé 44.467 fermetrar, til stefnanda. Yfirlýsingin sé loforð umúthlutun og forgangsréttur til lóðarinnar þegar stefnandi óskar eftir því aðúthlutun fari fram. Stefnandi hafi nú sett slíka kröfu fram, bæði með bréfi 4.nóvember 2014 og bréfi 26. janúar 2015. Þá feli málshöfðun þessi í sér slíkakröfu.Stefnandi vísar til þess aðloforð stefndu Reykjaneshafnar 30. ágúst 2011 sé sett fram án skilyrða,sérstakra skilmála eða tímatakmarkana. Inntak loforðsins ráðist þannig afalmennum ákvæðum um úthlutun lóða, þ.e. að réttur stefnanda til lóðarinnarhvíli á því að hann fylgi almennum skilmálum við lóðarúthlutun. Viðurkenningleiguréttar staðfesti réttarsamband stefnanda við stefnda sem feli hvorki í sérbetri eða verri rétt aðila.Samkvæmt ákvæðum „Almennraskilmála Reykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld“ marki úthlutun lóðarupphaf leiguréttar að hinni úthlutuðu lóð, fyrst á grundvellibráðabirgðaleigugjalds á hvern fermetra lóðar og síðar á grundvellifasteignamats og ákvæða um lágmarkslóðarleigu. Þá geri skilmálarnir ráð fyrirþví að 40% staðfestingargjald skuli greitt innan mánaðar eftir að úthlutunlóðar hafi farið fram. Stefnandi muni greiða þá fjármuni og hafi í raun þegarboðið þá fram, sbr. bréf dags. 26. janúar 2015. Í samræmi við dómkröfu munistefnandi greiða lóðagjöld og lóðarleigu samkvæmt skilmálum stefnduReykjaneshafnar í kjölfar þess að leiguréttur hafi verið staðfestur með dómi. Stefnandi telur ljóst, að þvímarki sem hægt sé að skilgreina forsendur loforðs stefnda, að þær hafi ekkiraskast með nokkrum hætti sem stefndi geti borið fyrir sig. Frá því að loforðiðvar veitt og eftir að umhverfismati lífalkólhól- og glýkólverksmiðju stefnandavar lokið hafi ekki takmarkað inntak lóðarloforðsins með nokkrum hætti setttímafresti eða kynnt önnur skilyrði. Fram til ársins 2014 hafi aðilar átt íóformlegum samskiptum og stefnandi hafi ekki mátt ráða annað af þeim en aðlóðarloforðið hefði fullt gildi á meðan beðið væri eftir framgangiverkefnisins. Stefnandi bendir á að stefnda hafi t.a.m. verið ljóst að verkefnistefnanda væri háð uppbyggingu kísilmálmverksmiðju að Stakksbraut 9. Á meðanbeðið væri eftir framgangi þess verkefnis hafi ekki verið þörf á miklumsamskiptum stefnanda og stefnda. Sú aðstaða hafi báðum aðilum átt að vera ljós.Stefnandi telur að samskipti hansvið stefndu Reykjaneshöfn og umfjöllun og kynning hafnarinnar á fyrirætlunumstefnanda í Helguvík, s.s. á vefsíðu stefndu og fréttamiðlum, hafi borið meðsér að réttur stefnanda væri afdráttarlaus og ekki tilefni til nokkurraefasemda um heilindi stefndu.Þá bendir stefnandi á að stefndahafi um langt skeið unnið að verkefnum um uppbyggingu Helguvíkurhafnar. Í ljósifyrirætlana stefnanda hafi stefndu mátt vera ljóst að lóðarloforðið gæti haftþýðingu til langrar framtíðar, enda ákvörðun um upphaf framkvæmda háðfjölmörgum þáttum. Til hliðsjónar megi vísa til 12. gr. laga um mat áumhverfisáhrifum um að umhverfismat geti verið grundvöllur leyfisveitinga í 10ár. Stefnandi byggir á því að hafistefnda viljað takmarka gildi lóðarloforðsins hafi stefndu verið nauðsynlegt aðtilkynna stefnanda um það og eftir atvikum gefa fresti til endanlegrarákvarðanatöku með hliðsjón af reglum um ákvaðir og öðrum meginreglumsamningaréttar. Það hafi ekki verið gert og hafi lóðarloforðið því fulltskuldbindingargildi.Umbrigðarétt stefnandaStefnandi byggir á því aðbrigðaréttur á ráðstöfun Berghólabrautar 4 til stefnda Thorsil ehf., í andstöðuvið lóðarloforð til stefnanda 30. ágúst 2011, styðji dómkröfu stefnanda umógildingu ráðstöfunar lóðarinnar til stefnda Thorsil ehf. og dómkröfu umviðurkenningu á leigurétti stefnanda. Lóðarloforð stefnduReykjaneshafnar feli í sér rétt stefnanda til að fá úthlutað lóðinniBerghólabraut 4 og forgangsrétt gagnvart öðrum. Stefnandi eigi því leiguréttyfir lóðinni. Vegna skuldbindingargildis loforðsins sé ráðstöfun stefndu álóðinni til stefnda Thorsil ehf. háð vanheimild. Með ráðstöfuninni sé brotiðgegn úthlutunar- og forgangsrétti stefnanda. Thorsil ehf. geti ekki öðlastmeiri rétt til lóðarinnar en stefndu Reykjanesbær og Reykjaneshöfn höfðu fyrir,sbr. meginreglur kröfuréttar um réttarágalla.Áréttað sé að hagsmunir stefnandaað fá lóðina Berghólabraut 4 séu ekki minni en hagsmunir stefnda Thorsil ehf.Thorsil ehf. hafi ekki fengið lóðina afhenta fremur en stefnandi. Stefnandihafi á hinn bóginn fengið umhverfismat á framkvæmd sinni og lagt fram umsókn umframkvæmdaleyfi þar sem skilyrði séu til staðar að hefja framkvæmdir.Þá er vísað til meginreglna umkaupfox, sbr. 14. kapitula Jónsbókar, sem feli í sér að löglegir gerningarmilli aðila skuli haldast þegar eign sé ráðstafað til tveggja aðila með þeimhætti að sá er fyrr keypti fái eignina. Reglum um kaupfox verði beitt þegaraðili hafi lofað framasali tiltekinnar eignar, í þessu tilviki loforð um aðveita leigurétt að Berghólabraut 4 og forgangsrétti að þeirri lóð. Vísað sé tilþess að draga megi í efa að Thorsil ehf. teljist hafa hönd á lóðarréttindumyfir lóðinni Berghólabraut 4, sbr. orðalag reglunnar um kaupfox, enda liggiekki annað fyrir en réttur félagsins til úthlutunar lóðarinnar sé sambærilegurog réttur stefnanda. Réttur stefnanda til að fá eignina sé því þegar af þeirriástæðu afdráttarlaus. Um beitingu meginreglna um kaupfox er vísað til þess aðengar traustfangsreglur styðji rétt stefnda Thorsil ehf. til lóðarinnarBerghólabrautar 4. Þá er að öðru leyti vísað tilmeginreglna um brigðarétt. Vísað er til þess að brigðaréttur stefnanda gildióháð grandsemi stefnda Thorsil ehf. um rétt stefnanda. Stefnandi telur engu aðsíður að ganga megi út frá því að stefnda Thorsil ehf. hafi verið kunnugt eðamátt vera kunnugt um réttindi stefnanda yfir lóðinni í ljósi umfjöllunar ummálefni Helguvíkur og umhverfismat á vegum stefnanda. Krafaum afhendingu lóðar gegn greiðslu.Viðurkenningarkrafa stefnanda umleigurétt feli í sér staðfestingu á réttarsamandi aðila. Í samræmi við þá kröfusé sett fram aðfararhæf krafa varðandi fyrstu efndir þess réttarsambands, þ.e.greiðslu 40% staðfestingargjalds vegna lóðar og afhendingu lóðar. Í almennumskilmálum um lóðagjöld stefndu Reykjaneshafnar sé ekki tekið afdráttarlaustfram hvenær lóðarhafi fái lóð afhenta. Það geti verið þegar við úthlutun lóðar.Það sé þó í síðasta lagi þegar 40% staðfestingargjald hafi verið greitt.Heimilt sé að greiða lóðargjaldið þegar við úthlutun en greiðsla skuli farafram innan mánaðar frá úthlutun. Með vísan til þessa sé sett fram aðfararhæfkrafa um skyldu stefndu Reykjaneshafnar til afhendingar lóðarinnar gegngreiðslu stefnanda á staðfestingargjaldi sem sé 40% af heildarlóðarverðieignarinnar. Fjárhæð 40% gjalds reiknast sem margfeldið af 0,4 (40%) og 44.467fermetrum lóðar og grunnfjárhæð lóðargjalda vegna lóðar í Helguvík á svæðihafnsækinnar starfsemi, þ.e. 8.982 króna á fermetra. Samtals 159.761.038krónur. Grunngjaldið sé tengt breytingum á byggingarvísitölu en grunnur þess sé605,4 stig. Endanleg ákvörðun fjárhæðarinnar ráðist af stöðu byggingarvísitöluþegar dómur sé kveðinn upp og leiguréttur stefnanda staðfestur. Þá beri fjárhæðinvirðisaukaskatt sem leggist ofan á fjárhæðina.Krafa um ógildingu breytingar ádeiliskipulagiStefnandikrefst þess gagnvart Reykjanesbæ að breyting á deiliskipulagi Helguvíkur,iðnaðar- og hafnarsvæði, samþykkt í bæjarstjórn stefnda Reykjanesbæjar 2. júní2015, með skipulagsnúmer 12758, samanber auglýsingu nr. 688/2015, í B-deildstjórnartíðanda, dags. 22. júlí 2015, verði fellt úr gildi.Deiliskipulagsbreytingin feli í sér að lóðin Berghólabraut 4, 44.467 fermetrar,verði ekki ráðgerð í Helguvík. Í ljósi athugasemda við skipulagsgerðina,umhverfismats stefnanda og lóðarloforðs til stefnanda um lóðina eigi hann beinahagsmuni af kröfu um ógildingu skipulagsbreytingarinnar.Byggter á því að málsmeðferð sveitarfélagsins við deiliskipulagsbreytinguna hafiekki samræmst ákvæðum skipulagslaga nr. 123/2010, einkum 41. og 42. gr., sbr.43. gr. laganna, og/eða að skipulagið sé háð efnislegum annmörkum, sem leiðaeigi til ógildingar skipulagsins.Stefnandihafi gert athugasemd við deiliskipulagstillöguna með bréfi 5. maí 2015. Þarhafi m.a. verið vísað til heimilda stefnanda til Berghólabrautar 4 og aðumfjöllun skipulagsins um núllkosti væri röng. Athugasemdir við skipulagið hafiverið afgreiddar á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 27. maí 2015. Í fundargerðinnisé ekki bókuð afstaða til athugasemdarinnar, t.d. höfnun. Einungis komi fram aðvísað sé til fylgiskjals, sem sé bréf Lögfræðistofu Suðurnesja 21. nóvember2014, sem fjalli um aðra þætti málsins. Fundargerð umhverfis- og skipulagsráðshafi verið tekin til umfjöllunar í bæjarstjórn þann 2. júní 2015. Þar séfundargerð umhverfisnefndar staðfest og engin efnisleg afstaða til athugasemdarstefnanda því tekin. Á því er byggt að Reykjanesbær hafi ekki veitt umsögn umathugasemdir stefnanda við deiliskipulagið þrátt fyrir lagaskyldu þar um, sbr.1. mgr. 42. gr. skipulagslaga.Stefnandihafi fengið upplýsingar um afgreiðslu Reykjanesbæjar með bréfi 4. júní 2015.Ekki hafi fylgt með umsögn athugasemd stefnanda, heldur einungis áðurnefntbréf. Stefnandi hafi því aldrei fengið umsögn um athugasemd viðdeiliskipulagsbreytinguna. Í umræddu bréfi hafi ekki verið tilkynnt um aðbæjarstjórn hefði staðfest umrætt skipulag og/eða tilkynnt um kæruleiðir. Í þvífelist brot á ákvæðum greinar 5.7.1 í skipulagsreglugerð nr. 90/2013.Þáer byggt á því að bæjarstjórn stefnda Reykjanesbæjar hafi ekki tekið tilumfjöllunar og staðfest breytingu deiliskipulagsins í heild á nýjan leik eftirað Skipulagsstofnun gerði athugasemdir við efni og formdeiliskipulagsbreytingarinnar eftir 2. júní 2015, sbr. ákvæði 1. mgr. 42. gr.skipulagslaga. Skipulagið hafi ekki fengið lögákveðna umfjöllun í bæjarstjórnog varði sá annmarki ógildingu þess í samræmi við meginreglurstjórnsýsluréttar. Vísað er til þess að Skipulagsstofnun hafi gert athugasemdirvið skipulagsbreytinguna með bréfi 19. júní 2015. Með bréfi 2. júlí 2015 hafiReykjanesbær afhent á nýjan leik gögn vegna deiliskipulagsbreytingarinnar. Meðbréfi Skipulagsstofnunar 16. júlí 2015 komi fram að greinargerðskipulagsbreytingar hafi síðast verið breytt 30. júní 2015. Stofnunin hafi þvítalið forsendur til birtingar deiliskipulagsins en afgreiðsla bæjarstjórnar áathugasemdum hafði hins vegar ekki farið fram.Þáer byggt á því að deiliskipulagsbreytingin sé háð efnislegum annmarka og sé í ósamræmivið ákvæði aðalskipulags stefnda Reykjanesbæjar sem hafi verið í gildi fyrirárin 2008-2024. Þar komi fram að nýtingarhlutfall verði 0,3 ogheildarbyggingarmagn á Helguvíkursvæðinu verði 280.000 fermetrar. Í greinargerðumdeildrar skipulagsbreytingar komi fram að gert sé ráð fyrirnýtingarhlutfallinu 0,34 á nýrri lóð Berghólabraut 8. Jafnframt komi fram súskýring að það sé í lagi gagnvart aðalskipulagi Reykjanesbæjar þar sem ásvæðinu séu óbyggðar lóðir og vænta megi að hluti þeirra verði undir mörkumaðalskipulagsins. Stefnandi telur þessa fullyrðingu ekki standast meginreglu37. gr. skipulagslaga um að við gerð deiliskipulags skuli byggt á stefnuaðalskipulags og hún útfærð fyrir viðkomandi svæði eða reit. Fullyrðingin lýsigrundvallarmisskilningi um eðli skipulagsáætlana. Almenn ákvæði umdeiliskipulag Helguvíkurhafnar komi fram í deiliskipulagi nr. 8827 frá árinu2008. Samkvæmt ákvæðum skipulagsins sé hámarksnýting lóða 0,3-0,5. Í ljósialmennra deiliskipulagsákvæða sem gildi um Helguvíkurhöfn sé ekki heimilt aðgera ráð fyrir nýtingu á lóðinni Berghólabraut 8 umfram nýtingarhlutfallið 0,3án þess að breyting verði gerð á gildandi deiliskipulagi Helguvíkur sem tryggiað heildarnýting lóða á svæðinu fari ekki yfir hámark aðalskipulags.Ákvæðideiliskipulagsbreytingarinnar hvíli á rangri forsendu um möguleika til nýtingarlóðarinnar Berghólabrautar 4 og réttmæti ráðstöfunar lóðarinnar. Það hafi veriðforsenda samþykktar deiliskipulagsins að lóðinni Berghólabraut 4 hafi ekki áðurverið lofuð stefnanda. Með vísan til málsástæðna vegna viðurkenningarkröfustefnanda um leigurétt hafi sú forsenda verið röng. Röng forsenda að bakistjórnvaldsfyrirmælum eins og skipulagi feli í sér annmarka sem leiði tilógildingar með vísan til meginreglna stjórnsýsluréttar. Umaðild og fyrirsvar er vísað til 4. og 5. mgr. 17. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991. Um varnarþing er vísað til 4. mgr. 33. gr. laganna.VarakrafaMeðvarakröfu er vísað til þess að leiguréttur stefnanda nái alltaf til samalandsvæðis sem Berghólabraut 4 nái til samkvæmt deiliskipulagi fyrirHelguvíkurhöfn, sbr. deiliskipulag hafnar- og iðnaðarsvæðis við Helguvík,samþykkt af bæjarstjórn 5. febrúar 2008, með skipulagsnr. 8827. Auglýsing umgildistöku skipulagsins sé nr. 257/20018. Dómkrafa um afmörkun lóðarinnar meðþessum hætti sé m.a. gerð í ljósi þess að lóðin Berghólabraut 4 virðist ekkihafa verið stofnuð í landskrá fasteigna.Ídeiliskipulaginu sé gerð grein fyrir legu lóðarinnar Berghólabrautar 4 norðanlóðarinnar Stakksbrautar 9 en sú lóð hafi orðið til við deiliskipulagsbreytinguá árinu 2011 sem hafi ekki hróflað við stöðu lóðarinnar Berghólabrautar 4. Framkomi að lóðin Berghólabraut 4 sé 44.467 fermetra rétthyrningur með lengd hliða144 m og 308,8 m. Réttur stefnanda til lóðaúthlutunar nái til þess svæðis hvaðsem líði síðari breytingum á deiliskipulagi svæðisins og skráningum lóða.Undirvarakröfu sé krafa varðandi afhendingu gegn greiðslu staðfestingargjalds einnigafmörkuð miðað við lýsingu deiliskipulagsins á legu Berghólabrautar 4. Vísað ertil allra málsástæðna sem fjallað sé um undir aðalkröfu.Varaaðild að kröfum sem beint er aðReykjaneshöfnÖllumdómkröfum, að frátalinni kröfu um ógildingu deiliskipulags, sé beint að stefnduReykjaneshöfn. Til vara sé þeim kröfum beint að stefnda Reykjanesbæ, sbr.heimild í 2. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Skýrist sú varaaðild afákvæðum hafnarreglugerðar nr. 982/2005 þar sem fram komi í 2. gr. aðReykjanesbær sé eigandi hafnarinnar og að bæjarstjórn stefnda Reykjanesbæjarfari með yfirstjórn hafnamála en framkvæmdastjórn sé falin hafnarstjórn. Orkaðgeti tvímælis að stefnda Reykjaneshöfn hafi sjálfstæða aðild í dómsmáli þessuþrátt fyrir nokkurt forræði á hafnarmálefnum. Vísað er til sjónarmiða umaðildarhæfi undirstofnana lögaðila.Helstu lagaákvæðiStefnandivísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi loforða,meginreglna kröfuréttar um rétt til efnda in natura, samningalaga nr. 7/1936,sbr. t.d. I. kafli og 33. gr., Jónsbók, 14. kapitula um kaupfox og tilmeginreglna um brigðarétt. Þá er ennfremur vísað til meginreglnastjórnsýsluréttar, s.s. um ógildingu stjórnvaldsákvarðana vegna efnis- og/eðaformannamarka, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum greinar 10. 11., 12. og 13.gr. og skipulagslaga nr. 123/2010, einkum greinar 37 og 40-43. Ummálskostnaðarkröfu er vísað til 130. og 131. gr. laga um meðferð einkamála, nr.91/1991.IIIStefndaReykjaneshöfn kveður stefndu vera sjálfstæða opinbera stofnun í eigu stefndaReykjanesbæjar. Stefnda Reykjaneshöfn sé opinbert fyrirtæki með sérstakahafnarstjórn, sbr. 1. mgr. 13. gr. hafnalaga nr. 61/2003. Meðmakaskiptakaupsamningi 20. apríl 2006 hafi Reykjanesbær afsalað til stefnduReykjaneshafnar landsvæði Helguvíkur. Um hafi verið að ræða 195.120 hektaralands og Berghólabraut 4, sem um sé deilt í þessu máli. Sama dag hafi þáverandibæjarstjóri stefnda Reykjanesbæjar undirritað umboð sem veitti stefnduReykjaneshöfn m.a. heimild til þess að undirrita lóðarleigusamninga umlandsvæði Helguvíkur. Snemmaárs 2011 hafi fyrirsvarsmenn stefnanda kynnt hugmynd sína um lífalkóhól- ogglýkólverksmiðju í Reykjanesbæ fyrir stefndu Reykjanesbæ og Reykjaneshöfn. Íkjölfarið hafi viðræður átt sér stað á milli aðila um staðsetningu lóðar.Staðsetning lóðarinnar hafi átt að ráðast verulega af því hvort byggð yrðikísilverksmiðja í Helguvík en hugmynd stefnanda hafi verið að nýta gufu frákísilverksmiðjunni til framleiðslu. Þann29. ágúst 2011 hafi Gunnlaugur Friðbjarnarson, stjórnarformaður stefnanda, senttölvupóst til framkvæmdastjóra stefndu Reykjaneshafnar, Péturs Jóhannssonar,með tölvuteiknaðri mynd af mögulegri staðsetningu verksmiðjunnar og spurstfyrir um útlit svæðisins. Sama dag hafi framkvæmdastjóri stefndu sent stefnandatölvupóst með myndum af Helguvík og gjaldskrá lóðargjalds. Skjalið nefnist,,Almennir skilmálar Reykjaneshafnar um lóðaúthlutun og lóðagjöld“. Í 6. mgr.skilmálanna sé fjallað um greiðslu staðfestingargjalds og segi þar orðrétt:,,Staðfestingargjald er 40% af heildarlóðarverði sem er kostnaðarverð viðjarðvegsskipti lóðar og ber að greiða innan mánaðar frá úthlutun. Eftirstöðvargreiðast síðan innan sex mánaða frá sömu dagsetningu, ella fellur úthlutuninsjálfkrafa úr gildi án frekari viðvörunar.“Þann30. ágúst 2011 hafi framkvæmdastjóri stefndu Reykjaneshafnar lýst því yfir aðstefnda væri reiðubúin að úthluta stefnanda þeirri lóð sem deilt sé um ímálinu. Í samskiptunum komi ekki annað fram en að stefnda Reykjaneshöfn værireiðubúin til að úthluta lóðinni. Ekkert loforð hafi verið gefið um úthlutunhennar. Þá hafi stefnandi ekki skuldbundið sig til að taka við lóðinni.Stefnandi hafi ekki haft aftur samband við framkvæmdastjóra stefnduReykjaneshafnar fyrr en 19. mars 2012 eða rúmlega hálfu ári eftir framangreindsamskipti. Um hafi verið að ræða tölvupóst frá Andra Ottesen, stjórnarmannistefnanda. Í tölvupóstinum hafi hann spurst fyrir um lóðir á Reykjanesi undirstarfsemi verksmiðjunnar en ekki minnst á þá sem deilt sé um. Á þeim tímapunktihafi verið búið að leggja fram endanlega matsáætlun umhverfismats stefnanda fyrirBerghólabraut 4 sem hafi verið jákvæð í garð verksmiðjunnar. Framkvæmdastjóristefndu Reykjaneshafnar hafi svarað um hæl að deiliskipulagt væri iðnaðarsvæðinæst Reykjanesvirkjun í eigu HS Orku hf. Framkvæmdastjóri stefnduReykjaneshafnar hafi því talið útilokað að stefnandi hefði áform um að reisaverksmiðju á Berghólabraut 4. Stefnandi hafi aldrei sótt formlega um lóðinaBerghólabraut 4 og aldrei greitt staðfestingargjald hennar. Lóðinni hafi þvíaldrei formlega verið úthlutað til stefnanda og því ekki komið til þess aðgerður yrði lóðarleigusamningur.Þaðhafi ekki verið fyrr en þann 11. apríl 2014, eða rúmlega tveimur árum eftir aðsíðustu samskipti stefndu Reykjaneshafnar og stefnanda áttu sér stað, aðstefnda Reykjaneshöfn gerði lóðar- og hafnarsamning við stefnda Thorsil ehf. umkísilmálmverksmiðju. Í þeim samningi hafi m.a. falist að stefnda Thorsil ehf.var leigð landsvæði lóðarinnar Berghólabraut 4 sem átti að sameinast öðrumlóðum samkvæmt nýju deiliskipulagi. Samningurinn hafi verið lagður fyriratvinnu- og hafnarráð Reykjanesbæjar samdægurs sem hafi falið framkvæmdastjórastefndu Reykjaneshafnar að undirrita hann f.h. stefnda. Fyrstaskóflustunga kísilverksmiðju United Silicon hf. hafi verið tekin þann 27. ágúst2014 og hafi m.a. verið greint frá því á vefmiðlinum mbl.is og öðrumfjölmiðlum. Þráttfyrir það hafi ekki borist athugasemd frá stefnanda fyrr en að lögmaðurfélagsins hafi gert athugasemdir við frummatsskýrslu vegna kísilverksmiðjuThorsil ehf. með bréfi 6. nóvember 2014 og gert jafnframt kröfu um aðSkipulagsstofnun léti af efnislegri umfjöllun um frummatsskýrslu fyrirkísilverksmiðjuna. Þeim athugasemdum hafi verið svarað með bréfi ÁsbjörnsJónssonar hrl. þann 21. nóvember 2014 þar sem hann gerði grein fyrir tómlætistefnanda og að stefnandi hefði aldrei formlega sótt um lóð. Þann26. janúar 2015 hafi stefnandi óskað eftir því að gefinn yrði út lóðarsamningurum lóðina Berghólabraut 4 og með öðru bréfi samdægurs hafi hann óskað eftirframkvæmdaleyfi. Þann 28. janúar 2015 hafi framkvæmdastjóri stefnduReykjaneshafnar sent bréf þar sem hann hafi ítrekað við stefnanda að umrædd lóðværi ekki lengur í boði, líkt og stefnanda hafi verið kunnugt um.Framkvæmdastjóri stefndu Reykjaneshafnar hafi boðið stefnanda að ræða við sigum úthlutun annarrar lóðar við Helguvíkurhöfn.Reykjanesbær hafi breytt deiliskipulagiHelguvíkur á fundi þann 2. júní sl. Sú breyting hafi verið gerð að lóðinBerghólabraut 4 hafi verið sameinuð öðrum lóðum og úr orðið lóðin Berghólabraut8. Sú lóð, er stefnandi krefjist viðurkenningar á leigurétti yfir ogafhendingar, sé því ekki til sem sérstök og afmörkuð fasteign.Aðmati stefndu Reykjaneshafnar beri að vísa dómkröfum stefnanda frá dómi exofficio. Þrátt fyrir breytingar á dómkröfu sinni frá fyrri málshöfðun hafistefnandi ekki leitast við að gera grein fyrir þeim lögvörðu hagsmunum sem hanneigi að hafa af dómkröfum sínum. Kröfugerð hans sé enn vanreifuð og ekki ávaldsviði dómstóla að verða við henni. Óumdeilt sé að lóðinni hafi veriðúthlutað til stefnda Thorsil ehf. og um hana gerður lóðar- og hafnarsamningur.Þrátt fyrir breytta kröfugerð hafi stefnandi ekki leitt í ljós og rökstutt meðfullnægjandi hætti lögvarða hagsmuni sína af henni. Ekkert liggi fyrir umréttarsamband á milli hans og stefnda Thorsil ehf. sem réttlætt getiviðurkenningu á leigurétti hans. Þá séu engin gögn lögð fram sem réttlætilögvarða hagsmuni stefnanda af kröfu um ógildingu á lóðarúthlutuninni tilstefnda Thorsil ehf. Stefnandi hafi ekki fengið lóðinni úthlutað eða leigurétttil hennar. Stefnandi geti því ekki átt lögvarða hagsmuni af því að ógildalóðarúthlutun til stefnda Thorsil ehf., enda hafi ákvörðunin ekki beinst ánokkurn hátt gegn stefnanda eða hagsmunum hans. Stefnandi hafi því ekkilögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 og sé málatilbúnaður hans í andstöðu við fyrrgreint ákvæði ogmeginreglur einkamálaréttarfars.Stefnandikrefjist þess m.a. að úthlutun á lóðinni til stefnda Thorsil ehf. verði ógilten stefnandi hafi á engan hátt leitast við að útskýra á grundvelli hvaðalagalegu forsendum sú krafa hvíli. Aðeins sé vísað til þess að úthlutunin sé íandstöðu við tilgreindar meginreglur stjórnsýsluréttar en ekki sé útskýrthvernig úthlutunin stangist á við þær. Forsenda frekari krafna stefnanda sé aðúthlutun lóðarinnar til stefnda Thorsil ehf. verði ógilt. Í ljósi þess sékröfugerð stefnanda í heild sinni vanreifuð.Ímálinu sé auk þess gerð bæði krafa um viðurkenningu á leigurétti og krafistafhendingar lóðarinnar. Telja verði að stefnandi hafi ekki hagsmuni af því aðkrefjast bæði viðurkenningar á leigurétti og afhendingar. Um sé að ræða sömuefnislegu kröfugerðina. Þá sé óljóst við hvaða gögn meintur leigurétturstefnanda styðjist.Íljósi alls framangreinds sé kröfugerð stefnanda vanreifuð og í andstöðu við d-og e- liði 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Beri að mati stefndaað vísa málinu í heild frá dómi. Afgögnum málsins sé ljóst að lóðinni hafi aldrei verið úthlutað til stefnanda eðagerður um hana sérstakur lóðarleigusamningur, heldur sé krafa hans umviðurkenningu á leigurétti og afhendingu reist á almennum viðræðum hans viðfyrirsvarsmann stefndu Reykjaneshafnar. Enginn einkaréttarlegur samningur séþví til staðar sem stefnandi geti reist meintan leigurétt sinn á og sé ekkikrafist efnda á slíkum samningi. Stefnandi sé því að krefjast þess aðHéraðsdómur Reykjaness skyldi stefndu Reykjaneshöfn til að úthluta tiltekinnilóð til sín með stjórnvaldsákvörðun. Óumdeilt sé að lóðarúthlutun feli bæði ísér stjórnvaldsákvörðun og einkaréttarlegan gerning, sbr. m.a. dóm HæstaréttarÍslands í máli nr. 151/2010.Umræddlóð sé ekki lengur til sem sérstök og afmörkuð fasteign eftir breytingu ádeiliskipulagi þann 2. júní sl. Krafa stefnanda snúi því einnig að breytingu ádeiliskipulagi stefnda Reykjanesbæjar og að því að Héraðsdómur Reykjanessafmarki nýja lóð í andstöðu við núgildandi deiliskipulag.Þaðsé ekki á valdsviði dómstóla að úrskurða um skyldu stjórnvalda til þess að takastjórnvaldsákvörðun eða setja almenn stjórnvaldsfyrirmæli. Með því væridómurinn að ganga inn á verksvið stefndu Reykjaneshafnar sem handhafaframkvæmdavalds, sbr. 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr.33/1944. Krafa stefnanda sé því ódómtæk og beri að vísa henni frá dómi samkvæmt24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefndikrefst sýknu á kröfum stefnanda þar sem hann hafi ekki brotið gegn efnis- ogformreglum stjórnsýsluréttar og eigi því ekki aðild að máli þessu í ljósi þessað umræddri lóð hafi þegar verið úthlutað til stefnda Thorsil ehf. Sé þvíómögulegt að verða við kröfum stefnanda. Þá sé einnig krafist sýknu vegna þessað stefnda Reykjaneshöfn hafi ekki tekið bindandi ákvörðun um úthlutun og ekkiverið kominn á leigusamningur um lóðina. Um sýknukröfusína vísar stefndi jafnframt til röksemda sinna varðandi frávísun málsins exofficio. Ístefnu málsins sé krafist ógildingar á lóðarúthlutun stefndu Reykjaneshafnartil stefnda Thorsil ehf. Krafa þessi sé reist á þeim grundvelli að stefndaReykjaneshöfn hafi brotið gegn form- og efnisreglum stjórnsýsluréttar. Að matistefnanda felist efnislegur annmarki í því að lóðinni var úthlutað til stefndaThorsil ehf. án þess að gætt hafi verið jafnræðisreglu og meðalhófsreglu og aðúthlutunin hafi ekki byggst á málefnalegum sjónarmiðum.StefndaReykjaneshöfn mótmælir því að framangreindar reglur eigi við um lóðarúthlutunsína og að þær hafi verið brotnar. Stefnandi hafi í engu sýnt fram á að fariðhafi verið á svig við reglur þessar gagnvart sér. Þá sé ekki ljóst á hvaðaröngu forsendum úthlutunin eigi að hafa hvílt varðandi einkaréttarlegarheimildir stefndu Reykjaneshafnar. Röksemdir þessar leiði ekki til þess aðstefnda Reykjaneshöfn eigi aðild að ágreiningsefni þessu, enda hafi lóðinniBerghólabraut 4 þegar verið úthlutað og hún leigð með sérstökum samningi tilstefnda Thorsil ehf. Það sé því ekki lengur á færi stefndu Reykjaneshafnar aðúthluta umræddri lóð með leigusamningi. Málsókn um viðurkenningu á leiguréttieigi því ekki að beinast að stefndu Reykjaneshöfn. Beri því að sýkna stefnduReykjaneshöfn með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Þann11. apríl 2014 hafi verið gerður leigusamningur við stefnda Thorsil ehf. umlóðina Berghólabraut 4 auk annars landsvæðis. Með því hafi lóðinni endanlegaverið úthlutað og hún leigð til stefnda Thorsil ehf. Í ljósi þess er ómögulegtfyrir stefndu Reykjaneshöfn að verða við kröfu stefnanda og beri því að sýknastefndu Reykjaneshöfn af ógildingarkröfu, kröfu um afhendingu ogviðurkenningarkröfu um leigurétt á lóðinni sökum ómöguleika.Málsóknstefnanda sé aðeins reist á almennum viðræðum í tölvupóstsamskiptum aðila þann30. ágúst 2011. Sérstakur leigusamningur hafi ekki verið undirritaður oglóðinni aldrei úthlutað til stefnanda. Verði litið svo á að fyrirsvarsmaðurstefndu hafi veitt vilyrði sitt fyrir úthlutun lóðarinnar hafi það ekki falið ísér bindandi samning um úthlutun og leigu lóðarinnar, enda hafi þá verið eftirað semja um helstu þætti slíks samnings, m.a. lóðarleigu. Þá sé ljóst aðlóðarúthlutanir séu ekki skilyrðislausar. Ekkert liggi fyrir um hvort stefnandihafi getað uppfyllt skilyrði lóðarúthlutunar eða gert tilraunir til þess. Þáberi orðalag tölvupóstsamskiptanna ekki með sér að í því fælist skuldbindandilóðarúthlutun. Stefnandi málsins hafi ekki á nokkurn hátt leitast við að efnaskilmála stefndu Reykjaneshafnar eftir framangreind samskipti, m.a. um greiðslustaðfestingargjalds sem sé nauðsynlegt skilyrði lóðarúthlutunar. Hafi stefndaReykjaneshöfn skuldbundið sig til þess að úthluta lóðinni til stefnanda, líktog stefnandi byggi á, sé sú skuldbinding fyrir löngu fallin niður, þar semstefnandi hafi ekki greitt staðfestingargjald lóðarinnar. Afsamskiptum stefnanda og stefndu Reykjaneshafnar sé jafnframt ljóst að hvoruguraðilanna hafi talið að bindandi samningur um lóðarúthlutun væri kominn á. Megiannars vegar vísa til tölvupósts stjórnarmanns stefnanda, Andra Ottesen, dags.19. mars 2012, þar sem hann spurðist fyrir um lóðir á Reykjanesi og ræddi umbreytt áform stefnanda hvað varðar uppbyggingu í Helguvík. Hins vegar megi vísatil orðalags í gr. 2.1 í lóðar- og hafnarsamningi þar sem stefnda Reykjaneshöfnhafi áréttað sérstaklega að hluta landsvæðis undir verksmiðju hafi veriðúthlutaður undir aðra starfsemi. Ekkihafi verið kominn á bindandi samningur milli stefnanda og stefnduReykjaneshafnar sem stefnandi geti reist leigurétt sinn á. Ljóst sé afframangreindu að hvorugur aðila hafi talið að samningur væri kominn á. Ekkert ísamskiptum aðila hafi falið í sér bindandi loforð um úthlutun lóðarinnar tilstefnanda án frekari samningsviðræðna og án þess að stefnandi uppfylltiskilmála stefndu Reykjaneshafnar. Skipti hér engu að stefnandi hafi látið farafram mat á umhverfisáhrifum, enda feli slíkt mat ekki í sér gjörning sem sé ánokkurn hátt bindandi fyrir stefndu Reykjaneshöfn.Meðvísan til framangreinds byggir stefnda á því að enginn bindandi samningur sé ígildi milli aðila. Þá hvíli engar lagaskyldur á stefndu Reykjaneshöfn til aðverða við kröfum stefnanda. Því beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda.Krafastefnanda byggist aðallega á reglum um kaupfox og brigðarétt og vanheimildstefndu Reykjaneshafnar til úthlutunar. Reglur um kaupfox, sem fram komi í 14.kapitula Jónsbókar, gildi aðeins um lausafé. Ekki sé unnt að brigða leiguréttiyfir fasteign á grundvelli hennar. Þá geti brigðaréttur ekki komið til þar semstefnandi hafi aldrei haft lögmæt umráð yfir landsvæðinu því að það hafi aldreiverið afhent honum eða gerður leigusamningur um það. Þá sé ljóst að Thorsilehf. hafi ekki fengið leigurétt sinn með ólögmætum hætti, heldur með samningivið þann sem hafði ráðstöfunarrétt yfir lóðinni og var heimilt að gera um hanaleigusamning.StefndaReykjaneshöfn hafi haft fulla heimild til þess að ráðstafa Berghólabraut 4 ísamræmi við umboð stefnda Reykjanesbæjar frá 20. apríl 2006. Stefnandi hafiekki verið eigandi lóðarinnar og því ekki um nokkra vanheimild að ræða. Meðúthlutun til stefnda Thorsil ehf. hafi ekki verið gengið á rétt stefnanda tillóðarinnar, enda ekki skuldbindandi samningi til að dreifa. Í þinglýsingabóklóðarinnar hafi aldrei verið þinglýst skjali sem mæli fyrir um rétt stefnandatil lóðarinnar, sbr. 1. mgr. 33. gr. og 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Þáer því mótmælt að úthlutun lóðarinnar til stefnda Thorsil ehf. hafi veriðóheiðarleg í skilningi 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildagerninga, líkt og látið sé í veðri vaka í stefnu málsins. Ekkert í málinu benditil þess. Þá sé rétt að geta þess að ekki liggi fyrir samningur í málinu semhægt væri að ógilda vegna annmarka af þessu tagi. Auk þess sé stefnandi meðþessu að krefjast ógildingar á réttarsambandi sem hann sé ekki aðili að og hafiekki lögvarða hagsmuni af.Reglumum kaupfox og brigðarétt verði þ.a.l. ekki beitt til viðurkenningar áleigurétti stefnanda og afhendingu lóðarinnar til stefnanda. Reglur þessar getiekki verið grundvöllur kröfu stefnanda. Það sama eigi við um meintanóheiðarleika stefndu Reykjaneshafnar. Í ljósi þess beri að sýkna stefnduReykjaneshöfn af kröfu stefnanda um viðurkenningu á leigurétti og afhendingulóðarinnar.Jafnvelþótt talið verði að í samskiptum aðila felist einhvers konar vilyrði fyrirlóðarúthlutun hafi stefnandi sýnt af sér svo verulegt tómlæti við að fylgja þvíeftir að skuldbindingargildi þess sé fyrir löngu fallið niður af þeim sökum.Fráþví að samskiptin áttu sér stað og þar til stefnandi aðhafðist nokkuð gagnvartstefndu Reykjaneshöfn hafi liðið meira en tvö ár. Í ljósi hagsmuna stefnduReykjaneshafnar af því að koma umræddri lóð í notkun fyrir iðnað sem skapiatvinnu og í ljósi þess að stefnandi hafi ekkert samband haft við stefnduReykjaneshöfn á umræddu tímabili beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda.Engin tilkynningarskylda eða skylda til þess að veita fresti til ákvörðunarhvíli á stefndu Reykjaneshöfn. Þvert á móti hafi stefnanda borið skylda til aðganga á eftir umleitunum sínum ef einhver alvara var að baki þeim.Umfrávísun ex officio vísar stefnda til óskráðra reglna um nauðsyn lögvarinnahagsmuna að baki kröfugerð og þá sérstaklega 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Þá vísar stefnda til d- og e-liðar 80. gr. laga ummeðferð einkamála og 24. gr. sömu laga varðandi vanreifun kröfugerðar. Loks ervísað til 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 semmæli fyrir um þrískiptingu ríkisvalds. Þá er byggt á sveitarstjórnarlögum nr.138/2011 og meginreglum sveitarstjórnarréttar. Loks er byggt á hafnalögum nr.61/2003. Umsýknukröfu sína vísar stefnda til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og óskráðrameginreglna stjórnsýsluréttar. Um aðildarskort vísast til 2. mgr. 16. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991 auk meginreglna einkamálaréttarfars. Þá vísarstefnda til reglna samninga- og kröfuréttar um ómöguleika, tómlæti ogbrigðarétt. Stefnda vísar jafnframt til sjónarmiða um hvenær skuldbindandisamningur sé kominn á og 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda gerninga. Stefnda byggir auk þess á 14. kapitula Jónsbókar ogþinglýsingalögum nr. 39/1978. Málskostnaðarkröfuna byggir stefnda á XXI. kaflalaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IVAðmati stefnda Reykjanesbæjar beri að vísa dómkröfum stefnanda frá dómi exofficio. Þrátt fyrir breytingar á dómkröfu sinni frá fyrri málshöfðun hafistefnandi ekki leitast við að gera grein fyrir þeim lögvörðu hagsmunum sem hanneigi að hafa af dómkröfum sínum. Þá sé kröfugerð hans enn vanreifuð og ekki ávaldsviði dómstóla að verða við henni. Reykjanesbær vísar til röksemda í greinargerðstefndu Reykjaneshafnar til stuðnings frávísun kröfugerðar stefnanda.Reykjanesbær vill þó gera sérstaka grein fyrir röksemdum er snúa að frávísun exofficio á kröfu stefnanda um ógildingu á breytingu á deiliskipulagi Helguvíkur,enda beinist sú krafa aðeins að stefnda Reykjanesbæ en ekki öðrum stefndu.Stefnandikrefjist þess að breyting á deiliskipulagi Helguvíkur, sem samþykkt hafi veriðí bæjarstjórn stefnda Reykjanesbæjar þann 2. júní 2015, verði ógilt með dómi.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni sína af kröfu um ógildingu ábreyttu deiliskipulagi. Gerð deiliskipulags og breytingar á því feli ekki í sérstjórnvaldsákvörðun, heldur almenn stjórnsýslufyrirmæli.Deiliskipulagsbreytingin geti því ekki beinst sérstaklega að stefnanda. Þá séóljóst af gögnum málsins hvaða hagsmuni stefnandi hafi af ógildingu á breytingudeiliskipulags, enda eigi hann ekki eignarrétt, hvorki beinan né óbeinan, afþeim lóðum er breytingin á deiliskipulagi taki til.Meðvísan til þess hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni ískilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Málatilbúnaður stefnanda sé íandstöðu við fyrrgreint ákvæði og meginreglur einkamálaréttarfars. Beri því aðvísa frá kröfu stefnanda um ógildingu á deiliskipulagsbreytingu stefndaReykjanesbæjar.Varðandiröksemdir fyrir sýknukröfu sinni vísar Reykjanesbær til röksemda er fram koma ígreinargerð stefndu Reykjaneshafnar og til röksemda hér að framan. Reykjanesbærtelur þó rétt að fjalla sérstaklega um röksemdir er varða sýknu af kröfustefnanda um ógildingu á breytingu á deiliskipulagi. Stefnandikrefjist ógildingar á deiliskipulagsbreytingu stefnda Reykjanesbæjar ágrundvelli atriða er stefnandi telur að brjóti gegn málsmeðferðarreglum viðmeðferð breytinga á deiliskipulagi. Stefnandi telji að Reykjanesbær hafi brotiðgegn 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 þar sem ekki hafi verið veittumsögn um athugasemdir stefnanda við skipulagsbreytinguna. Sú fullyrðing séröng. Stefnandi hafi fengið umsögn um athugasemdir sínar í formi bréfs fráÁsbirni Jónssyni hrl. 21. nóvember 2014. Athugasemdir stefnanda hafi verið þesseðlis að þær hafi ekki nema að litlu leyti varðað breytingu á deiliskipulagi envarðað fyrst og fremst meintan rétt stefnanda til Berghólabrautar 4. Í ljósiþess hafi verið nauðsynlegt fyrir stefnda Reykjanesbæ að taka afstöðu tilathugasemdanna með mun ítarlegri hætti. Með því brjóti Reykjanesbær ekki ánokkurn hátt gegn 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.Þátelji stefnandi jafnframt að Reykjanesbær hafi brotið gegn 1. mgr. 42. gr.skipulagslaga nr. 123/2010 með því að hafa ekki tekið til umfjöllunarathugasemdir Skipulagsstofnunar við deiliskipulagsbreytingu þá sem um sé deilt.Fullyrðing þessi sé einnig röng. Hið rétta sé, og komi fram í gögnum málsins,að bæjarstjórn stefnda Reykjanesbæjar hafi afhent skipulagsbreytinguna tilSkipulagsstofnunar þann 2. júlí 2015. Í bréfi stefnda Reykjanesbæjar sésérstaklega tekið fram að tekið hafi verið tillit til fyrri athugasemdaSkipulagsstofnunar frá 19. júní 2015. Þann 16. júlí 2015 hafi Skipulagsstofnunsent bréf til stefnda Reykjanesbæjar þar sem fram komi að stofnunin hafiyfirfarið framlögð gögn og geri ekki athugasemdir við að bæjarstjórn birtiauglýsingu um samþykkt deiliskipulag í B-deild Stjórnartíðinda.Afframangreindu sé ljóst að athugasemdir Skipulagsstofnunar hafi verið teknar tilathugunar af hálfu bæjarstjórnar stefnda Reykjanesbæjar og fengið umfjöllunhennar. Skipulagsstofnun hafi ekki talið tilefni til athugasemda viðmálsmeðferð stefnda Reykjanesbæjar og hafi stefnandi ekki hnekkt því mati. Séþví ekkert sem bendi til þess að málsmeðferð bæjarstjórnar stefndaReykjanesbæjar sé í ósamræmi við 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga nr. 123/2010hvað umfjöllun um athugasemdir Skipulagsstofnunar snertir.Jafnframttelji stefnandi að deiliskipulag þetta sé ekki í samræmi við aðalskipulagstefnda Reykjanesbæjar. Þ.a.l. sé deiliskipulagið í andstöðu við 37. gr.skipulagslaga nr. 123/2010 og því ógildanlegt. Að mati stefnanda sédeiliskipulagið í andstöðu við aðalskipulag þar sem nýtingarhlutfall lóðar fyrirhugaðrarkísilmálmverksmiðju sé yfir 0,3. Um þetta atriði sé fjallað í greinargerðdeiliskipulags. Þar komi fram að þrátt fyrir að nýtingarhlutfall lóðarinnar séörlítið yfir nýtingarhlutfalli samkvæmt aðalskipulagi, eða 0,34, sé hinsvegarljóst að vænta megi að nýtingarhlutfall annarra lóða verði undir mörkunum. Íljósi þess sé framkvæmdin ekki í andstöðu við núgildandi aðalskipulag.Skipulagsstofnun hafi ekki talið tilefni til athugasemda við ályktun þessa oghafi stefnandi ekki hnekkt því mati á nokkurn hátt. Sé því ekkert sem bendi tilþess að nýtingarhlutfall sé í andstöðu við aðalskipulag og að deiliskipulagiðbrjóti gegn 37. gr skipulagslaga nr. 123/2010.Aðlokum telji stefnandi að deiliskipulagsbreytingin hvíli á rangri forsendu ummöguleika til nýtingar og réttmæti ráðstöfunar. Fullyrðingar þessar séu engumgögnum studdar eða rökstuddar nánar. Beri því að hafna þeim sem röngum.Umfrávísun ex officio er vísað til óskráðra reglna um nauðsyn lögvarðinnahagsmuna að baki kröfugerð og þá sérstaklega 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Þá er vísað til d- og e-liðar 80. gr. laga um meðferðeinkamála og 24. gr. sömu laga varðandi vanreifun kröfugerðar og málsástæðnastefnanda. Loks er vísað til 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr.lög nr. 33/1944 sem mæli fyrir um þrískiptingu ríkisvalds. Þá er byggt ásveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 og meginreglum sveitarstjórnarréttar. Loks erbyggt á hafnalögum nr. 61/2003. Umsýknukröfu sína vísar stefndi til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og óskráðrameginreglna stjórnsýsluréttar. Um aðildarskort vísast til 2. mgr. 16. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991 auk meginreglna einkamálaréttarfars. Þá vísasttil reglna samninga- og kröfuréttar um ómöguleika, tómlæti og brigðarétt.Stefndi vísar jafnframt til sjónarmiða um hvenær skuldbindandi samningur erkominn á og 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda gerninga.Stefndi byggir auk þess á 14. kapitula Jónsbókar og þinglýsingalögum nr.39/1978. Sérstaklega er vísað til skipulagslaga nr. 123/2010.Málskostnaðarkröfuna byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. VStefndi Thorsil ehf. kveður að félagið hafiverið stofnað í þeim tilgangi að reisa og reka verksmiðju sem hafi með höndumvinnslu á kísilmálmi og frekari vinnslu úr honum. Undirbúningur þess verkefnishafi staðið um nokkurra ára skeið. Félagið hafi lokið gerð skýrslu um mat áumhverfisáhrifum sem afgreidd hafi verið af Skipulagsstofnun. Fyrir liggi samkomulagvið raforkuframleiðendur um orkuöflun til þeirrar framleiðslu sem félagið ætlarað leggja í og samningur um flutning á orkunni við Landsnet. Samið hafi veriðum kaup á ofnum sem sé stærsti einstaki kostnaðarliðurinn við verksmiðjuna.Hönnun verksmiðjunnar að öðru leyti sé líka vel á veg komin en ætlunin sé aðrekstur hefjist um eða upp úr miðju ári 2017. Þá hafi verið gerðirlangtímasamningar við kaupendur kísilmálms um sölu á u.þ.b. 85% afurðafélagsins þegar það verði komið í rekstur. Til verkefnisins hafi þegar veriðvarið meira en milljarði króna og hlutafjárloforð fjársterkra aðila liggifyrir. Einsog fram komi í stefnu og greinargerðum meðstefndu, Reykjaneshafnar ogReykjanesbæjar, hafi Thorsil ehf. og stefnda Reykjaneshöfn gert með sér lóðar-og hafnarsamning þann 11. 4. 2014. Hann hafi átt sér talsverðan aðdraganda ogverið niðurstaða langs samningsferlis milli aðila hans. Í þeim viðræðum hafitekið þátt fulltrúar allra stefndu, þ.e. Thorsil ehf., Reykjaneshafnar ogReykjanesbæjar, þótt samningurinn sé aðeins á milli stefnda Thorsil ehf. ogReykjaneshafnar, sem umráðanda lóðarinnar. Samningurinn sé m.a. vottaður afþáverandi bæjarstjóra Reykjanesbæjar, Árna Sigfússyni.Einsog gr. 2.1 í samningnum beri með sér hafi hluta þeirrar lóðar, sem Thorsil ehf.tók á leigu, verið úthlutað til annarra sem ráku þar litla sem enga starfsemieins og segir í samningnum. Stefnda Reykjaneshöfn hafi tekið að sér að greiðaúr því máli svo sem fram komi í tilvitnaðri grein. Að öðru leyti hafi aldreiverið minnst á rétt annarra til lóðarinnar, að hluta eða í heild. Því sésérstaklega mótmælt aðdróttunum í stefnu þess efnis að Thorsil ehf. hafi veriðkunnugt eða mátt vera kunnugt um réttindi stefnanda yfir lóðinni, sem Thorsilehf. fái reyndar ekki séð að séu nokkur. StefndaReykjaneshöfn hafi lýst því yfir í gr. 2.2 í samningnum að hún væri einneigandi lóðarinnar og að hið leigða land sé ekki bundið nokkrum kvöðum eðaréttindum annarra af nokkru tagi.Ekkisé ágreiningur um að stefnda Reykjaneshöfn fari með umráð yfir lóðinni semThorsil ehf. tók á leigu með samningnum. Stefnda Reykjaneshöfn hafi ábyrgstfullan ráðstöfunarrétt sinn að hinu leigða landi gagnvart stefnda Thorsil ehf.sem hafi enga ástæðu haft til þess að draga yfirlýsingar þar um í efa. Engumkvöðum hafi verið þinglýst á lóðina og heimildarskjöl um hana beri ekki með sérnokkrar kvaðir sem samningurinn fari í bága við. Fráleitt sé að ætla stefndaThorsil ehf. að hafa einhverja vitneskju um meint réttindi stefnanda tillóðarinnar þegar fyrir liggi að síðustu samskipti stefnanda við meðstefndu ímálinu fyrir gerð samningsins hafi snúist um lóð fyrir stefnanda á allt öðrumstað. Stefnandi hafi ekki verið vissari en svo sjálfur um fyrirætlanir sínar ogþví hafi meðstefndu litið eðlilega svo á að stefnandi ætti ekki nokkurn rétttil lóðarinnar. Þvísíður hafi Thorsil ehf. haft ástæðu til annars en að ætla að viðsemjandi sinnhefði fulla heimild til þess að gera samninginn. Því sé um að ræða gildansamning sem stefnda Reykjaneshöfn sé bundin af. Thorsil ehf. telur að ekkert í málatilbúnaðistefnanda gefi tilefni til þess að ætla annað en að heimild stefnduReykjaneshafnar til ráðstöfunar lóðarinnar hafi verið fyrir hendi þegarsamningurinn var gerður. Vísast þar um að mestu til málsástæðna í greinargerðstefndu Reykjaneshafnar og stefnda Reykjanesbæjar sem Thorsil ehf. geri aðsínum. Thorsil ehf. byggir ennfremur á því aðsamningurinn feli í sér skuldbindingu stjórnvaldsins Reykjaneshafnar gagnvartstefnda Thorsil ehf. sem byggist á stjórnvaldsákvörðunum beggja meðstefndu,Reykjaneshafnar og Reykjanesbæjar. Slíkar ákvarðanir verði ekki ógiltar meðdómi þegar þriðji maður leiði af þeim rétt í góðri trú svo sem sé með stefndaThorsil ehf. Stjórnvaldið sé bundið af ákvörðuninni og þar með samningnum.Krafa, sem stefnandi gæti leitt af meintu loforði til lóðarinnar, sem stefndaThorsil ehf. var leigð með samningnum, myndi þá takmarkast við skaðabætur vegnatjóns sem hann hefði af úthlutun lóðarinnar til annars aðila en ekki réttar tillóðarinnar sjálfrar. Sé í þessu byggt á meginreglum stjórnsýsluréttarins umskuldbindingargildi stjórnvaldsákvarðana. Stefnandi virðist átta sig á því aðréttur hans kunni að takmarkast við þetta með áskilnaði um rétt til þess aðhöfða bótamál síðar. Gildurlóðar- og hafnarsamningur sé forsenda annarra samninga sem Thorsil ehf. hafigert eins og orkusamninga og ennfremur þess, að fjárfestar hafa lagt fé íverkefnið. Það yrði því að mun viðurhlutameira fyrir Thorsil ehf. aðlóðarsamningur yrði ógiltur en fyrir stefnanda að þurfa að hliðra til íverkefni sem sé jafn skammt á veg komið og málatilbúnaður stefnanda beri meðsér að sé. Hreint hagsmunamat á milli stefnanda og stefnda Thorsils ehf. ættiþví að leiða til sömu niðurstöðu, þ.e. að lóðarsamningurinn yrði ekki ógiltur. Ekkertí málatilbúnaði stefnanda leiði sönnur að því að lóðin, sem stefnukrafan lýturað, sé forsenda uppbyggingar verkefnis hans. Meðstefndu hafi boðist til þess aðfinna aðra lóð fyrir hann á svæðinu. Yrði litið svo á að stefnanda hafi veriðgefið lóðarloforð, sem hefði verið á honum brotið, væri einfaldur mælikvarði átjón hans kostnaðaraukinn sem hlytist af því að verða að skipta um lóð.Allsendis er óvíst að hann yrði nokkur. Fyrirliggi að aldrei hafi verið gengið frá samningi um lóð á milli stefnanda ogstefndu Reykjaneshafnar eða Reykjanesbæjar. Þá liggi ennfremur fyrir afmálatilbúnaði stefnanda að langt sé í land með að ákvörðun um bygginguverksmiðju hans liggi fyrir. Verkefnið virðist reyndar frá upphafi hafa verið ífullkominni óvissu um fjármögnun. Meðtölvuskeyti stefndu Reykjaneshafnar til stefnanda hafi aðeins verið staðfest aðstefnda Reykjaneshöfn væri reiðubúin til þess að úthluta stefnanda lóð í ágúst2011. Samskipti þessara aðila síðan beri glöggt með sér óvissu um verkefnið ogstefnandi hafi slegið úr og í með framgang verkefnisins. Meðal annars hafiverið að því vikið af stefnanda að verksmiðjunni kynni að verða fundin lóð viðorkuver í Svartsengi. Niðurstaða um að tölvupósturinn feli í sér loforð umúthlutun eða ígildi þess sé því í besta falli afar langsótt. Stefnandi hafieinfaldlega aldrei klárað málið af sinni hálfu. Hann geti ekki átt til þessrétt að lóðareigandi bíði eftir honum út í það óendanlega. Ígreinargerðum beggja meðstefndu sé vikið að frávísun án kröfu. Thorsil ehf.telur grundvöll fyrir frávísun vegna þess hve málatilbúnaður stefnanda séflókinn og erfitt að henda á honum reiður. Umfrekari rök fyrir sýknukröfu vísast til greinargerða meðstefndu og til þeirraraka og málsástæðna sem þar koma fram. Málavöxtum sé mótmælt að svo miklu leytisem þeir fari í bága við málavaxtalýsingar stefndu. Thorsil ehf. byggi efniskröfur sínar um sýknufyrst og fremst á því að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að sér hafiverið veitt lóðarloforð sem hann geti reist rétt á. Ennfremur er byggt ámeginreglum stjórnsýsluréttarins um skuldbindingargildi stjórnvaldsákvarðana.Þá er á því byggt að samanburður á hagsmunum stefnanda af því að fá hinaumþrættu lóð sér afhenta, og stefnda Thorsil ehf. af því að halda lóðinni,myndi leiða til sömu niðurstöðu. Þá gerir Thorsil ehf. rök og málsástæðurmeðstefndu Reykjaneshafnar og Reykjanesbæjar að sínum. Ummálskostnaðarkröfu vísast 130. gr. einkamálalaganna nr. 19/1991.VI Stefnandi, sem er ráðgerirbyggingu og rekstur lífalkóhól- og glýkólverksmiðju, var í samskiptum viðstefndu Reykjanesbæ og Reykjaneshöfn um lóð fyrir verksmiðju í Helguvík íReykjanesbæ. Fram hefur komið í málinu að vegna þarfar verksmiðjunnar fyrirmikla varmaorku var óskað eftir lóð við hliðina á fyrirhugaðri kísilverksmiðjuí Helguvík. Upphafsamskipta aðila má rekja til ársins 2011. Í kjölfar fundar fulltrúa stefnandaog stefndu Reykjaneshafnar og Reykjanesbæjar 26. ágúst 2011 sendi hafnarstjóristefnanda tölvubréf 30. ágúst 2011 þar sem kemur m.a. fram að stefndaReykjaneshöfn sé „reiðubúin að úthluta AGC ehf. lóð fyrir glýkólverksmiðju aðStakksbraut nr. 4“. Stefnandi hóf vinnu við umhverfismat og lá samþykkiSkipulagsstofnunar fyrir 2. mars 2011. Engin frekari samskipti voru milli aðilafrá bréfi hafnarstjóra 30. ágúst 2011 fyrr en 19. mars 2012 en þá spurðistfyrirsvarsmaður stefnanda fyrir um lóðir við Reykjanesvirkjun en minntist ekkiá umdeilda lóð. Þann 11. apríl 2014 var undirritaður lóðar- og hafnarsamningurmilli stefnanda Reykjaneshafnar og stefnda Thorsil ehf. um leigu á lóðinni viðBerghólabraut, þ. á m. lóð þeirri er stefnandi hafði hug á og áður kallaðistStakksbraut 4. Fyrsta skóflustunga var tekin 27. ágúst 2014 og var greint fráþví í fjölmiðlum. Stefnandi sendi stefndaReykjanesbæ bréf 4. nóvember 2014 og krafðist þess að lóðarloforð um lóðinaBerghólabraut 4 yrði staðfest. Með bréfi stefnanda 26. janúar 2015 var óskaðeftir að gefinn yrði út lóðarleigusamningur um Berghólabraut 4 gegn greiðslulóðargjalda. Erindi stefnanda var svarað 28. janúar 2015 þar sem fram kom aðlóðinni hefði verið úthlutað og sé ekki lengur í boði. Eins og rakið er hér aðframan var deiliskipulagi Helguvíkur breytt í framhaldi af lóðarúthlutunstefndu Reykjaneshafnar til stefnda Thorsil ehf. Breytingin felur í sér aðlóðin Berghólabraut 4 er sameinuð ásamt lóðum nr. 9-21 við Berghólabraut ílóðina Berghólabraut 8. Í málinu gerir stefnandiaðallega kröfu um að lóðarúthlutun stefndu Reykjaneshafnar á lóðinniBerghólabraut 4 til stefnda Thorsil ehf. verði felld úr gildi og leiguréttur stefnandaá lóðinni viðurkenndur. Ennfremur að Reykjanesbær verði bundinn afviðurkenningarkröfunni. Ennfremur að stefndu Reykjaneshöfn verði gert skylt aðafhenda lóðina til stefnanda gegn greiðslu lóðargjalda. Krafa stefnanda á hendur stefndaReykjanesbæ er aðallega sú að breyting á deiliskipulagi Helguvíkur verði ógiltmeð dómi. Til vara gerir stefnandi þá kröfu á hendur stefnda Reykjanesbæ aðlóðarúthlutun til stefnda Thorsil verði felld úr gildi og að viðurkenndur verðileiguréttur stefnanda að Stakksbraut 9 gegn greiðslu lóðargjalda og aðReykjanesbær verði bundinn af viðurkenningarkröfunni. Loks gerir stefnandi þá kröfu áhendur stefndu Reykjaneshöfn að stefndu verði gert skylt að afhenda stefnanda4.467 fm landsvæði norðan Stakksbrautar 9 gegn greiðslu lóðargjalda. Til varaer byggt á því að kröfur samkvæmt aðal- og varakröfu beinist að stefndaReykjanesbæ í stað stefndu Reykjaneshöfn. Kröfur stefnanda í málinu gegnöllum stefndu grundvallast á því að stefnda Reykjaneshöfn hafi gefið stefnandaskuldbindandi loforð sem stefndu beri að efna í samræmi við meginreglursamningaréttar um skuldbindingagildi loforða. Stefnandi byggir á því aðReykjanesbær hafi gefið skuldbindandi loforð um lóðarúthlutun á umdeildri lóð íbréfi 30. ágúst 2011 þar sem segir að stefnd Reykjaneshöfn sé reiðubúin aðúthluta stefnanda lóð fyrir glýkólverksmiðju á nánar tilgreindum stað. Íframhaldi af þessu bréfi var ekkert frekar aðhafst af hálfu aðila varðandifrekari útfærslu á lóðarkaupum. Engin umræða fór fram um leigukjör, hvenærlóðarleiga hæfist, hvenær greiðsla lóðargjalda hæfist, eða önnursamningsatriði. Enginn samningur var undirritaður af hálfu aðila og stefnandileitaði ekki eftir skriflegum samningi fyrr en löngu síðar, eða 26. janúar2015, eftir að lóðinni hafði verið úthlutað til stefnda Thorsil ehf. Sönnunarbyrðina fyrir því aðbindandi samningur hafi komist á milli aðila hvílir á stefnanda. Þegarframangreint er virt er ekki unnt að fallast á með stefnanda að yfirlýsingstefndu Reykjaneshafnar um að stefnda væri „reiðubúin“ til að úthluta stefnandaumræddri lóð hafi verið skuldbindandi loforð af hálfu stefndu, heldur aðeinsviljayfirlýsing stefndu Reykjaneshafnar um að stefnda væri fús til að úthlutastefnanda lóð ef um semdist. Af þessari ástæðu og vegna tómlætis stefnanda viðað halda fram meintum rétti sínum ber að hafna öllum kröfum stefnanda á hendurstefndu Reykjaneshöfn. Aðrar kröfur stefnanda á henduröðrum stefndu byggjast á þeirri forsendu að dómurinn komist að þeirriniðurstöðu að skuldbindandi samningur um úthlutun lóðar hafi komist á millistefnanda og Reykjaneshafnar. Þar sem dómurinn hefur komist að öndverðriniðurstöðu í málinu ber þegar af þeirri ástæðu einnig að sýkna alla aðrastefndu af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu verðurstefnandi dæmdur til þess að greiða stefndu hverjum um sig 800.000 krónur ímálskostnað. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefndu, Reykjaneshöfn,Reykjanesbær og Thorsil ehf., eru sýkn af kröfum stefnanda, AGC ehf., í málinu. Stefnandi greiði stefndu hverjumum sig 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 33/2009
|
Kærumál Dánarbú Skipti
|
Varnaraðilar kröfðust þess að við skipti á dánarbúi X ætti að taka tillit til arfs þeirra eftir föður sinn, fyrri eiginmann X. Sóknaraðilar héldu því hins vegar fram að skipti hefðu farið fram og varnaraðilar fengið greiddan sinn arfshluta fyrir stofnun hjúskapar X og föður sóknaraðila í samræmi við lagafyrirmæli þar um. Talið var að sóknaraðilum hefði ekki tekist að sýna fram á að varnaraðilar hefðu fengið greiddan lögmæltan erfðahluta eftir föður þeirra. Var krafan því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. janúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. janúar 2009 þar sem kveðið var á um að við skipti á dánarbúi X bæri að leggja til grundvallar að út úr búinu hefði ekki verið skipt arfi eftir Z, fyrri maka hennar og föður varnaraðila. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að kröfu varnaraðila um að taka eigi tillit til arfs þeirra eftir Z við skipti á dánarbúi X verði hafnað. Til vara krefjast þeir þess að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilar eru fjögur af níu börnum X og síðari eiginmanns hennar, Y. Fimm alsystkini þeirra hafa ekki látið málið til sín taka, hvorki í héraði né fyrir Hæstarétti. Meginreglur réttarfarslaga, sem meðal annars koma fram í 100. gr. og 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, standa til þess að leyst sé úr kröfum sem varða formsatriði máls áður en tekin er afstaða til krafna sem lúta að efnislegri úrlausn þess. Varakrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar kemur því til athugunar á undan aðalkröfu þeirra. Kröfuna um ómerkingu úrskurðarins reisa sóknaraðilar, að því er virðist, á því að ekki hafi í hinum kærða úrskurði verið leyst úr því ágreiningsefni sem skiptastjóri í dánarbúi X vísaði til héraðsdóms með bréfi 29. ágúst 2008 með heimild í 122. gr. laga nr. 20/1991. Í bréfi þessu er tekið fram að ágreiningur sé í búinu um hvort taka eigi tillit til arfs eftir Z við skipti á dánarbúi X, „þ.e. hvort inni í dánarbúinu ... sé arfur eftir Z.“ Muni börn Z gera þá kröfu fyrir héraðsdómi að við skiptin á dánarbúinu eigi að miða við að arfur eftir Z standi inni í búinu. Þeirri kröfu muni að minnsta kosti hluti af sameiginlegum börnum X og Y mótmæla og halda því fram að skiptin nái aðeins til dánarbús X og Y en ekki Z. Í hinum kærða úrskurði er kröfum málsaðila fyrir héraðsdómi lýst og á þær lagður úrskurður. Varða þær að efni til að öllu leyti þann ágreining sem skiptastjóri vísaði til dómsins samkvæmt nefndri heimild. Engin efni eru því til að taka til greina kröfu sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar. Í íslenskri löggjöf hefur um aldir verið gert ráð fyrir að til þess kunni að koma að skipta þurfi úr dánarbúum ekkja og ekkla eignum eftir hinn látna maka þegar sá eftirlifandi hefur gengið í hjúskap á ný án þess að gætt hafi verið að því að skipta dánarbúi eftir fyrri makann. Þannig var til dæmis að finna líkindareglu um hvernig haga beri skiptingu bús við þessar aðstæður í Norsku lögum Kristjáns V. frá 15. apríl 1687, 5. bók, 2. kafla, 70. gr. Liggur ljóst fyrir að í tilvikum sem þessum verður talið að erfingjar hins fyrri maka geti átt tilkall til hlutar við skiptingu bús eftir hinn langlífari, þótt hann hafi gegnið í hjúskap á ný. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, A, B, C og D, greiði óskipt varnaraðilum, E, F, G, H og I, 40.000 krónum hverri í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 479/1998
|
Skaðabætur Frávísun frá héraðsdómi
|
F taldi að búnaður sem hann lánaði H, þegar hann gerði út fiskiskip í eigu félagsins S, hefði verið seldur með skipinu, án heimildar F eða H. Höfðaði F mál gegn S til heimtu skaðabóta vegna þessa. Talið var að kröfur F væru ýmist ekki studdar neinum eða ófullnægjandi sönnunargögnum eða svo vanreifaðar að dómur yrði ekki felldur á þær. Var málinu í heild vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttarlögmennirnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 1998. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.466.657 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. febrúar 1993 til 23. nóvember 1995, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð. I. Kröfur áfrýjanda er að rekja til þess að frá september 1991 til febrúar 1992 gerði Helgi sonur hans út fiskiskipið Frey ÓF-36, en skipið var þá í eigu stefnda. Kveðst áfrýjandi hafa lánað syni sínum ýmsan búnað á það, sem þurft hafi til veiðanna. Er útgerð Helga lauk hafi stefndi afhent skipið forráðamönnum Skipars hf. í Þorlákshöfn, en félagið hafi síðan keypt það í júlí 1992. Hafi stefndi í febrúar 1992 jafnframt sett búnað áfrýjanda í gám í Hafnarfjarðarhöfn og síðar afhent kaupanda skipsins búnaðinn án heimildar áfrýjanda eða sonar hans. Kveðst áfrýjandi ekki hafa fengið muni þessa aftur. Endanlegar kröfur hans af því tilefni voru í sex liðum, svo sem rakið er í héraðsdómi, samtals að fjárhæð 4.871.807 krónur. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi breytt kröfum sínum þannig, að fallið er frá 3. lið kröfugerðarinnar um skaðabætur fyrir „beitutrog o.fl.“. Að öðru leyti eru kröfur hans óbreyttar. Stefndi mótmælir því að nokkur búnaður í eigu áfrýjanda eða Helga hafi farið í áðurnefndan gám í Hafnarfirði. Í hann hafi eingöngu verið settir hlutir í eigu stefnda sjálfs, sem síðar voru afhentir nýjum eiganda skipsins. Búnaður, sem Helgi hafi komið með um borð í Frey, hafi verið settur á land í Reykjavíkurhöfn og afhentur honum þar áður en skipinu var siglt til Hafnarfjarðar. Meðal hluta, sem þar um ræðir, hafi verið beitutrog, sem seljandi þess, Sjóvélar hf., hafi tekið þar til sín vegna vanefnda kaupandans á greiðslu. Ekki er deilt um að það sé sama tækið og áfrýjandi hefur nú fallið frá að krefja stefnda um skaðabætur fyrir. Nokkur vitni komu fyrir dóm og gáfu skýrslu um málsatvik. Er framburður þeirra rakinn í héraðsdómi. Þá hefur áfrýjandi lagt fyrir Hæstarétt endurrit skýrslu Arnar B. Magnússonar, sem tekin var eftir að héraðsdómur var kveðinn upp. Hann hefur jafnframt lagt fram nokkur ný skjöl. II. Samkvæmt hinum fyrsta af fimm kröfuliðum áfrýjanda krefst hann skaðabóta fyrir „upphengjur, vagna o.fl.“ að fjárhæð 150.000 krónur. Í skýrslu Arnar B. Magnússonar er því lýst að hann hafi í árslok 1991 unnið um borð í Frey við að setja upp línubeitingarvél. Hafi hann meðal annars þurft að færa burðarsúlur til að koma henni fyrir. Vinnulaun sín hafi Helgi og stefndi greitt, en vitnið kvaðst ekki muna hve mikið hvor þeirra greiddi. Ármann Sigurðsson var skipstjóri á Frey meðan Helgi gerði skipið út og ráðinn af þeim síðarnefnda til starfans. Bar hann fyrir dómi, að í vinnu Arnar um borð hafi meðal annars falist að koma fyrir upphengjum fyrir veiðarfærabúnað. Sama vitni skýrði jafnframt nánar hvaða einstakir hlutir voru settir í land í Reykjavíkurhöfn, en upphengjanna var þar ekki getið. Að virtum framburði vitnanna þykir áfrýjandi hafa skotið nokkrum stoðum undir að stefnda sé skylt að greiða skaðabætur fyrir nefndar upphengjur. Ekki hefur hins vegar verið skýrt hvað felist í þessum kröfulið að öðru leyti eða að tæki, sem undir hann geti fallið, hafi komið um borð fyrir tilstuðlan Helga og ekki verið skilað honum aftur. Kröfufjárhæðin styðst ekki við annað en áætlun áfrýjanda, en engin viðhlítandi gögn. III. Í fjórða kröfulið áfrýjanda er krafist skaðabóta fyrir „beitingavél af Mustad gerð“ með 2.997.312 krónum. Til stuðnings kröfunni vísar hann meðal annars til framburðar Arnar B. Magnússonar fyrir dómi, en í héraðsdómi er að öðru leyti rakinn framburður vitna, sem gefið hafa skýrslu um þennan þátt málsins. Í málatilbúnaði áfrýjanda felst að tækið, sem skaðabóta er krafist fyrir samkvæmt þessum kröfulið, hafi verið það, sem í málsgögnum er stundum nefnt línubeitingarsamstæða eða línubeitingarkerfi. Eru þar tilgreindir fjölmargir einstakir hlutir, svo sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi. Vitni, sem gefið hafa skýrslu fyrir dómi, hafa borið mjög hvert á sinn veg um hvaða hlutir það hafi verið, sem Helgi setti um borð í Frey og nefnt er beitingarvél í þessum kröfulið áfrýjanda. Ber að því leyti mikið á milli Ármanns Sigurðssonar annars vegar og Helga og Arnar B. Magnússonar hins vegar. Önnur vitni hafa ekki tjáð sig um þetta í einstökum atriðum. Ekki er stutt með framburði vitna að hlutir úr beitingarvélinni hafi verið settir í gám í Hafnarfirði og síðar afhentir nýjum eiganda Freys. Ármann Sigurðsson ber hins vegar að það hafi ekki verið gert. Meðal málsskjala er skýrsla lögreglufulltrúa á Selfossi 21. júní 1993. Var hún gerð í tilefni húsleitar í Þorlákshöfn hjá kaupanda Freys að kröfu Helga. Segir þar að með samþykki stefnda og forráðamanns Skipars hf. séu Helga afhent tiltekin veiðarfæri, sem fundust í húsakynnum Skipars hf. Jafnframt kemur fram í skýrslunni að teknar hafi verið ljósmyndir af hlutum, sem Helgi taldi eign áfrýjanda og geymdir voru í húsnæðinu. Sé þar sérstakalega um að ræða „uppstokkara“ Mustad Autoline. Telur áfrýjandi þar um að ræða hluti úr beitingarvél þeirri, sem hann krefst skaðabóta fyrir. Af framangreindri skýrslu lögreglu verður ráðið að kaupandi Freys hafi fengið umráð yfir tilteknum veiðarfærum í eigu áfrýjanda eða Helga. Ekkert liggur hins vegar fyrir um með hverjum hætti það gerðist. Ekki var heldur leitað eftir afstöðu Skipars hf. til þess hver væri eigandi þeirra muna, sem ljósmyndaðir voru og áfrýjandi telur sína eign. Þá hefur áfrýjandi ekki gefið skýringu á hvers vegna hann hafi ekki krafist þess að fá þessa muni afhenta sér, en fram er komið að hann hefur ekki aðhafst frekar í þessu efni eftir að umrædd húsleit var gerð. Loks hefur áfrýjandi enga viðhlítandi skýringu gefið á þeirri aðferð að miða 4. kröfulið við gengi norskrar krónu 1. febrúar 1993. Samkvæmt því, sem að framan greinir, eru kröfur áfrýjanda samkvæmt 1. og 4. lið svo vanreifaðar að dómur verður ekki á þær felldur. Réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda samkvæmt öðrum liðum kröfugerðarinnar styðst ýmist við engin sönnunargögn eða alls ófullnægjandi. Verður að þessu virtu ekki komist hjá að vísa málinu í heild frá héraðsdómi. Skal áfrýjandi jafnframt greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Málinu er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, Friðgeir Björgvinsson, greiði stefnda, Sigvalda Þorleifssyni hf., samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. júlí 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 8. júlí, er dómþing Héraðsdóms Norðurlands eystra sett í dómsal embættisins að Hafnarstræti 107, Akureyri, og haldið af Ólafi Ólafssyni, héraðsdómara. Fyrir er tekið: Mál nr. E-106/1997: Friðgeir Björgvinsson gegn Sigvalda Þorleifssyni h.f. Er nú í málinu kveðinn upp svofelldur dómur: Mál þetta, sem dómtekið var þann 22. maí s.l. hefur Friðgeir Björgvinsson, kt. 031222-2799, Orrahólum 7, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 20. mars 1997, á hendur Sigvalda Þorleifssyni h.f., kt. 570269-7049, Aðalgötu 16, Ólafsfirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða honum skuld að fjárhæð kr. 4.871.807,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 1. febrúar 1993 til greiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. febrúar 1994, í samræmi við 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Ennfremur er krafist málskostnaðar að mati dómsins og að tildæmdur málskostnaður beri dráttarvexti frá 15. degi eftir dómsuppsögu, samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991. Loks er krafist virðisaukaskatts. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað ásamt virðisaukaskatti. Til vara krefst stefnda verulegrar lækkunar á stefnukröfum og að málskostnaður falli niður. Undir rekstri málsins vísaði stefnda einnig til 3. gr. fyrningarlaga nr.14/1905. I. Stefnandi kveður málavexti þá, að í septembermánuði 1991 hafi sonur hans, Helgi Friðgeirsson, haft uppi áform um að festa kaup á Frey ÓF-36, 185 rúmlesta fiskiskipi, er þá hafi verið í eigu stefnda, Sigvalda Þorleifssonar h.f., og hafi mál skipast þannig að Helgi hafi verið með bátinn frá septembermánuði 1991 til febrúarloka 1992. Skipinu hafi fylgt veiðibúnaður, þ.e. beitningavél og rekkar, en þar sem að búnaðurinn hafi reynst ónothæfur hafi stefnandi á nefndu tímabili lánað til útgerðar bátsins beitningavél, línu o.fl. Í lok febrúarmánaðar 1992 hafi sonur stefnanda fallið frá fyrirhuguðum kaupum og skipið þá verið selt til þriðja aðila. Þau tæki sem stefnandi hafði lánað til útgerðarinnar hefðu þá verið flutt til Hafnarfjarðar og komið fyrir í gámi á afgreiðslusvæði Eimskipafélags Íslands h.f., en reikningar vegna geymslukostnaðar sendir Skelli h.f., félagi sem stefnandi var aðili að. Í janúarmánuði 1993 hafi stefnandi ætlað að sækja veiðitæki sín í geymslugáminn, en þá komið í ljós að framkvæmdastjóri stefnda, Rúnar Sigvaldason, hafði gefið leyfi til að taka gáminn svo og öll þau veiðitæki sem þar höfðu verið, og látið þau fylgja með skipinu við söluna til þriðja aðilans. Vegna þessa hefði stefnandi ritað innheimtubréf þann 23. október 1995 til stefnda og Eimskipafélags Íslands h.f. og krafist bóta fyrir þau veiðitæki sem stefndi hafði lánað og farið höfðu í margnefndan gám. Athæfi stefnda hafi og verið kært til lögreglu, en lögreglurannsókn ekki leitt til ákærumáls. Í samræmi við framangreint sundurliðar stefnandi dómkröfur sínar og eru þær endanlegar svofelldar: Reisir stefnandi kröfur sínar á því, að stefnda hafi með athæfi sínu heimildarlaust tekið verðmæti í eigu stefnanda og ráðstafað þeim til þriðja manns, en viðskipti stefnda og Helga Friðgeirssonar hafi verið stefnanda óviðkomandi og stefnda auk þess vitað um eignarrétt stefnanda á mununum. Reisir stefnandi kröfur sínar á hendur stefnda á almennum skaðabótareglum. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991, um dráttarvexti til laga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Þá er krafa um virðisaukaskatt reist á ákvæðum laga nr. 25/1988. Stefnda kveður málsástæður og önnur atvik máls vera þau, að sonur stefnanda, Helgi Friðgeirsson, hafi falast eftir kaupum á bát stefnda, Frey ÓF-36, haustið 1991, en að ekki hafi orðið af kaupum vegna aðstæðna er vörðuðu kaupandann, og skipið því verið selt öðrum, Skipar h.f., hinn 15. mars 1992. Mál hefðu hins vegar skipast þannig að Helgi Friðgeirsson hefði haft umráð skipsins frá septembermánuði 1991 til febrúarmánaðar 1992. Stefnda styður sýknukröfu sína með því að engin beitningavél hafi verið í Frey ÓF-36 á þeim tíma er Helgi Friðgeirsson hafði með útgerð skipsins að gera. Í þess stað hafi verið í skipinu beitningatrekt og nýlegir rekkar, nánast fullir af línu. Þá er því andmælt að stefnandi hafi lánað til skipsins beitningavél og línu, en staðhæft að sonur stefnanda, Helgi Friðgeirsson, hafi komið með um borð beitningatrekt frá Sjóvélum h.f., og því haldið fram að nefnd tæki hafi verið sótt af starfsmönnum Sjóvéla h.f. er Helgi Friðgeirsson hætti útgerð skipsins í febrúarmánuði 1992. Af hálfu stefnda er því og haldið fyrir fram að fyrir afhendingu Freys ÓF-36 til Skipar h.f. í marsmánuði 1992 hafi forsvarsmaður stefnda, Rúnar Sigvaldason, tekið úr skipinu línu, rekka, palla af millidekki, baujur, belgi og færi og komið þessum eigum stefnda fyrir í leigugámi hjá Eimskipafélagi Íslands h.f. í Hafnarfirði. Því er og andmælt af hálfu stefnda að þau tæki og veiðarfæri sem talin eru upp í 1.-6. lið stefnu hafi farið í áðurgreindan leigugám Eimskipafélags Íslands h.f. eða verið um borð í Frey ÓF-36 við sölu skipsins til Skipar h.f. Hefur stefnda og ekki kannast við að um borð í Frey ÓF-36 hafi verið á vegum Helga Friðgeirssonar upphengjur, vagnar, beitningarekkar, beitningavél beitutrog eða línu- og bolfæraspil. Er og vísað til þess að tilboð til fyrirtækis stefnanda vegna línu- og bolfæraspils, sbr. dskj. nr. 12, hafi verið gert löngu eftir að skipið var afhent hinum nýju kaupendum. Jafnframt er því haldið fram að lína sú er vísað er til í 6. tl. í stefnu, og var í skipinu, hefði átt að fara til Landssambands íslenskra útvegsmanna, en línan horfið úr skipinu daginn eftir að það kom til Hafnarfjarðar. Er kröfum stefnanda í máli þessu því mótmælt svo og alfarið hafnað þeirri staðhæfingu stefnanda að stefndi hafi tekið í heimildarleysi verðmæti í eigu stefnanda og ráðstafað þeim til þriðja aðila. Þá er sérstaklega mótmælt vaxtakröfu stefnanda. Stefnda kveðst byggja kröfur sínar á reglum kröfuréttar og reglum samningaréttar um efndir loforða og samninga. Málskostnaðarkrafa er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. II. Af hálfu stefnanda var lagður fyrir dóminn reikningur frá O. MUSTAD og Sön A.S., dagsettur 1987-11-10, vegna kaupa Helga Friðgeirssonar á „MUSTAD autoline Modul system“ að fjárhæð NOK 320.000,-, en áritað er á reikninginn að gjaldeyrir hafi verið afgreiddur í Landsbanka Íslands þann 8. janúar 1988. Þá liggur fyrir afsal, dags. 21. apríl 1988, þar sem Helgi Friðgeirsson afsalar stefnanda línubeitningavél og er kaupverð hennar kr. 1.300.000,-. Af hálfu stefnanda hafa og verið lagðir fram sex reikningar frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna vegna kaupa á veiðarfærum, þ.á.m. á önglum og fiskilínu og eru þeir dagsettir frá 28.03.1989 - 08.05.1991, líkt og kröfugerð stefnanda var breytt undir rekstri málsins. Þá voru af hálfu stefnanda lagðir fram reikningar frá Eimskipafélagi Íslands h.f. til Skellis h.f., dags. 30.06.1992 vegna geymslugjalds fyrir veiðarfæri á tímabilinu frá mars til júní 1992. Þá var af hálfu stefnanda lagður fram úrskurður Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. 3/1993, uppkveðinn 18. júní 1993, um húsleit í húsnæði Skipar h.f. í Þorlákshöfn, en tilefni úrskurðarins var kæra um meint hegningarlagabrot forsvarsmanna félagsins og framkvæmdastjóra stefnda, Þorleifs Rúnars Sigvaldasonar. Samkvæmt staðfestri lögregluskýrslu Hergeirs Kristgeirssonar, lögreglufulltrúa, dags. 21. júní 1993, fundust í nefndu húsnæði lúðulínubyssur ásamt fylgihlutum og lagningskar. Fram kemur í skýrslunni að í þágu rannsóknar málsins hafi m.a. verið lagt hald á plastbala með lúðulínu, plastbelgi, plastkör með færum og línu, öngla o.fl. og voru nokkur þessara veiðarfæra merkt einkennisstöfunum RE-400, fiskiskipi stefnanda. Í niðurlagi lögregluskýrslunnar er þess getið að í öðrum enda hússins hafi auk þessara tækja fundist veiðarfæri og segir um það m.a.: „Þar er sérstaklega um að ræða „uppstokkara“ MUSTAD autoline, type: Stark, ser.nr. 44, ár 1987 og nokkra „rekka“, sem Helgi taldi í eigu föður síns.“ Í málinu liggur fyrir bréf Skipavarahluta h.f., dags. 15.12.1992, til Skellis h.f., fyrirtækis stefnanda, þar sem krafist er greiðslu vegna rekka og vagna að fjárhæð kr. 223.000,-, sbr. 1. tl. í kröfugerð stefnanda. Tekið er fram í innheimtubréfinu að nefnd tæki hafi verið lánuð 20.12.1991 fyrir m/v Frey. Frá sama fyrirtæki er reikningur dags. 09.12.1991 vegna kaupa Skellis h.f. á beitutrogi, beituskurðarhníf og línuburstum, samtals að fjárhæð kr. 405.150,- sbr. 3. tl. í stefnu. Í bréfi frá fyrirtækinu, dags. 22.05.1998, er frá því greint að starfsmenn þess hafi þann 26. febrúar 1992 fjarlægt beituskurðarhníf og beitutrekt úr Frey ÓF-36 vegna vangoldinna skulda. Þá var af hálfu stefnanda lagt fram tilboð Sjóvéla h.f. til Helga Friðgeirssonar vegna Verksals h.f. fyrir línuspili og bolfæraspili, samtals að fjárhæð kr.784.350,-, sbr. 4. tl. í kröfugerð stefnanda. Tilboðið er dags. 29.04.1993. Loks hefur stefnandi lagt fram vinnulista Arnars Magnússonar vegna „uppsetningar á línuvél í Frey“ á tímabilinu frá 14.-28. nóvember 1991, samtals 80,5 klst. Af hálfu stefndu hafa verið lagðir fram reikningar vegna kaupa félagsins á veiðarfærum, þ.á.m. á nælontaum, uppsettum bjóðum, fiskilínu, líflínu, önglum, línurekkum, Abot Mustad taumum, beitusmokk vegna m/b Freys ÓF-36, borðstokkarúllu, línuspili og dælustöð vegna m/b Freys ÓF-36. Af hálfu stefnda var einnig lögð fram yfirlýsing Jónasar Guðmundssonar, starfsmanns Eimskipafélags Íslands h.f., dags. 02.06.1997, en þar er staðhæft að Rúnar Sigvaldason hafi, f.h. stefnda, geymt gám með veiðarfærum á starfssvæði félagsins. Þar segir ennfremur: „Í gáminum var fiskilína, baujur, belgir og pallar á millidekki ásamt rekkum.“ Vegna áðurnefnds innheimtubréfs stefnanda til Eimskipafélags Íslands var af hálfu innra eftirlits félagsins sent bréf til stefnanda, sbr. dskj. nr. 6, og er niðurlag þess svofellt: „Ljóst er að vara þessi var afhent að fyrirsögn þess aðila, sem kom henni í geymslu hjá Eimskip í Hafnarfirði. Ágreiningur þinn við þann aðila um eignarrétt á vörunni er Eimskip óviðkomandi. Að því marki, sem um mistök af hálfu afgreiðslustjóra okkar í Hafnarfirði er að ræða, varða þau að hann skyldi taka trúanlega þá fullyrðingu forráðamanna Skellis h.f., hvort sem þú varst í sambandi við hann eða aðrir, án þess að bera það undir þann aðila, sem kom vörunni í okkar vörslu.“ Samkvæmt fyrirliggjandi yfirlýsingu fyrirsvarsmanns stefnda var geymslugámur fyrirtækisins tekinn úr vörslum Eimskipafélagsins í Hafnarfirði þann 8. ágúst 1992. Stefnda hefur lagt fram kaupsamning vegna sölu Freys ÓF-36 til Skipar h.f. Kaupsamningurinn er dagsettur 2. júlí 1992, og er þar m.a. vikið að veiðarfærum skipsins þannig: „Með í kaupunum skal fylgja útbúnaður á dragnótaveiðar, þ.e. spil og 2 vindur með tógum. Þá skal fylgja með í kaupunum auk venjulegs fylgifjár, allur veiðarfæraútbúnaður að öðru leyti, sem skipið á og tilheyrir því. Engin veiðarfæri fylgja með í kaupunum.“ Í kaupsamningnum er tekið fram að skipið hafi verið afhent kaupanda í Hafnarfjarðarhöfn þann 15. mars 1992, en í niðurlagi hans segir eftirfarandi: „Seljandi lofar að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð, fasteignaveði, bankaábyrgð eða með öðrum hætti, sem Glitnir h.f. samþykkir, kaupleigu kaupanda á línubeitningavél að upphæð kr. 4.500.000,-, en lánstími verður allt að 5 árum. Ábyrgð þessi er meðal forsendna kaupanda fyrir kaupunum vegna línuveiða á tvöföldunartímabili, sem nánar greinir í samningi aðila um upplegg á afla, dags. 11. mars 1992.“ III. Fyrir dómi hafa gefið skýrslur vitnin Magnús Helgi Friðgeirsson, Jón Haukur Bjarnason, Valdimar Sigurðsson og Arnar Sigurðsson svo og áður nefndur Hergeir Kristgeirsson, lögreglufulltrúi. Þá gaf og skýrslu fyrirsvarsmaður stefnda Þorleifur Rúnar Sigvaldason, framkvæmdastjóri. Magnús Helgi Friðgeirsson, framkvæmdastjóri, fæddur 1944, staðfesti fyrir dómi að hann hefði haustið 1991 haft í hyggju að kaupa skipið Frey ÓF-36 af stefnda, en að mál hefðu skipast þannig að hann hefði verið „viðriðinn útgerð þess“ frá því í september 1991 til febrúarloka 1992, er stefnda óskaði eftir að skipið hætti veiðum og kæmi til Reykjavíkur vegna fyrirhugaðrar sölu þess til Skipar h.f. Kvaðst vitnið þannig hafa verið með skipið til reynslu, og til þess að hann gæti sannað sig sem útgerðaraðila og traustan borgunarmann fyrir kaupverði skipsins. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa verið með skipstjórnarréttindi og því hefði Ármann Sigurðsson verið ráðinn til að annast skipstjórn nefnt tímabil. Vitnið kvaðst og ekki hafa verið eiginlegur leigutaki skipsins, en staðfesti að aflinn hefði allur farið í fiskverkunarstöð stefnda. Við viðtöku skipsins úr hendi stefnda í septembermánuði 1991 bar vitnið að ekkert af línu eða öðrum veiðarfærum hefði verið um borð og hann af þeim sökum fengið allan veiðibúnað til lúðuveiða lánaðan hjá föður sínum, stefnanda málsins. Vitnið staðfesti hins vegar að stefnda hefði sett línurekka um borð í skipið er það fór á svonefnda línutvöföldun í janúarmánuði 1992. Þá hefði stefndi greitt reikninga vegna viðgerða á vél skipsins. Vegna línuveiðanna kvaðst vitnið og hafa fengið lánuð veiðitæki og veiðarfæri hjá stefnanda, þ.á.m. beitningavél ásamt fylgihlutum og þeir hlutir verð settir í Frey ÓF-36. Þá kvaðst hann hafa keypt viðbótartæki og þannig sett upp „mun stærra kerfi en sem fyrir var í bátnum“. Áður nefndir línurekkar stefnda hafi og ekki passað við beitningavél stefnanda, en auk þess kvað vitnið línu þá er stefnda sendi um borð hafa verið það lélega að ekki hefði verið hægt að notast við hana. Þá staðhæfði vitnið að lína sú, er forsvarsmenn stefnda sendu um borð hafi farið með skipinu er það var selt til Skipar h.f. Fyrir dómi staðhæfði vitnið að beitningasamstæða sú er stefnandi lánaði til skipsins hefði staðið saman af nokkrum tækjum, þ.á.m. spilum, burstasettum, afspilara, uppstokkara, rekkum, trekt og beituskurðarvél. Sérfróður aðili, Örn Magnússon, hefði og verið fenginn til að vinna við niðursetningu vélarinnar, en einnig kvaðst vitnið sjálft hafa unnið við það verk í nóvember 1991. Vegna fyrirhugaðrar sölu stefnda á skipinu kvaðst vitnið hafa siglt því til Reykjavíkur þann 26. febrúar 1992, og þá litið svo á að forsvarsmaður stefnda, Rúnar Sigvaldason, hefði tekið við skipinu svo og mannaforráðum. Þrátt fyrir ágreining við stefnda um úthald skipsins á nefndu tímabili bar vitnið að gagnkvæmur vilji hefði verið fyrir því að vitnið starfaði áfram fyrir stefnda, eftir atvikum á öðru skipi, og jafnframt að beitningavél stefnanda yrði notuð við þær veiðar. Vitnið kvaðst hins vegar hafa frétt af því daginn eftir að skipið kom til hafnar í Reykjavík að það hefði verið fært til Hafnarfjarðar og er hann gætti að því þar hefði hann séð að verið var að taka beitningavél stefnanda niður og gera skipið að öðru leyti klárt fyrir hinn nýja kaupanda. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa rætt frekar við forsvarsmann stefnda, Rúnar Sigvaldason, er boðist hefði til að útvega gám hjá Eimskipafélagi Íslands h.f. fyrir beitningavélina og í framhaldi af því hefði vélin ásamt fylgihlutum verið tekin niður og sett í vörslur Eimskips. Vitnið staðfesti hins vegar að hluti beitningavélasamstæðunnar, þ.e. beitningatrektin og beitningaskurðarhnífurinn hefðu farið til starfsmanna Sjóvéla h.f. Fyrir dómi bar vitnið að frumreikningar vegna geymslugjalds Eimskips fyrir gáminn hefðu verið gefnir út til Skellis h.f., fyrirtækis stefnanda, en síðar kvaðst vitnið að eigin frumkvæði hafa fengið því breytt og reikningar Eimskips þá verið gefnir út á nafn stefnanda. Um áramótin 1992 kvaðst vitnið hafa frétt af því að fyrirsvarsmaður stefnda hefði afhent öll veiðarfæri stefnanda í gáminum til hins nýja kaupanda Freys ÓF-36, og ennfremur frétt að aðilar á vegum stefnda hefðu komið í veiðarfærahús stefnanda og tekið veiðarfæri í eigu hans með þeim orðum að þau væru fylgihlutir skipsins. Kvaðst vitnið og hafa fengið þetta staðfest við húsleitarrannsókn lögreglu þann 21. júní 1993, sbr. dskj. nr. 44, og þá jafnframt þekkt hluta af beitninga-samstæðunni í húsnæði hins nýja eiganda skipsins. Fyrir dómi staðfesti vitnið hins vegar að það væri ekki skýrlega skráð á norskum frumreikningum vélasamstæðunnar, eða á afsali millum þeirra feðga fyrir vélinni, sérstakt serial númer sambærilegt því og getið er um í áður greindri lögregluskýrslu. Engu að síður kvaðst vitnið hafa verið sannfært um að fyrirsvarsmaður stefnda hefði afhent hinum nýju eigendum skipsins þau veiðarfæri og veiðitæki stefnanda, sem lýst er í 1.-6. tl. í dómkröfum stefnanda. Vitnið Jón Haukur Bjarnason, fæddur 1957, bar fyrir dómi að það hefði að beiðni forsvarsmanns stefnda afhent Helga Friðgeirssyni skipið Frey ÓF-36, án beitningarvélar eða annarra veiðitækja, fyrir utan línu, í Hafnarfjarðarhöfn haustið 1991, en vitnið kvaðst þá hafa gegnt stöðu skipstjóra. Vitnið kvaðst eftir þetta hafa hætt öllum afskiptum af skipinu, en staðhæfði að það hefði á því tímabili sem Helgi hafði með útgerðina að gera séð um borð beitningavél. Vitnið Valdimar Sigurðsson, fæddur 1945, kvaðst hafa starfað sem matsveinn á Frey ÓF-36 frá haustmánuðum 1991, og allan þann tíma sem Helgi Friðgeirsson var með skipið. Vitnið bar að engin veiðitæki hefðu verið um borð í skipinu er Helgi tók við útgerð þess, en staðhæfði að Helgi hefði komið með um borð beitningavél, sem áður hefði verið í skipi stefnanda, Friðgeiri Björgvinssyni RE-400. Fyrir dómi kvaðst vitnið ekkert hafa þekkt til viðskipta Helga Friðgeirssonar og stefnda. Þá kvaðst vitnið ekkert hafa komið að skipinu eftir að það kom í Reykjavíkurhöfn í lok febrúarmánaðar 1992, enda litið svo á að Helgi Friðgeirsson væri hættur útgerð. Vitnið, Ármann Sigurðsson, fæddur 1965, kvaðst hafa verið ráðinn skipstjóri á Frey ÓF-36 í septembermánuði 1991 af væntanlegum kaupanda og útgerðaraðila skipsins, Helga Friðgeirssyni. Vitnið greindi frá því að síðar hefði það komið fram að ætlun útgerðaraðilans hefði verið að hafa skipið á leigu til loka „línutvöföldunar“ í febrúarmánuði 1992. Vitnið kvaðst hafa fengið laun sín greidd hjá fyrirtækinu Skelli h.f. Vitnið bar að Helgi Friðgeirsson hefði verið um borð í Frey ÓF-36, við veiðarnar, sem eins konar fiskilóðs. Vitnið skýrði frá því að allt úthald skipsins vegna lúðuveiða, þ.e. baujur, færi og ker með lúðulínu, hefði verið í eigu stefnda. Þá bar vitnið að önnur tæki og tól í eigu stefnda hefði einnig verið um borð í skipinu, þ.á.m. mikið af línum og fylgihlutum ásamt rekkum, línu og bólfæraspili, en auk þess lína í eigu Landssambands íslenskra útvegsmanna. Vitnið kvað útgerðaraðilann, Helga Friðgeirsson, ekkert hafa lagt til af veiðitækjum á meðan skipið var á lúðuveiðum. Eftir að lúðuvertíðinni lauk bar vitnið að skipið hefði verið útbúið til línuveiða, í nóvembermánuði 1991, og stefnda þá sent um borð beiturekka svo og mest af þeim tilbúnaði sem til þurfti. Vitnið bar að Helgi Friðgeirsson hefði lagt til beitutrog eða beitutrekt, lítið spil, svonefndan uppstokkara og beituskurðarhníf. Fyrir dómi staðhæfði vitnið hins vegar að eiginleg beitningavél eða kerfi hefði ekki verið um borð í skipinu, líkt og var í öðrum sambærilegum skipum. Jafnframt kannaðist vitnið ekki við að um borð hefðu verið vagnar. Vitnið staðfesti að Örn Magnússon hefði komið um borð fyrir línuvertíðina og sett upp rekka svo og sérstakan fót undir beitutrogið/beitutrektina, en vitnið kvaðst hafa fylgst með verki Arnars, en auk þess kvaðst það að beiðni Helga Friðgeirssonar hafa farið til Sjóvéla h.f. og náð í áðurnefnda beitutrekt og beituskurðarhníf. Vitnið greindi frá því að í lok febrúarmánaðar 1992 hefði borist tilkynning frá stefnda þess efnis að til stæði að selja skipið. Kvaðst vitnið því hafa siglt skipinu til Reykjavíkur, en vegna vangreiddra launa útgerðaraðilans, Helga Friðgeirssonar, samið, ásamt vélstjórum skipsins og stýrimanni, við fyrirsvarsmann stefnda, Rúnar Sigvaldason, og í framhaldi af því hefðu þeir landað aflanum úr skipinu. Þá kvaðst vitnið hafa fært skipið lítillega til í Reykjavíkurhöfn, þar sem þeim tækjum og veiðarfærum, sem tilheyrðu Helga Friðgeirssyni, hefði verið skipað upp á bryggju þ.á.m. uppstokkara, beitutrogi og ýmsum smáhlutum, og bar vitnið að Helgi hefði lítillega komið að því verki. Vitnið kvaðst og hafa heyrt af því síðar að aðilar á vegum Sjóvéla hefðu komið á bryggjuna og tekið sínar eigur, beitutrektina og beituskurðarhnífinn. Að beiðni fyrirsvarsmanns stefnda kvaðst vitnið hafa siglt skipinu til Hafnarfjarðar og bar að þar hefði allt það úthald sem tilheyrði stefnda verið híft frá borði og í gám sem stefndi hafði tekið á leigu hjá Eimskipafélagi Íslands h.f., þ.á.m. hefðu verið pallar af millidekki, þvottakar, línur, rekkar, baujur, færi o.fl. Vitnið staðhæfði að Helgi Friðgeirsson og hinn nýi eigandi skipsins hefðu ekkert komið að tilflutningi veiðarfæranna í gáminn. Við verklok kvaðst vitnið hafa hætt störfum fyrir stefnda, Sigvalda Þorleifsson h.f. Fyrirsvarsmaður stefnda Þorleifur Rúnar Sigvaldason, framkvæmdastjóri, hefur gefið skýrslu hér fyrir dómi, svo og vitnið Hergeir Kristgeirsson, lögreglufulltrúi og staðfesti hann áðurgreinda lögregluskýrslu IV. Í greinargerð hefur stefnda aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda. Undir rekstri málsins var því hreyft af hálfu stefnda að krafa stefnanda væri fallin niður fyrir fyrningu. Að virtum andmælum stefnanda þykir þessi málsástæða of seint fram komin og kemur hún því ekki til álita hér fyrir dómi. Eftir því sem fram hefur komið í málinu tók Helgi Friðgeirsson, sonur stefnanda, við fiskiskipi stefnda, Frey ÓF-36, haustið 1991, og var hann „viðriðinn útgerð þess“ allt til febrúarloka 1992. Skriflegur samningur um útgerð eða úthalds skipsins var ekki gerður, en Helgi hefur við meðferð málsins staðhæft að hann hafi fengið að láni til útgerðarinnar þau veiðarfæri og veiðitæki sem lýst er 1.-6. tl. í stefnu. Hefur hann og staðhæft að með beitningavél stefnanda og fylgihlutum hennar hafi hann sett upp „mun stærra kerfi en sem fyrir var í bátnum“. Samkvæmt vætti Helga Friðgeirssonar fyrir dómi lagði stefnda hins vegar aðeins til línu og línurekka til útgerðarinnar. Í vitnaskýrslu fyrir dómi greindi Ármann Sigurðsson frá því að hann hefði tekið við skipstjórn Freys ÓF-36 á haustmánuðum 1991, eftir auglýsingu Helga Friðgeirssonar. Vitnið kvaðst hins vegar hafa þegið laun sín frá Skelli h.f., fyrirtæki stefnanda. Samkvæmt vætti Ármanns lagði eigandi skipsins, stefnda í máli þessu, nær allt úthald til útgerðar Helga Friðgeirssonar, þ.á.m. baujur, færi, ker, línu, rekka ásamt fylgihlutum svo og línu og bólfæraspil, og er línuveiðar skipsins hófust kvað vitnið stefnda einnig hafa lagt til þann búnað sem þurfti, þ.á.m. beiturekka. Fyrir dómi kannaðist vitnið hins vegar ekki við að um borð í skipinu hefðu verið vagnar eða beitningavél, líkt og var í sambærilegum skipum. Þá staðhæfði vitnið að við lok útgerðar Helga Friðgeirssonar hefði allur sá búnaður sem hann kom með um borð í Frey ÓF-36 verið settur í land í Reykjavíkurhöfn, þ.á.m. beitutrog, uppstokkari og beituskurðarhnífur. Samkvæmt gögnum málsins tóku starfsmenn Sjóvéla hf. beituskurðarhníf og beitutrekt (trog) úr Frey ÓF-36 í sínar vörslur þann 26. febrúar 1992, og samkvæmt fyrirliggjandi yfirlýsingu og símbréfi frá starfsmönnum Eimskipafélags Íslands hf. færði fyrirsvarsmaður stefnda veiðarfæri í leigugám félagsins í Hafnarfirði og eru tiltekin; fiskilína, baujur, belgir og pallar af millidekki ásamt rekkum. Er þetta í samræmi við vætti Ármanns Sigurðssonar, skipstjóra , fyrir dómi. Þá er til þess að líta að samkvæmt gögnum málsins er ekki að finna í frumskjölum þeim sem stefnandi lagði fram um beitningsvélasamstæðu, sem haldið er fram að Helgi Friðgeirsson hafi sett um borð í Frey ÓF-36, verksmiðjunúmer líkt og „uppstokkari“ í lögregluskýrslu vitnisins Hergeirs Kristgeirssonar, er tilgreindur. Að áliti dómsins er frásögn vitnisins Ármanns Sigurðssonar trúverðug, en við mat á framburði Helga Friðgeirssonar þykir verða að líta til tengsla hans við stefnanda málsins. Að öllu framangreindu virtu og gegn andmælum stefnda þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á, hvorki með framlögðum gögnum né framburði vitna fyrir dómi, að stefnda hafi ráðstafað eignum hans til þriðja manns. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 150.000,-, ásamt vöxtum samkvæmt 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Dómsuppkvaðning í máli þessu hefur dregist vegna starfsanna dómara. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. Dómsorð: Stefnda, Sigvaldi Þorleifsson hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Friðgeirs Björgvinssonar, í máli þessu. Stefnandi, Friðgeir Björgvinsson, greiði stefnda kr. 150.000,- í málskostnað ásamt vöxtum samkvæmt 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991.
|
Mál nr. 432/2016
|
Samningur Kaup Stjórnsýsla Skaðabætur
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort U ehf. ætti rétt til skaðabóta vegna missis hagnaðar af því að ekki kom til kaupa hans á hlutum í S hf. í samræmi við samkomulagi við E ehf. árið 2010. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að U ehf. hefði ekki tekist að færa sönnur á því að þeir sem komið hefðu að samkomulaginu fyrir hönd E ehf. hefðu haft umboð til þess að rita undir endanlegan kaupsamning um sölu hlutanna. Þá var litið svo á að U ehf. hefði af fúsum og frjálsum vilja tekið ákvörðun um að segja sig frá söluferlinu áður en bindandi kaupsamningur var gerður. Var því ekki fallist á með U ehf. að S og E ehf. hefðu sammælst um að standa ekki við samkomulagið. Voru S og E ehf. sýknuð af kröfum U ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Markús Sigurbjörnsson og ViðarMár Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 7. júní 2016. Hann krefst þess að gagnáfrýjendum verði sameiginlega gert að greiða sér aðallega1.939.410.045 krónur, en til vara 1.810.146.562 krónur, í báðum tilvikum meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá11. apríl 2014 til 26. júlí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómifyrir sitt leyti 17. ágúst 2016. Þeir krefjast hvor fyrir sig aðallegastaðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, til vara að málinuverði vísað frá héraðsdómi en að því frágengnu að fjárhæð kröfu aðaláfrýjandaverði lækkuð. Í öllum tilvikum krefjast gagnáfrýjendur málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.Aðaláfrýjanda verður gert að greiðagagnáfrýjendum hvorum fyrir sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður um annað en málskostnað.Aðaláfrýjandi, Ursus ehf., greiðigagnáfrýjendum, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. og Seðlabanka Íslands,hvorum fyrir sig samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 2016.Málþetta, sem dómtekið var 11. mars sl., er höfðað með stefnu 18. desember 2014 afUrsus ehf., Lækjargötu 2, Reykjavík gegn Seðlabanka Íslands, Kalkofnsvegi 1,Reykjavík og Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf., Kalkofnsvegi 1, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega aðstefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 1.939.410.045 krónur,ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11.apríl 2014 til 26. júlí 2014 en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Til vara er gerð sú krafa að stefndu verði insolidum dæmd til að greiða stefnanda 1.810.146.562 krónur, ásamt vöxtumsamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. apríl 2014 til 26. júlí 2014 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndukrefjast aðallega sýknu en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þákrefjast stefndu greiðslu málskostnaðar. I.Atvik málsins, sem að hluta til eru umdeild, eruþau að 18. janúar 2010 hófst opið söluferli á hlutum SAT eignarhaldsfélags ehf.og Íslandsbanka hf. á hlutum sínum í Sjóvá. Umsjónaraðili með ferlinu varfyrirtækjaráðgjöf Íslandsbanka hf. Stefnandi tók þátt í söluferlinu og leiddihóp fjárfesta sem átti hæsta boð í félagið. Í mars 2010 hófust viðræður millifjárfestahópsins og eigenda félagsins um kaup á grundvelli tilboðsins. Í miðjumviðræðum tók stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands, ehf. yfir 73,03% hlutafjár í Sjóvá af SAT eignarhaldsfélagiehf. á grundvelli veðheimilda sinna og gerðist aðili að söluferlinu. Eftireigendaskiptin átti SAT eignarhaldsfélag ehf. 17,67% hlutafjár í Sjóvá ogÍslandsbanki 9,3%. Hinn 10. júlí 2010 undirrituðu stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., Íslandsbanki hf. og fjárfestahópurinn samkomulag umkaup og sölu á hlutum í Sjóvá og kauprétt að auki til handa fjárfestahópnum áhlutum í félaginu með nánar tilgreindum skilyrðum og fyrirvörum. Samhliðaundirrituðu framangreindir aðilar yfirlýsingu um kaupin, sem fól m.a. í sér aðstefndu, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. og Íslandsbanki hf.,skyldu gera samning um sölu á hlutum sínum í félaginu til fjárfestahópsins,jafnvel þótt SAT eignarhaldsfélag ehf. kysi að vera ekki aðili að viðskiptunum.SAT eignarhaldsfélag ehf. undirritaði samkomulagið með fyrirvara 28. júlí 2010,en ákvað að lokum að eiga ekki aðild að viðskiptunum. Eftir að niðurstöðuráreiðanleikakönnunar fjárfestahópsins lágu fyrir og í kjölfar frekarisamningaviðræðna um kaupin kveður stefnandi samkomulag hafa náðst. Því erustefndu ósammála. Samkvæmt samkomulaginu frá 10. júlí voruskuldbindingar fjárfestahópsins háðar eftirtöldum skilyrðum og fyrirvörum: Ígrein 5.1.1: Að fyrsta áfanga áreiðanleikakönnunar hefði verið lokið þannig aðásættanlegt væri að mati fjárfestahópsins. Stefnandi kveður þessu skilyrði hafaverið fullnægt í byrjun september 2010. Í grein 5.1.2: Að áreiðanleikakönnunhefði verið lokið þannig að ásættanlegt væri að mati fjárfestahópsins fyrir 1.ágúst 2010. Fjárfestahópurinn féll frá skilyrðinu um tímamörk, en áreiðanleikakönnunvar lokið í byrjun september 2010. Niðurstöður könnunarinnar gáfufjárfestahópnum tilefni til athugasemda um tiltekin atriði. Náðist samkomulagum þau með samþykkt ákvæða í greinum 7, 8 og 11 í endanlegum kaupsamningi.Stefnandi kveður skilyrði samningsins frá 10. júlí því hafa verið uppfyllt. Ígreinum 5.1.3 og 5.1.4: Að öll viðeigandi stjórnvöld hefðu samþykkt viðskiptin,þ.m.t. Fjármálaeftirlitið, eða ekki gert athugasemdir innan lögboðinna fresta,allt fyrir 15. september 2010. Stefnandi kveður að í endanlegum kaupsamningihafi fjárfestahópurinn fallið frá þessu skilyrði að því er varðar tímamörk ogný verið ákveðin. Því eru stefndu ósammála. Hið rétta sé að skilyrði ogfyrirvarar sem talin hafi verið upp í greinum 5.2.1 til 5.2.6 í samkomulaginu hafiekki verið uppfyllt. Ennfremur hafi stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf.,ekki veitt stefnanda eða fjárfestahópnum skriflega tilkynningu um að falliðhefði verið frá þeim skilyrðum sem þar komu fram né veitt framlengingutímafresta, enda augljóst öllum aðilum söluferlisins að semja þyrftisérstaklega um öll atriði kaupanna ef áreiðanleikakönnun fjárfestanna leidditil þess að aðilar ætluðu sér að gera endanlegan bindandi samning um hugsanlegkaup. Í grein 5.1.5: Að lokaútgáfa kaupsamnings lægi fyrir, þannig aðásættanlegt væri fyrir fjárfestahópinn, eigi síðar en 1. ágúst 2010. Stefnandikveður fjárfestahópinn hafa fallið frá skilyrði um tímamörk og unnið að gerðlokaútgáfu kaupsamnings sem lá svo fyrir á formi sem var ásættanlegt fyrirfjárfestahópinn í lok september 2010. Í grein 5.1.6: Að gerð hluthafasamningshefði verið lokið þannig að ásættanlegt væri fyrir fjárfestahópinn eigi síðaren 1. ágúst 2010. Fjárfestahópurinn féll frá þessu skilyrði og samþykkti aðgerast aðili að hluthafasamkomulagi hluthafa Sjóvá frá 28. júlí 2010, sbr.sérstaka yfirlýsingu þess efnis sem aðilar höfðu komið sér saman um í lokseptember 2010. Samkvæmt samkomulaginu frá 10. júlí voruskuldbindingar seljenda háðar eftirtöldum skilyrðum og fyrirvörum: Í grein5.2.1: Að öll viðeigandi stjórnvöld hefðu samþykkt viðskiptin, eða ekki gertathugasemdir innan lögboðinna fresta, allt fyrir 15. september 2010. Íendanlegum kaupsamningi féll stefnda Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. frá framangreindu skilyrði að því er varðar tímamörk ogvoru ný ákveðin. Í grein 5.2.2: Að aðilar fjárfestahópsins hefðu sent innumsókn til Fjármálaeftirlitsins eigi síðar en 15. júlí 2010 og óskað heimildartil að fara með virkan eignarhlut. Í endanlegum kaupsamningi féll stefndaEignasafn Seðlabanka Íslands ehf. frá þessu skilyrði að þvíer snertir tímamörk en í grein 6.1.3 og 7.1.16 í endanlegum kaupsamningi varstaðfest að slíkar umsóknir hefðu verið sendar Fjármálaeftirlitinu 4. ágúst2010 og seljendum um það kunnugt. Í grein 5.2.3: Að gerð lokaútgáfukaupsamnings lægi fyrir þannig að ásættanlegt væri fyrir stefnda EignasafnSeðlabanka Íslands ehf. eigi síðar en 1. ágúst 2010. Stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., féll frá þessu skilyrði að því er snerti tímamörkog vann að gerð lokaútgáfu kaupsamnings þar til hann var í ásættanlegu formifyrir stefnda Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. í lok september2010. Í grein 5.2.4: Að tilteknar eignir (e. „replacement assets“) hefðu veriðkeyptar út úr Sjóvá eins og þær voru skilgreindar í samkomulaginu og afhentarseljendum án kvaða. Gert var ráð fyrir því í yfirlýsingu aðila frá 10. júlí2010 að þetta skilyrði breyttist ef SAT eignarhaldsfélag ehf. yrði ekki aðiliað viðskiptunum. Í samræmi við það féll stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslandsehf., frá skilyrðinu og samþykktu aðilar í endanlegumkaupsamningi að í stað þess að eignirnar yrðu keyptar, yrði fjárfestahópnumhaldið skaðlausum af verðrýrnun eignanna, sbr. ákvæði 7, 8 og 11 í endanlegumkaupsamningi. Í grein 5.2.5: Að kaupverð væri greitt. Var þessum fyrirvaraaflétt með nýju slíku ákvæði í endanlegum kaupsamningi. Í grein 5.2.6: Að gerðhluthafasamnings hefði verið lokið þannig að ásættanlegt væri fyrir seljendureigi síðar en 1. ágúst 2010. Seljendur féllu frá þessu skilyrði þar sem fjárfestahópurinnsamþykkti að gerast aðili að hluthafasamkomulagi hluthafa Sjóvár frá 28. júlí2010, sbr. sérstaka yfirlýsingu þess efnis sem aðilar höfðu komið sér saman umí lok september 2010 samhliða gerð endanlegs kaupsamnings. Stefnandi kveður stefnda, Eignasafn SeðlabankaÍslands ehf., Íslandsbanka hf. og fjárfestahópinn sameiginlega hafa lýst yfir,með undirritaðri yfirlýsingu 7. júlí 2010, vilja til að undirrita framangreintsamkomulag frá 10. júlí sama ár, en jafnframt skuldbinda sig til að gera kaupsamningjafnvel þótt SAT eignarhaldsfélag ehf. gengi úr skaftinu. Sagði í 1. gr.yfirlýsingarinnar, að skuldbinding aðila samkvæmt samkomulaginu 10. júlí, væriháð þeim fyrirvara að SAT eignarhaldsfélag ehf. staðfesti samninginn meðundirritun sinni. Það gerði SAT eignarhaldsfélag ehf. svo 28. júlí 2010 meðfyrirvara. Í 4. gr. yfirlýsingarinnar sagði að aðilar skyldu vinna aðkaupsamningi sem taka myndi gildi ef skuldbinding samkvæmt 1. gr. hennar félliniður vegna þess að fyrirvarinn um aðkomu SAT eignarhaldsfélags ehf. næði ekki fram að ganga. Sagði svo í 4.gr. að hinn nýi samningur myndi byggja á samningnum frá því 10. júlí meðeftirfarandi undantekningum: Í grein 4 a: Að Íslandsbanki hf. og stefnda,Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., myndu selja hluti sína enekki SAT eignarhaldsfélag ehf. Í grein 4 b: Að lægra hlutfall útistandandihlutafjár yrði selt, svo sem nánar yrði útfært í samningi. Í grein 4 c: Aðkrafa á Avant hf. yrði ekki keypt út úr Sjóvá heldur myndu seljendur ábyrgjastskaðleysi fjárfestahópsins vegna hugsanlegra affalla af kröfunni. Í grein 4 d:Að sérstakt samkomulag yrði gert um eignastýringarstarfsemi. Í grein 4 e: Umönnur atriði sem aðilar yfirlýsingarinnar kynnu að verða sammála um. Stefnandikveður framangreint hafa gengið eftir, þ.e. SAT eignarhaldsfélag ehf. hafi ekkiorðið aðili að viðskiptunum, en stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., og Íslandsbanki hf. hafi gert samning viðfjárfestahópinn, sem byggði á samkomulaginu frá 10. júlí 2010, með þeimbreytingum sem sérstaklega voru tilgreindar í greinum 4 a-d í yfirlýsingunni,auk annarra atriða sem aðilar urðu ásáttir um sbr. ákvæði 4 e í yfirlýsingunni.Nánar tiltekið fólu hin umsömdu viðskipti í sér að stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., og Íslandsbanki hf. seldu fjárfestahópnum samtals498.978.467 hluti, að nafnvirði ein króna hver hlutur, þ.e. 31,33% hlutafjár ífélaginu. Þar af skyldi Íslandsbanki hf. selja alla sína hluti í félaginu, eða148.171.863, þ.e. 9,3% hlutafjár í félaginu og stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslandsehf., selja 350.806.604 hluti, þ.e. 22,03% hlutafjár ífélaginu. Kaupverð hlutanna skyldi vera samtals krónur 2.958.933.167, þ.e. ágenginu 5,93 á hvern seldan hlut. Auk þessa veitti stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., fjárfestahópnum rétt til að kaupa 812.185.707hluti eða sem nam 51% hlutafjár í félaginu á tímabilinu 21. júní 2012 til 15.júlí 2012. Samkvæmt samningnum skyldi innlausnarverð kaupréttarins áinnlausnartímabilinu vera samtals 6.029.235.198 krónur eða rúmlega 7,42 kr. áhvern hlut. Um það var samið að stefnandi keypti 139.713.971 hlut, eða samtals8,77% af heildarhlutafé félagsins á samtals 828.501.288 krónur. Þá áttistefnandi rétt til að kaupa þar til viðbótar að lágmarki 227.411.998 hluti á1.688.185.858 krónur á innlausnartímabili kaupréttarins. Stefnandi kveðurekkert hafa staðið því í vegi að gengið yrði frá viðskiptunum á þessumskilmálum. Þannig hafi stefnandi m.a. gert ráðstafanir til að losa um fé tilgreiðslu kaupverðsins. Þá kveður stefnandi ekkert benda til annars en aðFjármálaeftirlitið hefði samþykkt viðskiptin fyrir sitt leyti. Kæmi þar m.a.tvennt til: Í fyrsta lagi að stefnandi hefði ekki einn og sér eignast virkaneignarhlut í Sjóvá, sbr. 3. tl. 1. gr. og 40. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, og Fjármálaeftirlitinu hefði því verið óheimilt að aðsamþykkja ekki kaupin og í öðru lagi að stefnandi teldist vafalaust hæfur tileignarhaldsins, sbr. 42. gr. laga nr. 161/2002. Stefndu kveðjast ósammála stefnanda um aðstefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., Íslandsbanki hf. ogfjárfestahópurinn hafi gert samning sem byggði á samkomulaginu frá 10. júlí2010 og yfirlýsingu aðila. Hið rétta sé að unnið hafi verið að endanlegumkaupsamningi á milli aðila um kaupin og hafi drög að slíkum samningi legiðfyrir, en vinna við gerð draga að hugsanlegum samningi hafi aldrei falið í sérbindandi samning milli aðila, eins og aðilum hafi verið ljóst. Því hafi aldreistofnast bindandi samningur á milli aðila á grundvelli draganna sem send hafiverið í tölvupósti frá Íslandsbanka hf. til fulltrúa stefnanda 30. september2010. Beri orðalag tölvupóstsins það augljóslega með sér að svo hafi ekkiverið. Ekki sé mótmælt að samningsdrög hafi verið komin á það form að hægt hafiverið að leggja þau fyrir stjórnir viðkomandi aðila. Allir hafi verið jafnmeðvitaðir um það að stjórnir félaganna gætu annað hvort samþykkt drögin eðahafnað þeim. Aðilar gerðu ráð fyrir að afhending hluta gegngreiðslum vegna viðskiptanna færi fram eigi síðar en 1. jan. 2011, sbr. ákvæði4.4, 4.5 og 5.2 í hinum óundirritaða kaupsamningi. Þá gerðu aðilar ráð fyrir aðafhendingardagur samkvæmt kaupréttarsamningnum væri á fimmta viðskiptadegi fráafhendingu innlausnartilkynningar á innlausnartímabilinu og skyldu greiðslurgegn afhendingu hluta samkvæmt honum fara fram samhliða eða í síðasta lagi 20.júlí 2012, sbr. ákvæði 3 og 4 í hinum óundirritaða kaupréttarsamningi. Stefnandi kveður formann stjórnar stefndaEignasafns Seðlabanka Íslands ehf. og bankastjóra stefndaSeðlabanka Íslands hafa upplýst í október 2010 að stefnda, Eignasafn SeðlabankaÍslands ehf., gæti ekki staðfest viðskiptin. Ástæðan væri sögð rannsóknbankans á ætluðum brotum stefnanda á reglum Seðlabanka Íslands um gjaldeyrismálnr. 370/2010 og lögum um gjaldeyrismál nr. 87/1992. Stefnandi kveður enganfyrirvari hafa verið í samkomulagi aðila frá 10. júlí 2010 um stöðueftirlitsmála stefnanda hjá Seðlabanka Íslands. Þá taldi stefnandi enga ástæðufyrir þeirri rannsókn sem sögð var eiga sér stað á hans málum. Hann mótmæltiþví afstöðu stjórnar stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. og stefnda Seðlabanka Íslands og krafðist þess að gengiðyrði frá samningnum. Stefnandi kveður stefndu, 21. nóvember 2010, ekki hafahvikað frá afstöðu sinni. Fjárfestahópurinn hafi því séð sig knúinn að tilkynnaumsjónaraðila að hann hefði með endanlegum hætti sagt sig frá viðskiptunum umSjóvá. Degi síðar kvartaði stefnandi til umboðsmanns Alþingis vegnamálsmeðferðar stefndu. Stefndu kveða að 19. ágúst 2010 hafi birst fréttí Viðskiptablaðinu í kjölfar þess að viðbætur hafi verið gerðar viðleiðbeiningar Seðlabanka Íslands við reglur nr. 370/2010 um gjaldeyrismál. Ífréttinni hafi komið fram að grunur léki á um að farið hefði verið á svig viðreglur um gjaldeyrishöft og aflandskrónum komið í umferð fram hjá höftunum ítengslum við skuldabréfaútgáfu nokkurra innlendra félaga, þ. á m. stefnanda.Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi í kjölfarið sent tölvupóst til fyrirsvarsmannsstefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., og jafnframt haft samband við hannsímleiðis og óskað eftir að athugað yrði innan stefnda, Seðlabanka Íslands,hvort fréttin hefði áhrif á söluferlið. Komið hafi í ljós að gjaldeyriseftirlit Seðlabanka Íslands hafi fráþví síðsumars 2010 haft til skoðunar umrædda skuldabréfaútgáfu vegna gruns umað útgáfan tengdist misnotkun á þágildandi reglum Seðlabanka Íslands umgjaldeyrismál, sem settar höfðu verið á grundvelli 1. mgr. ákvæðis tilbráðabirgða I með lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Hafi skoðungjaldeyriseftirlitsins lotið að því hvort ívilnun í reglum nr. 370/2010 hafiverið nýtt til að koma íslenskum krónum keyptum á aflandsmarkaði hingað tillands en slíkt gengur í berhögg við efni og markmið reglna um gjaldeyrismál.Þegar komið hafi að því í byrjun október 2010 að leggja fyrirliggjandisamningsdrög fyrir stjórn stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., hafi því komið til skoðunar hvort stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., gæti staðið aðsölu eigna til aðila sem lægi undir grun um að hafa brotið reglur SeðlabankaÍslands um gjaldeyrismál og þar með gegn markmiðum Seðlabanka Íslands. Ljósthafi þótt að stjórn stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., gæti ekki tekið afstöðu til fyrirliggjandisamningsdraga fyrr en skoðun gjaldeyriseftirlitsins hefði farið fram. Hafi strax í kjölfarið verið óskað eftirupplýsingum frá stefnanda um skuldabréfaútgáfu þá sem til skoðunar var hjágjaldeyriseftirlitinu. Í tölvupósti frá fyrirsvarsmanni stefnanda 8. október2010hafi verið upplýst aðfyrirsvarsmaðurinn, eini eigandi stefnanda, hefði verið kaupandiskuldabréfaútgáfunnar, sem hefði verið liður í að styrkja fjárhag stefnandavegna kaupa á Sjóvá og krafna Fjármálaeftirlitsins um fjárhagslegt bolmagn. Meðtölvupósti sem sendur var Íslandsbanka hf. af hálfu lögmanns stefnanda 14.október 2010, hafi fjárfestahópurinn gefið seljendum frest til 22. október 2010til að ljúka viðskiptum á grundvelli samkomulagsins ellegar myndi hópurinn ekkihafa frekari aðkomu að söluferlinu. Í kjölfarið hafi átt sér stað ýmissamskipti milli aðila þar sem fram hafi komið að málið væri allt í skoðun ogstjórn stefnda Eignasafn SeðlabankaÍslands ehf. væri ekki búin að takaefnislega afstöðu til fyrirliggjandi draga að samningi. Áður en að til þesshafi komið að stjórn stefnda Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. tæki efnislega afstöðu til fyrirliggjandi dragaað samningi hafi fjárfestahópurinn tilkynnt og ítrekað að hópurinn hefði sagtsig frá söluferlinu 22. október 2010, sbr. tölvupóst frá lögmanni stefnanda 21.nóvember 2010. Áður en ofangreindur tölvupóstur var sendur muni fjárfestahópurinn hafaóskað eftir því formlega við Fjármálaeftirlitið að frekari afgreiðslu umsóknarþeirra yrði frestað og staðfest þar með skýrum hætti ætlun sína að segjasig frá viðskiptunum.Hinn 26. nóvember 2010, kærði stefndi, SeðlabankiÍslands, stefnanda til efnahagsbrotadeildar Ríkislögreglustjóra vegna meintrabrota hans á lögum og reglum um gjaldeyrismál. Stefndi, Seðlabanki Íslands,upplýsti stefnanda um þetta með bréfi 4. maí 2011. Hinn 27. febrúar 2012 ákvaðsérstakur saksóknari, sem tekið hafði við meðferð málsins, að hætta rannsóknþess, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Seðlabanki Íslands kærði ákvörðuninatil Ríkissaksóknara, sem staðfesti hana 23. apríl 2012. Hinn 19. janúar 2011 var tilkynnt að stefnda,Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., hefði samið um að selja834.481.001 hlut í Sjóvá, sem svaraði til 52,4% útistandandi hlutafjár ífélaginu. Kaupandi var SF1 fagfjárfestasjóður, sem verið hafði hlutifjárfestahópsins. Kom fram í tilkynningu félagsins, umsjónaraðila og stefndu aðkaupin væru niðurstaða þess söluferlis sem hófst 18. janúar 2010.Við aðalmeðferð málsins gáfuskýrslu fyrir dóminum fyrirsvarsmaður stefnanda, fyrirsvarsmaður stefnda,Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., fyrirsvarsmaður stefnda, SeðlabankaÍslands, aðallögfræðingur stefnda, Seðlabanka Íslands, lögmaðurfjárfestahópsins og fyrrum fyrirsvarsmann stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslandsehf.II.Stefnandikveður málsókn sína byggjast á því að stofnast hafi bindandi samningur umkaupin sem stefnda Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. hafi verið skylt að efna.Stefndu hafi hins vegar sammælst með saknæmum hætti um að ljúka ekki viðskiptunumsem samið var um. Sú ákvörðun hafi þess utan verið ómálefnaleg og ólögmæt, einsog viðræður aðila hafi þróast, óháð tilvist bindandi samnings. Hafi stefndu þvíbæði bakað sér bótaskyldu utan og innan samninga. Þá hafi stefndu brotið gegnreglum stjórnsýsluréttar. Stefnandi byggi á því að einfaldur gáleysismælikvarðiverði lagður á athafnir stefndu. Auk þess byggi hann á því að allar aðgerðirstefndu og athafnaleysi hafi átt sér stað að vel athuguðu máli og vitandi vits.Skipti því engu þótt strangari saknæmismælikvarði verði lagður til grundvallarúrlausn málsins. Stefnandibyggi aðalkröfu sína á því að stofnast hafi bindandi samningur um kaupstefnanda af stefnda Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. á 139.713.971 hlut íSjóvá, eða samtals 8,77% af heildarhlutafé félagsins á samtals 828.501.288krónum. Jafnframt hafi stofnast bindandi samningur um rétt stefnanda til aðkaupa til viðbótar að lágmarki 227.411.998 hluti á 1.688.185.858 krónur.Stefnandi byggi annars vegar á undirrituðu samkomulagi aðila frá því í júlí2010 og hins vegar á óundirritaðri lokaútgáfu kaupsamnings aðila frá því íseptember sama ár. Þegar síðarnefndi samningurinn lá fyrir hafi öllumfyrirvörum samkomulagsins frá því í júlí verið fullnægt. Stefnandi álíti aðekki sé ágreiningur milli aðila málsins um framangreint. Um það sé vísað tilbréfs Más Guðmundssonar og Sigríðar Logadóttur frá 14. desember 2010, tillögmanns stefnanda, þar sem segi á bls. 4: „Varðandi síðan söluferli Sjóvár, þávar það sem kunnugt er komið á það stig að fyrir lá kaupsamningur.“ Ennfremursé vísað til opinberrar yfirlýsingar Seðlabanka Íslands frá 4. febrúar 2011 þarsem segi: „Teknar voru upp viðræður við þann hóp sem hæst bauð og um haustið láfyrir óundirritaður kaupsamningur.“ Stefnandi byggi á því að með ákvörðun sinnium að hætta við sölu til stefnanda sem samið hafi verið um hafi stefnda,Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., brotið gegn samningnum og verði að greiðastefnanda efndabætur, sem geri stefnanda jafn settan og ef viðskiptin hefðu áttsér stað. Stefnandi byggi á því að stefndi, Seðlabanki Íslands, beri in solidumábyrgð á þessu samningsbroti stefnda, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf.Stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., sé rekið sem einkahlutafélag meðtakmarkaðri ábyrgð samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Sú takmörkunfyrirbyggi þó ekki kröfugerð gegn stefnda, Seðlabanka Íslands. Stefndi,Seðlabanki Íslands sé eini hluthafi stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslandsehf., og félagið lúti yfirráðum hans. Fyrir liggi að bankastjóri og aðallögfræðingurstefnda, Seðlabanka Íslands, hafi lagt á ráðin um ákvörðun stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., að staðfesta ekki samninginn og fært EignasafniSeðlabanka Íslands ehf., upplýsingar til að stuðla að þeirri ákvörðun, sem þauhafi svo sjálf tekið. Aðkoma bankastjórans og aðallögfræðingsins hafi ekkieinvörðungu helgast af stöðu þeirra sem stjórnarmanna í stefnda EignasafniSeðlabanka Íslands ehf. heldur hafi hún, líkt og viðurkennt sé, jafnframtráðist af stöðu þeirra hjá stefnda, Seðlabanka Íslands, og vitneskju þeirra íkrafti þeirrar stöðu. Af þeirri ástæðu beri stefndi, Seðlabanki Íslands, insolidum ábyrgð á ákvörðun stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., að synjasamningum aðila staðfestingar. Íöllu falli byggi stefnandi á því, teljist ekki hafa stofnast bindandisamningur, að samningsgerð hafi verið komin svo langt að stefndi, SeðlabankiÍslands, sem stjórnvaldshafi, og stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf.,sem félag undir yfirráðum og stjórn stefnda Seðlabanka Íslands, hafi veriðóheimilt að hlaupa frá kaupunum nema á grundvelli ótvíræðra málefnalegra oglögmætra sjónarmiða. Engin sjónarmið hafi verið til staðar sem hafi getaðréttlætt slíkt. Meirihluti stjórnar stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf.og æðstu yfirmenn Seðlabanka Íslands hafi sagt að rannsókn gjaldeyriseftirlitsSeðlabanka Íslands á ætluðum brotum stefnanda á lögum nr. 87/1992 umgjaldeyrismál hafi verið eina ástæða þess að stefnda, Eignasafn SeðlabankaÍslands ehf., hafi hætt við kaupin. Stefnandi byggi á því að rannsóknin hafiekki getað réttlætt ákvörðun stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. aðstaðfesta ekki samninginn. Í fyrsta lagi hafi stefnda Eignasafn SeðlabankaÍslands ehf., samkvæmt ákvæði um þagnarskyldu í 15. gr. laga nr. 87/1992, aldreiátt að hafa vitneskju um tilvist rannsóknarinnar. Í öðru lagi hafi viðskiptistefnanda sem til rannsóknar hafi verið, verið í samræmi við lög. Í þriðja lagihafi enginn fyrirvari verið um stöðu eftirlitsmála hjá Seðlabanka Íslands ísamningi aðila. Í fjórða lagi hafi rannsóknin verið tilhæfulaus. Réttsé að víkja nánar að síðast greinda atriðinu. Stefnandi byggi á því að rannsóknstefnda Seðlabanka Íslands á gjaldeyrismálum hans hafi hvílt á ófullnægjandilagagrundvelli og framkvæmd hennar brotið í verulegum atriðum gegnstjórnsýslulögum nr. 37/1993 og meginreglum stjórnsýsluréttar. Þau atriði semstefnandi byggi á um þetta séu helst þessi. Í fyrsta lagi byggi stefnandi á aðþau viðskipti, sem rannsókn stefnda Seðlabanka Íslands hafi lotið að, hafi veriðlögmæt og enginn skynsamlegur vafi leikið þar á. Vísi stefnandi því til frekaristuðnings til bréfs síns til stefnda Seðlabanka Íslands frá 27. janúar 2011 ogkvörtunar hans til umboðsmanns Alþingis, 22. nóvember 2010. Í öðru lagi byggistefnandi á að rannsóknin hafi farið fram í andstöðu við rétt hans tilvitneskju um tilvist hennar, í andstöðu við rétt hans til andmæla og tilupplýsinga, sbr. 13., 14. og 15. gr. laga nr. 37/1993. Nánari grein sé gerðfyrir þessu í bréfi stefnanda til Seðlabanka Íslands frá 27. janúar 2011 og íkvörtun hans til Umboðsmanns Alþingis, 22. nóvember 2010. Í þriðja lagi byggistefnandi á því að við rannsóknina hafi verið brotið gegn þagnarskylduákvæði15. gr. laga nr. 87/1992 með miðlun upplýsinga um hana til stjórnar stefnda,Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. Stefnandi byggi á því að stefndi, SeðlabankiÍslands, beri sem stjórnvaldshafi sakarábyrgð á öllum þessum annmörkum.Stefnandi byggi á því að stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., beri aukþess sameiginlega ábyrgð á þessu. Stjórnarmönnum stefnda, Eignasafns SeðlabankaÍslands ehf., hafi verið fullkunnugt um alla þá annmarka á rannsókninni semlýst sé að framan og um þagnarskylduna sem á starfsmönnum stefnda, SeðlabankaÍslands, hafi hvílt samkvæmt 15. gr. laga nr. 87/1992. Þá hafi stjórnarmennstefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., sem æðstu yfirmenngjaldeyriseftirlits stefnda, Seðlabanka Íslands, og vegna þess að þeir hafibúið yfir upplýsingum um rannsóknina, verið vanhæfir sem stjórnarmenn stefnda,Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., til að taka ákvörðun um viðskiptin, skv. 4.og 6. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1993. Stefnda, Eignasafn SeðlabankaÍslands ehf., hafi kosið að gera tilvist rannsóknarinnar að grundvelliákvörðunar sinnar þrátt fyrir allt þetta. Hafi þessi háttsemi , EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., verið saknæm og ólögmæt. Stefnandikjósi að beina kröfu sinni ekki að Íslandsbanka aðallega þar sem Íslandsbankihafi ekki átt saknæma aðild að hinni umdeildu ákvörðun. Stefndu beri ein ábyrgðá henni. Til vara bendi stefnandi á að Íslandsbanki og stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., hljóti að hafa borið ábyrgð á efndum samningsins insolidum. Stefnandi geti því valið að hvorum þessara aðila hann beini kröfumsínum. Innbyrðis uppgjör þeirra komi honum ekki við. Til þrautavara bendistefnandi loks á að Íslandsbanki hafi enga aðild átt að stjórnsýsluþættimálsins sem leiði til bótaskyldu óháð tilvist samnings. Því geti skortur áaðild Íslandsbanka í öllu falli aldrei komið í veg fyrir úrlausn þess þáttarmálsins. Af þessum ástæðum öllum beri stefndu in solidum ábyrgð á fjártjónistefnanda sem nemi þeim hagsmunum, sem hann hafi farið á mis við, vegnaháttseminnar. Stefnandibyggi kröfugerð sína á þeirri forsendu að hann eigi rétt til að vera gerðureins settur og ef samningar við hann hefðu verið efndir. Hefðu kaupin gengiðeftir hefði stefnandi greitt 828.501.288 krónur hinn 1. janúar 2011. Viðnýtingu kaupréttarins hefði stefnandi til viðbótar greitt 1.688.185.858 krónur,20. júlí 2012. Gegn greiðslu kaupverðs og innlausnarverðs hefði stefnandifengið afhenta samtals 367.125.969 hluti í félaginu. Kaupverðið hefði samtalsverið 2.516.687.147 krónur og meðalkaupverð á hlut verið um 6,86 krónur. Viðskráningu félagsins á markað hafi meðalútboðsgengi hluta numið 12,81 krónu; 23%hlutafjár Sjóvár hafi verið selt við skráninguna, þar af hafi 10% hlutafjárverið selt á 11,9 krónur á hlut en 13% hlutafjár á 13,51 krónu á hlut. Verðmæti hlutarstefnanda, miðað við meðalútboðsgengi, hefði því við skráninguna verið4.702.883.667 krónur. Hagnaður sá sem stefnandi hafi farið á mis við vegnavanefnda, auk saknæmra og ólögmætra athafna stefndu, hafi því verið verulegur.Tjónið teljist hafa átt sér stað 11. apríl 2014 eða þann dag sem frjáls ogóheft viðskipti hófust með hluti Sjóvár í kauphöll. Til að meta tjónið þann dagverði þó að draga frá þá vexti sem stefnandi hefði ella unnið sér inn af hinugreidda kaupverði fram til þess dags. Þyki eðlilegt að miða við vexti samkvæmt8. gr. laga nr. 38/2001. Miðist aðalkrafa hans við þann vaxtafót. Komi þeirvextir því til frádráttar sem reiknist þannig af 828.501.288 krónum frá 1.janúar 2011 til 20. júlí 2012, en af 2.516.687.147 (828.501.288 plús1.688.185.858) frá þeim degi til 11. apríl 2014. Fjárhæð þeirra nemur246.786.472 krónum. Tjón stefnanda reiknist því þannig. Í málinu geri stefnandi aðalkröfu um greiðslu semnemur þessari fjárhæð. Stefnandi geri til vara kröfu sem miðist við að vextirfram til 11. apríl 2014 reiknist sem almennir vextir óverðtryggðra útlánasamkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Fjárhæð þeirra nemi 376.049.955 krónum. Tjónstefnanda samkvæmt því reiknist þannig. Í málinu gerir stefnandi varakröfu um greiðslusem nemur þessari fjárhæð. Kröfu sína umvexti styðji stefnandi við IV. kafla laga nr. 38/2001. Upphafsdagurdráttarvaxta, mánuði frá þingfestingu fyrra máls 26. júní 2014 um kröfuna,miðist við 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi byggi mál þetta einkum á almennumreglum kröfu-, skaðabóta- og stjórnsýsluréttar. Þá byggi stefnandi málið álögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki ogstjórnsýslulögum nr. 37/1993. Krafa um málskostnað styðjist við 129. og 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um vexti styðst við lög nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. III.Stefndubyggja varnir sínar um sýknu á því að áður en aðilar að samningaferlinuhefðu stofnað til skuldbindandi samnings um viðskipti með hlutabréf í Sjóváhafi stefnandi og meðfjárfestar hans sagt sig formlega frá söluferlinu. Meðákvörðun sinni hafi stefnandi og meðfjárfestar hans bundið hendur annarra aðilaað samningsferlinu og komið í veg fyrir að af viðskiptum gæti orðið. Á þessarigrundvallarstaðreynd byggja stefndu og eftirfarandi málsástæðum. Málatilbúnaður stefnanda sé með þeim hætti að mjög torveltsé fyrir stefndu að átta sig á því hvaða málsástæður eiga við hvorn. Að lögumsé enginn grundvöllur að slíkri samsömun stefndu sem stefnandi byggimálatilbúnað sinn á og krefjist stefndu sýknu á grundvelli aðildarskorts.Stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., séeinkahlutafélag í eigu stefnda, Seðlabanka Íslands, með afmarkaðan tilgang oghlutverk, stofnað til að fara með verkefni sem fallið hafi til SeðlabankaÍslands eftir fjármálahrunið árið 2008 en eðlilegt hafi verið talið að aðskiljafrá hefðbundinni starfsemi stefnda Seðlabanka Íslands með því að stofnaeignarhaldsfélag með sérstakri stjórn og starfsmönnum. Stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., hafi verið eigandihluta í Sjóvá sem selja átti og þ.m. aðili að söluferli Sjóvár. Stefndi, SeðlabankiÍslands, hafi því hvorki verið eigandi hluta í Sjóvá né aðili að söluferlinu,hvorki beint né óbeint. Stefnandi virðist byggja málatilbúnað sinn á því aðstofnast hafi bindandi samningur um kaup stefnanda á hlutum í Sjóvá af stefnda,Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf., ogÍslandsbanka hf. sem stefnda, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf., hafi borið að efna. Stefndi, Seðlabanki Íslands,hafi enga aðild átt að þeirri samningagerð. Samkvæmt þeirri meginreglu aðmóðurfélag beri ekki ábyrgð á skuldbindingum dótturfélaga sinna telji stefndi,Seðlabanki Íslands, að málinu sé ranglega beint að honum og beri því að sýknastefnda, Seðlabanka Íslands, af kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts.Seðlabanki Íslands geti ekki með neinum hætti borið in solidum ábyrgð gagnvartstefnanda á því að efna ætlaðan einkaréttarlegan samning, samning sem stefndisé ekki aðili að og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda, SeðlabankaÍslands, af kröfum stefnanda. Að sama skapi eigi stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., ekki aðild aðrannsókn gjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands og geti hvorki svarað fyrir néborið samábyrgð á ætluðum annmörkum sem stefnandi telji hafa verið á rannsóknþessa stjórnvalds. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda EignasafnSeðlabanka Íslands ehf. af kröfumstefnanda. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn á því að stefndu, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf. og SeðlabankiÍslands, hafi sammælst um það með ómálefnalegum og ólögmætum hætti að standaekki við bindandi samning sem legið hafi fyrir um kaup stefnanda á hlutum íSjóvá. Það liggi hins vegar fyrir í málinu að engin ákvörðun hafi verið tekinaf hálfu stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., og hvað þá stefnda, Seðlabanka Íslands, varðandihin hugsanlegu kaup heldur hafi það verið stefnandi sjálfur og meðfjárfestarhans sem tekið hafi ákvörðun um að ganga frá kaupunum. Beri því að sýknastefndu af öllum kröfum stefnanda. Málatilbúnaður stefnanda sé rangur ogvillandi í grundvallaratriðum eins og að framan greini en formleg, einhliða ogendanleg ákvörðun um að ekki yrði af kaupum fjárfestahópsins á hlutum stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., og Íslandsbankahf. í Sjóvá hafi verið tekin af fjárfestahópnum sjálfum og tilkynnt seljendummeð formlegum hætti í tölvupósti þar sem sagt hafi; „Ég vil hér með f.h.fjárfestahópsins koma því skýrt á framfæri, að hann lítur svo á að hann hafi slitið ferlinu 22. október sl. vegnaþess dráttar sem orðið hafði í meðferð málsins af hálfu seljenda. Er því hérmeð formlega lýst yfir, til að taka af öll tvímæli, að fjárfestahópurinn hefursagt sig frá söluferlinu sem hófst 18. janúar sl.“. Stefndu hafi því í rauninniekki verið í neinni aðstöðu til að sammælast um eitt né neitt, eins ogstefnandi haldi fram, eftir að fjárfestahópurinn og þar á meðal stefnandisjálfur ákvað einhliða að draga sig út úr söluferlinu og tilkynnti þá ákvörðunsína með formlegum og endanlegum hætti. Af hálfu stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., hafi enginákvörðun verið tekin um það hvort fyrirliggjandi samningsdrögum yrði hafnað eðaekki þegar fjárfestahópurinn, þar á meðal stefnandi, tilkynnti ákvörðun sínaþess efnis að hætta við viðskiptin 22. október 2010. Þvert á móti hafi stefnda,Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., óskað eftir því að fjárfestahópurinn framlengdi umræddan frest sinn þar tilstjórn stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., hefði fjallað um málið og tekið afstöðu tilfyrirliggjandi samningsdraga. Því hafi alfarið verið hafnað að hálfu lögmannsstefnanda með tölvupósti 21. nóvember 2010. Þegar af þeirri ástæðu aðfjárfestahópurinn hafði tilkynnt um að ekki yrði af viðskiptunum hefðu stefnduekkert forræði haft á því að hafa áhrif á hvort af viðskiptum yrði. Stefnduyrði því ekki gert að gera stefnanda eins settan og samningar hefðu veriðefndir ef aðilum hafi verið ómögulegt að efna samning. Né yrðu stefndu látinbera einhverja mögulega bótaábyrgð á þessari ákvörðun fjárfestahópsins og þar ámeðal stefnanda. Engu geti skipt varðandi hina ætluðu bótaábyrgð stefndu hvertframhald rannsóknar gjaldeyriseftirlits og niðurstaða þeirrar rannsóknar hafiorðið. Það hafi verið stefnandi sjálfur sem sagt hafi sig frá viðskiptunum ogákveðið að ljúka þeim ekki eins og honum og öðrum aðilum samkomulagsins varheimilt án frekari rökstuðnings eðaeftirmála samkvæmt skýrum ákvæðum samkomulagsins. Í stefnu sé ekki að finnaneinar upplýsingar um ástæður þess að fjárfestahópurinn tók ákvörðun um aðhætta við viðskiptin og draga sig út úr söluferlinu á þessum tíma, hverjarforsendur þess hafi verið eða samskipti aðila innan hópsins í aðdraganda ogkjölfar þeirrar ákvörðunar. Stefnandi verði að beina kröfum sínum, um bæturvegna samningsbrots eða annars, að þeim aðilum sem tekið hafi ákvörðun um aðhætta við viðskiptin telji hann sig eiga kröfu til þess að verða gerður jafnsettur og viðskiptin hefðu átt sér stað enda ekki á forræði stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., hvað þá heldurstefnda, Seðlabanka Íslands, að ljúka við viðskiptin eftir að stefnandi ogviðskiptafélagar hans hafi sagt sig frá þeim með formlegum og endanlegum hætti.Verði ekki fallist á það að sýkna beri stefndu af öllumkröfum stefnanda þegar af þeirri ástæðu að stefnandi sjálfur og meðfjárfestarhans hafi tekið ákvörðun um að segja sig frá og slíta söluferlinu, byggistefndu á því að ekki hafi stofnast bindandi samningur um kaupin sem stefnda, EignasafniSeðlabanka Íslands ehf., hafi verið skyltað efna hvað þá heldur stefnda, Seðlabanka Íslands, sem ekki hafi verið aðiliað þeim fyrirhuguðu einkaréttarlegu viðskiptum sem mál þetta snýst um. Málatilbúnaður stefnanda hvað þetta varði séekki studdur neinu nema fullyrðingum hans sjálfs í stefnu og sé hann auk þess íósamræmi við afstöðu hans sjálfs sem birtist í framlögðum gögnum. Stefnandigeri enga tilraun til að sýna fram á að hann sjálfur og meðfjárfestar hans hafisamþykkt og staðfest fyrirliggjandi samningsdrög með bindandi hætti. Stefnandivanræki jafnframt að sýna fram á að hinn seljandinn í söluferlinu, Íslandsbankihf., hafi fyrir sitt leyti samþykkt og staðfest fyrirliggjandi samningsdrög meðbindandi hætti. Auk þessa vanræki stefnandi að rökstyðja þann málatilbúnað aðstefndu eigi að bera ábyrgð á því að Íslandsbanki hf. hafi ekki selt stefnandahlut sinn í Sjóvá. Þeim málatilbúnaði stefnanda að samningsdrög, sem lágu fyrirað undangengnu samningsferli, hafi falið í sér bindandi samning, óháð því hvortþeir sem bærir voru til að skuldbinda samningsaðila hafi veitt samþykki sitttil viðskipanna, sé vísað á bug. Fari slíkt bæði í bága við lög og viðteknavenju um samningsgerð og stofnun samninga. Hafi öllum aðilum söluferlisinsverið jafn ljóst að samkomulagið frá 10. júlí 2010 væri ekki endanlegursamningur um kaup fjárfestahópsins á Sjóvá, eins og ákvæði samkomulagsins berienda með sér. Öllum aðilum hafi verið jafn ljóst að samningaviðræður millieinstakra starfsmanna aðila, ráðgjafa og annarra aðila væri alltaf háðendanlegu samþykki stjórna viðkomandi samningsaðila og að þeir aðilar sem komiðhafi að gerð samningsdraganna fyrir hönd stefnda, Eignasafns SeðlabankaÍslands ehf. og annarra, hefðu hvorki haftlögformlegt umboð né heimild til að skuldbinda aðila söluferlisins með nokkrumhætti. Stefnandi haldi því fram að fyrirvörum samkomulagsins frá10. júlí 2010 hafi verið fullnægt með þeim samningsdrögum sem fyrir lágu í lokseptember 2010. Svo sé hins vegar ekki eins og fyrr greini og sú staða hafialdrei getað komið upp fyrr en aðilar að söluferlinu hefðu allir staðfest ogundirritað fyrirliggjandi samningsdrög með lögformlegum hætti. Fyrr hefði ekkiverið kominn á bindandi samningur um kaupin og hafi öllum aðilum í söluferlinuverið það ljóst alveg frá því að samkomulagið var undirritað 10. júlí 2010 ogfram að því að stefnandi ásamt meðfjárfestum sínum hafi sagt sig frásamningsferlinu. Til frekari rökstuðnings megi t.a.m. vísa til orðalags ísamkomulaginu sjálfu í grein 3.6 þar sem fram komi: ,,að fjárfestirinn geriáreiðanleikakönnun eingöngu til að ákveða hvort gera skuli endanlegan bindandisamning um kaup á hlutunum og kaupréttinum.“ Samkvæmt grein 5.3 í samkomulaginuskyldi það falla niður ef skilyrðum yrði ekki fullnægt fyrir tilsetta tíma ogsamningsaðilar skyldu engan frekari rétt hafa eða skuldbindingar samkvæmtsamkomulaginu. Kveðið hafi verið á um að heimilt væri að framlengja téða tímameð skriflegri tilkynningu. Fyrir liggi í málinu að það hafi ekki verið gert.Hafi samkomulagið því fallið niður og aðilar að því ættu ekki frekari réttsamkvæmt því. Þá byggi stefndu sýknukröfu sína á grein 8.1 ísamkomulaginu þar sem fjárfestahópurinn, þ.m.t. stefnandi, staðfesti takmörkunábyrgðar stefndu. Í greininni segi að hvorki seljendur, fulltrúar, stjórnarmenneða stjórnendur séu ábyrgir gagnvart fjárfestahópnum vegna taps, tjóns, skaðaeða útgjalda sem verði til eða séu í tengslum við framkvæmd samkomulagsins,nema sannist vera vegna stórfelldrar vanrækslu eða misferlis að yfirlögðu ráði.Ekkert liggi fyrir í málinu að um slíka háttsemi sé að ræða af hálfu stefndu néá því byggt af hálfu stefnanda í stefnu. Stefnandi sé að fullu bundinn við framangreintákvæði sem hann ásamt meðfjárfestum sínum hafi ritað undir með bindandi hætti.Öll fyrirliggjandi gögn málsins beri enda með sér að öllum aðilum máls hafiverið ljós framangreind takmörkun. Ljóst sé að viðræðum hafi verið haldið áfram eftir að frestirsamkvæmt samkomulaginu voru útrunnir án þess að aðilar hafi leitast við aðframlengja fresti samkvæmt samkomulaginu. Því sé hins vegar algjörlega hafnaðað viðræður starfsmanna stefndu, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., við aðila í söluferlinu og fyrirliggjandi drög aðendanlegum kaupsamningi geti með einhverjum hætti talist bindandi samningureins og haldið sé fram í stefnu, eða að með fyrirliggjandi drögum aðkaupsamningi hafi skilyrðum og fyrirvörum sem komu fram í samkomulaginu frá 10.júlí 2010 verið fullnægt eða aflétt af hálfu stefndu eins og stefnandi byggimálatilbúnað sinn á. Ekki hafi verið kominn á skuldbindandi samningur né hafiskapast skuldbinding gagnvart stefnanda af hálfu stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., hvað þá stefndaSeðlabanka Íslands, sem hvorki hafi verið aðili að samkomulaginu né drögum aðsamningi, um að samþykkja fyrirliggjandi drög að samningi. Samningur sé ekkiskuldbindandi fyrr en hann hafi verið undirritaður eða staðfestur af hálfusamningsaðila með þeim hætti að hann bindi viðkomandi aðila að lögum. Svo hafiekki verið í þessu tilfelli en meirihluti stjórnar stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., riti firmað skv.samþykktum félagsins. Stefnda, Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. og stjórn þess, hafi því verið frjálst að hafnafyrirliggjandi samningsdrögum án þess að slík ákvörðun hefði í för með sérsamningsréttarlegar afleiðingar vegna hugsanlegra vanefnda eða brota ásamningsskuldbindingu samkvæmt skýrum ákvæðum samkomulagsins og sé ekkert ímálatilbúnaði stefnanda sem breyti þeirri staðreynd. Málatilbúnaður stefnandanú sé í hróplegu ósamræmi við gögn málsins og afstöðu allra aðila aðsöluferlinu, þar með talið stefnanda sjálfan á þessum tíma. Allir þessir aðilarhafi staðfest með verkum sínum að ekki hafi verið kominn á skuldbindandisamningur; SAT eignarhaldsfélag ehf. með því að hætta við aðkomu sína aðsölunni, og fjárfestahópurinn með því að tilkynna um að hann segði sig frásöluferlinu án athugasemda frá öðrum aðilum að ferlinu. Stefnda, EignasafniSeðlabanka Íslands ehf. hefði því veriðjafn heimilt og öðrum aðilum að samkomulaginu að ganga ekki til samninga viðfjárfestahópinn án þess að slík ákvörðun hefði í för með sérsamningsréttarlegar afleiðingar eða bótaskyldu utan samninga. Ekki hafi komiðtil þess að slík ákvörðun væri tekin af hálfu stefnda EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf. eftir að ákvörðunhafi verið tekin af fjárfestahópnum og þar á meðal stefnanda um að draga sig útúr söluferlinu og þar af leiðandi gera ekki endanlegan bindandi samning umkaupin. Að endingu byggi stefndu á því að ekkert í máli þessu geti veittstefnanda eða meðfjárfestum hans aukinn rétt til að setja tímamörk um hvenærljúka skyldi samningum af hálfu seljanda umfram það sem fram hafi komið ísamkomulaginu frá 10. júlí, hvað þá að stefnandi geti byggt á því að ákvörðunhans sjálfs um að segja sig frá frekari aðkomu að málinu geti með einhverjumhætti bakað stefndu bótaábyrgð. Stefnandi haldi því fram að stefndu hafi sammælst um þaðmeð saknæmum hætti að ljúka ekki viðskiptum og að ákvörðun stefndu hafi veriðómálefnaleg og ólögmæt. Vísað sé til þess sem áður greini varðandi þá staðreyndað það hafi verið stefnandi sjálfur sem sagt hafi sig frá söluferlinu ogfullyrðingum stefnanda hvað þetta varði sé mótmælt af hálfu stefndu. Stefnandivirðist hins vegar byggja á því að stefndu hafi borið að ljúka samningum viðhann um kaup á hlutum í Sjóvá, jafnvel þó að ekki hafi verið kominn á bindandisamningur. Engin lög eða reglur standi til þess að stefndu hafi borið skylda tilað sjá til þess að stefnandi keypti hluti í Sjóvá né takmarki samningsfrelsiaðila með slíkum hætti sem stefnandi byggi á.Verði ekki fallist á þær málsástæður stefndu og talið aðstefndu hafi með einhverjum hætti stuðlað að því að ljúka ekki viðskiptunumþrátt fyrir allt ofangreint sé byggt á því af hálfu stefndu að málefnaleg oglögmæt sjónarmið hafi ráðið öllum athöfnum og samskiptum stefndu við stefnandaá þessum tíma og enginn grundvöllur bótaábyrgðar stefndu in solidum sé tilstaðar. Stefndu byggi sýknukröfu sína að þessu leyti á því að gild ástæða hafiverið fyrir stefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., að óska eftir frekari upplýsingum um viðskiptistefnanda sem til skoðunar hafi verið hjá gjaldeyriseftirlitinu og þannig hvortviðskiptin teldust brot á lögum um gjaldeyrismál og/eða kaupverð værihugsanlega fjármagnað með ólögmætum hætti. Eins og ítrekað hafi komið fram hafiþó ekki komið til þess að ákvörðun væri tekin af hálfu stefndu þar semfjárfestahópurinn hafi tekið ákvörðun um að hætta við viðskiptin áður enniðurstaða gjaldeyriseftirlitsins hafi legið fyrir í lok nóvember 2010.Samkvæmt lögum beri stjórnarmönnum skylda til að hafa fyrst og fremst hagsmunifélags að leiðarljósi í starfi sínu. Stjórn stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., sem hafi veriðskipuð stjórnendum stefnda, Seðlabanka Íslands, hafi eðli máls samkvæmt boriðað gæta varúðar ef fyrir hendi væru upplýsingar um að fjármögnun hugsanlegrakaupa gæti að einhverju leyti talist fara gegn reglum um gjaldeyrishöft og/eðaað við hana hafi samningsaðili stefnda hugsanlega brotið gegn reglum SeðlabankaÍslands um gjaldeyrismál. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi sjálfur vakið athyglistefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., á málinu og veitt upplýsingar um fjármögnun sína. Í stefnu, á bls.10-11, komi fram að rannsókn gjaldeyriseftirlitsins hafi að mati stefnandaverið tilhæfulaus. Fyrir liggi að kæra hafi verið send efnahagsbrotadeildríkislögreglustjóra vegna viðskipta stefnanda í júlí 2010. Hvorki stefnda, EignasafnSeðlabanka Íslands ehf., né stjórnarmennfélagsins, starfsmenn stefnda, Seðlabanka Íslands, hefðu haft nokkra aðkomu aðþeirri ákvörðun gjaldeyriseftirlitsins að kæra viðskipti stefnanda tilríkislögreglustjóra. Eins og áður greini hafi það heldur ekki haft nein áhrif ámál það sem hér sé til umfjöllunar hver afdrif þeirrar kæru hafi orðið löngueftir að stefnandi hafi sagt sig frá söluferlinu og tilkynnt stefnda, EignasafniSeðlabanka Íslands ehf., að ekki yrði afkaupunum. Samkvæmt ákvæðum laga um gjaldeyrismál varði brot gegn ákvæðumlaganna og reglum settum á grundvelli þeirra sektum eða fangelsi. Brot sætiaðeins opinberri rannsókn að undangenginni kæru Seðlabanka Íslands tillögreglu. Ef brot séu meiri háttar beri Seðlabanka Íslands hins vegar að vísaþeim til lögreglu og teljist brot meiri háttar ef það lúti að verulegumfjárhæðum. Það liggi fyrir í málinu að gjaldeyriseftirlitið hafi talið ástæðutil að senda kæru til lögreglu vegna viðskipta stefnanda. Sú niðurstaðaríkissaksóknara að fella niður rannsókn málsins beri hins vegar ekki með sér aðrannsókn gjaldeyriseftirlitsins hafi verið tilhæfulaus eins og stefnandi haldifram, né að ekki hafi verið brotið gegn þeim reglum sem um hafi verið að ræða,heldur einungis að umrædd ákvæði þágildandi reglna Seðlabanka Íslands, nr.370/2010 teldust ekki fullnægjandi refsiheimild samkvæmt mati ríkissaksóknara.Telji stefnandi að málsmeðferð gjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands, rannsókná umræddum viðskiptum hans og/eða kæra til lögreglu, hafi brotið í bága við lögog reglur sé honum í lófa lagið að höfða slíkt mál en það hafi hann hins vegarekki gert og sé ljóst að stefndi, Seðlabanki Íslands, sé ekki að taka til varnaí máli þessu sem rannsóknaraðili, enda útilokað að skilja málatilbúnaðstefnanda með þeim hætti að slíkt komi til skoðunar af hálfu stefndu.Stefnandi, og aðrir aðilar að samningsferlinu, hafi samið um takmörkun ábyrgðargagnaðila í tengslum við framkvæmd samkomulagsins frá 10. júlí, en í gr. 8.1.segi: „Fjárfestir staðfestir að hvorki seljendur né dótturfélög þeirra,fulltrúar, stjórnarmenn, stjórnendur, umboðshafar eða starfsmenn eru ábyrgirgagnvart fjárfestinum vegna taps, tjóns, skaða eða útgjalda sem verða til eðaeru í tengslum við framkvæmd samnings þessa, nema téð tap, tjón, skaði eðaútgjöld sannist að vera vegna stórfelldrar vanrækslu eða misferlis að yfirlögðuráði“ Í öllu falli byggi stefndu á því að ef svo ólíklega verði talið að kominnhafi verið á bindandi samningur þá hafi verið réttlætanlegt að víkja þeimsamningi til hliðar í heild eða að hluta vegna þeirra atvika sem stefnandi hafiupplýst um. Ekkert í málinu styðji með neinum hætti að stefndu hafi bakað sérbótaábyrgð in solidum vegna einhverrar meintrar saknæmrar háttsemi eða aðeinhver slík ætluð háttsemi fullægi ofangreindum skilyrðum né almennumskilyrðum skaðabótareglunnar utan samninga, hvorki varðandi saknæmi, ólögmætiné sönnun tjóns. Þá byggi stefndu sýknukröfu sína jafnframt á því aðstefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrðum samnings fyrir uppgjöri ogafhendingu hafi öllum verið fullnægt. Ekki hafi verið nægjanlegt að alliraðilar gengjust undir samninga því að til að afhending og uppgjör færi framhafi þurft að fullnægja skilyrðum sem sett hafi verið fram í grein 5 ísamningsdrögum. Það eigi við um samþykki Fjármálaeftirlitsins, sbr. gr. 5.1.1.,ákvörðun SAT um að falla frá forkaupsrétti, sbr. gr. 5.1.2., heimildSamkeppniseftirlitsins sbr. gr. 5.1.3. og yfirlýsingu stefnda, EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf., um greiðsluhæfisbr. gr. 5.1.4. Frumskilyrði fyrir því að af viðskiptum með hluti í Sjóvá yrðihafi verið það að Fjármálaeftirlitið veitti samþykki sitt fyrir því aðkaupendur færu með virkan eignarhlut í Sjóvá, sbr. t.d. gr. 5.1.1. ísamningsdrögunum. Samkvæmt lögum um vátryggingastarfsemi nr. 56/2010 þurfivirkir eigendur að uppfylla ýmis skilyrði, til að vera metnir hæfir til að eigaog fara með virkan eignarhlut í vátryggingafélagi. Þau skilyrði lúti m.a. aðþví að eigendur hafi yfir að ráða fjárhagslegum styrk með tilliti til þessreksturs sem vátryggingafélagið hefur með höndum og að orðspor þeirra sé ekkimeð þeim hætti að það rýri traust félagsins. Stefnandi hafi ímálatilbúnaði sínum alfarið vanrækt að upplýsa um samskipti sín viðFjármálaeftirlitið eða sýna fram á að hann hafi eða hefði fullnægt þessu grundvallarskilyrðiheldur láti við það sitja að fullyrða að hann hefði vafalaust verið metinnhæfur. Á dskj. nr. 28 sé að finna yfirlýsingu Fjármálaeftirlitsins frá 22.nóvember. Þar komi fram að Fjármálaeftirlitið hafi ekki tekið afstöðu til þesshvort fjárfestahópnum yrði veitt heimild til að fara með virkan eignarhlut ívátryggingafélaginu en hafi hins vegar átt ítarleg samskipti viðfjárfestahópinn og aflað frekari gagna og skýringa. Þann 19. nóvember hafiFjármálaeftirlitinu hins vegar borist beiðni frá umsækjandanum um að frestaðyrði frekari afgreiðslu umsóknarinnar þar sem óvissa ríkti um sölu félagsins.Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi fullnægt skilyrðum til að fara meðvirkan eignarhlut í Sjóvá og þar með að af fyrirhuguðum kaupum hans yrði. Stefnandihafi því ekki sýnt fram á að hann hefði hlotið þann hagnað í kjölfar skráningarSjóvár sem hann telji sig hafa farið á mis við og beri þegar af þeirri ástæðuað sýkna stefndu. Stefndu byggi sýknukröfu sína einnig á því að augljóst séaf gögnum málsins að stefnandi hafi ekki talið að bindandi samningur á millihans og stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., hafi komist á. Stefnandi hafi hvorki haft íframmi kröfur um slíkan samning gagnvart stefndu fyrr en með stefnu í máliþessu né hafi hann með athöfunum sínum, frá því að hann sagði sig frásöluferlinu, sýnt fram á að hann telji að stofnast hafi slíkur/gildandisamningur á milli aðila. Stefnandi geti ekki byggt á því að ósamþykktsamningsdrög teljist gildandi samningur og þar valið um hvaða ákvæði skuligilda án þess að stefnandi sjálfur hafi fullnægt skuldbindingum kaupandasamkvæmt þeim ætlaða gildandi samningi sem hann byggi málatilbúnað sinn á.Ekkert liggi fyrir í málinu um að stefnandi hafi ætlað að standa viðskuldbindingar kaupanda samkvæmt samningsdrögunum. Stefnandi hafi ekki sýntfram á greiðsluvilja né greiðslugetu vegna kaupverðs hlutanna eða kaupréttarinsné tilkynnt eða sýnt vilja sinn með neinum hætti til að fullnægja öðrum þeimskuldbindingum sem fram komi í samningsdrögunum. Sé því algjörlega ósannað aðhálfu stefnanda að hann hafi með nokkrum hætti haft þá fjármuni tiltæka til aðfullnægja skilyrðum um greiðslur kaupverðs og hvað þá þess kaupréttar sem hannbyggi málatilbúnað sinn á. Geti stefnandi nú tæplega fjórum árum síðar ekki byggtá því að stefndu hafi borið skylda til að efna ætlaðan samning, og það insolidum, á meðan stefnandi sjálfur hafi ekki sýnt fram á skuldbindingargildisamningsdraganna með því að fullnægja sínum skuldbindingum. Megi benda á gr.5.2. í samningsdrögunum þar sem segi að hafi skilyrði gr. 5.1. ekki veriðuppfyllt 1. janúar 2011 sé aðilum heimlit að rifta samningum án fyrirvara ogskuli samningsaðilar enga kröfu eiga á hendur hinum á grundvelli hans. Enda séaugljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi ekki litið svo á að samkomulagiðfrá 10. júlí 2010 eða samningsdrögin fælu í sér skuldbindandi samning, hvorkiþegar hann ásamt meðfjárfestum sínum hafi sagt sig frá söluferlinu né síðar,ekki fyrr en með útgáfu stefnu í málinu. Þegar af þeim ástæðum sem raktar séuhér að ofan og með vísan til athafnaleysis stefnanda beri að sýkna stefndu aföllum kröfum stefnanda.Verði svo ólíklega komist að þeirri niðurstöðu aðstefnandi kunni að hafa átt kröfu á hendur stefndu vegna söluferlis Sjóvár,byggi stefndu á því að slík krafa sé í öllu falli niður fallin vegna tómlætisstefnanda. Telji stefnandi sig eiga einhverja kröfu á hendur stefndu vegnasöluferlisins, hafi honum verið í lófa lagið að gera þá kröfu þegar í staðþegar hann hafi sagt sig frá söluferlinu eða í það minnsta í kjölfar þess aðstefnda, Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., hafigengið til endanlegra samninga um kaupin á Sjóvá. Stefnandi geti ekki fyrst nú,tæpum fjórum árum eftir að hann hafi sagt sig frá söluferlinu, byggt á því aðhann eigi kröfu á stefndu um að vera gerður eins settur og að salan hefði fariðfram og kaupréttur nýttur. Verði talið að um slíka kröfu sé að ræða verði aðtelja að stefnandi hafi tapað ætluðum rétti sínum vegna verulegs tómlætis. Verði ekki fallist á framangreindar sýknukröfur stefndusé þess krafist að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda þar semstefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni.Ekkert liggi fyrir í málinu varðandi greiðsluvilja eða greiðslugetu stefnandaeins og áður sé vikið að. Eins og að framan greini sé ekkert sem liggi fyrir ímálinu um að stefnandi hafi getað keypt hluti í Sjóvá eða nýtt sér kauprétt ogmeð því hagnast um þær fjárhæðir sem hann reikni sér til. Hafi stefnandi ekkisýnt fram á orsakasamband sé milli ætlaðrar háttsemi stefndu og ætlaðs missishagnaðar né að ætlaður missir hagnaðar sé sennileg afleiðing af ætlaðriháttsemi stefndu. Til þrautavara krefjist stefndu verulegrar lækkunar ákröfu stefnanda og byggi, auk þess sem að ofan greini, á því að stefnandi hafihvorki sýnt fram á tjón sitt né fjárhæð þess. Stefndu byggi einkum á því aðverði talið að stefnandi hafi með einhverjum hætti orðið fyrir tjóni þar semstefndu beri bótaábyrgð þá hafi ætlað tjón ekki numið stefnukröfu stefnanda ogsé að öllu leyti ósannað. Þessu til viðbótar geti stefndu ekki borið ábyrgð áefndum annarra aðila að söluferlinu. Stefnanda beri auk þess skylda til aðtakmarka tjón sitt og ekkert liggi fyrir um að þessir fjármunir hafi verið tilstaðar á reikningi stefnanda til að standa skil á greiðslu kaupverðs né hvortstefnandi hafi, ef svo hafi verið, takmarkað tjón sitt með öðrum hætti og þáhugsanlega með hærri ávöxtun en hann byggi kröfugerð sína í þessu máli á. Sékröfugerð og útreikningi stefnanda á ætluðu tjóni sínu í stefnu mótmælt í heildsem órökstuddu, röngu og ósönnuðu. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt íheild sinni. Krafa stefndu um sýknu vegnaaðildarskorts er byggð á 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sýknukrafa er byggð á almennumreglum samninga- og kröfuréttar um stofnun kröfu, skuldbindingargildi samningaog efndir fjárskuldbindinga. Þá byggja stefndu á meginreglum félagaréttar ogákvæðum laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, m.a. um heimildir til aðskuldbinda félag, og réttindi og skyldu stjórnar. Þá byggja stefndu á ákvæðum10. tl., 2. mgr., 41. gr. og 43. gr.laga um vátrygginga-starfsemi, nr. 56/2010 og ákvæðum laga umgjaldeyrismál, nr. 87/1992. Stefndu byggja auk þess á almennum reglumskaðabótaréttar og meginreglum stjórnsýsluréttar. Krafa um málskostnað er reistá 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnaðbyggir á lögum nr. 50/1998 um virðisaukaskatt. IV.Stefnandireisir mál sitt á því að samkomulag hafi tekist 10. júlí 2010 milli stefnandaog stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. um kaupa stefnanda á tilteknumfjölda hluta í félaginu Sjóvá Almennum tryggingum hf. á fyrirfram ákveðnugengi, auk þess sem hann ætti rétt til að kaupa fleiri hluti í félaginu áfyrirfram ákveðnu gengi. Þegar öllum fyrirvörum í samkomulagi aðila hafi veriðfullnægt og þeir náð samkomulagi um nánari útfærslu viðskiptanna, í lokseptember 2010, hafi stefndu sammælst um að standa ekki við samkomulagið.Byggir stefnandi á því að stofnast hafi bindandi samningur um kaupin semstefnda Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf. hafi verið skylt að efna. Stefnduhafi hins vegar sammælst með saknæmum hætti um að ljúka ekki viðskiptunum semsamið var um. Sú ákvörðun hafi þess utan verið ómálefnaleg og ólögmæt, eins ogviðræður aðila hafi þróast, óháð tilvist bindandi samnings. Hafi stefndu bakaðsér bótaskyldu utan og innan samninga. Þá hafi stefndu brotið gegn reglumstjórnsýsluréttar. Byggir stefnandi á því að stefndu verði að gera stefnandajafn settan og að viðskiptin hefðu átt sér stað. Þar sem virði hluta Sjóvárhafi aukist verulega hafi stefnandi farið á mis við verulegan hagnað, sem hannkrefst bóta fyrir. Stefndumótmæla málatilbúnaði stefnanda. Hið rétta sé að sú ákvörðun um að ganga ekkitil þeirra viðskipta sem um ræði hafi alfarið og einhliða verið tekin afstefnanda sjálfum og viðskiptafélögum hans. Hafi sú ákvörðun verið tekin afhálfu stefnanda áður en til þess kom að þar til bærir aðilar, þ.m.t. stjórnstefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. tæki efnislega afstöðu tilviðskiptanna og þeirra samningsdraga sem fyrir hafi legið, til samþykktar eðasynjunar. Á þessari ákvörðun stefnanda geti hvorki stefndu né aðrir boriðbótaábyrgð, hvorki innan né utan samninga. Þá hafi skilyrðum og fyrirvörum ísamningi aðila fyrir því að uppgjör og afhending gæti farið fram ekki veriðfullnægt. Fyrirsvarsmennstefndu gáfu skýrslu fyrir dóminum. Var framburður þeirra á þann veg að frá þvísamkomulag aðila frá 10. júlí 2010 var undirritað hafi verið unnið eftir þvísamkomulagi með það fyrir augum að gengið yrði frá kaupum fjárfestingahópsins áumræddum hlutum í Sjóvá. Ýmis skilyrði og fyrirvarar hafi verið ísamkomulaginu, sem unnið hafi verið með. Hafi þessi vinna verið í gangi ogætlun allra að miða við að samkomulagið yrði efnt er frétt hafi birst íViðskiptablaðinu 19. ágúst 2010 um að stefnandi væri til skoðunar hjágjaldeyriseftirliti Seðlabanka Íslands vegna gruns um að félagið hafi farið ásvig við reglur um gjaldeyrishöft. Hafi fyrirsvarsmaður stefnanda sjálfur vakiðathygli stefndu á fréttinni og stefndu þótt ástæða til að kanna málið nánaráður en lengra yrði gengið í þá átt að ljúka kaupum fjárfestahópsins á hlutunumí Sjóvá. Hafi málið verið í því horfi er fjárfestahópurinn hafi tilkynntstefndu að hópurinn væri hættur við kaupin. Þá lýstu fyrirsvarsmennirnir því aðendanlegan samning um sölu þessara hluta hafi orðið að bera upp í stjórnstefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., til samþykktar eða synjunar, áðuren kaupin hefðu gengið í gegn. Þeir er unnið hafi að samkomulaginu fyrir höndstefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. hafi ekki haft umboð til að ritaundir endanlegan samning. Svosem hér var rakið hafa fyrirsvarsmenn stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslandsehf. mótmælt því að þeir er komið hafi að samningum við fjárfestahópinn um kauphlutabréfanna, fyrir hönd stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., hafi haftumboð til að rita undir endanlegan samning um sölu. Liggur ekkert slíkt umboðframmi í málinu. Ákvörðun um sölu þeirra hlutabréfa í Sjóvá er um ræðir varmeiriháttar ráðstöfun. Stefndi Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf. ereinkahlutafélag með venjubundinni stjórn. Gegn mótmælum stefndu hefur stefnandaekki tekist sönnun þess að þeir er komið hafi að samningum við fjarfestahópinnfyrir hönd stefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. og unnu eftirsamkomulaginu frá 10. júlí 2010 hafi haft umboð til þess að rita undirendanlegan kaupsamning um sölu þessara hluta fyrir hönd stefnda EignasafnsSeðlabanka Íslands ehf. Ámeðal gagna málsins er tölvupóstur stefnanda frá 14. október 2010 tilÍslandsbanka hf. þar sem fjárfestahópurinn gaf seljendum frest til 22. október2010 til að ljúka viðskiptum á grundvelli samkomulagsins frá 10. júlí 2010. Meðtölvupósti 21. nóvember 2010 sagði fjárfestahópurinn sig frá kaupum á þessumhlutum með þeim rökstuðningi að dráttur hafi orðið á meðferð málsins af hálfuseljenda. Sá tölvupóstur er einnig á meðal gagna málsins. Þegarlitið er til þess er er hér að framan greinir er ekki unnt að líta öðruvísi áen stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja tekið ákvörðun um að segja sig frásöluferlinu áður en bindandi samningur var gerður um kaupin. Hafi einungisverið um hlé á viðræðum að ræða er fjárfestahópurinn sleit viðræðunum. Hefurstefnanda þar með ekki tekist að sanna þá staðhæfingu sína að stefndu hafisammælst að standa ekki við samkomulag aðila frá 10. júlí 2010. Sú ákvörðunstefnda Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. að taka til athugunar hvortstefnandi hefði hugsanlega brotið gegn reglum um gjaldeyrishöft var málefnaleg,en félagið er í eigu stefnda Seðlabanka Íslands, sem meðal annars hefureftirlit með því að gjaldeyrishöft séu virt. Því síður gat sú ákvörðun talistólögmæt, eins og á stóð er hlé var gert á viðræðum, á meðan uppi var rökstuddurgrunur um saknæmar athafnir stefnanda. Var kæru síðar beint til lögreglu vegnagruns um refsiverða háttsemi stefnanda í tengslum við skuldabréfaútgáfustefnanda. Breytir engu í því efni þó svo ríkissaksóknari hafi síðar tekiðákvörðun um að hætta rannsókn málsins gagnvart stefnanda. Málsástæðurstefnanda um að stefndu hafi brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar með athöfnumsínum eru bundnar við að stefndu hafi með ólögmætum hætti gengið frá kaupum. Íljósi niðurstöðunnar hér að framan um að fjárfestahópurinn hafi að eiginfrumkvæði hætt við kaupin reynir ekki á úrlausn dómsins um þetta atriði. Af sömuástæðu reynir ekki á hvort ágreining um samninginn hafi samkvæmt samningi aðilaátt að leggja í gerðardóm, svo sem stefndu halda fram. Mál þetta er öðrum þræðiskaðabótamál utan samninga. Að því marki var aðild Íslandsbanka hf. óþörf ímálinu. Meðhliðsjón af öllu framangreindu verða stefndu sýknuð af öllum kröfumstefnanda. Réttþykir að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Málþetta flutti af hálfu stefnanda Reimar Snæfells Pétursson hæstaréttarlögmaður,af hálfu stefnda, Seðlabanka Íslands, Steinar Þór Guðgeirssonhæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf.,Ástríður Gísladóttir hæstaréttarlögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Dómsorð:Stefndu,Seðlabanki Íslands og Eignasafn Seðlabanka Íslands ehf., eru sýkn af kröfumstefnanda, Ursusar ehf.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 92/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. mars 2005. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. apríl 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili hefur setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, frá 28. október 2004 til 13. desember sama ár, en frá þeim degi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna, síðast með dómi Hæstaréttar 24. janúar 2005 í máli nr. 32/2005 allt til fimmtudagsins 3. mars 2005 kl. 16. Var fallist á með sóknaraðila að sterkur grunur væri fram kominn um að varnaraðili hefði framið brot, sem að lögum gæti varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Rannsóknargögn, sem síðar hafa verið lögð fram í málinu, breyta ekki þessu mati Hæstaréttar. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 292/2012
|
Skaðabætur Líkamstjón Kröfugerð Dómkvaðning matsmanns Matsgerð Réttarfarssekt Gjafsókn
|
C höfðaði mál á hendur A og B og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna líkamsárásar af þeirra hálfu 5. nóvember 2006. Með dómi héraðsdóms höfðu A og B verið sakfelldir á grundvelli 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir líkamsárás á C og var B gert að greiða C miskabætur. Í málinu byggði C skaðabótakröfu sína á niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna þar sem fram kom að afleiðingar líkamsárásarinnar hafi verið mun alvarlegri en þau gögn sem byggt hafi verið á í sakamálinu gáfu til kynna. Mótmælti B því að matsgerðin hefði sönnunargildi við úrlausn málsins þar sem meinbugir hafi verið á dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd matsins. Með vísan til niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, sem fengi stuðning af fyrirliggjandi gögnum, taldi héraðsdómur sannað að tjón C mætti rekja til líkamsárásar þeirrar er hann varð fyrir 2006 og að tjón hans væri fyrst og fremst að rekja til háttsemi B. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að matsgerðin yrði lögð til grundvallar við úrlausn málsins og var B gert að greiða C umkrafðar skaðabætur. Með hinum áfrýjaða dómi var hæstaréttarlögmanninum J gert að greiða réttarfarssekt vegna hegðunar sinnar fyrir dóminum. Var sú niðurstaða einnig staðfest í Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandinn Bjarni Snorrason skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2012 og áfrýjandinn Jón Egilsson 7. júní sama ár að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjandinn Bjarni krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að „héraðsdómaranum, Kolbrúnu Sævarsdóttur, verði gert að víkja sæti.“ Að því frágengnu krefst hann sýknu og loks lækkunar á kröfu stefnda C. Þá krefst áfrýjandinn málskostnaðar í héraði „í samræmi við gjafsóknarleyfi“ og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn Jón Egilsson krefst þess aðallega að réttarfarssekt, sem sér hafi verið gerð með hinum áfrýjaða dómi, verði felld úr gildi „og hegðun [sín] við flutning málflutningsræðu verði án nokkurra viðurlaga“, en til vara að öðrum og vægari úrræðum verði beitt af því tilefni. Að því frágengnu krefst hann þess að sektin verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandinn málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi C krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, að öðru leyti en því að 2.500.000 krónur, sem sér hafi verið greiddar 3. apríl 2012 samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, komi til frádráttar kröfu sinni. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjandans Bjarna án tillits til gjafsóknar sem sér hafi verið veitt, en að málskostnaður milli sín og áfrýjandans Jóns verði látinn niður falla. I Skýra verður kröfugerð áfrýjandans Bjarna Snorrasonar um málskostnað sér til handa í héraði „í samræmi við gjafsóknarleyfi“ á þann veg að með því krefjist hann þess hér fyrir dómi að honum verði dæmdur gjafsóknarkostnaður í héraði, þar á meðal verði ákveðin þóknun lögmanns hans fyrir flutning málsins í héraði, jafnvel þótt hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í greinargerð í héraði 16. mars 2011 gerði áfrýjandinn kröfu um málskostnað úr hendi stefnda C án þess að hafa uppi þá kröfu sem að framan greinir. Hinn 24. febrúar 2012 var áfrýjandanum veitt leyfi til gjafsóknar til reksturs málsins fyrir héraðsdómi samkvæmt umsókn hans 3. janúar sama ár sem lögð var fram í málinu daginn eftir við lok aðalmeðferðar þess. Í þingbók er tekið fram að við flutning málsins í héraði hafi lögmaður áfrýjandans gert „sömu dómkröfur og tilgreindar eru í greinargerð.“ Stefndi naut gjafsóknar við rekstur málsins í héraði og krafðist hann málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 30. janúar 2012 og var áfrýjandanum gert að greiða hluta málskostnaðar stefnda í ríkissjóð. Að þessu virtu kemur framangreind krafa áfrýjandans, sem hann hefði getað haft uppi í héraði, ekki til álita við úrlausn máls þessa hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 163. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II Málsatvik eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi, en þau eru í megindráttum að áfrýjandinn Bjarni Snorrason og Ari Þór Þrastarson voru ákærðir „með því að hafa aðfaranótt ... 5. nóvember 2006, fyrir utan verslunina [...] í [...] í Kópavogi, ráðist í félagi á C ... þannig að hann féll í götuna og Bjarni þá sest ofan á hann klofvega og kýlt hann í andlit og í höfuð en Ari sparkað í fætur hans“ með nánar greindum afleiðingum. Í sakamálinu gerði stefndi þá kröfu að áfrýjandinn og Ari Þór yrðu dæmdir til að greiða sér miskabætur, auk bóta vegna tekjutaps, læknis- og sjúkrakostnaðar og lögfræðiaðstoðar. Í kröfugerð stefnda var tekið fram að kæmi síðar í ljós að hann hefði hlotið varanlegan miska eða örorku af völdum líkamsárásarinnar áskildi hann sér rétt til að láta meta það tjón sérstaklega og krefjast bóta vegna þess tjóns síðar í einkamáli. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 24. janúar 2008 voru áfrýjandinn og Ari Þór sakfelldir fyrir líkamsárásina á grundvelli 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdir til greiðslu sekta. Jafnframt var áfrýjandanum gert að greiða stefnda 100.000 krónur í miskabætur og 45.000 krónur vegna lögmannskostnaðar. Með matsbeiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2009 fór stefndi þess á leit að dómkvaddir yrðu tveir menn til að láta í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar fyrrgreindrar líkamsárásar. Í matsbeiðninni var tekið fram að „til þess að gæta hagsmuna sinna vegna matsbeiðni, matsútnefningar og matsgerðar“ væri óskað að nafngreindum lögmanni stefnda, áfrýjandanum og Ara Þór yrði „tilkynnt þar um“. Héraðsdómari sendi tilkynningu til áfrýjandans þar sem greint var frá því að áðurnefnd matsbeiðni hafi borist héraðsdómi og yrði matsmálið tekið fyrir 23. október 2009 á nánar tilgreindum stað og tíma. Myndi dómari þá dómkveðja Örn Höskuldsson hæstaréttarlögmann og Torfa Magnússon heila- og taugasjúkdómalækni, nema fram kæmu rökstudd mótmæli við dómkvaðningu þeirra. Tilkynningin var send með skeyti á lögheimili áfrýjandans þar sem það var afhent af starfsmanni Íslandspósts hf. 13. október 2009. Hinn 23. þess mánaðar var málið tekið fyrir af héraðsdómara og fært í þingbók að matsbeiðnin væri lögð fram. Mætt væri af hálfu matsbeiðanda og matsþola Ara Þórs. Til að framkvæma hið umbeðna mat væru kvaddir til þeir Örn Höskuldsson og Torfi Magnússon. Í bréfi Arnar Höskuldssonar til áfrýjandans 29. desember 2009 var skýrt frá dómkvaðningu matsmanna og tekið fram að ekki hafi verið sótt þing af hálfu áfrýjandans. Síðan sagði í bréfinu: „Matsfundur var haldinn 19. nóvember 2009. Þú varst ekki boðaður til matsfundarins þar sem ekki þótti rétt að fundum þínum og matsbeiðanda bæri saman. Þér er nú gefinn kostur á að kynna þér matsgögn og koma að athugasemdum þínum á skrifstofu minni h. 05.01. 2010 kl. 13:00.“ Í bréfinu kom fram hvar skrifstofan væri til húsa og á bréfsefninu voru ennfremur upplýsingar um heimilisfang og símanúmer hennar. Bréfið var birt fyrir áfrýjandanum sjálfum af stefnuvotti að kvöldi 4. janúar 2010. Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu manna 5. janúar 2010 var talið að stefndi hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna árásarinnar 5. nóvember 2006 í þrjár vikur eftir hana. Varanlegur miski stefnda af völdum hennar samkvæmt 4. gr. laganna var metinn samtals 15 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. þeirra 5%. Í kjölfarið höfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjandanum og Ara Þór og krafðist skaðabóta úr hendi þeirra á grundvelli matsgerðarinnar. Í greinargerð áfrýjandans í héraði var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi og var sú krafa reist „á meinbugum við dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd mats.“ Var því meðal annars haldið fram að áfrýjandinn sem hafi verið matsþoli í skilningi laga hafi þrátt fyrir það ekki verið boðaður á dómþing þar sem matsbeiðni var tekin fyrir. Hann hafi því engan kost átt á að gera athugasemdir við val á matsmönnum eða hafa efnisleg áhrif á hvað skyldi lagt fyrir þá. Til vara krafðist áfrýjandinn sýknu, fyrst og fremst vegna þess að skilyrði skaðabótaábyrgðar væru ekki fyrir hendi. Málið var þingfest í héraði 20. janúar 2011 og fór málflutningur um frávísunarkröfu áfrýjandans fram 29. apríl sama ár. Í þinghaldi 23. maí 2011 var bókað að málið væri endurupptekið á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991. Ennfremur að dómari legði fram sem dómskjöl afrit af símskeyti til áfrýjandans vegna áðurnefnds matsmáls og endurrit úr þinghaldi í því. Væri aðilum veittur kostur á að koma með athugasemdir vegna þessa. Með úrskurði héraðsdóms 26. maí 2011 var kröfu áfrýjandans um frávísun málsins hafnað. Í þinghaldi 7. september sama ár var af hálfu áfrýjandans gerð krafa um að héraðsdómari viki sæti í málinu vegna vanhæfis. Að því búnu fór fram málflutningur um þá kröfu sem var reist á þeim röksemdum, sbr. b. og g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991, að dómarinn hefði með því að leggja fram fyrrgreind dómskjöl gætt réttar stefnda og þar með veitt honum ólögskyldar leiðbeiningar. Væru því fyrir hendi aðstæður sem væru til þess fallnar að áfrýjandinn gæti með réttu dregið óhlutdrægni dómarans í efa. Með úrskurði héraðsdóms 21. september 2011 var kröfu áfrýjandans hafnað og var sá úrskurður ekki kærður til Hæstaréttar. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa stefnda um skaðabætur úr hendi áfrýjandans tekin til greina, en Ari Þór sýknaður af henni. Á hinn bóginn var lögmanni hans, áfrýjandanum Jóni Egilssyni, gerð réttarfarssekt eftir e. og f. liðum 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991 fyrir að hafa í málflutningsræðu sinni hermt eftir stefnda á niðurlægjandi hátt. Áfrýjandinn kærði þetta ákvæði héraðsdóms til Hæstaréttar sem vísaði málinu frá réttinum með dómi 12. mars 2012 í máli nr. 103/2012. III Áfrýjandinn Bjarni Snorrason reisir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og frávísun málsins frá héraðsdómi einkum á því að verulegir ágallar hafi verið á dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd mats þeirra Arnar Höskuldssonar og Torfa Magnússonar. Ennfremur styðst krafa hans um sýknu við að matsgerð hinna dómkvöddu manna hafi verið ófullnægjandi, fyrst og fremst sökum þessara formgalla. Í fyrsta lagi heldur áfrýjandinn því fram að sér hafi ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna í þinghaldinu þegar dómkvaðning matsmanna fór fram. Eftir 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 skulu aðilar matsmáls kvaddir á dómþing þar sem matsbeiðni er tekin fyrir. Í samræmi við fyrirliggjandi matsbeiðni var áfrýjandanum sem fyrr segir tilkynnt um þinghaldið og tilkynningin sannanlega birt á lögheimili hans með tíu daga fyrirvara. Með því móti var honum gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við dómkvaðninguna samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði með þeirri aðferð sem boðin er í 1. mgr. 92. gr., sbr. a. lið 3. mgr. 85. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi kveðst áfrýjandinn ekki hafa verið boðaður á matsfund, heldur hafi sér verið boðið að kynna sér gögn sem hinir dómkvöddu matsmenn höfðu undir höndum sama dag og matsgerð þeirra var undirrituð. Þar með hafi hann ekki getað gætt hagsmuna sinna við matið og haft áhrif á niðurstöðu þess. Í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er svo fyrir mælt að matsmaður skuli tilkynna aðilum svo fljótt sem verða má og með sannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið. Sú ákvörðun hinna dómkvöddu matsmanna að boða áfrýjandann og stefnda ekki til sameiginlegs matsfundar af þeirri ástæðu, sem greind var í bréfi Arnar Höskuldssonar til áfrýjanda 29. desember 2009, fól út af fyrir sig ekki í sér brot á þessu lagaákvæði. Á hinn bóginn fór í bága við það sem þar er fyrir mælt að tilkynna áfrýjandanum sem matsþola fyrst um matið að kvöldi 4. janúar 2010, þegar honum var sannanlega afhent bréfið, aðeins degi áður en matsmenn gengu endanlega frá matsgerð sinni. Með bréfinu var áfrýjandanum þó gefið færi á að kynna sér matsgögn og koma að athugasemdum sínum, en hann hefði getað mætt hjá matsmanninum á tilsettum tíma þótt fyrirvarinn væri skammur eða boðað ella forföll og óskað eftir öðrum tíma. Að því gættu verður ekki litið framhjá umræddri matsgerð við úrlausn máls þessa. Aðrar röksemdir sem áfrýjandinn hefur fært fyrir ómerkingarkröfu sinni og frávísun málsins frá héraðsdómi eru haldlausar. Krafa hans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á þeirri forsendu að dómsformaður héraðsdóms hafi verið vanhæfur til að fara með málið er sama marki brennd, en heimild héraðsdómara til að leggja sjálfur fram gögn í máli sem eru í vörslum dómsins, svo sem endurrit úr þingbókum og tilkynningum um þinghöld, styðst við rótgróna dómvenju. Samkvæmt því sem að framan greinir verður fallist á með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að matsgerð þeirra Arnar Höskuldssonar og Torfa Magnússonar verði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um bótafjárhæð og vexti, að teknu tilliti til breyttrar kröfugerðar stefnda hér fyrir dómi, eins og greinir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjandanum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði, auk þess sem um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómi fer eftir því sem þar segir. IV Áfrýjandinn Jón Egilsson heldur því fram að það sé rangt sem fram komi í hinum áfrýjaða dómi að hann hafi hermt eftir stefnda C í málflutningsræðu sinni fyrir héraðsdómi og gert grín að honum. Áfrýjandinn kveðst einungis með látbragði sínu hafa verið að sýna fram á að stefndi hafi ekki uppfyllt skilyrði þess að vera með áfallastreituröskun, svo sem haldið hafi verið fram af hans hálfu. Þá byggir áfrýjandinn á því að sem lögmaður hafi hann rúmt tjáningarfrelsi til að gæta hagsmuna umbjóðanda síns, meðal annars í málflutningsræðu. Í athugasemdum dómsformanns í héraði í fyrrgreindu kærumáli nr. 103/2012, sem lagðar hafa verið fram í þessu máli, sagði um framferði áfrýjandans í málflutningsræðunni að til að leggja áherslu á orð sín hafi hann leikið stefnda C að hringja í lögmann sinn, sett ímyndað símtól upp að öðru eyranu og endurtekið með kjökrandi röddu „ég hélt ég myndi deyja“. Í kæru sinni kvaðst áfrýjandinn hafa sýnt „lágstemmd hræðslutilþrif“ og ekki hækkað róminn eða hreyft líkamann, heldur sýnt „aðeins með andlitinu og breytingu á rödd, hræðslu manns sem væri dauðhræddur.“ Í athugasemdum dómsformanns kom ennfremur fram að eftir að hann hafi gripið fram í fyrir áfrýjandanum og ekki sagst kunna að meta svona leikræna tjáningu hafi áfrýjandinn beðist velvirðingar. Hann hafi þó ekki beðið stefnda eða lögmann hans afsökunar á framkomu sinni og heldur ekki lýst því yfir að það hafi á engan hátt verið ætlan sín að niðurlægja málsaðila. Samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar fyrrgreinda frásögn dómsformanns af framferði áfrýjandans meðan á málflutningsræðu hans stóð og jafnframt það mat hins fjölskipaða héraðsdóms að áfrýjandinn hafi hermt eftir stefnda á niðurlægjandi hátt. Þá er ósannað að áfrýjandinn hafi beðið stefnda afsökunar á framkomu sinni. Í samræmi við stöðu sína njóta lögmenn rúms tjáningarfrelsis þegar þeir tala máli umbjóðenda sinna og gæta hagsmuna þeirra fyrir dómi. Því frelsi eru þó takmörk sett, meðal annars vegna réttinda eða mannorðs annarra, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 34. gr. siðareglna Lögmannafélags Íslands, sem styðjast við 2. mgr. 5. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, skal lögmaður sýna gagnaðilum skjólstæðinga sinna fulla virðingu í ræðu, riti og framkomu og þá tillitsemi sem samrýmanleg er hagsmunum skjólstæðinganna. Áfrýjandinn hefur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að þörf hafa verið fyrir hann að líkja eftir stefnda á þann hátt sem að framan er lýst til að tala máli umbjóðanda síns í máli því sem hér er til úrlausnar. Samkvæmt því og að teknu tilliti til þess sem áður greinir verður staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um réttarfarssekt hans á grundvelli f. liðar 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991, en ekki verður litið svo á að ummæli hans sem slík hafi verið ósæmileg í garð stefnda þannig að þau falli undir e. lið sömu málsgreinar. Vegna þess að hvorugur stefnda hefur gert kröfu um málskostnað úr hendi áfrýjandans ber hver aðili sinn kostnað af þessum þætti málsins. Dómsorð: Áfrýjandinn Bjarni Snorrason greiði stefnda C 3.319.794 krónur með 4,5% vöxtum af 1.341.027 krónum frá 5. nóvember 2006 til 5. apríl 2007 og af 3.306.598 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.319.794 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.500.000 krónum sem áfrýjandanum voru greiddar 3. apríl 2012. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um réttarfarssekt áfrýjandans Jóns Egilssonar skal óraskað. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð. Áfrýjandinn Bjarni Snorrason greiði 505.063 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda C fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var 4. janúar sl., var höfðað af A, [...], [...], með stefnu á hendur Ara Þór Þrastarsyni, [...], Reykjavík og Bjarna Snorrasyni, [...], [...], Noregi. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða honum 3.319.794 kr., ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.341.027 krónum frá 5. nóvember 2006 til 5. apríl 2007, en af 3.306.598 kr. frá þeim degi til 20. febrúar 2011, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar. Af hálfu stefnda Ara Þórs er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar. Af hálfu stefnda Bjarna er þess aðallega krafist að máli stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi sýknu af kröfu stefnanda en til þrautavara að stefnukrafa verði lækkuð verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Málavextir Stefnandi varð fyrir líkamsárás 5. nóvember 2006 aðfaranótt 5. nóvember 2006 fyrir utan verslunina [...], [...], Kópavogi. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst tilkynning frá starfsmanni verslunarinnar þess efnis að ráðist hefði verið á mann í versluninni. Er lögregla kom á vettvang sagði hann fjóra til fimm menn hafa ráðist á útlending í versluninni. Hann hefði heyrt að útlendingurinn hefði ýtt við einhverjum þeirra og þeir því lamið hann. Þeir hefðu farið í burtu. Kona árásarþolans (stefnanda), D, hefði komið á vettvang og sagt mann sinn slasaðan eftir líkamsárás. Stuttu síðar hafi stefnandi komið á vettvang ásamt félaga sínum. Hann hafi verið með kúlu á enninu og blætt hafi úr því. Þá hafi augu hans verið mjög rauð. Stefnandi og félagi hans hafi báðir verið með álrör úr ryksugu í hendi. Flutti lögregla stefnanda á slysadeild. Reynt var að fá hann til að lýsa því sem hefði gerst og fá lýsingu á mönnunum en stefnandi sagðist ekkert muna. Starfsmaður á nærliggjandi veitingastað gat gefið lögreglu upplýsingar sem leiddu hana á slóðir stefnda Bjarna. Haft var símsamband við hann og viðurkenndi hann „að hafa gengið í skrokk á [...] sem var að rífa kjaft og ætti hann skilið að vera í sjónum í bútum“. Í kjölfar kæru stefnanda hóf lögregla hefðbundna rannsókn málsins. Samkvæmt gögnum lögreglu sást á myndbandsupptöku úr versluninni að fimm strákar komu að stefnanda þar sem hann stóð við afgreiðslukassann og fóru að ræða við hann. Til einhverra stympinga hafi komið og hverfi þeir úr mynd. Með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 1. nóvember 2007, voru stefndu ákærðir fyrir að hafa ráðist í félagi á stefnanda þannig að hann féll í götuna og hafi stefndi Bjarni þá sest klofvega ofan á stefnanda og kýlt hann í andlit og höfuð en stefndi Ari sparkað í fætur stefnanda þar sem hann lá í götunni, með þeim afleiðingum að stefnandi bólgnaði vinstra megin á enni og hruflaðist í vinstra eyra, bólgnaði fyrir nefrót, hlaut glóðaraugu, roðablett á hálsi og í hársverði upp við hnakka, rispur yfir spjaldhrygg vinstra megin og þreifieymsli á hálsi, hnakka, herðum og niður með hryggvöðvum. Brot ákærðu var heimfært til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu játuðu skýlaust brot sín og með dómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 24. janúar 2008, voru þeir sakfelldir í samræmi við þá háttsemi sem þeim var gefin að sök í ákæru. Var stefndi Bjarni dæmdur til að greiða 100.000 kr. í sekt í ríkissjóð en stefndi Ari Þór 80.000 kr. Þá var stefnda Bjarna gert að greiða stefnanda 100.000 kr. í miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar en bótakrafan beindist að honum einum. Stefnandi kveður afleiðingar líkamsárásarinnar, líkamlegar og andlegar, mun alvarlegri en þau gögn sem byggt hafi verið á í sakamálinu gefi til kynna, einkum vegna þess höfuðhöggs sem hann hafi orðið fyrir af völdum stefnda Bjarna. Ýmis læknisfræðileg gögn liggja fyrir um heilsu stefnanda eftir að hann varð fyrir umræddri líkamsárás. Í læknabréfi Hlyns Þorsteinssonar á Landspítala-háskólasjúkrahúsi, dags. 5. nóvember 2006, segir að við skoðun hafi stefnandi verið með bólgu vinstra megin á enni og smáhrufl á vinstra úteyra. Þá hafi hann verið með bólgu yfir nefrót en nefið hafi verið alveg beint, engin hliðrun hafi orðið á nefbeinum. Hann væri svolítið marinn á hvítu í hægra auga, virtist vera með þunna hvítu þar líka þannig að kannski væri þetta eitthvað annað í bland. Pínulítil rispa var yfir nærkjúkulið á hægri litlafingri. Stefnandi svaraði í samhengi og ekki væru merki um neina alvarlega áverka. Var stefnandi greindur með yfirborðsáverka á höfði og heilahristing. Í vottorði Skúla Bjarnasonar læknis á Landspítala-háskólasjúkrahúsi, dags. 28. nóvember 2006, kemur fram greiningin mar og hrufl á höfði og grunur um heilahristing og er stefnanda jafnframt vísað í áfallahjálp. Í endurkomu eftir hádegi 5. nóvember 2006 segi að stefnandi hafi þá haft verulega verki í hnakka, hálsi og herðum og niður eftir baki. Í vottorði Stefáns Björnssonar, læknis á Heilsugæslustöðinni Hvammi, dags. 14. mars 2008, segir að hópur ungra manna hafi af tilefnislausu ráðist á stefnanda og látið höggin dynja á höfði hans, andliti og baki og fór hann beint á slysavarðstofu. Hafi hann farið í endurkomu 9. nóvember 2006 og kvartað um verki í höfðinu og minnisleysi í jafnvel hálftíma til klukkustund eftir að hann var laminn. Tölvusneiðmynd af höfði hafi ekki sýnt neitt athugavert og hafi þá verið bætt við greiningunni hálstognunaráverki (whiplash áverki). Enn fremur hafi hann fengið heilahristing. Eftir þetta hafi verið vaxandi verkir og stirðleiki í hnakka og herðum, höfuðverkur og vaxandi andleg vanlíðan. Hann hafi verið óvinnufær í 3 vikur eftir árásina, farið svo að vinna aftur en í framhaldinu fundið fyrir vaxandi þunglyndi og kvíða og verkjum í hnakka og herðum. Hann hafi verið óvinnufær frá 1. febrúar 2008. Kom hann til læknisins 6. sama mánaðar vegna vaxandi þunglyndis og kvíða og jafnvel dauðahugsana og sjálfsvígshugsana og svefntruflana og treysti sér ekki til vinnu. Hafi hann verið í meðferð hjá Ingu Maríu, sálfræðingi á Sjónarhóli. Við skoðun læknis hafi verið orðið vart stirðleika og eymsla í hnakka og herðum, styttingar á hálsvöðvum, verkja undir herðablaðinu og milli herðablaða. Engin eymsli voru yfir hryggjartindum sjálfum. Kraftar í útlimum beggja vegna eðlilegir og skyn eðlilegt. Stefnandi hafi verið kominn á samning hjá [...] en vegna þessa áverka og veikinda hafi honum verið sagt upp. Árásin hafi greinilega valdið honum miklum og langvarandi óþægindum og vanlíðan bæði á líkama og sál. Í vottorði Guðbjargar Vignisdóttur, læknis á göngudeild geðdeildar Landsspítala -háskólasjúkrahúsi, dags. 14. nóvember 2008, segir m.a.: „Það er ljóst að árás sú sem hann varð fyrir hefur haft afar neikvæð áhrif á hans geðrænu vandamál og jafnvel orðið kveikja að þeim. Hann neitar fyrri sögu um sambærileg einkenni og hann glímir við í kjölfar árásarinnar. Hann væri nú óvinnufær vegna sinna veikinda og hefði verið sótt um endurhæfingarlífeyri fyrir hann og sett upp endurhæfingarprógramm. Tækist honum að sinna þeirri meðferð sem sett hefur verið upp fyrir hann ættu batahorfur hans að teljast góðar.“ Í vottorði Guðbjargar Daníelsdóttur, sálfræðings á Landspítala-háskólasjúkrahúsi, dags. 3. júní 2009, segir m.a.: „C glímir við ýmis einkenni áfallastreituröskunar. Hann er kvíðinn, forðast að vera úti á kvöldin og hefur einangrað sig nokkuð. Hann hefur verið dapur, orkulaus og með talsvert vonleysi. Einnig hefur hann glímt við svefntruflanir og mikið lystarleysi. C mun þurfa á áframhaldandi endurhæfingu að halda næstu mánuði, bæði sálrænni og líkamlegri.“ Að beiðni lögmanns stefnanda gerði Þórunn Finnsdóttur, sérfræðingur í klínískri sálfræði, sálfræðilegt mat á andlegum afleiðingum líkamsárásarinnar. Í niðurstöðum hennar, dags. 20. maí 2009, segir m.a. að samkvæmt frásögn stefnanda hafi hann upplifað mikla skelfingu og ótta við að deyja þegar árásin hafi átt sér stað. Tilfinningaleg og líkamleg ásýnd í viðtali endurspegluðu þá upplifun, sem samræmdust fyrsta viðmiði í greiningu áfallastreituröskunar. Önnur einkenni, sem C lýsti og komi fram í sálfræðilegum prófum, samræmdust öðrum viðmiðunargildum og þróun áfallastreituröskunar. Var það álit Þórunnar að stefnandi hefði upplifað alvarlegt sálrænt áfall þegar hann varð fyrir árás í nóvember 2006, sem hefði haft víðtæk áhrif á líf hans og líðan. Sálræn einkenni uppfylltu að fullu greiningarskilmerki áfallastreituröskunar auk alvarlegs þunglyndis. Það mætti ætla að einkenni hinna ýmsu kvíðaraskana skýrist helst af undirliggjandi áfallastreituröskun. Þar sem einkenni hafa verið til staðar í tvö og hálft ár væri ólíklegt að fullur bati næðist án sálfræðimeðferðar, þar sem áhersla er lögð á að fá sálræna úrvinnslu áfallsins. Niðurstaðan var áfallastreituröskun (ICD-10, F43.1) og djúp geðlægð (F32.2). Til að meta afleiðingar líkamsárásarinnar voru að beiðni stefnanda dómkvaddir tveir hæfir og óvilhallir matsmenn, þeir Örn Höskuldsson hrl. og Torfi Magnússon læknir. Í matsgerð þeirra, dagsettri 5. janúar 2010, kemur fram að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi verið þrjár vikur. Eigi hann rétt á þjáningarbótum fyrir það tímabil. Stöðugleikatímapunkt töldu matsmenn vera sex mánuðum eftir árásina, þ.e. 5. apríl 2007. Við mat á varanlegum miska, sbr. 4. gr. skaðabóta, litu matsmenn til vægra tognunareinkenna í hálsi með verkjageislun út í herðasvæði og niður í hægra herðablað. Einnig tóku þeir tillit til vægra einkenna frá hægri öxl. Væri þessi líkamlegu einkenni alfarið að rekja til árásarinnar. Vegna afleiðinga árásarinnar hafi stefnandi fengið talsverð einkenni áfallastreitu, og með tímanum hafi bæst við einkenni þunglyndis. Þunglyndiseinkenni hafi farið versnandi í fyrstu, en einkum þó í kjölfar þess að stefnandi hafi missti föður sinn [...] 2007. Í kjölfar leitaði hann sálfræðimeðferðar, sem skilað hafi nokkrum árangri. Fyrir um mánuði hefðu einkenni stefnanda ýfst enn upp í tengslum við að hann flæktist inn í afbrotamál vegna tengsla við vitni. Töldu matsmenn að geðræn einkenni hans væru að hluta til af afleiðingum árásarinnar, að hluta af andlegu áfalli vegna föðurmissis og einnig vegna ótta í tengslum við fyrrnefnt afbrotamál. Líkamsárás sú er matsbeiðandi hafi orðið fyrir þann 5. nóvember 2006 hafi verið kveikjan að geðrænum vandkvæðum hans og eigi að helmingi þátt í núverandi geðrænum einkennum hans. Heildarmiska matsbeiðanda vegna líkamlegra einkenna mátu matsmenn 5 stig og töldu að rekja mætti allan þann miska til líkamsárásarinnar. Heildarmiska matsbeiðanda vegna geðrænna einkenna mátu matsmenn 20 stig og töldu að 10 miskastig mætti rekja til líkamsárásarinnar. Sammetinn heildarmiska matsbeiðanda vegna afleiðinga líkamsárásarinnar mátu þeir þannig 15 stig. Við mat á varanlegri örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga litu þeir til þeirra kosta sem stefnandi ætti til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt væri að ætlast til að hann starfaði við. Hann hefði starfað hér sem verkamaður og unnið líkamlega nokkuð erfiða vinnu. Hann hefði ekki starfsmenntun sem nýttist honum hér á landi en það var álit matsmanna að hægt væri að ætlast til þess að hann ynni störf sem ekki krefðust mikilla átaka. Töldu þeir að starfsval hans væri takmarkað að þessu leyti og vinnugeta því nokkuð skert. Matsmenn töldu ekki að hin geðrænu einkenni sem rekja mætti til árásarinnar 5. nóvember 2006 hefðu skert aflahæfi matsbeiðanda. Teldist varanleg örorka hæfilega metin 5%. Skýrslur fyrir dóminum gáfu stefnandi, stefndu, Torfi Magnússon, Harpa Hrund Albertsdóttir, Örn Höskuldsson, E, F, G, H, Skúli Bjarnason, Hlynur Þorsteinsson, Þórunn Finnsdóttir og D. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt að hann hafi orðið fyrir alvarlegri og tilefnislausri líkamsárás af hendi stefndu, þann 5. nóvember 2006, og af því hlotist líkamlegt, andlegt og fjárhagslegt tjón. Stefndu hafi verið ákærðir fyrir líkamsárás, játað brot sín skýlaust fyrir dómi og verið dæmdir til greiðslu sekta í ríkissjóð. Stefndi Bjarni var hins vegar einn dæmdur til greiðslu miskabóta vegna ólögmætrar meingerðar gagnvart stefnanda, þar sem kröfunni hafði aðeins verið beint gegn honum. Í miskabótakröfu stefnanda í refsimálinu hafi sérstaklega verið tekið fram að ef í ljós kæmi síðar að brotaþoli hefði orðið fyrir varanlegum miska eða varanlegri örorku af völdum líkamsárásarinnar áskildi hann sér rétt til að sækja rétt sinn til bóta í sérstöku einkamáli. Stefnandi telur sannað að stefndu hafi veitt honum þá líkamsáverka sem metnir hafi verið stefnanda til m.a. varanlegs miska og varanlegrar örorku. Stefndu hafi í félagi, ráðist á stefnanda, kýlt hann og sparkað í hann liggjandi, eins og í ákæru greini, og veitt stefnanda tognunaráverka á hálsi, með verkjageislun út í herðasvæði og niður í hægra herðablað, auk einkenna frá hægri öxl. Vísar stefnandi um tjón sitt til matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Þáttur hvors stefndu í tjóni stefnanda verði ekki aðgreindur og beri þeir því solidaríska ábyrgð á því tjóni sem stefnandi búi nú við og muni búa við til frambúðar. Orsakasamband sé milli áverka stefnanda og líkamsárásarinnar, bæði í tíma og samkvæmt fyrirliggjandi læknisfræðilegum gögnum. Enn fremur hafi stefndu viðurkennt að hafa ráðist á stefnanda og staðfesti vitni það. Með ásetningi eða af stórkostlegu gáleysi hafi stefndu verið valdir að tjóni stefnanda. Líkamsárásin hafi verið með öllu tilefnislaus og afar fólskuleg. Stefndu beri samábyrgð á þessari háttsemi og afleiðingum hennar. Stefnandi krefst skaðabóta fyrir annað tjón stefnanda, en þær miskabætur sem þegar hafi verið dæmdar í máli S-1039/2007. Stefnandi sundurliðar kröfu sína á eftirfarandi hátt: Málsástæður stefnda Ara Þórs Af hálfu stefnda er á því byggt að útilokað sé að hann geti borið ábyrgð á tjóni stefnanda því hann hafi ekkert gert á hluta hans. Stefndi hafi verið áhorfandi að illindum stefnanda við aðra. Þá liggi fyrir í læknisvottorðum að stefnandi hafi enga áverka á fótum. Hafi hann ekki vitað að stefndi hafi danglað í fót hans. Hann hafi engin samskipti haft við stefnanda og hafi stefnanda ekki staðið ógn af honum. Stefnandi hafi legið meðvitundarlaus undir öðrum manni er stefndi hafi komið út úr versluninni og sparkað í fót hans. Stefndi vísar til þess að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að heilsu hans hafi hrakað með þeim eindæmum sem greini í matsgerðinni. Engin læknisfræðileg gögn séu til um andlega eða líkamlega heilsu hans fyrir þetta atvik. Þá hafi stefnandi upplýst um áfall vegna föðurmissis, skilnaðar og þá hafi aðilar í mansalsmáli hótað honum. Beri hann sönnunarbyrði fyrir því að matsgerðin byggist öll á þessum minniháttar átökum en ekki öðru. Matsgerðin sjálf taki ekki afstöðu til þessa né heldur hvort stefndi Ari geti átt þar sök. Verði því að sýkna stefnda. Stefndi vísar til þess að stefndu hafi báðir verið ólögráða ungmenni þegar meint atvik hafi átt sér stað en stefnandi á besta aldri. Telur stefndi stefnanda upphafsmann átakanna. Hann hafi farið heim eftir atvik og komið til baka vopnaður við annan mann og viljað halda áfram átökum. Stefndi telur kröfu stefnanda fyrnda og að hann hafi fyrirgert mögulegum bótarétti vegna tómlætis. Hvað varðar varakröfu um lækkun vísar stefndi til þess að hann sé eignlaus, ómenntaður maður sem hafi tengst máli þegar hann hafi verið ófjárráða. Málsástæður stefnda Bjarna Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að meinbugir hafi verið við dómkvaðningu matsmanna og framkvæmd mats. Stefndi, sem hafi verið matsþoli, hafi ekki verið boðaður á dómþing þar sem matsbeiðni hafi verið tekin fyrir sbr. 2. mgr. 61. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Hann hafi því ekki átt nokkurn kost á að gera athugasemdir við val á matsmönnum, né hafi hann getað haft efnisleg áhrif á hvað lagt yrði fyrir matsmenn. Með þessu hafi að engu verið hafður tilgangur dómkvadds mats. Matsgerðin hafi því ekki meira sönnunargildi en sérfræðigagn sem aðili afli einhliða. Telur stefndi að málatilbúnaður stefnanda fari gegn ákvæðum 80. gr. laga um meðferð einkamála. Þá vísar stefndi til þess að hann hafi ekki fengið að sitja matsfund með matsþola vegna þess að matsmenn hafi ekki talið það rétt vegna þeirra afleiðinga sem árásin hefði haft. Með þessu hafi stefndi ekki einasta verið sviptur lögbundnum rétti sínum til að verja hagsmuni sína, heldur hafi matsmenn afhjúpað fyrir fram mótaðar hugmyndir sínar um afleiðingar árásarinnar. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að skilyrði skaðabótaábyrgðar um sök, tjón og orsakasamband séu ekki fyrir hendi. Mat dómkvaddra matsmanna sé ófullnægjandi og feli ekki í sér lögfulla sönnun fyrir því að andleg og líkamleg einkenni séu sennileg afleiðing líkamsárásarinnar. Stefnandi hafi aðeins mætt á einn matsfund hjá matsmönnum sem haldinn hafi verið tæpum þremur árum eftir árásina. Matsfundurinn hafi farið fram fyrir milligöngu túlks sem túlkaði á [...]. Í matsgerðinni segi um varanlegan miska að matsbeiðandi hafi sýnt talsverð einkenni áfallastreitu eftir árásina, en hvergi sé getið neinna læknisfræðilegra gagna sem styðji slíka niðurstöðu, enda séu engin læknisfræðileg gögn til. Samtímaáverkavottorð gefi ekki tilefni til að ætla að átök hafi haft svo djúpstæðar eða varanlegar afleiðingar. Hann hafi ekki sótt sér sálfræði- eða geðhjálp og þá séu engar upplýsingar að finna um komu á heilsugæslu eða sjúkrastofnanir. Matsmenn byggi niðurstöðu um andlegar afleiðingar árásarinnar fyrir árið 2007 eingöngu á upplýsingum frá stefnanda sjálfum sem þeir öfluðu frá honum á einum matsfundi sem haldinn var rúmum þremur árum eftir að árásin átti sér stað, og eftir að stefnandi hafði gengið í gegnum mikla erfiðleika í sínu persónulega lífi, þar á meðal fráfall föður, skilnað sem og þá staðreynd að stefnandi flæktist inn í alvarleg sakamál í gegnum fyrrverandi konu sína. Matsmenn telji árásina árið 2006 hafa verið kveikju að geðrænum vandkvæðum stefnda og eiga helmings þátt í núverandi einkennum. Engin læknisfræðileg gögn styðji þetta enda hafi ekki borið skugga á andlegt heilbrigði stefnanda í tæpa 14 mánuði eftir árásina. Strax í kjölfar þess að stefnandi missti föður sinn á jóladag hafi hann leitað sálfræðilegrar aðstoðar og síðan þá hafi sjúkrasaga hans verið samfelld um andlega erfiðleika. Miklu sennilegra sé að andlega erfiðleika stefnanda megi rekja til fráfalls föður hans. Stefndi bendir á að tekjur stefnanda árið 2007 hafi aukist frá árinu áður og stefnandi hafði ekki áður haft viðlíka tekjur, allan tímann sem hann hafi verið búsettur á Íslandi. Af þessu megi ráða að aflahæfi hafi aukist en ekki minnkað. Stefnandi hafi aðeins einu sinni leitað til heilsugæslu vegna verkja á árinu 2007, en þá verki má alveg eins skýra með því að stefnandi hafi unnið langa vinnudaga og erfiðisvinnu. Stefnandi eigi ekki val um það hvaða atvik eða atburður sé kveikjan að andlegum erfiðleikum hans. Sjúkrasagan tali sínu máli sjálfstætt og gangi í berhögg við frásögn stefnanda. Stefndi hafi þegar greitt 100.000 kr. í miskabætur fyrir árásina og telur hann um fullnaðarbætur að ræða. Til stuðnings kröfu sinni um lækkun skaðabóta byggir stefndi á því að matsgerðin sé ekki viðhlítandi grundvöllur til þess að reisa bótaábyrgð á. Matsmenn hafi hitt stefnanda einu sinni að máli og hvorugur matsmanna hafi haft sérfræðilega burði til að leggja mat á trúverðugleika stefnanda. Þá hafi það verið enn erfiðara þar sem fundurinn hafi farið fram á móðurmáli stefnanda, [...], með aðstoð túlks. Matsmenn hafi engan reka gert að því að kalla eftir sjúkrasögu stefnanda frá því fyrir árásina, þegar hann hafi verið búsettur í [...]. Sjúkrasaga hans þaðan kynni að hafa varðað miklu fyrir niðurstöðu þessarar matsgerðar. Þá telur stefndi matsmenn hafa farið langt út fyrir sérfræðilega þekkingu sína við vinnslu matsgerðarinnar. Annar matsmanna sé lögfræðingur og hinn heila- og taugalæknir. Ekki sé unnt að sjá hvernig matsmönnum hafi átti að vera fært að tengja saman miska og örorku stefnanda við atburð sem varð rúmum þremur árum áður og engin gögn að styðjast við. Stefndi áskilur sér af þessum sökum rétt til að kalla eftir nýrri matsgerð. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Niðurstaða Með úrskurði uppkveðnum 26. maí sl. var kröfu stefnda Bjarna, um frávísun málsins, hafnað. Að mati dómsins eru ekki fram komin frekari rök til þess að fallast á ítrekaða kröfu stefnda um frávísun málsins og er henni því hafnað. Í máli þessu er deilt um ábyrgð stefndu á tjóni sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna líkamsárásar af þeirra hálfu 5. nóvember 2006 fyrir utan verslunina [...], [...], Kópavogi. Stefndu draga í efa niðurstöðu matsgerðar um tjón stefnanda og þá telja þeir orsakasamhengi milli verknaðar þeirra og tjóns stefnanda ósannað. Stefnandi kærði líkamsárásina til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sem hóf hefðbundna rannsókn málsins og gaf í kjölfar þess út ákæru á hendur stefndu. Voru þeir ákærðir fyrir að hafa ráðist í félagi á stefnanda þannig að hann féll í götuna og stefndi Bjarni þá sest klofvega ofan á stefnanda og kýlt hann í andlit og höfuð en stefndi Ari sparkað í fætur stefnanda þar sem hann lá í götunni, með þeim afleiðingum að stefnandi hlaut bólgu vinstra megin á enni og hrufl í vinstra eyra, bólgu fyrir nefrót, glóðaraugu, roðablett á hálsi og í hársverði upp við hnakka, rispur yfir spjaldhrygg vinstra megin og þreifieymsli á hálsi, hnakka, herðum og niður með hryggvöðvum. Brot ákærðu var heimfært til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu játuðu skýlaust brot sín og með dómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 24. janúar 2008, voru þeir sakfelldir í samræmi við þá háttsemi sem þeim var gefin að sök í ákæru og dæmdir til sektargreiðslna. Þá var stefnda Bjarna gert að greiða stefnanda 100.000 kr. í miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en bótakrafan beindist að honum einum. Í bótakröfu þeirri sem lögð var fram í sakamálinu áskildi stefnandi sér rétt til að láta meta sérstaklega og krefjast skaðabóta kæmi í ljós að hann hefði hlotið varanlegan miska, sbr. 4. gr. skaðabótalaga, eða varanlega örorku, sbr. 5. til 7. gr. sömu laga. Staðfest hefur verið með matsgerð dómkvaddra matsmanna að afleiðingar líkamsárásarinnar, líkamlegar og andlegar, hafi verið mun alvarlegri en gögn þau sem byggt var á í sakamálinu gáfu til kynna. Töldu matsmenn líkamsárásina hafa verið kveikju að hans geðrænu vandkvæðum og ætti að helmingi þátt í núverandi geðrænum einkennum hans. Sammetinn heildarmiska mátu þeir 15 stig en varanlega örorku 5%. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna er að mati dómsins ágætlega rökstudd og ítarleg og hafa stefndu ekki leitast við að fá henni hnekkt með yfirmati. Þá verður ekki talið að þeir annmarkar séu á henni að hún verði ekki lögð fram til grundvallar við úrlausn málsins. Enn fremur ber að horfa til þess að matsgerðin er í samræmi við þau læknisfræðilegu gögn sem liggja fyrir í málinu. Þannig kemur fram í vottorði Skúla Bjarnasonar, læknis á Landspítala-háskólasjúkrahúsi, til lögreglu, dagsettu 28. nóvember 2006, að stefnandi kvartaði um verulega verki í hnakka, hálsi og herðum og niður eftir baki í endurkomu í byrjun nóvember 2006. Þá kemur fram að hann hafi verið skoðaður að nýju að beiðni Margrétar Blöndal sem hafi með áfallahjálp að gera þar sem stefnandi væri með minnisgloppur og myndi ekki gjörla hvernig hann hefði farið heim til sín. Í ársbyrjun 2008 leitaði stefnandi til Stefáns Björnssonar, læknis á Heilsugæslustöð Kópavogs, vegna vaxandi þunglyndis og kvíða og jafnvel dauðahugsana og sjálfsvígshugsana og svefntruflana og treysti sér ekki til vinnu. Við skoðun læknis mun hafa verið orðið vart stirðleika og eymsla í hnakka og herðum, styttingar á hálsvöðvum, verkja undir herðablaðinu og milli herðablaða. Taldi læknirinn að árásin hefði greinilega valdið honum miklum og langvarandi óþægindum og vanlíðan bæði á líkama og sál. Þá liggur fyrir vottorð Guðbjargar Vignisdóttur læknis og greinargerð Guðbjargar Daníelsdóttur sálfræðings báðar á göngudeild geðdeildar Landsspítala háskólasjúkrahúsi, þar sem fram kemur það álit þeirra að líkamsárásin hafi haft neikvæð áhrif á heilsu stefnanda. Sálfræðilegt mat Þórunnar Finnsdóttur, sem unnið var að beiðni lögmanns stefnanda, styður að stefnandi hafi upplifað sálrænt áfall þegar hann varð fyrir líkamsárásinni sem hefði haft víðtæk áhrif á líf hans og heilsu. Ekki liggja fyrir gögn um sjúkrasögu stefnanda frá heimalandi hans, [...], en hann mun hafa flutt til Íslands árið [...], þá rúmlega tvítugur. Stefnandi kvaðst sjálfur ekki hafa átt við veikindi að stríða fyrr en hann lenti í líkamsárásinni. Í matsgerð kemur fram að samkvæmt afriti sjúkraskrár frá Heilsugæslunni í Kópavogi, þar sem stefnandi bjó, hafi hann fyrst leitað til heilsugæslunnar 24. apríl 2007, þ.e. hálfu ári eftir líkamsárásina. Þá kemur fram að stefnandi hafi fyrst leitað til Landsspítala - háskólasjúkrahúss í kjölfar líkamsárásarinnar. Að mati dómsins hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að veikindi stefnanda megi rekja til atvika er gerðust fyrir líkamsárásina 2006. Með vísan til niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, sem fær stuðning af fyrirliggjandi gögnum, er talið sannað að tjón stefnanda megi rekja til líkamsárásar þeirrar sem hann varð fyrir 2006. Um var að ræða atburð sem fallinn var til þess að valda ógn og skelfingu hjá stefnanda en fyrir liggur að eftir að hann hafi lent í orðaskiptum við stefndu og félaga þeirra eltu þeir hann út úr búðinni þar sem þeir veittust að honum eins og frá greinir í ákæru. Sérstaklega hlýtur það að hafa valdið stefnanda skelfingu er stefndi Bjarni sat ofan á honum og barði hann ítrekað í höfuðið en stefnandi virðist við það hafa misst rænu. Í læknisfræðilegum gögnum málsins, þá var strax í kjölfar árásarinnar grunur um að stefnandi hafi fengið heilahristing í árásinni og talið var rétt að vísa honum í áfallahjálp. Þannig eru læknisfræðileg gögn málsins sem og atburðarlýsing í lögregluskýrslum strax á fyrstu stigum í samræmi við líklega og mögulega þróun heilsufars stefnanda. Það er að hann fengi eins og síðar er staðfest í matsgerð, umtalsverða og varanlega tognunaráverka sem og varanleg geðeinkenni sem afleiðingu árásarinnar. Í máli ákæruvaldsins gegn stefndu í máli þessu, sem dæmt var í Héraðsdómi Reykjaness, voru ekki til umfjöllunar þær afleiðingar af líkamsárásinni sem fram koma í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Reyndi því ekki á að hve miklu leyti tjón stefnanda væri unnt að rekja til háttsemi hvors stefndu fyrir sig. Að mati dómsins verður að miða við að tjón það sem stefnandi krefst bóta fyrir eigi sér fyrst og fremst orsök í árás, þ.m.t. höfuðhöggum stefnda Bjarna, þar sem hann sat ofan á stefnanda, en ekki þeirri háttsemi stefnda Ara Þórs, að sparka skó af fæti stefnanda. Tjón stefnanda getur m.ö.o. ekki talist sennileg afleiðing af verknaði stefnda Ara Þórs og ber því að sýkna hann af kröfum stefnanda í máli þessu. Samkvæmt þessu verður fallist á að stefndi Bjarni sé bótaskyldur gagnvart stefnanda vegna tjóns þess sem stefnandi hlaut af hans völdum. Ekki eru rök til að fallast á lækkunarkröfu stefnda Bjarna. Engar athugasemdir hafa verið gerðar við sundurliðun eða útreikning dómkrafna stefnanda.Verður stefndi Bjarni því dæmdur til að greiða stefnanda 3.319.794 kr., ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.341.027 kr. frá 5. nóvember 2006 til 5. apríl 2007, en af 3.306.598 kr. frá þeim degi til 20. febrúar 2011, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður Með vísan til atvika máls og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður milli stefnanda annars vegar og hins vegar stefnda Ara Þórs falli niður. Báðir þessir aðiljar málsins hafa gjafsókn. Rétt er að stefndi Bjarni greiði í ríkissjóð hluta málskostnaðarfjárhæðar stefnanda, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, 500.000 kr. Í málflutningsræðu sinni hermdi lögmaður stefnda Ara Þórs, Jón Egilsson hrl., á niðurlægjandi hátt eftir stefnanda, sem viðstaddur var þinghaldið ásamt aðstandendum sínum, er hann lék stefnanda kjökrandi að hringja í lögmann sinn vegna málsins. Hegðaði hann sér þannig á ósæmilegan hátt gagnvart stefnanda og misbauð virðingu dómsins. Verður lögmanninum gerð sekt vegna þessarar háttsemi eftir e. og f. liðum 1. mgr. 135. gr. laga um meðferð einkamála sem ákveðst 100.000 kr. og renni í ríkissjóð. Kolbrún Sævarsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn, ásamt meðdómendunum Kristni Tómassyni geð- og embættislækni og Sigurði Thorlacius, sérfræðingi í heila- og taugasjúkdómum. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ari Þór Þrastarson, er sýknaður af kröfum stefnanda, C. Stefndi, Bjarni Snorrason, greiði stefnanda 3.319.794 kr., ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.341.027 kr. frá 5. nóvember 2006 til 5. apríl 2007, en af 3.306.598 kr. frá þeim degi til 20. febrúar 2011, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður milli stefnanda annars vegar og hins vegar stefnda Ara Þórs fellur niður. Stefndi Bjarni greiði í ríkissjóð málskostnað að fjárhæð 500.000 kr.
|
Mál nr. 506/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. ágúst 2013, kl. 16.00 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júlí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. júlí 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. ágúst 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 447/1998
|
Þjófnaður Skilorðsrof
|
I var ákærður fyrir þjófnað. Með brotinu rauf hann skilorð eldri dóms og var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans og I dæmdur til fangelsisrefsingar, sem var að hluta skilorðsbundin.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Arnljótur Björnsson og Sigurður Líndal prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. október 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi, og öll bundin skilorði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ingólfur Örn Ingvason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 30.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 30.000 krónur. Héraðsdómur Reykjaness 9. október 1998. Ár 1998, föstudaginn 9. október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem er háð að Brekkugötu 2 Hafnarfirði af Guðmundi L. Jóhannessyni héraðsdómara kveðinn upp dómur í málinu nr. S-249/1998: Ákæruvaldið gegn E og Ingólfi Erni Ingvasyni, sem dómtekið var 1. september sl. að loknum málflutningi. Mál þetta er með ákæru útgefinni 16. júlí sl. höfðað gegn E, og Ingólfi Erni Ingvasyni, kt. 040576-3209, Norðurbraut 29, Hafnarfirði. „Fyrir þjófnað, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 12. apríl 1998, að Brattholti 5, Hafnarfirði, í félagi, stolið ferðatölvu af gerðinni Sharp ásamt fylgihlutum, prentara af gerðinni Cannon GJS, tösku af gerðinni Targa og tveimur GSM-símum af gerðunum Panasonic og Nokia, samtals að verðmæti kr. 275.000,-. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Ákærður E viðurkenndi að hafa framið það brot sem hann er sakaður um í ákæru og lagði málið í dóm til að dæmast skv. 1.mgr. 125. gr. oml. Ákærður Ingólfur Örn viðurkenndi og að hafa framið framangreint þjófnaðarbrot ásamt meðákærða E og tekið þá hluti sem greindir voru í ákæru, nema hann kannaðist ekki við að hafa tekið þargreinda GSM-síma. Hann kvaðst ekki hafa séð þá á brotastað og ekki vitað eftir á að þeir hafi verið með þýfinu, sem tekið var. Í málinu fór því fram aðalmeðferð og voru teknar skýrslur af ákærðu, en auk þess báru vitni F og Þ. Samkvæmt þessum framburðum og því sem fram kom við lögreglurannsókn málsins eru atvik þess þessi. Vitnin F og Þ höfðu verið að skemmta sér á veitingastaðnum A. Hansen í Hafnarfirði laugardagskvöldið 11. apríl sl. og aðfaranótt sunnudagsins og höfðu kynnst þar lítillega og taldi F að hann hefði verið að reyna við sig. Hún kvað hann hafa verið töluvert ölvaðan og um það leyti sem verið var að loka veitingastaðnum hafi hann boðið henni heim til sín í partí og gefið upp nafn og heimilisfang. Þ hafði svo farið heim til sín um kl. 0300 um nóttina og sofnað þar fljótlega eftir það. F hafði hringt í ákærðu til að fá þá til að koma með sér í partíið og hafði Þ vaknað við það um 0330 að F og ákærðu bönkuðu upp á hjá honum og hafði hann hleypt þeim inn en þau hafi viljað koma í partí og hann ekki verið því mótfallinn. Þeim hafi verið boðið til stofu, þar sem sest var við víndrykkju og eftir um tveggja tíma drykkju hafði Þ sofnað víndauða, en er hann vaknaði um morguninn voru gestirnir farnir og tekin hafði verið fistölva og prentari, sem voru í tösku, sem hann geymdi undir fiskabúri í stofunni og einnig saknaði hann tveggja GSM-síma, sem höfðu verið á símaborði í forstofunni, en hleðslutækið fyrir þá hafði verið í eldhúsinu. Honum þótti einsýnt að næturgestirnir ættu sök á hvarfi þessara muna. Ljóst er af framburði ákærðu að þeir standa saman að töku töskunnar þó að þá greini á um frumkvæðið. En fram er komið að þeir voru að ræða um eða bralla um að taka töskuna án þess að F vissi af því, en hún hafði verið komin fram á stigagang er þau voru að yfirgefa íbúðina og þá séð ákærða Ingólf með töskuna og orðið mjög reið og viljað að hann skilaði töskunni. Það hafði ekki verið gert, heldur höfðu þau haldið saman heim til ákærða E þar sem ákærður E kom henni fyrir í geymslu. Ákærður E kvaðst síðar hafa selt tölvuna og prentarann einhverjum ónafngreindum aðila á Hafnarkránni í Reykjavík og fengið amfetamín fyrir að andvirði kr. 25.000,- sem meðákærði Ingólfur hafi fengið en hann hafi ekkert fengið. Ákærður Ingólfur hefur neitað því að hafa fengið neitt í sinn hlut. Ákærður Ingólfur kannast ekki við það og kveðst ekkert vita hvað varð um töskuna og tölvuna eftir að ákærður E kom henni fyrir í geymslu heima hjá sér. Ákærður Ingólfur hefur neitað því eindregið að hafa tekið GSM-símana að Brattholti 5 og kveðst aldrei hafa séð þá og hafi hann tekið þá, hljóti þeir að hafa verið í töskunni með tölvunni. Vitnið F hafði heldur ekki séð ákærða Ingólf taka símana né séð þá í íbúðinni. Ákærður E var þess fullviss að símarnir hafi ekki verið í töskunni og hefur haldið því fram að þeir hafi verið í vasa meðákærða Ingólfs, en hefur viðurkennt að hafa hringt úr öðrum og svo hent honum í sjóinn, en selt hinn á veitingastaðnum Amsterdam. Hann kannaðist við að hafa séð bæði símana og hleðslutækin inni í íbúð Þ. Með framburði ákærðu, vitna og öðrum sönnunargögnum er sannað að ákærðu eiga báðir þátt í framangreindu þjófnaðarbroti að því er varðar ferðatölvuna og prentarann og einnig á ákærður E sök á þjófnaði á GSM-símunum, en hins vegar verður gegn neitun ákærða Ingólfs ekki talin komin nægileg sönnun um að hann hafi og átt þátt í töku GSM-símanna og ber að sýkna hann af því. Ákærðu hafa með þessum verknaði gerst sekir um brot á 244. gr. almennra hegningarlaga. Sakarferill ákærðu er með þeim hætti; [...] Við ákærða Ingólf Örn var gerð lögreglustjórasátt 20. febrúar 1997 og honum gert að greiða kr. 30.000 í sekt til ríkissjóðs fyrir brot gegn lögum nr. 65,1974 um ávana-og fíkniefni og rlg. nr. 16,1986 og 30. júní 1997, var hann í Héraðsdómi Reykjaness dæmdur í 8 mánaða fangelsi, þar af 6 mánuði skilorðsbundið í 2 ár fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. alm. hegningarlaga. Ákærður Ingólfur Örn hefur með broti því sem hann er fundinn sekur um í þessu máli rofið skilorðdóms Héraðsdóms Reykjaness frá 30. júní 1996 og ber því nú að dæma í einu lagi bæði málin sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga og hafa hliðsjón við refsiákvörðun af 77. gr. sömu laga. Refsing ákærðu þykir hæfilega ákveðin þannig, að [...] ákærður Ingólfur Örn sæti fangelsi í 8 mánuði. Rétt þykir þegar litið er til ungs aldurs ákærðu, að þeir hafi eigi hlotið áður dóm fyrir samskonar brot og með vísan til 57. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 101/1976 að því er ákærða Ingólf Örn varðar, að frestað verði fullnustu refsingarinnar á hendur ákærða E og 5 mánuðum af refsingunni á hendur ákærða Ingólfi og falli refsing þessi niður hjá hvorum um sig að liðnum 3 árum haldi hann almennt skilorð samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga nr.19,1940 sbr. lög nr. 22,1955. Dæma ber ákærða Ingólf Örn til að greiða helming saksóknarlauna í ríkissjóð, sem ákveðast kr. 50.000 og helming málsvarnarlauna til skipaðs verjanda hrl. Guðmundar Kristjánssonar, sem ákveðast og krónur 50.000, en hinn helmingur launanna greiðist úr ríkissjóði. Allan annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt saman. Dómsorð: [...] Ákærður Ingólfur Örn Ingvason, sæti fangelsi í 8 mánuði, en fresta skal fullnustu 5 mánaða af refsingunni og niður skal hún falla að liðnum 3 árum haldi ákærður almennt skilorð 57. gr. almenna hegningarlaga sbr. lög nr. 22,1955. Ákærður Ingólfur Örn greiði helming saksóknarlauna í ríkissjóð, kr. 50.000 og helming málsvarnarlauna til skipaðs verjanda hrl. Guðmundar Kristjánssonar, krónur 50.000, en hinn helmingur launanna greiðist úr ríkissjóði. Ákærðu greiði allan annan sakarkostnað óskipt saman.
|
Mál nr. 775/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 10. desember 2015 klukkan 11. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 225/2000
|
Hlutafélag Verðbréf Útboð Riftun
|
G keypti hlutabréf að nafn- og kaupverði 3.000.000 krónur af B (áður H) í maí 1998 og krafðist síðar riftunar á kaupunum. Hann reisti kröfu sína meðal annars á því að söluverð hlutabréfanna til sín hefði verið langt yfir raunvirði. Tap hafði verið á rekstri B árin 1996 og 1997 og í kjölfarið var hlutafé félagsins lækkað um 60% í mars 1998. Í mars 1999, tæpu ári eftir kaup G, sætti hlutafé í B enn lækkun um 80%. Héraðsdómur féllst á riftunarkröfu G, en Hæstiréttur taldi ekki sannað að fjárhagsstaða B hefði, á þeim tíma sem kaupin fóru fram, verið verri en ráða mátti af gögnum, sem G voru aðgengileg. Var kröfu G um riftun því hafnað. Þá féllst Hæstiréttur ekki á það með G að B hefði vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 13/1996, um verðbréfaviðskipti, enda væri ekki unnt að líta svo á að um almennt útboð hlutafjár hefði verið að ræða þegar viðskipti G og B fóru fram.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júní 2000. Krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnda og að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 2.400.000 krónur með vöxtum eins og í héraðsdómi greinir auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Nafn áfrýjanda var áður Handsal hf. verðbréfafyrirtæki. Í maí 1999 var því breytt í Burnham International á Íslandi hf. II. Stefndi reisir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að hlutabréfin hafi ekki verið 3.000.000 króna virði á kaupdegi 8. maí 1998. Sú aðstaða hafi verið komin upp þann dag að þörf hafi verið orðin á frekari niðurfærslu krafna félagsins og gjaldfærslu ábyrgða, sem það hafi gengist í. Hann kveðst ekki halda því fram að um sviksamlega háttsemi hafi verið að ræða og ekki sé víst að forráðamönnum félagsins hafi verið þetta ljóst þá. Aðalatriðið sé að afskrift vegna taps í ársreikningi fyrir 1997 hafi verið alls ónóg og tjón vegna enn meira taps hafi verið orðin staðreynd löngu fyrir 8. maí 1998. Gífurlegt tap í reikningi fyrir það ár sýni það vel og endurskoðun í apríl 1998 hefði átt að leiða í ljós að tap hafi orðið á rekstrinum frá byrjun þess árs. Staðan hafi því verið orðin önnur og verri en þegar ársreikningurinn fyrir 1997 var gerður og skylt hafi verið að gera kaupendum nýs hlutafjár grein fyrir því. Í þessu felist veruleg vanefnd og eigi ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup hér við og sé krafan um riftun kaupanna reist á því ákvæði. Meðal þeirra, sem gáfu skýrslu fyrir dómi, var Ragnar Þ. Guðgeirsson löggiltur endurskoðandi hjá KPMG Endurskoðun hf., en hann annaðist að miklu leyti gerð ársreiknings áfrýjanda fyrir 1997. Kom fram hjá honum að á þessum tíma hafi félagið átt í þrenns konar viðskiptum. Um hafi verið að ræða fjárvörslu, sem fólst í að fjárfesta fyrir hönd ákveðinna viðskiptavina, auk þess sem félagið fjárfesti sjálft í verðbréfum. Þá hafi verið miðlað bréfum, þar sem félagið sjálft var ekki aðili að kaupum eða sölu. Skýrði hann svo frá að á árinu 1997 hafi komið fram ýmis merki þess að veruleg áhætta væri tengd verðbréfaeign félagsins, auk þess sem upp hafi komið mál, sem leiddu til þess að félagið var dregið til ábyrgðar gagnvart fjárvörsluaðilum. Af þeim sökum hafi verið ráðist í mjög víðtæka athugun á allri fjárvörslu félagsins. Hafi sú endurskoðun einkum beinst að því að kanna þá þætti, sem voru taldir sérstaklega áhættusamir. Hafi alls verið athuguð um 1100 verðbréf og hafi hann aldrei tekið þátt í jafn umfangsmikilli endurskoðun og þeirri, sem þarna var gerð. Þessi vinna hafi einkum verið unnin í nóvember og desember 1997 og fram í janúar 1998. Hafi starfi hans lokið með framlagningu ársreiknings í mars sama árs og hann ekki haft afskipti eftir það af reikningsskilum félagsins. Taldi hann ársreikninginn gefa glögga mynd af fjárhagsstöðu áfrýjanda þegar hann var saminn og að forsendur hafi legið skýrt fyrir um fjárhag félagsins í mars 1998. Sé honum ekki kunnugt um að neinar upplýsingar hafi síðar komið fram, sem unnt sé að draga það í efa með. Tók hann fram að upp hafi komið tilvik þar sem mönnum, sem stóðu utan fjárvörslu, væru seld verðbréf, sem hafi reynst vera léleg. Ekki hafi borist kröfur um að félagið leysti þau til sín þegar ársuppgjörið fór fram. Ársreikningur áfrýjanda fyrir 1998 er meðal málsgagna. Þar kemur fram að tap ársins, sem áður er getið, skiptist þannig að gjöld vegna niðurfærslu krafna og gjaldfærslu ábyrgða námu tæplega 46.200.000 krónum og gjöld vegna rekstrartaps ársins tæplega 49.000.000 krónum. Þá hefur verið lagt fram bréf KPMG Endurskoðunar hf. til lögmanns áfrýjanda 1. nóvember 1999 þar sem nánari grein er gerð fyrir því að þurft hafi að auka niðurfærslu í ársreikningi fyrir 1998. Segir þar að það skýrist fyrst og fremst af málum fjögurra viðskiptamanna áfrýjanda, og er nánar fjallað í bréfinu um tjón af völdum þeirra og hvenær árs 1998 það hafi legið fyrir í hverju tilviki. Í einu þeirra hafi áfrýjandi haft milligöngu um sölu á víxlum fyrir tiltekinn viðskiptamann til ýmissa annarra viðskiptamanna sinna, einkum seinni hluta árs 1997. Á árinu 1998 hafi komið í ljós að skuldarinn gat ekki greitt víxlana og áfrýjandi orðið að leysa þá til sín. Hafi hluti þessa tjóns legið fyrir í lok maí 1998 í kjölfar óendurskoðaðs árshlutauppgjörs starfsmanna áfrýjanda 30. apríl sama árs. Helgi F. Arnarson löggiltur endurskoðandi hjá KPMG Endurskoðun hf. gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann hafa sinnt endurskoðun fyrir áfrýjanda eftir að gerð ársreiknings fyrir 1997 var lokið. Auk sjálfs ársreikningsins fyrir 1998 hafi þrisvar á því ári verið gerð upp staða félagsins, þ.e. í apríl, júní og september. Fyrsta uppgjörið hafi verið unnið af starfsmönnum áfrýjanda, en raunveruleg vinna vitnisins hafi hafist með uppgjörinu í júní. Þó hafi vitnið farið lauslega yfir apríluppgjörið með starfsmönnum áfrýjanda. Í uppgjörinu í júní fyrir sex mánuði hafi verið færðar afskriftir á kröfum fyrir 8.000.000 krónur. Hafi það skýrst af einu nýju máli, sem upp hafi komið. Engar nýjar upplýsingar hafi þá legið fyrir um hina þrjá viðskiptamennina, sem kröfuafskriftir ársins stafi einkum af. Í apríluppgjörinu hafi verið gert ráð fyrir afskriftum fyrir 2-3.000.000 krónur. Heildarafskrift ársins vegna krafna og ábyrgða, tæplega 46.200.000 krónur, hafi að öðru leyti komið til á seinni hluta ársins, nánar tilgreint í júní eða júlí til desember. Málatilbúnaður stefnda hefur ekki beinst að því að fá útskýrð nánar atriði um fjárhag áfrýjanda, sem máli skipta, heldur en gögn málsins bera með sér og fram er komið í skýrslum endurskoðendanna tveggja. Má þar nefna upplýsingar um gjalddaga krafna, sem afskrifaðar voru, stöðu viðskiptamannanna, sem tapið stafaði frá, á kaupdegi hlutabréfanna og næstu mánuði þar á undan, nánar um ábyrgðir, sem féllu á áfrýjanda og annað, sem máli kann að skipta um það hvort afskriftaþörf hafi verið vanmetin í ársreikningi 1997 eða á fyrstu mánuðum ársins 1998. Milliuppgjörin hafa ekki verið lögð fram í málinu. Stendur óhögguð sú fram komna skýring að einungis hafi verið séð fyrir þörf á að afskrifa kröfur fyrir 2-3.000.000 krónur um það leyti, er stefndi keypti hlutafé í áfrýjanda. Að því er varðar tap á rekstri áfrýjanda 1998, tæplega 49.000.000 krónur, liggur ekki annað fyrir en sú staðhæfing stefnda að í það minnsta þriðjungur þess hljóti að hafa verið orðinn á kaupdegi hlutabréfanna og gagnstæð staðhæfing áfrýjanda, sem heldur fram að rekstrartapið hafi einkum orðið á seinni hluta ársins. Í framburði endurskoðendanna kom ekkert fram um að rekstrarafkoma fyrstu mánaða ársins 1998 hafi gefið þeim tilefni til sérstakra aðgerða. Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, er ekki í ljós leitt að á þeim tíma, er um ræðir, hafi legið fyrir að fjárhagsstaða áfrýjanda væri verri, svo að máli skipti, en ráða mátti af gögnum, sem voru stefnda aðgengileg. Þótt viðurkennt sé að ljóst hafi verið orðið um þörf á að afskrifa kröfur fyrir 2-3.000.000 krónur í maí 1998 getur það eitt ekki leitt til þess að aðalkrafa stefnda um riftun nái fram að ganga. Hefur að öðru leyti ekki verið stutt haldbærum gögnum að nægilegrar varúðar við mat á afskriftaþörf hafi ekki verið gætt á þeim tíma. Fyrirvari var gerður í áritun endurskoðenda í ársreikningi áfrýjanda fyrir 1997 um rekstrarhæfni félagsins og þar kom skýrt fram að það hafi átt við verulegan vanda að etja, sem leitt hafi til niðurfærslu hlutafjárins. Af fyrirliggjandi gögnum hafði stefndi, sem hefur reynslu af viðskiptum, ekki ástæðu til að ætla að allir erfiðleikar væru að baki og að viðskiptin væru áhættulítil. Verður krafa hans um riftun kaupanna ekki tekin til greina á grundvelli þeirrar málsástæðu, sem að framan er gerð grein fyrir. III. Í 4. mgr. 2. gr. laga nr. 13/1996 er almennt útboð skilgreint þannig að það sé sala samkynja verðbréfa, sem boðin eru almenningi til kaups í fyrsta sinn með almennri og opinberri auglýsingu eða kynningu með öðrum hætti, sem jafna má til opinberrar auglýsingar, enda séu verðbréf í sama flokki ekki skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Fram er komið að átján hluthafar í áfrýjanda juku hlutafé sitt með kaupum á nýju hlutafé 1998 fyrir samtals rúmlega 102.000.000 krónur og að sextán bættust þá í hóp hluthafa með hlutafjárkaupum fyrir samtals 10.100.000 krónur. Var hluthöfum boðið að skrá sig fyrir nýjum hlutum auk þess sem stjórnendur félagsins leituðu til manna utan hluthafahópsins og buðu þeim að kaupa. Voru kaup stefnda þannig til komin. Að þessu virtu verður ekki talið að um almennt útboð hlutafjár í merkingu laga nr. 13/1996 hafi verið að ræða. Fær ákvæði b. liðar 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 505/1993 engu um það breytt. Sú reglugerð var sett með heimild í áðurgildandi lögum um verðbréfaviðskipti og samrýmist ekki fyrrgreindu ákvæði í 4. mgr. 2. gr. laga nr. 13/1996. Reynir þá ekki sérstaklega á þá málsvörn áfrýjanda að hann hafi í raun gefið allar þær upplýsingar, sem skuli gefa við almennt útboð verðbréfa. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti gerði stefndi nýja kröfu, sbr. I. kafla að framan. Krafan er of seint fram komin og verður henni þegar af þeirri ástæðu ekki sinnt, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða málsins verður samkvæmt öllu framanröktu sú að kröfur stefnda verða ekki teknar til greina. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Burnham International á Íslandi hf., er sýkn af kröfum stefnda, Guðmundar Sigurðssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 21. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 11. maí 1999. Stefnandi er Guðmundur Sigurðsson, kt. 150750-3859, Birkivöllum 26, Selfossi. Stefndi er Burnham International á Íslandi hf. (áður Handsal hf.) kt. 550191-1729, Engjateigi 9, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að rift verið kaupum hans á hlutafé í Handsali hf. að nafn- og kaupverði 3 milljónir króna sem hann keypti 8. maí 1998 og að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3 milljónir króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. maí 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Handsal hf. var stofnað 17. desember 1990 og samkvæmt samþykktum þess, eins og þeim var breytt á aðalfundi 26. júní 1997, er tilgangur þess verðbréfamiðlun gegn þóknun, veiting sölutrygginga á markaðsverðbréfum og að öðru leyti að annast verðbréfaviðskipti eins og þau eru skilgreind í lögum á hverjum tíma, fjárvarsla fyrir einstaklinga og lögaðila og önnur skyld starfsemi. Á hluthafafundi 27. mars 1998 var ákveðið að lækka hlutafé félagsins um 57 milljónir króna, eða úr 95 milljónum króna í 38 milljónir króna, til að mæta rekstrartapi félagsins. Þá var jafnframt samþykkt breyting á samþykktum félagsins og stjórn þess heimilað að auka hlutaféð um allt að 160 milljónir króna með nýju hlutafé. Verulegt tap hafði orðið á starfsemi félagsins á árinu 1997 og segir í skýrslu og áritun stjórnenda þess á ársreikningnum: „Regluleg starfsemi félagsins skilaði 8,4 millj. kr. hagnaði en í heild nam tap þess samkvæmt rekstrarreikningi 69,7 millj. kr. Þá hafa verið gjaldfærðar 78,1 millj. kr. sem sérstakur liður í rekstrarreikningi vegna niðurfærslu á kröfum og ábyrgðum........ Eins og að framan greinir skýrist tapið af 78,1 millj. kr. gjaldfærslu vegna varúðarniðurfærslu krafna og ábyrgða sem fallið hafa á félagið eða munu hugsanlega gera það. Færslurnar eiga að mestu rót að rekja til fyrri ára og er orsakanna að leita í gjörðum fyrrverandi starfsmanna félagsins er önnuðust viðskipti er leitt hafa til tjóns sem félagið verður hugsanlega að bera. Upplýsingar um þessi mál lágu ekki fyrir fyrr en við uppgjör vegna ársins 1997. Það er ljóst að niðurfærsla eigna vegna eldri mála í ársreikningi 1996, sem lagður var fyrir aðalfund 26. júní 1997, reyndist ekki nægja fyrir þeim hugsanlegu áföllum sem félagið hefur orðið fyrir. Mat á ábyrgðum og niðurfærslum nú byggir á umfangsmikilli og kostnaðarsamri athugun starfsmanna og endurskoðenda félagsins á fjárvörslu þess, mati starfsmanna á eignum og upplýsingum lögmanna um stöðu einstakra lögfræðimála.” Í áritun endurskoðenda félagsins á þessum sama reikningi segir m.a: „Eigið fé félagsins samkvæmt efnahagsreikningi nemur 28,5 milllj. kr. sem greinist í hlutafé að nafnvirði 105,9 millj. kr. og neikvætt annað eigið fé að fjárhæð 77,4 millj. kr. Fjárhagsstaða félagsins er nú með þeim hætti að hún fullnægir ekki kröfum 8. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, en þar er kveðið á um 8,0% lágmarkshlutfall eigin fjár af áhættugrunni sem nánar er skilgreint í lögunum. Eigiðfjárhlutfallið er 3,1% og vantar 60,1 millj. kr. á að það nái lögbundnu lágmarki miðað við óbreyttan áhættugrunn.” Stefnandi kveðst á grundvelli framangreindra upplýsinga hafa keypt hlutafé í stefnda að nafn- og söluverði 3 milljónir króna 8. maí 1998. Forsendu þessara kaupa kveður hann hafa verið þá, að hann hafi verið fullvissaður um að um arðvænlega fjárfestingu væri að ræða, enda hefði verið tekið til í félaginu, þ.e.a.s. allar gamlar syndir hefðu verið afskrifaðar og nýtt hlutafé væri komið inn. Á aðalfundi félagsins fyrir 1998, sem haldinn var 12. mars 1999, lagði stjórn stefnda til að hlutafé félagsins yrði fært niður um 80% og jafnframt yrði heimilað að auka hlutaféð með útgáfu nýrra hluta í allt að 120 milljónir króna. Í skýrslu og áritun stjórnenda segi að tap á rekstri félagsins á árinu 1998 hafi orðið 95,2 milljónir króna og eigið fé samkvæmt efnahagsreikningi nemi 24,9 milljónum króna. Það liggi því fyrir að fjárhagsstaða þess fullnægi ekki kröfum 3. og 32. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Samkvæmt rekstrarreikningi ársins 1998 hafi gjöld vegna niðurfærslna krafna og gjaldfærðra ábyrgða numið 46.191.358 krónum en námu 78.073.389 krónum árið á undan. Samkvæmt skýringum í ársreikningi hafi skammtímakröfur félagsins verið færðar niður um 25,8 milljónir króna í árslok en sambærileg fjárhæð hafi numið 26,7 milljónum króna árið á undan. Á árinu 1998 hafi verið gjaldfærðar samtals 46,2 milljónir króna vegna tapaðra krafna, ábyrgða og hækkunar niðurfærslu. Stefnandi kveðst hafa keypt hlutabréf í stefnda á grundvelli upplýsinga er síðan hafi reynst rangar og því eigi hann rétt á riftun kaupanna. Stefndi hefur hafnað þessari kröfu stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Ljóst sé af því, sem að framan er rakið í málavaxtalýsingu, að söluverð hlutafjárins til hans hafi verið langt yfir raunverði. Ljóst sé að upplýsingarnar, sem lágu fyrir við kaupin, voru í veigamiklum atriðum rangar, afskriftaþörf hafi verið vanmetin og fleira þess háttar. Hefðu réttar upplýsingar legið fyrir hefði hvorki stefnandi né nokkur annar keypt hlutafé í stefnda. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að ákvörðunin um hlutafjáraukninguna á hluthafafundinum 27. mars 1998 hafi aldrei náð fram að ganga. Samkvæmt ársreikningi 1998 hafi hlutafé stefnda verið 150.295.262 krónur 31. desember 1998. Af þessu hlutafé hafi því eldra hlutafé (þ.e.a.s. eftir hlutafjárlækkunina 1998) verið 38 milljónir króna og nýtt hlutafé því 112.295.262 krónur. Samkvæmt ákvörðun hluthafafundar hafi átt að auka hlutafé í stefnda með áskrift nýrra hluta um allt að 160 milljónir króna. Í tilkynningunni sé síðan sagt að hlutafjárútboð fyrir allt að 150 milljónir króna standi yfir. Með lögjöfnun frá 40. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 verði að telja að skuldbinding stefnanda sé niðurfallin, því hlutaféð hafi verið fært niður áður en hlutafjáraukningin tókst og beri því að endurgreiða honum greitt hlutafé með vöxtum. Loks byggir stefnandi á því að samkvæmt 20. gr. laga um verðbréfaviðskipti skuli almennt útboð verðbréfa fara fram fyrir milligöngu verðbréfafyrirtækja og skuli það tilkynnt til Verðbréfaþings Íslands eigi síðar en viku fyrir upphaf sölu, ásamt upplýsingum um útboðið. Samkvæmt reglugerð nr. 505/1993 sé ljóst að um almennt útboð verðbréfa hafi verið að ræða en það sé almennt útboð ef selja eigi fleiri en 25 aðilum verðbréf. Í skýrslu stjórnar stefnda komi fram að hluthafar hafi verið 61 í árslok 1997 en 43 í ársbyrjun. Þegar um almennt útboð sé að ræða skuli gefa út útboðslýsingu þar sem fram komi nauðsynlegustu upplýsingar um félag það sem standi að almennri útgáfu verðbréfa, svo fjárfestar geti metið áhættu sína. Þar skulu líka vera yfirlýsingar stjórnenda um stöðu þess. Stefndi, sem sé verðbréfafyrirtæki með aðild að verðbréfaþingi, hafi ekki sinnt þessari skyldu sinni, hvorki sem verðbréfafyrirtæki né sem útgefandi hlutabréfanna. Hann beri því skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda þar sem líkur megi leiða að því að við gerð slíkrar útboðslýsingar hefðu komið fram upplýsingar um bága stöðu stefnda og þá hefði stefnandi ekki keypt hlutaféð. Stefndi lét undir höfuð leggjast að gera skráningarlýsingu og valdi það honum sjálfstæðri skaðabótaábyrgð. Stefndi, kveður þá fullyrðingu stefnanda vera ranga, að við kaup hans hafi legið fyrir villandi og rangar upplýsingar, svo og þá fullyrðingu hans að afskriftaþörf hafi verið vanmetin. Þegar útboð hlutafjárins fór fram á árinu 1998 hafi legið fyrir endurskoðaðir ársreikningar vegna áranna 1996 og 1997. Þá hafi ekki verið til staðar sú afskriftaþörf, sem síðar varð nauðsynleg. Þá bendir stefndi á að kaupum á hlutafé fylgi ávallt áhætta sem stefnanda hafi verið eða hafi mátt vera ljós. Stefnandi sé athafnamaður og fjárfestir sem hafi þekkingu á og reynslu af verðbréfaviðskiptum. Hann hafi haft aðgang að öllum nauðsynlegum upplýsingum sem hafi gert honum fært að meta áhættuna af viðskiptunum. Þá sé enn fremur röng sú fullyrðing stefnanda að söluverð hlutafjárins hafi verið langt yfir raunvirði. Stefnandi hafi ekki sannað þessa fullyrðingu sína en hann beri sönnunarbyrðina fyrir henni. Þá mótmælir stefndi því sem röngu að hlutafjáraukningin hafi aldrei náð fram að ganga með vísan til lögjöfnunar frá 40. gr. hlutafélagalaga. Á hluthafafundi 27. mars 1998 hafi annars vegar verið samþykkt að lækka hlutaféð í 38 milljónir króna og hins vegar að stjórn stefnda væri heimilt að auka hlutaféð um allt að 160 milljónir króna. Einnig hafi verið samþykkt að stjórn stefnda væri heimilt að ákveða útgáfu áskriftarréttinda, allt að 10 milljónir króna til starfsmanna sinna og hækka hlutaféð sem því næmi innan 160 milljóna króna heimildarinnar. Á fundi í stjórn stefnda 27. mars 1998 hafi verið ákveðið að nýta heimildina til aukningar hlutafjár að nafnvirði allt að 150 milljónir króna, þó að lágmarki 70 milljónir króna. Útboðinu hafi lokið 27. september 1998 og höfðu þá selst samtals 112.345.268 krónur. Eftir lok útboðsins var hlutafé stefnda 150.345.262 krónur. Áskrift hafi því fengist fyrir hinu ákveðna lágmarki hlutafjárauka og því hafi hlutafjáraukningin náð fram að ganga. Loks byggir stefndi á því að allar upplýsingar, sem koma eiga fram í útboðslýsingu, hafi legið fyrir við hlutafjárkaup stefnanda. Endurskoðaðir reikningar vegna rekstraráranna 1996 og 1997 hafi legið fyrir ásamt skýrslu stjórnar og áritun endurskoðenda. Frekari upplýsingar um félagið hefðu því ekki legið fyrir jafnvel þótt sérstök útboðslýsing hefði verið gerð og breytir það því engu að hún var ekki gerð. Samkvæmt reglum verðbréfaþings skulu upplýsingar um eftirfarandi koma fram í útboðslýsingu: Hverjir eru ábyrgir fyrir útboðslýsingu, lýsing á útboðinu og þeim verðbréfum sem fram eru boðin, upplýsingar um útgefanda og ef um hlutabréf er að ræða upphæð þess og hversu lengi heimild til hlutafjárútgáfu gildi. Einnig skulu koma fram upplýsingar um hluthafa, sem fara með úrslitavald í rekstri útgefanda, aðalstarfsemi útgefanda, eignir og skuldir útgefanda, fjárhagsstöðu og afkomu, stjórn útgefanda, framkvæmdastjórn og endurskoðun, framvindu viðskipta útgefanda undanfarið og framtíðarhorfur, að svo miklu leyti sem slíkar upplýsingar geta haft áhrif sem máli skipta við mat á honum. Allar þessar upplýsingar hafi verið stefnanda aðgengilegar þegar hann keypti hlutabréfin. Hafi stefnandi ekki talið þessar upplýsingar nægilegar til að meta áhættuna af kaupunum hafi honum borið þá þegar að óska eftir útboðslýsingu. Stefnandi gerði ekki athugasemd við að sérstök útboðslýsing hefði ekki verið gerð fyrr en 10 mánuðum eftir að hann greiddi hlutaféð án fyrirvara. Allar kröfur sem hann kunni að hafa átt séu þess vegna fallnar niður vegna tómlætis hans sjálfs. Riftunarkrafa stefnanda er reist á þeirri meginmálsástæðu að söluverð hlutabréfanna 8. maí 1998 hafi verið langt yfir raunvirði. Telur hann að upplýsingarnar, sem fyrir lágu við kaupin, hafi verið rangar í veigamiklum atriðum, m.a. hafi afskriftaþörf verið vanmetin. Hefðu réttar upplýsingar legið fyrir hefði hvorki stefnandi né nokkur annar keypt hlutabréf í stefnda. Þessari málsástæðu er mótmælt af hálfu stefnda, sem heldur því fram að afskriftaþörfin, sem varð þess valdandi að færa varð niður verð hlutabréfanna í ársbyrjun 1999, hafi ekki verið til staðar þegar hlutaféð var boðið út vorið 1998. Þá bendir stefndi á að hlutabréfakaupum fylgi alltaf áhætta, sem stefnanda hafi verið eða mátt vera ljós. Þegar stefnandi keypti hlutabréfin í maí 1998 hafði hlutafé stefnda þá nýverið verið fært niður um 60%. Ekki verður séð að hið nýja hlutafé hafi verið selt með nokkrum fyrirvara eða á einhvern hátt verið gefið í skyn af hálfu stefnda að frekari lækkunar þyrfti með vegna undangengins reksturs stefnda. Þrátt fyrir þetta er tæpu ári síðar þörf á að færa hlutaféð niður um 80% eins og rakið var. Dómurinn lítur svo á að miðað við þessa stöðu mála þá sé það stefnda að sanna að þessi niðurfærsla hafi orsakast af atburðum í rekstrinum, sem gerðust eftir að stefnandi keypti hlutabréfin. Af hálfu stefnda hefur verið lagt fram skjal frá endurskoðendum hans, sem ber heitið "Handsal hf. - niðurfærsla vegna krafna og ábyrgða á árinu 1998." Í þessu skjali segir að við gerð ársreiknings 1997 hafi verið "farið yfir viðskiptareikningana, verðbréfaeignina og hugsanlegar kröfur á félagið vegna verðbréfaviðskipta með starfsmönnum félagsins og lögfræðingi þess. Miðað við þær upplýsingar sem þá lágu fyrir var talið að sú niðurfærsla sem færð var í ársuppgjöri félagsins væri nægjanleg til að mæta þeirri tapsáhættu sem fyrir hendi var." Síðan er gerð grein fyrir málefnum fjögurra viðskiptavina stefnda en á árinu 1998 taldi stefndi sig þurfa að auka niðurfærslur sínar um 47 milljónir króna, aðallega vegna viðskipta við þá. Þessir aðilar eiga það allir sammerkt að hafa verið í viðskiptum við stefnda á árinu 1997 og í skjalinu frá endurskoðendunum kemur fram að vandamál stefnda varðandi þessi viðskipti eiga aðallega rót sína að rekja til þess árs og fyrri hluta árs 1998. Stefndi hefur ekki bent á önnur atriði í rekstri sínum á þessum tíma, sem hafi verið þess valdandi að færa þurfti aftur niður verð hlutabréfanna. Það er niðurstaða dómsins að stefnda hafi þannig ekki tekist að sanna, að eitthvað annað en rangt mat starfsmanna hans á fjárhagslegri stöðu hans vorið 1998, hafi valdið því að enn á ný þurfti að færa hlutaféð niður í mars 1999. Og þótt viðurkennt sé að hlutabréfakaupum fylgi alltaf einhver áhætta þá er niðurfærslan, sem hér um ræðir meiri heldur en almennt má búast við. Verður við það mat að hafa í huga að hlutaféð hafði nýlega verið fært niður um 60% eins og rakið hefur verið. Þegar framanritað er virt verður að fallast á það með stefnanda að hlutabréfin, sem hann keypti í maí 1998, hafi, á kaupdegi, verið langtum verðminni heldur en kaupverð þeirra var. Hlutabréfunum var þar af leiðandi áfátt í skilningi 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausfjárkaup og þegar af þeirri ástæðu mátti stefnandi rifta kaupunum. Það verður því fallist á kröfur stefnanda um riftun og stefndi dæmdur til að greiða honum 3.000.000 króna með dráttarvöxtum frá 18. apríl 1999 til greiðsludags. En það er mánuði eftir að hann krafði stefnda um endurgreiðslu. Ekki er hægt að binda greiðsluna því skilyrði að stefnandi skili hlutabréfunum, enda voru lögmenn aðila sammála um að þau hefðu ekki verið gefin út. Þetta er raunar hvorki boðið fram í stefnu né þess krafist af hálfu stefnda. Loks verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Rift er kaupum stefnanda, Guðmundar Sigurðssonar, á hlutafé að nafn- og kaupverði 3.000.000 króna í Handsali hf. 8. maí 1998. Stefndi, Burnham International á Íslandi hf., greiði stefnanda, 3.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. apríl 1999 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 772/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. nóvember 2016 þar sem varnaraðila var gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. nóvember 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað beitt verði vægari úrræðum, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. nóvember2016.Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur krafist þess að kærða, X, kt. [...], verði með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25.nóvember 2016, kl. 16:00. Til vara er þess krafist að kærða verði gert að sætafarbanni allt til föstudagsins 16. desember 2016 og að á þeim tíma verði honumgert að tilkynna sig daglega til lögreglu á lögreglustöð.Kærðimótmælir kröfu lögreglustjóra. Hann krefst þess aðallega að gæsluvarðhaldskröfunniverði hafnað, til vara að vægari úrræðum verði beitt og til þrautavara aðgæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafist sé.IÍgreinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum er til þess vísað að lögregla hafitil rannsóknar meint kynferðis- og barnaverndarlagabrot kærða gegn fjöldabarna. Meint brot kærða hafi verið framin á tímabilinu september til nóvember2016 á nokkrum stöðum í Reykjanesbæ. Kærði sé einnig grunaður um að hafa áreittnokkrar ungar stúkur kynferðislega með sendingu skilaboða í gegnum vefsíðunafacebook. Auk þess hafi kærði haldið úti síðum þar sem myndir af unglingstúlkumhafi birst en þegar smellt hafi verið á myndirnar hafi komið í ljós gróft klám.Með þessum hætti hafi verið ýjað að því að klámmyndin væri af viðkomandistúlku. Undanfarna daga hafi lögregla átt fullt í fangi með að taka á mótikærum frá foreldrum stúlknanna. Lögreglustjóri segir rannsóknmálsins vera á algeru frumstigi. Meðal þess sem rannsaka þurfi sé umfangmeintra brota kærða en ekki liggi fyrir gegn hversu mörgum börnum kærði kunniað hafa brotið. Hvað umfangið varði liggi þó fyrir að á síðu kærða hafi veriðmyndir af um 80 stúlkum. Lögregla vinni að því að taka við kærum og síðan þurfiað taka skýrslur af brotaþolum. Lögregla vinni jafnframt að því að undirbúahættumat, unnið af sálfræðingi, vegna kærða. Þá þurfi að kanna hvort ástæða sétil þess að gera kærða að gangast undir geðmat.IILögreglustjórisegir kærða undir rökstuddum grun um brot gegn 209. og 210 gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Lögreglustjóri telji að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsinsog hafa áhrif á brotaþola og önnur vitni, gangi hann laus. Samkvæmt því teljilögreglustjóri að skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála sé fullnægt í málinu.Lögreglustjórivísar enn fremur til þess að fyrsta kæran hafi borist 10. október sl. Kærðihafi verið handtekinn í kjölfarið og allur tölvubúnaður hans verið haldlagðuraf lögreglu. Kærði hafi þá verið með klámfengnar myndir af börnum í fórumsínum. Ljóst sé að eftir að kærða var sleppt hafi hann haldið áframkynferðislegri áreitni gegn börnum og þá hafi grófleika brotanna aukist. Í þvíljósi telji lögreglustjóri hættu á að kærði haldi áfram brotum sínum gegn börnumá meðan máli hans sé ekki lokið. Því telji lögreglustjóri að skilyrðum c-liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé einnig fullnægt ímálinu. Meðvísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, hættu á áframhaldandi brotumkærða, sbr. a-og c-liði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála,telji lögreglustjóri uppfyllt lagaskilyrði til þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. nóvember 2016, kl. 16:00, svo semkrafist sé.Tilvara sé þess krafist að kærða verði gert að sæta farbanni allt til föstudagsins16. desember 2016, sbr. b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, og að á þeimtíma verði kærða gert að tilkynna sig daglega til lögreglu á lögreglustöð.IIIMeðvísan til framangreinds, svo og gagna málsins, er fallist á það meðlögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot semfangelsisrefsing liggur við.Rannsóknmálsins er á frumstigi. Ætla verður lögreglu nokkuð ráðrúm til þess að rannsakameint brot kærða en þau gögn sem þegar hefur verið aflað benda til þess aðmálið geti verið nokkuð umfangsmikið. Telja verður að gangi kærði laus megiætla að hann muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merkieftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Samkvæmtþessu telst skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt til þess að kærða verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi. Í ljósi þess sem áður segir um umfang málsins þykja ekkiefni til þess að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er og er krafalögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett ognánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurðþennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði,X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. nóvember 2016,kl. 16:00.
|
Mál nr. 57/2004
|
Fasteignakaup Afhendingardráttur Vanheimild Stöðvunarréttur Dráttarvextir Sýkna að svo stöddu
|
H og L keyptu íbúðarhúsnæði í byggingu af AR í ágúst 2000 en AR hafði gert kaupsamning um eignina í júlí s.á. Var íbúðin ekki afhent þeim á umsömdum tíma, auk þess sem H og L töldu verulegar vanefndir hafa orðið á framkvæmd verksins. Af þeim sökum héldu þau að sér höndum með nánar tilteknar kaupsamningsgreiðslur. Fór svo að AR höfðaði mál gegn þeim H og L til greiðslu eftirstöðva kaupverðsins en framseldi síðar kröfu sína til Á, sem tók við aðild málsins fyrir Hæstarétti. H og L kröfðust aðallega sýknu, til vara sýknu að svo stöddu, en að því frágengnu lækkunar á dómkröfum. Óumdeilt var að H og L höfðu greitt 1.000.000 krónur inn á þá skuld sem málið var höfðað um og kom sú fjárhæð því til frádráttar kröfu Á á hendur þeim. Þá stóð óhögguð niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu skuldajafnaðar tiltekins hluta kröfu þeirra H og L, við kröfu Á, og heimild þeirra til að halda þeirri greiðslu eftir, en héraðsdómi var ekki gagnáfrýjað. Voru H og L að öðru leyti sýknuð að svo stöddu af kröfum Á.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2004. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda, til vara sýknu að svo stöddu, en að því frágengnu að krafan verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Með yfirlýsingu 28. nóvember 2003 framseldi Andrés Pétur Rúnarsson, sem var stefnandi málsins í héraði, Ásgeiri Péturssyni kröfu sína á hendur áfrýjendum. Því til samræmis hefur hann tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gáfu ÁF-hús ehf. út kvittun 13. ágúst 1999 til Andrésar Péturs Rúnarssonar fyrir innborgun að fjárhæð 1.110.000 krónur vegna kaupa á íbúð auðkenndri nr. 0303 í húsinu Boðagranda 2a í Reykjavík. Fram kom í kvittuninni að íbúðinni fylgdi nánar tiltekið stæði í bílageymslu og yrði hún afhent fullbúin án gólfefna og með flísalögðu baðherbergi. Væru framkvæmdir við smíði hússins að hefjast og byggingartími áætlaður 12 mánuðir. Kaupverð íbúðarinnar yrði alls 11.100.000 krónur, en auk fyrrnefndrar greiðslu átti Andrés að láta af hendi fasteignaveðbréf að fjárhæð 4.308.552 krónur og 691.448 krónur í peningum þegar húsið yrði fokhelt í desember 1999, greiða 2.000.000 krónur þremur mánuðum eftir það, gefa út fasteignaveðbréf að fjárhæð 2.091.448 krónur við afhendingu íbúðarinnar og greiða loks 898.552 krónur við fullnaðarskil hennar og útgáfu afsals. Andrés gerði ÁF-húsum ehf. skriflegt kauptilboð í íbúðina 8. maí 2000, þar sem skilmálum um greiðslu kaupverðs var lýst á sama hátt og í kvittuninni. Tekið var fram í tilboðinu að um væri að ræða þriggja herbergja íbúð á þriðju hæð hússins að Boðagranda 2a og henni fylgdi fyrrnefnt stæði í bílageymslu og geymsla í kjallara hússins. Ætti að afhenda íbúðina 15. október 2000. Var í nánar tilteknum atriðum lýst á hvaða byggingarstigi hún yrði þá og hvernig hún yrði búin, en í meginatriðum svaraði sú lýsing til þess, sem áður var getið. ÁF-hús ehf. samþykktu þetta tilboð 10. maí 2000. Áfrýjendur gerðu Andrési kauptilboð 5. júní 2000 í framangreinda íbúð. Fram kom í tilboðinu að íbúðin væri í smíðum og yrði afhent fullbúin, en þó án gólfefna annars staðar en í baðherbergi. Þá var þess einnig getið að Andrés væri ekki þinglýstur eigandi íbúðarinnar, en áskilið væri að þinglýsti eigandinn samþykkti kaupin fyrir sitt leyti og að fasteignasalan Kjöreign ehf., sem hafði íbúðina til sölu á vegum Andrésar, tæki við greiðslum úr hendi áfrýjenda og ráðstafaði þeim til þinglýsta eigandans meðan kaupverð úr hendi Andrésar hefði ekki verið að fullu greitt og hann ekki fengið þinglýsta eignarheimild. Fyrir íbúðina, sem afhent yrði 1. nóvember 2000, buðust áfrýjendur til að greiða samtals 14.800.000 krónur. Af þeirri fjárhæð átti að greiða 4.000.000 krónur við undirritun kaupsamnings, 2.000.000 krónur 1. ágúst 2000, 1.000.000 krónur 1. nóvember sama ár og 1.400.000 krónur 1. febrúar 2001, en að auki 4.308.552 krónur með því að áfrýjendur tækju að sér áhvílandi veðskuld og 2.091.448 krónur með útgáfu fasteignaveðbréfs. Andrés áritaði þetta tilboð um samþykki 6. júní 2000. Andrés gerði skriflegan kaupsamning við ÁF-hús ehf. um íbúðina 21. júlí 2000. Ákvæði samningsins um kaupverð voru á sama veg og í fyrrgreindu tilboði Andrésar, en þó þannig að greiðslu að fjárhæð 691.448 krónur átti að inna af hendi við undirritun kaupsamningsins, 2.000.000 krónur skyldu greiðast 18. október 2000 og 898.552 krónur við lokafrágang húss og lóðar. Átti að afhenda íbúðina 15. nóvember 2000, en afsal fyrir henni skyldi gefið út „við fullnaðarskil“. Sérstök ákvæði voru í samningnum um hvernig íbúðin skyldi vera við afhendingu, svo og hvernig háttað yrði frágangi sameignar í húsinu og lóðar. Var tekið fram að ljúka bæri þeim frágangi utanhúss til fullnaðar í síðasta lagi í júní 2001. Kaupsamningi þessum var þinglýst 24. júlí 2000. Áfrýjendur gerðu skriflegan kaupsamning um íbúðina við Andrés 23. ágúst 2000. Um kaupverð voru skilmálar á sama veg og í fyrrgreindu tilboði áfrýjenda til Andrésar, en þó með þeirri breytingu að mælt var fyrir um að tvær fyrstu greiðslurnar samkvæmt tilboðinu, samtals 6.000.000 krónur, skyldu inntar af hendi við undirritun samningsins, svo og að lokagreiðsla áfrýjenda yrði að fjárhæð 1.367.719 krónur. Samkvæmt kaupsamningnum átti að afhenda íbúðina 1. nóvember 2000, en afsal skyldi gefið út 1. febrúar 2001. Var þar einskis getið um að frágangi hússins eða lóðar yrði lokið á síðari stigum en við afhendingu íbúðarinnar. Af gögnum málsins verður ráðið að kaupsamningi þessum, sem var áritaður um samþykki af ÁF-húsum ehf., hafi verið þinglýst, en ekki verður séð hvenær það var gert. Óumdeilt er í málinu að áfrýjendur inntu af hendi áðurnefnda greiðslu við undirritun kaupsamnings 23. ágúst 2000. Þá liggur fyrir að íbúðin var ekki afhent áfrýjendum á þeim tíma, sem þar var um samið, en þau munu hafa tekið við henni úr hendi ÁF-húsa ehf. 22. nóvember 2000. Áfrýjendur höfðu þegar hér var komið sögu selt íbúð, sem þau bjuggu í, og skuldbundið sig til að afhenda hana 1. desember 2000. Þau kveða drátt á afhendingu íbúðarinnar að Boðagranda 2a hafa valdið því að þau hafi orðið að leigja sér húsnæði á svokölluðu íbúðahóteli fyrir samtals 62.100 krónur þar til unnt hafi verið að flytja inn í hana 10. desember 2000. Með bréfi 19. sama mánaðar sendu áfrýjendur Kjöreign ehf. tékka að fjárhæð 937.900 krónur. Kom þar fram að þeim hafi samkvæmt kaupsamningi borið að greiða 1.000.000 krónur á umsömdum afhendingardegi íbúðarinnar 1. nóvember 2000, en þau hefðu haldið eftir greiðslu vegna dráttar á afhendingu og þess að íbúðin hafi ekki verið komin í það ástand, sem kveðið væri á um í kaupsamningi. Þótt enn færi víðs fjarri að íbúðin væri í umsömdu ástandi teldu áfrýjendur ekki ástæðu til að halda lengur eftir greiðslu, sem þau inntu af hendi með tékkanum að frádregnum áðurnefndum 62.100 krónum. Áfrýjendur tilkynntu Andrési með bréfi 31. janúar 2001 að þau myndu ekki láta af hendi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi þeirra að fjárhæð 1.367.719 krónur, sem greiða átti 1. febrúar 2001 gegn útgáfu afsals fyrir íbúðinni. Mikið vantaði enn á að hið selda væri komið í það ástand, sem kveðið hafi verið á um í kaupsamningi, en meðal annars væri ólokið frágangi bílageymslu, lóðar, klæðningar utan húss og sameignar innanhúss. Kváðust áfrýjendur ekki sjá fram á hvaða kostnaður kynni að falla á þau ef húsbyggjandinn lyki ekki verki sínu. Hefðu þau því ákveðið að halda eftir lokagreiðslu sinni og leggja hana á sérstakan bankareikning. Fengi Andrés innistæðu reikningsins ásamt áföllnum vöxtum þegar eignin yrði komin í umsamið ástand, en eftir atvikum að frádregnum kostnaði og afslætti af kaupverði vegna vanefnda hans. Þessu var mómælt af hálfu Andrésar með bréfi 15. febrúar 2001. Urðu í framhaldi af því nokkur bréfaskipti milli lögmanna áfrýjenda og Andrésar án þess að niðurstaða fengist í þessum efnum. Fór loks svo að lögmaður Andrésar ritaði áfrýjendum innheimtubréf 12. ágúst 2002, þar sem krafist var ógreiddra eftirstöðva kaupverðs íbúðarinnar, sem sagðar voru nema samtals 2.256.868 krónum að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði. Því var svarað af hálfu áfrýjenda með bréfi 4. september 2002, þar sem Andrési var tilkynnt að þau hafi þann dag greitt Kjöreign ehf. 1.000.000 krónur sem lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningnum, en krefðust þess jafnframt að fá gefið út afsal fyrir íbúðinni, sem Andrési hafi fram að því reynst ófært sökum þess að hann hafi ekki þinglýst afsali til sín fyrir henni. Teldu áfrýjendur sér jafnframt óskylt að inna af hendi þær 367.719 krónur, sem vantaði upp á fulla greiðslu samkvæmt kaupsamningnum, þar sem eignin væri ekki enn komin í umsamið ástand. Andrés höfðaði mál þetta gegn áfrýjendum með stefnu 4. september 2002, sem birt var næsta dag. Í henni krafðist hann greiðslu á 62.100 krónum, sem áfrýjendur héldu eftir af greiðslu samkvæmt kaupsamningi 1. nóvember 2000, og 1.367.719 krónum, sem greiða átti eftir hljóðan hans 1. febrúar 2001, eða samtals 1.429.819 krónum. Að auki krafðist Andrés þess að áfrýjendum yrði gert að greiða dráttarvexti af 1.000.000 krónum frá 1. nóvember 2000 til 19. desember sama ár, af 62.100 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2001, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi þinglýsti Andrés 11. júlí 2003 afsali til sín fyrir íbúðinni frá ÁF-húsum ehf. Afsal þetta var dagsett 7. janúar 2002. II. Áfrýjendur hafa bæði fyrir héraðsdómi og Hæstarétti borið fyrir sig að Andrés Pétur Rúnarsson hafi við gerð kaupsamnings þeirra 23. ágúst 2000 verið ljóst vegna kaupsamnings hans við ÁF-hús ehf. að ekki yrði unnt að standa við ákvæði fyrrnefnda samningsins um að íbúðin að Boðagranda 2a yrði afhent 1. nóvember sama ár. Hafi þá legið fyrir að Andrés fengi ekki íbúðina afhenta á þeim tíma, auk þess sem þetta hafi ekki samrýmst því að félagið hafi áskilið í samningi við hann að frágangi hússins að utanverðu yrði ekki lokið fyrr en í júní 2001. Bera áfrýjendur því við að Andrés hafi að þessu leyti beitt svikum í skiptum þeirra. Af málatilbúnaði áfrýjenda verður ekki skýrlega ráðið hvernig þetta eitt út af fyrir sig geti leitt til þess að dómkröfur þeirra verði teknar til greina. Eru því ekki efni til að taka sérstaklega afstöðu til þessa atriðis við úrlausn málsins. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi reistu áfrýjendur sýknukröfu sína í héraði á því að þau ættu gagnkröfu á hendur Andrési vegna vanefnda hans á kaupsamningi þeirra. Næmi hún hærri fjárhæð en stefnukröfu málsins þegar tekið væri tillit til áðurnefndrar greiðslu þeirra 4. september 2002, sem ekki hafi komið þar til frádráttar. Gagnkrafa þessi var í fyrsta lagi um skaðabætur vegna kostnaðar áfrýjenda af leigu húsnæðis á íbúðahóteli, 62.100 krónur, og húsaleigu fyrir nóvembermánuð 2000 vegna afhendingardráttar á hinu selda, 50.000 krónur. Í öðru lagi héldu áfrýjendur fram kröfu um afslátt að fjárhæð 280.000 krónur vegna tafa í 14 mánuði á því að bílageymsla í húsinu að Boðagranda 2a yrði tilbúin til notkunar. Í þriðja lagi kröfðust áfrýjendur afsláttar að fjárhæð 100.000 krónur vegna annmarka, sem komið hafi fram í neysluvatnslögnum hússins. Í fjórða lagi kröfðust þau þess að viðurkenndur yrði réttur þeirra til að halda eftir 300.000 krónum af kaupverði íbúðarinnar vegna kostnaðar, sem kynni að falla á þau vegna úrbóta á lyftu í húsinu, en byggingaryfirvöld hefðu gert kröfu um að nýrri lyftu yrði komið þar upp. Í fimmta lagi töldu áfrýjendur sér rétt að halda eftir af kaupverði 150.000 krónum vegna kostnaðar, sem kynni að falla á þau í tengslum við úrbætur, sem gera yrði á húsinu í samræmi við lokaúttekt byggingaryfirvalda. Loks töldu áfrýjendur sér heimilt að draga 149.400 krónur frá lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi vegna kostnaðar af aðstoð lögmanns, sem þau hafi orðið að afla sér vegna vanefnda Andrésar. Í hinum áfrýjaða dómi var viðurkenndur réttur áfrýjenda til að skuldajafna 62.100 krónum við greiðslu, sem þeim bar samkvæmt kaupsamningi að inna af hendi til Andrésar 1. nóvember 2000, svo og heimild áfrýjenda til að halda þeirri greiðslu eftir í heild til 19. desember sama ár. Héraðsdómi hefur ekki verið gagnáfrýjað og stendur niðurstaða hans um þessi atriði því óröskuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna áðurgreindri gagnkröfu áfrýjenda vegna húsaleigu að fjárhæð 50.000 krónur. Gagnkröfu áfrýjenda að fjárhæð 280.000 krónur vegna tafa á frágangi bílageymslu var vísað frá héraðsdómi með hinum áfrýjaða dómi og verður henni því ekki haldið fram til efnisdóms fyrir Hæstarétti. Þá hafa áfrýjendur fallið hér fyrir dómi frá kröfu um afslátt að fjárhæð 100.000 krónur vegna galla á neysluvatnslögn. Samkvæmt fyrrgreindum málatilbúnaði áfrýjenda krefjast þau þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til að halda eftir samtals 450.000 krónum af greiðslu samkvæmt kaupsamningi vegna úrbóta, sem kann að þurfa að gera á lyftu og í tilefni af athugasemdum í lokaúttekt byggingaryfirvalda á húsinu að Boðagranda 2a. Kröfuliðir þessir geta ekki að réttu lagi komið til álita í tengslum við kröfu áfrýjenda um sýknu af kröfu stefnda, heldur varða þær varakröfu þeirra um sýknu að svo stöddu. Kröfuliður áfrýjenda að fjárhæð 149.400 krónur vegna kostnaðar af þjónustu lögmanns verður að teljast til málskostnaðar. Hann getur því ekki komið sjálfstætt til skuldajafnaðar við kröfu, sem reist er á rétti seljanda samkvæmt kaupsamningnum frá 23. ágúst 2000. Óumdeilt er að áfrýjendur greiddu 1.000.000 krónur 4. september 2002 inn á þá skuld, sem málið var höfðað um. Eiga því samtals 1.062.100 krónur að koma til frádráttar kröfu stefnda á hendur þeim. Eins og áður greinir þinglýsti Andrés ekki afsali til sín frá ÁF-húsum ehf. fyrir íbúðinni að Boðagranda 2a fyrr en 11. júlí 2003. Fram að því var honum ófært vegna vanheimildar að verða við skyldu sinni til að veita áfrýjendum fullnægjandi eignarheimild fyrir íbúðinni, svo sem honum bar að gera gegn lokagreiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningi þeirra. Áfrýjendum var því heimilt að halda þeirri greiðslu eftir meðan svo var ástatt. Stefndi getur ekki krafið áfrýjendur um dráttarvexti af þessum hluta skuldar þeirra fram til þess tíma, sem þau stóðu skil á henni, svo sem leitt verður af þeirri meginreglu, sem nú kemur fram í síðari málslið 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Eiga því innborganir áfrýjenda að koma að fullu til frádráttar höfuðstól skuldar þeirra samkvæmt kaupsamningnum og nema eftirstöðvar hans samkvæmt framansögðu 367.719 krónum. Í héraðsdómi voru áfrýjendur sýknuð að svo stöddu af kröfu um greiðslu síðastnefndrar fjárhæðar. Með því að dóminum hefur ekki verið gagnáfrýjað verður ekki hreyft við þeirri niðurstöðu, sem er í samræmi við varakröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geta lyktir aðeins orðið á þennan veg um kröfu ef sá tími er ókominn, sem skuldari verður krafinn um efndir hennar. Við þær aðstæður getur krafa ekki borið dráttarvexti, sbr. 9. gr. áðurgildandi vaxtalaga nr. 25/1987, nú 5. gr. laga nr. 38/2001. Verða áfrýjendur því sýknuð af kröfu stefnda um dráttarvexti af þessum hluta kröfu hans. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Halldór Gíslason og Lillian Valdís Åsmo, eru sýkn að svo stöddu af kröfu stefnda, Ásgeirs Péturssonar, um greiðslu á 367.719 krónum. Að öðru leyti eru áfrýjendur sýkn af kröfu stefnda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skulu vera óröskuð. Stefndi greiði áfrýjendum samtals 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2003. Stefnandi málsins er Andrés Pétur Rúnarsson, kt. 180271-4659, Langholtsvegi 94, Reykjavík, en stefndu eru, Halldór Gíslason, kt. 080143-4279, og Lillian Valdís Asmo, kt. 050645-4879, bæði til heimilis að Boðagranda 2a, Reykjavík. Réttargæslustefndi er ÁF-hús ehf., kt. 490996-2499, Hæðarsmára 2, Kópavogi. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 4. september 2002, sem birt var fyrir stefndu 8. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi 12. sama mánaðar. Stefnandi stefndi ÁF-húsi ehf. til réttargæslu með stefnu, dags. 24. janúar 2003. Mætt var af hálfu réttargæslustefnda, þegar málið var tekið fyrir 28. janúar s.á. Það var dómtekið 29. október sl. að afloknum skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmd til að greiða honum 1.429.819 krónur, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 1.000.000 krónum frá 1. nóvember 2000 til 19. desember s.á., af 62.100 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2001, en af 1.429.819 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist af stefnanda hálfu, að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar og dráttarvextir reiknist af þeirri fjárhæð á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta sinn 1. febrúar 2002. Greiðsla stefndu hinn 11. júlí 2002 að fjárhæð 1.000.000 króna komi til frádráttar skuld stefndu, miðað við stöðu hennar þá, að teknu tilliti til áfallinna dráttarvaxta og áfallins málskostnaðar. Stefnandi krefst enn fremur málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndu krefjast þess aðallega, að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda, en til vara, að þau verði sýknuð að svo stöddu. Til þrautavara krefjast stefndu þess, að kröfur stefnanda verði lækkaðar stórlega. Loks krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt gjaldskrá Lögmanna Mörkinni ehf., hver sem úrslit málsins verða, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Stefnandi höfðar mál þetta sem innheimtumál á eftirstöðvum kaupsamnings dags. 23. ágúst 2000 um 3ja herbergja íbúð á 3. hæð, sem merkt er 03-03 í húseigninni Boðagranda 2a í Reykjavík. Íbúðinni fylgdi sérmerkt stæði í bílageymslu í kjallara og sérgeymsla, einnig í kjallara. Mál þetta á sér langan aðdraganda. Forsaga þess er sú, að stefnandi samdi við réttargæslustefnda um kaup á umræddri íbúð með yfirlýsingu, dags. 13. ágúst 1999. Umsamið verð nam 11,1 milljón króna og greiddi stefnandi tíunda hluta þess þá þegar. Stefnandi starfaði sem sölumaður á fasteignasölunni Bifröst, þegar kaupin áttu sér stað, en sú fasteignasala annaðist sölu á íbúðum réttargæslustefnda. Hann fól síðan fasteignasölunni Kjöreign að annast sölu íbúðarinnar. Hún var m.a. auglýst til sölu á internetinu að frumkvæði fasteignasölunnar. Í útprentun þeirrar auglýsingar, sem dags. er 31. maí 2000, kemur fram, að verð íbúðarinnar sé 14,8 milljónir króna og eiginleikum hennar lýst. Í niðurlagi auglýsingarinnar segir breyttu letri: Mjög góð eign á frábærum stað. Afhending er verður (þannig) í október 2000. Stefndu gerðu stefnanda tilboð í íbúðina fyrir milligöngu Kjöreignar, sem dags. er 5. júní s.á. Tilboð þeirra nam, 14,8 milljónum króna, sem greiðast skyldu þannig: Við gerð kaupsamnings 4 milljónir króna, hinn 1. ágúst s.á, 2 milljónir, hinn 1. nóvember 1 milljón og hinn 1. febrúar 2001 1,4 milljónir. Mismunurinn, 6,4 milljónir, skyldi greiddur með yfirtöku áhvílandi veðskulda og útgáfu veðskuldabréfs að fjárhæð 2,07 milljónir króna. Eignin skyldi afhent 1. nóvember s.á. Stefnandi samþykkti tilboðið athugasemdalaust daginn eftir (6. júní). Fram kemur í kauptilboðinu, að stefndu sé ljóst, að stefnandi sé ekki þinglýstur eigandi íbúðarinnar. Stefndu settu það skilyrði, að þinglýstur eigandi íbúðarinnar samþykkti kaupin skriflega og að greiðslur fari um hendur Kjöreignar ehf. meðan seljandi hefur ekki fengið þinglýsta eignarheimild og að Kjöreign ehf. láti greiðslur ganga áfram til þinglýsts eiganda eignarinnar meðan eitthvað er óuppgert við hann, eins og segir samningnum. Hinn 21. júlí s.á. gerðu stefnandi og réttargæslustefndi kaupsamning um íbúðina. Verð hennar nam 11.100.000 kr. í samræmi við efni yfirlýsingarinnar frá 13. ágúst árinu áður. Umsamin peningagreiðsla nam 4,7 milljónum króna, þar af hafði stefnandi áður greitt 1.110.000 kr. Aðrar peningagreiðslur stefnanda til réttargæslustefnda skyldu vera með eftirfarandi hætti: Við gerð kaupsamnings 691.448 kr., hinn 18. október s.á. 2.000.000 kr. og loks við lokafrágang húss og lóðar 898.552 kr. Mismunurinn 6.400.000 kr. skyldi greiddur með yfirtöku áhvílandi veðskuldar og útgáfu veðskuldabréfs að fjárhæð 2.091.448 kr. Íbúðin skyldi afhent 15. október s.á. en fullnaðarfrágangi utan húss átti að ljúka í síðasta lagi í júní 2001. Kaupsamningurinn var gerður á vegum fasteignasölunnar Bifrastar. Stefnandi og stefndu (eftirleiðis málsaðilar, þar sem það á við) gerðu kaupsamning um eignina 23. ágúst s.á. Samningurinn var í meginatriðum í samræmi við hið samþykkta kauptilboð, að því breyttu að greiðsla við samningsgerð nam 6 milljónum króna, en lokagreiðsla 1. febrúar 2001 1.367.819 kr. Afhendingardagur var 1. nóvember s.á., en útgáfudagur afsals hinn 1. febrúar 2001 um leið og síðasta greiðsla stefndu átti að eiga sér stað. Stefnandi og réttargæslustefndi breyttu ákvæðum kaupsamnings um afhendingu íbúðarinnar, líklega eftir að kaupsamningur stefnanda og stefndu var gerður, þannig að afhendingu var frestað til 15. nóvember 2000. Samningsaðilar handfærðu þessar breytingar í viðeigandi reit samningsins og staðfestu með upphafsstöfum sínum. Stefndu fengu íbúðina ekki afhenta hinn 1. nóvember, eins og um hafði verið samið, enda var misræmi í samningi þeirra og stefnanda og samningi stefnanda við réttargæslustefnda um afhendingu íbúðarinnar. Fyrir liggur, að stefndu fengu afhenta lykla að íbúðinni 22. nóvember 2000. Ágreiningur er með stefndu og réttargæslustefnda um ástand íbúðarinnar við afhendingu hennar. Íbúðin skyldi afhent án gólfefna og var því ekki íbúðarhæf við afhendingu. Stefndu höfðu selt fyrri íbúð sína og áttu að afhenda hana nýjum eigendum 1. desember s.á. Hinn 1. nóvember, þegar stefnandi átti að afhenda stefndu íbúðina, vantaði mikið á, að mati stefndu, að hún væri afhendingarhæf, og ákváðu þau að fresta greiðslu, sem þá átti að fara fram. Stefndu lýsa aðstæðum sínum svo, að ljóst hafi verið þegar leið á nóvember 2000, að íbúðin yrði ekki íbúðarhæf 1. desember. Þau hafi því orðið að koma búslóð sinni fyrir í geymslu annars staðar og leigt sér húsnæði á svokölluðu íbúðahóteli tímabundið og greitt í leigu 62.100 krónur. Þeim hafi með harðfylgi tekist að koma sér inn í íbúðina 10. desember, þótt þá hafi mikið skort á, að hún væri komin í umsamið ástand. Stefndu lýstu ástandi eignarinnar að öðru leyti þannig, að handrið hafi ekki verið sett upp í stigahúsinu fyrr en langt var liðið á árið 2001, stigahúsið hafi ekki verið teppalagt, fyrr en mörgum mánuðum eftir að þau fluttu í húsið. Handrið á svalir hafi vantað og hafi réttargæslustefndi brugðið á það ráð að skrúfa svalahurðirnar fastar utan frá. Þannig hafi þær verið fram á vorið 2001 er svalahandrið var sett upp. Gluggar og svalahurðir hafi ekki verið máluð fyrr á árinu 2002. Einnig hafi mikið skort á, að aðrir hlutar hinnar seldu eignar hafi verið komnir í umsamið ástand, s.s. sameign innan húss og utan, þ. m. t. bílageymsla. Byggingameistari hússins hafi vísað til þess, að sögn stefndu, að hann hefði samið svo við viðsemjendur sína, að frágangi sameignar utan húss skyldi lokið fyrir lok júní 2001. Ástandi eignarinnar, einkum sameignar, verður nánar lýst síðar. Hinn 19. desember 2000 sendi stefndi, Halldór, Kjöreign ehf. bréf, ásamt greiðslu að fjárhæð 937.900 kr. Í bréfinu segir, að 62.100 kr. hafi verið dregnar af greiðslu þeirri, sem stefndu áttu að greiða 1. nóvember. Um sé að ræða útlagðan kostnað vegna gistingar meðan íbúðin var óíbúðarhæf, þ.e. í 9 daga, frá 30. nóvember til 9. desember. Reikningur fylgdi í ljósriti. Þar er þess getið, að stefndu hafi haldið greiðslunni vegna vanefnda stefnanda um afhendingu og að ástand eignarinnar sé langt frá því að vera eins og um hafi verið samið. Greiðslan mun hafa borist stefnanda. Stefndu ákváðu einnig að halda eftir þeirri fjárhæð, sem greiða átti hinn 1. febrúar 2001, sem nam 1.367.719 kr. Stefndi, Halldór, skrifaði stefnanda bréf, dags. 31. janúar það ár, og gerði grein fyrir þessari ákvörðun stefndu. Vísað var til þess, að stefnandi ætti að gefa stefndu afsal fyrir eigninni samtímis greiðslu eftirstöðva kaupverðsins, samkvæmt ákvæðum kaupsamnings. Ástandi eignarinnar lýsti stefndi, Halldór, svo: Meðal þess sem enn er ófrágengið nefni ég sem dæmi bílageymslu, lóð, klæðningu er ekki lokið að utan, ýmis frágangsatriði í sameign innanhúss. Fram kom einnig, að óljóst sé, hversu mikill kostnaður myndi lenda á stefndu, ef verktaki lyki ekki fullnaðarfrágangi, en sá kostnaður myndi a.m.k. nema þeirri fjárhæð, sem ógreidd væri. Síðan segir svo orðrétt í niðurlagi bréfsins: Ég mun leggja fjárhæðina inn á bankareikning og afhenda hana með áföllnum vöxtum, þegar búið verður að koma eigninni í umsamið ástand og þá eftir atvikum að frádregnum kostnaði okkar og hæfilegum afslætti vegna allra þeirra tafa og óþæginda sem við höfum orðið fyrir vegna vanefnda þinna á ákvæðum kaupsamningsins. Stefndu lögðu fjárhæðina inn á markaðsreikning hjá Búnaðarbankanum hinn 8. mars s.á. Þáverandi lögmaður stefnanda svaraði bréfi stefnda, Halldórs, með bréfi, dags. 15. febrúar s.á. og mótmælti afstöðu stefndu. Sami lögmaður fór fram á það í bréfi til lögmanns stefndu, dags. 28. febrúar s.á., að stefndu greiddu 867.719 kr., en héldu eftir 500.000 kr. þar til öllum frágangi væri lokið. Þessu hafnaði lögmaður stefndu og bar því við, að talsvert væri óunnið við að fullljúka utanhússklæðningu hússins, sem væri kostnaðarsöm framkvæmd, einnig að frágangi svala væri ólokið svo og lóð og bílastæði. Í bréfi, dags. 3. maí s.á., fór sami lögmaður stefnanda fram á það við lögmann stefndu, að umbj. hans greiddu 898.552 kr., sem næmi þeirri fjárhæð, sem stefnandi ætti eftir að greiða réttargæslustefnda en stefndu héldu eftir 469.167 kr. Þessu var einnig hafnað. Lögmenn málsaðila skiptust á nokkrum fleiri bréfum, sem ekki þykir ástæða til að gera grein fyrir. Þáverandi lögmaður stefnanda gerði engar athugasemdir í bréfum sínum við þá ákvörðun stefndu að halda eftir 62.100 kr. vegna kostnaðar af hóteldvöl þeirra. Núverandi lögmaður stefnanda ritaði stefndu innheimtubréf, dags. 12. ágúst 2002, og krafðist greiðslu á eftirstöðvum umsaminna greiðslna stefndu, að viðbættum áðurnefndum hótelkostnaði, sem stefndu héldu eftir, auk dráttarvaxta og innheimtukostnaðar, samtals 2.256.868 kr. Stefndu greiddu 1.000.000 kr. til Kjöreignar með bréfi, dags. 4. september s.á, sama dag og stefna málsins er dagsett. Fasteignasalan sendi stefnanda bréf, dags. 9. september s.á., og lét hann vita um greiðslu stefndu. Í bréfinu var óskað eftir fyrirmælum stefnanda um ráðstöfun greiðslunnar. Síðan segir: Jafnframt óska ég eftir að þú upplýsir okkur skriflega um það hvernig uppgjör milli þín og byggjanda hússins stendur og hvort afsal til þín hefur verið gefið út. Engin svör virðast hafa borist frá stefnanda við þessu bréfi. Hinn 20. maí 2003 varð að samkomulagi milli stefnanda og réttargæslustefnda, þess efnis, að stefnandi fengi afsal fyrir eigninni gegn greiðslu þess fjár, sem var í vörslum Kjöreignar. Lögmaður stefndu áritaði samkomulagið fyrir sitt leyti hinn 8. júlí s.á. Í 3. og síðustu grein samkomulagsins segir svo: Aðilar eru sammála um að þrátt fyrir afsalsgerð fari endanlegt uppgjör vegna eignarinnar ekki fram fyrr en dómsmáli sem kaupandi hefur höfðað gegn Halldóri Gíslasyni og Lillian Valdísi Asmo til greiðslu kaupverðs er lokið en seljandi er réttargæslustefndi í málinu. Stefnandi fékk afhent afsal fyrir eigninni, sem var þinglýst 11. júlí sl. Afsalið er dagsett 7. janúar 2002 og hafði legið í vörslum fasteignasölunnar Bifrastar frá þeim tíma. Ástand eignarinnar færðist smám saman í endanlegt horf eftir að stefndu fluttu inn í íbúð sína, en þó er enn í dag ýmsum verkþáttum ólokið. Málsaðila greinir m.a. á um, hvenær telja megi að frágangi bílageymslu hafi endanlega verið lokið, og einnig hvernig ráða eigi fram úr vandamáli, sem varðar lyftu hússins, en lyfta sú, sem nú er í húsinu, fullnægir ekki kröfum byggingaryfirvalda. Lokaúttekt fór fram á vegum byggingarfulltrúa Reykjavíkurborgar á húseignunum nr. 2 og 2a við Boðagranda hinn 18. júní sl., að beiðni húsfélaga beggja húsanna. Þar voru fjölmargar athugasemdir gerðar við frágang réttargæslustefnda og þeim verkþáttum lýst, sem enn er ólokið að mati byggingaryfirvalda. Tvö atriði vega þar þyngst. Lyftur uppfylla ekki skilmála byggingarreglugerðar og loftræsing í stigahúsum er ófullnægjandi. Báðir þessir þættir og öll önnur atriði, sem enn er ólokið, varða frágang á sameign. Síðar verður vikið nánar að þessum verkþáttum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því, að stefndu hafi verið ljóst við gerð kaupsamnings, að ekki hafi átt að afhenda sameign eða ljúka frágangi utan húss fyrr en í lok júnímánaðar 2001. Stefndi, Halldór, hafi fylgst vel með framgangi verksins frá því lögskiptin voru afráðin og engar athugasemdir gert, fyrr en með bréfi sínu til Kjöreignar, dags. 19. desember 2000, sem stefnandi hafi fyrst fengið vitneskju um í ársbyrjun 2001, þegar honum barst hluti þeirrar greiðslu, sem stefndu áttu að greiða 1. nóvember árið áður. Stefnandi mótmælir þeirri staðhæfingu stefndu, að ekki hafi verið unnt að ná sambandi við hann í nóvember og desember árið 2000, að undanskildum nokkrum dögum í nóvemberlok, þegar hann var í hópferð í Mexíkó. Sú tuttugu daga seinkun, sem orðið hafi á afhendingu íbúðarinnar miðað við kauptilboð og kaupsamning málsaðila, hafi ekki valdið stefnendum sannanlegu tjóni. Sama eigi við um seinkun réttargæslustefnda á afhendingu sameignar. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að sú seinkun hafi valdið honum fjárhagstjóni. Stefndu hafi heimildarlaust ákveðið að halda eftir umtalsverðum hluta af umsömdu verði eignarinnar. Þau verði að taka afleiðingum af þeirri ákvörðun. Því beri að dæma stefndu til greiðslu stefnufjárhæðarinnar óskertrar, auk dráttarvaxta, eins og krafist sé. Stefnandi bendir einnig á, að þeir framkvæmdaþættir, sem dregist hafi eða hafi enn ekki verið lagfærðir, snúi allir að sameign hússins. Húsfélag Boðagranda 2a komi fram f.h. íbúðareiganda gagnvart réttargæslustefnda og hafi gert kröfu á hendur honum um breytingar á lyftu og annað, sem lagfæra þurfi. Réttargæslustefndi hafi lýst því yfir, að bætt verði úr öllum ágöllum, sem fram hafi komið. Auk þess hafi réttargæslustefndi keypt lögboðna verktryggingu, sem nægja eigi til að ljúka öllum verkþáttum, sem enn eigi eftir að fullljúka. Því sé stefndu engin þörf á að halda eftir fé til að mæta kostnaði við lagfæringar eða til að tryggja fullar efndir réttargæslustefnda, þar sem viðkomandi tryggingafélag muni bera kostnað, sem vanefndir réttargæslustefnda kynnu að valda. Stefnandi mótmælir málskostnaðarkröfu réttargæslustefnda á hendur honum. Nauðsynlegt hafi verið að tryggja aðild réttargæslustefnda að málinu, þar sem þær vanefndir, sem varða afhendingu fasteignarinnar, snúi eingöngu að honum. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja sýknukröfu sína á þeirri málsástæðu, að þau hafi orðið fyrir margvíslegu tjóni og óþægindum vegna vanefnda stefnanda á skyldum hans samkvæmt kaupsamningi aðila og gera kröfu til bóta og/eða afsláttar af kaupverði eignarinnar. Bóta- og afsláttarkröfur sínar byggja stefndu á eftirtöldum atriðum: 1. Stefndu hafi fyrst eftir 10. desember 2000 getað nýtt sér umrætt íbúðarhúsnæði, sem sé 40 dögum eftir umsaminn afhendingardag. Þau hafi ekki einu sinni getað komið búslóð sinni þar fyrir. Beinn útlagður kostnaður þeirra vegna leigu á íbúðarhúsnæði nemi 62.100 krónum, sbr. framlagt dómskjal. Stefndu geri kröfu til þess að viðurkennt verði að þeim hafi verið heimilt að draga þá fjárhæð frá greiðslu pr. 1. nóvember 2000. Þau krefjist skaðabóta eða afsláttar, sem nemi húsaleigu fyrir tímabilið 1. nóvember til 30. nóvember 2000, að fjárhæð 50.000 krónur vegna afhendingardráttar. 2. Þá krefjast stefndu afsláttar vegna afnotamissis af bifreiðageymslunni, samtals 280.000 krónur. Um sé að ræða 14 mánaða afhendingardrátt, 20.000 krónur fyrir hvern mánuð. Stefnandi hafi átt að afhenda þeim bílageymsluna 1. nóvember 2000, en hún hafi í raun ekki verið nothæf fyrr en í janúar 2002, en jafnvel þá hafi sprinkler-eldvarnarkerfi hennar ekki verið endanlega frágengið í samræmi við kröfur byggingaryfirvalda. Haustið 2001 hafi þurft að breyta innkeyrslu í bílageymsluna. Þeirri framkvæmd ekki verið lokið fyrr en í janúar 2002 og bílageymslan ónothæf á meðan. Stefndu hafi fest kaup á nýrri bifreið um sama leyti og þau fluttu í húsið. Boðagrandi 2a standi mjög nálægt sjó og særok sé þar mikið, þegar vindur standi af hafi. Þau hafi orðið að láta bifreið sína standa úti í stað þess að geta nýtt bílageymsluna. Í ljósi þessara aðstæðna sé krafa þeirra réttmæt. 3. Stefndu hafi einnig orðið fyrir miklum óþægindum vegna mengunar neysluvatns í húsinu. Það hafi ekki uppfyllt heilbrigðiskröfur. Komið hafi í ljós eftir ítarlegar prófanir, að ástæðuna hafi að mestu mátt rekja til óvandaðra vinnubragða við pípulagnirnar, sem hafi verið ekki í samræmi við ákvæði greinar 195.6 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 (dskj. 28). Lagnakerfi hússins hafi í kjölfarið verið tekið upp og því breytt verulega. Þessi mengun hafi valdið ofnæmisviðbrögðum hjá stefndu, einkum hjá Lillian. Þau telja sig eiga rétt til afsláttar af söluverði íbúðarinnar að fjárhæð 100.000 krónur vegna óþæginda og erfiðleika, sem þessi galli hafi valdið þeim. Þau áskilja sér rétt til bóta úr hendi stefnanda komi í ljós, að vatnslagnakerfi hússins hafi skemmst vegna hinnar óvönduðu pípulagnar í húsinu. 4. Byggingayfirvöld hafi gert þær athugasemdir við lyftu hússins, að hún sé of lítil til að sjúkraflutningabörur komist fyrir í henni, eins og áskilið sé í byggingarreglugerð, og gert kröfu til þess að ný verði sett. Stefndu krefjist þess, að viðurkenndur verði réttur þeirra til að halda eftir af kaupverði a. m. k. 300.000 krónum til að mæta hugsanlegum kostnaði, sem á þeim kunni að lenda af þessum sökum. Stefndu hafi ástæðu til að ætla, að hvorki réttargæslustefndi né lyftusalinn hyggist bæta úr þessum galla. 5. Ólokið sé enn ýmsum öðrum frágangi af hálfu seljanda, eins og fram komi í lokaúttekt byggingaryfirvalda, sem fram fór 18. júní sl. Stefndu áskilja sér rétt til að halda eftir af kaupverði 150.000 krónum til mæta hugsanlegum kostnaði, sem á þeim kynni að lenda og falli ekki undir aðra þætti, fari svo, að réttargæslustefndi ljúki ekki þessum verkþáttum. 6. Stefndu byggja á því, að þeim hafi verið heimilt að draga frá lokagreiðslu til stefnanda þann lögmannskostnað, sem þau hafa orðið fyrir vegna vanefnda stefnanda og þvermóðskuhætti hans, þegar þau hafi reynt að ná til hans og komast að einhverri niðurstöðu um þá stöðu, sem upp hafi komið. Vísist um þetta til bréfaskipta lögmanna málsaðila. Kostnaður stefndu vegna þessa hafi numið 149.400 kr., áður en stefnandi gaf út stefnu í máli þessu. Stefndu byggja þessa kröfu á því, að stefnandi hafi vísvitandi af harðfylgi fylgt eftir kröfum sínum gagnvart þeim, enda þótt hann hafi ekki verið orðinn þinglýstur eigandi umræddrar íbúðar og hafi því ekki getað uppfyllt þá skyldu sína að gefa út þinglýsingarhæft afsal fyrir eigninni samhliða móttöku greiðslu. Loks krefjast stefndu þess, að krafa stefnanda verði lækkuð um 1.000.000 króna vegna innborgunar 4. september 2002, og að viðurkennt verði, að heimilt hafi verið að halda þeirri fjárhæð til þess tíma vegna vanefnda stefnanda á samningsskyldum hans. Stefndu telja sig eiga mun hærri kröfur á hendur stefnanda en nemi því, sem þau eigi ógreitt samkvæmt kaupsamningi aðila. Þau krefjist þess, að framangreindir liðir komi til skuldajafnaðar á móti kröfum stefnanda, eins og þurfi til að mæta kröfugerð hans í málinu, en að svo stöddu sé ekki krafist sjálfstæðs dóms um þær. Stefndu vekja sérstaka athygli á því, að stefnandi hafði ekki gert kaupsamning um íbúðina að Boðagranda 2a, þegar hann seldi þeim hana. Hann hafi þá starfað sem sölumaður á fasteignasölunni, sem seldi honum íbúðina, þ. e. Bifröst, fasteignasölu. Hann hafi því átt að vita eða gera sér ljóst, að afhendingarskilmálar, sem hann samdi um við þau, voru í ósamræmi við þá skilmála, sem réttargæslustefndi hafði áskilið í samningum við þá, sem keyptu beint af honum. Stefndu telji því, að stefnandi hafi samið við þau um skilmála, sem hann hafi vitað, að hann mundi ekki geta staðið við. Stefndu telja því, að stefnandi hafi sviksamlega leynt þau því við samningsgerðina, að hann hafi ekki verið búinn að gera kaupsamning við eiganda eignarinnar á þeim tíma, en þessi háttsemi hafi beinlínis valdið þeim fjártjóni. Stefndu byggja varakröfu sína á því, að þeim hafi verið óskylt að inna lokagreiðsluna af hendi, fyrr en stefnandi var orðinn þinglýstur eigandi umræddrar íbúðar. Einhver misbrestur kunni að hafa orðið á því, að greiðslur frá þeim rynnu beint til hins þinglýsta eiganda eignarinnar, því ella væri hann væntanlega búinn að gefa út afsal fyrir eigninni fyrir löngu. Stefndu vísa til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um þessa kröfu sína. Þess sé krafist til þrautavara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega, komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, þrátt fyrir framangreint, að skylda stefndu til að inna af hendi lokagreiðslu kaupverðsins hafi orðið virk. Vísast um lækkunarkröfurnar til þess, sem að framan var rakið. Stefndu mótmæla vaxtakröfu stefnanda og telja fráleitt, að þeim beri að greiða dráttarvexti af einhverjum hluta krafna stefnanda, fyrr en þá í fyrsta lagi frá og með uppsögu dóms í málinu. Um málskostnaðarkröfu sína vísa stefndu til 1. mgr. 130. gr. og c-liðs 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi mótmælir lýsingu stefndu á ástandi eignarinnar, þegar þau tóku við henni 22. nóvember 2000. Íbúðin hafi þá verið þrifin og afhendingarhæf, enda hafi stefndu engar athugasemdir gert. Þá mótmælir réttargæslustefndi fullyrðingum stefndu um handrið við stiga í stigahúsi og á svölum. Vinnu við uppsetningu svalahandriða hafi verið endanlega lokið milli jóla og nýjárs árið 2000 og stigahandrið hafi verið frágengin um svipað leyti. Gluggar og svalahurðir hafi verið afhent fullmálaðar frá framleiðanda. Réttargæslustefndi hafi hins vegar ákveðið að mála hvoru tveggja aftur og hafi það verið gert sumarið 2002. Nú sé aðeins eftir að koma lyftumálum í höfn. Seinkun á þeirri framkvæmd stafi af ágreiningi við seljanda þeirra. Bílageymslan hafi verið komin í endanlegt horf um áramótin 2001/2002 og hafi sprinkler-kerfi verið virkt en ekki verið tengt Öryggismiðstöðinni fyrr en í september 2002. Þá mótmælir réttargæslustefndi kröfu stefndu um afnotamissi bílageymslu sem alltof hárri og bendir á, í því sambandi, að krafa þeirra um afnotamissi íbúðarinnar nemi 50 þúsund krónum. Ekkert samræmi sé milli þessara fjárhæða. Réttargæslustefndi mótmælir enn fremur því tímabili, sem stefndu miði bótakröfu sína við. Bílageymslan hafi verið komin í notkun sumarið 2001, en þurft hafi að breyta innkeyrslu niður í hana í samræmi við upprunalega teikningu. Sú framkvæmd hafi hafist um mánaðamótin október/nóvember 2001 og henni verið lokið í janúar árið eftir. Afnotamissir miðað við forsendur stefndu eigi þannig að miðast við 12 mánuði, en gagnvart stefnanda við 3 mánuði. Réttargæslustefndi mótmælir einnig kröfu stefndu um bætur vegna galla á neysluvatnslögn. Bætt hafi verið úr gallanum, auk þess sé krafa stefndu um óþægindabætur ekki lögvarin. Loks mótmælir réttargæslustefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að hægt verði að byggja uppgjör þeirra í milli á niðurstöðu þessa máls. Kaupsamningar þeir, sem fjallað sé um í málinu, séu ósamhljóða og því sé óljóst, hvort stefnandi geti byggt á niðurstöðu þessa máls. Niðurstaða: Við aðalmeðferð málsins var skýrsla tekin af stefnanda og stefnda, Halldóri. Einnig gáfu þar skýrslu þrír starfsmenn réttargæslustefnda, Ágúst Friðgeirsson, frkv.stj., Einar Gunnar Hermannsson og Birgir Halldórsson. Loks var skýrsla tekin af Dan Valgarði Sigurðssyni Wiium, fyrirsvarsmanni fasteignasölunnar Kjöreignar. Álit dómsins. Réttarsamband málsaðila markast af kauptilboði, sem stefnandi samþykkti hinn 6. júní 2000, og eftirfarandi kaupsamningi þeirra, dags. 23. ágúst s.á. Í auglýsingu um íbúðina, sem áður er lýst, kemur fram, að afhenda eigi eignina í október s.á. Í hvorugu þessara skjala er gerður fyrirvari um það, að einhvern hluta eignarinnar skuli afhenda síðar, s.s. sameign. Réttargæslustefndi áritaði kaupsamning málsaðila um samþykki sitt án nokkurs fyrirvara, sem þó var fullt tilefni til, í ljósi ákvæða um afhendingu í samningi hans við stefnanda, sem gerður var rúmum mánuði fyrr. Í kaupsamningi málsaðila kemur einnig fram, að afsal skuli gefið 1. febrúar 2001 við lokagreiðslu stefndu. Afsal felur í sér viðurkenningu samningsaðila um fullar efndir beggja. Því hlutu stefndu að gera ráð fyrir, að þar með væri lögskiptum þeirra og stefnanda endanlega lokið. Dómurinn lítur svo á, að stefnandi sé bundinn gagnvart stefndu um fullar efndir hins samþykkta kauptilboðs og kaupsamnings eftir efni þeirra, m.a. um afhendingu alls hins selda á umsömdum degi, hinn 1. nóvember 2000, enda verður talið, að stefndu hafi ekki mátt vera ljóst í júníbyrjun, þegar kaupin voru afráðin, að stefnandi og/eða réttargæslustefndi myndu ekki geta efnt afhendingarskilmála samningsins, eins og stefnandi virðist byggja á. Ágreiningslaust er, að stefndu fengu afhenta lykla að íbúðinni 22. nóvember 2000. Á hinn bóginn eru stefndu og réttargæslustefndi ósammála um ástand íbúðarinnar þá. Í skýrslu sinni fyrir dóminum lýsti stefndi Halldór ástandi íbúðarinnar þannig, að gólf hafi verið órykbundin og íbúðin óþrifin, en Birgir Halldórsson, verkstjóri stefnanda á byggingarstað, sem afhenti stefndu lyklana, kvað íbúðina hafa verið afhenta í réttu og eðlilegu ástandi og gólf hennar hafi verið rykbundin. Engra haldbærra upplýsinga nýtur um ástand sameignar, þegar stefndu áttu að greiða lokagreiðslu sína hinn 1. febrúar 2001 og fá afsal fyrir eigninni. Þó má ráða af bréfi stefndu til stefnanda 31. janúar s.á. og eftirfarandi bréfum lögmanns þeirra, að bílageymsla var þá ónothæf, svo og bílastæði utan húss, frágangi lóðar var ólokið og einnig klæðningu utan húss, auk ýmissa annarra verkþátta. Um vanbúnað lyftu var ekki vitað á þessum tíma. Verður nú tekin afstaða til bótakröfu stefndu, sem sett er fram í 7 töluliðum. Um 1. kröfulið. Stefndu seldu íbúð, sem þau áttu og bjuggu í, með kaupsamningi, dags. 14. september 2000. Þau áttu að afhenda þá íbúð 1. desember s.á og ætluðu sér þannig einn mánuð til að gera íbúðina við Boðagranda 2a íbúðarhæfa að sögn stefnda, Halldórs, hér í dómi. Þau fengu íbúðina að Boðagranda 2a afhenta 22 dögum eftir umsaminn afhendingardag, en fluttu inn í hana 10. desember, eða 18 dögum eftir afhendingu hennar. Því þykir ljóst, að stefndu myndu hafa komist hjá kostnaði við hóteldvöl að fjárhæð 62.100 kr., ef afhending hefði verið með umsömdum hætti. Stefndu hafa því orðið fyrir tjóni, sem þessu nemur, sem rétt þykir, að stefnandi bæti þeim. Í þessu sambandi ber einnig að líta til þess, að lögmaður stefnanda á árinu 2001 gerði engar athugasemdir við þennan kostnaðarlið. Á hinn bóginn er kröfu stefndu um greiðslu afnotamissis íbúðarinnar að fjárhæð 50.000 kr. hafnað, enda hafa þau ekki orðið fyrir öðrum beinum fjárútlátum vegna seinkunar á afhendingu íbúðarinnar, svo sannað sé, að mati dómsins. Um 2. kröfulið. Stefndu og réttargæslustefndi virðast sammála um það, að bílageymsla hússins hafi verið komin í nothæft ástand í byrjun janúar 2002. Einar Gunnar Hermannsson, starfsmaður réttargæslustefnda, kvað bílageymsluna hafa komist í notkun í ágústmánuði 2001, en þá hafi eldvarnarkerfi hennar orðið virkt. Kerfinu hafi síðan verið breytt í endanlegt horf sumarið 2002. Stefndi, Halldór, bar fyrir dómi, að hann hafi ákveðið í kjölfar þess, að bílageymslan komst endanlega í gagnið, að greiða stefnanda 1.000.000 kr. Fyrir liggur, að bílageymslan var ónothæf frá síðari hluta októbermánaðar 2001 og fram yfir næstu áramót vegna breytinga á innkeyrslu í hana. Stefndu gera kröfu til greiðslu afnotamissis í 14 mánuði eða frá 1. nóvember 2000 til 1. janúar 2002. Réttargæslustefndi hefur ekki mótmælt bótaskyldu, en talið það tímabil, sem stefnu miða afnotamissiskröfu sína við, vera of langt og umkrafða mánaðargreiðslu of háa. Eins og áður er lýst, viðurkennir réttargæslustefndi 12 mánaða afhendingardrátt vegna bílageymslu miðað við forsendur stefndu. Mál þetta varðar réttarsamband stefnanda og stefndu. Engu að síður verður að telja, að afstaða réttargæslustefnda, að því er lýtur að bílageymslunni, styðji sönnunarfærslu stefndu um þann tíma, sem þau gátu ekki haft not af bílageymslunni, sé miðað við þau tímamörk, sem tilgreind eru í kaupsamningi þeirra og stefnanda. Um er að ræða 12 mánaða tímabil frá 1. nóvember 2000 til 1. janúar 2002, sé tillit tekið til tveggja mánaða sumarið 2001, sem bílageymslan var nothæf. Augljóst þykir, að afnotamissir stefndu af bílgeymslunni hafa valdið þeim verulegum óþægindum. Á hinn bóginn hafa þau engin gögn lagt fram, sem styðja kröfu þeirra um 20.000 kr. afnotamissiskröfu á mánuði. Því þykir rétt að vísa frá þessari kröfu stefndu sem vanreifaðri. Um 3. kröfulið: Stefndu telja sig hafa orðið fyrir miklum óþægindum vegna galla í neysluvatnskerfi hússins og krefjast skaðabóta eða afsláttar að fjárhæð 100.000 kr. Réttargæslustefndi hefur staðfest að vandamál hafi komið upp í tengslum við neysluvatn hússins, en það hafi verið lagfært. Stefndu kunna að hafa orðið fyrir óþægindum af völdum þessa galla, eins og þau halda fram. Á hinn bóginn hafa þau engar sannanir lagt fram fyrir því, að ágalli þessi hafi valdið þeim fjártjóni. Krafan á sér enga lagastoð, að mati dómsins. Stefnandi á enga sök á þessum galla og því síður verður talið, að 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 taki til þessarar málsástæðu stefndu. Þessum kröfulið stefndu er því hafnað. Um 4. kröfulið. Stefndu gera kröfu til þess, að dómurinn viðurkenni rétt þeirra til að halda eftir 300.000 kr. vegna rangrar gerðar lyftu. Í skýrslu sinni hér í dómi viðurkenndi Ágúst Friðgeirsson, frkv.stj. réttargæslustefnda, skyldu félagsins til að útvega og bera kostnað af lyftu, sem uppfyllti kröfur byggingaryfirvalda. Hann upplýsti einnig um ágreining við seljanda lyftunnar um kostnaðarþátttöku hans. Beðið væri eftir matsgerð til að meta kostnað við útvegun lyftu af réttri stærð, kostnað við að fjarlægja núverandi lyftu og kostnað við ísetningu nýju lyftunnar. Ágúst gat þess einnig, að lyfta af réttri stærð hefði enn ekki verið pöntuð vegna þessa ágreinings, en afgreiðslufrestur væri um hálft ár. Ljóst er, að hin selda eign er að þessu leyti ekki búin áskildum kostum, þ.e. að hún fullnægi kröfum byggingaryfirvalda. Stefndu eiga ekki annars úrkosta, en beina kröfum að stefnanda vegna þessa ágalla hússins. Litið verður til þessa kröfuliðar í aðfaraorðum dómsniðurstöðu. Um 5. kröfulið. Stefndu áskilja sér samkvæmt þessum lið að halda eftir 150.000 kr. vegna þeirra verkþátta, sem enn hefur ekki verið lokið við. Eins og áður er lýst, fór fram að beiðni viðkomandi húsfélaga svonefnd lokaúttekt á húseignunum nr. 2 og 2a við Boðagranda hinn 18. júní sl. Þar eru skráð 30 atriði, sem lagfæra þarf, að mati byggingaryfirvalda, sem önnuðust úttektina. Að mati dómsins eru sum atriðin óveruleg og önnur hafa verið lagfærð að sögn Ágústs Friðgeirssonar. Það, sem þyngst vegur, að lyftunni undanskilinni, er kostnaður við lagfæringar undir lið 2.1 í úttektinni, sem svo er lýst: Stigahús, loftræsing, reykútloftun. Þar segir í athugasemdum, að loftræsingu vanti í stigahús og á göngum að íbúðum og reykútloftun stigahúss sé ófullgerð. Tekin verður afstaða til þessa kröfuliðar í aðfaraorðum dómsniðurstöðu. Um 6. kröfulið. Stefndu gera hér kröfu til þess, að stefnanda verði gert að greiða þeim þann lögmannskostnað, sem áfallinn var fyrir málssókn þessa að fjárhæð 149.400. Stefndu hafa ekkert lagt fram, sem styður þessa kröfu þeirra. Henni er því hafnað. Um 7. kröfulið: Loks krefjast stefndu þess, að greiðsla þeirra hinn 4. september 2002, að fjárhæð 1.000.000 króna, komi til frádráttar kröfu stefnanda, og viðurkennt verði, að þeim hafi verið heimilt að halda henni eftir til þess tíma. Dómurinn telur, að stefndu hafi verið rétt, eins og á stóð hinn 1. febrúar 2001, að halda eftir þeirri fjárhæð, sem þau áttu þá að greiða stefnanda. Ljóst er, að afsal gat þá ekki farið fram, og enn er svo ástatt, að skilyrði brestur fyrir afsalsgjöf stefnanda til stefndu, þar sem ýmsum verkþáttum er ólokið í sameign og önnur atriði þarfnast úrbóta. Stefndu létu á hinn bóginn hjá líða að afla sér sönnunar, s.s. með matsgerð, á kostnaði þeirra verkþátta, sem ólokið var í febrúarbyrjun 2001, þegar þau tóku ákvörðun um að halda eftir lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningnum. Því liggja ekki fyrir fullnægjandi sannanir um stöðu byggingarframkvæmda á þessum tíma né heldur um það, hvort kostnaður sá, sem lenda myndi á stefndu, ef réttargæslustefndi hyrfi þá frá verki, héldist í hendur við þá fjárhæð, sem þau kusu að halda eftir. Stefndu verða að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Á þessum tíma lá ekkert fyrir um þau vandamál, sem síðar komu í ljós um ófullnægjandi eiginleika lyftu hússins, en þau virðast fyrst hafa komið fram í ársbyrjun 2002. Dómurinn sér vandkvæði þess að afla matsgerðar um verkstöðuna nákvæmlega á tilgreindum tíma, þar sem verkinu miðaði sífellt fram hægt og sígandi. Verkstaðan breyttist því frá einum tíma til annars. Dómurinn telur engu að síður rétt, eins og hér háttar til, að fella sönnunarbyrðina á stefndu að þessu leyti. Sú ákvörðun leiðir til þeirrar niðurstöðu, að stefndu beri að greiða stefnanda dráttarvexti af þeirri fjárhæð, sem þau kusu að halda eftir, eins og nánar er lýst í dómsorði. Það er álit dómsins, að kostnaður við þá verkþætti, sem enn er ólokið, m.a. að því er varðar lyftu, og kostnaður við lagfæringar þeirra galla, sem tilgreindir eru í lokaúttektinni hinn 18. júní sl., nemi a.m.k. þeirri fjárhæð, sem stefndu eiga eftir að standa stefnanda skil á samkvæmt kaupsamningi aðila. Því þykir rétt að sýkna stefndu að svo stöddu af kröfu stefnanda um greiðslu á 367.819 krónum, þ.e. þeirri fjárhæð, sem eftir stendur, þegar tekið er tillit til greiðslu stefndu hinn 4. september 2002, enda verður stefndu ekki gert að taka við afsali og greiða eftirstöðvar kaupverðs eignarinnar, fyrr en stefnandi hefur fullnægt samningnum að sínu leyti í samræmi við ákvæði kaupsamnings málsaðila. Rétt þykir að stefnandi og stefndu beri hvor um sig sinn kostnað af máli þessu. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Dómurinn lítur svo á, að stefnandi hafi haft fulla ástæðu til málssóknar á hendur réttargæslustefnda og telur einnig rétt, að hvor þessara aðila beri sinn kostnað í þeim þætti málsins. Skúli J. Pálmason héraðsdómari, kveður upp þennan dóm, ásamt meðdómendunum Ásgeiri Magnússyni hæstaréttarlögmanni og löggiltum fasteignasala og Birni Björnssyni, byggingameistara. Dómsorð: Kröfu stefndu, Halldórs Gíslasonar og Lillian Valdísar Asmo, um skaðabætur vegna afnotamissis bílageymslu að fjárhæð 280.000 krónur, er vísað frá dómi. Fallist er á rétt stefndu til skuldajöfnunar á 62.100 krónum til lækkunar á greiðslu, sem þau áttu að greiða stefnanda, Andrési Pétri Rúnarssyni hinn 1. nóvember og heimild þeirra til að fresta þeirri greiðslu til 19. desember 2000. Stefndu eru sýknuð að svo stöddu af kröfu stefnanda um greiðslu á 367.819 krónum. Stefndu ber að greiða dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 af 1.367.819 krónum frá 1. febrúar 2001 til 1. júlí s.á., en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum 1.000.000 krónur, sem greiddar voru hinn 4. september 2002 og 367.819 krónum frá dómsuppsögudegi að telja. Málskostnaður fellur niður milli stefnanda og stefndu og einnig milli stefnanda og réttargæslustefnda.
|
Mál nr. 728/2016
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli ákæruvaldsins á hendur X var vísað frá dómi sökum þess að ákæra uppfyllti ekki áskilnað c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 20. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 26. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 20. október 2016, þar semmáli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimilder í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Það varðar ekki frávísun málsþessa frá héraðsdómi að hvorki komi fram í ákæru „hve stór hluti hafi farið tilákærða og hve stór hluti til einkahlutafélagsins, ...“ né að ósamræmisé á milli þeirrar fjárhæðar sem ákærða er gefið að sök að hafa dregið sér ogsamtölu einkaréttarkrafna. Með þessumathugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur á þann veg sem í dómsorði greinir.Kærumálskostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, sem ákveðinverður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Máli þessu er vísaðfrá héraðsdómi.Ákvæði hins kærðaúrskurðar um sakarkostnað verða staðfest.Kærumálskostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, ÞorsteinsEinarssonar hæstaréttarlögmanns, 248.000 krónur.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 20. október 2016. Lögreglustjórinná Suðurlandi höfðaði mál þetta með ákæru útgefinni 27. apríl 2016, á hendurákærða X, kt. [...], til heimilis að [...], [...], „fyrir fjárdráttmeð því að hafa á tímabilinu frá 14. apríl 2011fram til 2. janúar 2012, í starfi sínu sem framkvæmdastjóri, stjórnarmaður ogprókúruhafi einkahlutafélagsins [...] ehf. kt. [...], dregið sjálfum sér eðaeinkahlutafélaginu fjármuni með úttektum og millifærslum af framangreindumbankareikningi samtals að fjárhæð kr. 1.408.206,- en umræddir fjármunir vorutryggingargreiðslur sem sjö einstaklingar höfðu lagt inn á umræddanbankareikning til tryggingar á leigugreiðslum vegna leigu þeirra á íbúðum við [...]og [...], svo sem hér að neðan greinir; í samræmi við efni húsaleigusamninga umíbúðirnar sem voru í eigu framangreinds félags sem ákærði var í forsvari fyrirog annaðist því vörslur fjárins á framangreindu tímabili, en ráðstöfuntryggingarfjárins var ákærða með öllu óheimil samkvæmt 4. tl. 1. mgr. 40. gr.húsaleigulaga nr. 36, 1994 og varð þess valdandi að umrætt tryggingarfé auklögbundinna vaxta stóð eigendum þess ekki til reiðu þegar eftir því var leitaðaf þeirra hálfu. Um er að ræða tryggingagreiðslur neðangreindra sjöeinstaklinga samtals að þeirri heildarfjárhæð sem að ofan greinir, en stefnavar árituð þann [...]. desember 2011 í Héraðsdómi Norðurlands Eystra í máli nr.E-[...] varðandi greiðsluskyldu félagsins gagnvart aðilunum að nefndri fjárhæð,auk verðbóta. A ([...]) kr.110.000B ([...]) kr.110.000C ([...]) kr.110.000D ([...]) kr.187.500E ([...]) kr.381.000F ([...]) kr.164.706G ([...]) kr.345.000 _______________samtals: 1.408.206,- Telstbrot ákærða varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Einkaréttarkröfur: Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. F, kt. [...], um að ákærðiverði dæmdur til að greiða henni bætur að fjárhæð kr. 217.151,- aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001,frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags. Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. G, kt. [...], um að ákærði verðidæmdur til að greiða henni bætur að fjárhæð kr. 383.292,- auk dráttarvaxta skv.1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001, frá 1. ágúst 2011til greiðsludags. Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. C, kt. [...], um að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum bætur að fjárhæð kr. 135.617,- aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001,frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags. Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. D, kt. [...], um að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum bætur að fjárhæð kr. 230.133,- aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001,frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags. Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. B, kt. [...], um að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum bætur að fjárhæð kr. 135.617,- aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001,frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags. Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. E, kt. [...], um að ákærðiverði dæmdur til að greiða henni bætur að fjárhæð kr. 428.482,- aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001,frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags. Ímálinu gerir Jón Stefán Hjaltalín hdl. kröfu f.h. A, kt. [...], um að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum bætur að fjárhæð kr. 124.115,- aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001,frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags.“ Mál þettavar þingfest þann 12. maí 2016. Mætti ákærði þar sjálfur ásamt ÞorsteiniEinarssyni hrl., sem var skipaður verjandi ákærða að hans ósk. Neitaði ákærðisök og hafnaði bótakröfum. Greinargerð ákærða var lögð fram í þinghaldi 25. maí2016 og fór fram munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu ákærða þann 27.september 2016 og var hún tekin til úrskurðar að honum loknum. Krafa ákærða um frávísun Kröfusinni til stuðnings vísar ákærði til þess að fjárdráttur sé skilgreindur semeinhliða og ólögmæt tileinkun sérgreindra fjárverðmæta og peninga sem eru aðnokkru leyti eða öllu eign annars manns en er í vörslu hins brotlega aðeinhverju leyti. Í þessu felist því tileinkun á fjárverðmætum annarra sem hinnbrotlegi hefur í vörslum sínum. Viðmálshöfðun vegna fjárdráttar þurfi að lýsa því í ákæru í hverju hann felst,þ.e. hver eru nákvæmlega þau fjárverðmæti sem um ræðir, hvenær nákvæmlega hinætlaða tileinkun fjármunanna á að hafa átt sér stað, hvernig nákvæmlega ætlaðurfjárdráttur fór fram og hver er hinn réttmæti eigandi fjármunanna. Að mati ákærðaskortir á að framangreind skilyrði séu uppfyllt í ákæru og sé því framsetningákæru ótæk og ekki í samræmi við 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Til stuðnings frávísunarkröfu vísar ákærði m.a. til dóms Hæstaréttar í málinunr. 155/2016 er varðar sama ákæruefni og leggur ákærði áherslu á að ákæralögreglustjóra sé haldin sömu annmörkum og áður. Þá leggurákærði áherslu á að í ákæru sé þess ekki getið hvernig fjárhæð hins ætlaðafjárdráttar er fengin. Aðeins sé fullyrt að ákærði hafi dregið sér tilgreindafjármuni tilgreindra einstaklinga en hvergi sé á það minnst hvenær og hvernigþeir fjármunir hafi verið færðir með ólögmætum hætti til ákærða. Af ákæru verðiekki ráðið hvort ákært sé fyrir einhverjar einstakar færslur af bankareikningieða fyrir einhverja samtölu fjárhæða sem nemi greiðslu leigutaka á ætluðutryggingafé inn á bankareikning. Ákæra sé vanreifuð hvað þetta varðar og beriþegar af þeirri ástæðu að vísa málinu frá dómi. Þá bendirákærði á að í ákæru segi að ákærði hafi dregið sjálfum sér eðaeinkahlutafélaginu fjármuni en ekkert komi fram í ákæru um það hver stór hlutihafi farið til ákærða og hve stór hluti hafi runnið til félagsins, eða jafnvelhvort allt féð hafi runnið til annars hvors. Kveðurákærði að framsetning í ákæru fullnægi með engu móti c og d-lið 1. mgr. 152.gr. laga nr. 88/2008 enda verði ákærði með lestri ákæru að geta áttað sig áhvað ákært er fyrir. Ákærða sé ómögulegt að átta sig á hvenær hann eigi að hafadregið sér fjármuni sem tilgreindir séu í ákæru og hvert ætlað umfangfjárdráttar hafi verið í hvert sinn. Í ákæru sé einungis tilgreint að hiðætlaða brot eigi að hafa átt sér stað á tæplega átta mánaða tímabil, þ.e. 14.apríl 2011 til 2. janúar 2012, án þess að það sé útskýrt frekar. Tileinkunfjármuna sé eitt grundvallaratriðið í skilgreiningu fjárdráttar og af þeimsökum sé augljóst að í ákæru þurfi að tilgreina nákvæmlega hvenær tileinkunineigi að hafa átt sér stað og nákvæmlega með hvaða hætti. Ekki sé nægilegt aðtilgreina tiltekið tímabil án þess að greina í ákæru hvenær og hve mikið ákærðisé sagður hafa dregið sér fjármuni. Sé því hvort tveggja andlag, sem ogtímasetning hins ætlaða brots, á reiki í ákæru. Þá bendirákærði á að einkaréttarkröfur ætlaðra brotaþola í ákæru nemi mun hærri fjárhæðen fjárhæð ætlaðs fjárdráttar samkvæmt ákæru. Einkaréttarkröfur nemi alls kr.1.654.407.- en tryggingarfjárhæðir skv. ákæru kr. 1.435.000.- Þá stemmi ekkiframlögð gögn og styðji ekki fjárhæð ætlaðs fjárdráttar. Þá telurákærði hvað sem öðru líður að ætluð háttsemi varði ekki við 247. gr. laga nr.19/1940, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 22/1999, og því beri m.a. að vísamálinu frá dómi. Forsendur ogniðurstaðaÍ c lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008segir að í ákæru skuli greina hver súháttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið,heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga ogstjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Þá segir í d lið ákvæðisins að íákæru skuli jafnframt, ef þörf krefur, greina röksemdir sem málsóknin er byggðá, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið, en röksemdafærslan skuli þá veragagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir eru.Í ákæru í máli þessu er því ekki lýsthvernig ákærði á að hafa dregið sér umrætt fé, að öðru leyti en því að framkemur að þetta hafi verið gert „meðúttektum og millifærslum af framangreindum bankareikningi“. Engum úttektumeða millifærslum er þó lýst og kemur ekkert fram um þær frekar. Þá er ekkigetið um neinn bankareikning í ákærunni, sem þó er vísað til í meginmáliákærunnar. Þá kemur ekkert fram um það hvort um sé að ræða fá eða mörg tilfelliog þá hversu mörg. Mismunandi tilvikum er ekkert lýst í ákæru og engin nánarigrein gerð fyrir þeim. Þá kemur ekkert fram um það hve stór hluti hafi fariðtil ákærða og hve stór hluti til einkahlutafélagsins, eða jafnvel hvort alltféð hafi farið til annars hvors. Þá er tímasetning ætlaðs brots ákærða ekkitiltekin öðruvísi en með því að vísa til tímabilsins frá 14. apríl 2011 til 2. janúar 2012. Þá er örðugt er aðglöggva sig á því hvernig fjárhæð hins ætlaða fjárdráttar er fengin, enósamræmi er milli þeirrar fjárhæðar sem ákærða er gefið að sök að hafa dregiðsér og samtölu einkaréttarkrafnanna.Er allt framangreint til þess fallið að geraákærða örðugt um varnir og dómara að glöggva sig á sakargiftum. Það er þess vegna álit dómsins að ákæranstandist ekki þær kröfur sem gera verður til hennar skv. c lið 1. mgr. 152. gr.laga nr. 88/2008 og verður ekki bætt úr þessu undir rekstri málsins, en ákærðiverður ekki dæmdur fyrir aðra háttsemi en þá sem greinir í ákæruskjalinu sbr.1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 og dóm Hæstaréttar í málinu nr. 420/2005, enjafnframt má vísa til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 155/2016. Verður ákæru í máli þessu því vísað frádómi. Ber þá jafnframt að vísa frá dómi öllum einkaréttarkröfum sbr. 2. mgr.176. gr. laga nr. 88/2008.Samkvæmt þessum úrslitum verður ákærða ekkigert að greiða sakarkostnað málsins og greiðist hann því úr ríkissjóði sbr.217. og 218. gr. laga nr. 88/2008, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda ákærða,Þorsteins Einarssonar hrl., kr. 521.730 að meðtöldum virðisaukaskatti, aukaksturskostnaðar verjandans kr. 26.400.Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kvað uppúrskurð þennan. Úrskurðarorð: Ákæruí máli þessu er vísað frá dómi.Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði,þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda ákærða, Þorsteins Einarssonar hrl., kr. 521.730auk aksturskostnaðar verjandans kr. 26.400.
|
Mál nr. 291/2013
|
Samningur Aðild Frávísun frá héraðsdómi
|
G var eigandi 11 veðskuldabréfa sem tryggð voru með veði í jörð G ehf. Vanskil urðu á bréfunum og krafðist G nauðungarsölu veðandlagsins. Samkomulag náðist milli aðila um afturköllun G á nauðungarsölubeiðninni gegn því að G ehf. legði til bankaábyrgð að fjárhæð 15.000.000 kr. og greiddi jafnframt 12.000.000 kr. í peningum. Í tengslum við samkomulagið gáfu aðilar út yfirlýsingu þess efnis að 6.000.000 kr. af greiddri innborgun yrði ráðstafað inn á skuldir G ehf. en aðrar 6.000.000 kr. inn á skuldir A ehf., J og tengdra aðila. Í málinu stefndi G ehf. G og krafðist þess að ógiltur yrði með dómi, sá hluti yfirlýsingarinnar að ráðstafa helmingi greiðslunnar inn á skuldir annarra en G ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að dómur yrði ekki felldur á málið eins og það væri vaxið nema þeim, sem yfirlýsingunni var beint til og forræði hefðu á búi sínu, væri sjálfum gefinn kostur á að gæta hagsmunum sinna. Þar sem G ehf. hafði ekki beint málssókn sinni að þeim öllum var ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. apríl 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins greiddi stefndi 12.000.000 krónur 2. júní 2013 inn á reikning Lögmannsstofunnar Lögmál ehf. og er tilurð greiðslunnar nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Degi síðar rituðu Örn Karlsson framkvæmdastjóri stefnda og Jónas Guðmundsson lögfræðingur undir yfirlýsingu „um ráðstöfun innborgunar“ og er hún svohljóðandi: „Í gær greiddi Gljúfurbyggð ehf. ... kr. 12.000.000 inn á fjárvörslureikning ... sem er í eigu Lögmáls ehf. ... Hér með er óskað eftir að kr. 6.000.000 af greindri innborgun verði ráðstafað inn á reikning ... í eigu Gunnars A. Jóhannssonar ... og heimilast greindum Gunnari að ráðstafa þeim hluta innborgunarinnar á hvern þann veg sem hann kýs til greiðslu inn á skuldir Austurbrúar ehf. ..., Jónasar Guðmundssonar ..., eða tengdra aðila við hann. Þá er óskað eftir að Lögmál ehf. ráðstafi kr. 6.000.000 af greindri innborgun inn á veðskuldir sem Lögmál ehf. hefur til innheimtu með veði í jörðinni Ingólfshvoli ... gegn því að nauðungarsala á jörðinni verði afturkölluð að svo stöddu en Lögmáli ehf. heimilast að óska eftir nauðungarsölu að nýju ef frekari greiðslur að fjárhæð kr. 21.000.000 berast ekki með jöfnum greiðslum á næstu 3 til 7 vikum.“ Fram er komið í málinu að margvísleg tengsl hafa verið á milli stefnda, Austurbrúar ehf., Jónasar Guðmundssonar og fyrirtækja í eigu þeirra Jónasar og Arnar Karlssonar framkvæmdastjóra stefnda. Jafnframt liggur fyrir að áfrýjandi veitti þessum aðilum fjárhagslega fyrirgreiðslu um nokkurt skeið. Stefndi og Innheimtunetið ehf. stofnuðu einkahlutafélagið Austurbrú árið 2003 og skipuðu þeir Jónas og Örn stjórn félagsins og voru prókúruhafar þess. Stofnendur Innheimtunetsins ehf. árið 2004 voru G.H. Sigurðsson ehf. og Nordic barter hf. en Jónas Guðmundsson var stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins og Örn Karlsson endurskoðandi þess. Stofnendur Gljúfurbyggðar ehf. munu hafa verið Örn Karlsson og móðir hans Eygló Hallgrímsdóttir. Fjórða fyrirtækið sem við sögu kemur í málinu er Viðskiptanetið ehf. en það mun hafa verið í eigu þeirra Arnar og Jónasar. Bú Austurbrúar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 3. nóvember 2008. Ekki liggja fyrir í málinu upplýsingar um hvernig nú er háttað eignarhaldi og stjórnun í stefnda, Innheimtunetinu ehf. og Viðskiptanetinu ehf. eða hver staða félaganna og Jónasar Guðmundssonar er að öðru leyti. Hins vegar mun helmingi þeirrar fjárhæðar sem stefndi greiddi 2. júní 2013 inn á reikning Lögmáls ehf. samkvæmt framburði áfrýjanda og Jónasar Guðmundssonar hafa verið ráðstafað af hálfu áfrýjanda til að lækka skuldir Austurbrúar ehf., Jónasar eða aðila tengdum honum við áfrýjanda. Um nánari skiptingu þeirra greiðslna innbyrðis milli einstakra aðila liggja ekki fyrir gögn í málinu. Yfirlýsinguna 3. júní 2008 undirrituðu sem fyrr segir þeir Örn Karlsson sem framkvæmdastjóri Gljúfurbyggðar ehf. og Jónas Guðmundsson og henni var samkvæmt efni sínu beint að áfrýjanda, Austurbrú ehf., Jónasi og aðilum tengdum honum. Í málinu leitar stefndi ógildingar á þeim hluta fyrrgreindrar yfirlýsingar sem fólst í því að ráðstafa skyldi helmingi innborgunarinnar til að lækka skuldir Austurbrúar ehf., Jónasar og aðila tengdum honum við áfrýjanda. Sá annmarki er á málatilbúnaði stefnda að hann beinir ógildingarkröfu sinni einvörðungu að áfrýjanda en ekki öðrum þeim sem yfirlýsingunni var beint til og nutu góðs af. Þar sem yfirlýsingin er samkvæmt efni sínu til þess fallin að varða þessa aðila miklu fjárhagslega var nauðsynlegt að stefna þeim beint til þess að yfirlýsingin yrði ógilt gagnvart þeim. Verður því eins og málið er vaxið ekki á það dómur felldur nema þeim, sem yfirlýsingunni var beint til og forræði hafa á búi sínu, sé sjálfum gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Þar sem stefndi hefur ekki beint málssókn sinni að þeim verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi. Að þessari niðurstöðu fenginni eru ekki efni til að fjalla um aðra þá annmarka sem eru á málatilbúnaði stefnda og kynnu að hafa leitt til sömu niðurstöðu. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Gljúfurbyggð ehf., greiði áfrýjanda, Gunnari Andrési Jóhannssyni, samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 17. janúar sl., var höfðað með stefnu birtri 7. desember 2011. Stefnandi er Gljúfurbyggð ehf., Klettagljúfri 10, Ölfusi. Stefndi er Gunnar Andrés Jóhannsson, Háuhlíð 16, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi yfirlýsing, dags. 3. júní 2008, þess efnis að helmingur greiðslu að fjárhæð 12.000.000 króna, sem stefnandi innti af hendi til stefnda 2. júní 2008, yrði ráðstafað til greiðslu skuldar Austurbrúar ehf., Jónasar Guðmundssonar eða tengdra aðila við stefnda á þann veg sem hann kysi. Enn fremur er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda eftir mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, með inniföldum áhrifum 25,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Með úrskurði dómsins, uppkveðnum 22. maí 2012, var máli þessu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 10. ágúst 2012, var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum á þann veg að stefndi hafi átt 11 veðskuldabréf með veði í jörð stefnanda, Ingólfshvoli í Ölfusi, að heildarverðmæti laust yfir 100 milljónir króna. Vorið 2008 hafi stefndi krafist nauðungarsölu á Ingólfshvoli á grundvelli bréfanna. Áður en síðara nauðungaruppboðið átti að fara fram hafi lögmaður stefnda, Ásgeir Þór Árnason hrl., boðið að uppboðið yrði afturkallað ef greiddar yrðu 8 milljónir króna fyrir seinna uppboðið. Þar sem þessir peningar voru ekki til reiðu fyrr en skömmu eftir venjulegan samþykkisfrest hafi verið óskað eftir lengri samþykkisfresti. Eftir samningaviðræður við lögmanninn hafi verið handsalað samkomulag um að stefnandi afhenti, sem tilraun til greiðslu, víxil á þriðja mann að upphæð 7 milljónir króna gegn lengdum samþykkisfresti og að stefndi afturkallaði beiðni um nauðungarsölu að fengnum 8 milljónum króna áður en hinn lengdi samþykkisfrestur rynni út. Samþykkisfrestur hafi runnið út 3. júní 2008. Þegar leið á frestinn og kom að greiðslu hafi lögmaður stefnda ekki kannast við loforð sitt og krafið stefnanda um full skil á þeirri skuld sem hann taldi vera til staðar, rúmlega 30 milljónir króna. Eftir samningaumleitanir við lögmenn stefnda, áðurnefndan Ásgeir og Lúðvík Örn Steinarsson hrl., í fjarveru hans, hafi stefnanda borist tilboð frá stefnda föstudaginn 30. maí 2008. Tilboð þetta hafi verið um að stefnandi gæti komið skuldabréfunum í skil með því að greiða 27 milljónir króna. Greiðsla að fjárhæð 12 milljónir króna skyldi greidd áður en samþykkisfrestur rynni út 3. júlí 2008, en 15 milljónir króna yrðu að koma með tryggum hætti, þ.e. bankaábyrgð, í júní og júlí. Hvað varði þær 15 milljónir króna sem skyldu koma í júní og júlí hafi stefndi tekið gilt loforð lögmanns Pálma Sigmarssonar um greiðslu Pálma í gegnum Landsbankann í Lúxemborg síðar um sumarið. Eftir hafi því staðið 12 milljónir króna sem stefnandi hafi þurft að afla. Af hálfu stefnda hafi allt verið lagt í sölurnar til þess að unnt væri að standa skil á þeim 12 milljónum króna sem greiða átti áður en samþykkisfrestur rynni út, en Ingólfshvoll hafi verið starfsstöð stefnanda sem og heimili fjölskyldu fyrirsvarsmanns stefnanda. Meðal annars hafi fyrirsvarsmaður stefnanda fengið lán hjá nákomnum að fjárhæð 5 milljónir. Í samræmi við tilboð lögmanns stefnda hafi Lögmáli ehf., lögmannsstofu lögmanna stefnda, verið greiddar 12 milljónir króna hinn 2. júní 2008. Að kvöldi 2. júní 2008 hafi Jónas Guðmundsson, milligöngumaður í viðskiptum málsaðila, upplýst að stefndi myndi ekki afturkalla uppboðið nema helmingur þeirra 12 milljóna sem þegar höfðu verið greiddar rynnu til greiðslu annarrar skuldar. Um hafi verið að ræða skuld Austurbrúar ehf. og Jónasar Guðmundssonar við stefnda, sem stefnandi hafi ekki með nokkrum hætti borið ábyrgð á. Stefnandi hafi ekki átt annan kost en að ganga að afarkostum stefnda. Lögmaður stefnda, Ásgeir Þór Árnason hrl., hafi morguninn eftir, hinn 3. júní, í viðurvist fyrirsvarmanns stefnanda og Jónasar Guðmundssonar, samið yfirlýsingu þessa efnis. Eftir undirritun yfirlýsingarinnar hafi nauðungarsalan á Ingólfshvoli verið afturkölluð. Með máli þessu krefjist stefnandi þess að umrædd yfirlýsing verði ógilt með dómi. Stefnandi hafi ekki snúið sér til Austurbrúar ehf. eða Jónasar Guðmundssonar um endurgreiðslu þeirra 6 milljóna króna sem deilt sé um, þar sem þessir aðilar séu saklausir af þeirri þvingun sem stefndi hafi beitt við gerð yfirlýsingarinnar frá 3. júní 2008. Stefnandi hafi auk þess ekkert í höndum um að þessir aðilar hafi raunverulega skuldað stefnda. Stefndi hafi engin gögn sýnt um það við gerð yfirlýsingarinnar, né í annan tíma. Stefndi hafi að nýju krafist nauðungarsölu haustið 2008. Við þá nauðungarsölumeðferð hafi stefnandi upplýst stefnda um afstöðu sína til framangreinds skjals. Stefnandi hafi í desember 2010 jafnframt kært til lögreglu hina ómálefnalegu þvingun til greiðslu skuldar annars aðila. Ríkissaksóknari hafi vísað málinu frá á þeim grundvelli að um einkaréttarlegan ágreining sé að ræða. Stefnandi hafi mótmælt gildi nauðungarsölu Ingólfshvols sem fram fór í ágúst 2009. Einnig hafi stefnandi talið að verðmæti Ingólfshvols hafi verið verulega umfram það verð sem fékkst við nauðungarsölumeðferðina og hafi því bersýnilega nægt til fullnustu hvers kyns krafna stefnda. Þessi atriði hafi hins vegar ekki beina þýðingu fyrir mál þetta. Stefndi telur málavöxtum ekki réttilega lýst af hálfu stefnanda. Stefndi hafi verið og sé eigandi ellefu veðskuldabréfa sem tryggð hafi verið með veði í jörðinni Ingólfshvoli í Ölfushreppi, en höfuðstóll þeirra sé að fjárhæð 110.888.480 krónur. Við ritun greinargerðar í málinu hafi eftirstöðvar skuldarinnar hins vegar numið 236.064.839 krónum. Hinn 14. september 2007 hafi lögmannstofan Lögmál ehf. hafið innheimtu á kröfu stefnda á hendur stefnanda samkvæmt veðskuldabréfunum enda hafi stefnandi verið í vanskilum við stefnda vegna gjalddaga áranna 2006 og 2007 eins og áritun á veðskuldabréfin sjálf beri með sér og nú hefur verið dæmt um með dómi Hæstaréttar í máli nr. 453/2011. Stefnandi hafi í framhaldinu greitt lítillega inn á kröfur stefnda samkvæmt veðskuldabréfunum. Þær innborganir hafi dugað skammt enda kröfur stefnda verulega hærri og því hafi innheimtu verið haldið áfram með þeim afleiðingum að eignin að Ingólfshvoli, 171743, Ölfushreppi hafi verið seld á nauðungaruppboði hinn 27.ágúst 2009. Eftir að nauðungarsölu hafði verið krafist vegna vanskila stefnanda hafi umboðsmaður stefnanda, Jónas Guðmundsson lögfræðingur, sett sig í samband við Ásgeir Þór Árnason hrl. hjá Lögmáli ehf. og óskað þess að uppboði yrði frestað gegn því að greitt yrði inn á skuld stefnanda við stefnda. Í kjölfarið hafi nauðungaruppboði nokkrum sinnum verið frestað að beiðni Jónasar og það síðan afturkallað vegna greiðslu þeirrar sem mál þetta sé sprottið af. Hvað dómkröfu stefnanda í málinu varðar hafi Jónas og Örn Ben Karlsson, framkvæmdarstjóri stefnanda, óskað eftir afturköllun uppboðsins gegn því að stefnandi greiddi stefnda 12.000.000 króna sem yrði ráðstafað á skuld stefnanda við stefnda samkvæmt veðskuldabréfunum að hálfu og að hálfu inn á aðrar skuldir þeirra við stefnda. Hafi þeir þá undirritað yfirlýsingu um ráðstöfun innborgunar þar sem óskir þeirra um það hvernig innborgun stefnanda skyldi ráðstafað inn á skuldir við stefnda komu fram, en um sé að ræða sömu yfirlýsingu og stefndi vill fá ógilta í máli þessu. Vegna þessarar greiðslu samkvæmt tilboði stefnanda og Jónasar hafi stefndi afturkallað uppboðið enda hafi frestur samkvæmt 2. mgr. 27.gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 verið að líða. Afturköllunin hafi leitt til þess að krefjast varð uppboðs að nýju enda hafi greiðsla stefnanda að fjárhæð 6.000.000 króna verið fjarri því að koma skuldum hans við stefnda samkvæmt veðskuldabréfunum í skil, hvað þá að gera þær upp en með þessum hætti hafi uppboði verið frestað enn á ný fyrir stefnanda. Þegar stefnandi hafi greitt margnefndar 6.000.000 króna inn á skuld sína við stefnda samkvæmt veðskuldabréfunum hafi skuldin staðið í 178.556.931 krónu. Þess beri að geta að stefnandi hafi ekki greitt inn á skuld sína við stefnanda síðan 16. desember 2008 en stefndi hafi þurft að leysa til sín hina veðsettu eign á nauðungarsölu sem hafi farið fram 27. ágúst 2009. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefandi byggir kröfu sína á því að sá löggerningur sem stefnandi hafi verið knúinn til með yfirlýsingunni 3. júní 2008 brjóti gegn 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Með löggerningunum hafi stefnandi greitt 6 milljónir króna til greiðslu skuldar sem hann hafi enga ábyrgð borið á að lögum. Stefnandi hafi þannig veitt stefnda hagsmuni án endurgjalds. Efni samningsins hafi þannig bersýnilega verið ósanngjarnt. Á því er byggt að atvik við samningsgerðina varpi frekara ljósi á óeðlilegt og ósanngjarnt efni samningsins. Þannig hafi yfirlýsingin 3. júní 2008 falið í sér breytingu frá því sem lögmenn stefnda höfðu boðið stefnanda 30. maí sama ár. Umrædd breyting hafi verið gerð eftir að stefnandi hafði uppfyllt tilboð lögmanna stefnda, á síðustu stundu, þegar fyrirsvarsmanni stefnanda hafði í raun verið stillt upp við vegg og hann hafi ekki átt annars úrkosta en að ganga að hvers kyns kröfum stefnda. Á því er byggt að verulegur stöðumunur hafi verið með aðilum sem varpi enn frekara ljósi á ósanngjarnt og ólögmætt efni samningsins. Þannig hafi fyrirsvarsmaður stefnanda verið í þeirri aðstöðu að reyna að bjarga starfsstöð fyrirtækis síns og um leið heimili fjölskyldu sinnar frá nauðungarsölu innan mjög skammra tímafresta. Aðgerðir fyrirsvarsmanns stefnanda og lántökur frá nánustu ættingjum varpi enn frekara ljósi á bága stöðu hans. Þótt lögbundin úrræði teljist ekki til nauðungar verði að líta til þessa stöðumunar við mat á efni samningsins. Þannig hljóti það að teljast ósanngjarnt að nýta sér hótun um nauðungarsölu til þess að knýja aðila til greiðslu án þess að hagsmunir komi í staðinn. Á því er einnig byggt að umræddur löggerningur brjóti gegn 31. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1986. Stefndi hafi þannig nýtt sér bágindi fyrirsvarsmanns stefnanda og þá aðstöðu hans sem að framan sé lýst til að afla sér einhliða hagsmuna. Að lokum sé vísað til 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986. Telur stefnandi það hafa verið óheiðarlegt af stefnda að taka við greiðslu frá stefnanda án þess að hagsmunir kæmu fyrir, við þær aðstæður sem að framan sé lýst. Liggi fyrir að stefnda hafi verið kunnugt um öll atvik málsins, þ. á m. allar aðstæður stefnanda og fyrirsvarsmanns hans. Málsástæður stefnda og lagarök Stefnandi haldi því fram að hann hafi verið knúinn af stefnda til þess að gefa út og undirrita yfirlýsingu þá sem um er deilt í málinu og er dags. 3. júní 2008. Fullyrðingu þessari sé með öllu mótmælt sem rangri og ósannaðri. Það sé ljóst að það hafi verið að frumkvæði Jónasar Guðmundssonar og Arnar Ben Karlssonar, framkvæmdarstjóra stefnanda, að greiðslufyrirkomulagið var með þeim hætti að 6.000.000 króna voru greiddar inn á skuld stefnanda samkvæmt veðskuldabréfunum og 6.000.000 króna voru greiddar inn á aðrar skuldir. Stefndi hafi tekið þessu tilboði í þágu Jónasar og Arnar en innbyrðis viðskipti þeirra og félaga þeirra séu stefnda alfarið óviðkomandi. Stefndi hefði ekki þurft að ganga að tilboðinu heldur hefði hann fremur getað krafist þess að skuld stefnanda við sig yrði komið í skil eða að hún væri greidd að fullu enda búið að gjaldfella hana vegna vanefnda stefnanda. Stefndi hafi fengið umrætt tilboð frá stefnanda og Jónasi Guðmundssyni og hafi tekið því, enda sé frjálst að gera svo, og sé stefndi því ekki að misnota aðstöðu sína með einum eða neinum hætti. Að auki þyki rétt að benda á þá staðreynd að Jónas Guðmundsson, sem hafi komið fram f.h. stefnanda, sé lögfræðingur að mennt og hafi einnig starfað sem lögmaður. Ekki sé því um það að ræða að stefnandi hafi verið knúinn til eins né neins enda Jónas vel til þess fallinn að koma í veg fyrir slíkt f.h. stefnanda. Það greiðslufyrirkomulag, sem áður sé lýst, hafi komið til vegna beiðni stefnanda og Jónasar Guðmundssonar en ekki fyrir tilstuðlan stefnda eins og stefnandi fullyrði ranglega í stefnu málsins. Stefnandi hafi því með engum hætti nýtt sér bágindi, einfeldni eða fákunnáttu stefnanda. Samhengisins vegna sé rétt að geta þess hér að Jónas Guðmundsson hafi ekki verið milligöngumaður í viðskiptum málsaðila heldur hafi hann komið fram f.h. stefnanda gagnvart stefnda. Stefnandi reyni að bera fyrir sig að verulegur aðstöðumunur hafi verið með aðilum af þeim sökum að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi verið að reyna að bjarga starfsstöð fyrirtækis síns og heimili fjölskyldu sinnar innan mjög skammra tímafresta. Vegna þessara fullyrðinga stefnda þyki rétt að vekja athygli á því að innheimta hófst 14. september 2007 og uppboðs hafi fyrst verið krafist 19. október sama ár en nauðungarsala hafi ekki farið fram fyrr en 27. ágúst 2009 eftir ítrekaða fresti til handa stefnanda. Ekki sé um skamman tíma að ræða heldur tvö ár. Afturköllun stefnda á nauðungaruppboði hafi leitt til þess að hann varð að krefjast nýs uppboðs enda ekki heimilt að fresta lengur en ár, sbr. 2.mgr. 27. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Hvað varðar aðstöðumun aðila sé ljóst að stefndi hafi hvergi nærri fengið kröfu sína greidda að fullu og stefnandi virðist halda að það skipti rekstur og fjölskyldu stefnda hreint engu máli. Raunin sé sú að stefndi hafi gert margt til þess að koma til móts við stefnanda til þess að koma fótum undir rekstur hans og fyrirsvarsmann hans, þ. á m. með ítrekuðum frestunum og afturköllunum á nauðungarsölu, tilboðum um uppgreiðslu og þeim verulega háum lánum sem hann hefur veitt stefnanda til þess að framfleyta honum í rekstri. Þá sé ekki um það að ræða að Ingólfshvoll hafi verið heimili fjölskyldu stefnanda heldur sé það reiðhöll. Rétt sé að benda á þá staðreynd að stefnandi sé einn af tveimur stofnendum og eigendum Austurbrúar ehf. svo að í raun hafi þessum 6.000.000 króna verið ráðstafað inn á skuld hans sjálfs við stefnda þó hann þykist í stefnu ekki bera nokkra ábyrgð á henni. Vera megi að þetta varpi ljósi á hvers vegna stefnandi hafi ekki snúið sér að Austurbrú ehf. eða Jónasi Guðmundssyni um endurgreiðslu, eins og réttast væri að gera ef stefnandi telji að brotið hafi verið á rétti sínum. Liggi því að öllu ofangreindu virtu fyrir, að mati stefnda, að hafna beri fram kominni kröfu stefnanda enda liggi ekkert fyrir um það að stefndi hafi brotið á rétti stefnanda. Jafnframt sé á það bent að um sé að ræða tilgangslausa málshöfðun af hálfu stefnanda. Ef fallist yrði á kröfur stefnanda virðist það eiga að leiða til þess að greiðslunni eigi að ráðstafa inn á skuldir hans við stefnda samkvæmt veðskuldabréfunum. Sú niðurstaða leiði ekki til neinnar annarrar niðurstöðu en ráðstöfunin samkvæmt yfirlýsingunni gerði því skuldin hafi verið miklu hærri á þeim tíma. Málskostnaðarkrafa stefnda sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og sé krafist málskostnaðar að mati hins virðulega dóms, eða eftir atvikum samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Sýknukrafa stefnda byggist á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir þeirra. Um varnarþing vísar stefndi til 32. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um málskostnað vísar stefndi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um að tekið verði tillit til 25,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Niðurstaða Fram hefur komið að stefndi var eigandi ellefu veðskuldabréfa sem stefnandi var skuldari að. Var skuldin samkvæmt bréfunum tryggð með veði í jörðinni Ingólfshvoli í Ölfushreppi sem var í eigu stefnanda. Bréfin fóru í vanskil og hóf stefndi innheimtuaðgerðir vegna veðskuldabréfanna í september 2007. Hinn 19. október 2007 var lögð fram af hálfu stefnda beiðni um nauðungarsölu á jörðinni Ingólfshvoli. Eftir að nauðungarsölu hafði verðið krafist reyndi Örn Ben Karlsson, framkvæmdastjóri stefnanda, að fá nauðungaruppboðinu frestað og bjarga Ingólfshvoli undan hamrinum. Í greinargerð stefnda kemur fram að Jónas Guðmundsson lögfræðingur hafi sett sig í samband við Ásgeir Þór Árnason hrl. hjá lögfræðiskrifstofunni Lögmáli ehf., sem annaðist innheimtu veðskuldabréfanna, og óskað þess að uppboði yrði frestað gegn því að greitt yrði inn á skuld stefnanda við stefnda. Örn Ben Karlsson og stefndi höfðu ekki beint samband sín á milli þar sem slegist hafði upp á vinskap þeirra. Jónas Guðmundsson lögfræðingur var vinur beggja og milligöngumaður í samningaferlinu. Fyrir liggur að samþykkisfrestur vegna nauðungarsölunnar rann út 3. júní 2008. Í tölvupósti frá Lúðvík Erni Steinarssyni hrl., sem annaðist málið í fjarveru Ásgeirs Þórs hrl., til Jónasar Guðmundssonar, dags. 30. maí 3008, segir að miðað við þær forsendur sem Ásgeir Þór hefði lagt upp með þyrfti að greiða 30.664.723 krónur. Þá segir að þeir geti samþykkt að málið sé klárað með greiðslu 27 milljóna króna til að koma skuldinni í skil. Með því yrði verulega komið til móts við stefnanda varðandi þóknun í málunum. Greiðslur myndu skiptast þannig að um það bil 15 milljónir væru í formi bankatryggingar en 12 milljónir þyrftu að koma til greiðslu. Örn Ben Karlsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, bar fyrir dómi að hann hefði átt útistandandi skuld hjá Pálma Sigmarssyni. Þegar nauðungarsalan stóð fyrir dyrum hafi eini möguleiki hans til að greiða inn á veðskuldabréfin verið sá að Pálmi greiddi inn á skuldina. Kvaðst Örn hafa verið í tölvusamskiptum við Pálma og verið að þrýsta á hann að greiða því hann hefði haft endalausan áhuga á því að klára málið. Á þessum tíma hafi verið rætt um að hann þyrfti að greiða 8 milljónir og 3 milljónir í lögveð. Kvaðst Örn hafa verið búinn að ná samningum við Ásgeir Þór Árnason hrl. um að hann greiddi 8 milljónir og uppboðið yrði afturkallað. Hann hafi verið búinn að gera sér grein fyrir að Pálmi myndi ekki geta leyst málið á samþykkisfresti og því hafi hann orðið að biðja stefnda um lengdan samþykkisfrest til að peningar frá Pálma kæmu innan frestsins. Það hafi líka verið í umræðunni, þar sem þeir höfðu ekki peninga, að stefnandi afhenti víxil sem hann átti á þriðja aðila og það hafi orðið úr. Hafi hann litið svo á að afhending víxilsins myndi duga til að fá samþykkisfrest. Víxillinn hafi verið til að lengja samþykkisfrestinn en síðan hafi átt að greiða 8 milljónirnar og þá skyldi uppboðið afturkallað. Síðar hafi þeir ekki kannast neitt við neitt og í tölvupósti til Jónasar Guðmundssonar 30. maí 2008 hafi lögmennirnir sagt að þeir samþykktu greiðslu upp á 27 milljónir króna og þá væri búið að taka tillit til lækkunar þóknunar. Greiðslur myndu skiptast þannig að bankaábyrgð yrði upp á 15 milljónir og greiðsla að fjárhæð 12 milljónir. Hafi þeir þá fallið frá samkomulaginu sem gert hafi verið 6. maí. Örn kvaðst ekki hafa átt neina möguleika aðra en að borga og gera eitthvað í kjölfarið. Hann hafi verið búinn að taka ákvörðun um að gera það sem í hans valdi stæði til þess að bjarga Ingólfshvoli. Bar Örn að Pálmi og lögmaður hans, Heiðar Ásberg Atlason hdl., hefðu verið að aðstoða hann við að útvega bankaábyrgð fyrir 15.000.000 króna hjá Landsbankanum í Luxemborg. Örn bar að hann hefði greitt 12 milljónir króna inn á reikning lögmannsstofunnar daginn áður en samþykkisfrestur rann út. Síðar þann dag hafi hann verið í bíl með Jónasi þegar hringt var í Jónas. Hafi það verið stefndi sem sagðist ekki ætla að afturkalla nauðungaruppboðið nema 6 milljónir færu inn á skuldir Jónasar og Austurbrúar ehf. Örn kvaðst ekki hafa mátt til þess hugsa að missa Ingólfshvol og hafi sagt við Jónas að hann yrði að gera þetta. Þeir hafi síðan átt að fara til Ásgeirs Þórs daginn eftir og ganga frá þessu. Bar Örn að Ásgeir Þór hefði tekið gilt loforð Heiðars Ásbergs, lögmanns Pálma, um að bankaábyrgðin kæmi en hún hafi ekki komið. Uppboðið hafi verið afturkallað út á þetta loforð. Ásgeir Þór Árnason hrl. bar fyrir dómi að eigandi kröfunnar, þ.e. stefndi, hefði verið tilbúinn að heimila skuldara að koma bréfunum í skil. Hafi skuldin þá numið ríflega 30 milljónum króna. Kvaðst Ásgeir hafa verið í sambandi við Jónas Guðmundsson lögfræðing vegna þessa og hafi þeir rætt hvernig unnt væri að koma bréfunum í skil. Hins vegar kvaðst Ásgeir Þór ekki hafa getað lofað neinu í þessu sambandi. Lögfræðiskrifstofan Lögmál ehf. hafi ætlað að veita innheimtuafslátt upp á 3 milljónir króna. Þá mætti borga skuldina með 27 milljónum króna. Stefnandi gæti greitt 12 milljónir enda hafði lögmönnunum verið lofað að bankaábyrgð kæmi fyrir restinni. Ásgeir Þór bar að á mánudeginum áður en samþykkisfrestur rann út hafi legið fyrir að bankaábyrgðin myndi ekki skila sér. Ásgeir Þór bar að hann hefði verið í sambandi við Jónas Guðmundsson og hefðu þeir rætt hvernig hægt væri að koma skuldinni í skil. Hann hafi síðan farið í frí og sett málið á borðið hjá Lúðvík Erni ef Jónas hefði samband. Lögmál lögmannsstofa ætlaði að veita innheimtuafslátt upp á 3 milljónir. Hafi verið rætt um að greiða skuldina með 27 milljónum króna. Stefnandi mætti greiða 12 milljónir enda hefði verið búið að lofa bankaábyrgð fyrir restinni. Kvað hann 12 milljónir hafa verið greiddar inn á reikning skrifstofunnar 2. júní 2008. Á mánudeginum hafi legið fyrir að þessi bankaábyrgð kæmi ekki. Kvaðst Ásgeir Þór þá hafa verið í sambandi við Jónas sem hafi verið í sambandi við stefnda. Sú niðurstaða hafi orðið að stefndi var tilbúinn til að sleppa bankaábyrgðinni gegn því að peningunum yrði ráðastafað inn á einhverjar aðrar skuldir sem hann hafi ekki verið með til innheimtu. Hann hafi talað um þetta við Jónas á mánudeginum og sagt honum að þeir skyldu bara koma og ganga frá því skriflega hvert þessir peningar ættu að fara. Þeir hafi síðan komið á þriðjudagsmorgni, morguninn áður en samþykkisfresturinn rann út. Þeir Örn og Jónas hafi rætt saman. Þeir hafi upplýst að þeir væru búnir að borga þessar 12 milljónir inn á reikninginn og hafi það verið ákvörðun þeirra hvernig ráðstafa ætti þeirri greiðslu. Kvaðst Ásgeir Þór þá hafa haft fyrirmæli frá stefnda um að hann samþykkti að uppboðið yrði afturkallað. Ásgeir Þór kvaðst hafa viljað hafa þetta samkomulag skriflegt. Þeir hafi sagt sér hvernig ætti að ráðstafa peningunum til þess að málið kláraðist. Kvaðst Ásgeir Þór hafna því algerlega að einhverjum þvingunum hafi verið beitt í þessu sambandi. Ásgeir Þór bar að þeir hefðu ekki fengið þessa umræddu bankaábyrgð og því hafi orðið að leysa málið einhvern veginn öðruvísi. Stefndi hafi ekkert haft með bankaábyrgðina að gera þar sem hann hefði verið með innheimtu kröfunnar. Stefndi hafi viljað gera allt fyrir Örn til þess að hann gæti haldið jörðinni. Þótt búið væri að afturkalla uppboðið hafi hann enn verið með kröfu stefnda til innheimtu. Þá hafi Örn og Jónas sannfært hann um að peningarnir væru alveg að koma frá Luxemborg. Kvaðst Ásgeir ekki hafa heyrt aftur frá Heiðari Ásberg eftir að hann sendi póstinn 4. júní 2008 um afturköllun uppboðsins og skuldin væri enn í vanskilum. Jónas Guðmundsson bar fyrir dómi að hann kannaðist við að rætt hefði verið um 11 milljón króna greiðslu, þ.e. 8 milljónir auk þriggja milljóna upp í veð. Þeir hefðu verið að leita leiða til að greiða af bréfunum. Síðan hafi verið rætt um greiðslu 30,5 milljóna til að koma skuldinni í skil. Hafi síðan verið samið um það á fundi milli Ásgeirs og stefnanda. Jónas bar að stefndi hefði veitt Austurbrún ehf. lán. Stefndi hefði rætt við hann um að hann þyrfti að fara að greiða af því láni. Á þessum tíma hafi ekki verið rætt um það lán í tengslum við uppboðið. Bar Jónas að á þessum tíma hafi menn ekki verið með það í huga að helmingur greiðslunnar færi til Austurbrúar ehf. Um fyrrgreint samkomulag bar Jónas að hann hefði farið með Erni til þess að leggja 12 milljónir króna inn á reikning Lögmáls ehf. Kvað hann stefnda hafa haft samband við sig síðdegis þennan sama dag, þ.e. eftir að greiðslan hafði farið fram. Kvaðst stefndi þá vera reiðubúinn að afturkalla uppboðið ef greiddar yrðu 6 milljónir króna inn á skuld Austurbrúar ehf. Hafi þeir átt að fara til Ásgeirs Þórs lögmanns og ganga frá samkomulagi um það. Jónas kvaðst hafa rætt þetta við Örn. Hann hafi orðið kvekktur en hafi samþykkt að gera þetta. Morguninn eftir hafi verið gerð yfirlýsing þessa efnis. Þá kvað Jónas hafa legið fyrir að Heiðar Ásberg hefði gefið yfirlýsingu sem Ásgeir Þór hefði fallist á. Reynt hafi verið að afla bankaábyrgðar hjá Landsbankanum í Lúxemborg. Stefndi bar fyrir dómi að hann kannaðist ekki við að hafa hringt til Jónasar að kvöldi 2. júní 2008. Kvað hann samskipti aðila vegna þessara tilteknu 6 milljóna króna hafi farið fram löngu áður. Hann hafi verið búinn að leggja til að Örn myndi leggja til einhverja peninga inn á skuld Austurbrúar ehf. sem þeir hafi átt saman. Örn hafi verið helmingseigandi þó að það hafi aldrei komið greinilega fram. Hann kvað Örn verða að koma að málinu og gæti hann ekki endalaust verið að lána þeim peninga. Stefndi kvaðst ekki hafa fallið frá bankaábyrgðinni. Hún hefði átt að koma, það átti að gerast. Hann bar að það hefði verið að hans frumkvæði að umræddar 6 milljónir króna færu inn á skuld Austurbrúar ehf. Hann hafi krafist þess þar sem hann hafi haft ónýt veð fyrir þeirri skuld en hafi hangið á veðinu í Ingólfshvoli. Bankaábyrgðin og það allt hafi verið í höndum Ásgeirs Þórs. Hann hafi sagt Ásgeiri Þór frá þessu samkomulagi en Ásgeir Þór hafi alfarið verið með málið. Eins og áður getur voru umrædd veðskuldabréf komin í vanskil og voru þau til innheimtu hjá lögmannsstofunni Lögmáli ehf. Í október 2007 var krafist nauðungarsölu á jörðinni Ingólfshvoli. Vegna tilrauna stefnanda við að greiða inn á skuldina hafði nauðungarsölunni verið frestað. Samþykkisfrestur var til 3. júní 2008. Samningaviðræður voru milli stefnanda og lögmanna sem höfðu skuldina til innheimtu. Eins og áður er fram komið sendi Lúðvík Örn Steinarsson hrl. tölvupóst til Jónasar Guðmundssonar og Arnar Ben Karlssonar, hinn 30. maí 2008, um að til þess að koma skuldinni í skil þyrfti stefnandi að greiða 27 milljónir króna. Stefnandi heldur því fram að áður en tölvupóstur þessi var sendur, eða í byrjun maí, hefði Ásgeir Þór Árnason hrl. samþykkt að afturkalla nauðungaruppboðið ef greiddar yrðu 8 milljónir króna. Ásgeir Þór bar fyrir dómi að hann kannaðist ekki við slíkt samkomulag. Jónas Guðmundsson bar fyrir dómi að hann kannaðist við að um þetta hefði verið rætt. Í ljósi framburða þessara aðila þykir ekki sýnt fram á að bindandi samkomulag hafi náðst um að fresta uppboði gegn greiðslu 8 milljóna króna. Fyrir liggur að stefndi fól Ásgeiri Þór Árnasyni hrl. að innheimta skuldina samkvæmt veðskuldabréfunum. Eins og fram kemur í framangreindum tölvupósti frá Lúðvík Erni voru þau skilyrði sett af hálfu innheimtuaðilans að til þess að koma skuldinni í skil, svo fallið yrði frá nauðungarsölu, yrði stefnandi að greiða 12 milljónir og leggja fram bankaábyrgð upp á 15 milljónir. Stefnandi vann að því með aðstoð Pálma Sigmarssonar og lögmanns hans að útvega bankaábyrgð frá Landsbankanum í Luxemborg. Þá liggur fyrir að hinn 2. júní 2008 greiddi stefnandi 12 milljónir inn á reikning lögmannsstofunnar Lögmáls ehf. Bankaábyrgð barst ekki áður en samþykkisfrestur rann út. Þrátt fyrir það féllst Ásgeir Þór Árnason hrl. á að fresta uppboðinu, sbr. tölvupóst hans, dags. 4. júní 2008, til Heiðars Ásbergs Atlasonar hdl. þar sem segir: „Við afturkölluðum uppboðið. Treystum ykkar orðum. Nú þarf að vinna í ábyrgðaryfirlýsingunni og koma henni til mín eins fljótt og mögulegt er.“ Þegar virtur er framburður Arnar, Jónasar og Ásgeirs Þórs, svo og tölvupóstssamskipti aðila, þykir ekki sýnt fram á að það hafi verið sett sem skilyrði af hálfu lögmannsstofunnar að 6 milljónir króna færu inn á skuld Austurbrúar ehf. til þess að uppboðinu yrði frestað. Verður að líta til þess að Ásgeir Þór hafði með innheimtu skuldarinnar að gera og var málið í hans höndum samkvæmt framburði stefnda. Stefndi þykir ekki hafa sýnt fram á að hann hafi fyrr en 2. júní 2008 gert kröfu um að 6 milljónir króna færu inn á skuld Austurbrúar ehf. til þess að unnt væri að fresta uppboðinu. Var sú ráðstöfun í ósamræmi við þau skilyrði sem sett höfðu verið af hálfu lögmannsstofunnar um skil á skuldinni og frestun nauðungaruppboðs. Þá liggur fyrir að greiðsla á 12 milljónum til Lögmáls ehf. hafði þegar farið fram. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi verið einn af stofnendum og eigendum Austurbrúar ehf. og hafi umræddum 6 milljónum króna því verið ráðstafað inn á skuld stefnanda. Samkvæmt framlagðri tilkynningu um stofnun einkahlutafélags, dags. 7. desember 2003, voru stefnandi og Innheimtunetið ehf. stofnendur Austurbrúar ehf. Engin gögn liggja fyrir um eignarhald félagsins í dag. Jónas Guðmundsson bar fyrir dómi að hann hefði rekið fyrirtækið nánast einn. Þá liggja engin gögn fyrir í málinu um meinta skuld Austurbrúar ehf. við stefnda. Yfirlýsing sú sem krafist er ógildingar á er undirrituð af Erni Ben Karlssyni og Jónasi Guðmundssyni. Við munnlegan flutning málsins var því hreyft af hálfu stefnda að vísa bæri málinu frá dómi án kröfu þar sem Jónasi er ekki stefnt í málinu. Ekki er fallist á að hann eigi hér hagsmuna að gæta enda var með ráðstöfuninni eingöngu verið að ráðstafa fjármunum stefnanda. Telja verður að stefnda hafi mátt vera ljós sú erfiða staða sem Örn Ben Karlsson, framkvæmdastjóri stefnanda, var í. Mátti honum vera kunnugt um tilraunir hans og löngun til að afstýra uppboðinu. Örn var undir mikilli pressu við að reyna að afstýra uppboðinu. Telja verður að stefndi hafi nýtt sér þessar aðstæður til að knýja Örn til samkomulags um að greiða 6 milljónir króna inn á skuld Austurbrúar ehf., skuld sem stefndi þykir ekki hafa sýnt fram á að stefnandi beri ábyrgð á. Samkvæmt samkomulaginu skyldi Örn undirrita yfirlýsingu hjá Ásgeiri Þór um þessa ráðstöfun eins og áður er fram komið. Fallist er á með stefnanda að krafa stefnda um ráðstöfun fjárins hafi verið ósanngjörn og óréttmæt eins og á stóð. Þykir sýnt fram á að stefndi hafi nýtt sér þann aðstöðumun er var með aðilum og að Örn var háður ákvörðun hans um framvindu málsins. Þá þykir ekki sýnt fram á annað en að í samningnum hafi falist fjárhagslegur ávinningur fyrir stefnda, sbr. það sem áður er rakið. Þegar framanritað er virt teljast skilyrði 31. gr. samningalaga nr. 7/1936 uppfyllt til að samningur aðila um ráðstöfun fjárins og yfirlýsing stefnanda í kjölfarið verði ógilt. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Ógilt er yfirlýsing, dags. 3. júní 2008, þess efnis að helmingur greiðslu að fjárhæð 12.000.000 króna, sem stefnandi innti af hendi til stefnda 2. júní 2008, skyldi ráðstafað til greiðslu skuldar Austurbrúar ehf., Jónasar Guðmundssonar eða tengdra aðila við stefnda á þann veg sem hann kysi. Stefndi, Gunnar Andrés Jóhannsson, greiði stefnanda, Gljúfurbyggð ehf., 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 490/2017
|
Ávana- og fíkniefni Ómerkingarkröfu hafnað
|
F var sakfelldur fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa staðið að innflutningi á 1.950 ml af kókaíni ætluðu til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að um umtalsvert magn fíkniefna var að ræða. Hins vegar væri óljóst hvort F hefði eingöngu flutt efnin til landsins eða hvort hlutverk hans hefði verið annað og meira. Í þeim efnum yrði F að njóta vafans. Var refsing hans ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði auk þess sem fíkniefnin voru gerð upptæk.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað, til vara að ákærði verði sýknaður af kröfumákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð.Ákærði krefst ómerkingar hins áfrýjaða dóms á þeirri forsendu, aðhéraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 4. mgr. 3. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála þar sem niðurstaða málsins ráðist af mati ásönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Framangreint ákvæðiréttarfarslaga felur í sér heimild en ekki skyldu til að kveðja tvo aðrahéraðsdómara til setu í dómi með sér og ræðst nauðsyn þess af aðstæðum hverjusinni. Ljóst er að sakfelling héraðsdóms í máli þessu ræðst ekki eingöngu afmati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi enda var ákærði handtekinnvið komuna til landsins með í fórum sínum fíkniefnin, sem liggja tilgrundvallar ákæru. Verður því ekki fallist á aðalkröfu ákærða.Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi er óljósthvort ákærði hafi eingöngu flutt fíkniefnin til landsins eða hvort hlutverkhans hafi verið annað og meira. Í þeim efnum verður hann að njóta vafans. Með þessariathugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærði verður dæmdur til að greiðaáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Fellipe Raphael Szymoszche, greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, samtals 637.962 krónur, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Unnars Steins Bjarndal hæstaréttarlögmanns, 620.000krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 19. júlí 2017 Málþetta, sem dómtekið var 12. júlí 2017, er höfðað með ákæru útgefinni afhéraðssaksóknara 12. júní 2017 á hendur Fillipe Raphael Szymoszche, fæddum 13.nóvember 1990, brasilískum ríkisborgara, „fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot,með því að hafa miðvikudaginn 22. mars 2017, staðið að innflutningi á samtals1.950 ml af kókaíni sem hafði 69% styrkleika, ætluðu til söludreifingar hér álandi í ágóðaskyni. Fíkniefnin flutti ákærði til Íslands, sem farþegi með flugiFI-[...] frá Amsterdam í Hollandi til Keflavíkurflugvallar og fundu tollverðirþau í fjórum brúsum undir snyrtivörur í farangri ákærða við komu hans tilKeflavíkurflugvallar.“Þetta er talið varða við 173. gr.a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr.laga nr. 32/2001. Þess er krafist að ákærði veriðdæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess er krafist aðframangreind fíkniefni, 1950 ml af kókaíni, sem lögregla lagði hald á viðrannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- ogfíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni ogönnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Ákærði krefst aðallega sýknu entil vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá gerir verjandiákærða kröfu um málsvarnarlaun. I. Miðvikudaginn22. mars 2017 höfðu tollverðir afskipti af ákærða er hann kom til landsins meðflugi FI-[...] frá Amsterdam. Í skýrslu tollstjóra kemur fram að ákærði hafi veriðbeðinn að setja farangur sinn í gegnumlýsingarvél, eina stóra svarta ferðatöskuog svartan bakpoka. Farangurinn hafi svo verið skoðaður í leitaraðstöðutollstjóra. Ákærði hafi greint frá því að hann væri kominn hingað til lands semferðamaður en hann hefði aldrei séð snjó og ætlaði að reyna að fara ásnjóbretti. Einnig hafi hann ætlað í Bláa lónið. Hann hafi ætlað að dvelja hérá landi í tíu daga. Ákærði hefði sýnt tollvörðum bókun á Base hótel íReykjanesbæ í þrjár nætur en hann hafi ekki verið viss hvar hann ætlaði að gistaeftir það. Þá greindi ákærði frá því að faðir hans hefði bókað farmiðann fyrirhann fyrir tíu dögum. Ákærði var með 1.780 evrur og 500 brasilískar reais. Viðnánari skoðun á farangri ákærða hafi fundist fjórir brúsar. Einn hafi veriðmerktur sem munnskol og innihald þess líkst kremi. Svipað innihald hafi verið íhinum brúsunum. Tekið hafi verið efnagreiningarpróf af innihaldi brúsanna semhafi gefið jákvæða svörun á kókaín. Einnig var tekið stroksýni af höndum ákærðasem hafi gefið jákvæða svörun á kókaín. Aðspurður um brúsana hafi ákærði sagtað þetta væri sjampó, sápa og munnskol, en þegar hann hafi verið spurður nánarút í innihald brúsanna hafi hann ekkert kannast við þá og sagt að hann vissiekki hver hefði sett þá í farangur sinn. Ákærði var færður í röntgenskoðunvegna gruns um að hann væri með fíkniefni innvortis. Samkvæmtmatsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 24.apríl 2017, var um að ræða kókaín í umræddum brúsum. Styrkur kókaíns í þremursýnum reyndist vera 69% sem samsvarar 77% af kókaínklóríði en í einu sýni varstyrkurinn 71% sem samsvarar 80% af kókaínklóríði. Í matsgerð, dags. 2. maí2017, segir að neyslustyrkur kókaíns hér á landi hafi ekki verið rannsakaðursérstaklega. Neyslustyrkleiki kókaíns í Danmörku hafi verið að miðgildi 37%árið 2015, en mikill breytileiki hafi verið í neyslustyrkleika frá aldamótum,allt frá 16% árið 2007 upp í 48% árið 2001. Miðað við 37% neyslustyrkleika værihægt að búa til úr efninu sem fannst í farangri ákærða 4,5 kg af efni sem væri37% að styrk. Fyrirliggur skýrsla tollstjóra, dags. 27. mars 2017, vegna skoðunar ímyndavélakerfi. Þar kemur fram að þegar ferðataska ákærða hafi verið sett upp áleitarborð tollstjóra hafi ákærði farið beint í hægri vasa sinn og tekið upplyklakippu til að opna ferðatöskuna. Einnig hafi taskan verði læst með kóða oghann hafi opnað hann og sagt tollvörðum númerið. Svört úlpa hafi verið efst ítöskunni. Undir henni hafi verið brún svunta (hluti af töskunni) sem skilur aðefri og neðri hluta töskunnar. Þegar henni hafi verið smellt frá hafi legiðhandklæði yfir farangrinum. Í töskunni hafi verið fatnaður, handklæði, svörtúlpa, plastvasi með tveimur brúsum og svört snyrtitaska með tveimur brúsum.Plastvasinn og snyrtitaskan hafi verið fyrir miðju í ferðatöskunni.Snyrtitaskan hafi innihaldið 500 ml Colgate munnskolsbrúsa og 250 ml Niveasápubrúsa með pumpuloki. Glæri plastvasinn hafi innihaldið 750 Tresemmésjampóbrúsa og 400 ml Neutrogena krembrúsa. Þá kemur fram í skýrslu tollstjóraað við leit í farangri ákærða hafi ákærði verið mikið að laga sig til og litiðút fyrir að honum væri farið að hitna þar sem hann hafi mikið verið að lyftaupp og hreyfa peysu sína. Hann hafi verið rólegur þegar brúsarnir hafi veriðskoðaðir fyrir framan hann og spurður út í þá hafi hann svarað að þetta værifyrir sápur og fyrir tennurnar. Hann hafi sýnt með látbragði eins og hann væriað bursta tennurnar þegar hann hafi verið spurður út í munnskolið. Þegarbrúsarnir voru teknir burtu hafi engin óeðlileg viðbrögð komið frá ákærða enþegar hann hafi svo verið spurður frekar út í innihald þeirra, þegar komið hafií ljós að um kókaín væri að ræða, hafi hann sagt að hann vissi ekkert hvaðþetta væri og hefði hann verið orðinn órólegri en hann hafi verið í fyrstu. Hannhafi þverneitað að vita hvað þetta væri.Lögregla rannsakaði farsímanotkunákærða en engin samskipti reyndust vera milli ákærða og annarra símanúmera hérá landi. Ákærði kvaðst heimila lögreglu að rannsaka gögn á netfangi sínu enaðgangsorð sem hann gaf lögreglu reyndist ekki rétt og því var ekki unnt aðopna netfangið og rannsaka gögn þar. Einnig var rannsakað SD-minniskort úrljósmyndavél sem ákærði var með í vörslum sínum en ekkert kom fram sem nýttistvið rannsókn málsins. Það vakti hins vegar athygli rannsakanda að ljósmyndirnará kortinu bentu til þess að ákærði hefði litla sem enga menntun eða reynslu ásviði ljósmyndunar en samkvæmt framburði hans væri hann atvinnuljósmyndari. Þá rannsakaði lögregla ferðirákærða. Ákærði átti bókaða ferð til Íslands 21. mars 2017. Ákærði átti flug tilbaka 1. apríl 2017. Greitt var fyrir ferðina með greiðslukorti en greiðandi varA. Ferðin var bókuð með flugfélaginu KLM frá Rio de Janeiro í Brasilíu tilAmsterdam í Hollandi, en ákærði millilenti þar og kom svo með flugi [...]hingað til lands hinn 22. mars. Ákærðivar yfirheyrður hjá lögreglu 23. mars 2017. Um hagi sína sagði ákærði að hannværi einbirni. Hann ætti sjö ára gamla dóttur og að hann byggi með barnsmóðursinni og dóttur. Ákærði skýrði frá því að þegar hann var í Rio de Janeiro hafihann látið frá sér töskurnar. Það hafi ekki mátt setja neinar flöskur ítöskurnar þar sem hann hafi verið að ferðast á milli landa. Þegar hann kom tilAmsterdam hafi hann ekki náð í töskuna þar sem hann hafi verið í beinu tengiflugi.Hann hafi bara náð í töskuna þegar hann kom til Íslands. Við komuna tillandsins hafi verið farið í gegnum töskuna hans og svo hafi komið lögreglumaðurog sagt að hann væri handtekinn vegna kókaíns sem væri í tösku hans. Ákærðihefði sagt að hann væri ekki eigandi að því sem væri í töskunni og það hljótiað vera að einhver hafi sett eitthvað í töskurnar hjá sér. Þá sagði ákærði aðhann hafi ætlað að flytja til Kaliforníu ásamt fjölskyldu sinni eftir tvománuði en hann hafi ætlað að koma hingað til lands í smáferðalag og kynna fyrirföður sínum hvernig það væri á Íslandi svo að hann gæti kannski komið hingaðseinna í ferðalag með konu sinni. Ákærði kvaðst ekki nota krem eða sjampó.Ákærði hélt því fram að efnin hefðu verið sett í tösku hans í Rio de Janeiroeða Amsterdam. Spurður hvernig ferð hans til Íslands væri tilkomin sagði ákærðiað Ísland væri frægt fyrir veitingastaði ognorðurljósin og að hann hafi ætlað að reyna að sjá þau. Einnig hafi hannætlað að reyna að fara í hvalaskoðun. Þá kvaðst ákærði stunda hjólabretti íBrasilíu og langa til að prófa að fara á snjóbretti. Hann hafi bara ætlað aðvera hérna í nokkra daga til að kynnast landinu og hefðum þess, kíkja ávíkingaslóðir og svona. Hann kvaðst vera ljósmyndari og verktaki. Hann gerði fjölskyldualbúm,tæki myndir á bifhjólamótum o.fl. Hann hefði komið með myndavélar með sér,linsur og filter o.fl. Um ástæðu þess að ákærði ferðaðist einn til landsinssagði ákærði að hann ferðaðist alltaf einn og segði svo frá hvernig hlutirnirværu og þá kannski ákvæðu aðrir að fara. Ákærða var kynnt skýrsla tollstjóraþar sem fram kemur að ákærði hafi tjáð tollvörðum að brúsarnir innihéldusjampó, sápur og munnskol og kvaðst ákærði vera búinn að segja að hann ættiekki neitt í þessu. Hann hefði strax sagt tollverði að þetta væru ekki hanshlutir, en hann hefði sagt tollverðinum hvað þetta væri samkvæmt því sem stóð áumbúðunum. Hann hafi í raun verið að lesa framan á brúsana. Hann hafi ekkiverið að segja að hann ætti þetta. Hann hafi ekki talið sig vera að svara þvíhvort hann ætti þetta eða ekki. Fram að þessari stundu hafi hann ekki vitaðhvert innihaldið var. Nánar aðspurður um það hver hafi átt að setja brúsana íferðatösku hans sagði ákærði að það gæti hafa verið gert á flugvellinum í Riode Janeiro eða á hótelinu sem hann dvaldi á fyrir flugið. Hann kvaðst hafaskilið töskuna eftir í ákveðnu herbergi á hótelinu þar sem hann hafi ekki veriðað fara að nota neitt úr töskunni. Þegar hann hafi farið af hótelinu þá hafihann tekið töskuna úr geymslunni og farið með hana á flugvöllinn. Ákærðivar aftur yfirheyrður hjá lögreglu 31. mars 2017. Þá kvaðst hann vilja segjasöguna frá byrjun. Fyrir 30 dögum síðan hafi val hans verið á milli þess aðfara til Íslands eða Finnlands. Hann hafi valið að fara til Íslands þar semhann hafi viljað skoða norðurljósin, fara á snjóbretti, í hvalaskoðun o.fl.Vinir hans, B og C, hafi vitað af ferð hans viku áður og beðið hann umminjagripi. Daginn fyrir ferðalagið hafi B boðið honum til grillveislu.Þjóðverji, sem héti hugsanlega „D“, hafi sótt ákærða fyrir grillveisluna ogeiginkona D verið með í för. Þau hafi komið við á kjötmarkaði áður en þau fóruheim til B. Ákærða gruni að D hafi komið fíkniefnunum fyrir í farangi sínum.Ákærði kvaðst hafa farið með ferðatösku sína heim til B en þar hafi verið önnurferðataska fyrir sem hann hafi átt og föt hans verið í. Ákærði hefði pakkaðfarangri sínum heima hjá B og m.a. tekið föt úr hinni töskunni og sett síðanstórt handklæði yfir farangurinn. Ákærði kvaðst vera heima hjá B nánast daglega.Ákærði hafi svo skilið töskuna eftir ólæsta á rúmi inni í svefnherbergi ogfarið fram í eldhús og stofu til að borða og drekka bjór. Ákærði sagði að hanngruni að Þjóðverjinn hafi þá komið fíkniefnunum fyrir í tösku sinni. Ákærðihafi farið að sofa um klukkan 22:30, hinn 20. mars, en móðir B hafi vakið hanndaginn eftir. B hafi þá verið tilbúinn úti í bíl með ferðatöskuna og ekiðákærða út á flugvöllinn í Curitiba. Þaðan hafi ákærði flogið til Rio deJaneiro. Ákærði kvaðst hafa farið þar á hótel og farið inn á almenningssalerni.Þar hafi hann opnað ferðatöskuna og tekið stuttbuxur úr henni sem hann hafiklætt sig í. Hann hafi ekki tekið eftir neinu óeðlilegu í töskunni. Hann hafiskilið töskuna eftir hjá starfsmanni í móttöku hótelsins og farið út af hótelinuog verið fjarverandi í um þrjár klukkustundir. Þegar hann kom aftur á hóteliðhafi hann lagt sig í um tvo klukkutíma. Svo hafi hann farið í sturtu og farið íbuxurnar sem hann var í áður og lagt stuttbuxurnar ofan á handklæðið íferðatöskunni og því ekki séð neitt óeðlilegt við farangurinn. Hann hafi læsttöskunni með lykli og farið með leigubíl á flugvöllinn. Hann hafi ekki áttneitt við töskuna eftir þetta, fyrr en hann var stöðvaður á flugvellinum íKeflavík. Ákærði kvaðst fyrst hafa læst ferðatöskunni í bílnum hjá B, en hannhafi ráðlagt honum að gera það. Þá sagði ákærði að hann hefði heyrt aðÞjóðverjinn stundaði sölu og dreifingu fíkniefna í Brasilíu. Jafnframt sagðiákærði að hann hefði greint tollvörðum frá því að hann ætti ekki brúsana, áðuren honum var tilkynnt að um kókaín væri að ræða. Hann hafi gert það þegarbrúsarnir voru settir við hlið töskunnar. Hann ætti hvorki snyrtitöskuna néplastpokann sem brúsarnir voru í. Hann sagði að hann hefði ekki komið meðneinar snyrtivörur með sér þar sem ekki mætti taka meðferðis vökva yfir 200 ml.Ákærða var þá bent á að ferðataska hans hafi verið innrituð og kvaðst ákærði þáekki nota sjampó og tannkremið hafi verið í óþarflega stórum brúsa. Hann hefðiekkert með svona stóran brúsa að gera. Hann hafi því ekki þurft á snyrtivörumað halda. Einnig sagði ákærði að hann starfaði sem sjálfstæður ljósmyndari ogværi með ljósmyndaramenntun frá Europe Center. Hann hafi viljað koma tilÍslands til að ljósmynda og taka upp myndbönd. Hann hafi viljað sjá snjó ogviljað koma hingað til þess. Ákærði kvaðst hafa komið til London, Zurich,Munchen, Barcelona, Amsterdam o.fl. staða.Hann hafi ætlað að dvelja hér á landi í tíu daga. Hann hefði bókað tværnætur á hóteli og ætlað að bóka frekari gistingu eftir komuna hingað. Hannhefði skoðað upplýsingar um Ísland í farsíma sínum fyrir komuna til Íslands.Ákærða var bent á að við rannsókn lögreglu á farsíma hans hafi ekkert komiðfram um að hann hefði skoðað upplýsingar um Ísland í farsíma sínum. Ákærðikvaðst þá endursetja farsíma sinn reglulega þar sem minni í símanum væri lítið.Ákærða var þá bent á að Internet-saga í síma hans næði eitthvað aftur í tímannen það eina sem hann hefði skoðað varðaði gistingu hans á Base hostel í tværnætur eftir komuna til landsins. Þá benti farangur hans ekki til þess að hannhygðist fara í skoðunarferðir og hann hefði ekki haft hlý föt meðferðis. Ákærðikvaðst þá ætla að leigja þetta allt, snjóbretti og viðeigandi fatnað. Ákærðikvaðst viðurkenna að e.t.v. hefði hann ekki gert réttar ráðstafanir varðandifarangur enda í fyrsta sinn að ferðast til lands sem væri svona kalt. Hannbenti á að hann væri með úlpu en þyrfti að kaupa betri skó. Einnig var ákærðabent á að ljósmyndir í myndavél hans bentu ekki til þess að hann væriatvinnuljósmyndari og viðurkenndi ákærði þá að hann væri ekkiatvinnuljósmyndari, en hann væri áhugaljósmyndari. Jafnframt var ákærða bent áað stuttbuxur hans hefðu ekki legið ofan á handklæði í ferðatösku hans, eins oghann hélt fram, heldur undir handklæðinu. Ákærði þvertók fyrir það og fullyrtiað hann hefði sett stuttbuxurnar ofan á handklæðið í töskunni þegar hann hafiverið búinn að nota þær í Rio de Janeiro. Þá greindi ákærði frá því að faðirhans hefði bókað flugfarið. Afturvar tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu 7. apríl 2017 og sagði ákærði sömusögu og áður, um að hann hafi farið í grillveislu hjá B og að Þjóðverjinn hefðisótt hann og hann hefði gist hjá B. Hann hafi skilið tösku sína eftir lokaða enólæsta á rúmi B. Hann hefði ekki pakkað neinum snyrtivörum því að hann hafiætlað að kaupa þær hér á landi. Ákærða var sýnt myndband af tollskoðuninni áferðatösku hans og að þar komi í ljós að engar stuttbuxur hafi verið ofan áhandklæðinu, eins og ákærði hélt fram. Ákærði sagði þá að hann hefði ekki átt viðað stuttbuxurnar hefðu verið ofan á handklæðinu heldur ofarlega í töskunni.Hann hafi ekki þurft að taka handklæðið frá heldur hafi hann rennt stuttbuxunumundir handklæðið án þess að taka það upp. Þetta hefði eitthvað skolast til hjáhonum og bæðist hann afsökunar á því. Þá var ákærða bent á að á myndbandinumegi sjá snyrtitöskuna og plastpokann með brúsum sem fíkniefni voru í viðhliðina á stuttbuxunum. Ákærði sagði að hann hefði aldrei tekið handklæðið upp.Hann hafi ekki þurft að opna rennilás töskunnar allan hringinn til að komastuttbuxunum fyrir. Hefði hann séð þetta hefði hann alveg örugglega fjarlægtþetta. Hann hafi aldrei tekið með sér sjampó eða neitt svoleiðis í ferðalögmilli landa, hvað þá í svona miklum mæli. Beðinn um að útskýra ástæðu þess aðsýni af höndum ákærða gaf jákvæða svörun á kókaín sagði ákærði að þetta hljótiað hafa komið á hendurnar á honum heima hjá B eða í bílnum hjá Þjóðverjanum.Hann hafi séð kannabis þar en ekki kókaín.II. Ígreinargerð sem ákærði lagði fram í málinu er byggt á því að brot hans hafihvorki verið unnið af ásetningi né gáleysi. Þá byggir ákærði á því að útilokaðsé að byggja sakfellingu á gögnum sem aflað hafi verið áður en ákærði hafifengið aðstoð túlks, áður en honum var kynnt réttarstaða sín og áður en hannhafi fengið að ráðfæra sig við verjanda. Þannig geti sakfelling ekki byggst áþví að ákærði hafi svarað spurningum tollvarða um innihald tannkremsbrúsa eðaþví að hátterni ákærða hafi verið óvenjulegt. Ákærðiheldur því fram að framburður hans sé í öllum meginatriðum skýr og að frásögnhans hafi verið sú sama í öllum meginatriðum við rannsókn málsins. Engin gögnhafi komið fram við rannsókn málsins sem stangist á við framburð ákærða. Gögnmálsins styðji framburð ákærða. Enn fremur byggir ákærði á því aðí málinu liggi ekki fyrir nein bein sönnunargögn sem tengi ákærða viðinnflutning fíkniefnanna, annað en fíkniefnin sjálf sem ákærði kannist ekkertvið. Einnig heldur ákærði því fram að finna megi mörg dæmi um það í gögnummálsins að hallað hafi á ákærða við mat á sönnunarögnum eða upplýsingum fráákærða. III. Verðurnú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði sagði að tilgangur ferðar hanshingað til lands hafi verið að fara á snjóbretti. Valið hafi staðið á milliÍslands eða Finnlands. Hann hafi ætlað að taka myndir af norðurljósunum oghvölum. Einnig hafi hann ætlað að fara í Bláa lónið. Einnig greindi ákærði fráþví að hann hefði bókað farmiða viku fyrir ferðina. Spurður hvernig hann hefðiundirbúið sig fyrir ferðina sagði ákærði að hann hefði tekið með sér góða úlpuog hann hafi ætlað að leigja föt til að fara á snjóbretti. Einnig sagði ákærðiað hann hefði verið með myndavél og linsu til að taka myndir af norðurljósunumog aðra til að taka myndir af hvölum. Ákærði kvaðst hafa verið búinn að athugameð skoðunarferðir. Þá sagði ákærði að hann hafi ætlað að fara til Kaliforníu ífimm ára nám eftir Íslandsferðina og að faðir hans hafi hjálpað honumfjárhagslega með ferðina hingað til lands. Ákærði kvaðst hafa pakkað íferðatöskuna heima hjá vini sínum, B, en hann hafi gist hjá honum nóttina fyrirflugið til Rio de Janeiro. Ákærði kvaðst hafa verið með tvær töskur. Hann hafipakkað í aðra töskuna og skilið hina eftir hjá B. Þá sagði ákærði að hann hefðilæst töskunni á leiðinni út á flugvöll. Hann hefði opnað töskuna á baðherbergiá hóteli í Rio de Janeiro. Ákærði kvaðst hafa náð í stuttbuxur sem hafi veriðefst í töskunni, en hann hefði ekki séð hvað var í töskunni. Hann hefði dregiðstuttbuxurnar undan handklæðinu í töskunni. Hann hefði svo farið með töskunalæsta niður í móttöku hótelsins. Ákærði neitaði því að eiga fíkniefnin semfundust í tösku hans og kvaðst ekki vita til þess að einhver hafi sett efnin ítöskuna. Kenning hans væri sú að einhver hefði sett efnin í tösku hans þegarhann hafi verið í grillveislu hjá B og það hafi verið vinur B sem hafi gertþað, en hann væri kallaður Þjóðverjinn. Ákærði kvaðst hafa heyrt að Þjóðverjinntengist fíkniefnum. Þjóðverjinn hafi verið að koma ákærða í vandræði því hannværi öfundsjúkur yfir því að ákærði væri að fara til Kaliforníu en Þjóðverjinngæti það ekki. Þá sagði ákærði að hann hefði skýrt tollvörðum frá því að hannætti ekki brúsana sem voru í tösku hans. Hann hefði verið spurður hvað þettaværi, tannkremsbrúsinn, og hann hafi sagt hvað þetta væri en ekki að hann ættiþetta. Um ástæðu þess að kókaín var á höndum ákærða sagði ákærði að hann hefðifengið það á hendur sínar heima hjá B, en sími ákærða hafi gengið manna ámilli, eða í bílnum hjá B. B neyti kókaíns en ákærði kvaðst ekki gera það. VitniðE, varðstjóri hjá tollstjóranum áKeflavíkurflugvelli, skýrði frá því að ákærði hefði verið tekinn til skoðunarvið venjubundið eftirlit. Vitnið kvaðst hafa rætt við ákærða á ensku. Ákærðihefði greint frá því að hann hafi komið til landsins til að sjá snjó og að hannhafi ætlað að fara á snjóbretti. Þá sagði vitnið að ákærði hefði ekki sagt aðhann ætti ekki snyrtitöskuna og brúsana fyrr en í ljós kom að í þeim varkókaín. Ákærði hefði verið spurður hvað væri í brúsunum og hann hafi sagt sápaog tannkrem. Einnig kom fram hjá vitninu að strok var tekið af lófum ákærða semgaf jákvæða svörun við kókaín. VitniðF, aðalvarðstjóri hjá tollstjóranum áKeflavíkurflugvelli, kvaðst hafa framkvæmt líkamsleit á ákærða. Þá sagði vitniðað það hefði ekki verið vandamál að skilja ákærða og hann hafi skiliðtollverði. VitniðG, lyfjafræðingur hjá rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- ogeiturefnafræði, staðfesti fyrirliggjandi matsgerðir í málinu, dags. 24.apríl og2. maí 2017. Fram kom hjá vitninu að styrkleiki umræddra efna væri mikill og aðum hættulegt efni væri að ræða. VitniðH rannsóknarlögreglumaður, sem stýrðirannsókn málsins, kom fyrir dóm en ekki er ástæða til að rekja hér framburðvitnisins. IV.Ákærði neitar sök. Framburðurákærða hefur tekið breytingum. Ákærði sagði í fyrstu hjá lögreglu, viðyfirheyrslu 23. mars 2017, að hann hefði komið hingað til lands sem ferðamaðurog að hann væri ljósmyndari. Ákærði kvaðst ætla að fara á snjóbretti, í Bláalónið og skoða norðurljósin og hvali. Ákærði neitaði því að hafa vitað affíkniefnum sem fundust í ferðatösku hans. Nánar tiltekið voru efnin í brúsumfyrir munnskol, sápu, krem og tannkrem, en brúsarnir voru í svartri snyrtitöskuog plastvasa, sem ákærði kvaðst ekki eiga og ekki hafa vitað af. Hélt ákærðiþví fram að einhver hefði sett efnin í ferðatösku hans á hóteli þar sem hanndvaldi í Rio de Janeiro eða á flugvellinum þar. Við yfirheyrslu 31. mars 2017breytti ákærði framburði sínum og hélt því fram að maður sem væri kallaður„Þjóðverjinn“ hefði sett efnin í tösku hans á heimili vinar hans, B, kvöldiðáður en ákærði hélt til Rio de Janeiro. Einnig kom fram hjá ákærða að hannhefði farið í sturtu á hótelinu í Rio de Janeiro en hann kvaðst ekki hafa tekiðeftir snyrtitöskunni og plastvasanum með brúsunum. Ákærði hélt því fram semfyrr að hann hefði komið til landsins sem ferðamaður og kvaðst hafa skoðaðupplýsingar um Ísland í farsíma sínum. Ákærði viðurkenndi svo að hann væri ekkiatvinnuljósmyndari eins og hann hafði áður haldið fram. Fyrir dómi sagði ákærðiað tilgangur ferðar hans hingað til lands hafi verið að fara á snjóbretti.Einnig hafi hann ætlað að taka myndir af norðurljósunum og hvölum og fara íBláa lónið. Hann hefði bókað ferðina hingað til lands viku fyrir ferðina.Ákærði kvaðst hafa verið búinn að athuga með skoðunarferðir hér á landi. Einnigkom fram hjá ákærða að hann hefði opnað töskuna á hótelinu í Rio de Janeiro ogskipt um föt. Þá setti ákærði fram þá kenningu að „Þjóðverjinn“ hefði settefnin í tösku ákærða til að koma honum í vandræði, þ.e. vegna þess að„Þjóðverjinn“ hafi verið öfundsjúkur út í ákærða vegna þess að hann væri aðfara í nám í Kaliforníu. Fyrir liggur að ákærði kom hingaðtil lands með skömmum fyrirvara og var um að ræða langt og dýrt ferðalag. Þaðverður ekki ráðið af farangri ákærða að hann hafi komið hingað til lands til aðfara á snjóbretti eins og hann heldur fram. Þá leiddi rannsókn lögreglu áfarsíma ákærða í ljós að hann hafði ekki skoðað upplýsingar um skoðunarferðir áÍslandi, en hann hefur haldið því fram að hann hafi gert það. Ákærði hélt þvífram í fyrstu að hann væri atvinnuljósmyndari en viðurkenndi svo að það væriekki rétt. Er framburður ákærða um að hann hafi komið hingað til lands semferðamaður ótrúverðugur. Þá hefur framburður ákærða tekið breytingum um þaðhvar og hvernig fíkniefnunum hefur verið komið fyrir í ferðatösku hans. Um erað ræða mikið magn fíkniefna og mikil verðmæti og er áleitin sú spurninghvernig sá sem setti efnin í töskuna hefur átt að nálgast efnin hjá ákærða,hafi ákærði ekki vitað af þeim. Sú skýring ákærða að „Þjóðverjinn“ kunni aðhafa sett efnin í tösku hans til að koma honum í vandræði er afar langsótt.Fyrir liggur upptaka úr eftirlitsmyndavél sem sýnir afskipti tollvarða afákærða. Af upptökunni og vitnisburði E, varðstjóra hjá tollstjóranum áKeflavíkurflugvelli, er ljóst að það var ekki fyrr en í ljós kom að brúsarnirinnihéldu fíkniefni að ákærði neitaði því að eiga snyrtitöskuna og plastvasannmeð brúsunum. Við tollskoðun blasti snyrtitaskan og plastvasinn við ákærða enhann lét á engan hátt í ljós að hann ætti þetta ekki. Af þessu verður ekkiannað ráðið en að ákærði hafi vitað af snyrtitöskunni og plastvasanum meðbrúsunum sem innihéldu fíkniefnin. Þá verður séð af upptökunni, og hvernigraðað var í töskuna, að snyrtitaskan og plastvasinn með brúsunum hefur ekkigetað dulist ákærða þegar hann opnaði ferðatöskuna í Rio de Janeiro og skiptium föt. Einnig verður að líta til þess að efnisleifar af kókaíni fundust áhöndum ákærða og virðist ákærði því hafa sjálfur komist í snertingu við efniðog þannig vitað af því. Engir annmarkar voru á rannsókn málsins. Með vísan til alls framangreindsverður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem greinir í ákæru og er brot hansþar réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru.V. Ákærðier fæddur í nóvember 1990. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að ummikið magn hættulegra fíkniefna var að ræða. Óljóst er hvort ákærði varsvokallað burðardýr eða hvort hann hafi verið annað og meira. Þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði, en til frádráttarrefsingu ákærða kemur gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 23. mars 2017. Með vísan til 218. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála ber ákærða að greiða sakarkostnað málsins, alls2.937.626 krónur. Samkvæmt yfirliti um sakarkostnað er um að ræða útlagðankostnað vegna rannsóknar á ákærða á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og matsgerðafrá Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, samtals 391.796krónur. Þóknun verjanda er ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu, 2.345.150krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum, og aksturskostnaður 200.680 krónur. Dóm þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari.Dó m s o r ð: Ákærði,Filipe Raphael Szymoszche, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Tilfrádráttar refsingu ákærða komi gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 23. mars2017. Ákærði sæti upptöku á 1.950 ml afkókaíni. Ákærðigreiði 2.937.626 krónur í sakarkostnað, þar með er talin 2.345.150 króna þóknunverjanda hans, Unnars Steins Bjarndal hæstaréttarlögmanns, og 200.680 krónaaksturskostnaður hans.
|
Mál nr. 612/2007
|
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Sóknaraðilar kærðu frávísunarúrskurð héraðsdóms. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans að því er varðaði fyrstu og aðra kröfu sóknaraðila þar sem ekki yrðu samhliða hafðar uppi kröfur um viðurkenningu á að tiltekin starfsemi væri óheimil til frambúðar vegna óhagræðis fyrir sóknaraðila og að þeim yrði jafnframt bætt tjón vegna þess óhagræðis að fullu. Kröfur þessar væru ósamrýmanlegar þar sem rök stæðu ekki til að verða við þeim báðum samtímis. Þá var ekki talið að ráðið yrði af gögnum málsins hvort það landsvæði sem kröfugerð sóknaraðila tæki til væri í óskiptri sameign þeirra tveggja jarða sem sóknaraðilar áttu og ef svo væri ekki, hvernig afstöðu hvorrar jarðar um sig til svæðisins væri háttað. Var málið talið svo vanreifað að þessu leyti að ekki yrði komist hjá því að vísa því frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi um annað en málskostnað og lagt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Alcan á Íslandi hf. kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 5. nóvember 2007. Hann krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilarnir íslenska ríkið og Hafnarfjarðarkaupstaður krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Sóknaraðilar eru eigendur jarðanna Óttarsstaða I og Óttarsstaða Vestri, sem einnig munu nefndir Óttarsstaðir II. Jarðirnar eru í Hafnarfirði og liggur land þeirra sunnan og vestan við athafnasvæði varnaraðilans Alcan á Íslandi hf. við Straumsvík. Sóknaraðilar telja að starfsemi álbræðslunnar við Straumsvík takmarki með ólögmætum hætti möguleika sína til eðlilegra afnota og hagnýtingar nánar skilgreinds hluta jarðanna sem næst liggur álbræðslunni og að á því beri varnaraðilar ábyrgð. Af því tilefni höfðuðu þeir mál þetta 26. mars 2007 og hafa uppi þríþættar kröfur, sem nánari grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar kröfðust frávísunar málsins og studdu þá kröfu margvíslegum málsástæðum og lagarökum er lutu að ætluðum annmörkum á málatilbúnaði sóknaraðila, einkum varðandi kröfugerð þeirra, aðild til sóknar í málinu og fyrirsvar varnaraðilans íslenska ríkisins eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðar andmæltu kröfum um frávísun. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir málsástæðum og lagarökum þeirra sem að þessu lúta. II. Allar þrjár kröfur sóknaraðila eru viðurkenningarkröfur og er varakrafa gerð vegna hverrar þeirra um sig. Fyrsta krafan lýtur að viðurkenningu á að óheimilt sé að reka álbræðslu varnaraðilans Alcan á Íslandi hf. þannig að frá starfseminni stafi gastegundir og reykur, sem mengi loft, vatn og/eða land á jörðum sóknaraðila og takmarki þar með not þeirra á 456,2 ha svæði. Jafnframt þessu verði viðurkennt að sú takmörkun sem felist í 12. gr. aðalsamnings milli íslenska ríkisins og Alusuisse 28. mars 1966 á ábyrgð varnaraðilans Alcan á Íslandi hf. á tjóni innan svæðis svonefndrar takmarkaðrar ábyrgðar, eins og það er skilgreint í samningnum, sé ólögmæt og ógild gagnvart sóknaraðilum. Varðandi þessa fyrstu aðalkröfu er höfð uppi varakrafa þar sem krafist er viðurkenningar á að rekstur álbræðslunnar sé óheimill þannig að frá henni stafi mengun er takmarki not minna landsvæðis innan jarða sóknaraðila og er þá miðað við 253,3 ha er falla innan svonefnds þynningarsvæðis. Önnur krafa sóknaraðila er að viðurkennt verði að varnaraðilum sé skylt gegn afsali á landinu að kaupa af sóknaraðilum eða greiða þeim sem skaðabætur andvirði 456,2 ha af landi jarðanna og greiða fyrir það fjárhæð sem jafngildi markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði. Hér er höfð uppi sú varakrafa að andvirði landsins nemi mismun á markaðsverðmæti byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar og iðnaðarhúsnæði hins vegar. Þriðja krafa sóknaraðila lýtur að viðurkenningu á því að varnaraðilar séu skaðabótaskyldir gagnvart sóknaraðilum vegna skerðingar á notum hluta jarðarinnar af völdum álbræðslunnar frá 1. apríl 1997 til dómsuppsögudags. Í þessari þriðju kröfu er aðallega miðað við bætur vegna skerðingar nota á 456,2 ha lands en til vara á 253,3 ha. III. Fyrsta dómkrafa sóknaraðila lýtur að því að viðurkennt verði að óheimilt sé að reka álbræðsluna í Straumsvík þannig að mengun frá henni takmarki not tilgreinds hluta jarða sóknaraðila. Önnur dómkrafan lýtur hins vegar að því viðurkennt verði að varnaraðilum sé gegn útgáfu afsals skylt að kaupa af sóknaraðilum eða bæta þeim sama landsvæði og fyrsta krafan tekur til miðað við tilteknar forsendur um verðmat. Ekki verður samhliða höfð uppi krafa um viðurkenningu á að tiltekin starfsemi sé óheimil til frambúðar vegna óhagræðis fyrir sóknaraðila og að þeim verði jafnframt bætt tjón vegna þess óhagræðis að fullu. Kröfur þessar eru ósamrýmanlegar þar sem ekki er unnt að verða við þeim báðum samtímis. Verður því með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfest sú niðurstaða hans að vísa beri fyrstu og annarri kröfu sóknaraðila frá héraðsdómi. Er þá ekki þörf á að taka afstöðu til annarra málsástæðna aðila er varða þessar kröfur. IV. Í þinghaldi 10. október 2007, þegar fram fór í héraði munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu varnaraðila, voru lögð fram af hálfu sóknaraðila þinglýsingarvottorð vegna jarðanna Óttarsstaða Vestri og Óttarsstaða I. Samkvæmt þeim skiptist eignarhald að fyrrnefndu jörðinni þannig að sóknaraðilinn Leifur Sörensen á 16,67%, sóknaraðilinn Gréta Elín Sörensen 16,67%, sóknaraðilinn Sína Þorleif Þórðardóttir 50% og sóknaraðilinn Birgir Sörensen 16,67%. Eignarhald að síðarnefndu jörðinni skiptist þannig samkvæmt þinglýsingarvottorði að Landsbanki Íslands hf. er talinn eigandi 2/6 hluta, sóknaraðilinn Sigurður Markússon eigandi 1/6 hluta en sóknaraðilinn Straumsbúið sf. eigandi 3/6 hluta. Í sama þinghaldi var lagt fram afsal 25. nóvember 1999 þar sem Landsbanki Íslands hf. afsalar sóknaraðilanum Íslenskum aðalverktökum hf. eignarhluta sínum í jörðinni. Sóknaraðilar hafa þannig gert viðhlítandi grein fyrir eignarhaldi sínu að hvorri jörðinni um sig, enda þótt ekki hafi gætt fulls samræmis í því hvernig fyrirsvari fyrir Straumsbúið sf. hefur verið háttað. Jörðin Óttarsstaðir Vestri er samkvæmt þessum gögnum í óskipti sameign fjögurra af sóknaraðilunum sjö en Óttarsstaðir I í óskiptri sameign hinna þriggja. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að allt land jarðanna tveggja sé í óskiptri sameign. Fyrir því hafa hins vegar ekki verið lögð fram nein gögn en vísað til ummæla í dómi Hæstaréttar sem birtur er á bls. 1511 í dómasafni réttarins 1992 þar sem segir: „Útland jarðarinnar Óttarsstaða er í óskiptri sameign Óttarsstaða I. og Óttarsstaða II.“ Verður af gögnum málsins ekki ráðið hvort það landsvæði sem kröfugerð sóknaraðila tekur til sé í óskiptri sameign jarðanna tveggja og sé ekki svo hvernig afstöðu hvorrar jarðar um sig til þessa svæðis sé þá háttað. Verður fallist á með varnaraðilum að málið sé að þessu leyti svo vanreifað að ekki verði hjá því komist að vísa því frá héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur um annað en málskostnað. Eins og málið liggur fyrir eru ekki rök til þess að víkja frá þeirri aðalreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að stefnanda máls í héraði verði gert að greiða stefnda málskostnað þegar máli er vísað frá dómi. Verður sóknaraðilum því gert að greiða varnaraðilanum Alcan á Íslandi hf., sem kært hefur úrskurð héraðsdóms, málskostnað í héraði eins og í dómsorði greinir, en ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest að öðru leyti. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðilar, Sigurður B. Markússon, Straumsbúið sf., Íslenskir aðalverktakar hf., Sína Þorleif Þórðardóttir, Leifur Sörensen, Gréta Elín Sörensen og Birgir Sörensen, greiði sameiginlega varnaraðilanum Alcan á Íslandi hf. 150.000 krónur í málskostnað í héraði. Málskostnaður í héraði fellur niður milli sóknaraðila og varnaraðilanna íslenska ríkisins og Hafnarfjarðakaupstaðar. Sóknaraðilar greiði sameiginlega varnaraðilum hverjum um sig 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar miðvikudaginn 10. október sl., hafa stefnendur, Sigurður B. Markússon, Óðinsgötu 32b, Reykjavík, Kristinn Sveinsson, Hólastekk 5, Reykjavík, Straumbúið sf., Straumi, Hafnarfirði, Íslenskir aðalverktakar hf., Höfðabakka 9, Reykjavík, Sína Þorleif Þórðardóttir, Hjallahlíð 31, Mosfellsbæ, Leifur Sörensen, Smyrlahrauni 20, Hafnarfirði, Gréta Elín Sörensen, Bragagötu 30, Reykjavík og Birgir Sörensen, Kirkjuteig 18, Reykjavík, höfðað fyrir dóminum 26. mars 2007, gegn stefndu, Alcan á Íslandi hf., Straumsvík, Hafnarfirði, íslenska ríkinu og Hafnarfjarðarkaupstað, Strandgötu 6, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnenda í málinu eru eftirfarandi; að óheimilt sé án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu stefnda, Alcan á Íslandi hf., í Straumsvík þannig, að frá starfseminni stafi gastegundir og reykur, sem mengi loft, vatn og/eða land á jörð stefnenda, Óttarsstöðum í Hafnarfirði, og takmarki þar með not lands jarðarinnar á 456,2 hektara svæði og jafnframt verði viðurkennt að sú takmörkun sem felst í 12. gr. aðalsamnings milli íslenska ríkisins og Alusuisse hinn 28. mars 1966 á ábyrgð Alcan á Íslandi hf. (áður ÍSAL) á tjóni innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar, eins og það er skilgreint í greindum samningi, í landi Óttarsstaða sé ólögmæt og ógild gagnvart stefnendum sem eigendum jarðarinnar Óttarsstaða. Stefnendur gera þær dómkröfur TIL VARA að viðurkennt verði með dómi gagnvart öllum stefndu, þ.e. íslenska ríkinu, Alcan á Íslandi hf. og Hafnarfjarðarkaupstað; að óheimilt sé án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu stefnda, Alcan á Íslandi hf., í Straumsvík þannig, að frá starfseminni stafi gastegundir og reykur, sem mengi loft, vatn og/eða land á jörð stefnenda, Óttarsstöðum í Hafnarfirði, og takmarki þar með not lands jarðarinnar á 253,3 hektara svæði, sem nefnt er ,,þynningarsvæði” í starfsleyfi til handa stefnda, Alcan á Íslandi hf., en þynningarsvæðið er allt innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar að undanskildum 3,8 hekturum. Þá gera stefnendur ennfremur eftirfarandi dómkröfur; að viðurkennt verði með dómi á hendur öllum stefndu að stefndu sé skylt, öllum saman in solidum eða tveimur saman in solidum eða einum þeirra, að kaupa af stefnendum eða greiða þeim í skaðabætur andvirði 456,2 hektara af landi jarðarinnar Óttarsstaða, en þar af eru 452,4 hektarar á svæði takmarkaðrar ábyrgðar sem afmarkað er í aðalsamningi stefndu íslenska ríkisins og móðurfélags Alcan á Íslandi hf. (Alusuisse) frá árinu 1966 og 3,8 hektarar innan þynningarsvæðis en utan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar, og greiða fyrir landsvæðið fjárhæð sem jafngildir markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði á endanlegum dómsuppsögudegi máls þessa gegn afsali á landinu eða til vara, að stefndu sé skylt, öllum saman in solidum eða tveimur saman in solidum eða einum þeirra, að greiða stefnendum sameiginlega og óskipt fjárhæð sem nemi mismuninum á markaðsverðmæti miðað við dómsuppsögudag fyrrnefndra 456,2 hektara lands úr landi Óttarsstaða sem byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar eða sem byggingarlands undir iðnaðarhúsnæði hins vegar; að stefndu séu in solidum eða hver fyrir sig skaðabótaskyldir gagnvart stefnendum vegna skerðingar á notkun aðallega 456,2 en til vara 253,3 hektara lands jarðarinnar Óttarsstaða af völdum álbræðslunnar frá 1. apríl 1997 til endanlegs dómsuppsögudags máls þessa. Þá er krafist málskostnaðar alls til handa stefnendum óskipt samkvæmt framlögðum reikningi eða samkvæmt ákvörðun dómsins úr hendi stefndu in solidum eða hvers um sig að teknu tilliti til hagsmuna í húfi, vandasemi verksins og þess tíma sem undirbúningur og rekstur þess tekur. Dómkröfur allra stefndu eru aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi en til vara að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar in solidum úr hendi stefnenda. Að undangengnum munnlegum málflutningi 10. október sl. var tekin til úrskurðar krafa stefndu um að málinu yrði vísað frá dómi. Stefnendur gera þær kröfur í þessum þætti málsins að frávísunarkröfu stefndu verði hrundið og að stefnendur verði dæmdir til að greiða málskostnað af þessum þætti málsins. I. Ríkisstjórn Íslands og Swiss Aluminium Limited (Alusuisse), síðar Alcan Holdings Switzerlands Ltd. (Alcan Holdings eða móðurfélagið) rituðu 28. mars 1966 undir samning, svonefndan aðalsamning, þar sem dótturfélag Alusuisse, Íslenska Álfélagið, þá ISAL, nú Alcan á Íslandi hf., tók að sér byggingu og rekstur álbræðslu í Straumsvík í Hafnarfirði. Samhliða gerð samnings þessa gerðu Landsvirkjun og ISAL og Hafnarfjarðarkaupstaður og ISAL einnig samninga (rafmagnssamning og hafnar- og lóðarsamning). Með samningunum var samið um ýmis atriði sem viðkomu rekstri álvers á Íslandi. Í aðalsamningi var samið um flest þau atriði sem helst voru talin skipta máli varðandi byggingu og rekstur álversins, s.s. byggingartíma, afköst og umfang starfseminnar, öryggi í rekstri, tolla- og gjaldeyrismál, starfslið hennar, innlend viðskipti o.fl. Með gr. 12.01 var ISAL veitt ákveðin undanþága frá ábyrgð á tjóni sem hlytist af gastegundum og reyk frá álverinu innan svæðis svokallaðrar takmarkaðrar ábyrgðar eins og það var nánar skilgreint í ákvæðinu og fylgiskjali C með hafnar- og lóðarsamningi. Í rafmagnssamningi var samið um afhendingu og sölu á rafmagni frá Landsvirkjun til ISAL og með hafnar- og lóðarsamningi var ISAL látin í té lóð undir álverið í Straumsvík í landi Hafnarfjarðarkaupstaðar og hafnaraðstaða í víkinni. Jafnframt þessu var ritað undir svonefnda aðstoðarsamninga milli ISAL og Alusuisse þar sem ISAL var tryggð tæknileg, viðskiptaleg og stjórnarleg aðstoð af hálfu Alusuisse við byggingu og rekstur álbræðslunnar. Að lokum var ritað undir samninga um framkvæmdatryggingu milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse þar sem Alusuisse lagði fram sérstaka tryggingu fyrir því að fyrsti áfangi álversins yrði byggður á réttum tíma. Einnig voru stofnskrá og samþykktir ISAL samþykktar á þessum tíma og gerðar að fylgiskjölum með aðalsamningi. Aðalsamningi var veitt lagagildi hér á landi með lögum nr. 76/1966 um lagagildi samnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd um álbræðslu í Straumsvík. Framleiðsla hófst í álverinu á árinu 1969 en álverið var formlega vígt á árinu 1970. Frá þeim tíma hafa fimm viðaukasamningar verið gerðir við aðalsamninginn, sem allir hafa hlotið lagagildi á Íslandi, sbr. lög nr. 19/1970, nr. 42/1976, nr. 104/1984, nr. 111/1985, og nr. 155/1995. Núgildandi starfsleyfi stefnda, Alcan á Íslandi hf., var gefið út af umhverfisráðherra 7. nóvember 2005 og gildir til 1. nóvember 2020. Stefnendur lýsa yfir að þeir séu allir eigendur jarðarinnar Óttarsstaða í Hafnarfirði. Sigurður B. Markússon, Straumsbúið sf. og Íslenskir aðalverktakar hf. séu eigendur Óttarsstaða I en Sína Þorleif Þórðardóttir, Leifur Sörensen, Gréta Sörensen og Birgir Sörensen séu eigendur Óttarsstaða II. Land jarðarinnar sé í óskiptri sameign allra stefnenda og komi þeir fram sameiginlega gagnvart stefndu. Á jörðinni hafi lengi verið búið. Elstu heimildir um jörðina séu frá 1379. Jörðin Óttarsstaðir hafi komist í eigu Viðeyjarklausturs 9. september 1457, a.m.k. að hluta. Um miðja 16 öld hafi jörðin komist í konungseign. Óttarsstaðir hafi verið seldir úr konungseign 28. ágúst 1839 og verið í einkaeign upp frá því. Tilheyri jörðin svokölluðum Hraunajörðum og að jörðinni liggi Lónakot og Hvassahraun að vestan og Straumur að austan. Landamerki jarðarinnar gagnvart Straumi hafi verið lesin á manntalsþingi 9. júní 1890 og samþykkt af eigendum Krísuvíkur. Landamerki milli Óttarsstaða og Lónakots hafi verið þinglýst 9. júní 1890 og landamerki milli Óttarsstaða og Hvassahrauns lesin á manntalsþingi sama dag. Stefnendur lýsa yfir að enginn ágreiningur sé um landamerki jarðarinnar. Stefnendur gera grein fyrir því að stefnendur hafi áformað að taka land sitt til eðlilegra afnota og hagnýtingar sem byggingarland eftir því sem íbúabyggð í Hafnarfirði hafi þróast í átt að Straumsvík og landi Óttarsstaða. Hafi þeim orðið ljóst eftir viðræður við stjórnvöld í Hafnarfirði að þeir fengju ekki að nota landið í þeim tilgangi. Komið hafi í ljós að með samningi milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd um álbræðslu við Straumsvík, sem veitt hafi verið lagagildi hér á landi með lögum nr. 76/1966 hafi stefnda, Alcan á Íslandi hf., verið heimilað að haga starfsemi sinni þannig að loft, jörð og/eða vatn á svæði takmarkaðrar ábyrgðar innan jarðarinnar og síðar svæði takmarkaðrar ábyrgðar að viðbættum 3,8 hektara þynningarsvæðis utan fyrrnefnds svæðis úr landi jarðarinnar hafi verið mengað með eitruðum lofttegundum frá álbræðslunni og hafi mengunin útilokað að unnt væri að nota landið í fyrirhuguðum tilgangi. Um þetta hafi stefnendum ekki verið tilkynnt. Með fyrrgreindum samningi og samþykki stefnda, Hafnarfjarðarkaupstaðar, hafi verið komið í veg fyrir að landið yrði nothæft til íbúðarbyggðar, sem hafi verið í eðlilegu framhaldi af þróun íbúðarbyggðar í Hafnarfirði og á höfuðborgarsvæðinu. Hafi bæjaryfirvöld í Hafnarfirði synjað stefnendum um byggingarleyfi á jörðinni. Hafi stefnendur lagt fyrir skipulagsyfirvöld skipulagshugmyndir um allt að tuttugu þúsund manna byggð í landi Óttarsstaða og óskað eftir afstöðu bæjaryfirvalda. Í úrskurði Skipulagsstofnunar ríkisins frá 26. júlí 2005 um mat á umhverfisáhrifum vegna stækkunar álvers í Straumsvík sé m.a. vísað til umsagnar Heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar þar sem segi að innan svæðis takmarkaðar ábyrgðar verði ekki heimiluð íbúðarbyggð. Lögmaður stefnenda hafi 5. júlí 2005 haft símleiðis samband við aðstoðarforstjóra stefnda, Alcan á Íslandi hf., um málefnið og þ.á m. hugsanleg kaup stefnda, Alcan á Íslandi hf., á landi því sem hin takmarkaða ábyrgð næði til. Lögmaður stefnenda hafi 29. nóvember 2005 ritað stefnda, íslenska ríkinu, bréf og gert grein fyrir sjónarmiðum um að ekki hafi verið samið við landeigendur um afnot af landi því er hin takmarkaða ábyrgð næði til er samningurinn frá 1966 hafi verið undirritaður. Hafi þess verið krafist að stefndi, íslenska ríkið, staðfesti að það myndi láta stöðva rekstur álbræðslunnar í Straumsvík eða a.m.k. þann þátt starfseminnar sem ylli mengun á landi stefnenda. Hafi þess verið krafist að stöðvunin tæki gildi 1. maí 2006. Stefnda, Alcan á Íslandi hf., hafi verið sent afrit af bréfinu. Lögmaður stefnenda hafi ritað iðnaðarráðherra f.h. íslenska ríkisins bréf 13. janúar 2006 til að vekja athygli á að ekki hafi borist svar við bréfinu frá 29. nóvember 2005. Þá hafi lögmaður stefnenda ritað umhverfisráðherra bréf 13. janúar 2006 þar sem grein hafi verið gerð fyrir því að svo virtist sem lögð hafi verið kvöð á land Óttarsstaða. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið hafi 13. febrúar 2006 ritað lögmanni stefnenda bréf þar sem því hafi verið lýst að ekki væri unnt að verða við kröfum stefnenda. Var á það bent að öllum hugsanlegum bótakröfum yrði að beina að stefnda, Alcan á Íslandi hf. Lögmaður stefnanda ritaði stefnda, Alcan á Íslandi hf., bréf 3. mars 2006 þar sem afrit af bréfi iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins frá 13. febrúar 2006 var meðfylgjandi. Var óskað eftir afstöðu stefnda, Alcan á Íslandi hf., til hugsanlegra kaupa á landinu. Stefndi, Alcan á Íslandi, ritaði lögmanni stefnenda bréf 24. mars 2006 þar sem kröfum stefnenda var hafnað að svo stöddu. Eftir ítrekun með bréfi lögmanns stefnenda 14. nóvember 2006 var kröfum stefnenda endanlega hafnað með bréfi stefnda, Alcan á Íslandi hf., 14. desember 2006. II. Stefndi, Alcan á Íslandi hf., byggir frávísunarkröfu sína á því að kröfugerð og málatilbúnaður stefnenda uppfylli ekki kröfur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um skýran og glöggan málatilbúnað. Þá séu kröfur stefnenda óljósar og þannig úr garði gerðar að stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dómsúrlausn um þær. Því verði ekki komist hjá því að vísa málinu frá dómi. Um kröfu um að rekstur álversins sé óheimill. Stefnendur krefjist aðallega þeirrar viðurkenningar gagnvart öllum stefndu að óheimilt sé að reka álbræðslu stefnda, Alcan á Íslandi hf., þannig ,,að frá henni stafi gastegundir og reykur, sem mengi loft, vatn og/eða land á jörð stefnenda, Óttarsstöðum í Hafnarfirði, og takmarki þar með not lands jarðarinnar á 456,2 hektara svæði...” eða til vara á 253,3 hektara svæði. Samhliða þessari kröfu (ekki til vara) sé einnig krafist að stefndu sé skylt ,,að kaupa af stefnendum eða greiða þeim skaðbætur andvirði 456,2 hektara af landi jarðarinnar Óttarsstaða ... og greiða fyrir landsvæðið fjárhæð sem jafngildir markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði...” gegn afsali fyrir landinu. Af málatilbúnaði stefnenda verði ráðið að báðar þessar kröfur eigi rót að rekja til þeirrar skerðingar sem þeir telji sig hafa orðið fyrir vegna útblásturs gastegunda og reyks sem stafi af starfrækslu álvers stefnda í Straumsvík í Hafnarfirði. Stefndi telji ljóst að jafnvel þó að talið verði að gastegundir og reykur frá álveri stefnda takmarki not lands stefnenda, sé ekki hægt að taka báðar framangreindar kröfur til greina. Ef fallist verði á þá kröfu stefnenda að óheimilt sé að haga rekstri álversins á þann hátt að frá því stafi gastegundir og reykur sem takmarki not Óttarsstaðalandsins, hafi stefnendur enga hagsmuni af því að krefjast þess jafnframt að stefndu verði gert skylt að kaupa eða greiða skaðabætur fyrir þetta sama land gegn afsali, enda verði að ætla að stefnendur þurfi þá ekki að sæta takmörkunum sem stefnendur telji að stafi frá stefnda. Jafnframt verði að telja að ef fallist yrði á kröfu um að stefndu yrði gert að kaupa eða greiða skaðabætur fyrir landið, hafi stefnendur enga hagsmuni af því að krefjast þess einnig að óheimilt sé að frá álverinu stafi gastegundir og reykur sem takmarki not þessa sama lands. Stefnendur hafi því ekki hagsmuni að lögum af því að hafa samhliða uppi báðar kröfurnar í málinu, sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í raun hafi stefnendur uppi valkvæða kröfugerð þar sem dómara sé eftirlátið að taka afstöðu til þess hvora kröfuna hann taki til greina en slíkt sé einnig í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einkum d. liður. Því verði að vísa báðum kröfunum frá dómi. Þar að auki sé alls óvíst, og raunar ólíklegt, jafnvel þó að fallist yrði á kröfu þessa, að stefnendur fengju að nýta landið með þeim hætti sem þeir kjósi og tilgreint sé í stefnu, þ.e. undir íbúðarbyggð. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997 fari meðstefndi, Hafnarfjarðarkaupstaður, með skipulagsvald á svæðinu og samkvæmt aðalskipulagi Hafnarfjarðarkaupstaðar 2005-2015 sé ekki gert ráð fyrir íbúðarbyggð á Óttarsstaðalandinu og raunar sé meiri hluti þess lands innan Óttarsstaða sem falli undir þynningarsvæði óskipulagt og í fresti samkvæmt 20. gr. nefndra laga. Í því felist að jafnvel þótt rekstri álversins yrði þannig fyrir komið að frá því hætti að stafa gastegundir og reykur yfir land stefnenda þýddi það ekki að takmörkun á nýtingu landsins yrði aflétt, sérstaklega ef álverið starfaði þrátt fyrir allt áfram á svæðinu í breyttri mynd. Stefnendur hafi því enga þá hagsmuni af kröfugerð þessari sem heimili þeim að bera hana undir dóm til úrlausnar, enda myndi réttarstaða þeirra í reynd ekki breytast neitt hvað varði nýtingu á svæðinu, þó að krafa þeirra yrði tekin til greina. Stefndi hafi 7. nóvember 2005 fengið útgefið af umhverfisráðuneytinu starfsleyfi til reksturs allt að 460.000 tonna álvers, og þar með áframhaldandi reksturs álversins í núverandi mynd, en framleiðslugeta þess sé nú um 180.000 tonn á ári. Starfsleyfið gildi til ársins 2020 en gert sé ráð fyrir endurskoðun þess að jafnaði á fjögurra ára fresti, í fyrsta skipti í nóvember 2009. Í starfsleyfinu sé stefnda heimilt að losa flúoríð, ryk og brennisteinsdíoxíð í tilteknu magni eins og þar komi fram. Ekki sé hægt að fallast á dómkröfur stefnenda um að óheimilt sé að reka álbræðslu stefnda þannig að frá starfseminni stafi gastegundir og reykur sem takmarki not Óttarsstaðalandsins, án þess að gera jafnframt kröfu um að starfsleyfi verksmiðjunnar til losunar framangreindra lofttegunda verði fellt úr gildi eða ógilt, og stefna þar með einnig umhverfisráðherra til varnar í málinu. Ótæk væri sú staða ef stefndi hefði undir höndum gilt starfsleyfi sem heimilaði útblástur tiltekinna gastegunda og reyks, en um leið hefði gengið dómur sem kvæði slíkt óheimilt. Ljóst sé því að óhjákvæmilegt sé að vísa kröfunni frá dómi. Þá felist í þessari kröfugerð stefnenda að dómurinn sé í raun spurður lögspurningar um heimild stefnda til þess að reka álverið með þeim hætti sem það hafi verið rekið hingað til. Slík kröfugerð sé í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Að öðru leyti sé kröfugerð þessi of óskýr og óljós til þess að á hana verði lagður dómur. Þannig sé þess krafist að stefndi hætti að reka álbræðslu þannig að hún mengi og takmarki not lands jarðarinnar ,,...á 456,2 hektara svæði...” án nokkurrar tilgreiningar á því hvert það svæði sé. Þá séu notuð hugtök í kröfugerðinni sem ekki sé skýrt hvað í felist, s.s. ,,gastegundir”, ,,reykur” og ,,mengun”. Slík kröfugerð sé í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, einkum d. lið og 4. mgr. 114. gr. laganna. Um kröfu um að takmörkun 12. gr. aðalsamnings sé ólögmæt og ógild. Stefnendur krefjist þess einnig ,,...að sú takmörkun sem felst í 12. gr. aðalsamnings milli íslenska ríkisins og Alusuisse hinn 28. mars 1966 á ábyrgð Alcan á Íslandi (áður ISAL) á tjóni innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar, eins og það er skilgreint í greindum samningi, í landi Óttarsstaða sé ólögmæt og ógild gagnvart stefnendum...”. Stefndi telji stefnendur ekki hafa lögvarða hagsmuni af því að hafa kröfugerð þessa uppi samhliða kröfugerð um kaupskyldu eða skyldu til greiðslu skaðabóta. Ljóst sé að við úrlausn um það hvort kaupskylda eða skylda til greiðslu skaðabóta sé fyrir hendi verði að taka afstöðu til þess hvort sú takmörkun sem felist í 12. gr. aðalsamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse sé lögmæt og gild gagnvart stefnendum. Ekki verði komist að þeirri niðurstöðu að á stefndu hvíli kaupskylda eða skylda til greiðslu skaðabóta nema jafnframt verði komist að þeirri niðurstöðu að sú takmörkun sem felist í 12. gr. aðalsamnings sé ólögmæt og ógild gagnvart stefnendum. Því sé óþarfi að hafa uppi kröfu þessa samhliða kröfu um viðurkenningu á kaupskyldu eða skyldu til greiðslu skaðabóta. Jafnframt sé ljóst að kröfugerð þessi sé of óljós og óákveðin til þess að hægt sé að taka hana til greina. Kröfugerðin skilgreini ekki hver sú takmörkun sé sem krafist sé að sé ólögmæt og ógild gagnvart stefnendum, heldur sé vísað til skilgreiningar utan kröfugerðarinnar á því hver sú takmörkun sé, þ.e. til 12. gr. aðalsamnings íslenska ríkisins og Alusuisse frá 1966. Hér verði að hafa í huga að þess sé ekki krafist að ákvæðið í heild sé ólögmætt eða ógilt gagnvart stefnendum, heldur aðeins sú takmörkun sem í því felist. Með sama hætti sé vísað til skilgreiningar utan kröfugerðarinnar sjálfrar á því hvert sé svæði takmarkaðrar ábyrgðar. Ljóst sé því að ekki sé hægt að taka kröfugerð þessa upp sem dómsorð í málinu, enda ráðist það af ákveðnum þáttum utan dómsorðsins hvað í því felist. Kröfugerð sem þessi sé því ekki í samræmi við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einnig 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Hafa verði í huga að aðilar aðalsamningsins séu ríkisstjórn Íslands f.h. íslenska ríkisins og móðurfélag Alcan, nú Alcan Holding (áður Alusuisse). Móðurfélaginu sé hins vegar ekki stefnt í málinu eins og nauðsynlegt sé hyggist stefnendur freista þess að fá kröfu sinni framgengt, enda hafi móðurfélagið hagsmuni af úrlausn um það hvort ákvæðið sé skuldbindandi fyrir stefnendur. Beri því að vísa kröfugerð þessari frá dómi. Um varakröfu um að rekstur álversins sé óheimill. Sömu sjónarmið og rakin hafi verið eigi við um varakröfu stefnenda um að óheimilt sé án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu þannig að hún mengi og takmarki þar með not Óttarsstaðalandsins á 253,3 hektara svæði, svokölluðu þynningarsvæði og sé vísað til þess sem á undan greini eftir því sem við eigi. Krafa um kaup eða skaðabætur. Krafa stefnenda um að stefndu sé skylt ,,...að kaupa af stefnendum eða greiða þeim skaðabætur að andvirði 456,2 hektara af landi jarðarinnar Óttarsstaða... og greiða fyrir landsvæðið fjárhæð sem jafngildir markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði... gegn afsali á landinu...” sé sama marki brennd og aðrar kröfur stefnenda sem að framan hafi verið fjallað um. Stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að hafa kröfu þessa uppi samhliða kröfu um að viðurkennt verði að óheimilt sé án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu stefnda þannig að frá henni stafi gastegundir og reykur sem takmarki not Óttarsstaðalandsins, eins og áður hafi verið rakið. Þá sé með kröfu þessari krafist greiðslu fyrir tiltekið landsvæði með fjárhæð sem jafngildi markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði gegn útgáfu afsals. Í þessu felist að krafist sé greiðslu sem ekki sé ákveðin, heldur muni síðar verða ákveðið með einhverjum hætti. Verði fallist á kröfugerð þessa eigi enn eftir að komast að því hvert markaðsverðmæti landsins sé. Slík kröfugerð standist hins vegar ekki ákvæði 1. mgr. 80. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, en samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu megi ekki í dómi skírskota til sannana eða atvika sem kunni síðar að koma fram. Kröfu þessari beri því að vísa frá dómi. Þá sé þessi kröfugerð að öðru leyti óskýr og óljós. Þannig sé þess krafist að stefndu beri ýmist einum, tveimur eða öllum saman in solidum að kaupa eða greiða skaðabætur. Vísað sé til þess að stefndu beri að greiða andvirði samtals 456,2 hektara lands án nánari tilgreiningar á því hvert andvirðið sé. Einnig sé vísað til skilgreiningar á svæði takmarkaðrar ábyrgðar og þynningarsvæðið án þess að þau svæði séu skilgreind eða staðsetning þeirra tilgreind sérstaklega. Kröfugerð þessi sé því ekki dómtæk í núverandi búningi. Varakrafa um greiðslu mismunar. Krafa um að stefndu beri að greiða stefnendum mismun á markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar eða sem byggingarlands undir iðnaðarhúsnæði sé sama marki brennd og á undan greinir, þ.e. krafan sé of óljós og óskýr til að hægt sé að taka hana til greina og hafi stefnendur ekki lögvarða hagsmuni af því að bera hana uppi. Auk þess sé málatilbúnaður stefnenda vegna þessarar kröfu verulega vanreifaður og engin sjónarmið rakin að baki þessari kröfu stefnenda. Viðurkenning á skaðabótaskyldu. Skaðabótakrafa vegna skerðingar á notkun lands Óttarsstaða frá 1. apríl 1997 til endanlegs dómsuppsögudags sé sömuleiðis vanreifuð, enda hafi stefnendur ekki sýnt fram á að nokkur not landsins hafi verið skert eða meint skerðing verið af völdum stefnda. Í málatilbúnaði sé engin tilraun gerð til þess að sýna fram á að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, hvers eðlis það tjón eigi að hafa verið né heldur hvenær það hafi átt að hefjast. Vanreifun á aðild stefnenda. Að lokum segi í stefnu að Óttarsstaðalandið skiptist í Óttarsstaði I og II og virðist hluti stefnenda vera eigendur að landi Óttarstaða I og annar hluti vera eigendur að landi Óttarsstaða II. Ekki sé upplýst hvort úrskiptar spildur, ef um þær sé að ræða, séu einungis í eigu hluta stefnenda eða allra. Engin gögn hafi verið lögð fram um eignarhald á jörðinni eða hvort og hvenær þá einstakir stefnendur hafi eignast land Óttarsstaða. Ekki verði ráðið af gögnum málsins hvernig jarðirnar tvær liggi með tilliti til hinnar, þ.e. hvernig Óttarsstaðir I liggi með tilliti til Óttarsstaða II og svæðis takmarkaðrar ábyrgðar eða þynningarsvæðis, t.d. hvor þeirra, eða báðar, liggi innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar eða þynningarsvæðis, eða hvort allar úrskiptar spildur, ef um þær sé að ræða, geri það. Þannig sé óljóst hvort allir stefnenda geti haldið því fram að hafa þurft að þola takmarkanir á notum landsins af völdum stefndu eða einungis sumir. Málatilbúnaður stefnenda sé því verulega vanreifaður að þessu leyti. Stefndi, íslenska ríkið, byggir frávísunarkröfu sína m.a. á því að stefnendur hafi ekki gætt ákvæða 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um fyrirsvar. Stefnendur stefni iðnaðarráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Fyrir utan aðalsamninginn frá 1966 hafi þær ákvarðanir sem stefnendur byggi á gagnvart íslenska ríkinu verið teknar af öðrum en iðnaðarráðherra. Fyrirsvar fjármálaráðherra sé ekki útskýrt í stefnu. Umhverfisráðherra fari með yfirstjórn skipulags- og mengunarvarnarmála, þ.á m. útgáfu starfsleyfa. Kröfur og málatilbúnaður stefnenda byggi að stórum hluta á ákvörðunum Hollustuverndar ríkisins, umhverfisráðherra og Umhverfisstofnunar í tengslum við útgáfu starfsleyfis og ákvörðun þynningarsvæðis. Iðnaðarráðherra, iðnaðarráðuneyti eða undirstofnanir þess hafi ekki átt þátt í því ákvörðunarferli enda gengi slíkt gegn skýrri og lögbundinni verkaskiptingu ráðuneyta. Þynningarsvæði vegna álversins í Straumsvík hafi verð ákvarðað af Hollustuvernd ríkisins árið 1997, sem þá hafi heyrt undir umhverfisráðherra. Starfsleyfi meðstefnda, Alcan á Íslandi hf., frá árinu 1995 hafi verið unnið samkvæmt tillögu Hollustuverndar ríkisins og gefið út af umhverfisráðherra sem yfirmanni mengunarvarnarmála og málefna hollustuvarna. Loks hafi starfsleyfi meðstefnda, Alcan á Íslandi hf., frá árinu 2005, þar sem ítrekað hafi verið ákvæði um þynningarsvæði, verið gefið út af Umhverfisstofnun sem sé undirstofnun umhverfisráðuneytis. Af framangreindu megi ráða að iðnaðarráðherra eigi ekki aðild að máli varðandi kröfur þær er varði þynningarsvæði og byggi á starfsleyfum meðstefnda, Alcan á Íslandi hf. (frá árinu 1995). Að mati stefnda eigi kröfur þessar og málsástæður sem þeim tengist að beinast að umhverfisráðherra og Umhverfisstofnun. Umhverfisráðuneytið hafi formlega verið stofnað með lögum nr. 3/1990. Hafi þá fjöldi mála færst undir umhverfisráðuneyti, sbr. 13. gr. reglugerðar nr. 96/1969, sbr. auglýsing nr. 5/1990. Enn fleiri verkefni hafi verið færð undir ráðuneytið síðar. Núgildandi reglugerð um Stjórnarráð Íslands sé nr. 3/2004. Um málaflokka sé vísað til 13. gr. reglugerðarinnar, sérstaklega 4. tl. Umhverfisstofnun hafi tekið til starfa 1. janúar 2003, sbr. lög nr. 90/2002. Umhverfisstofnun starfi undir yfirstjórn umhverfisráðuneytis. Umhverfisstofnun annist verkefni á grundvelli laga, þ.á m. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998. Samkvæmt reglugerð 785/1999 gefi Umhverfisstofnun og heilbrigðisnefndir út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem geti haft í för með sér mengun. Kröfur stefnenda séu viðurkenningarkröfur. Á því sé byggt af hálfu stefnda að ekki sé fullnægt skilyrðum laga nr. 91/1991 til að hafa uppi slíkar viðurkenningarkröfur í málinu, sbr. m.a. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Að mati stefnda hafi stefnendur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum. Til þess séu kröfur stefnenda m.a. of óskýrar og óljósar. Til staðar sé gilt starfsleyfi fyrir álverið sem byggist á lögum en starfsleyfi þess hafi ekki verið hnekkt eða reynt að hnekkja því. Þá sé málatilbúnaður stefnenda að talsverðu leyti byggður á forsendum um nýtingu lands og spám um íbúðarbyggð sem ekki séu í neinum tengslum við skipulag Hafnarfjarðarkaupstaðar og að mati stefnda alls óraunhæfar. Skipulag bæjarins sé ákveðið af Hafnarfjarðarkaupstað, sbr. lög nr. 73/1997. Hagsmunaaðilar hafi rétt til að gera athugasemdir varðandi skipulag, en hafi enga heimild til þess að skipuleggja landsvæði sjálfir. Bendi stefndi á að meiri hluti þess lands innan Óttarsstaða sem falli undir þynningarsvæði sé óskipulagt og í bið. Þá skorti að mati stefnda einnig varðandi bótakröfur stefnenda það grundvallarskilyrði að sýnt sé fram á tjón, en með öllu sé ósannað að mati stefnda að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni eða þá hvert ætlað tjón sé. Þá telji stefndi kröfugerð stefnanda fela í sér lögspurningar sem séu andstæðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, m.a. um það hvort álverið verði rekið áfram. Fyrr sé að því vikið að til staðar sé gilt starfsleyfi fyrir álverið sem byggist á lögum og hafi því ekki verið hnekkt. Einnig sé á það bent að málið byggist nokkuð á forsendum sem stefnendur gefi sér en eigi sér ekki stoð í skipulagi eða öðru. Þá sé á því byggt af hálfu stefnda að kröfugerð sé óskýr og óljós að miklu leyti og ekki í samræmi við d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Ekki sé fyllilega ljóst hvað sé aðalkrafa og hvað sé varakrafa samkvæmt stefnu eins og kröfugerð sé sett upp. Þá sé á það bent vegna kröfu um að óheimilt sé án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu að íslenska ríkið reki ekki álbræðslu. Þá séu hugtök í kröfugerð stefnenda eins og ,,gastegundir”, ,,reykur”, ,,sem mengi”, ,,takmarka þar með not”, ,,skerðingar á notkun”, mjög rúm og ekki nægilega útskýrð og að mati stefnda útilokað að dómsorð geti endurspeglað svo rúma kröfugerð. Skorti þar að mati stefnda allar viðmiðanir um það hvað felist í þessum hugtökum. Ekki sé nægjanleg grein gerð fyrir því í hverju meint takmörkun felist í 12. gr. aðalsamnings sem stefnendur reyni að fá hnekkt. Fyrr sé að því vikið að þótt fallist yrði á kröfur stefnenda væri alls óvíst að stefnendur fengju að nýta landið eins og lýst sé í stefnu, sbr. aðalskipulag Hafnarfjarðarkaupstaðar. Sé þetta enn ein röksemd fyrir því að stefnendur eigi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum. Að mati stefnda verði krafa um að óheimilt sé að reka álbræðsluna ekki gerð án þess að þeir geri jafnframt kröfu um að starfsleyfi verksmiðjunnar sem gildi til ársins 2020 verði fellt úr gildi. Stefnendur geri enga slíka kröfu fyrir dóminum. Ef fallist yrði á kröfur stefnenda stæði enn gilt og virkt starfsleyfi. Þá telji stefndi að ekki verði samhliða höfð uppi krafa um að takmörkun 12. gr. aðalsamnings sé ólögmæt og ógild og höfð uppi krafa um kaupskyldu eða greiðslu skaðabóta gegn afsali. Stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að hafa báðar kröfur uppi í málinu samhliða, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í raun sé um valkvæða kröfu að ræða sem sé andstæð aðallega d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 114. gr. laganna. Í stefnu sé þess ekki krafist að viðurkennt sé að ákvæði 12. gr. aðalsamningsins sé í heild ólögmætt og ógilt heldur hluti þess, en vanreifað sé í hverju krafan felist nákvæmlega og sé það að mati stefnda ekki í samræmi við d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Þá telji stefndi það einnig valkvæða kröfu sem standist ekki skilyrði 80. og 114. gr. laga nr. 91/1991 að gera bæði kröfu um kaupskyldu og skaðabætur. Varðandi kröfu um að stefndu sé skylt ,,...að kaupa af stefnendum eða greiða þeim í skaðabætur andvirði 456,2 hektara af landi jarðarinnar Óttarsstaða...” og greiða fyrir landsvæðið fjárhæð sem jafngildir markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði ,,...gegn afsali á landinu.” sé á því byggt að stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að hafa þessa kröfu uppi auk kröfu um að viðurkennt verði að óheimilt sé án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu, sbr. kröfugerð í stefnu. Telji stefndi að slík valkvæð krafa sem birtist efst á bls. 2 í stefnu sé andstæð 80. gr. og 114. gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur hafi krafist þess að stefndu kaupi eða greiði skaðabætur sem þar sé lýst. Krafa stefnenda vegna kaup- eða skaðabótakröfu þeirra gegn afsali sem jafngildi markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði á endanlegum dómsuppsögudegi gegn afsali á landi sé óvenjuleg að því leyti að þar sé gerð krafa um viðurkenningu á kaupskyldu eða greiðslu bóta en jafnframt sé tiltekið við hvaða verð miða eigi, en engin sönnunargögn liggi fyrir að mati stefnda um það hvert sé markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði eða undir íbúðarhúsnæði. Að mati stefnda sé því um algera vanreifun á þeim viðmiðunargrundvelli sem stefna miðist við. Slíkt sé andstætt 1. mgr. 80. gr., d. og e. liðum. Stefndi telji reyndar að samhliða kröfu um viðurkenningu á kaupskyldu eða á greiðslu skaðabóta geti ekki líka farið krafa um viðurkenningu á tiltekinni verðviðmiðun og sé því mótmælt. Virðist þetta einnig vera í andstöðu við það sem fram komi í stefnu þar sem segi á bls. 18 fyrir miðri síðu: ,,Í máli þessu eru ekki gerðar kröfur um tilteknar bætur eða ákveðið kaupverð fyrir greinda 456,2 hektara lands, sem falla undir svæði takmarkaðrar ábyrgðar.” Þá liggi ekkert fyrir um að allt það landsvæði sem tilgreint sé í stefnu verði nýtt sem byggingarland fyrir atvinnu- eða íbúðarhúsnæði og sé þetta atriði því algerlega vanreifað í stefnu, en stefnendur hafi sönnunarbyrgði fyrir kröfum sínum. Sömu athugasemdir og gerðar hafi verið hér að framan séu einnig gerðar hér um að verðviðmiðun stefnenda séu algerlega óraunhæf. Forsendur stefnenda fyrir verðviðmiðun sem miðist við byggingarland fyrir íbúðarhúsnæði eigi sér ekki stoð í raunveruleikanum og sé því mótmælt. Að auki felist í þessu krafa um greiðslu sem ekki sé ákveðin, heldur verði ákveðin síðar. Þá eigi enn eftir að komast að því hvert markaðsverðmæti landsins sé en slíkt standist ekki ákvæði 1. mgr. 80. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé á því byggt að ekki sé nægjanlega gerð grein fyrir svæði ,,takmarkaðrar ábyrgðar” og ,,þynningarsvæðis” í stefnu. Krafa um að stefndu beri að greiða mismun á markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar eða sem byggingarlands undir iðnaðarhúsnæði hins vegar sé sama marki brennd og áður hafi verið rakið. Á það sé bent af hálfu stefnda að meginhluti þess lands innan Óttarsstaða sem falli undir þynningarsvæði sé óskipulagt og í bið. Krafa þessi sé allt of óljós og hafi stefnendur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr henni. Krafan sé vanreifuð og ekki í samræmi við 80. gr. laga nr. 91/1991. Að mati stefnda sé krafa um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna meintrar skerðingar á notkun aðallega 456,2 og til vara 253,3 hektara lands jarðarinnar Óttarsstaða af völdum álbræðslunnar frá 1.4. 1997 til endanlegs dómsuppsögudags verulega vanreifuð og ekki í samræmi við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Tjón sé algerlega ósannað eða hvert það sé og ekki hafi verið sýnt fram á að nein not landsins hafi verið skert eða að stefndi beri ábyrgð á því ef svo væri. Að lokum sé á því byggt að aðild stefnenda sé vanreifuð. Skorti verulega á upplýsingar um eigendur að landi Óttarsstaða I og Óttarsstaða II. Engin gögn hafi verið lögð fram um eignarhald á jörðinni eða hvort og hvenær einstakir eigendur hafi eignast landið Óttarsstaði. Ekki verði ráðið af gögnum málsins hvernig lega hinna tveggja landa Óttarsstaða liggi. Það sé óljóst hvort allir stefnendur geti haldið því fram að hafa þurft að þola takmarkanir á notum landsins eða einungis sumir. Þetta sé mikilvægt atriði að mati stefnda og sé málið algerlega vanreifað í stefnu að þessu leyti, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi, Hafnarfjarðarkaupstaður, byggir frávísunarkröfu sína á því að stefnendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að bera kröfur sínar undir dómstóla. Réttarstaða þeirra muni ekkert breytast við það varðandi nýtingu á Óttarsstaðalandi þó svo dæmt yrði í samræmi við aðal- eða varakröfu. Það ráðist af því að það sé stefndi sem fari með skipulagsvald á þessu landi sem og öðru landi innan staðarmarka kaupstaðarins. Vísist um það til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 með síðari breytingum, sbr. t.d. 2. mgr. 3. gr. laganna þar sem segi að sveitarstjórnir annist gerð svæðis-, aðal- og deiliskipulagsáætlana. Kröfugerð stefnenda sé því í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og í raun við 2. mgr. 25. gr. laganna þar sem um staðfestingarmál sé að ræða. Þær fullyrðingar stefnenda sem ítrekað komi fram í stefnu og byggt sé á í málinu, þ.e. að óumdeilt sé að eðlileg þróun íbúðarbyggðar á þessum slóðum væri vestur með ströndinni, ,,ef ekki væri bannað að byggja þar vegna hagsmuna álbræðslunnar” séu rangar að áliti stefnda. Huga verði að því í þessu samhengi að ekki sé útilokað nú að þessi hluti verði deiliskipulagður með þeim hætti, þ.e. undir íbúðarbyggð. Mörk þynningarsvæðis samkvæmt starfsleyfi séu til bráðabirgða og hugsast geti að mörkin muni síðar ekki ná inn á Óttarsstaðaland, heldur einungis að mörkum landsins. Vísist til þess að við síðustu stækkunaráform meðstefnda, Alcan á Íslandi hf., hafi félagið talið minnkun þynningarsvæðisins mögulega þrátt fyrir mjög mikla stækkun verksmiðjunnar. Umrætt svæði sé einnig kjörið til ýmiss konar atvinnureksturs. Mjög aðdjúpt sé við landið og góðir möguleikar á því að stækka höfnina í Straumsvík. Nægjanlegt vatnsmagn sé, sem fullvíst sé að fáist með borunum ásamt möguleikum á gufuorku af Krísuvíkur- og Trölladyngjusvæðinu. Lega landsins sé að öðru leyti góð til atvinnureksturs vegna nálægðar við aðrar hafnir og við flugvellina á Miðnesheiði og í Reykjavík. Þriðji möguleiki og ekki sá lakasti sé að þessi hluti Óttarsstaða verði skipulagður sem hafnarsvæði. Ógerlegt sé að stækka aðalhöfnina meira og einu þróunarmöguleikarnir í hafnarstarfsemi í Hafnarfirði felist í því að stækka höfnina í Straumsvík og yrði umrætt land Óttarsstaða þá að hluta a.m.k. hafnarsvæði. Þessir möguleikar á skipulagi séu allir til skoðunar hjá skipulagsyfirvöldum og sé þetta svæði því óskipulagt nú að mestu af þessum sökum með heimild í 20. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Kröfugerð stefnenda sé samkvæmt þessu í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 þar sem þessi réttindi, sem stefnt sé vegna, séu ekki orðin til og verði hugsanlega aldrei til. Beri því að vísa málinu frá dómi þegar af þessum ástæðum. Þá sé kröfugerðin vanreifuð og of óskýr og óljós til þess að á hana verði lagður dómur. Nægi að nefna það grundvallaratriði að stefnendur byggi alla kröfugerð sína á því að land skipulagt undir íbúðarhúsnæði sé verðmeira en land skipulagt undir atvinnuhúsnæði, án þess að sýna fram á það með sönnunargögnum eða með öðrum hætti að svo sé. Þá sé ekki minnst á þann möguleika að skipuleggja megi þetta svæði sem hafnarsvæði og hvers virði landið yrði þá. Kröfugerð og málatilbúnaður stefnenda uppfylli ekki kröfur um skýran og glöggan málatilbúnað og samrýmist því ekki ákvæðum 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi líti svo á að það samrýmist ekki 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og 1. mgr. 80. gr. laganna að hafa uppi þær dómkröfur samhliða aðal- og varakröfu að stefndu verði gert skylt að kaupa af stefnendum umrætt land eða greiða skaðabætur fyrir það eða til vara að stefndu verði að greiða mismuninn á markaðsverðmæti sem byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar eða sem byggingarlands undir iðnaðarhúsnæði hins vegar. Stefnendur hafi augljóslega ekki hagsmuni af því að hafa uppi báðar þessar kröfur. Það beri því að vísa báðum þessum kröfum frá dómi. Þar sem meðstefndi, Alcan á Íslandi hf., hafi starfsleyfi útgefið af Umhverfisstofnun og starfsemin fari óumdeilanlega að öllu leyti fram í samræmi við það beri að áliti stefnda að stefna einnig umhverfisráðherra til varnar í málinu til þess að fá leyfið fellt úr gildi. Beri því af þessari ástæðu að vísa málinu frá dómi. Þá beri einnig að stefna móðurfélagi meðstefnda, Alcan á Íslandi hf., Alcan Holding, þar sem það félag sé nú annar samningsaðila aðalsamningsins frá 28. mars 1966 sem stefnendur byggi á í málinu. Hafi stefnendur því ekki gætt að ákvæðum 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991. Skaðabótakrafa vegna skerðingar á notkun umrædds lands frá 1. apríl 1997 til endanlegs dómsuppsögudags sé einnig vanreifuð þar sem stefnendur hafi ekki sýnt fram á að nein not landsins hafi verið skert eða að þeir hafi orðið fyrir tjóni. Þessari kröfu beri því að vísa frá dómi. III. Við munnlegan málflutning um frávísunarkröfu stefndu mótmælti lögmaður stefnenda kröfunni og þeim röksemdum sem hún byggði á. Stefnendur byggja á því að í stefnu sé á skilmerkilegan hátt rakinn málatilbúnaður og málsástæður stefnenda. Málatilbúnaður þeirra brjóti ekki gegn ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Ennfremur séu dómkröfur þeirra skýrar, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, og þá séu þær í fullu samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Stefnendur kveða hagsmuni sína af því að fá úrlausn dómstóla um kröfur sínar augljósa. Að því er varðar reglur um fyrirsvar þá sé gætt að því að stefna þeim ráðherra f.h. íslenska ríkisins til fyrirsvars í málinu sem hafi mestra hagsmuna að gæta, en venjur standi til þess að haga fyrirsvari með þeim hætti. Ekki sé þörf á því að stefna öllum þeim ráðherrum sem hugsanlega eigi einhverja hagsmuni tengda málarekstri. Iðnaðarráðherra hafi á sinni hendi að gera alla samninga um rekstur álversins í Straumsvík. Þá sé fjármálaráðherra stefnt venju samkvæmt þegar málarekstur geti leitt til skaðabótaskyldu ríkisins. Þá miði stefnendur við að kröfugerð þeirra endurspegli að gætt sé að hagsmunum allra stefndu í málinu. Eigendur landsins að Óttarsstöðum hafi borið skaða af hagsmunum stefndu. Krafist sé viðurkenningar á ólögmæti ráðstafana stefndu. Verið sé að ganga eins skammt í kröfugerðinni eins og framast sé unnt. Að því er varði einstök hugtök í kröfugerðinni þá sé gild regla að ekki þurfi að sanna þekkt hugtök, sbr. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Að því er varði viðmiðunarverð í kröfugerðinni þá hefði það leitt til frávísunar ef miðað hefði verið við verð með óskilgreindum hætti. Hér sé miðað við stjórnarskrárbundin ákvæði varðandi verðviðmið, en hugtakið markaðsverðmæti taki mið af stjórnarskránni. Að því er varði sönnun á tjóni þá gildi sú regla að sá sem sviptur sé eign sinni þurfi ekki að sanna tjón sitt af nákvæmni. Dugi að sýna fram á að eitthvað tjón hafi átt sér stað. Það liggi fyrir í máli þessu. Að því er varði skipulag á þrætusvæðinu þá hafi ekkert skipulag legið fyrir á svæðinu þegar samningar hafi verið gerðir á árinu 1966. Þá verði að líta til þess að ekki sé unnt að fresta gerð skipulags endalaust en það jafngildi í reynd eignarnámi. Að því er varði aðild í málinu þá sé ljóst, miðað við kröfugerð stefndu, að þeir hafi ekki kynnt sér eignarheimildir að nærliggjandi svæði við álverið í Straumsvík, sem þó verði fyrir miklum áhrifum af rekstri álversins. Land Óttarsstaða sé í sameign allra eigenda að landinu, svo sem fram komi berlega í stefnu. Þá hafi áður gengið ágreiningsmál um hagsmuni tengda þessari jörð en í hæstaréttardómi frá árinu 1992, sem stefndi, Hafnarfjarðarkaupstaður, hafi verið aðili að, hafi komið fram um eignarhald á jörðinni. Málatilbúnaður stefnenda miði við það að gengnum dómi í málinu endurheimti stefnendur land sitt að öllu leyti eða fái andvirði þess bætt. Gangi málið ekki til efnisdóms sé stefndi, íslenska ríkið, að taka land til sín án þess að endurgjald komi fyrir. Hafi stefndi, Alcan á Íslandi hf., ekki gætt að því að stefndi, íslenska ríkið, hefði full umráð yfir nauðsynlegu svæði þegar til samninga var gengið á árinu 1966. Séu því miklir hagsmunir af því fyrir stefnendur að fá dóm í málinu. IV. Stefnendur hafa í stefnu sett fram dómkröfur í þremur liðum. Varakröfur eru hafðar uppi að baki öllum kröfuliðunum. Allar eru kröfurnar viðurkenningarkröfur, en samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að leita viðurkenningardóms um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands ef sá sem kröfu gerir telst hafa lögvarða hagsmuni af slíkri kröfu. Gildir þetta án tillits til þess hvort aðilanum væri þess í stað unnt að leita dóms sem fullnægja mætti með aðför. Fyrsta aðalkrafa stefnenda lýtur að því að dæmt verði að stefndu sé óheimilt án samþykkis stefnenda að reka álbræðslu stefnda, Alcan á Íslandi hf., í Straumsvík þannig að frá starfseminni stafi gastegundir og reykur sem takmarki þar með not lands jarðarinnar á svæði takmarkaðrar ábyrgðar. Er krafan hér á eftir nefnd fyrsta krafa stefnenda. Samhliða þessari kröfu er gerð sú krafa að viðurkennt verði að sú takmörkun sem felist í 12. gr. aðalsamnings milli íslenska ríkisins og Alusuisse á þessu svæði sé ólögmæt og ógild gagnvart stefnendum. Í þessari fyrstu aðalkröfu er höfð uppi varakrafa varðandi kröfu um óheimilan rekstur álbræðslunnar og er í því tilviki miðað við að takmörkuð séu not á minna landsvæði og þá einungis miðað við svonefnt þynningarsvæði. Í öðru lagi hafa stefnendur uppi viðurkenningarkröfu um að stefndu sé skylt að kaupa af stefnendum eða greiða þeim í skaðabætur andvirði þess hluta af landi jarðarinnar Óttarsstaða sem fellur að mestu leyti innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar og að fyrir þetta svæði verði greidd fjárhæð sem jafngildi markaðsverðmæti landsins sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði, allt gegn útgáfu á afsali fyrir landið. Er þessi krafa hér á eftir nefnd önnur krafa stefnenda. Í þessum kröfulið er höfð uppi varakrafa um að fjárhæðin sem greiða eigi nemi mismuni á markaðsverðmæti byggingarlands undir íbúðarhúsnæði annars vegar og iðnaðarhúsnæðis hins vegar. Loks hafa stefnendur í þriðja lagi uppi dómkröfur um viðurkenningu á því að stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart stefnendum vegna skerðingar á notkun landsins. Þar er miðað við landsvæði innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar en til vara við landsvæði innan þynningarsvæðisins. Er krafan hér á eftir nefnd þriðja krafa stefnenda. Stefnendur hafa í annarri dómkröfu uppi kröfu um viðurkenningu á kaupum á landsvæðinu eða greiðslu skaðabóta með þeim hætti að kaup eða bætur taki mið af markaðsverðmæti landsins sem bygginarlands fyrir íbúðarhúsnæði eða iðnaðarhúsnæði. Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er gerð sú krafa í einkamáli að stefnandi afmarki sakarefni sitt skýrlega í stefnu þannig að ekki fari milli mála hvert það sé. Í beinum tengslum við þessi ákvæði er kveðið á um í 4. mgr. 114. gr. laganna að sakarefni verði að vera nægjanlega ákveðið þannig að dómur verði felldur á það án tillits til þess hvernig atvik þróist í framtíðinni. Í nefndri 4. mgr. 114. gr. eru gerðar tvenns konar undantekningar frá þessari reglu, sem ekki eiga við í tilviki stefnenda. Eru það einu undantekningarnar frá því að niðurstaða sakarefnis ráðist af atvikum sem eru þegar að baki við uppkvaðningu dóms. Kröfugerð sem miðar við markaðsverðmæti lands sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði eða iðnaðarhúsnæði á dómsuppsögudegi er ákveðin, en unnt væri að sýna síðar fram á hvert væri markaðsverðmæti landsins, t.a.m. með dómkvaðningu matsmanna. Þó svo landið hafi enn ekki verið skipulagt breytir það ekki þeirri staðreynd að stefnendum er unnt að hafa uppi í máli dómkröfur um markaðsverðmæti lands sem taki mið af markaðsverðmæti sem byggingarlands fyrir íbúðarhúsnæði eða iðnaðarhúsnæði. Ræðst kröfugerðin þannig ekki af atvikum sem síðar koma fram. Með hliðsjón af þessu er það niðurstaða dómsins að kröfugerð stefnanda á þessum forsendum feli í sér nægjanlega ákveðið sakarefni, sbr. 1. mgr. 80. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerð stefnenda felur í sér þá stöðu að tilteknir kröfuliðir fela í sér forsendu þegar tekin er afstaða til annarra kröfuliða. Málatilbúnaður stefnenda felur í sér að stefnendur telja að stefndu hafi ekki gætt að því að afla sér heimilda frá stefnendum er álbræðslu stefnda, Alcan á Íslandi hf., var fyrir komið á aðliggjandi landi. Frá álbræðslunni stafi gastegundir og reykur sem takmarki heimildir stefnenda til að nýta landið. Þær dómkröfur stefnenda er lengst ganga af þessu tilefni eru fyrsta krafa þeirra um að viðurkennt sé að óheimilt sé að reka álbræðsluna með þeim hætti er gert sé og önnur krafa þeirra um að viðurkennt verði að stefndu sé skylt að kaupa af stefnendum eða greiða þeim í skaðabætur andvirði tiltekins landsvæðis gegn afsali á landinu. Þegar komist er að niðurstöðu um hvort viðurkennt verði að stefndu sé skylt að kaupa af stefnendum landsvæðið eða greiða þeim bætur fyrir landið verður óhjákvæmilega komist að niðurstöðu um hvort einhverjar ráðstafanir stefndu hafi bakað þeim bótaskyldu gagnvart stefnendum. Enga sjálfstæða þýðingu hefur að gera sjálfstæða kröfu um að stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart stefnendum vegna skerðingar á notkun landsins, svo sem gert er í þriðja kröfulið í stefnu. Slík viðurkenningarkrafa hefur enga aðra þýðingu en að vera forsenda þegar tekin er afstaða til fyrri kröfunnar. Hafa stefnendur á þessum forsendum ekki lögvarða hagsmuni af kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu. Í fyrsta og öðrum kröfulið lýstur síðan saman dómkröfum sem ekki verður leyst úr samhliða. Er annars vegar um að ræða kröfu um að viðurkennt verði að rekstur álbræðslunnar í núverandi mynd sé óheimill og hins vegar krafa um að viðurkennt sé að stefndu sé skylt að kaupa af stefnendum tiltekið landsvæði eða greiða þeim skaðabætur fyrir landið. Með annarri dómkröfunni, ef á hana yrði fallist, væri verið að bæta stefnendum það tjón sem þeir hafa orðið fyrir af völdum reksturs álbræðslunnar. Geta þeir ekki samhliða gert kröfu um viðurkenningu á óheimilum rekstri, þar sem með skaðabótunum væri verið að bæta þeim óheimilan rekstur álbræðslunnar í núverandi mynd. Er hér um valkvæða kröfugerð að ræða þar sem lög standa ekki til þess að heimilt sé að verða við báðum kröfunum samhliða. Með vísan til þessa og þess er áður greinir um samspil annarrar og þriðju dómkröfunnar, er óhjákvæmilegt annað en að vísa máli þessu í heild sinni frá dómi. Stefnendur lýsa yfir að þeir séu eigendur að Óttarsstöðum I og II og sé landið í óskiptri sameign allra eigenda. Samkvæmt 12. gr. svonefnds aðalsamnings milli stefnda, íslenska ríkisins, og Alusuisse, sem undirritaður var 28. mars 1966 og stefnendur krefjast m.a. viðurkenningar á að feli í sér ólögmæta og ógilda takmörkun gagnvart þeim sem eigendum jarðarinnar, tekst ISAL, nú stefndi, Alcan á Íslandi hf., á hendur fulla ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýst af gastegundum og reyk frá bræðslunni innan svonefnds svæðis takmarkaðrar ábyrgðar, á eignum eða öðrum hagsmunum manna sem við undirritun samnings búa þar eða eiga þær eignir, svo og gagnvart þeim sem síðar kunna að öðlast framsal frá þeim, að svo miklu leyti sem um sé að ræða núverandi afnot þess eða afnot í framtíðinni önnur en búskapur og garðyrkja. Aðrir þeir, sem frá undirritun samnings taka sér bólfestu innan ofannefnds svæðis eða eignast þar eignir, taka með því á sig áhættu á hvers konar tjóni að því er varðar búskap og garðyrkju er hlýst af gastegundum eða reyk frá bræðslunni og ISAL ber ekki ábyrgð á. Stefndu byggja á því að aðild í málinu sé vanreifuð með því að ekki hafi verið gerð grein fyrir eignarheimildum einstakra eigenda að landinu. Stefnendur hafa leitast við að bæta úr þessu undir meðförum málsins og lagt fram veðbókarvottorð og óþinglýst afsal fyrir hluta eignarinnar. Höfði stefnendur mál þetta á nýjan leik er í ljósi þeirra takmörkuðu gagna er við nýtur um eignarheimildir að landinu og hvernig þeim háttar til og í ljósi ákvæða 12. gr. aðalsamningsins nauðsynlegt að stefnendur geri á skýran hátt grein fyrir því með hvaða hætti eignarrétti á landinu sé háttað. Með hliðsjón af eðli lagaþrætunnar og stöðu aðila þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Úrskurð þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 654/2014
|
Kærumál Börn Innsetningargerð Sáttameðferð
|
K krafðist þess að sér yrði heimilað að fá börn sín og M tekin úr umráðum M og fengin sér með beinni aðfarargerð. M og K fóru sameiginlega með forsjá barnanna en lögheimili þeirra var hjá K. Með vísan til m.a. 1. mgr. 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 var beiðni K tekin til greina í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 1. mgr. 33. gr. a. barnalaga yrði ekki skilin þannig að fram þurfi að fara sérstök sáttameðferð í hvert og eitt sinn sem reynir á úrræði skv. greininni. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2014 þar sem varnaraðila var heimilað að fá börn aðila tekin úr umráðum sóknaraðila og fengin sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um aðför hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í málinu liggur fyrir vottorð 10. mars 2014 um sáttameðferð. Vottorðið var því í gildi, sbr. 7. mgr. 33. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 með síðari breytingum, þegar varnaraðili krafðist aðfarar 22. ágúst 2014, en 1. mgr. 33. gr. a. laganna verður ekki skilin þannig að fram þurfi að fara sérstök sáttameðferð í hvert og eitt sinn sem reynir á úrræði samkvæmt greininni. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til þess að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 382/2013
|
Kærumál Kæra Kæruheimild Málskostnaður
|
Kærð var ákvörðun héraðsdómara um að hafna kröfu K ehf. um að meðferð máls K ehf. gegn L hf. yrði frestað ótiltekið eða þar til endanleg niðurstaða lægi fyrir í tilteknu sakamáli. Málinu var vísað frá Hæstarétti með vísan til þess að hvorki væri að finna í kæru kröfu um að hinni kærðu ákvörðun yrði breytt né væri heimilt að kæra til Hæstaréttar ákvörðun dómara um að synja um frest í máli.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júní sama ár. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að meðferð málsins fyrir héraðsdómi yrði frestað ótiltekið eða þar til endanleg niðurstaða lægi fyrir í tilteknu sakamáli. Í kæru er ekki vísað til kæruheimildar. Sóknaraðili krefst þess að Ásmundur Helgason héraðsdómari ,,verði ... áminntur af Hæstarétti fyrir að gera á hlut [sóknaraðila] í dómarastarfi.“ Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í kæru til Hæstaréttar kemur fram að hin kærða dómsathöfn sé ákvörðun héraðsdóms um að hafna beiðni sóknaraðila um frest. Í kærunni er á hinn bóginn ekki að finna kröfu um breytingu á þeirri dómsathöfn sem um ræðir. Í b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er mælt fyrir um að í kæru skuli tilgreina kröfu um breytingu á þeirri dómsathöfn sem kærð er. Samkvæmt þessu uppfyllir kæran ekki fyrirmæli tilgreinds lagaákvæðis um hvert efni hennar skuli að lágmarki vera. Héraðsdómara var rétt að taka afstöðu til beiðni sóknaraðila um að máli yrði frestað ótiltekið með ákvörðun, sbr. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991. Í 1. mgr. 143. gr. laganna er ekki að finna heimild til að kæra til Hæstaréttar ákvörðun dómara um að synja um frest í máli. Samkvæmt framansögðu verður máli þessu vísað frá Hæstarétti. Kæra sóknaraðila er með öllu að ófyrirsynju. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 7/1999
|
Kærumál Málskostnaðartrygging
|
Staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu stefnda um að stefnanda yrði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu. Ekki talið að af gjaldþrotaskiptum á búi stefnanda sem lauk tveimur árum fyrir málshöfðun yrðu leiddar líkur að því að hann væri nú ófær um greiðslu málskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 1998, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. janúar 1999. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 1998, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili setji málskostnaðartryggingu að fjárhæð 400.000 krónur. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að setja fyrrgreinda tryggingu fyrir málskostnaði, en til vara að ákveðin verði önnur lægri fjárhæð. Hann krefst og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Fallist verður á með héraðsdómara, að af fjárhagsaðstæðum varnaraðila fyrir tveimur árum verði út af fyrir sig ekki leiddar líkur að því að hann sé ófær um greiðslu málskostnaðar í máli þessu, sem hann hefur höfðað á hendur sóknaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 90/2003
|
Kærumál Aðför Gjaldþrotaskipti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu L um að bú M yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Fyrir lá í málinu að lögreglan hafði sent fyrirsvarsmanni M kvaðningu í fyrirtöku á aðfararbeiðni L og hringt í sama skyni, en ekkert lá fyrir um að tilraun hafi verið gerð til að handtaka fyrirsvarsmanninn og færa hann fyrir sýslumann. Talið var að L hafi ekki tekist að sýna fram á að fyrirsvarsmaður M færi huldu höfði í merkingu 1. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Væru skilyrði ákvæðisins því ekki uppfyllt til að taka mætti kröfu L um gjaldþrotaskipti á búi M til greina. Þá var talið, að samkvæmt langri dómvenju væri það skilyrði þess að bú skuldara yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. sömu laga, að mætt hafi verið af hálfu gerðarþola við aðför, en það skilyrði var ekki uppfyllt í málinu. Var hinn kærði úrskurður staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. I. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði var að beiðni sóknaraðila gert fjárnám hjá varnaraðila 19. júní 2002. Var fjárnáminu lokið án árangurs með vísan til 62. gr. laga nr. 90/1989 um aðför að fjarstöddum fyrirsvarsmanni varnaraðila, en ekki hafði tekist að boða hann til gerðarinnar. Samkvæmt gögnum málsins var greiðsluáskorun og boðun til fyrirsvarsmanns varnaraðila vegna fjárnáms birt fyrir móður hans á heimili hans. Þar sem ekki var mætt fyrir hönd varnaraðila við fjárnámsgerðina leitaði sýslumaðurinn í Reykjavík, með vísan til 3. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989, aðstoðar lögreglu við að boða fyrirsvarsmann hans til fyrirtöku 6. mars 2002, en án árangurs. Þá óskaði sýslumaður eftir því í maí sama árs að lögregla færði fyrirsvarsmanninn til sýslumanns en það tókst ekki. Einnig kveðst lögmaður sóknaraðila hafa farið ásamt fulltrúa sýslumanns á lögheimili varnaraðila í janúar 2002. Hafi þá komið í ljós að varnaraðili væri hættur starfsemi. Einnig hafi verið farið að lögheimili fyrirsvarsmanns varnaraðila, en samkvæmt frásögn íbúa þar hafi hann ekki lengur átt þar heima og ekki vitað um aðsetur hans. Í gögnum, sem stafa frá sýslumanninum í Reykjavík og sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt, kemur einnig fram að leitað hafi verið aðstoðar lögreglu við að boða fyrirsvarsmann varnaraðila til fyrirtöku hjá sýslumanni 3. október 2002 og 13. febrúar 2003 vegna krafna annarra á hendur varnaraðila, en lögreglu ekki tekist að hafa upp á honum. Til stuðnings kröfu sinni vísar sóknaraðili einkum til 1. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991, en að henni frágenginni telur hann að taka beri kröfu sína til greina á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. sömu laga. Samkvæmt fyrrnefnda lagaákvæðinu getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta ef skuldarinn hefur strokið af landi brott eða fer annars huldu höfði og ætla megi að það sé sökum skulda, enda megi telja að hætta sé á að dráttur á gjaldþrotaskiptum geti bakað lánardrottninum tjón. Telur sóknaraðili að sú aðstaða sé fyrir hendi í málinu, sem fram komi í lagaákvæðinu. Samkvæmt vottorði hlutafélagaskrár fari áðurnefndur fyrirsvarsmaður einn með stjórn varnaraðila, sem sé einkahlutafélag, og gegni þar starfi framkvæmdastjóra og stjórnarformanns og fari einn með prókúru fyrir félagið. Hann fari nú huldu höfði og greiðsluáskorun og boðun til hans vegna fjárnáms hafi verið birt skyldmennum fyrirsvarsmannsins á lögheimili hans án þess að þeim væri sinnt. Starfsemi varnaraðila hafi verið hætt og skattframtölum ekki skilað. Verði að ætla að fyrirsvarsmaðurinn fari huldu höfði vegna skulda, enda séu fjölmargir aðrir kröfuhafar einnig á höttunum eftir honum vegna langvarandi vanskila varnaraðila við þá. Sóknaraðili hafi gert ítrekaðar tilraunir til að ná fram fullnustu á kröfu sinni hjá sýslumanninum í Reykjavík, sem hafi leitað aðstoðar lögreglu á grundvelli 3. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989, en án árangurs. Krafa sóknaraðila sé meðal annars vegna iðgjalda fyrrum starfsmanna varnaraðila í lífeyrissjóð á árinu 1999 og sé sóknaraðila brýn nauðsyn á að ná fram gjaldþrotaskiptum á búi varnaraðila til að ganga úr skugga um hvort einhverjar ráðstafanir hafi verið gerðar, sem unnt sé að rifta samkvæmt ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. II. Meðal málsgagna er tölvubréf sýslumannsins í Reykjavík til lögmanns sóknaraðila 18. mars 2003 þar sem staðfest var að sýslumaður hafi óskað eftir því við „fyrirkallsdeild lögreglunnar í Reykjavík“ að fyrirsvarsmaður varnaraðila yrði færður til sýslumanns 6. maí 2002 kl. 14.20 með vísan til 3. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989. Þetta hafi ekki tekist, en samkvæmt upplýsingum frá lögreglunni í Reykjavík sé vaninn að hringja í menn til að byrja með, sem ráða megi að hafi verið gert í þessu tilviki. Ekki sé þó að finna formlega skráningu hjá lögreglunni um hvað fleira hafi verið gert í málinu. Sóknaraðili hefur einnig lagt fram bréf sýslumannsins 17. mars 2003, sem beint er til „þeirra sem málið varða.“ Segir þar að 21. febrúar 2002 hafi verið leitað eftir aðstoð lögreglu í Reykjavík til að boða fyrirsvarsmann varnaraðila til fyrirtöku á aðfararbeiðni sóknaraðila. Lögreglan hafi sent honum kvaðningu og hringt í tiltekið símanúmer til að minna á boðunina, en ekki hafi verið mætt af hálfu varnaraðila. Loks hefur sóknaraðili lagt fram þrjú tölvubréf sýslumannsins til lögreglu í Reykjavík frá árunum 2002 og 2003, þar sem óskað var eftir því með vísan til 3. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989, að tilgreindir gerðarþolar yrðu boðaðir fyrir sýslumann, en meðal þeirra var fyrirsvarsmaður varnaraðila. Áðurnefnd 3. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 hefur að geyma ákvæði um þá aðstöðu að ekki er mætt af hálfu gerðarþola við aðför. Segir þar að meðal annars sé lögreglumönnum í þessu skyni skylt að boði sýslumanns að leita gerðarþola eða fyrirsvarsmanns hans og boða hann til að mæta til gerðarinnar eða færa hann til hennar. Þrátt fyrir ítrekuð tilmæli sýslumannsins, þar sem vísað var til þessa lagaákvæðis, hafa viðbrögð lögreglunnar í Reykjavík ekki orðið önnur en þau að senda fyrirsvarsmanni varnaraðila kvaðningu og hringja í sama skyni. Liggur ekkert fyrir um að tilraun hafi verið gerð til að handtaka fyrirsvarsmanninn og færa hann fyrir sýslumann, svo sem lögreglu er þó skylt að gera ef þörf er á. Við þær aðstæður, sem hér eru, hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að fyrirsvarsmaður varnaraðila fari huldu höfði í merkingu 1. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 og getur þá engum úrslitum ráðið að hann virðir allar kvaðningar að vettugi. Skilyrði ákvæðisins eru því þegar af þeirri ástæðu ekki uppfyllt til að taka megi kröfu sóknaraðila til greina. Reynir þá ekki sérstaklega á hvort hann hafi sýnt fram á að hætta sé á að dráttur á gjaldþrotaskiptum geti valdið honum tjóni. Samkvæmt langri dómvenju er það skilyrði þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 að mætt hafi verið af hálfu gerðarþola við aðför. Svo sem fram er komið er það skilyrði ekki uppfyllt í málinu. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdómara verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 644/2016
|
Skuldabréf Gjaldþrotaskipti Fyrning
|
L krafðist þess að viðurkennd yrðu slit á fyrningu kröfu sinnar á hendur K samkvæmt skuldabréfi sem hann gaf út til L vegna námslána. Bú K var tekið til gjaldþrotaskipta í febrúar 2013 og við lok þeirra 31. maí sama ár hófst nýr tveggja ára fyrningartími á kröfu L. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri réttur L til að fá slitið fyrningu kröfu sinnar á hendur K háður þeim skilyrðum að hann sýndi fram á annars vegar að hann hefði sérstaka hagsmuni af því og hins vegar að líkur mætti telja á að fullnusta gæti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Að því er varðaði fyrra skilyrði þess ákvæðis vísaði Hæstiréttur til þess að líta yrði svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefði ekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldara, fæli skilyrðið einkum í sér að kröfuhafi þyrfti vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi væri hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa yrði ekki látin falla niður fyrir fyrningu. Taldi Hæstiréttur aðstæður L ekki sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Þá yrði ekki framhjá því litið að L væri ríkisstofnun, sem fengi fé til að standa undir starfsemi sinni m.a. með framlögum ríkisins, þess sama og hefði í skjóli löggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess að undanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Þar sem því hefði ekki verið borið við að K hefði með ólögmætri háttsemi stofnað til skuldar við L taldi Hæstiréttur að skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 væru ekki uppfyllt og þurfti þá ekki að líta frekar til þess að L hefði á engan hátt leitt í ljós að líkur væru á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 15. september 2016. Hann krefst þess að viðurkennd verðislit á fyrningu kröfu sinnar á hendur stefnda samkvæmt skuldabréfi númerG-001651, útgefnu 15. júní 2005 og upphaflega að fjárhæð 3.724.251 króna. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gaf stefndi út 15. júní 2005 skuldabréf tiláfrýjanda með númerinu G-001651 og aðfjárhæð 3.724.251 króna, sem bundin var vísitölu neysluverðs með tiltekinnigrunntölu, en óumdeilt er að skuldabréf þetta hafi vegna skilmálabreytingakomið í stað annars eldra, sem stefndi hafi gefið út til áfrýjanda vegnanámslána á árunum 1999 til 2002. Fyrir liggur að stefndi hafi staðið skil á greiðslumsamkvæmt nýja skuldabréfinu frá fyrsta gjalddaga þeirra í september 2005 til ogmeð gjalddaga í sama mánuði á árinu 2010. Stefndi sótti 20. desember 2010 um greiðsluaðlögunsamkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga og komst ásamningur um hana 20. janúar 2012. Sá samningur átti ekki að raska kröfuáfrýjanda á hendur stefnda að öðru leyti en því að þar var mælt fyrir um aðafborganir og vextir af kröfunni skyldu falla niður í tvö ár frá gildistökusamningsins, sbr. g. lið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 101/2010. Með kröfu, sem barsthéraðsdómi 19. desember 2012, leitaði stefndi gjaldþrotaskipta á búi sínu ogvar krafan tekin til greina 6. febrúar 2013. Við skiptin voru viðurkenndar kröfurað fjárhæð samtals 21.776.604 krónur, en þar af mun krafa áfrýjanda ágrundvelli fyrrnefnds skuldabréfs hafa numið 5.199.509 krónum. Skiptunum lauk 31.maí 2013 og greiddust við þau 0,6% upp í viðurkenndar kröfur. Samkvæmt 2. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., svo sem þeirri lagagreinvar breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, rufu gjaldþrotaskiptin á búi stefndafyrningu á kröfu áfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu, en við lok skiptanna hófstnýr tveggja ára fyrningarfrestur kröfunnar. Í málinu er deilt um hvort fullnægtsé skilyrðum 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 142/2010,til að áfrýjandi fái með dómi viðurkennd slit á þessari fyrningu kröfunnar meðþeim áhrifum að upp frá því gildi um hana fyrningarfrestur eftir almennumreglum laga.Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er réttur áfrýjanda til að fáslitið fyrningu kröfu sinnar á hendur stefnda háður þeim skilyrðum að áfrýjandisýni fram á annars vegar að hann hafi sérstaka hagsmuni af því og hins vegar aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma.Varðandi skýringu á fyrirmælum um þessi skilyrði hefur áfrýjandi meðal annarsvísað til þess að með 1. gr. laga nr. 142/2010 hafi ekki aðeins verið sett nýregla um að krafa á hendur þrotamanni fyrnist á tveimur árum eftir lokgjaldþrotaskipta í stað eldri reglu 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um aðgjaldþrotaskipti ryfu fyrningu lýstrar kröfu og hæfist við lok þeirra á nýjanleik sami fyrningarfrestur og áður gilti um hana, heldur hafi einnig veriðtakmörkuð mjög heimild kröfuhafa til að fá fyrningu slitið. Standi 1. mgr. 72.gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að leidd séu í lög á afturvirkan háttskilyrði, sem tálmi í svo ríkum mæli að fyrningu verði slitið að þau jafngildibanni við því, en að þessu verði sérstaklega að gæta við skýringu og beitingu3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Um þessa röksemd áfrýjanda er til þess aðlíta að fyrirmælin í síðastnefndu lagaákvæði eru ekki afturvirk í öðrumskilningi en þeim að þau taka til allra krafna á hendur þrotamanni, sem ekki erfullnægt við gjaldþrotaskipti, án tillits til þess hvort þær hafi orðið tiláður en eða eftir að lög nr. 142/2010 tóku gildi. Með lögum er unnt að breytafyrningartíma kröfu frá því, sem gilti við stofnun hennar, enda sé kröfuhafa þágefið ráðrúm til að rjúfa fyrningu kröfu sinnar ef nýjum fyrningartíma hennarværi að öðrum kosti að ljúka eða þegar lokið. Eðli máls samkvæmt hefurlöggjafinn þá einnig svigrúm til að setja nýjar reglur um hvernig og með hvaðaskilyrðum fyrningu kröfu verði slitið. Ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991fela í sér almenna takmörkun á rétti kröfuhafa til að slíta fyrningu viðtilteknar aðstæður og tekur hún jafnt til allra. Eru því ekki efni til að láta1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar setja sérstakt mark á skýringu 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991.Í lögskýringargögnum, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi, verður lítið séðsem máli skiptir um hvernig löggjafinn hafi ætlast til að skýrð yrðu þaufyrirmæli í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að kröfuhafi þurfi að sýna fram ásérstaka hagsmuni sína af því að slíta fyrningu kröfu til þess að við því megiverða. Eftir orðalagi þessa lagaákvæðis og með hliðsjón af því, sem þó kom framí lögskýringargögnum, verður að líta svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefurekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldarans, feli þetta skilyrði einkumí sér að kröfuhafi þurfi vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi séhagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa verði ekki látin fallaniður fyrir fyrningu. Þótt áfrýjandi beri eftir lögum nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna ríkar skyldur til að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoðmeð lánum geta þær einar ekki valdið því að aðstæður hans séu í framangreindumskilningi sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Í því sambandi verðurheldur ekki litið fram hjá því að áfrýjandi er ríkisstofnun, sem fær samkvæmt2. tölulið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 fé til að standa undir starfsemisinni meðal annars með framlögum ríkisins, þess sama og hefur í skjólilöggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess aðundanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlítareglum ákvæðisins. Því hefur ekki verið borið við að stefndi hafi með ólögmætriháttsemi stofnað til skuldar við áfrýjanda. Þegar af þessum ástæðum eru ekkiuppfyllt skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 til að verða við kröfuáfrýjanda um að viðurkennd verði slit á fyrningu kröfu hans á hendur stefnda ogþarf þá ekki að líta frekar til þess að áfrýjandi hefur á engan hátt leitt íljós að líkur séu á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskranámsmanna, greiði stefnda, Kristni L. Aðalbjörnssyni, 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2016. Þetta mál, sem vartekið til dóms 31. maí 2016, er höfðað af Lánasjóði íslenskra námsmanna, kt. [...],Borgartúni 21, Reykjavík, með stefnu birtri 22. maí 2015 á hendur Kristni L.Aðalbjörnssyni, kt. [...], Miðholti 17, Selfossi. Stefnandi krefst þessað dómurinn viðurkenni að rofin sé fyrning þeirrar kröfu sem stefnandi eigi áhendur stefnda samkvæmt skuldabréfi nr. G-001651, útgefnu 15. júní 2005,upphaflega að fjárhæð 3.724.251 kr. Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda. Hannkrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti.MálsatvikOrsök ágreiningsins, 2. og 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög 142/2010 Þetta mál snýst um túlkun 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í 2. mgr. 165. gr. var mæltfyrir um hver yrðu afdrif krafna sem ekki greiddust við gjaldþrotaskipti. Framtil 29. desember 2010 hljóðaði 2. mgr. 165. gr. laganna þannig:Þrotamaðurinnber ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Efkröfu hefur verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau erfyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar nýr fyrningarfrestur aðlíða á þeim degi sem skiptunum er lokið, ef krafan var viðurkennd, en ella áþeim degi sem kröfunni var lýst. Samkvæmt þessu rufugjaldþrotaskipti fyrningu kröfu og þá hófst nýr fyrningarfrestur sem gatverið 4, 10 eða 20 ár eftir eðli hverrar kröfu, sbr. lög nr. 14/1905, um fyrningskulda og annarra kröfuréttinda, og lög nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Með lögum nr. 142/2010 var 165.gr. breytt og við hana bætt þriðju málsgreininni. Ákvæði 2. og 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991 hljóða nú svo:Þrotamaðurinnber ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafikröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrninguslitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningarfresturað líða á þeim degi sem skiptunum er lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst viðskiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki áskemmri tíma.Fyrningukrafna sem um ræðir í 2. mgr. verður aðeins slitið á ný með því að kröfuhafihöfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenninguá fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skal því aðeins veita meðdómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slítaaftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfuhans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gilda almennar reglur umfyrningu hennar. Hafi kröfuhafi fengið tryggingarréttindi fyrir kröfu sinni íeign þrotamannsins áður en frestur skv. 2. mgr. var á enda fyrnist krafa hansþó ekki að því leyti sem fullnusta fæst á henni á síðari stigum vegna þeirratryggingarréttinda. Íþessari lagabreytingu felst að þegar bú einstaklings hefur verið tekið tilgjaldþrotaskipta styttist fyrningarfrestur allra krafna sem ekki fástgreiddar við skiptin og verður tvö ár, burtséð frá því hversu langur hann varfyrir skiptin. Því til viðbótar kemur að kröfuhafi getur ekki rofið fyrningukröfu sinnar nema dómstóll samþykki það með dómi. Áður nægði kröfuhafa aðhöfða mál með birtingu stefnu, sbr. 1. gr. laga nr. 14/1905 og 15. gr. laga nr.150/2007. Ofaná þetta bætist að dómari má einungis viðurkenna slit fyrningar að kröfuhafisýni fram á sérstaka hagsmuni af því að rjúfa fyrningu kröfu sinnar svo og aðtelja megi líkur á því að hann fái fullnustu hennar á nýjum fyrningartíma.Viðurkenni dómstóll að tveggja ára fyrningin sé rofin, verður nýrfyrningartími sá sem hann var í upphafi, fyrir gjaldþrotaskiptin, 4, 10 eða20 ár. Stefnditók námslán árin 1999-2002 og hóf endurgreiðslu árið 2005. Bú hans var tekiðtil gjaldþrotaskipta 6. febrúar 2013. Þá var lánið ekki að fullu greitt en viðskiptalok, 31. maí 2013, hófst fyrning þeirrar kröfu sem stefnandi eignaðistá hendur stefnda þegar hann veitti honum lánið og fékkst ekki greidd viðgjaldþrotaskiptin. Álitaefniðer því hvort stefnandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, uppfylli það skilyrðisem 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 setur fyrir því að rjúfa megi fyrningukröfu hans á hendur stefnda.Stefnandi og þau lán sem hann veitir Alltfram til 1952 þurftu þeir sem vildu stunda framhaldsnám að finna sjálfir leiðirtil að kosta það. Þeir gátu þó sótt um styrk skv. lögum nr. 35/1925 væru þeirvið nám í erlendum háskólum. Í janúar 1952 voru sett lög nr. 5/1952, umlánasjóð stúdenta, en með lögum nr. 52/1961 var Lánasjóður íslenskra námsmannastofnaður. Endurbætur voru gerðar á þeim lögum með lögum nr. 7/1967, umnámslán og námsstyrki. Enn á ný voru lögin bætt með lögum nr. 57/1976 með samanafni svo og lögum nr. 72/1982. Lögnr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna tóku gildi 29. maí 1992. Það erhlutverk sjóðsins að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms ántillits til efnahags, sbr. 1. gr. Sjóðnum ber að veita hverjum þeim semstundar lánshæft nám lán til að standa straum af námi og framfærslu ánámstímanum að teknu tilliti til stærðar fjölskyldu námsmannsins. Fráog með 31. júlí 2009, við gildistöku laga nr. 78/2009, hefur sjóðurinn ekkikrafið lántaka um ábyrgðarmenn nema lántaki sé á vanskilaskrá þegar hannsækir um námslánið, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992. Ríkissjóðurleggur stefnanda til 47% af útlánum hvers árs en að öðru leyti tekur stefnandilán á frjálsum markaði til þess að geta veitt lán öllum þeim námsmönnum sem umþað sækja. Vextir sem sjóðurinn þarf að greiða eru misháir eftir markaðsaðstæðumog geta verið á bilinu 4-6% en meðalvextir af öllu lánasafninu munu veraeitthvað lægri. Þau lán sem sjóðurinn veitir bera hins vegar einungis 1%vexti, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 478/2011 um Lánasjóð íslenskra námsmanna.Lánin eru því niðurgreidd enda er 47% framlag ríkissjóðs nýtt til að mæta hagstæðumvaxtakjörum og afföllum á ævitíma lánasafnsins. Í lánunum felst því opinberaðstoð við að standa straum af framfærslu og kostnaði við námið á meðan á þvístendur. Þóttvextir af námslánum séu niðurgreiddir eru lánin verðtryggð og tengd vísitöluneysluverðs, sbr. 7. gr. laga nr. 21/1992. Afborganir sem sjóðurinn fær aflánasafninu nýtir hann til að endurgreiða þau lán sem hann hefur tekið. Námsmenn sem fá lánhjá sjóðnum undirrita skuldabréf við lántöku til viðurkenningar á teknumlánum, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 og 7. gr. reglugerðar nr.478/2011. Fjárhæð námslána er færð á skuldabréf að námi loknu. Endurgreiðslanámslána hefst tveimur árum eftir námslok, sbr. 4. mgr. 7. gr. laga nr.21/1992. Afborgunaf lánum frá sjóðnum er algerlega óháð fjárhæð lánsins. Afborgunin er hinsvegar tengd tekjum lántaka þannig að þeir þurfa einungis að endurgreiða jafnvirði3,75% af tekjum sínum á hverju ári. Gjalddagar eru tveir: 1. mars er greiddföst afborgun og 1. september er greidd sú fjárhæð sem eftir stendur til þessað endurgreiðsla ársins samsvari 3,75% af tekjum næstliðins árs. Greiðslumhvors gjalddaga um sig má ætíð dreifa á sex mánuði. Lendigreiðendur í vanskilum er sjóðurinn á öllum stigum innheimtu, hvort heldur ervið upphaf vanskila, þegar krafan er komin í milliinnheimtu eða löginnheimtu,reiðubúinn að semja við greiðanda um leiðir til að koma endurgreiðslum í skil.Stefnandi býður lántökum sem hafa lent í vanskilum upp á vanskilaskuldabréfsem eru að jafnaði til tíu ára. Reynist afborganir af vanskilum lántaka mjögíþyngjandi er hægt að fá skuldabréf sem endurgreiðist á lengri tíma. Þegarsérstaklega stendur á, ef skyndilegar og verulegar breytingar verða á högumgreiðanda, er jafnframt hægt að fá undanþágur frá því að greiða af námsláni,sbr. 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992. Sækja þarf um undanþágu fyrir báða föstugjalddagana. Sá sem sækir um og uppfyllir hlutlæg, skráð skilyrði á rétt áundanþágu. Þaðer markmið sjóðsins með margvíslegum úrræðum að gefa greiðendum sem ríkastankost á því að koma lánum sínum í skil og vera í skilum við sjóðinn. Því skiptirekki máli þótt lán hafi verið gjaldfelld vegna gjaldþrotaskipta. Sé fyrningrofin er skuldara gefinn kostur á að koma láni í skil og síðan hefjasteðlilegar endurgreiðslur að nýju. Hafinámsmaður tekið mjög hátt lán kann endurgreiðslutíminn að vera mjög langur.Hins vegar falla eftirstöðvar lánsins niður andist lántaki áður en hann hefurendurgreitt allan höfuðstól lánsins, sbr. 4. mgr. 9. gr. Samkvæmtsvari stefnanda, 12. maí 2005, við fyrirspurnum nefndasviðs Alþingis voru þátæplega 73.000 námslán ógreidd. Tæplega 53.700 voru svonefnd lokuð lán, þar semnámi var lokið og endurgreiðsla hafin. Tæplega 19.300 lán voru enn opin semþýðir að námsmenn voru enn í námi og endurgreiðsla ekki hafin. Samkvæmtársskýrslu stefnanda fyrir árið 2015 óskuðu 47 lánþegar skipta á búi sínu árið2012. Árið 2013 voru þeir 84, árið 2014 105 og 2015 óskuðu 134 lánþegar skiptaá búi sínu. Stefnandi áætlar að á tveimur árum hverfi milljarður úr kröfusafnihans af þessu sökum verði fyrning krafnanna ekki rofin. Samkvæmt 5. gr. laganr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, fyrnist krafa um endurgreiðslunámslána á 10 árum en vextir af þeim fyrnast þó á fjórum árum, sbr. 3. gr.laganna. Hver krafa um afborgun af láninu fyrnist því á tíu árum. Stefndi og gjaldþrotaskiptin StefndiKristinn hafði lært pípulagnir og unnið við það fag. Hann vildi skipta umstarfsvettvang og fór í nám í byggingafræði við VIA University í Horsens íDanmörku. Því lauk hann 20. desember 2002. Hann sótti um námslán hjástefnanda á árunum 1999-2002 vegna þessa náms. Til viðurkenningar á því að hannhefði tekið lánið ritaði hann undir skuldabréf nr. R-027618 í samræmi við 7.gr. reglugerðar nr. 478/2011. Hann greiddi fyrstu afborgun af skuldabréfinu 1.mars 2005 í samræmi við 4. mgr. 7. gr. laga nr. 21/1992. Skuldabréfinr. R-027618 var skuldbreytt 15. júní 2005 í skuldabréf nr. G-001651, að fjárhæð3.724.251 kr. Það sem ávannst við að breyta R-láninu í G-lán var að afborganiraf því lækkuðu um 1%. Endurgreiðsla af R-lánum nemur 4,75% af tekjum enendurgreiðsla af G-lánum nemur 3,75% af tekjum. Fyrstigjaldagi greiðslu af skuldabréfi vegna námsláns nr. G-001651 var 1. september2005. Stefndi greiddi réttilega af láninu árin 2006-2010, 3,75% af tekjumsínum, og lenti aldrei í vanskilum. Stefnandistarfaði hjá byggingadeild Mosfellsbæjar en missti þá vinnu árið 2010. Starfstefnda var lagt niður og hafði hann í kjölfarið enga fasta atvinnu. Til þessrekur hann fjárhagserfiðleika sína. Stefndi fór til Noregs en snéri aftur aðliðnum sex mánuðum. Hann bar fyrir dómi að hann hefði verið í íhlaupavinnu viðpípulagnir árin 2010, 2011 og 2012. Umboðsmaðurskuldara auglýsti í Lögbirtingablaðinu 21. desember 2010 að embættið hefðitekið við umsókn stefnda um greiðsluaðlögun einstaklinga. Þá hófst tímabundinfrestun greiðslna hjá stefnda, greiðsluskjól, skv. lögum nr. 128/2010, um breytingará lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Rúmu ári síðar, 11.janúar 2012, komst á samningur um greiðsluaðlögun stefnda. Sá samningur vartekinn upp þar eð í fyrri samningi hafði ekki verið tekið tillit til lífeyrissjóðslánssem nam tæpum 10.000.000 kr. og inneignar á vörslureikningi stefnda. Nýrsamningur um greiðsluaðlögun komst á 24. febrúar 2012. Greiðsluaðlögunartímabiliðvar tvö ár. Í lögum nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga, erutilteknar kröfur undanþegnar greiðsluaðlögun, námslán þeirra á meðal, sbr.j-lið 3. gr. Af þeim eru hvorki greiddar afborganir né vanskilavextir ágreiðsluaðlögunartímanum. Stefndi hefði því ekki átt að greiða aftur afnámsláni sínu fyrr en á gjalddaga 1. mars 2014. Ísamningi stefnda um greiðsluaðlögun var gert ráð fyrir að hann hefði 200.000kr. í tekjur. Hann átti á þessum tíma 50 ha jörð í Hvalfjarðarsveit. Á hennistóð 120 fm hús og fasteignamat jarðar og lóðar var 34.000.000 kr. Að teknutilliti til framfærslu stefnda var talið að hann gæti greitt kröfuhöfum sínum50.000 kr. á mánuði. Lánfrá Arion banka sem var tryggt með veði í fasteigninni í Hvalfirði nam13.490.506 kr. Á stefnda hvíldu margvíslegar samningskröfur og var ein þeirra,lífeyrissjóðslánið, tryggð með veði í fasteign eiginkonu hans. Hann hafðieinnig tekið á sig ábyrgð á námslánum þriggja skuldara. Meðgreiðsluaðlögunarsamningnum voru allar þessar samningskröfur felldar niðurþegar við gildistöku samningsins 24. febrúar 2012. Stefndi hélt áfram að greiðaaf fasteignaveðláni við Arion banka, 50.000 kr. á mánuði, enda var það talingreiðslugeta hans og hann bjó í húsnæðinu sem sett var að veði tiltryggingar láninu. Ímaí 2012 höfðu stefndi og eiginkona hans gengið frá lögskilnaði sínum. Þá komeignin í Hvalfirði í hlut konunnar. Í lok ágúst tók hún yfir fasteignaskuldinavið Arion banka sem hvíldi á þeirri eign og stefndi hafði áður greitt 50.000kr. á mánuði af samkvæmt skilmálum greiðsluaðlögunarsamningsins. Tæpumtíu mánuðum eftir að samningur til greiðsluaðlögunar komst á og allar samningsskuldirstefnda voru felldar niður og fjórum mánuðum eftir að fyrrum eiginkona hanstók yfir greiðslu fasteignaveðslánsins, 19. desember 2012, lagði stefndi fram íHéraðsdómi Vesturlands kröfu um að bú hans yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Íbeiðninni kvaðst hann skulda bæði Arion banka, Borgun, TM og LÍN. Með greiðsluaðlögunarsamningnumog skuldaraskiptum á fasteignaveðláninu átti hann þó að vera laus undan öllumskuldbindingum öðrum en námsláninu. Íbeiðninni tekur stefndi fram að þar eð fyrrverandi eiginkona hans hafi tekiðyfir fasteignaveðlánið við Arion banka ásamt með eigninni sem sett var því tiltryggingar hafi Arion banki óskað eftir því að samningnum um greiðsluaðlögunyrði breytt en umboðsmaður skuldara hafi hafnað því að breytagreiðsluaðlögunarsamningnum. Þessi gögn hafa ekki verið lögð fram. Með því aðafsala eiginkonu sinni því húsnæði sem hann bjó í þurfti stefndi að finna annaðhúsnæði og greiða af því leigu. Þar eð 50.000 kr. afborgunin af fasteignaveðláninuvar ígildi leigu var leiga ekki tilgreind sem hluti af framfærslukostnaðistefnda. Sá leigukostnaður sem þarna bættist við kann að skýra hvers vegnaumboðsmaður skuldara taldi stefnda ekki geta greitt Arion banka af öðrum lánumþótt hann væri hættur að greiða af fasteignaveðláninu eftir að fyrrverandieiginkona hans tók við því láni. Þegarstefnandi óskaði skipta á búi sínu var hann, eins og áður segir, í skilum meðnámslánið og bar ekki að greiða af því fyrr en 1. mars 2014. HéraðsdómurVesturlands tók bú stefnda til gjaldþrotaskipta með úrskurði 6. febrúar 2013.Í úrskurðinum segir: Samkvæmt beiðninni er skuldari atvinnulaus og eignalausen skuldar samkvæmt gögnum málsins rúmar 7 milljónir. Viðuppkvaðningu úrskurðar héraðsdómara um að bú sé tekið til gjaldþrotaskiptafalla allar kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga án tillits tilþess sem áður kann að hafa verið umsamið eða ákveðið með öðrum hætti, sbr. 99.gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Af þessum sökum féll námslánstefnda í gjalddaga 6. febrúar 2013. Stefnandi lýsti kröfu vegna námslánsins íþrotabú stefnda. Skiptum á þrotabúinu lauk 31. maí 2013 án þess að nokkuðfengist upp í lýstar kröfur. Samkvæmtskattframtali námu heildartekjur stefnda árið 2013, 4.275.792 kr. eða 356.316kr. á mánuði. Meðal tilgreindra skulda í framtalinu er skuld við Arion banka,sem hefði þó samkvæmt greiðsluaðlögunarsamningnum átt að vera fallin niður. Stefnandihóf störf hjá Bláskógabyggð 1. maí 2014. Samkvæmt skattframtali námuheildarárslaun hans árið 2014, 5.749.441 kr. eða 479.120. kr. á mánuði. Meðaltilgreindra skulda er ekki lengur skuldin við Arion banka, eingöngu námslán ogþing- og sveitarsjóðsgjöld. Heildarárslaunstefnda 2015 námu 8.218.4000 kr. samkvæmt skattframtali eða 684.866 kr. ámánuði. Stefna þessa máls var, eins og áður segir, birt 22. maí 2015. Stefndavar tilkynnt með bréfi 8. febrúar 2016 að starf hans hjá Bláskógabyggð yrðilagt niður því breyta ætti skipuriti og verkefnum starfssviða. Uppsagnarfresturvar þrír mánuðir, talinn frá 1. mars. Honum var jafnframt boðið starf á nýjusviði frá og með 1. júní sl. Stefndi vildi ekki þiggja þetta nýja starf þvíhann taldi að í því fælist of mikið líkamlegt álag og útivinna sem hann gætiekki lengur lagt á sig. Það hafði fengið á hann að missa vinnuna og var hannþví í veikindaleyfi frá 15. apríl sl. Við aðalmeðferð málsins 31. maí sl.hafði hann ekki fengið annað starf. Meðáritun á skuldabréf nr. G-001651 tók sonur stefnda, [...], að sér sjálfskuldarábyrgðtil tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstól lánsins. [...] Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að stefndi hafi með undirritun sinni á skuldabréf vegna námslánsnr. G-001651 skuldbundið sig til að endurgreiða námslánið í samræmi við skilmálaí skuldabréfinu sjálfu og fyrirmæli laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskranámsmanna. Námslánstefnda hafi fallið í gjalddaga við úrskurð héraðsdóms 6. febrúar 2013 um tökubús hans til gjaldþrotaskipta, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 2. mgr.165. gr. sömu laga hefjist nýr fyrningarfrestur á kröfum á hendur þrotamanni áþeim degi sem skiptunum er lokið, hvort sem kröfu er lýst við gjaldþrotaskiptineða ekki, svo framarlega sem vanlýst krafa fyrnist ekki á skemmri tíma. Nýrfyrningarfrestur kröfu stefnanda hafi því hafist 31. maí 2013, þann dag semskiptum á þrotabúi stefnda lauk. Stefnandibyggir þá kröfu sína að slit fyrningar verði viðurkennd á því að hann hafi sérstakahagsmuni af því að fá fyrningunni slitið. Sérstaða stefnanda felist í því hlutverkihans að veita námsmönnum námslán og allir námsmenn sem uppfylla skilyrði laganr. 21/1992, sbr. reglugerð nr. 478/2011, fyrir því að fá námslán eigi rétt ánámslánum í samræmi við markmið og tilgang stefnanda. Samkvæmt1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sé þaðhlutverk sjóðsins að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms ántillits til efnahags. Í 1. mgr. 3. gr. laganna segi að miða skuli við að lán,sem falla undir ákvæði laganna, nægi hverjum námsmanni til að standa straum afnáms- og framfærslukostnaði meðan á námi stendur að teknu tilliti tilfjölskyldustærðar hans, sbr. einnig 12. gr. laganna. Í 3. mgr. 7. gr. segi aðlánstími sé ótilgreindur en greitt skuli af námsláni skv. 8. gr. þar tilskuldin sé að fullu greidd. Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. skuli endurgreiðslanámslána hefjast tveimur árum eftir námslok. Þá segi í 5. mgr. 7. gr. lagannaað vextir skuli vera breytilegir, en þó aldrei hærri en 3% ársvextir af höfuðstólskuldarinnar, og reiknist þeir frá námslokum. Samkvæmt 8. gr. reglugerðarnr. 478/2011, beri námslán auk verðtryggingar 1% ársvexti sem leggist á verðtryggðanhöfuðstól. Samkvæmt8. gr. laga nr. 21/1992 ákvarðist árleg endurgreiðsla lánanna í tvennu lagi.Annars vegar föst greiðsla óháð tekjum og hins vegar viðbótargreiðsla semmiðast við ákveðinn hundraðshluta tekjuársins á undan endurgreiðsluári, sbr.10. gr. laganna. Ííslenskri löggjöf séu þess víða merki að kröfur stefnanda séu taldar sérstakseðlis og að baki því liggi sérstakir og ríkir almannahagsmunir. Stefnandi vísartil þess að lán hans eru undanþegin lögum um neytendalán, sbr. j-lið 1. mgr. 3.gr. laga nr. 33/2013, um neytendalán, sbr. áður c-lið 1. mgr. 2. gr. laga nr.121/1994. Stefnandi vísar einnig til þess að lán hans eru undanþegin lögum umgreiðsluaðlögun, sbr. g- og h-lið 3. gr. laga nr. 101/2010. Að baki þessumsérstöku ívilnunum í garð stefnanda séu þau rök að kröfusafn hans byggist áríkum almannahagsmunum, því endurgreiðsla námslána standi að verulegu leytiundir fjármögnun nýrra lánveitinga. Markmið lánanna sé að jafna aðstöðu tilnáms. Þau séu veitt á niðurgreiddum kjörum og ekki á viðskiptalegumforsendum. Þá séu endurgreiðslukjör þeirra óvenjuhagstæð þar eð þau taka aðmestu mið af tekjum lánþegans. Enn fremur sé stefnanda heimilt að veita undanþágurfrá árlegum endurgreiðslum vegna sérstakra aðstæðna hjá lánþega sem taldar eruupp í 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992, sbr. 12. og 13. gr. reglugerðar nr.478/2011. Kröfurstefnanda séu einkaréttarlegs eðlis og byggjast á skilyrðislausu loforði skuldaransum að endurgreiða lánið á tiltekinn hátt, þ.e. samkvæmt skilmálum skuldabréfsog fyrirmælum laga, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 og 7. gr. reglugerðarnr. 478/2011, sbr. áður 5. gr. reglugerðar nr. 602/1997. Stefnandibyggir á því að hann hafi verulega hagsmuni af því að fá fyrningunni slitiðvegna eðlis námslána sem samfélagslegs úrræðis, vegna mikilvægis endurgreiðslulánanna fyrir fjármögnun nýrra útlána og jafnræðis sem aðrir lánþegar og eftiratvikum sjálfskuldarábyrgðaraðilar verði að njóta. Á stefnanda hvíli sú skyldasamkvæmt 11. gr. laga nr. 37/1993 að koma eins fram við alla lánþega sína oggæta fyllsta jafnræðis meðal þeirra. Verði látið viðgangast að kröfur lítilshóps lánþega námslána fyrnist á tveimur árum, meðan gætt sé að því að innheimtakröfur gegn öðrum skuldurum á miklu lengri tíma sé þeim síðarnefndu mismunaðá ólögmætan hátt. Stefnandihafi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningunni slitið. Líta verði til þess aðlán stefnanda eru veitt á afar hagstæðum kjörum, niðurgreidd af almannafé, oggreiðslubyrði þeirra miðast að mestu við tekjur hvers greiðanda. Námslán séu endurgreiddá löngum tíma, jafnvel mörgum áratugum, allt eftir greiðslugetu hvers lánþega.Líta verði til þessa þegar metnar eru líkur á því að námslánaskuldin verðiendurgreidd. Í6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992 sé lögbundin heimild fyrir stefnanda að veitalánþega námsláns undanþágu frá árlegri endurgreiðslu að hluta eða að ölluleyti, verði skyndilegar og verulegar breytingar á högum skuldara, svo semvegna veikinda eða slysa, sem skerði ráðstöfunarfé hans eða möguleika á því aðafla tekna. Stefnanda sé jafnframt heimilt að veita undanþágu frá árlegriendurgreiðslu ef nám, atvinnuleysi, veikindi, þungun, umönnun barna eða aðrarsambærilegar ástæður valda verulegum fjárhagserfiðleikum hjá lánþega eðafjölskyldu hans. Áþví er byggt að samkvæmt verklagsreglum stefnanda sé öllum greiðendum heimiltað koma námslánum sínum í skil, einnig þótt krafan hafi verið gjaldfelld. Eftirleiðisgreiðist afborganir af námsláninu samkvæmt fyrirmælum 8. gr. laga nr. 21/1992,og samkvæmt skilmálum skuldabréfs stefnda vegna námslána. Greiðslubyrði námslánastefnda verði aldrei hærri en 3,75% af tekjustofni hans, en annars rétt rúmartíu þúsund kr. á mánuði á ársvísu, sé tekið mið af fastri árlegri afborgun afnámsláninu. Stefnandibyggir á því að ætla verði að stefndi geti greitt skuld sína eftir slit fyrningarvegna aukins aflahæfis á grundvelli þeirrar menntunar sem hann hafi aflað sér.Í skaðabótarétti sé viðurkennt að við útreikning á töpuðum framtíðartekjumverði aflahæfi metið út frá því hvort tjónþoli hafi lokið námi sem hann hefurlagt stund á. Tjón á aflahæfi sé þá metið á grundvelli starfsréttinda hafi námiverið lokið á slysdegi. Á því er byggt að sömu sjónarmið verði lögð tilgrundvallar hér og aflahæfi og greiðslugeta stefnda verði metin á grundvellimögulegra tekna á því fagsviði sem hann hefur menntað sig til. Verðistefndi fyrir alvarlegum áföllum geti hann óskað eftir því við stjórn stefnandaað honum verði veitt undanþága frá afborgun árlegrar endurgreiðslu á námslánisínu, að hluta eða að öllu leyti, sbr. 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992 sem fyrrgreinir. Alltframangreint sýni að líkur megi telja til að fullnusta fáist á kröfu stefnandaá nýjum fyrningartíma. Skrá yfir kröfur í þrotabú stefnda styðji málsástæðustefnanda um framtíðargreiðsluhæfi stefnda. Aflögskýringargögnum verði ráðið að dómstólum sé eftirlátið að meta hvenær sérstakirhagsmunir kröfuhafa séu fyrir hendi svo viðurkenna megi slit fyrningar. Í lögskýringargögnumsé nefnt í dæmaskyni að geti niðurfelling talist óhæfileg gagnvart öðrumskuldurum eða samfélaginu sjálfu teljist hagsmunir kröfuhafa sérstakir. Stefnanditelur hvort tveggja eiga við í tilviki stefnda, samfélagið verði fyrir tjóni efnámslán, sem er hugsað til langs tíma og veitt á samfélagslegum forsendum,fyrnist hjá afmörkuðum hópi skuldara á tveimur árum, meðan aðrir greiðendurnámslána séu bundnir greiðsluskyldu áratugum saman. Stefndibúi að sérmenntun sinni í byggingafræði alla ævi. Engin sanngirnisrök mælimeð því að skuld hans verði markaður skemmri fyrningartími en annarra semtekið hafa félagsleg lán á niðurgreiddum kjörum hjá stefnanda. Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttar um efndirfjárskuldbindinga. Hann vísar til laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna,laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 33/2013, um neytendalán,laga nr. 121/1994, um neytendalán (brottfallin), og 11. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Hann vísar jafnframt til reglugerðar nr. 478/2011, um Lánasjóðíslenskra námsmanna, með síðari breytingum og reglugerðar nr. 602/1997(brottfallin). Um varnarþing vísast til ákvæða í skuldabréfinu sjálfu og 3.mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988, enstefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og honum því nauðsynlegt að fádæmdan virðisaukaskatt úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndimótmælir öllum kröfum og málsástæðum stefnanda og vísar einkum til eftirfarandisjónarmiða.. Ákvæði 165. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndibendir á að með lögum nr. 142/2010 var gerð breyting á 165. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og bætt við tveimur nýjum málsgreinum. Núgildi tveggja ára fyrningarfrestur um allar kröfur á hendur þrotamönnum fráskiptalokum í stað hinna almennu fyrningarfresta, sem gildi samkvæmt lögumnr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, þ.e. fjögur, tíu eða tuttugu ár. Aðauki sé ekki unnt að rjúfa fyrningu tveggja ára fyrningarfrestsins nemadómsmál sé höfðað innan fyrningarfrests til viðurkenningar áfyrningarslitum. Slíka viðurkenningu skuli því aðeins veita með dómi að lánardrottinnsýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu svoog að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Í greinargerð með frumvarpi tillaganna sé tekið fram í athugasemdum við ákvæðið að tilgangur þess sé aðauðvelda einstaklingum, sem hafa verið teknir til gjaldþrotaskipta en beraáfram ábyrgð á skuldum sem ekki hafa fengist greiddar við gjaldþrotaskiptin,að koma fjármálum sínum á réttan kjöl. Eins og fyrr greini verði tveggja árafyrningarfresturinn aðeins rofinn með því að lánardrottinn höfði mál innan hansgegn þrotamanni. Til þess að fá slíkan dóm þurfi lánardrottinn að sýna fram áað hann hafi sérstaka hagsmuni af þvíað slíta fyrningu og að líkur megi teljast á að fullnusta geti fengist á kröfuhans á nýjum fyrningartíma. Í greinargerðinni segir um þetta: Þegarrætt er hér um sérstaka hagsmuni lánardrottins er horft til þess af hvaða rótkröfurnar eru runnar og höfð í huga tilvik eins og krafa á hendur þrotamannisem til hefur orðið með saknæmri eða ámælisverðri háttsemi hans. Hér er aðsjálfsögðu ekki um tæmandi talningu að ræða en til þess ber að líta að hér ergert ráð fyrir að um undantekningartilfelli verði að ræða og þrönga túlkuná heimildinni. Samkvæmtþessu beri að beita mjög þröngri túlkun á heimild ákvæðisins og eingöngu íalgjörum undantekningartilfellum.2. Skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 eru ekki uppfyllt Stefndibyggir á því að skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 fyrir því að rjúfafyrningu kröfu stefnanda séu ekki uppfyllt. Túlka beri afar þröngt skilyrðinum sérstaka hagsmuni kröfuhafa og að líkur séu á að fá fullnustu kröfunnar ánýjum tveggja ára fyrningartíma. a) Krafa stefnanda varð ekki til sökum saknæmrar eða ámælisverðrarháttsemi stefnda Ígreinargerð með frumvarpi til laga nr. 142/2010 komi fram þau efnisatriði semlöggjafinn telur að skuli vera leiðandi við mat á skilyrðum laganna, þ.e. aðfyrst og fremst sé um að ræða kröfur sem rekja megi til háttsemi sem telja megisaknæma eða ámælisverða. Krafa stefnanda byggist á skuldabréfi með skilgreindumgreiðsluskilmálum og tryggingum. Bréfið hafi verið tryggt meðsjálfskuldarábyrgð en stefnandi óskað eftir því á sínum tíma að stefndi legðifram ábyrgð, sem sjóðurinn teldi viðunandi, þar með talda sjálfskuldarábyrgðá endurgreiðslu námsláns, auk vaxta og verðtryggingar, sbr. 5. mgr. 6. gr.laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem og úthlutunarreglursjóðsins. Búábyrgðarmanns skuldabréfsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 25. mars2013. Stefndi geti hins vegar ekki borið ábyrgð á því að þær tryggingarbrugðust sem hinn opinberi lánasjóður mat traustar. Stefnandi hafi sjálfurkosið að veita lánið gegn tryggingu sem hann mat gilda. Þar eð krafa stefnandahafi samkvæmt þessu ekki orðið til sökum saknæmrar eða ámælisverðrar háttsemistefnda ber þá þegar að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda.b) Stefnandi hefur ekki sýnt fram á „sérstaka hagsmuni“ umfram aðralánardrottna Þáhafi stefnandi, hvað sem öðru líður, ekki sýnt fram á að hann hafi sérstakahagsmuni af lengingu fyrningarfrests á kröfu sinni umfram aðra lánardrottna.Stefnandi sé vissulega opinber lánasjóður sem sé ætlað að tryggja þeim semfalla undir lög nr. 21/1992 tækifæri til náms án tillits til efnahags en lán úrsjóðnum séu veitt gegn tryggingum, sem hann metur traustar. Að öðrum kosti séulán ekki veitt. Í1. mgr. 3. gr. laganna segi að miða skuli við að lán sem falla undir ákvæði lagannanægi hverjum námsmanni til að standa straum af náms- og framfærslukostnaðimeðan á námi stendur að teknu tilliti til fjölskyldustærðar hans. Samkvæmt 5.mgr. 6. gr. laganna eins og hún hljóðaði fram að því að henni var breytt með 1.gr. laga nr. 78/2009 skyldu námsmenn, sem fengju lán úr sjóðnum, undirritaskuldabréf við lántöku og leggja fram yfirlýsingu að minnsta kosti eins mannsum að hann tæki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtumog verðtryggingu allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Þannig beri stefnandaað taka afstöðu og meta gildar tryggingar, sem boðnar eru fram, fyrirendurgreiðslu láns úr sjóðnum. Staðastefnanda sé því ekki frábrugðin öðrum lánasjóðum sem veita tilteknum þjóðfélagshópumskilgreind lán og oft á hagstæðari eða betri kjörum en annars bjóðast en gegntryggingum, sem metnar eru traustar. Hér megi t.d. nefna lánveitingar Byggðastofnunar,sem starfar samkvæmt lögum nr. 106/1999, sem og lífeyrissjóða, sem veita sjóðsfélögumlán. Fyrrgreind ákvæði gjaldþrotaskiptalaga og tilgangur þeirra næðu augljóslegaekki markmiði sínu, gætu slíkar lánastofnanir og sjóðir haldið kröfum sínumlifandi lengi eftir gjaldþrot. Minnt skal á í þessu sambandi að túlka ber heimildtil fyrningarslita samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 mjög þröngt oghenni megi eingöngu beita í algerum undantekningartilvikum. Ennfremur þurfi að líta til hagsmuna aðila. Annars vegar sé eignalaus 63 ára einstaklingur,sem fari á eftirlaun innan fárra ára, og hins vegar opinber lánasjóður, semorðið hafi fyrir því að tryggingar, sem hann mat sjálfur traustar, brugðust. Íljósi tilgangs og markmiðs 3. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.sé augljóst að hagsmunir stefnda af því að krafa stefnanda falli niður og hannfái tækifæri til að koma fjármálum sínum á réttan kjöl eftir gjaldþrot séumun þungvægari en hagsmunir stefnanda.c) Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að líkur séu á fullnustu kröfu sinnarhjá stefnda Stefnandihafi heldur ekki sýnt fram á að líkur séu á fullnustu kröfunnar hjá stefnda.Þetta skilyrði beri að túlka þannig að stefnandi þurfi að sýna fram á aðstefndi eigi eignir sem hægt sé að fullnusta til greiðslu kröfu stefnanda,þannig að krafan fáist greidd að öllu leyti. Óumdeiltsé að stefndi eigi engar eignir, hvorki lausafé né fasteignir, og eigi, eins ogáður greini, einungis fáein ár eftir á almennum vinnumarkaði. Hann hafi þvíengin tök á að greiða þessa kröfu, ekki frekar en þegar hann var úrskurðaðurgjaldþrota. Stefnandi geti ekki vísað til framtíðaraflahæfis stefnda til stuðningskröfum sínum, enda tilheyri það stefnda sjálfum en ekki stefnanda eða öðrumlánardrottnum hans. Þetta sé meginregla í íslenskum rétti, sbr. t.d. 45.-47.gr. laga nr. 90/1989, um aðför, þar sem bann er lagt við aðför í margvíslegumkröfum til framfærslu skuldara, svo sem ógreiddum launum, eftirlaunum, launumá uppsagnarfresti, örorkubótum, framfærslueyri, o.fl. Tilvísun tilframtíðartekna stefnda sé því haldlaus.3. Niðurlag Stefnditelur að yrði fallist á túlkun stefnanda á 165. gr. laga nr. 21/1991 hafi engaþýðingu ákvæði þess um skemmri fyrningarfrest í kjölfar gjaldþrots í því skyniað auðvelda einstaklingum að koma undir sig fótum á ný. Yrði fallist á kröfustefnanda myndi slíkt einungis leiða til þess að bú stefnda yrði tekið á nýtil gjaldþrotaskipta. Málshöfðun stefnanda sé því algerlega þarflaus. Ennfremur myndi viðurkenningardómur um rof fyrningarinnar opna leið fyrir allalánardrottna til að fylgja kröfum sínum eftir á hendur þrotamönnum endalaust,þvert gegn tilgangi greinds ákvæðis gjaldþrotaskiptalaga. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega. Máli sínu tilstuðnings vísar stefndi til 2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti, sbr. 1. gr. laga nr. 142/2010, einnig til laga nr. 150/2007um fyrningu kröfuréttinda, almennra meginreglna íslensks réttar um aðframtíðaraflahæfi tilheyri skuldara sjálfum, sbr. t.d. 45.-47. gr. laga nr.90/1989, um aðför og 3. mgr. 72. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Stefndivísar og til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 24. gr., 1. og 2.mgr. 25. gr. og 80. gr. laganna, en krafa stefndu um málskostnað styðst viðXXI. kafla síðastnefndra laga. Um virðisaukaskatt vísast til laga um virðisaukaskattnr. 50/1988.Niðurstaða Íþessu máli þarf stefnandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, að sýna fram á aðhann uppfylli það skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1992, um gjaldþrotaskiptio.fl., sbr. lög nr. 142/2010, að hafa sérstaka hagsmuni af því að rofin séfyrning þeirrar kröfu sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti á búi stefnda enfékkst ekki greidd. Tilstuðnings því að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að rjúfa fyrningu kröfunnarvísar stefnandi annars vegar til hlutverks síns og eðlis þeirra lána sem hannveitir og hins vegar til skuldastöðu stefnda þegar hann óskaðigjaldþrotaskipta á búi sínu. Skiptumá búi stefnda lauk 31. maí 2013. Stefna málsins var birt 22. maí 2015 og þvívar málið höfðað áður en tvö ár voru liðin frá skiptalokum og þar með innannýja tveggja ára fyrningarfrestsins. Stefnandi byggir,eins og áður segir, á því að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að rjúfafyrningu kröfu sinnar á hendur stefnda á þeim grundvelli að þegar stefndióskaði gjaldþrotaskipta, síðla árs 2012, hafi ekki hvílt á honum neinar aðrarskuldir en námslánið og því hafi það einungis verið til þess að losna undanendurgreiðslu þess að stefndi óskaði skipta á búi sínu. Námslánið var þá ískilum og ekki skyldi greiða af því fyrr en 1. mars 2014, að liðnumgreiðsluaðlögunartímanum. Að mati stefnanda er námslánið sem hann veittistefnda því ekki orsök fjárhagsvanda hans. Samkvæmtfram lögðum greiðsluaðlögunarsamningi átti stefndi í febrúar 2012 ógreitt fasteignaveðlánað fjárhæð 13.500.000 kr. og aðrar skuldir að fjárhæð ríflega 16.000.000 kr.Hann hafði einnig gengist í ábyrgð fyrir námslánum barna sinna og annarra semnámu samanlagt á þessum tíma ríflega 13.500.000 kr. Utan við þetta stóð námslánið.Samkvæmt greiðsluaðlögunarsamningnum nam skuld stefnda við stefnanda í febrúar2012, 1.020.000 kr. Samkvæmtþessu var skuld stefnda við stefnanda aðeins lítill hluti þeirra skuldbindingasem á honum hvíldu í upphafi og þar fyrir utan átti hann ekki að hefja endurgreiðslunámslánsins fyrr en í mars 2014 en á því ári höfðu tekjur hans hækkað verulega. Stefndirekur fjárhagsvanda sinn til þess að hann missti vinnu sína hjá Mosfellsbæárið 2010. Hann fékk þá starf í Noregi en undi þar aðeins í sex mánuði. Þegarstefndi kom heim þáði hann atvinnuleysisbætur en fékk einnig tímabundinverkefni við pípulagnir, sem mun þó hafa verið óregluleg vinna. Í lýsingumálavaxta var greint frá tekjum hans eftir að bú hans var tekið tilgjaldþrotaskipta og til dagsins í dag. Einsog áður hefur komið fram átti stefndi, þegar hann óskaði gjaldþrotaskipta á búisínu, ekki að skulda neinum nema stefnanda því í greiðsluaðlögunarsamningnumsegir að allar samningsskuldir falli niður við samþykkt hans og fyrrverandi eiginkonahans yfirtók bæði eignina sem hann átti og fasteignalánið sem hvíldi á þeirrieign. Ekki tókst að varpa ljósi á það við aðalmeðferð málsins hvaða skuldir þaðvoru sem stefndi gat ekki greitt af síðla árs 2012 og réttlættu að bú hans vartekið til gjaldþrotaskipta. Stefnandilagði áherslu á það við aðalmeðferð að víða í lögskýringargögnum kæmi fram aðgjaldþrotaskipti ættu að vera algert neyðarúrræði þegar allt annað hefði veriðreynt en ekki dugað til. Stefndi hefði ekki verið í slíkri neyð sem vísað sétil í lögskýringargögnum þegar hann óskaði skipta á búi sínu. Enguað síður verður því ekki haggað að héraðsdómur tók bú stefnda til gjaldþrotaskipta6. febrúar 2013. Því verður að ganga út frá því að stefndi hafi þá uppfylltöll skilyrði laganna fyrir því að það yrði gert. Þar eð því hefur ekki veriðhnekkt að hann hafi uppfyllt skilyrði 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. þegar hann óskaði gjaldþrotaskipta á búi sínu verðurekki fallist á að nokkuð það við gjaldþrotaskipti hans sé þess eðlis aðstefnandi verði talinn hafa af þeim sökum sérstaka hagsmuni af því að rjúfafyrningu kröfu sinnar. Ekki hefur heldur verið sýnt fram á að skuldir stefnda,aðrar en námslánið, stafi af öðru en því að halda heimili og framfleyta fjölskyldu. Til grundvallar kröfusinni um rof fyrningar vísar stefnandi þó sérstaklega til hlutverks síns,eðlis lána sinna og endurgreiðslukjara. Eins og farið var yfir í lýsingu málavaxtaer stefnanda skylt að veita lán hverjum þeim sem stundar lánshæft nám. Slíklán eru veitt á mun hagstæðari kjörum en nokkur önnur lán. Þau eru niðurgreiddaf ríkissjóði því þau bera einungis 1% vexti þótt þau lán, sem sjóðurinn tekurtil þess að geta veitt námslánin, beri allt að 4-6% vexti. Endurgreiðslanámslána hefst ekki fyrr en að liðnum tveimur árum frá námslokum. Afborganirtaka einvörðungu mið af tekjum lántaka, 3,75% af tekjum næstliðins árs, enekki því hversu hátt lán hann tók. Standisérstaklega illa á hjá lánþega og hann uppfyllir skráð, hlutlæg skilyrði erstjórn sjóðsins skylt að veita honum undanþágu frá greiðslu afborgana ogfresta afborgunum hans. Falli lánþegi frá er námslánið afskrifað burtséð fráþví hversu hár höfuðstóll er þá enn ógreiddur. Lánið er samkvæmt öllu þessuekki veitt á viðskiptalegum forsendum eða í gróðaskyni heldur er þaðfélagslegt úrræði í þágu almennings. Um53% af fjármögnun stefnanda byggjast á endurgreiðslu námslána og er honum þvímikilvægt að innheimta þau með sem minnstum afföllum. Sjóðurinn þarf að greiðajafnt og þétt af þeim lánum sem hann tekur. Vegna margvíslegra heimilda lántakatil þess að fresta greiðslum, svo og þar eð endurgreiðsla ræðst af tekjum greiðanda,berast stefnanda endurgreiðslur námslána ekki jafnt og þétt heldur sveiflukennt. Stefnandihefur ekki nein úrræði til þess að mæta afföllum af endurgreiðslum því hanngetur ekki og má ekki reikna mögulegt tap útlána inn í vaxtakjör sín eins og sásem veitir lán á frjálsum markaði. Þaðsem ekki fæst greitt verður greitt af öllum almenningi, einnig öðrum sem hafatekið námslán en ekki óskað gjaldþrotaskipta á búi sínu. Stefnandiþarf jafnframt að gæta jafnræðis við innheimtu lána enda er hann bundinn bæðiaf jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Honumer því skylt að láta reyna á innheimtu gagnvart öllum lánþegum. Tilþess má einnig líta að í lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklingaer lánum stefnanda veitt sú sérstaða að þau falla ekki niður eins og lán fráöðrum lánveitendum, hvorki í heild né hluta, við gerð samnings um greiðsluaðlögun.Þvert á móti standa þau utan við slíkan samning eins og skattar og meðlag. Hléer gert á endurgreiðslu námslána þann árafjölda sem lánþeginn greiðir samkvæmtgreiðsluaðlögunarsamningnum og á þeim tíma falla hvorki á þau vextir névanskilagjöld. Að liðnum greiðsluaðlögunartíma hefst endurgreiðsla námslánaá ný. Stefnandi byggir málsitt, eins og áður segir, á því að hann uppfylli skilyrði ákvæðis 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hafi sérstaka hagsmuni afþví að rjúfa fyrningu kröfu sinnar. Við aðalmeðferð vísaði hann til ákvæðastjórnarskrárinnar, sérstaklega 2. gr. um þrískiptingu ríkisvaldsins, 27.gr. um birtingu laga og 65. gr. um jafnræði en einkum og sér í lagi til 72.gr. um friðhelgi eignarréttar. Stefnandivísaði til þess að dómstóll geti ekki túlkað óljósa lagareglu þannig að hannsetji lögbundin viðmið. Með því væri hann kominn inn á verksvið löggjafans,Alþingis, og bryti gegn reglunni um þrískiptingu ríkisvaldsins. Með því værieinnig brotið gegn þeirri reglu að almenningur eigi að geta lesið skýrarréttarreglur út úr texta laganna í stað þess að þær væru búnar til eftirhendinni í hverju máli sérstaklega. Enn fremur væri með því brotið gegnmeginreglunni um jafnræði því erfitt sé að tryggja jafna stöðu allra fyrirlögunum þegar regla sé mótuð í einstökum dómsmálum. Hannáréttaði einnig að með því að taka af kröfuhafa þann rétt hans að halda kröfusinni lifandi væri eignarréttur hans skertur. Ekki hvað síst væri alvarlegtað þessi eignaskerðing hafi afturvirk áhrif því hún taki til krafna semstofnuðust löngu áður en lög nr. 142/2010 voru sett. Þóttstefnandi sjái ýmsa annmarka á ákvæðinu byggði hann ekki á því að víkja bæriþví til hliðar fyrir þá sök að það væri andstætt stjórnarskrá, heldur lagðihann einkum áherslu á að nýta bæri efnisinntak 72. gr. stjórnarskrárinnar semlögskýringargagn þegar hugtakið „sérstakir hagsmunir“ í 3. mgr. 165. gr.væri túlkað eða skýrt. Þaðer afdráttarlaust markmið laga nr. 142/2010, sem breyttu 165. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., að losa gjaldþrota fólk undan sérhverrifjárhagslegri skuldbindingu sinni, með þeirri margnefndu undantekningu þó, aðgeti kröfuhafi sýnt fram á sérstaka hagsmuni skal dómstóll veita honum heimildtil að halda á lífi kröfu sinni á hendur gjaldþrota manni. Vissulegamá fallast á það með stefnanda að lán hans njóti mikillar sérstöðu meðal lánaog að þau hafi mikla samfélagslega þýðingu. Það er einnig vafalaust að hannverði fyrir miklu fjárhagslegu áfalli þegar hann fær ekki endurgreidd námslánþeirra greiðenda sem óska gjaldþrotaskipta á búi sínu og að hann sé að ýmsuleyti verr í stakk búinn en aðrir lánveitendur til að bregðast við því áfallisvo og að það áfall verði ekki lagt á herðar annarra en almennings. Eignaskerðinginsem ákvæðið veldur er almenn því hún tekur til allra kröfuhafa. Hún mun þóvafalaust koma misjafnlega niður á lánveitendum. Þegar litið er til allraþeirra fjölmörgu en ólíku kröfuhafa sem hafa misst og munu missa spón úr askisínum vegna gjaldþrotaskipta einstaklinga þykir þó ljóst að skerðingin munibitna hlutfallslega miklu harðar á kröfuhöfum sem lána fáum eða eiga af öðrumsökum kröfu á hendur fáum en jafnvel hærri fjárhæðir hjá hverjum en stefnandigerir. Hlutfallslega verst og ósanngjarnast mun hún þó væntanlega bitna áþeim einstaklingum, og hugsanlega lögaðilum, sem eiga einstaklingsbundnariog sérstæðari kröfu á hendur gjaldþrota manni en þeir sem lána stórum hópi. Íþessum heildarsamanburði, þegar jafnframt er horft til þess markmiðs löggjafansað losa fólk undan skuldum sínum, verður ekki talið, þrátt fyrir sérstöðu stefnandasem lánastofnunar og þrátt fyrir sérstakt eðli þeirra lána sem hann veitir, aðþessi skerðing bitni svo einstaklega hart á honum umfram aðra sem lánajafnfjölmennum hópi að hann verði talinn hafa sérstakra hagsmuna að gæta ískilningi 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Af þessum sökum verður að hafnakröfu stefnanda. Þar eð því hefurverið hafnað að stefnandi hafi sýnt fram á sérstaka hagsmuni sína af því aðrjúfa fyrningu þeirrar kröfu sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti á búi stefndaþarf ekki að taka afstöðu til þess hvort stefndi gæti greitt árlega 3,75% aftekjum sínum til að endurgreiða lánið. Vegna þessararniðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir,að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðinn 800.000 kr. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi,Kristinn L. Aðalbjörnsson, er sýkn af kröfu stefnanda, Lánasjóðs íslenskranámsmanna. Stefnandigreiði stefnda 800.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 304/2015
|
Lánssamningur Gjaldfelling Vextir Dráttarvextir
|
Í hf. höfðaði mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt lánssamningi aðila frá árinu 2007. Ágreiningur málsins laut að því við hvaða dag Í hf. mætti miða upphafstíma dráttarvaxta af eftirstöðvum lánsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins hefði S ehf. innt af hendi greiðslu á vöxtum í síðasta sinn í október 2011. Greiðslufall hafi orðið hjá S ehf. á þessum fyrirfram ákveðna gjalddaga lánsins og hefði hann að engu leyti sinnt skyldu sinni til greiðslu lánsfjárhæðarinnar. Samkvæmt því og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu var talið að miða bæri upphafstíma dráttarvaxta frá október 2011. Þá var staðfestur veðréttur Í hf. í nánar tilgreindri fasteign fyrir skuld S ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2015. Hann krefst þess að héraðsdómi verði breytt á þann veg að sér verði gert að greiða stefnda 31.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. október 2011 til 13. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að fjárhæð sú sem dæmd var í héraði beri ekki dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 fyrr en 1. apríl 2012. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi tók áfrýjandi lán hjá Glitni banka hf. 20. mars 2007 að fjárhæð 31.000.000 krónur sem bundin var gengi fjögurra erlendra mynta. Stefndi er nú eigandi kröfunnar. Skyldi lánið endurgreiðast með einni greiðslu 1. apríl 2012, en vextir á sex mánaða fresti í fyrsta sinn 1. október 2007. Málsaðilar eru sammála um að lánið hafi verið í íslenskum krónum bundið ólögmætu gengisviðmiði. Samkvæmt gögnum málsins innti áfrýjandi af hendi greiðslu á vöxtum í síðasta sinn 3. október 2011 og því til samræmis breytti stefndi kröfugerð sinni við flutning málsins hér fyrir dómi og krafðist ekki lengur dráttarvaxta frá þeim degi heldur frá 1. apríl 2012, sem eins og áður segir var sá dagur er greiða skyldi lánið upp. Greiðslufall varð á hinn bóginn hjá áfrýjanda á þessum fyrirfram ákveðna gjalddaga lánsins og hefur hann að engu leyti sinnt skyldu sinni til greiðslu framangreindrar lánsfjárhæðar í íslenskum krónum. Samkvæmt því og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verður fallist á fjárkröfu stefnda fyrir Hæstarétti á þann hátt sem í dómsorði greinir. Þá verður ákvæði héraðsdóms um staðfestingu veðréttar fyrir skuld áfrýjanda látið standa óraskað. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Áfrýjandi, Skeifan ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 31.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2011 til 1. apríl 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um staðfestingu veðréttar og málskostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2015. Mál þetta sem dómtekið var 19. janúar 2015 var höfðað með stefnu, útgefinni 7. janúar 2014 og þingfestri 13. febrúar s.á., af hálfu Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík á hendur Ólafi E. Thoroddsen, Tjarnargötu 40, Reykjavík, stjórnarformanni Skeifunnar ehf., Tjarnargötu 40, Reykjavík, f.h. félagsins, til greiðslu skuldar og staðfestingar á veðrétti. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 31.000.000 króna, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. október 2011 til greiðsludags. Einnig er þess krafist að stefnanda verði heimilað að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta skipti 3. október 2012. Jafnframt krefst stefnandi þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 22. mars 2006, tryggðu upphaflega með 2. veðr.í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 33.000.000 króna. Jafnframt krefst stefnandi þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 10. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 2. veðr. í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 8.000.000 króna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefndi viðurkennir, að skuld félagsins við stefnanda hafi verið 31.000.000 króna eftir afborgun 3. október 2011. Stefndi krefst þess, að skuldin beri vexti frá 3. október 2011 til 13. febrúar 2014 samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001, en dráttarvexti skv. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Gerð er krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati réttarins. Verði ekki fallist á kröfu stefnda um málskostnað úr hendi stefnanda er gerð sú krafa að málskostnaður verði látinn niður falla. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Hinn 20. mars 2007 tók stefndi lán að fjárhæð 31.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum hjá fyrirrennara stefnanda, Glitni banka hf., í dag Íslandsbanka hf. Lánið var greitt út í myntunum USD, SEK, CHF og JPY. Samkvæmt skilmálum lánssamningsins, sem bankinn sá um að útbúa, skyldi stefndi greiða stefnanda vexti af láninu sem skyldu reiknast frá kaupdegi samningsins og voru breytilegir LIBOR-/EURIBOR-vextir eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil að viðbættu 1,9% vaxtaálagi. Vextir lánsins áttu að greiðast á sex mánaða fresti í fyrsta skipti 1. október 2007 og svo á sex mánaða fresti til 1. apríl 2012, er lánið skyldi endurgreiðast lánveitanda. Stefndi greiddi vexti af láninu til og með október 2011, en skuldin er ógreidd að öðru leyti og er það óumdeilt. Stefndi lýsir málsatvikum svo að hann hafi talið ljóst að umræddur lánssamningur hafi verið með ólögmætt viðmið við þróun erlendra mynta. Stefndi kveðst því hafa knúið á um að fá fram afstöðu bankans til þess að geta gengið frá uppgjöri á endurútreiknuðu láni. Engin afstaða hafi komið fram af hálfu bankans, en stefndi kveðst ekki hafa þorað öðru en að standa í skilum með útreiknaðar kröfur bankans fram til október 2011. Á þeim tíma hafi hann ítrekað kröfu sína um að fá afstöðu bankans með endurútreikningi á láninu en við því hafi ekki verið brugðist og því borið við að bankinn biði niðurstöðu úrlausna dómstóla varðandi lánið. Stefndi hafi því ekki átt annan kost en að bíða eftir afstöðu stefnanda varðandi meint ólögmæti lánssamningsins og hafi, þrátt fyrir eftirgangsmuni af sinni hálfu, fyrst séð afstöðu stefnanda í stefnu í máli þessu um meint ólögmætt gengisviðmið samningsins. Þá fyrst hafi stefnandi látið það uppskátt gagnvart stefnda, að mat hans sé að slík óvissa sé um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingu lánsfjárhæðar við þróun gengis erlendra mynta, að stefnandi upplýsi stefnda að krafan hafi verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Ágreiningur aðila málsins snýst um það hvort stefnda beri að greiða stefnanda dráttarvexti eða almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 af skuldinni á tímabilinu frá 3. október 2011 til þingfestingardags 13. febrúar 2014. Málsástæður og lagarök stefnanda Vegna óvissu um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingu lánsfjárhæðarinnar við þróun gengis erlendra mynta, hafi krafan verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Vextir hafi verið greiddir af láninu í samræmi við ákvæði samningsins til og með 3. október 2011. Þann dag hafi orðið greiðslufall á samningnum og við það hafi lánið allt fallið í gjalddaga í samræmi við ákvæði samningsins. Við greiðslufall á samningnum 3. október 2011 hafi krafa stefnanda numið 31.000.000 króna sem sé stefnufjárhæð málsins. Krafist sé dráttarvaxta frá þeim degi að telja. Stefnandi krefst þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 22.3.2006, tryggðu upphaflega með 2. veðr. í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 33.000.000 króna. Stefnandi krefst þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útg. 10.4.2007, tryggðu upphaflega með 2. veðr. í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 8.000.000 króna. Þar sem stefndi hafi ekki greitt kröfuna þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir sé málsókn þessi nauðsynleg. Stefnandi byggi dómkröfur sínar á almennum reglum kröfuréttar um skyldu til greiðslu fjárskuldbindinga. Vaxtakröfu sína styðji stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 10. og 12. gr. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um réttarfar vísi stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur, því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum. Málsástæður og lagarök stefnda Ágreiningur aðila lúti að því, hvort stefnanda sé heimilt að krefjast dráttarvaxta af kröfu sinni á hendur stefnda frá 3. október 2011, en frá þeim tíma hafi stefndi stöðvað allar frekari greiðslur á grundvelli lánssamningsins vegna meints ólögmæts viðmiðs við þróun erlendra gjaldmiðla. Gera verði ríkar kröfur til fjármálafyrirtækis um vönduð vinnubrögð, þannig að ekki fari milli mála hver sé vilji og afstaða þess í hverju máli. Í máli þessu hafi verið lögð fram gögn, sem séu viðvörun um innheimtuaðgerðir og innheimtubréf dags. 16.11.2012 og 07.01.2013. Stefndi hafi upplýst að hann hafi aldrei fengið umrædd bréf. Reyndar sé það svo að engin innheimtubréf eða kröfur hafi borist stefnda frá bankanum, en bankinn hafi látið málið liggja allan þennan tíma í biðstöðu án aðgerða. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að bréf þessi hafi verið útbúin síðar og séu seinni tíma tilbúningur og tilhæfulaus með öllu. Stefndi bendi á að Skeifan ehf. hafi verið skráð til heimilis að Boðagranda 7, Reykjavík fram til 30. maí 2013. Hvorki fyrirtækið né forsvarsmaður þess hafi verið búsett að Tjarnargötu 40 á þessum tíma en hafi hins vegar flutt þangað í maí 2013. Því sé mótmælt, að á þessum tíma hafi legið fyrir afstaða bankans eins og látið sé að liggja í bréfunum. Sérkennilegt sé að sjá í viðvörunarbréfinu vísað til hins ólögmæta lánssamnings með tilgreiningu, en í bréfinu sé gerð krafa í íslenskum krónum auk dráttarvaxta. Stefndi telji ljóst, að bréf þessi hafi aldrei verið send og hafi verið tilbúin síðar til þess að renna stoðum undir kröfur stefnanda um dráttarvexti í málinu, eins og krafa sé gerð um frá 3. október 2011 til greiðsludags. Fullyrðing um að afstaða stefnanda hafi legið fyrir áður en stefna hafi verið útgefin sé einfaldlega röng. Fram að því liggi ekkert fyrir um afstöðu stefnanda til lögmætis lánssamningsins. Stefnandi verði að bera allan vafa af því að hafa ekki með skýrum og afdráttarlausum hætti lýst því yfir, að lánssamningurinn væri með ólögmætu gengisviðmiði. Enginn reki hafi hins vegar verið gerður að slíku af hálfu stefnanda og beri hann sem fjármálafyrirtæki með yfirburðastöðu á sviði lánsfjármála allan halla af slíkum óskýrleika. Eins og mál þetta sé vaxið verði að telja ljóst, að kröfuhafa sé óheimilt að krefjast dráttarvaxta á grundvelli III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001, enda hafi krafa stefnanda ekki legið fyrir og því hafi ekki verið unnt að krefjast dráttarvaxta, fyrr en stefna hafi verið birt stefnda. Þannig hafi stefnandi ekki tilkynnt stefnda um afstöðu sína gagnvart lögmæti gengisviðmiðunarákvæða lánssamningsins. Þar af leiðandi hafi ekkert legið fyrir um fjárhæð kröfu stefnanda á hendur stefnda. Hér beri einnig að horfa til dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands, þegar ágreiningur hafi verið um lögmæti gengisviðmiða og þar með um fjárhæð slíkra krafna. Í slíkum málum hafi verið tildæmdir samningsvextir á grundvelli 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af umreiknaðri fjárhæð í íslenskum krónum. Dráttarvextir hafi hins vegar ekki verið tildæmdir, fyrr en ljóst hafi verið hvers kyns samningurinn væri og þá um leið kröfufjárhæð hans. Telji stefndi því eðlilegt að miða við að dráttarvexti beri að greiða frá þingfestingardegi máls þessa, 13. febrúar 2014. Í stefnu sé því haldið fram, að krafan hafi verið reiknuð í íslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Það sé ekki rétt heldur hafi stefnandi litið til þess, að höfuðstóll lánsins hafi verið ógreiddur hinn 3. október 2011. Vextir hafi hins vegar ekki verið endurreiknaðir fram að þeim tíma miðað við það að lánið sé ólögmætt, heldur látið við svo búið standa að líta á vaxtagreiðslur til þess tíma sem ágreiningslaust uppgjör á vöxtum til þess tíma. Af hálfu stefnda sé fallist á þá tilhögun og aðferð stefnanda og að eftirstöðvar skuldar nemi 31.000.000 króna. Í stefnu sé gerð krafa um málskostnað og virðisaukaskatt á tildæmda þóknun. Kröfum þessum sé mótmælt en málarekstur stefnanda sé tilhæfulaus og óþarfur en stefndi hafi ávallt verið reiðubúinn að greiða skuld sína en ekki náð eyrum stefnanda, sem eigi hafi haft á höndum skýra og rökstudda afstöðu gagnvart stefnda. Verði að telja rétt, ef ekki verður fallist á málskostnaðarkröfu stefnda, að málskostnaður verði látinn niður falla. Af hálfu stefnda sé vísað til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. um góða viðskiptahætti og venjur. Vísað sé til laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, einkum 4. og 5. gr. Varðandi málskostnað vísi stefndi 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísi stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um það hvort stefnda beri að greiða dráttarvexti af skuld sinni við stefnanda, frá því greiðslufall varð á vaxtagjalddaga skuldarinnar 3. október 2011, til þingfestingardags máls þessa, eða almenna vexti. Stefnandi vísar, til stuðnings kröfu sinni um dráttarvexti frá gjalddaga, til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, en þar kemur fram, í 1. mgr. 5. gr. laganna, að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Þá vísar stefnandi til ákvæða lánssamnings aðila sem hann hefur lagt fram í málinu. Samkvæmt ákvæðum hans skyldu vextir af láninu greiðast á þar til greindum gjalddögum á sex mánaða fresti og höfuðstóllinn skyldi endurgreiðast í einu lagi þann 1. apríl 2012. Óumdeilt er að stefndi hefur ekki greitt vexti af láninu frá og með vaxtagjalddaga 3. október 2011 og að hann hefur ekki endurgreitt stefnanda lánsfjárhæðina. Samkvæmt grein 11 í lánssamningnum telst það vanefnd lántaka ef hann greiðir ekki á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli og slík vanefnd varir lengur en í 14 daga frá gjalddaga eða lántaki greiðir ítrekað hvorki á réttum tíma né í réttum gjaldmiðli. Komi vanefndatilvik upp getur lánveitandi fyrirvaralaust og án viðvarana gjaldfellt allar eftirstöðvar lánsins ásamt áföllnum vöxtum og öðrum greiðslum. Ber lántaka þá að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð í samræmi við 3. gr. samningsins. Í e-lið greinar 3 í samningnum segir m.a. að við vanefnd sé lánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur og að þá beri að greiða dráttarvexti í samræmi við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá gjalddaga til greiðsludags. Af hálfu stefnda er því haldið fram að miða beri upphaf dráttarvaxtakröfu stefnanda við málshöfðun í samræmi við 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga, en fram að þeim tíma, frá greiðslufalli, beri stefnda aðeins að greiða almenna vexti af skuldinni, eins og þeir eru ákveðnir í 4. gr., sbr. 3. gr., laganna. Í 3. gr. segir að almenna vexti skuli því aðeins greiða af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum. Stefndi vísar hér hvorki til samnings né laga, heldur telur hann að dómvenja hafi skapast fyrir því að greiða skuli almenna vexti af kröfum sem leiða af samningum þar sem ágreiningur hefur verið um lögmæti gengisviðmiða og þar með um fjárhæð slíkra krafna. Stefndi vísaði við málflutning m.a til dóms Hæstaréttar í máli nr. 430/2013 þar sem dráttarvextir voru dæmdir frá málshöfðunardegi. Þar var um að ræða ákvörðun um upphafsdag dráttarvaxta á endurgreiðslukröfu lántaka á hendur lánveitanda vegna ofgreiðslu af láni með ólögmætt gengisviðmið, en ekki ákvörðun um dráttarvexti á kröfu með fyrir fram ákveðnum gjalddaga, eins og við á í máli þessu, og verða málin því ekki talin sambærileg. Sama verður að segja um dóm Hæstaréttar í máli nr. 110/2014, sem stefndi vísaði einnig til, þar sem deilt var um endurgreiðslukröfu lántaka, sem var krafa án fyrir fram umsamins gjalddaga. Dráttarvextir á þá kröfu voru dæmdir eftir 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, frá því mánuður var liðinn frá því að lántaki setti fram kröfu sína, en þá hafði lánveitandi fallist á ólögmæti gengisviðmiðs samninganna.Ekki verður á það fallist að það skapi fordæmi um þann ágreining sem uppi er í máli þessu hvernig lántaki reiknaði vexti á endurkröfu sína í því máli sem stefndi vísar hér til. Stefndi heldur því fram að hann hafi reynt árangurslaust að fá fram afstöðu stefnanda til þess hvort lánssamningurinn væri með ólögmætt gengisviðmið, en engin svör fengið. Stefndi hefur þó ekki fært fram sönnunargögn um tilraunir sínar til að afla afstöðu stefnanda vegna þess lánssamnings sem hér er til umfjöllunar. Stefndi telur að honum hafi verið ómögulegt að halda áfram að greiða af skuldinni þar til afstaða stefnanda lægi fyrir, en það hafi ekki verið fyrr en við höfðun máls þessa sem stefnandi viðurkenni eðli samningsins og reikni skuldina í íslenskum krónum. Þótt það væri mat stefnda að lánssamningurinn kynni að vera bundinn ólögmætu gengisviðmiði og óljóst gæti verið hvaða vexti bæri að greiða af láninu á síðasta vaxtagjalddaga fyrir endurgreiðslu lánsins, þá mátti honum vera ljós skuldbinding sín til þess að endurgreiða lánið á gjalddaga þess. Ekki verður á það fallist að stefnda hafi verið ómögulegt að greiða af skuldinni, hann átti þess m.a. kost að greiða stefnanda þá fjárhæð í vexti sem hann teldi að honum bæri að greiða, meðan ekki væri úr því skorið hvernig skuldin yrði að endingu reiknuð, en það gerði hann ekki. Stefndi heldur því fram að honum hafi aldrei borist þau viðvörunar- og innheimtubréf sem stefnandi lagði fram með stefnu. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendi til þess að stefndi hafi móttekið bréfin, enda eru þau ekki stíluð á það heimilisfang sem stefndi sannanlega hafði við dagsetningu bréfanna. Samkvæmt lánssamningnum er gjaldfelling heimil við greiðslufall, fyrirvaralaust og án viðvarana, og ræður það ekki úrslitum um réttmæti kröfu stefnanda um dráttarvexti frá gjalddaga skuldarinnar, þótt umrædd innheimtubréf hafi ekki skilað sér til stefnda. Óumdeilt er að krafa samkvæmt lánssamningnum er fallin í gjalddaga og að stefnda ber að greiða stefnanda skuld sína samkvæmt samningnum. Stefndi hefur ekkert greitt af skuldinni frá og með vaxtagjalddaganum 3. október 2011, en við greiðslufall þann dag var lánið allt gjaldfellt í samræmi við ákvæði samningsins. Samkvæmt e-lið greinar 3 í lánssamningi aðila, og með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, skulu dráttarvextir leggjast á skuldina við slíka vanefnd frá og með gjalddaga hennar fram að greiðsludegi. Stefnda hefur ekki tekist að sýna fram á að vegna dómvenju eða af öðrum ástæðum beri að víkja frá ákvæðum samnings aðila og ákvæðum 1. mgr. 5. gr. vaxtalaga við ákvörðun um upphafsdag dráttarvaxta á kröfuna. Því verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett, þannig að dráttarvextir verða reiknaðir frá 3. október 2011 og heimilað verður, svo sem krafist er, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001, að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 3. október 2012. Stefnandi hefur lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfum sínum, sem er ómótmælt, um staðfestingu veðréttar í fasteigninni Ingólfsstræti 7 í Reykjavík samkvæmt tveimur veðtryggingarbréfum, og verður veðréttur því staðfestur svo sem krafist er. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Við ákvörðun hans er meðal annars tekið tillit til þess að samhliða máli þessu er rekið annað samkynja mál milli sömu aðila, mál nr. E-440/2014, og fór aðalmeðferð málanna fram í einu lagi. Jafnframt er tekið tillit til þess kostnaðar sem stefnandi hefur af greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Skeifan ehf., greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 31.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. október 2011 til greiðsludags. Heimilt er að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 3. október 2012. Staðfestur er veðréttur stefnanda samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útgefið 22. mars 2006, tryggðu upphaflega með 2. veðrétti í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 33.000.000 króna. Staðfestur er veðréttur stefnanda samkvæmt veðtryggingarbréfi sem var útgefið 10. apríl 2007, tryggðu upphaflega með 2. veðrétti í Ingólfsstræti 7, Reykjavík, fnr. 200-4532 og uppfærslurétti, að höfuðstól 8.000.000 króna. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 7/2019
|
Einkahlutafélag Kaup Hlutabréf Fjármálafyrirtæki Skaðabætur Skipting sakarefnis Kröfugerð
|
Í málinu krafðist E ehf. viðurkenningar á bótaskyldu K hf. vegna ófullnægjandi vinnubragða A hf. í tengslum við fjárfestingu sína í Ö ehf. A hf. rann saman við V hf. og K hf. yfirtók síðan réttindi og skyldur V hf. við sameiningu þeirra 2017. Taldi E ehf. sig hafa orðið fyrir tjóni þar sem í ráðgjöf A hf. hefðu tvö atriði ekki komið til skoðunar við áreiðanleikakönnun á Ö ehf. Annars vegar að annmarkar hefðu verið á reikningsskilum og skattskilum félagsins sökum þess að ranglega hefði verið farið þar með gjaldfærðan fjármagnskostnað félagsins sem leitt hefði á árinu 2013 til verulegrar hækkunar á álögðum opinberum gjöldum þess á tilteknu árabili. Hins vegar hefði ekki verið litið til fjármögnunarleigusamninga milli Ö ehf. og L hf. þar sem greiðslur í íslenskum krónum hefði verið tengdar við gengi erlendra gjaldmiðla. Taldi E ehf. að með því að hafa tekið að sér að gera áreiðanleikakönnun og hafa milligöngu um við kaupin hefði A hf. borið að kanna alla þá þætti sem áhrif hefðu getað haft á virði félagsins. Hafnaði K hf. bótaskyldu meðal annars með vísan til þess að milli A hf. og E ehf. hefði ekki stofnast samningssamband þar sem A hf. hefði eingöngu komið fram fyrir hönd fagfjárfestasjóðsins A slf. og þó að samningssamband hefði komist á hefðu starfsmenn A hf. við kaupin ekki sýnt af sér bótaskylt gáleysi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með því að A hf. hefði aðstoðað A slf. við leit að meðfjárfestum, svo og vinnslu og undirbúnings kynningarefnis fyrir slíka fjárfesta og samningsgerð milli þeirra og A slf., svo og margvísleg önnur samskipti við fyrirsvarsmann E ehf. hefði A hf. selt E ehf. þjónustu en að baki henni hefði eðli máls samkvæmt búið samningur þótt hann hefði ekki verið skjalfestur. Þá var vísað til þess að hvorki væri fundin í lögum né skráðum réttarreglum afmörkum á því hvað ætlast væri til að áreiðanleikakönnun á félagi í atvinnurekstri hefði að geyma. Væri því ekki við annað að styðjast en gögn um þau fyrirheit sem A hf. kynni að hafa gefið. Var við það miðað að fyrirsvarmaður E ehf. hefði við undirritun fjárfestingarloforðs haft undir höndum viðauka sem hafði að geyma talningu á atriðum sem áreiðanleikakönnun á félaginu var ætlað að taka til en sú talning hefði verið nokkuð nákvæm og ekki gefið tilefni til ályktana um að kanna hefði átt fyrrnefnd atriði. Var K hf. því sýknað af kröfu E ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hannkrefst þess að viðurkennd verði „skaðabótaskylda stefnda á tjóni áfrýjandavegna ófullnægjandi vinnubragða Auðar Capital hf. … í tengslum við fjárfestinguáfrýjanda í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. … í gegnum EignarhaldsfélagiðÞorgerði ehf. … sem var aðili að kaupsamningi/áskriftarsamningi, dags. 22.október 2010, um 36% eignarhlut í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. ogkaupsamningi, dags. 29. júní 2012, um 20% hlut“ í sama félagi. Þá krefst hannmálskostnaðar á öllum dómstigum. Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IMálþetta á rætur að rekja til kaupa Eignarhaldsfélagsins Þorgerðar ehf. á 36% eignarhlutí Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. á árinu 2010 og því til viðbótar 9% hlutá árinu 2012. Áfrýjandi var einn þriggja hluthafa í eignarhaldsfélaginu, sem AuðurCapital hf. hafði stofnað til að standa að þessum kaupum, en stefndi hefur núyfirtekið réttindi og skyldur síðarnefnda félagsins. Telur áfrýjandi sig hafaorðið fyrir tjóni vegna ófullnægjandi ráðgjafar Auðar Capital hf. viðundirbúning kaupanna. Annars vegar hafi í þeirri ráðgjöf ekki verið gætt aðatvikum, sem leitt hafi til þess að ríkisskattstjóri hafi í desember 2013 tekiðopinber gjöld Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf. á gjaldárunum 2008 til 2012til endurákvörðunar og hækkað þau á þeim grunni að gjaldfærðurfjármagnskostnaður félagsins eftir samruna þess, Límonaðis ehf. og DaníelsÓlafssonar ehf. árið 2007 hafi að hluta ekki fullnægt skilyrðum fyrirfrádráttarbærni samkvæmt 1. tölulið 31. gr., sbr. 2. mgr. 49. gr., laga nr.90/2003 um tekjuskatt. Hins vegar hafi ekki verið litið til fjármögnunarleigusamningamilli Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf. og Lýsingar hf., þar sem greiðslurí íslenskum krónum hafi verið tengdar við gengi erlendra gjaldmiðla. Þessirsamningar hafi þegar upp var staðið verið taldir lögmætir í dómi Hæstaréttar 3.apríl 2014 í máli nr. 717/2013, en Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf. hafibyggt á því að svo væri ekki þegar fyrrnefnd kaup á hlutum í félaginu fóru fram.Hafi þetta tvennt leitt til tjóns fyrir áfrýjanda. Með því að hafa tekið að sérað gera áreiðanleikakönnun og hafa milligöngu við kaup á hlutum í ÖlgerðinniAgli Skallagrímssyni ehf. hafi Auði Capital hf. borið að kanna alla þá þætti,sem áhrif gætu haft á virði félagsins. Lýturágreiningur aðila einkum að því í fyrsta lagi hvort samningssamband hafi veriðmilli Auðar Capital hf. og áfrýjanda þegar kaupin á hlutum í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. fóru fram 2010 og 2012, í annan stað hvort starfsmennAuðar Capital hf. hafi í framangreindum efnum sýnt af sér gáleysi svo aðskaðabótaskyldu varði og í þriðja lagi hvort slíkt gáleysi hafi leitt til tjónsfyrir áfrýjanda. Verði fallist á þetta allt deila aðilarnir að auki um hvortáfrýjandi hafi sjálfur átt sök á tjóni sínu þannig að áhrif hafi á bótarétthans, svo og hvort hann hafi sýnt af sér tómlæti.IIÁfrýjandivar eftir gögnum málsins stofnaður í maí 2002 og er fyrirsvarsmaður hans EiríkurIngvar Þorgeirsson, sem samkvæmt héraðsdómsstefnu er stjórnarmaður í félaginuog „sjálfstætt starfandi augnlæknir og fjárfestir“. Í aðilaskýrslu fyrirhéraðsdómi kvaðst Eiríkur hafa stofnað félagið og eiga alla hluti í því og hafihann jafnframt lánað því fé fyrir „eiginlega allri“ þeirri fjárfestingu sem máliðvarðar.AuðurCapital hf. var verðbréfafyrirtæki sem starfaði samkvæmt leyfiFjármálaeftirlitsins frá 25. apríl 2008. Tók starfsleyfið til viðskipta ogþjónustu með fjármálagerninga samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti, sem fælistí eignastýringu og fjárfestingarráðgjöf, þar á meðal ráðgjöf til fyrirtækja umuppbyggingu eigin fjár, stefnumótun og skyld mál og ráðgjöf og þjónustavarðandi samruna fyrirtækja og kaup á þeim. Óumdeilt er að Auður Capital hf.hafi runnið saman við Virðingu hf. í janúar 2014 og stefndi síðan yfirtekiðréttindi og skyldur Virðingar hf. við sameiningu þeirra í nóvember 2017.Auður Ifagfjárfestasjóður slf. mun vera sjóður sem upphaflega var í rekstri hjá AuðiCapital hf. en nú hjá stefnda. Mun hann hafa verið stofnaður á árinu 2008 og starfrækturfrá þeim tíma undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins, sbr. nú lög nr. 128/2011 umverðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði.2FyrirtækjaráðgjöfAuðar Capital hf. og Auður I fagfjárfestasjóður slf. gerðu verksamning 9.febrúar 2010. Meðal þeirra verkefna, sem fyrirtækjaráðgjöfin tók þar að sérfyrir sjóðinn, var greining og samantekt á fjárfestingarkostum, almenn ráðgjöfvið kaup á fyrirtækjum, verðmat á þeim, vinnsla og undirbúningur kynningarefnisfyrir fjárfestingarráð sjóðsins og svonefnda meðfjárfesta hans, aðstoð við leitað slíkum fjárfestum og samningsgerð við þá, milliganga í samskiptum seljendafyrirtækja og sjóðsins og ráðgjöf og aðstoð við samningsgerð. Fyrir þau verkefni,sem fyrirtækjaráðgjöfin tæki að sér og lyki með fjárfestingu sjóðsins, skyldi hanngreiða Auði Capital hf. árangurstengda þóknun sem næmi allt að 3% afheildarandvirði fjárfestingar. Þóknunin ætti þó að taka mið af umfangi hversverkefnis og tímanum sem fyrirtækjaráðgjöfin verði til þess og gæti hún því orðiðhærri eða lægri en 3%. Tekið var fram að verksamningurinn næði ekki til þess efsjóðurinn vildi fá ítarlega áreiðanleikakönnun í tengslum við kaup á fyrirtæki,en tæki Auður Capital hf. slíkt verkefni að sér yrði samið sérstaklega umþóknun.3Auður Ifagfjárfestasjóður slf. og Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf. gerðu samning 2.mars 2010 „um samstarf og einkaviðræður“ í tilefni af fyrirhugaðri „fjárfestingusjóðsins í félaginu.“ Í samningnum kom meðal annars fram að stjórnendur félagsinshafi stofnað til viðræðna við viðskiptabanka þess um breytingu og hugsanleganiðurfellingu skulda, en óvissa ríkti enn um árangur af þessu og skuldastöðufélagsins að lokinni endurskipulagningu. Meginforsendan fyrir fjárfestingu sjóðsinsværi sú að ásættanlegir samningar næðust við bankann um endurfjármögnunfélagsins. Með einkaviðræðum væri átt við það að hluthafar í félaginu og stjórnþess skuldbyndu sig til að hvorki kynna né ræða ráðstafanir sem þessar við aðrafjárfesta á gildistíma samningsins.Í viðaukaI við samninginn sagði meðal annars að tillaga um fjárfestingu sjóðsins byggðiá gögnum og upplýsingum sem hann hafi fengið frá stjórnendum félagsins, meðalannars endurskoðuðum ársreikningi þess fyrir rekstrarárið 2008, milliuppgjörifyrir fyrstu átta mánuði ársins 2009 og fimm ára rekstraráætlun fyrir tímabilið2010 til 2014. Væri tillaga sjóðsins reist á þeim forsendum að „núverandi nettóvaxtaberandi skuldir félagsins séu um 10,7 ma. kr. og EBITDA 2009 verði ekkilægri en 1.150 m.kr.“ Þá væri tillagan gerð með fyrirvara um að áreiðanleikakönnunmyndi staðfesta þessar forsendur. Myndi sjóðurinn eða einkahlutafélag, sem hannætti að meiri hluta, gera samning við Ölgerðina Egil Skallagrímsson ehf. umkaup á 42% hlut í félaginu fyrir 1.000.000.000 krónur í væntanlegri hlutafjáraukningu.Skyldi fénu varið til að greiða niður skuldir félagsins, en samið yrði viðviðskiptabanka þess um að samhliða því yrðu skuldir félagsins færðar úrerlendum gjaldmiðlum í íslenskar krónur og höfuðstóll þeirra lækkaður um alltað 30%. Enn fremur yrði stefnt að því að semja að öðru leyti við bankann umskuldir félagsins, meðal annars afskriftir og vexti af þeim. Jafnframt var ítillögunni gert ráð fyrir að kaupverð yrði miðað við tilteknar rekstrarlegarforsendur. Loks var tekið fram í viðaukanum að tillagan væri gerð með tilgreindumfyrirvörum, þar á meðal að ekkert kæmi upp í áreiðanleikakönnun sem gæti haftverulega neikvæð áhrif á ársuppgjör 2010 eða trúverðugleika fimm árarekstraráætlunar félagsins.Í viðaukaIII við samninginn, sem bar yfirskriftina: „Áreiðanleikakönnunarlisti“, vartekið fram að forsenda fyrir skuldbindingu og tillögu sjóðsins væri „ásættanlegniðurstaða áreiðanleikakönnunar.“ Í viðaukanum voru síðan talin upp í tíu liðum„helstu atriði sem Auður myndi vilja yfirfara“ í þeirri könnun og lutu þaumeðal annars að rekstraráætlun stjórnenda fyrir árið 2010 og næstu fimm árin, tilteknumliðum í efnahagsreikningi, liðum utan efnahagsreiknings, fjárfestingumundanfarinna ára, stöðu á fasteignum, vélum og tækjum, samningum við helstubirgja og viðskiptavini, lánsfjármögnun fasteigna og leigusamninga, launum ográðningarsamningum stjórnenda og lánssamningum þeirra vegna hlutafjárkaupa.4FyrirtækjaráðgjöfAuðar Capital hf. kynnti fyrrnefndum fyrirsvarsmanni áfrýjanda 10. mars 2010ráðagerðir Auðar I fagfjárfestasjóðs slf. um kaup á hlutum í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf., en hann mun áður hafa gefið sig fram við Auði Capital hf.og lýst áhuga á að taka þátt í fjárfestingum. Meðal þess sem fram kom íkynningunni var að sjóðurinn hafi gert samstarfssamning við Ölgerðina EgilSkallagrímsson ehf. um að greiða allt að 1.000.000.000 krónur fyrir 42% hlut ífélaginu og myndi sjóðurinn ráða vali á tveimur mönnum í stjórn þess. Áætlað væriað hlutafé í félaginu yrði aukið um 600.000.000 til 1.000.000.000 krónur, semyrði varið til greiðslu skulda. Myndi sjóðurinn leggja til allt að 600.000.000krónur og leitaði hann nú að fjárfestum til að taka þátt í verkefninu í gegnumsameiginlegt eignarhaldsfélag. Myndu þeir eignast 20% til 40% hlut í eignarhaldsfélaginumeð því að leggja fram 200.000.000 til 400.000.000 krónur. Gert væri ráð fyrirað fjárfestingin myndi skila 25% til 30% árlegri ávöxtun miðað við áætlanirstjórnenda Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf., en fjárfestingarkostnaðurgæti numið „5% af eiginfjárframlagi fjárfesta.“ Einnig sagði að „Auður“ hafiþegar hafið áreiðanleikakönnun á félaginu og myndi í kjölfarið „skrifa undirkaupsamning“ fengist ásættanleg niðurstaða í viðræðum við viðskiptabankafélagsins, Arion banka hf. Þá var greint var frá því að samkvæmt áðurnefndum samningisjóðsins við félagið yrðu tvö meginskilyrði að vera uppfyllt eftirendurskipulagningu á fjárhag þess, annars vegar að svonefnd skuldaþekja yrði„a.m.k. 1,10x yfir tímabilið 2010 til 2014“ og hins vegar að „nettóvaxtaberandi skuldir félagsins í lok árs 2014 verði ekki meiri en 3,0x áætluðEBITDA þess árs.“Í kaflaí kynningunni, sem bar yfirskriftina: „Fyrirvari“, sagði að fyrirtækjaráðgjöfAuðar Capital hf. hafi útbúið hana fyrir sjóðinn í þeim tilgangi að aðstoða hannvið að kynna Ölgerðina Egil Skallagrímsson ehf. sem „fjárfestingartækifærifyrir áhugasömum fagfjárfestum“. Væri skoðunum, sem þar væru settar fram, ekkiætlað að vera „ráðgjöf til tiltekins fjárfestis“ og væri mælt með að fjárfestarleituðu sér ráðgjafar í þessu tilliti. Teldi fyrirtækjaráðgjöfin upplýsingar íkynningunni vera traustar, en gæti ekki ábyrgst að þær væru tæmandi, endanlegareða réttar. Yrði að hafa í huga að ekki hefðu enn náðst samningar við viðskiptabankafélagsins um fjárhagslega endurskipulagningu þess. Gætu þær upplýsingar, semsettar væru fram, forsendur og skoðanir því breyst fyrirvaralaust. Kynningin hefðiað geyma lýsingu á framtíðaráætlunum félagsins og fjárhagsáætlunum, sembyggðust á ýmsum forsendum sem stjórnendur þess hafi gefið sér. Gæturaunverulegar niðurstöður slíkra forsendna og framtíðaráætlana orðið öðru vísien reiknað væri með og reynst verulega betri eða verri en spáð hafi verið. BæriAuður Capital hf. ekki ábyrgð á beinu eða óbeinu tjóni sem hlotist gæti af ákvörðunum,athöfnum eða athafnaleysi fjárfestis sem byggði á kynningunni. 5Eftir nokkursamskipti milli Eiríks Ingvars Þorgeirssonar og framkvæmdastjórafyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital hf., Margit Robertet, lýsti sá fyrrnefndi ítölvubréfi 18. mars 2010 til þeirrar síðarnefndu yfir áhuga á að taka þátt íframangreindri fjárfestingu, en setti fram nokkrar spurningar, sem hann vildifá svör við. Þau mun hann hafa fengið á fundi 23. sama mánaðar. Fór svo aðEiríkur ritaði 31. mars 2010 undir skjal með fyrirsögninni: „Fjárfestingarloforð“,þar sem hann staðfesti að hann myndi ganga til samstarfs við Auði Ifagfjárfestasjóð slf. um kaup á nýjum hlutum í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyniehf. á grundvelli þess sem fram kæmií fyrrnefndum samningi um samstarf og einkaviðræður. Lýsti Eiríkur því yfir aðhann myndi fjárfesta í félaginu í samstarfi við sjóðinn fyrir allt að200.000.000 krónur, að viðbættri greiðslu4% fjárfestingarkostnaðar tilfyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital hf., á„sömu forsendum og sjóðurinn hefurskrifað undir“ eins og þeim væri lýst í samningnum.Meðtölvubréfi 19. apríl 2010 mun Margit hafa greint Eiríki frá stöðu vinnuPricewaterhouseCoopers hf. við áreiðanleikakönnun á Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. fyrir áðurnefndan viðskiptabanka félagsins og getið þesseinnig að samhliða því væri fyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital hf. að gerasvonefnda viðskipta- og lögfræðilega áreiðanleikakönnun á félaginu. Í skýrslufyrir héraðsdómi kvaðst Margit hafa með þessum orðum átt við áreiðanleikakönnunsem lýst var í áðurnefndum viðauka við samninginn frá 2. mars 2010 um samstarfog einkaviðræður. Skýrsla PricewaterhouseCoopers hf. um áreiðanleikakönnun varsíðan send Eiríki með tölvubréfi 3. maí 2010, þar sem tekið var fram aðskýrslan hafi fyrst og fremst verið gerð fyrir Arion banka hf. til að metagreiðslugetu Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf.FyrirtækjaráðgjöfAuðar Capital hf. efndi 27. júlí 2010 til annarrar kynningar á verkefni þessu fyrirmeðfjárfesta Auðar I fagfjárfestasjóðs slf. Meðal þess sem þar kom fram var aðsamningar hafi náðst við Arion banka hf. um fjárhagslega endurskipulagninguÖlgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf. og væri þar ráðgert að sjóðurinn ogmeðfjárfestar hans myndu greiða 850.000.000 krónur fyrir 36% hlut í félaginu. Yrðiþví fé varið að öllu leyti til að greiða niður skuldir félagsins við bankann,sem myndi síðan að auki afskrifa þær að hluta þannig að eftir stæðu skuldir aðfjárhæð 7.500.000.000 krónur. Gegn þessu fengi bankinn 20% hlut í félaginu. Um niðurstöðuáreiðanleikakönnunar sagði að fyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital hf. hafi farið yfirforsendur fimm ára rekstraráætlunar stjórnenda Ölgerðarinnar EgilsSkallagrímssonar ehf. og áætlaða fjárfestingarþörf, helstu liði efnahagsreiknings,þar á meðal stöðu birgða, viðskiptakrafna og skulda, samninga við stærstubirgja, fundargerðir stjórnar síðastliðin tvö ár og ráðningarsamningastjórnenda. Í þessu ferli hafi ekkert komið fram sem orkað gæti tvímælis. Aðauki hafi legið fyrir áreiðanleikakönnun sem PricewaterhouseCoopers hf. hafigert fyrir Arion banka hf. á fimm ára rekstraráætlun félagsins,fjárfestingarþörf yfir tímabilið og skuldaþoli. Hafi niðurstaða þeirrarkönnunar staðfest að ákveðnu leyti rekstraráætlunina, en „öll næmnigreining PwCmiðist við scenarios sem myndu skila verulega betri árangri en það semstjórnendur félagsins hafa lagt fram.“Svovirðist sem ekki hafi verið gerð skrifleg skýrsla um áreiðanleikakönnun fyrirtækjaráðgjafarAuðar Capital hf. á Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Samkvæmt framburðiáðurnefndrar Margit Robertet fyrir héraðsdómi voru niðurstöður þeirrar könnunarkynntar fyrirsvarsmanni áfrýjanda munnlega. 6AuðurCapital hf. stofnaði 29. september 2010 Eignarhaldsfélagið Þorgerði ehf. Tilgangurþessa nýja félags var kaup og sala á verðbréfum, rekstur og eignarhald áfasteignum og skyldur rekstur og var hlutafé 500.000 krónur. Á hluthafafundi20. október sama ár var hlutaféð hækkað í 10.000.000 krónur. Sama dag keyptiáfrýjandi af Auði Capital hf. 2.823.529 hluti í eignarhaldsfélaginu fyrir240.000.000 krónur. Í fundargerð frá hluthafafundinum, sem Eiríkur IngvarÞorgeirsson sótti fyrir áfrýjanda, var greint frá því að fyrir lægi að félagið hygðistkaupa 36% hlut í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Kom þar einnig fram aðsamningar hafi verið gerðir um kaup Auðar I fagfjárfestasjóðs slf., áfrýjandaog nafngreindrar konu á öllum hlutum í eignarhaldsfélaginu og var súsíðastnefnda kjörin þar í stjórn þess ásamt Eiríki og framkvæmdastjórasjóðsins.Sama daggerðu áfrýjandi og hinir hluthafarnir tveir í Eignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf.hluthafasamkomulag vegna fyrirhugaðra kaupa á hlutum í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. Kom þar meðal annars fram að eignarhaldsfélagið væri „stofnaðí þeim tilgangi að halda utan um sameiginlega 850 milljón kr. fjárfestingusamningsaðila í Ölgerðinni“ sem svaraði til 36% hlutar í félaginu. Væri markmiðsamningsaðila að fjárfesting þessi skilaði að lágmarki 25% árlegri ávöxtun áfjárfestingartímanum. Þá sagði að samhliða þessu hafi „samningsaðilar, í gegnumeignarhaldsfélagið“ fengið kauprétt að 20% eignarhlut Arion banka hf. íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Einnig hafi þeir á sama hátt eignast kaupréttað fasteignum fasteignafélagsins G-7 ehf. Væru samningsaðilar sammála um aðnýta þessa kauprétti við fyrsta tækifæri, enda væri frekari fjárfesting íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. og fasteignum í eigu G-7 ehf., semfyrrnefnda félagið hefði á leigu undir starfsemi sína, til þess fallin að „hámarkaheildararðsemi fjárfestingarinnar.“Einnigvar gerður samningur 22. október 2010 milli Ölgerðarinnar EgilsSkallagrímssonar ehf., sem þar var nefnd seljandi, og EignarhaldsfélagsinsÞorgerðar ehf., sem nefnt var kaupandi, um „kaup/áskrift á nýjum hlutum semhluthafafundur í seljanda tók ákvörðun um að gefa út á hluthafafundi“ sama dag.Kaupverð fyrir hlutina væri 850.000.000 krónur, sem greitt skyldi með reiðufé,en um væri að ræða 36% eignarhlut í seljanda. Sagði í samningnum að kaupandihafi „kynnt sér rækilega starfsemi félagsins og fjárhagslega stöðu þess, m.a.með framkvæmd áreiðanleikakönnunar.“ Jafnframthafi kaupandi verið virkurþátttakandi í fjárhagslegri endurskipulagningu félagsins og viðræðum við viðskiptabanka þess.Ennfremur var sama dag undirritað hluthafasamkomulag, þar sem fjallað var umskipulag stjórnar og hlutafjáreign í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf.,milli Arion banka hf., Eignarhaldsfélagsins Þorgerðar ehf., OA eignarhaldsfélagsehf. og F-13 ehf. Í þessum samningi var meðal annars kveðið á um kaupréttþriggja síðastnefndu félaganna að 20% eignarhlut Arion banka hf. í ÖlgerðinniAgli Skallagrímssyni ehf. Skyldi þessi kaupréttur verða virkur á árinu 2014 ogvar mælt fyrir um hvernig kaupverð yrði reiknað ef réttarins yrði neytt.Samhliða þessu var gerður samningur milli Eignarhaldsfélagsins Þorgerðar ehf.og Arion banka hf. um rétt fyrrnefnda félagsins til að kaupa af bankanum tilteknarfasteignir, þar sem starfsemi Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf. færifram. Yrði þessi kaupréttur virkur frá 1. nóvember 2010 til 1. nóvember 2015 ogkaupverðið 3.400.000.000 krónur sem bundið yrði vísitölu.AuðurCapital hf. gaf út reikning 25. október 2010 á hendur áfrýjanda að fjárhæð12.048.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti fyrir „ráðgjöf við sölu“, en súfjárhæð var í samræmi við ákvæði um greiðslu fjárfestingarkostnaðar í svonefndufjárfestingarloforði, sem fyrirsvarsmaður áfrýjanda undirritaði samkvæmtáðursögðu 31. mars 2010. Í bréfi til áfrýjanda, sem fylgdi reikningnum, sagðiað hann væri „fyrir þjónustu fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital“.7EignarhaldsfélagiðÞorgerður ehf. virðist hafa 30. desember 2011 nýtt sér fyrrnefndan kauprétt aðfasteignum, sem Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf. hafði á leigu fyrirstarfsemi sína. Fyrrnefnda félagið afsalaði síðan þessum fasteignum 17. febrúar2012 til annars félags og mun hafa haft nokkurn hagnað af þeim viðskiptum. Íframhaldi af því keyptu Eignarhaldsfélagið Þorgerður ehf., OA eignarhaldsfélagehf. og F-13 ehf. fyrrgreindan 20% eignarhlut Arion banka hf. í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. með samningi 29. júní 2012. Samkvæmt honum var EignarhaldsfélagiðÞorgerður ehf. kaupandi að 45% af þessum eignarhlut eða sem svaraði 9% hlut íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf., en fyrir þetta skyldi eignarhaldsfélagið greiða168.750.000 krónur, sem það virðist hafa átt tiltækar vegna hagnaðar affyrrnefndum fasteignaviðskiptum. Í samningnum sagði meðal annars að fulltrúar kaupendannahafi, áður en hann var gerður, fengið fullan og ótakmarkaðan aðgang aðrekstrar- og fjárhagsupplýsingum um Ölgerðina Egil Skallagrímsson ehf. og „aukþess fengið tækifæri til þess að kanna rekstur þess í hvívetna.“ Eftir kaupin namhlutur Eignarhaldsfélagsins Þorgerðar ehf. í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyniehf. 45%.8Meðbréfi 2. apríl 2013 til Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf. lagðiríkisskattstjóri fyrir félagið með vísan til 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 aðláta í té upplýsingar og gögn um hvernig það hafi farið í bókhaldi sínu ogskattskilum með fjármagnskostnað vegna yfirtekinna skuldbindinga frá Límonaðiehf. á rekstrarárunum 2007 til 2011. Í bréfinu var um tilefni fyrirspurnarinnarvísað til þess að Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf. hafi verið sameinuð Límonaðiehf. og Daníel Ólafssyni ehf. miðað við 31. ágúst 2007. Hafi einu eignirLímonaðis ehf. verið 100% eignarhlutir í hinum félögunum tveimur, sem metnirhafi verið á 5.973.812.328 krónur við samrunann, en langtímaskuldir félagsinshafi þá numið 3.700.914.902 krónum. Við samrunann hafi þessir eignarhlutirfallið niður og skuldirnar færst til Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf.,en í þessum viðskiptum hafi hluthafar í Límonaði ehf. fengið að endurgjaldihlutabréf í sameinaða félaginu. Sagði í bréfinu að slík „flétta hefur veriðkölluð öfugur samuni eftir skuldsetta yfirtöku.“Eftirfrekari bréfaskipti við Ölgerðina Egil Skallagrímsson ehf. tilkynntiríkisskattstjóri 15. nóvember 2013 að fyrirhuguð væri endurákvörðun opinberragjalda félagsins gjaldárin 2008 til 2012. Vísaði ríkisskattstjóri í þessusambandi til 1. töluliðar 31. gr., sbr. 49. gr. laga nr. 90/2003 og dómHæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 555/2012, sem varðað hafi sambærilegttilvik. Þessari endurákvörðun var síðan hrundið í framkvæmd með úrskurðiríkisskattstjóra 20. desember 2013, þar sem gjaldfærður fjármagnskostnaðurfélagsins á fyrrgreindum árum var lækkaður og álagður tekjuskattur hækkaður afþeim sökum um samtals 582.755.417 krónur. Ölgerðin Egill Skallagrímsson ehf. kærðiúrskurðinn til yfirskattanefndar sem hafnaði kröfum hennar með úrskurði 15.apríl 2015. Í framhaldi af því höfðaði félagið mál 16. október 2015 á henduríslenska ríkinu, aðallega til ógildingar á framangreindum úrskurðum en til varatil breytingar á niðurstöðum þeirra um frádráttarbæran fjármagnskostnað. Meðhéraðsdómi 20. desember 2016 var íslenska ríkið sýknað af kröfum félagsins ogvar sá dómur staðfestur með dómi Hæstaréttar 20. september 2018 í máli nr.160/2017.9StarfsmaðurVirðingar hf., sem eftir gögnum málsins hafði áður unnið hjá Auði Capital hf. ogsinnt þá ásamt öðrum viðfangsefnum þar í tengslum við framangreind viðskiptiáfrýjanda, sendi áðurnefndum Eiríki Ingvari Þorgeirssyni tölvubréf 28.september 2015, þar sem sagði það eitt að meðfylgjandi væri „áreiðanleikakönnuninfrá því hérna um árið.“ Af fyrirliggjandi gögnum verður ekkert frekar ráðið umtilefnið fyrir þessu bréfi, en því svaraði Eiríkur í tölvubréfi 12. nóvembersama ár og sagði að „þetta“ væri „fyrst og fremst rekstrarlegs eðlis“ og spurðistfyrir um hvort gerð hafi verið „einhver lögfræðileg og skattaleg áreiðanleika könnuní sambandi við kaupin á Ölgerðinni á sínum tíma.“ Þessu svaraði fyrrnefndMargit Robertet, sem orðin var framkvæmdastjóri hjá Virðingu hf., meðtölvubréfi 19. sama mánaðar. Þar kom fram að ekki hafi verið gerð „formleglögfræðileg eða skattaleg áreiðanleikakönnun í tengslum við fjárfestinguna í Ölgerðinni.“ Í framhaldi af því sagðisíðan: „Við lögðumst sjálf í mikla greiningarvinnu á rekstri félagsins og unnumsíðan með núverandi meðeigendum og lögfræðingum félagsins (LEX) í að semja viðbankann samhliða fjárhagslegri endurskipulagningu. PwC vann síðan áreiðanleikakönnunað beiðni bankans sem við höfðum aðgang að sem var fyrst og fremst ætlað aðstaðfesta áætlanir, sjóðstreymi og skuldaþol félagsins.“Meðbréfi til Virðingar hf. 29. desember 2015 var því komið á framfæri að áfrýjandikynni að gera kröfu á hendur félaginu vegna þess að hvorki hafi verið gerðlögfræðileg né skattaleg áreiðanleikakönnun í tengslum við fyrrgreindafjárfestingu hans í Eignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf. Í svari Virðingar hf. 19.janúar 2016 var lýst þeirri afstöðu að enginn grundvöllur væri fyrir kröfuáfrýjanda af þessu tilefni. Í framhaldi af frekari bréfaskiptum um þetta efnihöfðaði áfrýjandi mál þetta 28. október 2016 og krafðist skaðabóta að fjárhæð301.664.000 krónur úr hendi Virðingar hf. Í þinghaldi í héraði 27. mars 2017óskaði áfrýjandi eftir að sakarefninu yrði skipt, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, þannig að fyrst í stað yrði aðeins dæmt umbótaskyldu og var sú ósk tekin til greina. Í þinghaldi 8. janúar 2018 var síðanupplýst að Kvika banki hf. hafi tekið við réttindum og skyldum Virðingar hf.við samruna félaganna og varð stefndi þar með aðili að málinu. Með héraðsdómi24. janúar 2018 var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda og var sú niðurstaðasíðan staðfest með hinum áfrýjaða dómi.0Skömmuáður en mál þetta var höfðað gerðu Eignarhaldsfélagið Þorgerður ehf. og tvöönnur félög samning 16. október 2016 við tíu félög og lífeyrissjóði um kaupþeirra síðarnefndu á hlutum í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Í málinu hefurþessi samningur ekki verið lagður fram í heild, en svo virðist sem hann hafitekið til 69% hluta í félaginu, þar á meðal allra hluta eignarhaldsfélagsins,og söluverðið numið 5.244.000.000 krónum, sem gæti þó tekið breytingum vegnaýmissa nánar tilgreindra forsendna. Ekkert liggur fyrir um hvort þau atriðihafi eða muni geta leitt til breytinga á söluverðinu, en sé miðað viðframangreinda fjárhæð óbreytta nam hlutdeild Eignarhaldsfélagsins Þorgerðarehf. í því 3.420.136.800 krónum. Áfrýjandi mun samkvæmt áðursögðu eiga tæplega28,24% hlut í eignarhaldsfélaginu, en það hlutfall af hlutdeild þess félags í söluverðinusvarar til 965.846.632 króna.IIIEins og fyrrgreinir krefst áfrýjandi þess fyrir Hæstarétti að viðurkennd verðiskaðabótaskylda stefnda á tjóni, sem hann hafi orðið fyrir vegna „ófullnægjandivinnubragða Auðar Capital hf. … í tengslum við fjárfestingu áfrýjanda íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. … í gegnum Eignarhaldsfélagið Þorgerðiehf.“, en síðastnefnt félag hafi verið aðili að samningi 22. október 2010 umkaup á 36% hlut í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. og öðrum kaupsamningi29. júní 2012 „um 20% hlut“ í sama félagi. Síðarnefndi kaupsamningurinn tók aðsönnu til 20% hlutar í félaginu, en svo sem áður var lýst stóðu tvö önnur félögeinnig að samningnum sem kaupendur og eignaðist Eignarhaldsfélagið Þorgerðurehf. 9% hlut í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. með honum. Verður að skiljakröfugerð áfrýjanda með tilliti til þessa.Umkröfugerð áfrýjanda er þess jafnframt að gæta að ekki er unnt að líta svo á aðhann hafi fjárfest í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. „í gegnum“ EignarhaldsfélagiðÞorgerði ehf., heldur keypti hann hlut í síðarnefnda félaginu, sem keypti síðanhluti í fyrrnefnda félaginu. Um var að ræða sjálfstæða persónu að lögum og áttiþví áfrýjandi ekki sjálfur nokkra aðild að svonefndri fjárfestingu í ÖlgerðinniAgli Skallagrímssyni ehf. Hafi vinnubrögð Auðar Capital hf. í tengslum við kaupá hlutum í því félagi valdið kaupanda tjóni er þannig ekki um annað að ræða enað Eignarhaldsfélagið Þorgerður ehf. hljóti að hafa orðið fyrir því. Slíkt tjóngæti á hinn bóginn hafa haft áhrif á verðgildi eignarhlutar áfrýjanda íEignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf. Þótt ekkert tillit sé tekið til þessa íkröfugerð áfrýjanda eða málatilbúnaði hans að öðru leyti er út af fyrir sigunnt að líta svo á að í raun leiti hann í málinu viðurkenningar áskaðabótaskyldu stefnda vegna slíks afleidds tjóns.Í málinubyggir áfrýjandi á því eins og ráðið verður af áðursögðu að þau ófullnægjandivinnubrögð Auðar Capital hf., sem hann vísar til í kröfugerð sinni, hafi veriðfólgin í því að tvö atriði hafi ekki komið til skoðunar við áreiðanleikakönnuná Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Annars vegar að annmarkar hafi verið á reikningsskilumog skattskilum félagsins sökum þess að ranglega hafi verið farið þar meðgjaldfærðan fjármagnskostnað félagsins, sem leitt hafi á árinu 2013 tilverulegrar hækkunar á álögðum opinberum gjöldum þess á tilteknu árabili. Hinsvegar að ákvæði í fjármögnunarleigusamningum, sem félagið hafði gert, umtengingu greiðslna samkvæmt þeim við gengi erlendra gjaldmiðla hafi í raunverið lögmæt, en áfrýjandi heldur því fram að það gagnstæða hafi verið lagt tilgrundvallar í reikningsskilum félagsins á því tímabili, sem EignarhaldsfélagiðÞorgerður ehf. keypti hlutina í félaginu. Að tengslum þessara tveggja atriðavið ætlað tjón áfrýjanda er á hinn bóginn lítt vikið í málatilbúnaði hans. Í héraðsdómsstefnuvar þess að vísu getið að þessi atriði hafi verið „mikilvæg fyrir rekstur ogfjárhagsstöðu Ölgerðarinnar“ og hefðu þau getað haft áhrif á ákvörðun áfrýjanda„um að taka þátt í fjárfestingunni.“ Því var jafnframt bætt við að þau hefðu „íöllu falli“ getað haft áhrif á „með hvaða skilmálum“ áfrýjandi hefði verið„reiðubúinn til að ganga til fjárfestingarinnar.“ Að auki „hefði verið unnt aðsetja í áskriftar- og kaupsamninga viðunandi skilmála, svo semábyrgðaryfirlýsingar eða skaðleysisyfirlýsingar seljenda“, sem hefðu spornaðvið því að áfrýjandi „yrði fyrir tjóni af umræddum sökum.“ Í málinu hefuráfrýjandi ekki skýrt frekar hvernig hann gæti átt rétt til skaðabóta á þeimgrundvelli, sem hann byggir á samkvæmt áðursögðu, ef hann hefði að fengnumréttum upplýsingum hafnað því að kaupa hluti í Eignarhaldsfélaginu Þorgerðiehf., en ekki leitar hann hér bóta sem svari til kaupverðs þeirra hluta. Hvorkihefur áfrýjandi heldur skýrt það nánar hvaða skilmála hann kynni að hafa getaðsett fyrir kaupunum ef réttar upplýsingar hefðu legið fyrir eða hvernig slíkirskilmálar hefðu getað komið í veg fyrir tjón né hvernig svonefndskaðleysisyfirlýsing úr hendi Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar ehf. semseljanda hluta í því félagi samkvæmt samningnum frá 22. október 2010 hefðigetað haft slík áhrif. Auk þessa verður ekki litið fram hjá því, þótt sakarefnií málinu hafi sem fyrr segir verið skipt samkvæmt ákvörðun héraðsdóms íþinghaldi 27. mars 2017, að fjárhæð kröfu áfrýjanda um skaðabætur, sem þá varskilin frá málinu til úrlausnar eftir atvikum á síðari stigum, var einvörðungustudd við álitsgerð endurskoðanda, sem áfrýjandi hafði aflað. Sú álitsgerð varreist á nánast óskiljanlegum forsendum, sem áfrýjandi hefur á engan viðhlítandihátt útskýrt nánar í héraðsdómsstefnu eða öðrum málatilbúnaði sínum, en ekki erunnt með stoð í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 að komast um sinn undan áhrifumvanreifunar á þessu grundvallaratriði máls með því að skipta sakarefni þess.Stefndihefur ekki krafist þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi vegna þeirraatriða, sem að framan greinir, heldur hefur hann tekið til efnislegra varnagegn málsástæðum áfrýjanda. Í því ljósi verður ekki litið svo á að alveg séunægar ástæður til að vísa málinu af sjálfsdáðum frá dómi vegna þessara annmarkaá málatilbúnaði áfrýjanda, enda er unnt að fella efnisdóm á það án þess að frekariáhrifa gæti af þeim atriðum sem áfátt er.2Íverksamningnum milli fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital hf. og Auðar Ifagfjárfestasjóðs slf. frá 9. febrúar 2010 tók sá fyrrnefndi meðal annars aðsér að veita aðstoð við leit að meðfjárfestum fyrir þann síðarnefnda, svo og vinnsluog undirbúning kynningarefnis fyrir slíka fjárfesta og samningsgerð milliþeirra og sjóðsins. Af atvikum málsins verður ekki annað ályktað en aðfyrirtækjaráðgjöfin hafi á grundvelli þessa samnings fundið fyrirsvarsmannáfrýjanda, Eirík Ingvar Þorgeirsson, sem meðfjárfesti fyrir sjóðinn, útbúið umviðskiptin, sem málið varðar, kynninguna sem hún veitti Eiríki 10. mars 2010 oggert að endingu samninga um viðskiptin milli áfrýjanda og sjóðsins. Þótt AuðurCapital hf. hafi gert áðurgreinda fyrirvara í kynningarefni, sem Eiríkur fékk íhendur umrætt sinn, um að ekki mætti líta á það sem ráðgjöf til fjárfesta, semættu því að leita til annarra um slíkt, og að félagið undanskildi sig ábyrgð átjóni, sem kynni að mega rekja til kynningarinnar, verður ekki litið fram hjáþví að starfsmenn Auðar Capital hf. áttu í aðdraganda viðskiptanna margvíslegönnur samskipti við Eirík, sem þessir fyrirvarar gátu ekki tekið til efni sínusamkvæmt. Í fyrrnefndu skjali, sem Eiríkur undirritaði 31. mars 2010 og kenntvar við fjárfestingarloforð, áskildi Auður Capital hf. sér að auki greiðslu úrhendi hans. Þegar til þess kom að reikningur var gerður fyrir þeirri greiðslu25. október sama ár var tilgreint að hún væri fyrir „ráðgjöf“ og var sú skýringjafnframt gefin í bréfi með reikningnum að hann væri „fyrir þjónustu fyrirtækjaráðgjafar“.Að þessu virtu stoðar ekki fyrir stefnda að bera því við að Auður Capital hf.hafi ekki selt áfrýjanda þjónustu, en að baki henni hlýtur eðli máls samkvæmtað hafa búið samningur, sem með beinum eða óbeinum hætti hafði komist á um að veitahana, þótt hann hafi ekki verið skjalfestur.Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður að staðfesta þá niðurstöðu hansað áðurgildandi lög nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa hafiekki átt við um þann samning, sem telst samkvæmt framansögðu hafa komist ámilli Auðar Capital hf. og áfrýjanda. Auður Capital hf. var á hinn bóginnfjármálafyrirtæki, sem var á þeim grunni meðal annars skylt samkvæmt 1. mgr.19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki að starfa ísamræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Jafnframtseldi félagið sérfræðiþjónustu og bar af þeim sökum eftir óskráðum reglum sérstakaábyrgð á gæðum hennar. Eins og málið liggur fyrir verður við það að miða að þjónustanaf þessum meiði, sem Auður Capital hf. átti að veita áfrýjanda, hafi snúið aðsömu atriðum og þjónustan sem félagið hafði tekið að sér að veita Auði Ifagfjárfestasjóði slf. í þessum viðskiptum. Af verksamningnum frá 9. febrúar2010, viðauka III við samning sjóðsins og Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonarehf. 2. mars sama ár og kynningunni, sem fyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital hf.veitti Eiríki 10. þess mánaðar, er ótvírætt að undir þessa þjónustu hafi átt aðfalla gerð áreiðanleikakönnunar.3Hvorkiverður fundin í lögum né öðrum skráðum réttarreglum afmörkun á því hvað ætlastsé til að áreiðanleikakönnun á félagi í atvinnurekstri hafi að geyma. Um þettahefur heldur ekki verið skírskotað í málinu til venju og hefur enn síður verið leiddí ljós tilvist slíkrar venju eða efni hennar, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991. Er því ekki við annað hér að styðjast en gögn um þau fyrirheit, semAuður Capital hf. kann að hafa gefið, þegar leyst er úr því til hverra atriðaáreiðanleikakönnun félagsins á Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. hafi átt aðná.Áðurnefndurviðauki III við samning Auðar I fagfjárfestasjóðs slf. og Ölgerðarinnar EgilsSkallagrímssonar ehf. 2. mars 2010 um samstarf og einkaviðræður átti eftiryfirskrift hans að geyma talningu á atriðum, sem áreiðanleikakönnun á félaginuvar ætlað að taka til. Sú talning var nokkuð nákvæm og gaf ekkert tilefni tilályktana um að kanna hafi átt forsendur gjaldfærslu fjármagnsgjalda í skattskilumfélagsins á liðnum árum eða lögmæti einstakra ákvæða fjármögnunarleigusamningaum lausafé. Við það verður að miða að Eiríkur Ingvar Þorgeirsson hafi haftþennan viðauka undir höndum við undirritun svonefnds fjárfestingarloforðs 31.mars 2010, enda var viðaukinn fylgiskjal með þeirri yfirlýsingu. Til fyrrnefndraatriða tók heldur ekki skýrsla PricewaterhouseCoopers hf. frá 30. apríl 2010 umáreiðanleikakönnun á félaginu, sem gerð var fyrir Arion banka hf., en hana fékkEiríkur senda 3. maí sama ár. Þótt starfsmaður Auðar Capital hf., MargitRobertet, muni sem áður segir hafa látið þess getið í tölvubréfi til Eiríks 19.apríl 2010 að þá stæði yfir viðskipta- og lögfræðileg áreiðanleikakönnun áÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. verður ekki fram hjá því horft að þettaorðalag gat ekki talist gefa til kynna að hverju könnunin lyti nánar. Að þessuöllu virtu er ekki unnt að líta svo á að Auður Capital hf. hafi gefið áfrýjandanokkurt tilefni til að treysta á að horft yrði í áreiðanleikakönnun til þeirratveggja sérhæfðu atriða sem að framan getur. Þegar af þessum ástæðum verðurniðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Áfrýjandiverður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,ET sjón ehf., greiði stefnda, Kviku banka hf., 1.500.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Landsréttar 30. nóvember 2018.Mál þetta dæma landsréttardómararnirIngveldur Einarsdóttir, Jón Finnbjörnsson og Oddný Mjöll Arnardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 20. febrúar 2018. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 4. apríl sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 27. sama mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. janúar 2018 í málinu nr. E-3328/2016.Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni áfrýjanda vegna ófullnægjandi vinnubragða Auðar Capital hf., í tengslum við fjárfestingu áfrýjanda í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf., í gegnum Eignarhaldsfélagið Þorgerði ehf., sem var aðili að kaupsamningi/áskriftarsamningi 22. október 2010 um 36% eignarhlut í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. og kaupsamningi 29. júní 2012 um 20% hlut í sama félagi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi og til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Málsatvik og sönnunarfærslaMálsatvikum og framburði aðila og vitna fyrir héraðsdómi er nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Málsástæður aðilaÍ stefnu greinir að áfrýjandi byggi kröfu sína um viðurkenningu skaðabótaskyldu á því að samningssamband hafi stofnast á milli aðila og að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna ófullnægjandi vinnubragða starfsmanna Auðar Capital hf. í tengslum við fjárfestingu hans í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Varðandi samningssambandið byggir áfrýjandi aðallega á því að Auður Capital hf. hafi verið milligönguaðili í skilningi þágildandi laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa en til vara að fyrirtækið hafi verið ráðgjafi áfrýjanda við fjárfestinguna og að meta beri háttsemi starfsmanna þess í ljósi krafna laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, að svo miklu leyti sem þau verða talin eiga við um sakarefnið, en ella á grundvelli ólögfestra sjónarmiða. Um skaðabótaábyrgð vegna framangreinds fari eftir reglum um vinnuveitendaábyrgð og sakarábyrgð sérfræðinga, og sé sakarmat strangt. Þá byggir áfrýjandi á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi starfsmanna Auðar Capital hf. og vísar um það til framlagðs mats löggilts endurskoðanda. Í greinargerð áfrýjanda fyrir Landsrétti byggir hann á sömu málsástæðum, en þar er auk þess tekið fram að um bótaskyldu fari eftir „sjónarmiðum um sérfræðiábyrgð, þ.e. bótaábyrgð utan samninga með ströngu sakarmati. Eftir atvikum fari bótaábyrgð eftir bótarétti innan samninga ef ábyrgð utan samninga er ekki talin eiga við.“ Fyrir héraðsdómi byggði stefndi á þeim málsástæðum að ekki hefði stofnast samningssamband á milli áfrýjanda og Auðar Capital hf. þar sem Auður Capital hf. hafi í skiptum aðila einungis komið fram fyrir hönd fagfjárfestasjóðsins Auðar I slf. Þá ættu lög nr. 99/2004 ekki við um lögskipti aðila. Einnig var á því byggt að starfsmenn Auðar Capital hf. hefðu ekki sýnt af sér saknæma háttsemi og að áfrýjandi hefði ekki orðið fyrir tjóni, auk þess sem áfrýjandi hefði í öllu falli ekki sýnt fram á að orsakatengsl væru á milli háttsemi starfsmanna Auðar Capital hf. og tjóns. Þá bæri að hafna kröfu áfrýjanda vegna tómlætis eða eigin sakar.Fyrir Landsrétti byggir stefndi á sömu málsástæðum en gerir að auki frávísunarkröfu með vísan til þess að grundvelli málsins hafi verið raskað með því að fyrir Landsrétti sé vísað til bótaábyrgðar utan samninga og því sé óljóst og vanreifað hvort byggt sé á bótareglum innan eða utan samninga. Niðurstaða Líkt og greinir í hinum áfrýjaða dómi var Auður Capital hf. verðbréfafyrirtæki sem starfaði á grundvelli starfsleyfis samkvæmt lögum nr. 161/2002. Félagið var sameinað Virðingu hf. á árinu 2014 undir nafni þess síðarnefnda, en undir rekstri máls þessa í héraði sameinaðist það félag Kviku banka hf., sem eftir það er aðili málsins.Áfrýjandi hefur frá upphafi málsóknar sinnar byggt á þeim málsástæðum að samningssamband hafi stofnast á milli aðila og að um ábyrgð stefnda fari eftir reglum um sakarábyrgð sérfræðinga. Þegar um slíka sérfræðiábyrgð er að ræða er samningssamband á milli aðila en réttur til skaðabóta er þó almennt metinn eftir reglum skaðabótaréttar utan samninga. Raskar það því í engu þeim grundvelli sem lagður var að málinu í stefnu þótt áfrýjandi vísi í greinargerð sinni til Landsréttar til reglna um bótaábyrgð utan samninga. Með vísan til framangreinds verður frávísunarkröfu stefnda hafnað.Með verksamningi 9. febrúar 2010 tók fyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital hf. meðal annars að sér að aðstoða Auði I fagfjárfestasjóð slf. við „greiningu og samantekt á fjárfestingarkostum“ og „leit að og samningsgerð við meðfjárfesta“. Á grundvelli þess samnings var í mars 2010 útbúin kynning fyrir meðfjárfesta í verkefninu „Project birra“, sem síðar leiddi til fjárfestingar áfrýjanda í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Í kynningunni kemur fram að „fagfjárfestasjóðurinn Auður I“ hafi verið í samningaviðræðum við Ölgerðina um hlutafjárhækkun upp á 600 til 1.000 milljónir króna í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu félagsins og hafi gert samstarfssamning við félagið um fjárfestinguna. Þá segir að „fyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital“ nálgist með kynningunni þröngan hóp meðfjárfesta til að bjóða þeim að taka þátt í fjárfestingunni í gegnum sameiginlegt eignarhaldsfélag. Í kynningunni er síðan ítrekað vísað til „Auðar“ án þess að tilgreint sé hvort átt sé við Auði Capital hf. eða fagfjárfestasjóðinn. Verkefnið „Project birra“ fól í sér margþættar samningaviðræður um fjárhagslega endurskipulagningu Ölgerðarinnar þar sem meðal annars var samið við viðskiptabanka félagsins um endurfjármögnun þess, sem og um hlutafjárhækkun og kauprétti. Þá var stofnað sérstakt félag, Þorgerður ehf., utan um eignarhlut fagfjárfestasjóðsins Auðar I og meðfjárfesta hans í Ölgerðinni og gengið frá hluthafasamkomulagi í tengslum við það. Í fjárfestingarloforði áfrýjanda 31. mars 2010 kemur fram að áfrýjandi muni ganga til samstarfs við Auði I fagfjárfestasjóð slf. um kaup á nýjum hlutabréfum í Ölgerðinni. Þá kemur þar fram að „Auður“ hafi nálgast þröngan hóp meðfjárfesta og að „sjóðurinn“ bjóði þeim að taka þátt í fjárfestingartækifærinu á sömu forsendum og hann í gegnum sameiginlegt eignarhaldsfélag. Jafnframt greinir að greiða skuli 4% fjárfestingarkostnað af þessu tilefni til „fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital“.Með kynningu 27. júlí 2010 setti „Auður Capital“ í eigin nafni fram gagnvart áfrýjanda niðurstöður samningaviðræðna um fjárhagslega endurskipulagningu Ölgerðarinnar. Af gögnum málsins verður jafnframt ráðið að starfsmenn Auðar Capital hf. hafi annast aðra upplýsingagjöf og samskipti við áfrýjanda á meðan verkefnið var í vinnslu og að samskipti við framkvæmdastjóra Auðar I fagfjárfestasjóðs hafi verið umtalsvert minni.Þá liggur fyrir að Auður Capital hf. sendi áfrýjanda reikning fyrir „ráðgjöf við sölu“ 22. október 2010. Í fylgibréfi með reikningnum greindi að hann væri vegna „þjónustu fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital“.Að öllu framangreindu virtu, og einkum með vísan til þess að Auður Capital hf. kynnti áfrýjanda fjárfestingartækifærið í upphafi í eigin nafni, áskildi sér þóknun og gerði áfrýjanda að lokum reikning fyrir veitta þjónustu, verður lagt til grundvallar að samningssamband hafi stofnast á milli aðila. Er þá einnig horft til þess að í ljósi stöðu aðila verður stefndi að bera hallann af óskýrleika um það hvort Auður Capital hf. hafi komið fram í eigin nafni eða fyrir hönd annars í skiptum sínum við áfrýjanda.Áfrýjandi byggir aðallega á því að um samningssamband aðila hafi farið eftir þágildandi lögum nr. 99/2004 sem tóku til sölu á atvinnufyrirtækjum eða eignarhluta í þeim, hvort heldur um væri að ræða fyrirtæki í eigu einstaklinga eða félaga, annarra en hlutafélaga, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Hafi Auði Capital hf. því borið að uppfylla þær skyldur sem á fasteignasala eru lagðar í lögunum. Í skýringum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 99/2004 var fjallað um afmörkun á gildissviði þeirra gagnvart sölu á hlutum í einkahlutafélagi. Var þar tekið fram að meginreglan samkvæmt lögunum væri sú að einkaréttur fasteignasala ætti við þegar seldir væru hlutir í einkahlutafélagi, sérstaklega þegar allir hlutir í því væru seldir og markmiðið væri að eigendaskipti að fasteign eða fyrirtæki færu fram.Upphafleg fjárfesting áfrýjanda í Ölgerðinni fór sem fyrr segir þannig fram að sérstakt félag, Þorgerður ehf., var stofnað utan um sameiginlega fjárfestingu fagfjárfestasjóðsins Auðar I slf., áfrýjanda og þriðja aðila í félaginu. Gerðist áfrýjandi fyrst hluthafi í Þorgerði ehf., sem síðan skrifaði sig 22. október 2010 fyrir nýju hlutafé í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu og hlutafjáraukningu í Ölgerðinni. Var því ekki um það að ræða að áfrýjandi keypti hlut í Ölgerðinni af öðrum aðila með það fyrir augum að eigendaskipti færu fram. Sama dag var einnig gert hluthafasamkomulag þar sem kveðið var á um kauprétt Þorgerðar ehf. og annarra hluthafa í Ölgerðinni að eignarhluta viðskiptabanka Ölgerðarinnar í félaginu. Þann 29. júní 2012 var gengið frá kaupum hluthafanna á hlut viðskiptabankans og jók Þorgerður ehf. þá hlut sinn í félaginu. Þótt þar hafi farið fram eigendaskipti var um að ræða framhald þeirra margþættu aðgerða sem tengdust fjárhagslegri endurskipulagningu Ölgerðarinnar og áfrýjandi var þá þegar þátttakandi í. Þá verður einnig að líta til þess að Auður Capital hf. veitti áfrýjanda þjónustu sína á árinu 2010, og gerði honum reikning fyrir í lok október það ár, en við það lauk samningssambandi aðila. Auður Capital hf. kom því ekki með beinum hætti að kaupum Þorgerðar ehf. á auknum hlut í Ölgerðinni 29. júní 2012. Með vísan til alls framangreinds verður ekki talið að lög nr. 99/2004 hafi gilt um þá þjónustu sem Auður Capital hf. veitti áfrýjanda í tengslum við fjárfestingu hans í félaginu. Til vara byggir áfrýjandi á því að Auður Capital hf. hafi verið ráðgjafi áfrýjanda og hafi sem slíkur veitt honum ýmsa þjónustu. Hafi vinnubrögð starfsmanna Auðar Capital hf. verið ófullnægjandi í því sambandi, og er um það vísað til ákvæða laga nr. 161/2002 og laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti að svo miklu leyti sem þau verða talin eiga við um sakarefnið, en ella til ólögfestra sjónarmiða sem gildi um sérfræðinga sem veiti ráðgjöf við fjárfestingu í hlutum í einkahlutafélagi. Ákvæði laga nr. 108/2007 eiga ekki við um fjárfestingu áfrýjanda í Ölgerðinni þar sem hlutir í einkahlutafélögum teljast ekki fjármálagerningar í skilningi 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna. Á þeim tíma er atvik máls þessa gerðust var Auður Capital hf. eftir sem áður verðbréfafyrirtæki með starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 161/2002 og verður fallist á það með áfrýjanda að gagnvart honum hafi starfsmenn félagsins komið fram sem sérfræðingar í fjárfestingum af því tagi sem atvik málsins varða. Breytir engu í því sambandi hvort þjónusta varðandi kaup á hlutum í einkahlutafélögum hafi fallið undir starfsheimildir Auðar Capital hf. samkvæmt c-lið 2. tl. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 161/2002, eins og þær verða túlkaðar í ljósi lögskýringargagna, eða ekki, en aðila málsins greinir á um það. Verða samkvæmt framangreindu gerðar þær kröfur til starfsmanna Auðar Capital hf. að þeir hafi í þjónustu sinni við áfrýjanda starfað í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og gætt þeirrar varkárni sem ætlast má til af aðilum með sérþekkingu á fjárfestingu í hlutum í einkahlutafélagi. Áfrýjandi byggir á því að vinnubrögð starfsmanna Auðar Capital hf. hafi verið óforsvaranleg þar sem þeir hafi ekki aflað og gert áfrýjanda nægilega grein fyrir upplýsingum sem máli skiptu um fjárfestinguna í Ölgerðinni. Þá hafi þeir ekki gætt nægilega að hagsmunum áfrýjanda við samnings- og skjalagerð sem henni tengdist. Er um fyrrnefnda atriðið einkum byggt á því að hefði nægilegra upplýsinga verið aflað hefði komið í ljós að óvissa ríkti um lögmæti skattskila félagsins í kjölfar svokallaðs öfugs samruna þess við Límonaði ehf. árið 2007. Fór samruninn þannig fram að Límonaði ehf. keypti Ölgerðina og Daníel Ólafsson ehf. og tók til þess lán. Félögin þrjú voru síðan sameinuð undir nafni Ölgerðarinnar sem yfirtökufélags. Gjaldfærði Ölgerðin eftir það vexti vegna lántökunnar á móti tekjum í skattskilum sínum. Um þessi skattskil var dæmt í dómi Hæstaréttar 20. september 2018 í máli nr. 160/2017 en þar var hafnað kröfu Ölgerðarinnar um ógildingu úrskurðar ríkisskattstjóra 20. desember 2013 og úrskurðar yfirskattanefndar 15. apríl 2015 þar sem umræddur vaxtakostnaður var ekki talinn frádráttarbær og gjöld félagsins gjaldaárin 2008 til og með 2012 voru endurákvörðuð. Einnig vísar áfrýjandi til þess að veita hefði átt sér upplýsingar um að gildi fjármögnunarleigusamninga við Lýsingu hf., sem bundnir voru erlendri mynt, væri háð óvissu. Um síðarnefnda atriðið vísar áfrýjandi til þess að við skjalagerð í tengslum við fjárfestinguna hefði átt að gera fyrirvara eða grípa til annarra ráðstafana til að tryggja honum skaðleysi vegna framangreindra áhættuþátta auk þess sem láta hefði átt hjá líða að lýsa því yfir að kaupendur hefðu gætt að skoðunarskyldu sinni. Vegna framangreindra vinnubragða hafi starfsmenn Auðar Capital hf. með saknæmum hætti bakað stefnda skaðabótaábyrgð. Líkt og að framan greinir lauk samningssambandi aðila eftir að Auður Capital hf. gerði áfrýjanda reikning fyrir veitta þjónustu í lok október 2010. Verður við sakarmat í málinu því miðað við háttsemi starfsmanna Auðar Capital hf. er þeir veittu áfrýjanda þjónustu í aðdraganda upphaflegrar fjárfestingar hans í október 2010, en ekki þegar Þorgerður ehf. neytti kaupréttar tæpum tveimur árum síðar, þótt sú þjónusta er Auður Capital hf. veitti áfrýjanda á árinu 2010 kunni eftir atvikum að hafa haft áhrif á afstöðu áfrýjanda til þeirrar ákvörðunar.Við mat á sök starfsmanna Auðar Capital hf. er til þess að líta að þegar verkefnið „Project birra“ var kynnt fyrir áfrýjanda í mars 2010 var gerður fyrirvari þess efnis að kynningunni væri ekki ætlað að vera ráðgjöf til tiltekins fjárfestis og að mælt væri með því að hugsanlegir fjárfestar ráðfærðu sig við eigin ráðgjafa. Engu að síður kom þar fram að „Auður“ hefði hafið „áreiðanleikakönnun“ á Ölgerðinni og að meðal næstu skrefa væri að ljúka henni. Þá var tekið fram að „Auður“ leitaði eftir því að meðfjárfestar skrifuðu undir fjárfestingarloforð sem myndu grundvallast „á forsendum samstarfssamnings“ sem „Auður I“ hefði gert við Ölgerðina.Í fjárfestingarloforði því sem áfrýjandi undirritaði 31. mars 2010 er kveðið á um að hann gangi til samstarfs við Auði I fagfjárfestasjóð slf. um fjárfestinguna „á grundvelli þeirrar aðferðafræði sem fram kemur í fyrrgreindum samningi um samstarf og einkaviðræður“ og fylgdu samningurinn og viðaukar við hann með sem fylgiskjal. Í samningnum kemur meðal annars fram að gerður var fyrirvari um að ekkert komi upp í „áreiðanleikakönnun“ sem haft geti verulega neikvæð áhrif á forsendur samningsins. Þá eru þau „atriði sem Auður myndi vilja yfirfara í áreiðanleikakönnun“ talin upp í sérstökum viðauka. Er þar getið ýmissa fjárhagslegra og rekstrarlegra atriða, en hvorki vikið að könnun á skattamálum fyrirtækisins né lagalegum álitamálum.Niðurstöður þessarar könnunar voru kynntar áfrýjanda 27. júlí 2010 en ekki var unnin skrifleg skýrsla um hana. Í kynningunni var frá því greint að „fyrirtækjaráðgjöf Auðar“ hefði yfirfarið forsendur fimm ára rekstraráætlunar stjórnenda Ölgerðarinnar og áætlaða fjárfestingarþörf, helstu liði efnahagsreiknings, stöðu birgða, viðskiptakrafna og skulda, samninga við stærstu birgja, fundargerðir stjórnar síðastliðin tvö ár og ráðningarsamninga lykilstjórnenda. Þá hefði könnun sem PricewaterhouseCoopers gerði fyrir viðskiptabanka Ölgerðarinnar á fimm ára rekstraráætlun félagsins, fjárfestingarþörf yfir tímabilið og skuldaþoli einnig verið skoðuð.Samkvæmt framangreindu er ljóst að Auður Capital hf. ábyrgðist ekki gagnvart áfrýjanda að framkvæma ítarlegri könnun á Ölgerðinni en þá sem gerð var fyrir Auði I fagfjárfestasjóð slf. Áfrýjandi byggir á því að sú könnun sem framkvæmd var hafi allt að einu verið ófullnægjandi og að starfsmönnum Auðar Capital hf. hefði borið að framkvæma ítarlegri áreiðanleikakönnun sem leitt hefði í ljós þá óvissu sem fyrir hendi var vegna skattskila félagsins og fjármögnunarleigusamninga í erlendri mynt. Hvað varðar skattskil Ölgerðarinnar verður litið til dóms Hæstaréttar 2. febrúar 2016 í máli nr. 248/2016 þar sem reyndi á skaðabótaábyrgð endurskoðanda vegna skattskila félags eftir svokallaðan öfugan samruna. Samruninn í því máli fór fram 1. desember 2005 og var fjármagnskostnaður af skuldum yfirtekins félags, sem til var stofnað vegna kaupa þess á yfirtökufélaginu, færður til frádráttar frá tekjum yfirtökufélagsins. Er þar um sambærilegan hátt á skattskilum að ræða og beitt var af hálfu Ölgerðarinnar í kjölfar samruna við Límonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf. Líkt og í tilfelli Ölgerðarinnar endurákvarðaði ríkisskattstjóri einnig skatta yfirtökufélagsins að gengnum dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 555/2012 þar sem því var slegið föstu að slíkur fjármagnskostnaður væri ekki frádráttarbær kostnaður í skilningi 1. tl. 31. gr. og 49. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í umfjöllun sinni um skaðabótaábyrgð endurskoðandans komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að sú aðferð að gjaldfæra slíkan fjármagnskostnað hefði verið tíðkanleg þegar endurskoðunin fór fram og að henni hefði þá verið beitt um langt skeið í skattskilum fyrirtækja. Þá yrði ekki annað séð en að aðferðin hefði viðgengist átölulaust af hálfu ríkisskattstjóra þar til hann hreyfði athugasemdum með fyrirspurnarbréfi til yfirtökufélagsins í mars 2012. Einnig var til þess litið að ríkisskattstjóri hefði ákveðið í september sama ár að aðhafast ekki frekar í málinu á meðan sambærileg mál væru rekin fyrir dómstólum sem Hæstiréttur taldi renna stoðum undir að óvissa hefði verið um réttarstöðuna. Var það því ekki metið endurskoðandanum, sem endurskoðað hafði reikninga félagsins allt til ársins 2011, til sakar að hafa látið óátalið að aðferðinni hefði verið beitt. Ríkisskattstjóri hreyfði ekki athugasemdum við skattskil Ölgerðarinnar að þessu leyti fyrr en með fyrispurnarbréfi 2. apríl 2013 og í ársreikningum Ölgerðarinnar árin 2007-2010 gerðu endurskoðendur félagsins engar athugasemdir sem gátu gefið starfsmönnum Auðar Capital hf. ástæðu til að kanna skattskil Ölgerðarinnar nánar. Með vísan til þess, og dóms Hæstaréttar 2. febrúar 2016 í máli nr. 248/2016, verður það ekki metið starfsmönnum Auðar Capital hf. til sakar að hafa ekki varað áfrýjanda við áhættu sem tengjast kynni skattskilum Ölgerðarinnar, en ekki verða í þessu sambandi gerðar ríkari kröfur til starfsmanna Auðar Capital hf. en endurskoðenda. Af sömu ástæðum verður það ekki metið starfsmönnunum þess til sakar að hafa hagað skjalagerð í tengslum við fjárfestingu áfrýjanda í Ölgerðinni með þeim hætti sem gert var.Hvað varðar fjármögnunarleigusamninga við Lýsingu hf. í erlendri mynt byggir áfrýjandi á því að þar sem Ölgerðin hefði miðað reikningsskil sín við að þeir væru ólögmætir, sem síðar hefði reynst rangt, hefðu starfsmenn Auðar Capital hf. átt að upplýsa sig um þá óvissu sem uppi var. Áfrýjandi hefur aftur á móti ekki sannað þá fullyrðingu sína að Ölgerðin hafi miðað reikningsskil sín við að þessir samningar væru ólögmætir. Þvert á móti kemur fram í gögnum málsins að stjórn Ölgerðarinnar hafi fyrst í ágúst 2011 hugað að því að „með haustinu“ myndi félagið mögulega byrja að greiða umfram skyldu ef það héldi áfram að greiða reikninga frá Lýsingu hf. Í kjölfar þess, fyrst vegna rekstrarársins 2011-2012, var sú skýring síðan látin fylgja ársreikningi félagsins að það færði skuldbindingar samkvæmt fjármögnunarleigusamningunum til skuldar en teldi sig samt sem áður skuldlaust við Lýsingu hf. Getur áfrýjandi því ekki á því byggt að starfsmenn Auðar Capital hf. hafi veitt sér rangar upplýsingar að þessu leyti.Með vísan til alls framangreinds hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að starfsmenn Auðar Capital hf. hafi á saknæman og ólögmætan hátt valdið sér tjóni og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiði stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, ET sjón ehf., greiði stefnda, Kviku bankahf., 1.250.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. janúar 2018.Mál þetta, semvar dómtekið 8. janúar 2018, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af ET sjónehf., Fjarðarási 8, Reykjavík á hendur Virðingu hf., Borgartúni 29, nú Kvikubanka hf., Borgartúni 25, Reykjavík, með stefnu birtri 28. október 2016.Í þessum þætti málsins krefst stefnandi þess að viðurkennd verði með dómiskaðabótaskylda stefnda á tjóni stefnanda vegna ófullnægjandi vinnubragða AuðarCapital hf., kt. 640507-0390, í tengslum við fjárfestingu stefnanda íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf., kt. 420369-7789, í gegnumEignarhaldsfélagið Þorgerði ehf., kt. 411010-0660, sem var aðili aðkaupsamningi/áskriftarsamningi, dags. 22. október 2010, um 36% eignarhlut íÖlgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. og kaupsamningi, dags. 29. júní 2012, um 20%hlut í Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni ehf. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Ístefnu málsins var aðallega gerð fjárkrafa og til vara krafa um viðurkenningu ábótaskyldu stefnda, sbr. ofangreindar dómkröfur. Í þinghaldi 27. mars sl. varðsamkomulag um að skipta sakarefninu samanber heimild í 31. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Í þessum þætti málsins verður því leyst úr ágreiningi umbótaskyldu stefnda. IHelstu málavextireru þeir að árið 2008 var Auður I fagfjárfestasjóður slf. stofnaður, hér eftirnefnt Auður I. Um er að ræða framtakssjóð í rekstri hjá Auði Capital hf., semvar starfræktur undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins á grundvelli laga umverðbréfasjóði, fjárfestingasjóði og fagfjárfestasjóði nr. 128/2011. Undir lok árs2009 fékk Auður I til skoðunar mögulega fjárfestingu í Ölgerðinni ehf. (núÖlgerðin Egill Skallagrímsson ehf.) hér eftir nefnd, Ölgerðin. Á svipuðum tímaeða um áramótin 2009-2010 hafði fyrirsvarsmaður stefnanda, samband við AuðiCapital hf. og óskaði eftir því að hann yrði hafður í huga kæmu áhugaverðirfjárfestingarkostir upp.Hinn 9. febrúar 2010var undirritaður verksamningur milli Auðar I og Auðar Capital hf. um þjónustufyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital hf. í tengslum við skoðun og mat áfjárfestingarkostum. Verksamningurinn liggur fyrir í málinu og kemur þar framað meðal þeirra verkefna sem fyrirtækjaráðgjöf Auður Capital hf. tók að sér varaðstoð við leit að og samningsgerð við meðfjárfesta og gerð kynningarefnisfyrir þá, sbr. d- og e-liði 2. gr. verksamningsins.Hinn 2. mars 2010gerðu Auður I og Ölgerðin samning um samstarf og einkaviðræður. Í samningnumkemur fram að Auður I hafi um tíma átt í viðræðum við eigendur og stjórnendurÖlgerðarinnar og lagt fram tillögur um fyrirhugaða fjárfestingu Auðar I ífélaginu. Samningurinn byggi á þeirri tillögu um fyrirhuguð kaup Auðar I á nýjuhlutafé í félaginu samhliða fjárhagslegri endurskipulagningu þess.Meginforsenda fyrir aðkomu Auðar I að Ölgerðinni sé þó að ásættanlegirsamningar náist við viðskiptabanka félagsins um endurfjármögnun þess og aðsamningsaðilar vinni að þeirri niðurstöðu í sameiningu. Með undirritun sinni ásamninginn staðfestu samningsaðilar fyrirhugað samstarf og að viðræður þeirra ámilli væru „einkaviðræður“. Með því var átt við að hluthafar og stjórnfélagsins skuldbindu sig til að hvorki kynna né ræða fjárfestingarkostinn viðaðra mögulega fjárfesta á gildistíma samningsins. Samhliða því skuldbatt AuðurI eða „félag í meirihlutaeigu Auðar“, sig til að ljúka samningum um kaup á nýjuhlutafé félagsins á þeim forsendum sem nánar var lýst í viðauka við samninginn.Stefnanda ásamtfleiri fjárfestum var boðin þátttaka í verkefninu með því að fjárfesta íÖlgerðinni samhliða Auði I. Í mars 2010 var verkefnið kynnt á fundi meðhugsanlegum meðfjárfestum, en að kynningunni stóð fyrirtækjaráðgjöf AuðarCapital fyrir hönd Auðar I. Fyrirsvarsmaður stefnanda sat þá kynninguna. Áfundinum var gerð grein fyrir helstu þáttum sem máli skiptu vegna fyrirhugaðrarfjárfestingar, svo sem starfsemi Ölgerðarinnar og lykilstjórnendum,markaðsstöðu félagsins, fyrirhugaðri endurskipulagningu og rekstraráætlunum tilframtíðar. Þá var tekið fram að fjárfestar þyrftu að bera 4%„fjárfestingarkostnað“. Í framlögðum gögnum á kynningunni kom fram undirfyrirsögninni „Fyrirvari“ að kynningin væri útbúin fyrir Auði Ifagfjárfestasjóð slf. í þeim tilgangi að aðstoða sjóðinn við að kynna félagiðsem fjárfestingatækifæri fyrir áhugasömum fagfjárfestum. Enn fremur kom fram aðskoðunum og tilmælum sem sett voru fram væri ekki ætlað að vera ráðgjöf tiltiltekins fjárfestis og var sérstaklega mælt með því að hugsanlegir fjárfestarráðfæri sig við ráðgjafa sína í þessu tilliti. Loks var skýrt tekið fram aðAuður bæri ekki ábyrgð á beinu eða óbeinu tjóni sem hlotist gæti vegnaákvarðana, athafna eða athafnaleysis fjárfestis sem byggði á kynningunni. Hinn 18. mars2010 lýsti fyrirsvarsmaður stefnanda yfir áhuga sínum á að taka þátt íverkefninu. Hinn 31. mars 2010 undirritaði hann fjárfestingarloforð, hér eftirnefnt fjárfestingarloforðið, gagnvart Auði I til staðfestingar á þátttöku sinnií fjárfestingarverkefninu „á sömu forsendum og sjóðurinn“ með framlagi aðfjárhæð allt að 200 milljónir króna. Með undirritun sinni lýstifyrirsvarsmaðurinn því enn fremur yfir að hann myndi, auk fjárfestingarinnar,greiða 4,0% „fjárfestingarkostnað“ til fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital.Fjárfestingarloforðið gerði loks ráð fyrir að Auður I og meðfjárfestar myndugera með sér hluthafasamkomulag og var skuldbinding fyrirsvarsmannsins meðfyrirvara um nánari útfærslu þess. Frá miðjum mars2010 og næstu tvo mánuði kveður stefndi að gerð hafi verið viðskiptaleg ogfjárhagsleg áreiðanleikakönnun á Ölgerðinni. Samhliða þessari vinnu fól Arionbanki hf., viðskiptabanki Ölgerðarinnar, í samvinnu við eigendur félagsins,endurskoðendaskrifstofunni PriceWaterhouseCoopers ehf. að sannreyna skuldaþol Ölgerðarinnarmeð því að leggja óháð mat á rekstur og sjóðstreymi félagsins. Auður I hafðiaðgang að skýrslu sem skrifuð var af þessu tilefni og fékk stefnandi lokaeintakskýrslunnar í hendur 3. maí 2010. Í júlí 2010 hafi fyrirsvarsmanni stefnandaverið gerð grein fyrir meginniðurstöðum áreiðanleikakönnunar stefnda. Hinn 20. október2010 gerðu stefnandi, Auður I og Ingibjörg S. Ásgeirsdóttir með sérhluthafasamkomulag í tengslum við áskrift þeirra að nýjum hlutum íEignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf. vegna fyrirhugaðrar sameiginlegrarfjárfestingar samningsaðila í Ölgerðinni ehf. Sama dag keypti stefnandi, meðtveimur svonefndum kaupsamningum (hinn síðari felur efnislega í sér áskrift aðnýútgefnu hlutafé), 28,24% hlut í Þorgerði, fyrir samtals 240 milljónir króna,með fyrirvara um að kaup Þorgerðar á hlutum í Ölgerðinni gengju eftir. Sama dagvar einnig haldinn hluthafafundur í Þorgerði vegna fyrirhugaðrar fjárfestingarí Ölgerðinni. Í fundargerð var bókað um hlutafjárhækkun og framsal hlutafjár.Jafnframt var kosin ný stjórn í félaginu og tók fyrirsvarsmaður stefnanda sætií stjórninni. Eini tilgangur Þorgerðar var að halda utan um fjárfestingu AuðarI, stefnanda og Ingibjargar Ásgeirsdóttur í Ölgerðinni. Arna Hauksdóttir varfulltrúi Auðar I í stjórninni en hún var einnig framkvæmdastjórifagfjárfestasviðs Auðar Capital hf.Hinn 22. október2010 var undirritaður kaupsamningur/áskriftarsamningur milli Ölgerðarinnar semseljanda og Þorgerðar sem kaupanda um kaup (áskrift) að nýjum hlutum íÖlgerðinni, 36% hlutafjár. Kaupverðið nam 850 milljónum króna. Samhliða varundirritað samkomulag milli hluthafa í Ölgerðinni um stjórnskipulag oghlutafjáreign, en í því fólst meðal annars að Arion banki hf. veitti öðrumhluthöfum kauprétt að 20% eignarhlut sínum í Ölgerðinni. Á grundvellisamkomulagsins öðlaðist Þorgerður jafnframt rétt til að tilnefna tvo aðalmenn ístjórn Ölgerðarinnar og einn varamann. Þá var þennan dag undirritaðurkaupréttarsamningur milli Þorgerðar og Arion banka hf. um kauprétt Þorgerðar aðnánar tilgreindum fasteignum sem hýst höfðu starfsemi Ölgerðarinnar og bankinnleyst til sín við hina fjárhagslegu endurskipulagningu. Hinn 22. október2010 barst stefnanda bréf frá Auði Capital. Með bréfinu fylgdi mappa með öllumskjölum sem tengjast kaupum stefnanda á hlutum hans í EignarhaldsfélaginuÞorgerði ehf. og einnig skjöl um kaup þess félags á 36% hlut í Ölgerðinni AgliSkallagrímssyni ehf. Síðan kemur fram í bréfinu að samkvæmt kaupsamningi eigigreiðsla kaupverðs að eiga sér stað 30 dögum eftir undirritun sem hafi verið22. október 2010. Þess var óskað að stefnandi myndi greiða inn á reikning AuðarCapital 240 millj. kr. fyrir 19. nóvember. Þá kom fram að hjálagður væri einnigreikningur fyrir þjónustu fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital að fjárhæð 12.080.000kr. vegna ráðgjafar við sölu. Undir lok árs2011 nýtti Þorgerður rétt sinn samkvæmt kaupréttarsamningnum um fasteignirnaren seldi þær strax áfram í byrjun ársins 2012 til Kolefnis ehf. Við þessiviðskipti urðu til fjármunir hjá Þorgerði. Ákveðið var að nýta þá til að kaupahlut Arion banka í Ölgerðinni, í sameiningu við aðra hluthafa Ölgerðarinnar.Þrátt fyrir að fyrrnefndur kaupréttur þessara aðila samkvæmt 7. gr.hluthafasamkomulags yrði ekki virkur fyrr en fyrst árið 2014 ákváðu þessiraðilar að gera tilboð í hluti Arion banka hinn 4. maí 2012, en bankinn hafðivið hina fjárhagslegu endurskipulagningu eignast 20% eignarhlut í félaginu meðumbreytingu skulda í hlutafé. Með kaupsamningi,dags. 29. júní 2012, gengu viðskiptin eftir. Við það eignaðist Þorgerður 9%hlut í Ölgerðinni og var samanlagður hlutur félagsins þá orðinn 45% afheildarhlutafé. Í framhaldi af þeim tók fyrirsvarsmaður stefnanda sæti í stjórnÖlgerðarinnar.Hinn 16. október2016 var undirritaður samningur um kaup og sölu hlutafjár í Ölgerðinni.Seljendur eru þrír og kaupendur tíu. Þorgerður var meðal seljenda. Samkvæmtkaupsamningnum selur Þorgerður allan 45% hlut sinn í Ölgerðinni.Heildarsöluandvirðið nam skv. 1. mgr. 4. gr. kaupsamningsins ríflega 5,2milljörðum króna fyrir aðlögun skv. 5. gr. og 4. viðauka. Þar af koma í hlutÞorgerðar tæplega 3,5 milljarðar króna fyrir aðlögun, sbr. 1. hluta, 1.viðauka. Stefndi telur að gera megi ráð fyrir að heildarfjárhæð þess sem kemurí hlut Þorgerðar vegna viðskiptanna verði um 3,7 milljarðar króna, þar af umeinn milljarður í hlut stefnanda. Með þessu laukfjárhagslegri endurskipulagningu Ölgerðarinnar gagnvart Arion banka sem umhafði verði samið 22. október 2010.II Stefnanditelur sig hafa orðið fyrir tjóni í tengslum viðfjárfestinguna í Ölgerðinni vegna ófullnægjandi vinnubragða Auðar Capital hf.Tjónið sé vegna tveggja atburða sem eigi rót sína að rekja til atvika fyrirárið 2010, en hafi ekki raungerst fyrr en nokkrum árum síðar. Annars vegar sé um að ræða tjónsatburð sem rekja megi tilþess að í ársbyrjun 2007 keypti Límonaði ehf. Ölgerðina og Daníel Ólafsson ehf.Í kjölfarið fór fram samruni félaganna. Ölgerðin var skilgreint semyfirtökufélag en Límonaði ehf. og Daníel Ólafsson ehf. voru skilgreind semyfirtekin félög. Miðað var við að uppgjörsdagur væri 31. ágúst 2007.Hlutafélagaskrá ríkisskattstjóra birti tilkynningu um samrunann íLögbirtingablaði 7. febrúar 2008. Var um að ræða svokallaðan öfugan samruna. Hinn 2. apríl 2013 sendi ríkisskattstjóri fyrirspurntil Ölgerðarinnar á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.Úrskurður var kveðinn upp 20. desember 2013 og voru opinber gjöld Ölgerðarinnará gjaldárunum 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012 endurákvörðuð þar sem gjaldfærðurfjármagnskostnaður, sem átti rót sína að rekja til hins öfuga samruna,uppfyllti ekki skilyrði 1. tl. 31. gr., sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/2003.Jafnframt var á grundvelli 2. mgr. 108. gr. sömu laga ákveðið að leggja 25%álag á vantalda stofna til útreiknings tekjuskatts á gjaldárunum 2010, 2011 og2012. Með úrskurðinum fylgdu skattbreytingaseðlar frá tollstjóranum íReykjavík. Úrskurður ríkisskattstjóra var staðfestur með úrskurðiyfirskattanefndar 15. apríl 2015 nr. 13/2015. Ölgerðin stefndi íslenska ríkinufyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til ógildingar á úrskurðinum. Með dómi HéraðsdómsReykjavíkur í málinu nr. E-3418/2015 frá 20. desember 2016 var íslenska ríkiðsýknað af öllum kröfum Ölgerðarinnar. Málið mun veraundir áfrýjun.Hins vegar sé um að ræðatjónsatburð sem rekja megi til ágreinings Ölgerðarinnar við Lýsingu hf. umlögmæti fjármögnunarleigusamninga af ákveðinni gerð. Frá árinu 2004 áttiÖlgerðin í umfangsmiklum viðskiptum við Lýsingu hf. um fjármögnun á tækjum ogbifreiðum sem Ölgerðin nýtti í rekstri sínum, m.a. með fjölda fjármögnunarleigusamningasem höfðu að geyma ákvæði um tengingu greiðslna við gengi nánar tiltekinnaerlendra gjaldmiðla. Umárabil stóð Ölgerðin í ágreiningi við Lýsingu hf. um það hvort umrædd tenginggreiðslna við gengi erlendra gjaldmiðla væri lögmæt. Með dómi Hæstaréttar 3.apríl 2014 í máli nr. 717/2013 var þeirri kröfu Ölgerðarinnar hafnað, aðviðurkennt yrði að fjármögnunarleigusamningur sem félagið hafði gert viðLýsingu hf. væri að efni til lánssamningur og að ákvæði hans um tengingugreiðslna við gengi nánar tiltekinna erlendra gjaldmiðla væri ólögmætt ogóskuldbindandi fyrir sig.IIIHelstumálstæður stefnanda eru eftirfarandi:. Stefnandi byggir á því að samningssamband hafi verið millistefnanda og Auðar Capital hf. Aðallega sé byggt á því að Auður Capital hafi veriðmilligönguaðili í skilningi laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja ogskipa þegar stefnandi tók þátt í framangreindri fjárfestingu um hluti íÖlgerðinni. Krafan byggist á því að Auður Capital hafi ekki sinnt lögbundnum skyldumsínum samkvæmt II. kafla laganna og hafi því sýnt af sér saknæma og ólögmætaháttsemi. Í fyrsta lagihafi Auður Capital áskilið sér þóknun sem reyndist þegar upp var staðið vera aðfjárhæð 9.600.000 krónur + vsk., þ.e. 12.048.000 krónur. Stefnandi telur þaðsýna með óyggjandi hætti fram á að samningssamband hafi verið í gildi á millistefnanda og Auðar Capital. Í öðru lagi sé ífjárfestingarloforðinu beinlínis tekið fram að fyrirsvarsmaður stefnandastaðfesti „móttöku á ítarlegri kynningu á fjárfestingartækifærinu og helstuforsendum fyrirhugaðs samstarfs“. Öll kynning og samskipti hafi verið viðstarfsmenn Auðar Capital.Í þriðja lagi séí fjárfestingarloforðinu vísað til þess, að fyrirsvarsmaður stefnanda staðfestiað hann taki þátt í fjárfestingunni á grundvelli þeirrar aðferðafræði sem framkomi í samningi Auðar I og Ölgerðarinnar um samstarf og einkaviðræður. Í þeimsamningi, sem er viðauki við fjárfestingarloforðið, sé því ítrekað lýst yfir aðframkvæmd verði áreiðanleikakönnun á Ölgerðinni. Það hafi ávallt veriðskilningur fyrirsvarsmanns stefnanda, sem styðst m.a. við orðalagframangreindra skjala, að Auður Capital myndi framkvæma umræddaáreiðanleikakönnun og að það væri hluti þeirrar þjónustu sem stefnandi fengi ískiptum fyrir þóknun sem hann greiddi.Í fjórða lagivísar stefnandi til tölvupóstsamskipti við starfsmenn Auðar Capital síðarihluta ársins 2015 sem hann telur staðfesta að Auður Capital hafi á sínum tímaveitt stefnanda þjónustu.Stefnandi telurofangreint gefa eindregið til kynna að samningssamband hafi verið til staðar ámilli stefnanda og Auðar Capital sem var þess eðlis að Auður Capital fór meðmilligöngu um fjárfestingu stefnanda í Ölgerðinni í skilningi laga nr. 99/2004.Þótt ekki komi berum orðum fram í lögunum hvað felist nánar í þeirri milligönguum kaup, sölu eða skipti, sem um ræðir í 1. mgr. 1. gr. þeirra, verði að lítasvo á að milligangan felist einkum í aðgerðum, sem fjallað er um í ákvæðum II.kafla laganna. Svo sem rakið sé í lögskýringargögnum með 1. gr. frumvarps, semvarð að lögum nr. 99/2004, felst milligangan m.a. í undirbúningi viðskipta meðfyrirtæki, svo sem kynningu á eigninni, ráðgjöf, samningsgerðog skjalagerð.2. Ef lög nr.99/2004 eru ekki talin eiga við, byggir stefnandi á því að engu að síður séréttarsamband á milli aðila. Samningssambandið eða réttarsambandið sé utansamninga vegna sérfræðiábyrgðar stefnda. Stefnandivísar hér til kynninga þeirra er Auður Capital hélt í mars og júlí 2010, tilfjárfestingarloforðsins sem stefnandi gaf 31. mars 2010 og til bréfs ogreiknings sem Auður Capital sendi stefnda í október 2010. Einnig heldurstefnandi því fram að framlögð tölvusamskipti og samningagerð sýni fram ásamningssambandið.3. Verðiekki fallist á að lög nr. 99/2004 eigi við, byggist krafa stefnanda samt semáður á því að Auður Capital hafi eigi að síður sýnt af sér saknæma og ólögmætaháttsemi þar sem vinnubrögð félagsins hafi verið í verulegu ósamræmi við þærkröfur sem gera megi til hátternis sérfræðinga á þessu sviði, lög og reglur semum starfsemi Auðar Capital giltu og það sem stefnandi hafi mátt búast við afsérfræðingi sem veitti þjónustu og ráðgjöf við fjárfestingu í fyrirtæki. Íþessu sambandi byggir stefnandi á því í fyrsta lagi að samningssamband hafiverið á milli stefnanda og Auðar Capital. Í öðru lagi er byggt á því að AuðurCapital hafi borið skyldur sem ráðgjafi gagnvart stefnanda. Í þriðja lagi erbyggt á því að Auður Capital hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Stefnandi telurað öflun upplýsinga af hálfu Auður Capital hafi verið verulega áfátt. Efstefndi hefði aflað fullnægjandi upplýsinga og gert áreiðanleikakönnun þá hefðihonum verið kunnugt um hinn öfuga samruna, en í ársreikningi Ölgerðarinnarfyrir árið 2007 komu fram upplýsingar um framkvæmd hans. Á tímabilinu frá marstil október 2010, eða þegar viðskiptin áttu sér stað, var verulegur vafi umlögmæti skattskila hjá fyrirtækjum sem höfðu farið í gegnum öfugan samruna. Íannan stað bendir stefnandi á að í ársreikningi fyrir árið 2008 hafi komið framað Ölgerðin hefði að hluta til verið fjármögnuð í erlendri mynt. Eftirbankahrunið fór fram umræða um lögmæti láns- og leigusamninga sem bundnir voruí erlendri mynt. Þessir samningar kynnu því að leiða til tjóns fyrir stefnanda.4. Stefnanditelur að tjón sitt nemi 301.664.000 krónum og byggir annars vegar á matilöggilts endurskoðanda, dags. 4. apríl 2016, á tjóni stefnanda vegnafjárfestingar í Ölgerðinni í gegnum Þorgerði og hins vegar á því að stefnandihafi orðið fyrir tjóni er hann greiddi Auði Capital þóknun fyrir ráðgjöf semreyndist ófullnægjandi. Í mati löggiltsendurskoðanda er tjón stefnanda greint í tvo liði. Annars vegar sé fjallað umtjón stefnanda sem sé að rekja til endurákvörðunar embættis ríkisskattstjóra áopinberum gjöldum Ölgerðarinnar. Hins vegar sé fjallað um tjón stefnanda sem erað rekja til ágreinings við Lýsingu hf. vegna fjármögnunarleigusamninga.IVHelstu málsástæður stefnda fyrirsýknukröfu sinni eru eftirfarandi: . Í fyrsta lagi að stefndi hafi ekki ágrundvelli laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa borið neinarlögbundnar skyldur gagnvart stefnanda í tengslum við upphaflega fjárfestinguhans. Enn síður átti þetta við þegar Þorgerður bætti seinna við hlut sinn íÖlgerðinni. Stefnandi á því enga aðild að kröfu á hendur stefnda á þeimforsendum sem lagðar eru til grundvallar í málatilbúnaði hans.Stefndi var, og er enn,fjármálafyrirtæki sem starfaði á grundvelli starfsleyfis og undir eftirlitiFjármálaeftirlits samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Á þeimgrunni var aðkoma stefnda að viðskiptunum umrætt sinn; stefndi veittiviðskiptavini sínum, Auði I, ráðgjöf ágrundvelli c-liðar 2. tölul. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 161/2002, sjá einnig 3.tölul. 2. mgr. 1. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Líta ber á lögum fjármálafyrirtæki, og aðrar reglur á fjármálamarkaði, sem sérlög (lexspecialis) gagnvart lögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa íþessu sambandi. Þegar af þessari ástæðu áttu lög nr. 99/2004 ekki við hér.Aðrar sýknuástæður koma héreinnig til. Til dæmis að Auður Capital hafi verið einn stofnandi að Þorgerði ogsjálfur átt allt útgefið hlutafé í félaginu framan af. Samkvæmt kaupsamningi,dags. 20. október 2010 keypti stefnandi því hluti í Þorgerði af stefndasjálfum. Af þeim sökum gátu ákvæði laga nr. 99/2004 ekki átt við enda gatstefndi ekki haft „milligöngu“ um sölu á hlutum fyrir eigin reikning.Þá sé bent á að samhliða því sem meðfjárfestar Auðar Ikeyptu hlutafé af stefnda í Þorgerði var hlutafé Þorgerðar hækkað tilfjármögnunar á því félagi og fjárfestar skráðu sig fyrir nýju hlutafé samkvæmtsamningi, dags. 20. október 2010. Því urðu engin eigendaskipti að hlutum.Lög nr. 99/2004 giltu ekki um áskrift fjárfesta að nýju hlutafé í félagi og afþeirri ástæðu gátu ákvæði laganna ekki átt hér við. Þá var fjárfesting íÖlgerðinni hluti af margþátta og flókinni endurskipulagningu á fjárhag þessfélags. Því ber að hafna því að lög um sölu fasteigna,fyrirtækja og skipa nr. 99/2004 hafi átt við um aðkomu stefnda að fjárfestinguí Ölgerðinni umrætt sinn. Stefndi bar í upphafi ekki á grundvelli þeirra laganeinar skyldur gagnvart stefnanda. Enn síður átti þetta við þegar Þorgerðurbætti síðar við hlut sinn í Ölgerðinni.2. Þá er byggt á því að á milli aðilamálsins hafi aldrei stofnast neitt samningssamband sem lagði þær skyldur áherðar stefnda að veita stefnanda ráðgjöf og/eða aðra þjónustu í tengslum viðupphaflega fjárfestingu hans. Enn síður átti þetta við þegar Þorgerður bættiseinna við hlut sinn í Ölgerðinni. Stefnandi geti því ekki reist bótakröfugagnvart stefnda á þeim grunni. Af þessu leiði einnig að stefnandi eigi ekkiaðild að kröfu á hendur stefnda. Stefndi hafnar því að hann hafiáskilið sér þóknun úr hendi stefnanda. Meðfjárfestingarloforðinu tók stefnandi á sig gagnvart Auði I að greiða„fjárfestingakostnað“ til fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital. Frá upphafi varljóst af hálfu Auðar I að meðfjárfestar sjóðsins í viðskiptunum myndu þurfa aðbera sinn hluta af fjárfestingarkostnaðinum. Var það gjald þeirra fyrirþátttöku í fjárfestingunni með Auði I sem hafði, eins og áður er rakið,einkarétt til viðræðnanna. Þá hafnar stefndi því að unnt sé að leiðasamningssamband aðila af því að í fjárfestingarloforðinu sé tekið fram aðfyrirsvarsmaður stefnanda staðfesti að hann hafi móttekið kynningu áfjárfestingatækifærinu. Í kynningunni hafi því skýrlega verið haldið til haga að kynningin fæli ekki í sér ráðgjöf til fjárfestisins ogvar sérstaklega mælt með því að hugsanlegir fjárfestar ættu að ráðfæra sig viðráðgjafa sína í þessu tilliti. Þá var tekið fram að Auður Capital bæri ekkiábyrgð á beinu eða óbeinu tjóni sem hlotist gæti vegna ákvarðana, athafna eðaathafnaleysis fjárfestis sem byggði á kynningunni. Í stefnu er vísað til þess að stefnandi hafitekið þátt í fjárfestingunni á grundvelli þeirrar aðferðafræði sem fram komi ísamningi Auðar I og Ölgerðarinnar um samstarf og einkaviðræður. Í þeimsamningi, og einnig í fjárfestakynningunni, sé gert ráð fyrir að framkvæmd yrðiáreiðanleikakönnun á Ölgerðinni. Stefndi tekur fram að það sé rétt að gert hafiverið ráð fyrir að stefndi framkvæmdi áreiðanleikakönnun á Ölgerðinni. Endahafi það verið gert. Hins vegar hafi áreiðanleikakönnunin ekki verið unninfyrir stefnanda heldur fyrir Auði I. Sú vinna fól ekki í sér ráðgjöf og/eðaþjónustu við stefnanda. Breytir þar engu að stefnandi hafi óbeint notið góðs afþessari vinnu enda fjárfesti hann í Ölgerðinni á sömu forsendum og Auður I. Stefndi hafnar því alfarið að vísbendingar umsamningssamband milli aðila sé að finna í tölvupóstsamskiptum milli hans ogstarfsmanna stefnda á síðari hluta ársins 2015. Þvert á móti beri tilvitnuðsamskipti þess skýr vitni annars vegar að stefnandi hafi ekki gert neinn rekaað því að kynna sér umfang og þar með afmörkun þeirrar vinnu sem unnin var ítengslum við fjárfestinguna á sínum tíma, og hins vegar að það sé fyrst undir lok ársins 2015 sem stefnandi sýnir þvíáhuga yfirleitt að skoða afrakstur þeirrar vinnu sem framkvæmd var ríflega fimmárum fyrr. Hvort tveggja felur í sér óyggjandi vísbendingu um að stefnandi hafisjálfur ekki litið svo á að samningssamband hafi stofnast milli aðila.Meðal annars með vísan til framangreinds mávera ljóst að milli aðila málsins hafi aldrei stofnast neitt samningssambandsem lagði þær skyldur á herðar stefnda að veita stefnanda ráðgjöf og/eða aðraþjónustu í tengslum við fjárfestingar hans. Stefnandi hafi því ekki haft neitttilefni til að líta svo á að hann nyti ráðgjafar stefnda og/eða annarrar þjónustuaf hans hálfu. Hann geti því ekki reist bótakröfu gagnvart stefnda á þeimgrunni og af þeim sökum beri að sýkna í málinu.3. Stefndi hafnar því að hann hafi sýnt afsé saknæma háttsemi varðandi ólögmæta öflun upplýsingar um Ölgerðina eðaófullnægjandi kynningu á Ölgerðinni eða að hann hafi ekki gætt hagsmunastefnanda við samningsgerðina. Í stefnu sé á því byggt að stefndi hafi brotiðí bága við „skuldbindingu sína samkvæmt samningi til að framkvæmaáreiðanleikakönnun“ en komið hafi í ljós að engin slík könnun hafi veriðframkvæmd. Stefndi telur hvorugt vera rétt. Enginn samningur í þessa veru sétil staðar. En hvað sem því líði má ljóst vera að skuldbinding stefnda til aðframkvæma áreiðanleikakönnun á Ölgerðinni gat aldrei verið ríkari en leiddi af skyldumhans samkvæmt verksamningnum við Auði frá 9. febrúar 2010 og eftir atvikumfyrirmælum til hans gefnum á grundvelli þess samnings vísar stefndi til 4. mgr.3. gr. nefnds samningsins. Það sé rangt að áreiðanleikakönnun hafi ekki veriðgerð.Þá er því mótmælt að áreiðanleikakönnunstefnda á Ölgerðinni, sem stefndi gerði fyrir Auði I, hafi átt að leiða í ljósað vafi væri um lögmæti skattskila Ölgerðarinnar. Engar vísbendingar þar aðlútandi var að finna í þeim gögnum sem stefndi fékk aðgang að í tengslum viðvinnu sína, svo sem í reikningsskilum, áætlunum stjórnenda,endurskoðendaskýrslum eða fundargerðum. Á sömu forsendum er því mótmælt aðáreiðanleikakönnun stefnda hafi átt að leiða í ljós að ágreiningur kynni aðrísa um lögmæti fjármögnunarleigusamninga Ölgerðarinnar við Lýsingu hf. Fæstraunar ekki séð hvernig síðari ágreiningur Ölgerðarinnar við Lýsingu hf. geturhaft þýðingu hvað fjárfestingu á árinu 2010 varðar, enda hafi reikningsskilfélagsins þá og fjárhagslegar forsendur fjárfestingarinnar verið miðuð við aðfjármögnunarleigusamningar væru lögmætir líkt og síðar var staðfest með dómi.4. Stefndi byggir á því að stefnandi hafiekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra atvika og á þeimforsendum sem liggja málatilbúnaði hans til grundvallar. Í upphafi umfjöllunarum ætlað tjón stefnanda ber að árétta að fjárfestingar í hlutafé, ekki síst íóskráðum félögum, fela almennt í sér verulega áhættu fyrir fjárfesta. Ennfrekar getur þetta átt við er fjárfesting er liður í fjárhagslegriendurskipulagningu ógjaldfærs félags, þ.e. félags sem ekki getur lengur mættskuldbindingum sínum er þær falla í gjalddaga. Því var engan veginn tryggt aðfjárfesting í Ölgerðinni myndi skila fjárfestum arðsemi í samræmi við þaumarkmið sem lagt var upp með. Þetta mátti stefnanda vera ljóst. Staðreyndin sé að stefnandi hefur ekki orðiðfyrir tjóni vegna fjárfestingar hans í Ölgerðinni í gegnum sameiginlegteignarhaldsfélag, Þorgerði. Upphafleg fjárfesting stefnanda í Þorgerði nam 240milljónum króna, en við það eignaðist hann 28,24% hlut. Þessum fjármunum varráðstafað til kaupa Þorgerðar á eignarhlutum í Ölgerðinni, samtals 45%. Meðkaupsamningi dags. 16. október 2016 seldi Þorgerður hópi fjárfesta hluti sína íÖlgerðinni. Söluandvirðið í viðskiptunum nemur ríflega 5,2 milljörðum krónafyrir aðlögun skv. 5. gr. og 4. viðauka, sbr. 1. mgr. 4. gr. kaupsamningsins,en hlutur Þorgerðar þar af nemur tæplega 3,5 milljörðum króna fyrir aðlögun,sbr. 1. hluta, 1. viðauka við kaupsamninginn. Óbeinn hlutur stefnanda nemur28,24% þeirrar fjárhæðar fyrir aðlögun. Að teknu tilliti til kostnaðar,arðgreiðslna á fjárfestingatímanum, líklegrar aðlögunar kaupverðs og annarraþátta er gert ráð fyrir að ríflega einn milljarður króna falli í skautstefnanda vegna fjárfestingarinnar og að hún skili honum yfir 27% árlegriarðsemi á fjárfestingatímanum. Stefnandi hefur með öðrum orðum ríflegafjórfaldað upphaflega fjárfestingu sína. Það er stórkostlegur árangur á ekkilengri tíma og fyllilega í samræmi við þau markmið sem lagt var upp með, sbr.1. mgr. 1. gr. í hluthafasamningi er gerður var.Að þessu virtu er unnt aðleggja mat á það hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem rekja má til þessað stefndi hafi ekki gert honum grein fyrir vafa á lögmæti skattskilaÖlgerðarinnar og að ágreiningur kynni að rísa um lögmætifjármögnunarleigusamninga félagsins. Í stefnu eru teiknaðar upp tværsviðsmyndir sem endurspegla möguleg áhrif þess að stefnandi hefði verið upplýstur um þessi atriði,að (1) þau hefðu getað haft „áhrif á ákvörðun stefnanda um að taka þátt ífjárfestingunni“; og (2) þau hefðu getað haft „áhrif á það með hvaða skilmálumstefnandi var reiðubúinn til að ganga til fjárfestingarinnar“. Stefnandi var „passífur“ meðfjárfestir semskuldbatt sig til að fjárfesta á sömu forsendum og Auður og var ekki í neinniaðstöðu til að ákvarða skilmála fjárfestingarinnar. Hann stóð því ávallt aðeinsframmi fyrir tveimur kostum, að fjárfesta eða fjárfesta ekki. Samkvæmt því berað leggja til grundvallar við úrlausn málsins að sviðsmynd (2) hefði, rétt einsog sviðsmynd (1), aðeins getað leitt til ákvörðunar stefnanda um að taka ekkiþátt í fjárfestingunni. Stefnandi tók hins vegar þá ákvörðun að fjárfesta. Súákvörðun hefur reynst honum farsæl. Fjárfestingin hefur ekki orðið honum tiltjóns heldur þvert á móti skilað honum stórkostlegri árlegri arðsemi í mörg ár.Hefði stefnandi, upplýstur um vafa á lögmæti skattskila Ölgerðarinnar og aðágreiningur kynni að rísa um lögmæti fjármögnunarleigusamninga félagsins,afráðið að fjárfesta ekki, líkt og hann sjálfur gefur til kynna, hefði hannorðið af þeim mikla fjárhagslega ávinningi sem fjárfestingin hefur skilaðhonum. Því blasir við, að það er beinlínis útilokað að stefnandi hafi orðiðfyrir tjóni vegna þeirra atvika og á þeim forsendum sem liggja málatilbúnaðihans til grundvallar. Af þeirri ástæðu ber að sýkna stefnda.Sérstök ástæða er til aðmótmæla því hér að upplýsingar um að ágreiningur kynni síðar að rísa um lögmætifjármögnunarleigusamninga Ölgerðarinnar við Lýsingu hf. hefðu getað haft einhveráhrif á fjárfestingarákvörðun stefnanda. Sé það enda svo að reikningsskilfélagsins og fjárhagslegar forsendur fjárfestingarinnar í upphafi voru miðaðarvið að fjármögnunarleigusamningar væru lögmætir, líkt og síðar var staðfestmeð dómi, og af þeim greitt samkvæmt efni þeirra. Stefnandi getur vitaskuldekki talið það sér til tjóns að síðar tilkomnar hugmyndir um ólögmætifjármögnunarleigusamninga og bætta skuldastöðu Ölgerðarinnar vegna þeirra hafiekki gengið eftir.Stefndibendir loks á að hefðu upplýsingar um vafa á lögmæti skattskila Ölgerðarinnarog um að ágreiningur kynni að rísa um lögmæti fjármögnunarleigusamningafélagsins legið fyrir er í fjárfestinguna var ráðist sé alls óvíst hvaða áhrif,ef nokkur, slíkar upplýsingar hefðu haft. Þannig sé útilokað að segja til umþað nú, sex árum síðar, hvort þessi atriði hefðu haft einhver áhrif, og þáhver, á efnislegt samkomulag um fjárhagslega endurskipulagningu Ölgerðarinnar,fjárfestingu Þorgerðar í félaginu og/eða skjalagerð vegna þessa. Stefnandihefur ekki gert neinn reka að því að færa sönnur á þetta. Meint tjón hans, eðaumfang þess, er því með öllu ósannað. Af þeim sökum einnig ber að sýknastefnda.V Stefnandier félag er starfar á svið augnlækninga. Fyrirsvarsmaður þess er sjálfstætt starfandiaugnlæknir og fjárfestir. Um áramótin 2009-2010 hafði hann samband við AuðiCapital hf. og óskaði eftir því að hann yrði hafður í huga, kæmu áhugaverðirfjárfestingarkostir upp.Auður Capital hf.var verðbréfafyrirtæki sem starfaði samkvæmt starfsleyfi á grundvelli laga umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og var undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins.Fyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital er deild í Auði Capital hf. Auður Capital hf.og Virðing hf. sameinuðust á árinu 2014. Við samrunann tók Virðing hf. yfirannars vegar allar eignir og skuldir og hins vegar öll réttindi og skyldurAuðar Capital hf. og var Virðingu hf. upphaflega stefnt í málinu. Undir rekstrimálsins sameinaðist það félag Kviku banka hf., sem tók yfir allar eignir ogskuldir og hins vegar öll réttindi og skyldur Auðar Capital hf. Kvika banki hf.er nú stefndi málsins. Auður Ifjárfestingasjóður slf. var framtakssjóður í rekstri hjá Auði Capital hf. semvar starfræktur undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins á grundvelli laga umverðbréfasjóði, fjárfestingasjóði og fagfjárfestasjóði nr. 128/2011. Hér eftirverður Auður I fjárfestingasjóður slf. kallað Auður I.Undir lok árs2009 fékk Auður I til skoðunar mögulega fjárfestingu í Ölgerðinni ehf. (núÖlgerðin Egill Skallagrímsson ehf.) hér eftir nefnd, Ölgerðin. Samkvæmt gögnummálsins gekk rekstur Ölgerðarinnar vel fyrir hrun. Í október 2008 varð breytingþar á. Eftir gengishrun íslensku krónunnar var skuldsetning Ölgerðarinnar orðinveruleg byrði á rekstri fyrirtækisins og varð eigið fé Ölgerðarinnar ehf.neikvætt. Ljóst varð að nauðsyn bar til að fá nýtt hlutafé inn í fyrirtækið ogendurskipuleggja reksturinn. Farið var í fjárhagslega endurskipulagningu áfyrirtækinu. Var sú endurskipulagning margs konar. Hún fól meðal annars í sérframsal á eignum fyrirtækisins og leigusamningum var breytt. ViðskiptabankiÖlgerðarinnar, Arion banki, var virkur þátttakandi í endurskipulagningunni ensumar skuldir voru afskrifaðar meðan öðrum var skuldbreytt og enn aðrar vorugreiddar. Þá var skuldum breytt í hlutafé, gefið var út nýtt hlutafé ogkaupréttarsamningar og hluthafasamningar gerðir. Eðli máls samkvæmt komu margirað endurskipulagningunni. H.F. Verðbréf var ráðgjafi Ölgerðarinnar í tengslumvið endurskipulagninguna. Sem hluti af þessari endurskipulagningu var gerðursamningur 2. mars 2010 milli Auðar I og Ölgerðarinnar um samstarf ogeinkaviðræður. Í 2. gr. samningsins kemur fram að samningsaðilar hafi orðiðsammála um fyrirhuguð kaup Auður I á nýju hlutafé í félaginu samhliðaendurskipulagningu þess. Þá kemur fram að viðræður væru hafnar viðviðskiptabanka Ölgerðarinnar um skuldabreytingu og hugsanlega niðurfellinguskulda en forsenda Auðar I var að ásættanlegir samningar næðust viðviðskiptabankann um endurfjármögnunina. Samkvæmt 3. gr. samningsins skuldbattÖlgerðin sig til að kynna ekki eða ræða fjárfestingarkostinn við aðrahugsanlega fjárfesta og Auður I skuldbatt sig til að ljúka samningum um kaup ánýju hlutafé, en samningurinn gilti til 1. júní 2010.Í byrjun mars2010 var fyrirsvarsmanni stefnanda, ásamt völdum fjárfestum, kynnt verkefnið.Starfsmenn fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital sáu um kynninguna. Þar fór fram kynningá starfsemi Ölgerðarinnar, vöruframboði, markaðsstöðu, áhættudreifingu ogfleiru. Endurskipulagning var kynnt sem og rekstraráætlanir. Þá varfjárfestingin kynnt, áhættuþættir og þau tækifæri sem voru í fjárfestingunni. Ískriflegum hluta kynningar kom fram að kynningin væri ekki ráðgjöf til sérstaksfjárfestis heldur var mælt með því að hugsanlegir fjárfestar ráðfærðu sig viðráðgjafa sína. Þá er tekið fram að Auður Capital hf. bæri ekki ábyrgð á beinueða óbeinu tjóni sem hlotist gæti vegna ákvarðana, athafna eða athafnaleysisfjárfestis sem byggði á kynningunni. Í tölvupósti fráfyrirsvarsmanni stefnanda hinn 18. mars 2010 lýsti hann yfir áhuga sínum áverkefninu og setti fram ýmsar spurningar um verkefnið, meðal annars aðáhugavert væri að fá að vita hverjir fleiri yrðu með í verkefninu. Hinn 31. mars2010 undirritaði fyrirsvarsmaður stefnanda fjárfestingarloforð gagnvart Auði Itil staðfestingar á þátttöku sinni í fjárfestingarverkefninu „á sömu forsendumog sjóðurinn“ með framlagi að fjárhæð allt að 200 milljónir króna. Í 1. gr.þess lýsir hann því yfir að honum hafi verið kynnt fjárfestingatækifæri íÖlgerðinni sem Auður I hafi tryggt sér á grundvelli samnings um samstarf ogeinkaviðræður dags. 2. mars 2010. Síðan staðfestir hann að hann muni ganga tilsamstarfs við sjóðinn um kaup á nýjum hlutabréfum í Ölgerðinni á grundvelliþeirrar aðferðarfræði sem fram komi í samningnum frá 2. mars 2010 um samstarfog einkaviðræður, en sá samningur var hengdur við fjárfestingarloforðið.Jafnframt staðfesti fyrirsvarsmaður stefnanda móttöku á ítarlegri kynningu áfjárfestingatækifærinu og helstu forsendum samstarfsins. Í lok 2. gr.fjárfestingarloforðsins kemur fram að Auður I hafi nálgast þröngan hópáhugasamra fjárfesta með það fyrir augum að fá til samstarfs 2-3 meðfjárfestaað félaginu. Stefnandi var einn þeirra. Í 3. gr. lýsir fyrirsvarsmaðurstefnanda því yfir að hann muni fjárfesta í félaginu í samstarfi við Auði Ifyrir þá fjárhæð sem fram komi neðst í fjárfestingarloforðinu að viðbættrigreiðslu 4% fjárfestingakostnað til fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital, á sömuforsendum og Auður I hafði skrifað undir og kom fram í samningi frá 2. mars2010. Þá staðfesti fyrirsvarsmaður stefnanda einnig að hann væri tilbúinn aðfjárfesta í félaginu í gegnum sérstakan lögaðila sem stofnaður yrði utan umeignarhaldið í félaginu í meirihlutaeigu Auðar I. Hér er um að ræðaEignarhaldsfélagið Þorgerði ehf. sem stefndi stofnaði um fjárfestinguna íÖlgerðinni. Hlutir voru síðan seldir Auði I, stefnanda og Ingibjörgu S. Ásgeirsdóttur. Einsog mál þetta er lagt fyrir dóminn snúa helstu málsástæður að því hvortréttarsamband hafi verið milli stefnanda og stefnda og þá á hverju það byggðistog hvort lög nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa hafi gilt umviðskipti aðila með Ölgerðina hf. Í annan stað hvort starfsmenn Auðar Capitalhafi sýnt af sér saknæma hegðun þ.e. gáleysi. Í þriðja lagi hvort stefnandihafi orðið fyrir tjóni.Stefnandi byggirá því að Auður Capital hafi verið milligönguaðili í viðskiptum með hluti íÖlgerðinni hf. Um það vísar stefnandi í fyrsta lagi til samnings um kaup áútgefnum hlutum í Eignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf. sem gerður var 20. október2010. Stefnandi keypti þar hlutafé í Þorgerði ehf. sem samsvaraði 28,24% hlutaí félaginu. Í annan stað vísar stefnandi til kaupsamnings/áskriftarsamningsdags. 22. október 2010. Þar lofar Ölgerðin að selja EignarhaldsfélaginuÞorgerði ehf., hluti útgefna af seljanda í Ölgerðinni. Í þriðja lagi vísarstefnandi til tveggja kynninga er starfsmenn Auðar Capital héldu, annars vega10. mars og hins vegar 27. júlí 2010. Í fyrri kynningunni kynntu starfsmennAuðar Capital þær samningaviðræður sem átt höfðu sér stað vegnahlutafjáraukningar í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu Ölgerðarinnarehf. Í síðari kynningunni var gerð grein fyrir niðurstöðum samningaviðræðna viðArion banka og niðurstöðu áreiðanleikakönnunar. Síðan var gerð grein fyrirnæstu skrefum og tekið fram að stefnt væri að því að ljúka endurskipulagningufélagsins fyrir septemberbyrjun 2010. Í fjórða lagi vísar stefnandi til bréfsfrá Auði Capial til stefnanda dags 22. október 2010 þar sem stefnanda var sendmappa með öllum skjölum sem tengjast kaupum stefnanda á hlutum íEignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf. og einnig skjöl um kaup þess félags á 36%hlut í Ölgerðinni ehf. Í bréfinu var einnig óskað eftir því að stefnandi myndigreiða 240.000.000 kr. inn á reikning Auðar Capital. Einnig fylgdi reikningurfyrir þjónustu fyrirtækjaráðgjafar Auðar Capital að fjárhæð 12.048.000 kr.vegna ráðgjafar við sölu, eins og sagði á reikningnum. Í fimmta lagi byggirstefnandi málsástæðu sína um milligöngu Auðar Capital með viðskiptunum á því aðAuður Capital hafi annast alla skjala- og samningsgerð. Því vísar stefnandi tillaga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa og telur að eftir þeimlögum beri að fara og telur að stefndi hafi verið milligönguaðili í viðskiptummeð hluti í Ölgerðinni ehf. Þá hafnar stefnandi því að 25. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki geti átt við þar sem í 1. mgr. 25. gr. segi að starfsemiverðbréfafyrirtækis geti tekið til tilgreindra þátta í tengslum við viðskiptimeð „fjármálagerninga“. Stefnandi tekur fram að „fjármálagerningur“ sé skilgreindurí 27. tl. 1. gr. laganna og miðað við þá skilgreiningu eigi ákvæði 25. gr. ekkivið í málinu. Stefndi hafnarþví að hann hafi haft „milligöngu“ í viðskiptunum, jafnframt því telur stefndiað lög nr. 99/2004 eigi ekki við. Stefndi telur að ráðgjöf og þjónusta viðAuðarsjóðinn hafi verið veitt á grundvelli c-liðar 2. tl. 1. mgr. 25. gr. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki en þar segir að starfsemiverðabréfafyrirtækis geti tekið til ráðgjafar til fyrirtækja um uppbyggingu eiginfjár, stefnumótun og skyld mál og ráðgjafar og þjónustu varðandi samrunafyrirtækja og kaup á þeim.Eins og að framangreinir heldur stefnandi því fram að um viðskipti þessi fari eftir lögum nr.99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Í 1. mgr. 1. gr. laganna segirað þeim einum sé heimilt að hafamilligöngu um kaup, sölu eða skipti á fasteignum eða skráningarskyldum skipumfyrir aðra sem hafa til þess löggildingu dómsmálaráðherra. Sama gildi um kaup, sölueða skipti á atvinnufyrirtækjum eða eignarhluta í þeim, hvort heldur er um aðræða fyrirtæki í eigu einstaklinga eða félaga, annarra en hlutafélaga. Þótt ekkikomi berum orðum fram í lögum nr. 99/2004 hvað felist nánar í þeirri milligönguum kaup, sölu eða skipti, sem um ræðir í 1. mgr. 1. gr. þeirra, verður að lítasvo á að milligangan felist einkum í aðgerðum, sem fjallað er um í ákvæðum II.kafla laganna. Svo sem rakið er í lögskýringargögnum um 1. gr. frumvarps, semvarð að lögum nr. 99/2004, felst þannig þessi milliganga meðal annars íundirbúningi viðskipta með fasteign, skip eða fyrirtæki, svo sem kynningu áeigninni, ráðgjöf, samningsgerð og skjalagerð. Stefnandi byggir á því að þessiskilyrði séu uppfyllt þar sem hann hafi fengið kynningu á eigninni í mars ogjúlí 2010, hann hafi fengið ráðgjöf samanber bréf stefnda 22. október 2010 ogreikning er fylgdi því. Einnig hafi stefndi annast samnings- og skjalagerð. Viðskiptagerningursá er stefnandi byggir á er samningur dags. 20. október 2010 um kaup stefnandaá útgefnum hlutum í Eignarhaldsfélaginu Þorgerði ehf. Þess ber að gæta að AuðurCapital var stofnandi og eini hluthafinn í Þorgerði. Því geti stefndi ekki haft„milligöngu“ um sölu á hlutum fyrir eigin reikning. Í annan stað vísar stefnandi tilkaupsamnings/áskriftarsamnings dags. 22. október 2010. Aðilar að honum eruÖlgerðin og Eignarhaldsfélagið Þorgerður ehf. Vegna eðlis samningsins eiga sjónarmiðum „milligöngu“ ekki við. Stefnandi hefur ekki bent á aðra samninga því tilstuðnings að lög nr. 99/2004 eigi við um viðskipti stefnanda. Dómurinn telur þegar af þessari ástæðu að ákvæði laganr. 99/2004 hafi ekki átt við um þessi viðskiptiDómurinn telur aðaðkoma stefnda að verkefninu hafi verið á grundvelli c-liðar 2. tl. 1. mgr. 25.gr. laga nr. 162/2002 um fjármálafyrirtæki. Hafnað er þeirri málsástæðustefnanda að nefnd lög eigi einungis við um viðskipti með fjármálagerninga,sbr. 1. mgr. 25. gr. sömu laga, samanber orðskýringu í 27. tl. 1. gr. sömulaga. Nefndar orðskýringar komu fram í frumvarpi er lagt var fyrir 145. löggjafarþingi2015–2016, samanber lög nr. 96/2016. Því er þessari málsástæðu hafnað.Stefnandi heldur því fram aðsamningssamband hafi verið á milli hans og Auðar Capital. Því til sönnunar vísar stefnandi ífyrsta lagi til bréfs stefnda í kjölfar viðskiptanna 22. október 2010 ogreiknings er fylgdi bréfinu vegna ráðgjafar. Í annan stað er vísað tilítarlegrar kynninga á fjárfestingatækifærinu og forsendum fyrirhugaðssamstarfs. Í þriðja lagi er vísað til fjárfestingarloforðs sem fyrirsvarsmaðurstefnanda ritaði undir 31. mars 2010. Í fjórða lagi er vísað til ýmissatölvupóstsamskipta fyrirsvarsmanns stefnanda við starfsmenn Auðar Capital. Þáer einnig vísað til samninga sem stefndi gerði vegna viðskiptanna.Stefndi hafnarþví að eitthvert samningssamband sé milli málsaðila. Stefndi telur að enginnsamningur sé til staður og það sé stefnanda að sýna fram á samninginn. Það hafihann ekki gert og því beri að sýkna stefnda.Tekið er undirmeð stefnda að enginn skriflegur samningur liggi fyrir í málinu. Fyrir dómikvað fyrirsvarsmaður stefnanda að samningssambandið byggðist áfjárfestingarloforði því er hann ritaði undir 31. mars 2010. Þar er um að ræðaeinhliða loforð fyrirsvarsmannsins um að hann staðfesti að hann muni ganga tilsamstarfs við Auði I um kaup á nýjum hlutabréfum í Ölgerðinni á grundvelliþeirrar aðferðarfræði sem fram komi í samningi Auðar I og Ölgerðarinnar frá 2.mars 2010 um samstarf og einkaviðræður. Vegna þessa hafi fyrirsvarsmaðurstefnanda fengið ítarlega kynningu á verkefninu. Í fjárfestingarloforðinu kemureinnig fram að Auður I hafi nálgast þröngan hóp áhugasamra fjárfesta með þaðfyrir augu að fá til samstarfs 2–3 meðfjárfesta að félaginu og var stefnandieinn þeirra. Vegna þessa skuldbatt stefnandi sig til að greiðafyrirtækjaráðgjöf Auðar Capital 4% fjárfestingakostnað, sbr. 3. gr.fjárfestingarloforðsins. Gerði stefnandi það, samanber bréf 22. október 2010 ogreikning er fylgdi bréfinu vegna ráðgjafar að fjárhæð 12.048.000 kr. Í reyndvar því um að ræða fjárfestingakostnað sem stefnandi var búinn að skuldbindasig til að greiða, en ekki þóknun vegna ráðgjafar við sölu svo sem tilgreint erá reikningnum. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sýnt fram á aðsamningssamband hafi komist á milli aðila. Tilvísun stefnanda til ýmissatölvupóstsamskipta fyrirsvarsmanns stefnanda við starfsmenn Auðar Capital ogsamninga breytir þar engu.Með vísan til þess semað framan greinir er það niðurstaða dómsins að hvorki verði í málinu byggt álögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa né á því aðsamningssamband hafi verið milli aðila.Stefnandi heldurþví fram að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna. Tjónsatburða ergetið í kafla II hér að framan. Annars vegar er það vegna skattkröfu sem ertilkomin vegna endurákvörðunar álagðra gjalda Ölgerðarinnar. Grunninn aðkröfunni er að rekja til ágreinings um skattalegar afleiðingar öfugs samruna,en ágreiningurinn er undir áfrýjun. Hinn atburðinn má rekja til ágreiningsÖlgerðarinnar við Lýsingu hf. um lögmæti fjármögnunarleigusamninga af ákveðinnigerð. Samningarnir eru frá 2004. Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr.717/2013 var þeirri kröfu Ölgerðarinnar hafnað, að viðurkennt yrði aðfjármögnunarleigusamningur sem félagið hafði gert við Lýsingu hf. væri að efnitil lánssamningur og að ákvæði hans um tengingu greiðslna við gengi nánartiltekinna erlendra gjaldmiðla væri ólögmætt og óskuldbindandi fyrir sig.Stefnandi telur að þessi niðurstaða hafi valdið sér tjóni.Samkvæmt gögnummálsins lagði stefnandi fram til viðskiptanna, þ.e. til Þorgerðar, 240.000.000kr. í nóvember 2010. Eignaðist hann þá 28,24% hlut. Þessum fjármunum varráðstafað til kaupa Þorgerðar á eignarhlutum í Ölgerðinni, samtals 45%. Meðkaupsamningi dags. 16. október 2016 seldi Þorgerður hópi fjárfesta hluti sína íÖlgerðinni á ríflega 5,2 milljarða króna, en hlutur Þorgerðar þar af namtæplega 3,5 milljörðum króna. Óbeinn hlutur stefnanda nam 28,24% þeirrarfjárhæðar. Að teknu tilliti til kostnaðar, arðgreiðslna á fjárfestingatímanum,líklegrar aðlögunar kaupverðs og annarra þátta mun um einn milljarður króna hafa fallið í skaut stefnanda vegnafjárfestingarinnar. Fjárfestingin hafi því skilað honum yfir 27% árlegriarðsemi á fjárfestingatímanum. Því verður ekki fallist á að stefnandi hafiorðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna.Rétt er að áréttaað stefnanda var boðið að vera með í þessum viðskiptum. Samkvæmtfjárfestingarloforðinu er fyrirsvarsmaður stefnanda ritaði undir 31. mars 2010var honum kynnt fjárfestingatækifæri í Ölgerðinni sem Auður I hafði tryggt sérá grundvelli samnings um samstarf og einkaviðræður frá 2. mars 2010.Fyrirsvarsmaður stefnanda staðfesti að hann myndi ganga til samstarfs við AuðiI á grundvelli þeirrar aðferðafræði sem kom fram í samningnum frá 2. mars 2010.Samkvæmt 3. gr. fjárfestingarloforðsins skuldbatt fyrirsvarsmaður stefnanda sigtil að fjárfesta í samstarfi við Auði I á sömu forsendum og Auður I hefur skrifaðundir og koma fram í samningnum frá 2. mars 2010. Þá skuldbatt stefnandi sigtil að fjárfesta í gegnum sérstakan lögaðila, það er eignarhaldsfélagiðÞorgerði. Stefnandi var því ekkert annað en „passífur“ meðfjárfestir. Þvíverður að telja að stefnandi hafi ekki verið í neinni aðstöðu til að ákvarðaskilmála fjárfestingarinnar. Annað hvort var hann með eða ekki. Hann kaus aðvera með og hagnaðist verulega á því. Því er ekki hægt að fallast á aðstefnandi hafi orðið fyrir tjóni hvorki vegna skattkröfunnar, sem tilkomin varvegna öfuga samrunans, né viðskiptanna við Lýsingu. Meðvísan til þess sem að framan er rakið er stefndi, Kvika banki hf., sýknaður afkröfum stefnanda. Samkvæmt130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða málskostnað svo semgreinir í dómsorði.SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐStefndi, Kvikabanki hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, ET sjónar ehf. Stefnandi, ETsjón ehf., greiði stefnda 3.000.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 352/2012
|
Lífeyrissjóður
|
M krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að ákvörðun stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (L) um að hafna umsókn hennar um aðild að A-deild lífeyrissjóðsins væri ólögmæt og að L yrði gert að viðurkenna rétt hennar til aðildar. Hæstiréttur féllst ekki á það með M að ákvæði í samþykktum L, sem takmarkaði aðild að A-deild hans við þá sem ekki ættu kost á að vera í stéttarfélagi, ætti sér ekki viðhlítandi lagastoð eða færi í bága við ákvæði 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997. Var það ekki talið ómálefnalegt af hálfu L að takmarka aðildina með þessum hætti. Þá var fallist á það með héraðsdómi að M ætti ekki rétt til aðildar að A-deild L á grundvelli 5. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 sem og að ákvæði stjórnsýslulaga giltu ekki um ákvarðanir stjórnar L. Var L sýknað af kröfu M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2012. Hún krefst þess að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins frá 24. september 2008, sem áréttuð var á stjórnarfundi sjóðsins 3. nóvember 2010, um að hafna umsókn áfrýjanda um aðild hennar að A-deild lífeyrissjóðsins sé ólögmæt og að stefnda verði gert að viðurkenna aðild áfrýjanda að sjóðnum frá og með 3. desember 2008. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi hóf áfrýjandi störf hjá Landsvirkjun á árinu 2006. Í nóvember 2008 fór hún þess á leit við vinnuveitanda sinn að lífeyrissjóðsiðgjöld yrðu greidd til stefnda í A-deild sjóðsins. Landsvirkjun varð við þeim óskum en með bréfi stefnda 16. desember 2008 voru iðgjöldin endurgreidd þar sem áfrýjandi ætti ekki aðild að sjóðnum. Bréfaskipti Landsvirkjunar og stefnda í kjölfarið eru rakin í héraðsdómi en þeim lauk með bréfi stefnda 19. nóvember 2010 þar sem Landsvirkjun var tilkynnt um þá ákvörðun stjórnar sjóðsins 3. sama mánaðar að árétta fyrri afstöðu um að hafna aðild áfrýjanda að sjóðnum. Í 3. gr. laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins er mælt fyrir um aðild að A-deild sjóðsins. Samkvæmt 4. mgr. þeirrar greinar er stjórn sjóðsins heimilt að veita öðrum en þeim sem eiga skylduaðild að sjóðnum eða eiga rétt til aðildar að honum heimild til að gerast aðilar, enda beri þeim ekki að greiða í annan lífeyrissjóð og fyrir liggi samþykki viðkomandi launagreiðanda fyrir aðildinni og þeim skuldbindingum sem henni fylgja. Jafnframt segir að nánar skuli kveðið á um aðild að A-deild sjóðsins í samþykktum hans. Í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna segir að ákvæðið tilgreini ekki frekari takmarkanir en þær sem leiði af skylduaðild að öðrum sjóði en stjórn sjóðsins eigi að setja ákvæði í samþykktir sínar um hvernig þessu heimildarákvæði verði beitt. Í 15. gr. samþykkta fyrir Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins eru ákvæði um aðild að A-deild sjóðsins. Í h-lið 2. mgr. þeirrar greinar er að finna ákvæði um aðild að sjóðnum að fengnu samþykki stjórnar en þar segir að stjórn sjóðsins geti í sérstökum tilvikum veitt þeim aðild að A-deild sem eigi þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða séu vegna eðlis starfs síns utan stéttarfélaga. Skuli heimild þessari einkum beitt í þeim tilvikum þegar launagreiðandi tryggir verulegan hluta starfsmanna sinna hjá sjóðnum. Eins og greinir í héraðsdómi var þetta ákvæði sett í samþykktirnar með breytingu á þeim sem gerð var árið 2005. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er gert ráð fyrir því í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 að stjórn lífeyrissjóðsins setji nánari reglur um aðild að A-deild sjóðsins sem skulu vera í samþykktum hans. Á það verður ekki fallist með áfrýjanda að fyrrgreint ákvæði í samþykktum fyrir sjóðinn eigi sér ekki viðhlítandi lagastoð eða fari í bága við 4. mgr. 3. gr. laganna með því að takmarka þá heimild sem þar er að finna. Í þeim efnum verður ekki talið að það hafi verið ómálefnalegt af stefnda að binda aðild að sjóðnum við þá sem ættu ekki kost á að vera í stéttarfélagi. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 31. janúar 2012, var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 17. maí 2011 af Margréti Ingibjörgu Svavarsdóttur, Staðarbakka 4, Reykjavík, á hendur Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins A-deild, Bankastræti 7, Reykjavík. Kröfur aðila Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins frá 24. september 2008, sem áréttuð var á stjórnarfundi sjóðsins 3. nóvember 2010, um að hafna umsókn stefnanda að A-deild lífeyrissjóðsins sé ólögmæt og að stefnda verði gert að viðurkenna aðild stefnanda að sjóðnum frá og með 3. desember 2008. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Atvik máls Stefnandi er starfsmaður Landsvirkjunar og hóf hún störf hjá fyrirtækinu í nóvember árið 2006. Í nóvember 2008 óskaði stefnandi eftir því við Landsvirkjun að færa sig yfir í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og fór þess á leit að samið yrði við sjóðinn um aðild hennar. Í samræmi við ósk hennar var lífeyrissjóðsiðgjaldi hennar og mótframlagi Landsvirkjunar skilað til sjóðsins, með skilagrein Landsvirkjunar til sjóðsins, um mánaðarmótin nóvember-desember 2008. Með tölvupósti stefnda til Landsvirkjunar 3. desember 2008 var fyrirtækinu tilkynnt að stefnandi væri ný á A-deildar skilagrein frá Landsvirkjun. Fram kom að samkvæmt aðildarskilyrðum A-deildar sjóðsins þyrfti að greiða í eitthvert af stéttarfélögum opinberra starfsmanna innan BSRB, BHM eða KÍ af þeim launum, sem greiða ætti af í A-deild sjóðsins. Stefndi gæti því ekki tekið við iðgjöldum frá Landsvirkjun vegna stefnanda fyrr en staðfesting bærist um greiðslu til stéttarfélags. Ef ekki væri greitt til stéttarfélags yrðu umrædd iðgjöld endurgreidd. Með bréfi til Landsvirkjunar 16. desember 2008 endurgreiddi stefndi fyrirtækinu framangreindar iðgjaldagreiðslur vegna stefnanda „vegna aðildarleysis“ eins og það er orðað í bréfinu. Stefndi ritaði Landsvirkjun bréf 17. desember 2008, þar sem vakin er athygli fyrirtækisins á reglum um aðild að A-deild sjóðsins og tekið fram að dæmi séu um að skilað sé iðgjöldum í A-deild sjóðsins vegna einstaklinga, sem ekki eigi rétt á að vera sjóðfélagar. Bréfinu fylgdi eintak af 15. gr. samþykkta sjóðsins, sem að sögn stefnda hefðu að geyma aðildarreglur A-deildar sjóðsins. Stefndi ritaði Landsvirkjun bréf 22. desember 2008, þar sem fjallað er um aðild að A-deild sjóðsins. Í bréfinu segir m.a.: Á árinu 2005 var gerð breyting á samþykktum LSR þar sem aðildarskilyrði að A-deild voru þrengd frá því sem verið hafði. Iðgjaldadeild sjóðsins hefur haft eftirlit með því að nýir sjóðfélagar uppfylli aðildarskilyrði að sjóðnum. ... Í bréfinu er rakið að í ljós hafi komið að mistök hafi verið gerð með því að taka við iðgjaldagreiðslum vegna starfsmanna Landsvirkjunar, en þau mistök væri að rekja til þess að starfsmenn iðgjaldadeildar sjóðsins hafi talið að starfsmenn Landsvirkjunar væru opinberir starfsmenn og væru í stéttarfélögum BSRB eða BHM. Þá er rakið að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi á fundi 24. september 2008 fjallað um þessi mistök og eftirfarandi verið samþykkt: Gerð var grein fyrir aðild starfsmanna Landsvirkjunar að A-deild LSR. Samþykkt var að þeir sem hefðu fram til þessa hafið greiðslur ættu rétt til áframhaldandi aðildar að A-deild meðan þeir væru enn í sömu störfum. Þá er í niðurlagi bréfsins áréttað að ekki verði tekið við iðgjaldagreiðslum til A-deildar sjóðsins vegna nýrra starfsmanna Landsvirkjunar nema að uppfylltum almennum aðildarskilyrðum deildarinnar. Landsvirkjun ritaði stefnda bréf 9. janúar 2009 þar sem m.a. er rakið að Landsvirkjun sé sameignarfélag í fullri eigu íslenska ríkisins, sem beri fulla en einfalda ábyrgð á fyrirtækinu. Þá hafi starfsmenn fyrirtækisins réttarstöðu opinberra sýslunarmanna. Þá er minnst á bréf Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins frá 16. mars 1966, sem byggt hafi verið á síðastliðin rúm 42 ár og varði aðild starfsmanna Landsvirkjunar að sjóðnum, þar sem fram komi að stjórnin samþykki að líta svo á að fastir starfsmenn Landsvirkjunar skuli teljast tryggingarskyldir í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Landsvirkjun telji að í svo mikilvægu máli, er varði einstaklingsbundin réttindi starfsmanna, eigi að gefa fyrirtækinu kost á að koma sjónarmiðum sínum og eða andmælum á framfæri áður en stjórn sjóðsins taki endanlega ákvörðun um aðild starfsmanna Landsvirkjunar að sjóðnum. Þá óskaði Landsvirkjun þess að stjórn sjóðsins drægi til baka ákvörðun sína frá 24. september, sem kynnt hefði verið Landsvirkjun með bréfi 22. desember. Í bréfi stefnda til Landsvirkjunar frá 13. febrúar 2008 er vísað til bréfs Landsvirkjunar frá 9. janúar. Í bréfinu segir: Stjórn sjóðsins starfar samkvæmt lögum nr. 1/1997 og staðfestum samþykktum. Í 15. gr. samþykktanna eru tilgreind aðildarskilyrði fyrir A-deild. Stjórnin taldi ekki upplýst hvort aðstæður gætu verið með þeim hætti að aðildarskilyrði sem tilgreind eru í g. eða h. lið 15. gr. væru uppfyllt. Vildi stjórnin að sérstök athygli yrði vakin á ákvæðunum þ.e. ef eðli umræddra starfa væri með þeim hætti að viðkomandi starfsmenn væru utan stéttarfélaga. Með bréfi 20. mars 2009 krafðist Landsvirkjun þess að starfsmenn fyrirtækisins og dótturfélaga þess fengju áfram að greiða til A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, með sama hætti og fyrr, og jafnframt að meðan ágreiningur stefnda og Landsvirkjunar væri til umfjöllunar fengju starfsmenn fyrirtækisins að greiða áfram til A-deildar sjóðsins. Með bréfi 2. júlí 2009 tilkynnti stefndi Landsvirkjun að stjórn stefnda hefði á fundi 24. júní tekið afstöðu til framangreindrar kröfu Landsvirkjunar. Í bréfinu segir m.a.: Í tilvitnuðu bréfi er m.a. dregið í efa að samþykktir sjóðsins, er varða aðild að A-deild, séu til samræmis við lög sjóðsins. Fram kom við afgreiðslu á erindinu að sjóðnum beri að fylgja samþykktum sínum sem fengið hefðu staðfestingu fjármálaráðuneytisins, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997. Því taldi stjórnin að synja bæri beiðnum um aðild nýrra starfsmanna Landsvirkjunar nema að uppfylltum aðildarskilyrðum A-deildar, sbr. 15. gr. samþykkta LSR. Stjórnin lagði þó áherslu á að áréttuð yrðu ákvæði g- og h-liðar 15. gr. samþykktanna þar sem aðstæður gætu verið með þeim hætti að heimila bæri aðild nýrra starfsmanna. Þar sem ekki lágu fyrir upplýsingar eða gögn um einstök mál nýrra starfsmanna taldi stjórnin sér ekki fært að taka afstöðu til þess að svo stöddu hvort heimild færi fyrir hendi. Landsvirkjun ritaði stefnda bréf 28. ágúst 2009 þar sem gerðar voru athugasemdir við svar stefnda frá 2. júlí. Jafnframt sótti Landsvirkjun um aðild að sjóðnum, fyrir stefnanda og tvo aðra nafngreinda starfsmenn, með fyrirvara varðandi tillögur stefnda um vinnulag við umsóknir. Hvað stefnanda varðar er í bréfinu tekið fram að stefnandi sé, vegna eðlis starfs síns í bókhaldsdeild Landsvirkjunar, utan stéttarfélaga og taki laun samkvæmt reglum Landsvirkjunar, en við ákvörðun launakjara sé um margt höfð hliðsjón af kjarasamningum opinberra starfsmanna. Stefndi svaraði síðastgreindu bréfi Landsvirkjunar með bréfi 14. október. Í bréfinu er hvað afstöðu stefnda til aðildar nýrra starfsmanna Landsvirkjunar varðar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins vísað til 15. gr. samþykkta sjóðsins sem eigi lagastoð í 3. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þá segir í bréfinu: Málið var að nýju lagt fyrir stjórn sjóðsins til afgreiðslu þar sem aðild viðkomandi starfsmanna var synjað en umrædd störf veita ekki rétt til aðildar að A-deild sjóðsins, sbr. 15. gr. samþykkta sjóðsins og 3. gr. laga nr. 1/1997. Ekki þótti sýnt að umræddir starfsmenn væru vegna eðlis starfa sinna utan stéttarfélaga. Þá segir ennfremur í tilvitnuðu bréfi stefnda: Tekið skal fram að almenna reglan er sú að í kjarasamningi viðkomandi starfsstéttar er tekið á aðild að lífeyrissjóði og er það lögmætt skilyrði til aðildar að tengja aðild starfsmanna við ákveðið kjarasamningsumhverfi, sbr. nánar 2. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997. Ef umræddir starfsmenn Landsvirkjunar gerast aðildar að stéttarfélögum innan fyrrgreindra bandalaga eða stéttarfélagi sem gerir kjarasamning á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfmanna nr. 94/1986 er þeim opin aðild að A-deild með samþykki launagreiðanda, sbr. e-lið 15. gr. samþykkta LSR. Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf 13. október 2010 þar sem þess er krafist að stjórn stefnda taki áðurgreinda ákvörðun frá 24. september 2008 til endurskoðunar og afturkalli hana. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi stefnda 19. nóvember 2010 m.a. með vísan til ákvörðunar stjórnar stefnda frá 3. nóvember 2010 en stjórnin hafi á fundi þann dag ítrekað fyrri afstöðu til erindis Landsvirkjunar, sem byggist sem fyrr á 15. gr. samþykkta sjóðsins og eigi sér lagastoð í 3. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi vísar til þess að lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins hafi tekið gildi 1. maí 1997. Eftir það starfi sjóðurinn í tveimur deildum, A og B-deild, en ein stjórn sé yfir þeim báðum, sbr. 6. gr. laganna. Í 3. gr. laganna séu ákvæði um hverjir séu eða geti verið sjóðfélagar í A-deild sjóðsins. Ákvæðin um þetta séu í 5 málsgreinum. Ákvæðum 1. og 2. mgr. sé það sameiginlegt að þeir sem undir þær reglur falli eigi sjálfkrafa rétt á aðild að sjóðnum. Í 3.5. mgr. séu síðan heimildarákvæði þar sem réttur til aðildar sé háður því að viðkomandi launagreiðandi samþykki aðildina fyrir sitt leyti. Stefnandi falli ekki undir ákvæði 1. eða 2. mgr. 3. gr., þannig að úrlausn um mögulega aðild hennar verði að ráðast af efni 3. 5. mgr., en þau séu svohljóðandi: [3. mgr.] Félagsmönnum aðildarfélaga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, aðildarfélaga Bandalags háskólamanna og Kennarasambands Íslands, sem ekki eiga aðild að sjóðnum skv. 1. og 2. mgr., er jafnframt heimilt að greiða iðgjald til A-deildar sjóðsins, enda hafi viðkomandi launagreiðandi samþykkt aðildina og þær skuldbindingar sem henni fylgja. Nánar skal kveðið á um aðild þessa í samþykktum sjóðsins. [4. mgr.] Stjórn sjóðsins er heimilt að veita öðrum en þeim er að framan greinir aðild að A-deild sjóðsins, enda beri þeim ekki að greiða í annan lífeyrissjóð og fyrir liggi samþykki viðkomandi launagreiðanda fyrir aðildinni og þeim skuldbindingum sem henni fylgja. Nánari ákvæði um aðild að A-deild sjóðsins skulu vera í samþykktum hans. [5. mgr.] Þeir launagreiðendur, sem greiddu iðgjald til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á árinu 1996 fyrir starfsmenn sína, hafa heimild til að tryggja þá starfsmenn hjá A-deild sjóðsins sem ekki eiga aðild að B-deild hans skv. 4. gr. Sama gildir um þá starfsmenn þessara launagreiðenda sem áunnu sér réttindi án iðgjaldagreiðslu á árinu 1996. Stefnandi telji ljóst að ákvæði 5. mgr. taki beinlínis til þeirra starfsmanna Landsvirkjunar sem starfað hafi hjá fyrirtækinu við gildistöku laga nr. 1/1997. Starfsmenn Landsvirkjunar, þ. á m. stefnandi, séu almennt ekki félagsmenn í aðildarfélögum þeirra launþegasamtaka sem tilgreind séu í 3. mgr., þannig að sú heimild nýtist þeim ekki í þessu sambandi. Í 4. mgr. sé heimildarákvæði fyrir stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins til að veita „öðrum en að framan greinir“ heimild til að tryggja starfsmenn sína hjá A-deild, ef viðkomandi launagreiðandi samþykki. Í ákvæðinu sé lagt fyrir stjórn sjóðsins að kveða nánar á um aðild að A-deildinni í samþykktum sjóðsins. Viðurkenningarkrafa stefnanda í máli þessu sé á því byggð að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi verið óheimilt að setja í samþykktir sjóðsins ákvæði sem komi í veg fyrir að hún geti verið sjóðfélagi í A-deild sjóðsins. Afstaða stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins til aðildar stefnanda og annarra starfsmanna Landsvirkjunar, sem séu í sömu stöðu og hún, hafi verið rökstudd með því að þessir starfsmenn uppfylli ekki aðildarskilyrði samkvæmt 15. gr. samþykkta sjóðsins. Fram að gildistöku laga nr. 1/1997 hafi starfsmenn Landsvirkjunar verið sjóðfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins í rúm 30 ár, án þess að nokkurn tíma kæmu fram athugasemdir um að þeir ættu þar ekki heima. Einnig sé ljóst að starfsmenn fyrirtækisins séu ekki útilokaðir frá aðild að sjóðnum sjálfkrafa samkvæmt þessum lögum. Stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi gefið út samþykktir fyrir sjóðinn eins og áskilið sé í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997. Í 15. gr. samþykktanna séu ákvæði um aðild að A-deild. Í þeirri grein séu skilyrði aðildar rakin í stafliðum a-j. A-liður fjalli um skylduaðild, stafliðir b-d fjalli um rétt til aðildar með skyldu launagreiðanda til að greiða iðgjald, stafliðir e-g fjalli um heimild til aðildar með samþykki launagreiðenda, h-liður fjalli um heimild til aðildar að fengnu samþykki stjórnar og með samþykki launagreiðanda, og stafliðir i-j fjalli um önnur tilvik. H-liður nefndrar 15. gr. samþykktanna sé svohljóðandi: Stjórn sjóðsins getur auk fyrrgreindra í sérstökum tilvikum veitt þeim aðild að A-deild sem eiga þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða eru vegna eðlis starfs síns utan stéttarfélaga. Heimild þessari skal einkum beitt í þeim tilvikum þegar launagreiðandi tryggir verulegan hluta starfsmanna sinna hjá sjóðnum. Stefnandi telji að framangreint ákvæði samþykktanna feli í sér þrengri möguleika á aðild að sjóðnum en gert sé ráð fyrir í 3. gr. laga nr. 1/1997. Eins og getið hafi verið í málavaxtalýsingu í stefnu komi fram í bréfi sjóðsins til Landsvirkjunar 22. desember 2008 að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi á árinu 2005 gert breytingu á 15. gr. samþykkta sjóðsins og þrengt aðildarskilyrðin frá því sem áður hafi gilt. Stefnandi telji að stjórn sjóðsins hafi verið óheimilt að þrengja aðildarskilyrðin frá því sem gengið hafi verið út frá við setningu laga nr. 1/1997, en ljóst sé að engin breyting hafi verið gerð á þeim lögum síðar sem réttlætt geti þetta inngrip stjórnarinnar. Í því sambandi bendi stefnandi á, að í frumvarpi sem orðið hafi að lögum nr. 1/1997 segi í athugasemdum við 3. gr.: Samkvæmt 4. mgr. greinarinnar er stjórn sjóðsins heimilt að veita öðrum en þeim sem ákvæði 1.-3. mgr. ná til aðild að A-deild sjóðsins, svo framarlega sem þeir eigi ekki skylduaðild að öðrum lífeyrissjóði og fyrir liggi að viðkomandi launagreiðandi hafi samþykkt aðildina og þær skuldbindingar sem henni fylgja. Ákvæði greinarinnar tilgreinir ekki frekari takmarkanir en þær sem leiðir af skylduaðild að öðrum sjóði. Samkvæmt málsgreininni á stjórn sjóðsins að setja ákvæði í samþykktir sínar um hvernig þessu heimildarákvæði verði beitt. Meginreglan verður sú að sjóðfélagar séu félagsmenn í aðildarfélögum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna eða í Kennarasambandi Íslands. Skv. 4. mgr. er stjórn sjóðsins hins vegar heimilt að veita öðrum aðild að sjóðnum. Samkvæmt ákvæðum málsgreinarinnar skulu nánari reglur um aðild þessa vera í samþykktum sjóðsins. Stjórn sjóðsins verður síðan hverju sinni að samþykkja aðild samkvæmt þessari málsgrein. Stefnandi telji að þegar hið tilvitnaða ákvæði 15. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sé borið saman við framangreind ummæli í greinargerð með frumvarpinu sé augljóst að ákvæði samþykktanna feli í sér takmörkun sem ekki hafi verið gert ráð fyrir við setningu laganna. Takmörkunin felist fyrst og fremst í þeim áskilnaði að viðkomandi launþegar eigi þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða séu vegna eðlis starfanna utan stéttarfélaga. Þessar takmarkanir séu augljóslega ekki byggðar á málefnalegum sjónarmiðum, því að hverjum launamanni sé í sjálfsvald sett hvort hann gerist félagi í stéttarfélagi eða ekki og óheimilt sé að beita hann sérstökum viðurlögum fyrir að vilja standa utan slíkra samtaka. Stefnandi byggi kröfur sínar einnig á því að samkvæmt 5. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 eigi þeir launagreiðendur sem greitt hafi iðgjald til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á árinu 1996 fyrir starfsmenn sína einnig heimild til að tryggja þá starfsmenn hjá A-deild sjóðsins, sem ekki eigi aðild að B-deild hans. Ljóst sé að Landsvirkjun sé launagreiðandi sem uppfylli þetta skilyrði. Stefnandi styðji kröfur sínar einnig þeim rökum, að þegar ákvæði 5. mgr. 3. gr. laganna sé borið saman við ákvæði 4. mgr. sé það deginum ljósara að út frá því hafi verið gengið við setningu laga nr. 1/1997 að engin breyting yrði á aðgengi að A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins fyrir starfsmenn þeirra fyrirtækja í eigu ríkisins sem greitt hefðu um langt árabil lífeyrissjóðsiðgjöld vegna starfsmanna sinna til sjóðsins. Það eigi beinlínis við um starfsmenn Landsvirkjunar, hvort sem þeir hafi verið starfsmenn þess fyrirtækis við gildistöku laganna eða ráðið sig til fyrirtækisins síðar eins og stefnandi. Stefnandi bendi á, að um árabil eftir setningu laga nr. 1/1997 hafi það viðgengist, árekstra- og ágreiningslaust, að Landsvirkjun skilaði iðgjaldagreiðslum fyrir starfsmenn sína til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, án tillits til þess hvort þeir hefðu verið ráðnir til fyrirtækisins fyrir eða eftir gildistöku laganna. Það hafi ekki verið fyrr en í desember 2008 sem stjórnendur sjóðsins hafi fundið það út að þessi framkvæmd væri andstæð einhverjum reglum sem þeir hefðu sjálfir sett sjóðnum. Þessi ágreiningslausa framkvæmd hafi verið í fullu samræmi við ákvæði laganna og stjórn sjóðsins hafi ekki haft neina lögmæta ástæðu til að víkja frá henni. Stjórninni beri að fara í einu og öllu eftir stjórnsýslulögum nr. 37/1993 í störfum sínum, þ. á m. við setningu reglna um sjóðinn, og byggja ákvarðanir sínar á málefnalegum sjónarmiðum. Stjórninni beri að gæta jafnræðis í ákvörðunum sínum, en stefnandi telji að starfsmönnum fyrirtækja í eigu ríkisins sé mismunað með þeirri lagaframkvæmd sem stjórnin hafi viðhaft í þessu tilviki. Í desember 2010 hafi stjórn sjóðsins samþykkt aðild tveggja nýrra starfsmanna stefnanda, þ. e. forstjóra og skrifstofustjóra, þrátt fyrir að stefnanda hafi áður verið synjað um aðild. Stefnandi byggi kröfu sína í málinu sjálfstætt á því að hún eigi á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, þ. e. 11. gr. laga nr. 37/1993, sbr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sama rétt og aðrir starfsmenn Landsvirkjunar til aðildar að A-deild stefnda. Landsvirkjun hafi ítrekað reynt að koma því til leiðar að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins félli frá andstöðu gegn því að stefnandi og aðrir starfsmenn fyrirtækisins, sem eins sé ástatt um, fengju aðild að A-deild sjóðsins. Um heimild til öflunar viðurkenningardóms um réttarstöðu sína gagnvart stefnda vísi stefnandi til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnaðarkröfu sína vísi stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991. Þess sé krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi beri kostnað af virðisaukaskatti, sem hún þurfi að greiða til viðbótar lögmannsþóknun. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Stefndi kveður stefnanda, starfsmanni Landsvirkjunar, hafa verið synjað um aðild að stefnda á árinu 2008 á þeim forsendum að aðildarskilyrði væru ekki uppfyllt, sbr. 15. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, en ákvæðið sæki lagastoð til 3. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Af þeim sökum hafi iðgjöld, eins og fram komi í gögnum málsins verið endurgreidd til launagreiðanda. Á Íslandi sé skylt að greiða lögbundið lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs. Tilgreint sé í 1. mgr. 2. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 að iðgjaldið skuli ákveðið í sérlögum, kjarasamningi, ráðningarsamningi eða með öðrum sambærilegum hætti. Um aðild að lífeyrissjóði segir í 2. mgr. 2. gr. laganna: Um aðild að lífeyrissjóði, greiðslu lífeyrisiðgjalds og skiptingu iðgjaldsins milli launamanns og launagreiðanda fer eftir þeim kjarasamningi sem ákvarðar lágmarkskjör í hlutaðeigandi starfsgrein, eða sérlögum ef við á. Taki kjarasamningur ekki til viðkomandi starfssviðs eða séu ráðningarbundin starfskjör ekki byggð á kjarasamningi velur viðkomandi sér lífeyrissjóð eftir því sem reglur einstakra sjóða leyfa. Aðild að lífeyrissjóði skal tiltaka í skriflegum ráðningarsamningi. Samkvæmt framangreindu ákvæði megi sjá að hið almenna sé að samið sé um lífeyrisréttindi viðkomandi starfsstéttar í kjarasamningi og þar með jafnframt um hver sé lífeyrissjóður viðkomandi aðila. Lífeyrisréttindi séu og hafa löngum verið stór hluti af samningsbundum launakjörum launþega og sé ráð fyrir því gert að lífeyrissjóðir setji sér reglur um aðild. Því megi ljóst vera að það þyki lögmætt að skilyrða aðild að tilteknum lífeyrissjóði við ákveðið kjarasamningsumhverfi. Lífeyrissjóðir landsmanna hafi upphaflega verið stofnaðir með samningum milli samtaka launþega og atvinnurekenda og byggi tilvera þeirra á kjarasamningum. Þótt stefndi starfi samkvæmt sérlögum, sem um sjóðinn gildi, séu þau réttindi sem þar séu tilgreind byggð á samningum milli ríkissjóðs og þeirra launþegasamtaka sem að baki sjóðnum standi. Samsetning stjórnar sjóðsins beri þess glöggt merki hverjir standa að baki sjóðnum en hún sé skipuð átta mönnum þar sem fjármálaráðherra skipi fjóra stjórnarmenn, stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja skipi tvo stjórnarmenn, stjórn Bandalags háskólamanna skipi einn stjórnarmann og stjórn Kennarasambands Íslands skipi einn stjórnarmann, sbr. 6. gr. laga nr. 1/1997. Fullyrða megi að lífeyrisréttindi séu hluti af samningsbundnum launakjörum hvort sem um sé að ræða opinbera starfsmenn eða starfsmenn sem starfi á hinum almenna vinnumarkaði. Það að stefndi starfi samkvæmt sérlögum breyti engu hér um. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins starfi í tveimur fjárhagslega aðskildum deildum, A-deild og B-deild, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. A-deild hafi verið stofnuð með lögum nr. 141/1996 en með þeim lögum hafi verulegar breytingar verið gerðar á réttindakerfi sjóðsins. Hinu eldra eftirlaunakerfi hafi verið lokað fyrir nýjum sjóðfélögum og það kallað B-deild en allir nýir sjóðfélagar skyldu gerast aðilar að A-deild. Í A-deild séu réttindi skilgreind í lögum og séu þau óháð ávöxtun sjóðsins á hverjum tíma og það þrátt fyrir að kerfið sé byggt upp sem sjóðsöfnunarkerfi, þar sem eignir sjóðsins eigi að standa undir réttindum. Sjóðfélagar og launagreiðendur beri þó ekki ábyrgð á skuldbindingum nema með iðgjöldum sínum, sbr. 3. mgr. 13. gr. laga nr. 1/1997. Hins vegar beri að endurskoða árlega mótframlag launagreiðanda til þess að sjóðurinn eigi fyrir skuldbindingum sínum, sbr. nánar 4. og 5. mgr. 13. gr. laganna. Því megi segja að áhættan af því að sjóðurinn eigi fyrir lögbundnum réttindum hvíli á launagreiðendum. Nú sé halli á A-deildinni og sé heildarskuldbinding neikvæð um tæpa 47,5 milljarða króna, sem sjá megi á ársreikningi fyrir árið 2010, sem fyrir liggi í málinu. Stefndi sé fyrst og fremst lífeyrissjóður ríkisstarfsmanna og þeirra launþega sem séu aðilar að þeim félögum sem að baki sjóðnum standi, sbr. 6. gr. laga nr. 1/1997. Þetta megi glöggt sjá af 3. gr. laganna þar sem tilgreint sé hverjir eigi aðild að sjóðnum. Samkvæmt 4. mgr. 3. gr. laganna sé stjórninni veitt heimild til að veita öðrum en þeim sem beinlínis séu taldir upp í 1.-3. mgr. 3. gr. aðild að A-deild sjóðsins enda beri þeim ekki að greiða í annan lífeyrissjóð. Tekið sé fram að nánari ákvæði um aðildina skuli vera í samþykktum sjóðsins. Af 3. gr. laganna og lögskýringargögnum, er fylgt hafi frumvarpi því er orðið hafi að lögunum, megi glöggt sjá að vilji löggjafans hafi staðið til þess að aðild að sjóðnum yrði takmörkuð. Ef vilji löggjafans hefði staðið til þess að ekki væri hægt að takmarka aðildarreglurnar hefði 3. mgr. verið með öllu óþörf. Nægilegt hefði verið að tilgreina að öllum væri heimil aðild að sjóðnum með samþykki launagreiðanda enda bæri viðkomandi ekki að greiða í annan lífeyrissjóð. Í 4. mgr. 3. gr. laganna sé heimildarákvæði fyrir stjórn en ekki skyldubundið að veita frekari aðild að sjóðnum. Ljóst megi vera að gert sé ráð fyrir því að aðildin verði takmörkuð með einhverjum hætti í samþykktum. Í 15. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins séu þau ákvæði sem sett hafi verið um aðild að A-deild. Þær takmarkanir sem þar séu tilgreindar séu bæði lögmætar og málefnalegar. Í stefnu sé því haldið fram að h-liður 15. gr. samþykkta stefnda feli í sér ólögmæta takmörkun þar sem ákvæðið byggi ekki á málefnalegum sjónarmiðum. Þessu mótmæli stefndi enda sé það lögmætt skilyrði að tengja lífeyrissjóðsaðild við kjarasamningsumhverfi. Því sé heimilt að setja ákvæði inn í samþykktir þar sem stjórn stefnda sé heimilt að samþykkja aðild að sjóðnum í þeim tilvikum sem störf séu þess eðlis að viðkomandi starfsmenn standi utan stéttarfélaga. Það að binda aðild að lífeyrissjóði við aðild að stéttarfélagi sé ekki ólögmætt enda óeðlilegt að aðili hafi um það frjálst val að velja það sem honum svo sýnist úr kjaraumhverfi opinberra starfsmanna en þess fyrir utan að standa utan við kerfið. Stefnanda sé að sjálfsögðu frjálst að standa utan stéttarfélaga opinberra starfsmanna en samhliða því falli niður réttur til aðilar að lífeyrissjóði sem fylgi kjarasamningsbundnum réttindum opinberra starfsmanna. Stefnandi byggi jafnframt kröfu sína á 5. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 og telji að ákvæðið nái til starfsmanna Landsvirkjunar, hvort sem þeir hafi verið starfsmenn við gildistöku laga nr. 1/1997 eða ráðið sig til fyrirtækisins síðar, líkt og stefnandi. Stefndi mótmæli þessari lagatúlkun stefnanda enda ljóst af lögskýringar-gögnum að ákvæðinu hafi verið ætlað að tryggja aðild þeirra starfsmanna sem þegar hafi verið starfandi við gildistöku laganna. Í athugasemdum við 5. mgr. 3. gr. í frumvarpi er orðið hafi að lögum nr. 1/1997 segi: Í 5. mgr. greinarinnar er loks ákvæði, er heimilar þeim launagreiðendum, sem greiddu iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína á árinu 1996, að greiða áfram iðgjald til sjóðsins fyrir þessa sömu starfsmenn. Skv. 5. mgr. 4. gr. hafa þessir launagreiðendur heimild til að greiða iðgjald til B-deildar fyrir þá starfsmenn sem hér um ræðir. Og samkvæmt 5. mgr. þessarar greinar hafa þeir sömu heimild til aðildar að A-deildinni. Þar sem félagsmönnum aðildarfélaga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna og Kennarasambands Íslands er með 3. mgr. þessarar greinar veitt heimild til aðildar að A-deildinni svo framarlega sem launagreiðendur þeirra samþykki aðildina. Þá hefur ákvæði 5. mgr. eingöngu þýðingu gagnvart þeim starfsmönnum launagreiðenda sem aðild áttu að sjóðnum á árinu 1996 og ekki eru í framangreindum bandalögum opinberra starfsmanna. Þetta ákvæði á þannig t.d. við um þá einstaklinga sem greitt hafa iðgjald til sjóðsins af launum sem greidd eru samkvæmt samningi bankamanna, s.s. starfsmenn Byggðastofnunar, Þjóðhagsstofnunar og starfsmenn nokkurra sparisjóða, og um starfsmenn stjórnmálaflokka. Framangreint ákvæði veiti ekki Landsvirkjun eða öðrum launagreiðendum heimild til að greiða fyrir framtíðar starfsmenn sína án nokkurra skilyrða eins og stefndi vilji halda fram. Þau aðildarskilyrði sem sett hafi verið fyrir aðild að A-deild séu málaefnaleg og lögmæt. Á árinu 2005 hafi verið gerðar breytingar á samþykktum stefnda enda verið talin brýn þörf á að þrengja aðildarskilyrðin að sjóðnum. Sýnt hafi þótt að samþykktirnar væru of rúmar en of opin aðild að sjóðnum gæti ógnað framtíðar lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna. Því hafi verið talið nauðsynlegt að tengja aðildina einkum við starfsmenn sem væru innan þeirra stéttarfélaga sem að baki sjóðnum stæðu og tækju laun samkvæmt launaumhverfi ríkisstarfsmanna, þ.e. laun ákveðin af Kjararáði eða laun sem færu eftir kjarasamningum sem gerðir væru á grundvelli laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Tekið skuli fram að ríkisstarfsmenn sem taki laun samkvæmt kjarasamningum, sem gerðir séu á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938, eigi ekki aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Það að takmarka ekki aðild að sjóðnum veiki undirstöður hans en það séu aðeins ríkisstarfsmenn sem taki laun samkvæmt kjarasamningum sem gerðir séu á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986, sem eigi skylduaðild að sjóðnum. Þeir sem ekki eigi skylduaðild að sjóðnum geti, ef þeim sýnist svo, hætt að greiða í sjóðinn þegar illa ári en eigi engu að síður þegar áunnin lögbundin réttindi í sjóðnum. Eftir standi launagreiðendur og þá einkum ríkissjóður sem þyrfti að greiða upp halla á sjóðnum vegna réttinda sinna starfsmanna auk annarra sem hættir væru að greiða í sjóðinn. Áhættan af stöðu sjóðsins hvíli á ríkissjóði og þeim launþegum sem skylt sé að eiga aðild að sjóðnum. Ef nauðsynlegt reynist að hækka mótframlag launagreiðanda verulega, sbr. 5. mgr. 13. gr. laga nr. 1/1997, hljóti það óneitanlega að koma niður á heildarsamningsstöðu viðkomandi launþega, þegar komi að því að semja um aðra kjarasamningsbundna þætti. Einnig skuli bent á að almennir lífeyrissjóðir séu nú almennt uppbyggðir í aldurstengdu kerfi þar sem yngri sjóðfélagar fái hærri réttindi en þeir sem eldri séu. Þannig hafi ASÍ og SA gert samkomulag, þann 8. desember 2004, þar sem stefnt hafi verið að upptöku aldurstengds kerfis og að sjóðirnir gerðu slíkt samtímis. Nú liggi fyrir að almennu sjóðirnir starfi í aldursháðu réttindakerfi. Hins vegar sé A-deild stefnda áfram byggð upp á grundvelli jafnrar réttindaávinnslu þar sem allir sjóðfélagar ávinni sér sömu réttindi óháð aldri. Opin aðild hefði það í för með sér að þeir sem ekki ættu skylduaðild að sjóðnum en væri aðildin heimil gætu hagað aðildinni með þeim hætti að þeir hámörkuðu réttindaávinnslu sína með greiðslu í aldurtengda sjóði á yngri árum en til A-deildarinnar á seinni hluta starfsævinnar. Það að hafa A-deild opna, þar sem til staðar séu tvö ólík réttindakerfi, annars vegar aldurstengt og hins vegar með jafnri réttindaávinnslu, myndi opna á tækifæri til misnotkunar. Slíkt hefði í för með sér auknar skuldbindingar sem þeir sem ættu skylduaðild yrðu að standa undir kostnaði af. Þetta sýni glöggt þörfina fyrir það að hafa ekki aðild að deildinni opna og óháða ábyrgð þeirra sem að baki sjóðnum standi. Af framangreindu megi vera ljóst að málefnaleg rök standi að baki því að takmarka aðild að stefnda. Í máli þessu liggi fyrir að stefnandi sé ekki ríkisstarfsmaður og taki ekki laun samkvæmt því launaumhverfi sem gildi um opinbera starfsmenn. Nokkur fjöldi sjóðfélaga í stefnda séu starfsmenn Landsvirkjunar en þeir hafi fengið aðild að sjóðnum eftir eldri samþykktum um sjóðinn. Nokkur fjöldi greiði í B-deild en þeir starfsmenn greiði ekki af öllum launum sínum til deildarinnar, þar sem launakjör þeirra séu utan við launaumhverfi ríkisstarfsmanna. Ákveðin séu viðmiðunarlaun fyrir þessa starfsmenn, sem greitt sé af til B-deildar, sbr. ákvæði í 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Í j-lið 15. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sé tilgreint að þeir sem fengið hafi aðild að A-deild skuli halda aðildinni meðan þeir séu við störf hjá sama launagreiðanda. Meðalhófs hafi því verið gætt við breytingar á samþykktum sjóðsins á árinu 2005. Stefnandi hafi hins vegar haft í hyggju að hefja greiðslur í sjóðinn á árinu 2008 en á þeim tíma hafi verið búið að þrengja aðildarskilyrðin og stefnanda synjað um aðild þar sem hún hafi ekki uppfyllt skilyrðin, sbr. 15. gr. samþykkta sjóðsins. Stefnandi semji um laun sín við launagreiðanda sinn en þau laun taki ekki mið af því launaumhverfi sem gildi um ríkisstarfsmenn. Krafa stefnanda feli það í sér að fá viðurkenndan rétt til að njóta lífeyrisréttinda eins og launþegar sem taki laun samkvæmt kjarasamningum opinberra starfsmanna. Slík aðild væri þó án nokkurra takmarkana þar sem laun séu greidd með gerólíkum hætti en gildi um ríkisstarfsmenn og fjármálaráðherra komi ekkert að slíkum launaákvörðunum. Hins vegar ætti ríkið og aðrir launagreiðendur, þar sem skylduaðild ríki, að bera áhættuna af tryggingunni vegna ábyrgðar á hugsanlegri hækkun á mótframlagi launagreiðenda, sbr. 5. mgr. 13. gr. laga nr. 1/1997. Réttindum fylgi almennt skyldur en í þessu tilviki séu það sjóðfélagar sem treysti á kjaraumhverfi opinberra starfsmanna sem skylduaðild hafi að sjóðnum og ríkissjóður, sem launagreiðandi, sem beri áhættuna af breytilegu mótframlagi til hækkunar, ef halli myndist. Afar óeðlilegt sé að aðilar sem ekki beri slíka áhættu geti notið lögbundinna réttinda í sjóðnum og áunnið sér réttindi án nokkurra takmarkana. Slíkir sjóðfélagar greiði iðulega af mun hærri launum en tíðkist meðal ríkisstarfsmanna en geti með frjálsri aðild að sjóðnum hlaupið undan skyldum, ef þeim sýnist svo. Þegar litið sé til uppbyggingar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins verði að telja nauðsynlegt og í raun afar brýnt að takmarka aðild að sjóðnum. Með 15. gr. samþykkta sjóðsins sé leitast við að takmarka aðild að sjóðnum með það að markmiði að tryggja réttindi þeirra sjóðfélaga sem lögunum sé einkum ætlað að veita lögbundin réttindi en þar beri fyrst og fremst að líta til ríkisstarfsmanna og þeirra starfsmanna sem taki laun samkvæmt ákvörðunum Kjararáðs eða lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Líkt og fyrr greini sé almenna reglan sú að í kjarasamningi viðkomandi starfsstéttar sé tekið á aðild að lífeyrissjóði. Það sé lögmætt skilyrði til aðildar að lífeyrissjóði að tengja aðild starfsmanna við ákveðið kjarasamningsumhverfi, sbr. nánar 2. gr. laga um skyldutryggingu lífeyris-réttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997. Af 3. gr. laga nr. 1/1997 megi jafnframt glöggt sjá að ætlunin sé að aðild að A-deild sé takmörkuð. Stefnanda standi til boða að gerast aðili að stefnda, ef starfsmenn kjósi að vera í þeim félögum sem standi að baki stefnda eða öðrum félögum sem geri kjarasamning á grundvelli laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfmanna, sbr. e.-lið 15. gr. samþykkta stefnda. Samkvæmt framangreindu sé ekkert ólögmætt við það að synja stefnanda um aðild að sjóðnum. Stefnandi taki laun samkvæmt ákvörðunum sem aðilar sem standi að baki stefnda hafi ekkert yfir að ráða. Það væri hreint ábyrgðarleysi, bæði gagnvart ríkissjóði og þeim aðilum sem taki laun samkvæmt ákvörðun Kjararáðs eða kjarasamningum sem gerðir séu á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986, að takmarka ekki aðild að sjóðnum. Í stefnu sé því haldið fram að stefnda beri að fara eftir stjórnsýslulögum, þ.á.m. við setningu reglna um sjóðinn. Í þessu sambandi vilji stefndi taka fram að stjórn sjóðsins sé ekki stjórnvald í skilning laga nr. 37/1993, sbr. 1. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar frá 17. janúar 2008 í máli nr. 286/2007. Í desember 2010 hafi verið samþykkt umsókn um aðild tveggja nýrra starfsmanna Landsvirkjunar að A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins með vísan í h-lið 15. gr. samþykkta sjóðsins. Stefndi hafni því alfarið að hafa brotið jafnræði í ákvörðunum sínum með því að hafa heimilað umræddum starfsmönnum aðild að sjóðnum enda hafi ákvæði h-liðar 15. gr. samþykktanna átt við um umrædda starfsmenn. Annars vegar hafi verið um forstjóra fyrirtækisins að ræða og hins vegar skrifstofustjóra en vegna eðlis starfa þeirra verði að telja að þeir standi almennt utan stéttarfélaga. Stefnandi hafi synjað fjölda aðila, sem eins sé ástatt um og stefnanda, um aðild að A-deild, þ.e. eftir umrædda breytingu á samþykktum frá árinu 2005 eins og fram komi í stefnu en þar segi á bls. 6: „Landsvirkjun hefur ítrekað reynt að koma því til leiðar að stjórn LSR félli frá andstöðu gegn því að stefnandi og aðrir starfsmenn fyrirtækisins sem eins er ástatt um fengju aðild að A-deild LSR.“ Aðstaða forstjóra og skrifstofustjóra sé með öðrum hætti en þeirra sem synjað hafi verið um aðild að sjóðnum, þótt eflaust megi finna rök með því að eðlilegt kynni að hafa verið að synja þeim einnig um aðild. Hins vegar hafi með vísan til h-liðar 15. gr. samþykkta sjóðsins verið talið eðlilegt að heimila þeim aðild, sem séu í störfum sem standi utan stéttarfélaga, enda enn meirihluti starfsmanna Landsvirkjunar sjóðfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Starfsmenn Landsvirkjunar hafi kosið að taka laun utan þess launaumhverfis sem gildi um opinbera starfsmenn. Samkvæmt því sé örðugt að finna rök sem réttlætt geti aðild þessara starfsmanna að stefnda sem sé byggður upp og studdur af þeim bandalögum sem að baki sjóðnum standi auk ríkissjóðs. Það að binda aðild að lífeyrissjóði við ákveðið kjarasamningsumhverfi sé bæði lögmætt og eðlilegt skilyrði. Í 2. málsl. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997 segi að óheimilt sé að neita manni um aðild að lífeyrissjóði á grundvelli heilsufars, aldurs, hjúskaparstöðu, fjölskyldustærðar eða kyns. Ekki sé hins vegar tilgreint að óheimilt sé að binda aðild við stéttarfélagsaðild eða kjarasamningsumhverfi. Með vísan í ofangreint byggi stefndi á því að hann hafi verið í fullum rétti, þegar hann breytti samþykktum sínum á árinu 2005 með það að markmiði að standa vörð um réttindi ríkisstarfsmanna og þeirra aðila sem taki laun skv. kjarasamnings-umhverfi opinberra starfsmanna. Stefndi vísi til ákvæða laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sérstaklega 3. gr. og 13. gr., og laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997, sérstaklega 2. gr. laganna. Jafnframt sé vísað til samþykkta stefnda, einkum 15. gr. Einnig sé vísað til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986 og laga um Kjararáð nr. 47/2006. Varðandi málskostnaðarkröfuna vísist til 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Bent skuli á að stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og krafa um greiðslu er jafngildi virðisaukaskattsgreiðslu af málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 50/1988. Niðurstaða Í máli þessu er um það deilt hvort stjórn stefnda, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, hafi á grundvelli heimildarákvæðis í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og h-liðar 15. gr. samþykkta sjóðsins, verið heimilt að hafna umsókn stefnanda um aðild að A-deild sjóðsins í nóvember-desember 2008 með vísan til ákvörðunar stjórnar sjóðsins frá 24. september 2008. Tilvitnað ákvæði 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 er svohljóðandi: Stjórn sjóðsins er heimilt að veita öðrum en þeim er að framan greinir aðild að A-deild sjóðsins, enda beri þeim ekki að greiða í annan lífeyrissjóð og fyrir liggi samþykki viðkomandi launagreiðanda fyrir aðildinni og þeim skuldbindingum sem henni fylgja. Nánari ákvæði um aðild að A-deild sjóðsins skulu vera í samþykktum hans. Tilvitnað ákvæði h-liðar 15. gr. samþykktanna er svohljóðandi: Stjórn sjóðsins getur auk fyrrgreindra í sérstökum tilvikum veitt þeim aðild að A-deild sem eiga þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða eru vegna eðlis starfs síns utan stéttarfélaga. Heimild þessari skal einkum beitt í þeim tilvikum þegar launagreiðandi tryggir verulegan hluta starfsmanna sinna hjá sjóðnum. Stefnandi byggir á því að framangreint ákvæði h-liðar 15. gr. samþykktanna feli í sér þrengri aðildarskilyrði en gert sé ráð fyrir í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 og gengið hafi verið út frá við setningu laganna. Synjun stjórnar stefnda á umsókn stefnanda um aðild að stefnda hafi verið rökstudd með því að hún uppfyllti ekki aðildarskilyrði 15. gr. samþykkta sjóðsins og því hafi synjunin verið ólögmæt. Þá byggir stefnandi á því að framangreint skilyrði samþykktanna fyrir aðild þess efnis að launþegar eigi þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða séu vegna eðlis starfanna utan stéttarfélaga sé ekki byggt á málefnalegum sjónarmiðum enda sé hverjum launþega í sjálfsvald sett hvort hann gerist félagi í stéttarfélagi eða ekki og óheimilt að beita hann sérstökum viðurlögum fyrir að vilja standa utan slíkra félaga. Stefndi byggir á því að lögmætt sé að skilyrða aðild að tilteknum lífeyrissjóði við ákveðið kjarasamningsumhverfi. Fullyrða megi að lífeyrisréttindi séu hluti af samningsbundnum launakjörum, hvort sem um sé að ræða opinbera starfsmenn eða starfsmenn sem starfi á hinum almenna vinnumarkaði. Það að stefndi starfi samkvæmt sérlögum breyti engu hér um. Í stefnu sé því haldið fram að h-liður 15. gr. samþykkta stefnda feli í sér ólögmæta takmörkun þar sem ákvæðið byggi ekki á málefnalegum sjónarmiðum. Þessu mótmæli stefndi enda sé það lögmætt skilyrði að tengja lífeyrissjóðsaðild við kjarasamningsumhverfi. Því sé heimilt að setja ákvæði inn í samþykktir þar sem stjórn stefnda sé heimilt að samþykkja aðild að sjóðnum í þeim tilvikum sem störf séu þess eðlis að viðkomandi starfsmenn standi utan stéttarfélaga. Það að binda aðild að lífeyrissjóði við aðild að stéttarfélagi sé ekki ólögmætt enda óeðlilegt að aðili hafi um það frjálst val að velja það sem honum sýnist úr kjaraumhverfi opinberra starfsmanna en þess fyrir utan að standa utan við kerfið. Stefnanda sé að sjálfsögðu frjálst að standa utan stéttarfélaga opinberra starfsmanna en samhliða því falli niður réttur til aðilar að lífeyrissjóði, sem fylgi kjarasamningsbundnum réttindum opinberra starfsmanna. Þegar litið sé til uppbyggingar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins verði að telja nauðsynlegt og í raun afar brýnt að takmarka aðild að sjóðnum. Með 15. gr. samþykkta sjóðsins sé leitast við að takmarka aðild að sjóðnum með það að markmiði að tryggja réttindi þeirra sjóðfélaga sem lögunum sé einkum ætlað að veita lögbundin réttindi en þar beri fyrst og fremst að líta til ríkisstarfsmanna og þeirra starfsmanna sem taki laun samkvæmt ákvörðunum Kjararáðs eða lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Með vísan í ofangreint byggi stefndi á því að hann hafi verið í fullum rétti, þegar hann breytti samþykktum sínum á árinu 2005 með það að markmiði að standa vörð um réttindi ríkisstarfsmanna og þeirra aðila sem taki laun skv. kjarasamningsumhverfi opinberra starfsmanna. Með gildistöku laga nr. 9/1974 um starfskjör launþega o.fl. var mælt svo fyrir að öllum launþegum væri rétt og skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Jafnframt var kveðið svo á um að yrði ágreiningur um það til hvaða lífeyrissjóðs iðgjöld skyldu greidd, úrskurðaði fjármálaráðuneytið um þann ágreining, að fenginni umsögn Vinnuveitendasambands Íslands og Alþýðusambands Íslands. Lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda leystu lög nr. 9/1974 af hólmi. Samkvæmt 2. gr. laganna var mælt svo fyrir að öllum launamönnum og þeim sem stunduðu atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi væri rétt og skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps, enda starfaði lífeyrissjóðurinn samkvæmt sérstökum lögum eða reglugerð sem staðfest hefði verið af fjármálaráðuneytinu og var ákvæðið þannig í aðalatriðum óbreytt frá 2. gr. laga nr. 9/1974. Þá var mælt svo fyrir í 3. gr. laganna að tryggingaskyldu samkvæmt 2. gr. skyldi inna af hendi með þátttöku í lífeyrissjóðum samkvæmt 2. gr. eftir því sem kostur væri og samkvæmt reglum einstakra sjóða. Ætti maður ekki sjálfsagða aðild að sjóði samkvæmt 2. gr. skyldi hann velja sér lífeyrissjóð eftir því sem reglur einstakra sjóða leyfðu en væri tryggingaskyldu ekki fullnægt með þessum hætti skyldi henni fullnægt með iðgjaldagreiðslum til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, sem starfaði samkvæmt sérstökum lögum. Núgildandi lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 129/1997, sem tóku gildi 1. júlí 1998, leystu lög nr. 55/1980 af hólmi. Samkvæmt 4. mgr. 1. gr. laganna er öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi rétt og skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði frá og með 16 ára aldri til 70 ára aldurs. Samkvæmt 3. mgr. laganna felur skyldutrygging lífeyrisréttinda í sér skyldu til aðildar að lífeyrissjóði og til greiðslu iðgjalds til lífeyrissjóðs og eftir atvikum annarra aðila samkvæmt samningi um viðbótar tryggingarvernd. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna fer um aðild að lífeyrissjóðum eftir þeim kjarasamningi sem ákvarðar lágmarkskjör í hlutaðeigandi starfsgrein eða sérlögum ef við á. Í ákvæðinu er jafnframt kveðið á um að taki kjarasamningur ekki til viðkomandi starfssviðs eða séu ráðningarbundin starfskjör ekki byggð á kjarasamningi velji viðkomandi sér lífeyrissjóð eftir því sem reglur einstakra sjóða leyfi. Í athugasemdum er fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 129/1997 segir til skýringar á efni 2. mgr. 2. gr.: Í 2. mgr. er kveðið á um aðild að lífeyrissjóðum. Samkvæmt gildandi lögum er öllum launamönnum og sjálfstæðum atvinnurekendum skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps. Þessi skipan tekur mið af því að lífeyrissjóðir eru yfirleitt starfstengdir og voru stofnaðir með kjarasamningum. Sjóðirnir voru framan af mjög margir og að sama skapi litlir en hefur fækkað verulega síðustu árin. Skilgreining á aðild fylgir í höfuðdráttum ákvæðum í kjarasamningum þar sem samið er um iðgjaldsskiptingu og eiga einstök stéttarfélög aðild að tilteknum lífeyrissjóði sem kjarasamningurinn vísar til. Sjóðirnir eru ýmist bundnir við tiltekna starfsgrein eða greinar og þá yfirleitt á öllu landinu, við tiltekna landshluta eða fyrirtæki og hóp fyrirtækja. Síðustu árin hefur komið upp ágreiningur um þessa skipan, t.d. varðandi stöðu sjálfstætt starfandi manna sem samkvæmt gildandi lögum hefur verið skylt að greiða iðgjald til lífeyrisjóðs tiltekinnar starfsstéttar. Almennt má segja að aðildarskyldan hafi verið gagnrýnd þegar um er að ræða menn sem ekki byggja kjör sín á kjarasamningum. Þótt viðurkennt sé að hóptrygging lífeyrissjóðanna sé mikilvæg forsenda núverandi réttindaávinnslu og að vandséð er hvern veg henni yrði náð með einstaklingsbundinni aðild að sjóðunum er grundvöllur að starfsemi lífeyrissjóðanna ekki við það bundinn að þvinga menn til aðildar að tilteknum sjóði. Hitt er ljóst að lífeyrismál hafa verið á samningsforræði aðila vinnumarkaðarins og ekki eru forsendur til að hlutast til um þá skipan. Því þykir eðlilegt að staðfesta að meginlínur aðildar verði áfram starfstengdar og í samræmi við þann kjarasamning sem ákvarðar lágmarkskjör í viðkomandi starfsgrein. Þetta er nokkur breyting á aðildarskyldu frá því sem felst í gildandi lögum og miðar að því að fækka ágreiningsefnum. Breytingin frá gildandi lögum er sú að draga fram að aðildarskylda samkvæmt kjarasamningi getur ekki tekið til annarra starfssviða en hlutaðeigandi samningur tekur til. Hún nær þannig almennt til launþega en á hinn bóginn er ljóst að kjarasamningar taka að jafnaði ekki til stjórnenda í atvinnufyrirtækjum sem eru utan stéttarfélaga. Þá leiðir orðalag ákvæðisins einnig til þess að aðild verður ekki þvinguð fram á þeim grundvelli að einstaklingur hafi lokið tilteknu námi. Loks er ákveðið að starfi einstaklingur án þess að í ráðningarbundnum starfskjörum hans sé vísað til kjarasamnings er hann óbundinn aðild að tilteknum lífeyrissjóði. Allt er þetta í eðlilegu samhengi við þá almennu afstöðu að lífeyriskjör og þar með aðild að lífeyrissjóði séu hluti starfskjara og séu þau byggð á kjarasamningi þá fari um lífeyrissjóðsaðild samkvæmt honum. Í þessu sambandi er þó vert að árétta að venjur tengjast framkvæmd kjarasamninga og þótt ekki séu t.d. skýr ákvæði í kjarasamningi um aðild að tilteknum lífeyrissjóði verða ákvæði um greiðsluskyldu atvinnurekanda skýrð í samræmi við fyrri framkvæmd. Gildir þetta ekki síst um lífeyrissjóði sem starfsmenn sveitarfélaga hafa greitt til. Í lok 2. mgr. er síðan kveðið á um að tiltaka skuli aðild að lífeyrissjóði í skriflegum ráðningarsamningi.Í 3. mgr. er sjóðfélagahugtakið skilgreint og lagt til að óheimilt verði að neita manni um aðild að lífeyrissjóði vegna aðstæðna viðkomandi einstaklings. Með hjúskaparstöðu er átt við hvort viðkomandi eigi maka, sbr. 3. mgr. 16. gr., og það leiðir af 1. gr. að heimilt væri að neita þeim sem orðnir eru sjötíu ára að stofna til aðildar að lífeyrissjóði. Með lögum nr. 51/1921 var settur á stofn hér á landi lífeyrissjóður fyrir embættismenn og ekkjur þeirra. Lögin frá 1921 um Lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra voru í gildi fram að gildistöku laga nr. 101/1943, en með þeim lögum var nafni sjóðsins breytt í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Með lögunum frá 1943 var gerð veruleg breyting á lífeyrisréttindum starfsmanna ríkisins. Fyrir gildistöku laganna höfðu einungis þeir sem tóku laun eftir lögum um laun embættismanna greitt í Lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra. Eftir lagabreytinguna varð aðild að sjóðnum hins vegar mun víðtækari. Meginreglan varð að allir ríkisstarfsmenn, sem uppfylltu ákveðin ráðningarskilyrði, urðu sjóðfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Þá var stjórn sjóðsins heimilað að taka í tölu sjóðfélaga starfsmenn við ríkisstofnanir, sem höfðu sérstakan fjárhag, starfsmenn bæjar, sýslu eða sveitarfélaga, starfsmenn við sjálfseignarstofnanir er störfuðu í almenningsþarfir enda fullnægðu þeir því almenna skilyrði fyrir aðild að sjóðnum að vera ekki ráðnir til skemmri tíma en eins árs eða með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Á næstu árum eftir gildistöku laganna frá 1943 voru gerðar ýmsar breytingar á lögunum, sem skipta ekki máli varðandi mál það sem hér er til úrlausnar, en næstu heildarlög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins voru lög nr. 64/1955. Samkvæmt þeim var meginreglan að aðild að sjóðnum væri háð því skilyrði að viðkomandi tæki laun úr ríkissjóði. Þó var stjórn sjóðsins heimilt að taka í tölu sjóðfélaga starfsmenn bæjar- sýslu- og hreppsfélaga og stofnana sem þeim tilheyrðu, sbr. 4. gr. laganna. Lög nr. 64/1955 voru leyst af hólmi með lögum nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Hvað aðild að sjóðnum varðaði var gerð sú breyting frá eldri lögum að starfsmenn ríkisstofnana, sem sérstakan fjárhag höfðu, fengu skylduaðild að sjóðnum en að öðru leyti var aðildin óbreytt. Með lögum nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins voru gerðar umtalsverðar breytingar á lögum nr. 29/1963 m.a. á réttindakerfi sjóðsins. Þannig var því réttindakerfi sem gilt hafði til gildistöku laganna lokað fyrir nýjum sjóðfélögum og var það kerfi nefnt B-deild en samhliða sett upp nýtt réttindakerfi fyrir nýja starfsmenn og þá sem kynnu að óska þess að færa sig úr eldra réttindakerfi í það nýja, svonefnd A-deild. Í 3. gr. laganna eru ákvæði um hverjir skuli eiga aðild að A-deild sjóðsins, hverjir eigi rétt til aðildar að deildinni, þótt ekki sé um skylduaðild að ræða og um heimild stjórnar til að veita öðrum aðild að A-deild en þeim sem eigi skylduaðild eða sé sjálfkrafa heimil aðild að sjóðnum. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 141/1996 segir um efni 3. gr.: Í 1. mgr. 3. gr. eru ákvæði um aðild starfsmanna ríkisins að A-deildinni. Samkvæmt greininni skulu allir þeir starfsmenn ríkisins, sem náð hafa 16 ára aldri og fá greidd laun á grundvelli kjarasamninga eða launaákvarðana samkvæmt lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna eða lögum nr. 120/1992, um Kjaradóm og kjaranefnd, vera sjóðfélagar í A-deild sjóðsins, sbr. þó 2. og 4. mgr. 4. gr. Þó er heimilt samkvæmt ákvæðum greinarinnar að semja svo um í kjarasamningi að tilteknir hópar starfsmanna ríkisins, sem uppfylla skilyrði til aðildar að sjóðnum, geti greitt í aðra lífeyrissjóði. Þetta síðastnefnda getur t.d. átt við um lækna, verkfræðinga og tæknifræðinga sem þannig geta samið svo um í kjarasamningi að þeir greiði til annars lífeyrissjóðs en Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Ákvæði 1. mgr. verður síðan að skoða með hliðsjón af 2.-4. mgr. 4. gr. Þar kemur fram sú meginstefna að þeir sem áttu skylduaðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins fyrir breytinguna geti áfram átt aðild að B-deild sjóðsins, sem að mestu leyti byggir á óbreyttu réttindakerfi. Kjósi þeir hins vegar að greiða fremur iðgjald til A-deildarinnar er þeim það þó heimilt. Samkvæmt 3. gr. gildandi laga um lífeyrissjóðinn nr. 29/1963, er aðild starfsmanna ríkisins að sjóðnum takmörkuð vegna ákvæða um ráðningartíma og ráðningarkjör. Aðild að sjóðnum hafa þannig átt þeir starfsmenn ríkisins sem skipaðir eru, settir eða ráðnir með föstum launum til ekki skemmri tíma en eins árs eða með minnst þriggja mánaða uppsagnarfresti, enda sé starf þeirra aðalstarf hlutaðeigandi og a.m.k. hálft starf. Þessi takmörkun verður ekki lengur til staðar hjá A-deild skv. 3. gr. frumvarpsins. Eftir breytinguna hafa t.d. lausráðnir starfsmenn ríkisins, þeir starfsmenn ríkisins sem fá greidd laun samkvæmt tímakaupi og þeir sem eru í minna en hálfu starfi rétt til aðildar að sjóðnum. Á móti kemur að í 3. gr. eru skýrari ákvæði en í gildandi lögum um að aðild að sjóðnum verður takmörkuð við þá starfsmenn ríkisins sem fá greidd laun á grundvelli kjarasamninga eða launaákvarðana samkvæmt lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna eða lögum um Kjaradóm og kjaranefnd. ... Þá segir í athugasemdunum: Eins og greint er frá hér að framan á 2. mgr. einungis við um þá starfsmenn sem gegna tilteknum störfum og aðild eiga að sjóðnum við árslok 1996. Um kennara og skólastjórnendur grunnskóla og hjúkrunarfræðinga, sem ráðnir verða til starfa eftir árslok 1996, gilda hins vegar bráðabirgðaákvæði I í gildistökukafla þessara laga. Það er sameiginlegt með ákvæðum 1. og 2. mgr. að sjóðfélagar, sem þar um ræðir, eiga sjálfkrafa rétt á aðild að A-deild lífeyrissjóðsins. Á launagreiðendum þeirra hvílir því sú skylda að greiða iðgjald þeirra vegna til sjóðsins, nema um annað sé samið. Heimild til aðildar skv. 3.-5. mgr. er hins vegar alltaf háð samþykki viðkomandi launagreiðanda. Samkvæmt 3. mgr. er félagsmönnum aðildarfélaga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, aðildarfélaga Bandalags háskólamanna og Kennarasambands Íslands, sem ekki eiga aðild að sjóðnum skv. 1. og 2. mgr., heimilt að greiða iðgjald til A-deildar sjóðsins ef launagreiðendur þeirra samþykkja aðildina og þær skuldbindingar sem henni fylgja. Þetta ákvæði á þannig m.a. annars við um félagsmenn í þessum samtökum sem starfa hjá sveitarfélögum, fyrirtækjum í eigu ríkisins, félagasamtökum og sjálfseignar-stofnunum. Heimildir skv. 3. mgr. eru nokkuð breyttar frá því sem er í gildandi lögum sjóðsins. Skv. 4. gr. laga sjóðsins, nr. 29/1963, er stjórn hans heimilt að taka í tölu sjóðfélaga starfsmenn hjá þar tilgreindum launagreiðendum. Meðal launagreiðenda, sem taldir eru upp í greininni, eru sveitarfélög og uppeldis- og heilbrigðisstofnanir sem reknar eru af sjálfstæðum styrktar- og líknarfélögum. Skv. 4. gr. gildandi laga leggur stjórn sjóðsins því hverju sinni mat á það hvort heimila skuli viðkomandi launagreiðanda að greiða iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína. Eftir reglu 3. mgr. geta félagsmenn í aðildarfélögum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, aðildarfélögum Bandalags háskólamanna og Kennarasambandi Íslands samið um það við launagreiðendur að iðgjöld fyrir starfsmennina verði greidd til sjóðsins. Þarf þá ekki samþykki stjórnar sjóðsins fyrir aðildinni eins og nú er. Félagsmenn í framangreindum samtökum opinberra starfsmanna starfa í dag hjá fleiri launagreiðendum en þeim sem taldir eru upp í 4. gr. gildandi laga. Þannig starfa sumir t.d. hjá einkaaðilum. Þessir einstaklingar hafa ekki, að óbreyttum lögum, heimild til aðildar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Sama gildir um starfsmenn sem ráðast til starfa hjá fyrirtækjum eða stofnunum ríkisins eftir að þeim hefur verið breytt í hlutafélög. Eftir reglu 3. mgr. geta einnig þessir launagreiðendur greitt iðgjald til sjóðsins fyrir þá starfsmenn sína sem eru í áðurnefndum samtökum opinberra starfsmanna. Breyting þessi á heimildum til aðildar að sjóðnum er möguleg í ljósi þeirra breytinga sem með frumvarpi þessu eru gerðar á iðgjaldagreiðslum launagreiðenda til samræmis við þær skuldbindingar sem stofnað er til á hverjum tíma. Iðgjald, sem greitt er til sjóðsins samkvæmt gildandi lögum, dugar hins vegar hvergi til greiðslu lífeyris. Því hafa verið settar þröngar skorður varðandi það hverjir hafa haft heimild til aðildar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Um 4. mgr. 3. gr. frumvarpsins segir í athugasemdunum: Samkvæmt 4. mgr. greinarinnar er stjórn sjóðsins heimilt að veita öðrum en þeim sem ákvæði 1.-3. mgr. ná til aðild að A-deild sjóðsins, svo framarlega sem þeir eigi ekki skylduaðild að öðrum lífeyrissjóði og fyrir liggi að viðkomandi launagreiðandi hafi samþykkt aðildina og þær skuldbindingar sem henni fylgja. Ákvæði greinarinnar tilgreinir ekki frekari takmarkanir en þær sem leiðir af skylduaðild að öðrum sjóði. Samkvæmt málsgreininni á stjórn sjóðsins að setja ákvæði í samþykktir sínar um hvernig þessu heimildarákvæði verði beitt.Meginreglan verður sú að sjóðfélagar séu félagsmenn í aðildarfélögum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna eða í Kennarasambandi Íslands. Skv. 4. mgr. er stjórn sjóðsins hins vegar heimilt að veita öðrum aðild að sjóðnum. Samkvæmt ákvæðum málsgreinarinnar skulu nánari reglur um aðild þessa vera í samþykktum sjóðsins. Stjórn sjóðsins verður síðan hverju sinni að samþykkja aðild samkvæmt þessari málsgrein. Þá segir í athugasemdunum um 5. mgr. 3. gr.: Í 5. mgr. greinarinnar er loks ákvæði, er heimilar þeim launagreiðendum, sem greiddu iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína á árinu 1996, að greiða áfram iðgjald til sjóðsins fyrir þessa sömu starfsmenn. Skv. 5. mgr. 4. gr. hafa þessir launagreiðendur heimild til að greiða iðgjald til B-deildar fyrir þá starfsmenn sem hér um ræðir og samkvæmt 5. mgr. þessarar greinar hafa þeir sömu heimild til aðildar að A-deildinni. Þar sem félagsmönnum aðildarfélaga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna og Kennarasambands Íslands er með 3. mgr. þessarar greinar veitt heimild til aðildar að A-deildinni svo framarlega sem launagreiðendur þeirra samþykki aðildina þá hefur ákvæði 5. mgr. eingöngu þýðingu gagnvart þeim starfsmönnum launagreiðenda sem aðild áttu að sjóðnum á árinu 1996 og ekki eru í framangreindum bandalögum opinberra starfsmanna. Þetta ákvæði á þannig t.d. við um þá einstaklinga sem greitt hafa iðgjald til sjóðsins af launum sem greidd eru samkvæmt samningi bankamanna, s.s. starfsmenn Byggðastofnunar, Þjóðhagsstofnunar og starfsmenn nokkurra sparisjóða, og um starfsmenn stjórnmálaflokka. Lög nr. 141/1996 um breytingu á lögum nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins voru endurútgefin sem lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. 34. gr. laga nr. 141/1996. Ljóst er að ákvæði h-liðar 15. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem áður hefur verið rakið, felur í sér takmörkun á heimild stjórnar til að veita aðild að sjóðnum í samanburði við ákvæði h-liðar eins og það var fyrir breytinguna 2005 en samkvæmt eldra ákvæðinu var stjórn sjóðsins heimilt að veita öðrum aðild að A-deild hans enda bæri þeim ekki að greiða í annan lífeyrissjóð, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997. Samkvæmt núgildandi ákvæði sem lagt var til grundvallar, þegar stefnanda var synjað um aðild að sjóðnum, er heimildin hins vegar bundin því skilyrði að viðkomandi eigi þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða sé vegna eðlis starfs síns utan stéttarfélaga. Er ljóst eins og áður sagði að síðarnefnda skilyrðið er til muna þrengra og takmarkar möguleika á aðild að sjóðnum verulega miðað við fyrra skilyrðið. Í ræðu framsögumanns meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, þegar hann mælti fyrir áliti meirihluta nefndarinnar við meðferð frumvarpsins sem varð að lögum nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins kom m.a. fram að megintilgangurinn með 4. mgr. 3. gr. frumvarpsins væri að tryggja sömu aðild að sjóðnum og áður var og koma í veg fyrir misræmi innan stofnana sem hefðu verið aðilar að sjóðnum. Þær takmarkanir sem málsgreinin setti gerðu það að verkum að ekki ætti að vera hætta á að skörun yrði á aðildarrétti gagnvart lífeyrissjóðum almennu stéttarfélaganna. Samkvæmt lögum um starfkjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980 væri félögum í þeim skylt að vera í lífeyrissjóði innan sinnar starfsstéttar. Málsgreinin útiloki þannig aðild að lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins fyrir einstaklinga úr stéttarfélögum með lögbundna lífeyrissjóðsaðild. Þá áskilji greinin samþykki viðkomandi launagreiðanda. Með því mætti telja ljóst að málsgreinin breytti ekki núverandi aðildarrétti að neinu marki. Fyrir liggur og er óumdeilt að stefnandi á ekki skylduaðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins samkvæmt 1.-2. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997. Þá verður aðild hennar að sjóðnum ekki reist á 3. mgr. 3. gr. enda er hún ekki félagi í þeim stéttarfélögum opinberra starfsmanna, sem tilgreind eru í ákvæðinu. Þegar tekin er afstaða til þess hvort ákvæði h-liðar 15. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins brjóti í bága við 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 telur dómurinn rétt að hafa eftirfarandi í huga. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda tengir á skýran hátt skylduaðild og heimild til aðildar að lífeyrissjóði við þá starfsgrein sem launþegi starfar við og þann kjarasamning sem ákvarðar lágmarkskjör í starfsgreininni. Þetta meginsjónarmið um aðild að lífeyrissjóði er í samræmi við þá lagaþróun sem ákvæðið hvílir á og rakin hefur verið. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna heimilar stjórn sjóðsins að setja reglur um aðild annarra en þeirra sem eiga skylduaðild að sjóðnum skv. 1.-2. mgr. 3. gr. eða lögmælta heimild til aðildar að sjóðnum samkvæmt 3. mgr. 3. gr. Ljóst er af þeim lögskýringargögnum, sem rakin hafa verið, að lög nr. 1/1997 eru reist á því meginsjónarmiði að aðild að sjóðnum sé og verði takmörkuð við þá starfsmenn ríkisins og aðra opinbera starfsmenn sem fái greidd laun á grundvelli kjarasamninga eða launaákvarðana samkvæmt lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna eða lögum um Kjaradóm og kjaranefnd, sbr. nú lög nr. 47/2006 um Kjararáð. Þá var það, eins og rakið hefur verið, yfirlýstur tilgangur löggjafans við setningu laga nr. 141/1996, að setja bæri þröngar skorður fyrir aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins m.a. af þeirri ástæðu að iðgjöld sem greidd væru til sjóðsins samkvæmt gildandi lögum dygðu hvergi til greiðslu lífeyris úr sjóðnum. Með vísan til alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi verið heimilt að þrengja skilyrði fyrir aðild að sjóðnum með þeim hætti sem gert var með breytingu á h-lið 15. gr. samþykkta sjóðsins á árinu 2005 og takmarka heimild til aðildar við að viðkomandi ætti þess ekki kost að vera í stéttarfélagi eða væri vegna eðlis starfs síns utan stéttarfélaga. Fyrir liggur og er óumdeilt að stefnandi uppfyllir ekki þessi skilyrði, þegar af þeirri ástæðu að hún er ekki útilokuð frá aðild að stéttarfélagi. Verður því ekki fallist á kröfur stefnanda að því marki sem þær eru byggðar á umræddri málsástæðu. Þá er með sömu rökum hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að synjun stefnda á aðild stefnanda að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins byggi ekki á málefnalegum rökum. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að samkvæmt 5. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 eigi þeir launagreiðendur sem greitt hafi iðgjöld til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á árinu 1996, fyrir starfsmenn sína, einnig heimild til að tryggja þá starfsmenn hjá A-deild sjóðsins, sem ekki eigi aðild að B-deild hans. Ljóst sé að Landsvirkjun sé launagreiðandi sem uppfylli þetta skilyrði. Þá byggir stefnandi einnig á þeim rökum, að þegar ákvæði 5. mgr. 3. gr. laganna sé borið saman við ákvæði 4. mgr. sé það deginum ljósara að út frá því hafi verið gengið við setningu laga nr. 1/1997 að engin breyting yrði á aðgengi að A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins fyrir starfsmenn þeirra fyrirtækja í eigu ríkisins sem greitt hefðu um langt árabil lífeyrissjóðsiðgjöld vegna starfsmanna sinna til sjóðsins. Það eigi beinlínis við um starfsmenn Landsvirkjunar, hvort sem þeir hafi verið starfsmenn þess fyrirtækis við gildistöku laganna eða ráðið sig til fyrirtækisins síðar eins og stefnandi. Stefnandi bendi á, að um árabil eftir setningu laga nr. 1/1997 hafi það viðgengist, árekstra- og ágreiningslaust, að Landsvirkjun skilaði iðgjaldagreiðslum fyrir starfsmenn sína til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins án tillits til þess hvort þeir hefðu verið ráðnir til fyrirtækisins fyrir eða eftir gildistöku laganna. Það hafi ekki verið fyrr en í desember 2008 sem stjórnendur sjóðsins hafi fundið það út að þessi framkvæmd væri andstæð reglum, sem þeir hefðu sjálfir sett sjóðnum. Þessi ágreiningslausa framkvæmd hafi verið í fullu samræmi við ákvæði laganna, og stjórn sjóðsins hafi ekki haft neina lögmæta ástæðu til að víkja frá henni. Stefndi mótmælir framangreindri lagatúlkun stefnanda og byggir á því að ljóst sé af lögskýringargögnum að ákvæði 5. mgr. 3. gr. laga nr. 1/1997 hafi eingöngu verið ætlað að tryggja aðild þeirra starfsmanna, sem þegar hafi verið starfandi við gildistöku laganna. Ákvæði 5. mgr. veiti ekki Landsvirkjun eða öðrum launagreiðendum heimild til að greiða fyrir framtíðar starfsmenn sína án nokkurra skilyrða eins og stefndi vilji halda fram. Vísar stefndi þessu til stuðnings til athugasemda við 5. mgr. 3. gr. í frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 1/1997. Athugasemdir þær sem fylgdu 5. mgr. 3. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 141/1996, sbr. síðar lög nr. 1/1997, hafa þegar verið raktar hér að framan en í þeim kemur skýrt fram að heimild 5. mgr. 3. gr. til að greiða áfram iðgjald til sjóðsins á grundvelli ákvæðisins sé takmörkuð við þá starfsmenn sem iðgjald hafi verið greitt fyrir á árinu 1996. Ekki eru rök fyrir því að að þessi heimild, sem byggir á undantekningarákvæði, sem rétt er með hliðsjón af þeim meginsjónarmiðum sem aðildarákvæði laga nr. 1/1997 hvíla á og áður hafa verið rakin að skýra þröngt, sé talin ná til stefnanda, sem hóf störf hjá Landsvirkjun eins og áður hefur verið rakið í nóvember 2006. Er því þessari málsástæðu stefnanda hafnað. Þá verður með sömu rökum ekki fallist á það með stefnanda að frávik frá 5. mgr. 3. gr., sem að sögn stefnda er að rekja til mistaka starfsmanna stefnda, hafi rýmkað efni ákvæðisins umfram orðalag þess og tilgang. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi borið að gæta jafnræðis í ákvörðunum sínum, en stefnandi telji að starfsmönnum fyrirtækja í eigu ríkisins hafi verið mismunað með þeirri lagaframkvæmd sem stjórnin hafi viðhaft í tilviki starfsmanna Landsvirkjunar. Í desember 2010 hafi stjórn sjóðsins samþykkt aðild tveggja nýrra starfsmanna stefnanda, þ. e. forstjóra og skrifstofustjóra, þrátt fyrir að stefnanda hafi áður verið synjað um aðild. Stefnandi byggi kröfu sína í málinu sjálfstætt á því að hún eigi á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, þ. e. 11. gr. laga nr. 37/1993, sbr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sama rétt og aðrir starfsmenn Landsvirkjunar til aðildar að A-deild stefnda en stjórn stefnda hafi í störfum sínum borið að fara í einu og öllu eftir stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Stefndi byggir á því að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sé ekki stjórnvald í skilningi laga nr. 37/1993, sbr. 1. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar frá 17. janúar 2008 í máli nr. 286/2007. Í desember 2010 hafi verið samþykkt umsókn um aðild tveggja nýrra starfsmanna Landsvirkjunar að A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins með vísan í h-lið 15. gr. samþykkta sjóðsins. Stefndi hafni því alfarið að hafa brotið jafnræði í ákvörðunum sínum með því að hafa heimilað umræddum starfsmönnum aðild að sjóðnum enda hafi ákvæði h-liðar 15. gr. samþykktanna átt við umrædda starfsmenn. Annars vegar hafi verið um forstjóra fyrirtækisins að ræða og hins vegar skrifstofustjóra en vegna eðlis starfa þeirra verði að telja að þeir standi almennt utan stéttarfélaga. Stefnandi hafi synjað fjölda aðila sem eins sé ástatt um og stefnanda um aðild að A-deild, þ.e. eftir umrædda breytingu á samþykktum frá árinu 2005 eins og fram komi í stefnu en þar segi: „Landsvirkjun hefur ítrekað reynt að koma því til leiðar að stjórn LSR félli frá andstöðu gegn því að stefnandi og aðrir starfsmenn fyrirtækisins sem eins er ástatt um fengu aðild að A-deild LSR.“ Aðstaða forstjóra og skrifstofustjóra sé með öðrum hætti en þeirra sem synjað hafi verið um aðild að sjóðnum. Talið hafi verið eðlilegt með vísan til h-liðar 15. gr. samþykkta sjóðsins að heimila þeim aðild að sjóðnum enda enn meirihluti starfsmanna Landsvirkjunar sjóðfélagar í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins.
|
Mál nr. 444/2008
|
Sameign Byggingarleyfi Sveitarfélög Stjórnsýsla Brottflutningur mannvirkis Dagsektir Skaðabætur
|
H leitaði eftir því að felld yrði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar G þar sem hafnað var kröfu hans um að sumarhús M og S yrði fjarlægt af sameiginlegri lóð þeirra, og jafnframt að aðallega G, M og S í sameiningu en til vara M og S einum yrði gert að hlutast til um að sumarhúsið yrði fjarlægt að viðlögðum dagsektum. Þá krafðist H skaðabóta úr hendi G vegna kostnaðar hans af völdum ólögmætra stjórnvaldsákvarðana. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 326/2005 voru teknar til greina kröfur H um ógildingu byggingarleyfis til M og S vegna sumarhússins. Talið var að byggingin væri því ólögleg í skilningi 5. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga. Samkvæmt því ákvæði gæti byggingarnefnd mælt fyrir um að byggingin skyldi fjarlægð og jarðrask afmáð. Um væri að ræða heimild en ekki skyldu. Sveitarstjórn G hafi tekið rökstudda ákvörðun um að þessarar heimildar yrði ekki neytt. Ekki væru efni til að endurskoða þá matskenndu ákvörðun, þótt hún hafi jafnframt á óbeinan hátt snúið að hagsmunum H, en til að gæta þeirra væru honum önnur úrræði tæk. Var G því sýknað af fyrsta lið dómkrafna H. Talið var að skylda til að fjarlægja sumarhúsið yrði ekki lögð á G á sömu forsendum. Þar sem aðrar haldbærar málsástæður hafi ekki verið færðar fram fyrir kröfunni gagnvart G var henni hafnað. Talið var að M og S hafi mátt vera ljóst að byggingarleyfi til þeirra hafi verið veitt í blóra við samningsbundin og lögákveðin skilyrði og gegn andmælum H, en af þeim sökum hafi leyfið verið háð annmörkum, sem hlotið hafi að leiða til ógildingar þess. Þrátt fyrir þetta hafi þær haldið áfram og lokið framkvæmdum við sumarhúsið. Hafi þær því óhjákvæmilega borið af þeim sökum áhættu af því að verðmæti, sem þær hafi myndað með framkvæmdum sínum, gætu farið forgörðum. Geti það því ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins að M og S hafi tekist í þessari vondu trú að ljúka framkvæmdum áður en byggingarleyfið hafi verið fellt úr gildi með dómi. Að þessu virtu var fallist á að efni væru til að skylda M og S til að fjarlægja sumarhúsið af sameignarlandi þeirra og H, að viðlögðum dagsektum. Rétt þótti að M og S nytu frests í þrjá mánuði frá uppsögu dómsins til að verða við skyldu sinni án dagsekta, sbr. 5. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Þá var talið að G hafi mátt vera kunnugt um að samþykki H hafi þurft fyrir byggingarleyfinu til M og S. Þegar skrifleg mótmæli H hafi borist hafi G í síðasta lagi mátt vera ljóst að ekki væri fullnægt skilyrðum fyrir veitingu leyfisins. Hafi G því borið að afturkalla ákvörðun sína. Með því að gera það ekki hafi G bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart H vegna tjóns hans sem telja megi sennilega afleiðingu af þessum annmarka á málsmeðferð. Talið var að H hafi verið í lófa lagið að leitast við að rétta hlut sinn með kæru til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, en ekki væru efni til annars en að líta svo á að slík málaleitan hefði borið árangur hefði kæra hans borist í tæka tíð. Lagt var til grundvallar að sami kostnaður hefði hlotist af tímanlegri kæru og var G því gert að bæta H tjón hans að því leyti. Öðrum liðum bótakröfu H var hafnað þar sem um var að ræða kostnaðarliði sem hlutust af því að hann neytti ekki kæruleiðarinnar, eða þeir voru taldir lítt sem ekkert reifaðir og engar viðhlítandi skýringar gefnar á því hvernig þeir kynnu að geta talist fyrirsjáanleg afleiðing af skaðabótaskyldri háttsemi aðaláfrýjanda.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 29. september 2008. Hann krefst þess í fyrsta lagi að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar aðaláfrýjanda 17. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu gagnáfrýjanda um að fjarlægt yrði nánar tilgreint sumarhús stefndu Margrétar og Sigrúnar Óskarsdætra á 2,16 hektara sameiginlegri lóð þeirra og gagnáfrýjanda í landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi. Gagnáfrýjandi krefst þess í öðru lagi aðallega að aðaláfrýjanda og stefndu verði sameiginlega gert að hlutast til um að sumarhúsið verði fjarlægt að viðlögðum 50.000 króna dagsektum til hans, en til vara að stefndu verði dæmdar til þess sama að viðlögðum 25.000 króna dagsektum. Þá krefst gagnáfrýjandi þess í þriðja lagi að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 3.405.786 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. apríl 2003 til 29. júní 2006, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi aðaláfrýjanda og stefndu. Stefndu Margrét Óskarsdóttir og Sigrún Óskarsdóttir krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda. I Samkvæmt gögnum málsins fengu Grímur Gíslason og Óskar Sigurgeirsson afsal 6. júní 1946 fyrir 2,16 hektara landspildu úr jörðinni Miðengi. Þeir gerðu samning 15. maí 1954 um skiptingu nota af þessari spildu, en á þeim tíma munu þeir hvor fyrir sig þegar hafa reist sumarbústaði, annars vegar Víðilund í eigu Gríms og hins vegar Sunnuhvol í eigu Óskars. Í samningnum var því lýst yfir að spildan væri jöfn og óskipt sameign þeirra. Kveðið var á um að hvorum sumarbústaðnum fylgdi land, sem afmarkað var nánar, en að öðru leyti átti spildan að vera til óskiptra sameiginlegra afnota fyrir báða bústaðina. Tekið var fram að ekki mætti gera nein mannvirki eða breyta landinu nema báðir eigendur væru því samþykkir. Síðar á sama ári afsalaði Grímur eignarhluta sínum ásamt Víðilundi til Erling Ellingsen. Frá því um 1960 mun hafa verið reist 25 m2 viðbygging við Sunnuhvol, síðan gestahús um 8 m2 að stærð og loks verönd, en fyrir fyrstnefndu framkvæmdinni mun hafa verið fengið samþykki eiganda Víðilundar. Á árunum 1993 til 1995 mun hafa verið gerð verönd við Víðilund og húsið stækkað um 20 m2, sem eigendur Sunnuhvols munu hafa látið átölulaust. Gagnáfrýjandi eignaðist Víðilund að arfi 8. júní 1971 og á sama hátt urðu stefndu eigendur Sunnuhvols 4. apríl 1978. Af gögnum málsins má ráða að í lok tuttugustu aldar hafi bústaðirnir tveir verið að grunni til reistir fyrir 1950, hvor fyrir sig um 60 m2 að stærð, en lagfærðir og endurnýjaðir að nokkru eins og lýst hefur verið. Í málatilbúnaði stefndu kemur fram að þær hafi tekið ákvörðun um að rífa sumarhús sitt og byggja nýtt á sama stað, en í þessu skyni hafi þær látið teikna fyrir sig hús og lagt inn umsókn um byggingarleyfi hjá aðaláfrýjanda 19. mars 2003. Umsóknin hafi verið tekin til greina 25. sama mánaðar. Af gögnum málsins verður ráðið að gagnáfrýjandi hafi eftir þetta átt samtal við byggingarfulltrúa aðaláfrýjanda, sem sendi gagnáfrýjanda teikningu af húsi stefndu „til fróðleiks“ með bréfi 27. sama mánaðar. Degi síðar sendi byggingarfulltrúinn bréf til stefndu og kvað gagnáfrýjanda ekki sáttan, en þar var vakin athygli á að samþykkt byggingarnefndar 25. sama mánaðar væri ekki gild fyrr en sveitarstjórn hefði staðfest hana og yrði næsti fundur hennar 2. apríl 2003. Gagnáfrýjandi sendi byggingarnefndinni bréf 1. og 2. apríl, þar sem hann gerði athugasemdir vegna fyrirhugaðra framkvæmda að Sunnuhvoli jafnframt því að kæra byggingarleyfi, svo sem komist var að orði. Í fyrra bréfinu kvað gagnáfrýjandi sér aldrei hafa verið kynntar þessar framkvæmdir og hafi hann fyrst séð teikningar vegna þeirra 31. mars 2003. Lytu athugasemdir hans að því að nýtt hús yrði of stórt, enda myndi flatarmál rúmlega tvöfaldast og rúmmál þrefaldast. Byggingarleyfið væri kært, en gagnáfrýjandi væri til viðræðu „um minna og lægra hús á þessari lóð eða stærra hús í meiri fjarlægð.“ Í síðara bréfinu vísaði gagnáfrýjandi til fyrrnefnds samnings frá 15. maí 1954 varðandi áskilnað um samþykki allra eigenda landspildunnar fyrir byggingarframkvæmdum, sem hann kvað stefndu vera fullkunnugt um. Með bréfi byggingarfulltrúa 22. apríl 2003 var gagnáfrýjanda tilkynnt að sveitarstjórn aðaláfrýjanda hafi 2. sama mánaðar samþykkt afgreiðslu byggingarnefndar á umsókn stefndu, en tekið var fram að byggingarleyfið hefði ekki enn verið gefið út, svo og að „ef kæra á svona mál, þá er kært til Úrskurðarnefndar skipulags og byggingarmála.“ Sama dag sendi byggingarfulltrúinn bréf til stefndu með greiðsluseðli vegna gjalds fyrir byggingarleyfi og kvað þær geta fengið „stimplaða teikningu og byggingarleyfið“ þegar greitt hefði verið. Stefndu munu hafa látið hefja framkvæmdir í tengslum við fyrirhugað hús sitt í september 2003. Þegar svo var komið sendi gagnáfrýjandi þeim símskeyti 14. þess mánaðar, þar sem hann krafðist þess að „ólöglegum og ósamþykktum framkvæmdum á sameiginlegri lóð“ yrði tafarlaust hætt, en ella yrði hann að leita atbeina lögreglu í því skyni. Í framhaldi af þessu munu umboðsmenn gagnáfrýjanda og stefndu hafa leitað samkomulags um ágreining þeirra, en eftir að tilraunir til þess urðu árangurslausar létu stefndu rífa eldra sumarhús sitt og grafa fyrir grunni þess nýja. Gagnáfrýjandi kærði ákvarðanir aðaláfrýjanda varðandi veitingu byggingarleyfis stefndu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 23. október 2003. Kæran var einkum reist á því að við veitingu leyfisins hafi þess ekki verið gætt að aflað væri samþykkis gagnáfrýjanda fyrir nýju mannvirki, en til þess hafi bæði staðið skylda samkvæmt 4. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og samningi landeigenda frá 15. maí 1954. Stefndu tóku til andsvara gegn kærunni fyrir úrskurðarnefndinni, en féllust á að halda að sér höndum um framkvæmdir á meðan málið væri rekið á þeim vettvangi. Á þessu stigi mun að mestu hafa verið lokið við sökkul fyrir nýtt sumarhús. Nefndin vísaði málinu frá sér með úrskurði 22. desember 2003 á þeirri forsendu að ekki hafi verið kært í tæka tíð. Gagnáfrýjandi höfðaði 30. janúar 2004 mál á hendur stefndu og krafðist þess að ógiltar yrðu samþykktir byggingarnefndar aðaláfrýjanda 25. mars 2003 og sveitarstjórnar hans 2. apríl sama ár um að veita stefndu fyrrnefnt byggingarleyfi, svo og að leyfið yrði fellt úr gildi með dómi. Kröfur þessar voru teknar til greina í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2005. Með dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006 í máli nr. 326/2005, sem birtur er í dómasafni 2006 á bls. 167, var héraðsdómur staðfestur að þessu leyti, en málskostnaður milli aðilanna á hinn bóginn felldur niður á báðum dómstigum. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að með því að dómkrafa gagnáfrýjanda lyti að ógildingu byggingarleyfis yrði að svo komnu máli ekki fjallað um röksemdir stefndu um að verðmæti færu forgörðum ef leyfið yrði ógilt. Fram er komið að þegar hér var komið sögu hafi verið búið að reisa sumarhús stefndu og virðist það að mestu eða öllu leyti hafa gerst eftir að höfðað hafði verið málið, sem hér um ræðir, að frátöldu því, sem þegar hafði verið gert áður en stefndu létu af framkvæmdum sínum undir rekstri málsins fyrir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Að gengnum þessum dómi Hæstaréttar beindi gagnáfrýjandi 10. mars 2006 orðsendingu til byggingarfulltrúa aðaláfrýjanda og kvaðst furða sig á því að aðaláfrýjandi hefði „ekki þegar gripið til viðeigandi ráðstafana í kjölfar dómsins. Vísast hér meðal annars til úrræða í VI. kafla skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.“ Í svari aðaláfrýjanda við þessu erindi 14. sama mánaðar óskaði hann eftir upplýsingum um hvort gagnáfrýjandi teldi unnt að fjarlægja sumarhús stefndu, sem þegar væri risið, án skerðingar eða eyðileggingar verðmæta, svo og hvaða tjóni eða skerðingu þessi bygging ylli á eign hans. Gagnáfrýjandi svaraði með bréfi 30. sama mánaðar og lýsti því að bygging stefndu væri ólögmæt og úr því yrði ekki bætt án samþykkis hans, en hann teldi að aðaláfrýjanda bæri „að sjá til þess að hin ólögmæta bygging verði fjarlægð samkvæmt 56. gr. laga nr. 73/1997.“ Unnt væri að fjarlægja bygginguna án eyðileggingar verðmæta, enda um einingahús að ræða. Kvaðst gagnáfrýjandi hafa orðið fyrir verulegu tjóni vegna byggingarinnar, því sveitasælu og næði hans væri verulega raskað, enda komin margfalt stærri bygging í stað eldra sumarhúss stefndu með tilheyrandi aukningu gesta. Þetta hafi valdið gagnáfrýjanda og fjölskyldu hans miklu hugarangri og verðmæti eignar hans hafi rýrnað verulega. Auk þess hafi gagnáfrýjandi eytt miklum tíma og fjármunum í að fá byggingarleyfi stefndu fellt úr gildi. Hann teldi einnig að líta bæri til þess að gróflega hafi verið brotið á rétti hans þegar leyfi hafi verið veitt fyrir byggingunni án hans samþykkis, en fyrir hafi legið að hann hefði verið reiðubúinn að samþykkja byggingu minna húss utar í landinu. Sveitarstjórn aðaláfrýjanda gaf stefndu kost á að koma að athugasemdum um kröfu gagnáfrýjanda, sem þær neyttu 26. apríl 2006. Að svo búnu tók sveitarstjórnin rökstudda ákvörðun á fundi 17. maí sama ár um að hafna kröfu gagnáfrýjanda um að sumarhús stefndu yrði rifið niður eða fjarlægt. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2006 til að fá þessa ákvörðun fellda úr gildi og gagnaðila sína dæmda til að „hlutast til um“ að sumarhús stefndu yrði fjarlægt að viðlögðum tilteknum dagsektum, svo og til greiðslu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda. II Með fyrstu tveimur liðunum í kröfugerð gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti leitar hann eftir því að felld verði úr gildi fyrrnefnd ákvörðun sveitarstjórnar aðaláfrýjanda 17. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu gagnáfrýjanda um að sumarhús stefndu yrði fjarlægt af sameiginlegri lóð þeirra, og jafnframt að aðallega aðaláfrýjanda og stefndu í sameiningu en til vara stefndu einum verði gert að hlutast til um að sumarhúsið verði fjarlægt að viðlögðum dagsektum. Í VI. kafla skipulags- og byggingarlaga er mælt fyrir um þvingunarúrræði og viðurlög. Þar er í 56. gr. fjallað um framkvæmdir, sem brjóta í bága við skipulag eða eru án leyfis. Í 2. mgr. þessa ákvæðis er fjallað um byggingarframkvæmdir, sem brjóta í bága við skipulag, og mælt fyrir um að fjarlægðar skuli byggingar, sem svo sé ástatt um. Svo var ekki um byggingu þá, sem aðaláfrýjandi veitti stefndu leyfi fyrir í andstöðu við 4. mgr. 43. gr. laganna með því að þess var ekki gætt að fengið væri fyrir henni samþykki sameiganda, gagnáfrýjanda í máli þessu. Að gengnum fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006, þar sem byggingarleyfi stefndu var fellt úr gildi, telst bygging þeirra á hinn bóginn ólögleg í skilningi 5. mgr. 56. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði getur byggingarnefnd mælt fyrir um að byggingin skuli fjarlægð og jarðrask afmáð. Að því verður að gæta að byggingarnefnd er fengin þessi heimild til að gæta hagsmuna sveitarfélags af því að mannvirki séu ekki reist án viðhlítandi leyfis, en til ráðstafana sem þessara ber byggingarnefnd enga skyldu. Sveitarstjórn aðaláfrýjanda tók rökstudda ákvörðun um að þessarar heimildar yrði ekki neytt. Ekki eru efni til að endurskoða þá matskenndu ákvörðun, þótt hún hafi jafnframt á óbeinan hátt snúið að hagsmunum gagnáfrýjanda, en til að gæta þeirra eru honum önnur úrræði tæk. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna aðaláfrýjanda af fyrsta lið í dómkröfum gagnáfrýjanda. Af málatilbúnaði gagnáfrýjanda verður ekki annað ráðið en að öðrum lið dómkrafna hans sé beint að aðaláfrýjanda á þeirri forsendu að hann beri með stefndu skylduna, sem þar um ræðir, fyrir sitt leyti samkvæmt ákvæðum VI. kafla skipulags- og byggingarlaga. Vegna framangreindra forsendna fyrir niðurstöðu um fyrsta lið dómkrafna gagnáfrýjanda verður þessi skylda ekki lögð á aðaláfrýjanda á þeim grundvelli. Með því að ekki hafa verið færðar fram aðrar haldbærar málsástæður fyrir þessari kröfu gagnvart honum verður henni þegar af þessum ástæðum hafnað. Þegar stefndu sóttu 19. mars 2003 um byggingarleyfi fyrir nýju og verulega stærra sumarhúsi en áður stóð á þeim hluta spildunnar úr landi Miðengis, sem samið var um 15. maí 1954 að forveri þeirra að réttindum yfir Sunnuhvoli hefði einn til afnota, bar þeim bæði eftir ákvæðum þess samnings og skýlausum fyrirmælum 4. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga að afla samþykkis gagnáfrýjanda fyrir þeirri ráðstöfun. Það gerðu stefndu ekki. Þótt þær hafi í kjölfarið fengið byggingarleyfi hjá aðaláfrýjanda mátti þeim vera ljóst að það væri veitt í blóra við samningsbundin og lögákveðin skilyrði og gegn andmælum gagnáfrýjanda, en af þeim sökum var leyfið háð annmörkum, sem hlutu að leiða til ógildingar þess. Þrátt fyrir þetta kusu stefndu að hefja framkvæmdir um haustið 2003 og halda þeim áfram eftir að niðurstaða úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál lá fyrir 22. desember 2003 um að vísa frá kæru gagnáfrýjanda með því að hún hafi ekki borist í tæka tíð. Gagnáfrýjandi höfðaði sem fyrr segir mál 30. janúar 2004 til ógildingar byggingarleyfisins, en undir rekstri þess máls luku stefndu framkvæmdum sínum, sem háðar voru því leyfi. Allt þetta gerðu stefndu með fullri vitneskju um ástæðurnar, sem stóðu til ógildingar á leyfinu, og báru þær óhjákvæmilega af þeim sökum áhættu af því að verðmæti, sem þær mynduðu með framkvæmdum sínum, gætu farið forgörðum. Getur það því ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins að stefndu hafi tekist í þessari vondu trú að ljúka framkvæmdum áður en byggingarleyfið var fellt úr gildi með dómi. Að þessu öllu virtu verður að fallast á með gagnáfrýjanda að efni séu til að skylda stefndu til að fjarlægja hús þetta af sameignarlandi þeirra. Þótt orðalagi dómkröfu gagnáfrýjanda hafi að þessu leyti verið hagað á þann veg að stefndu yrðu dæmdar til að „hlutast til um“ að mannvirkið yrði fjarlægt getur ekki orkað tvímælis að ætlast hafi verið til að í þessu fælist að stefndu yrði gert skylt að fjarlægja það, svo sem þessi liður í kröfugerð gagnáfrýjanda var skýrður við málflutning fyrir Hæstarétti, enda tóku stefndu og aðaláfrýjandi til efnislegra varna gegn þessari kröfu á þeirri forsendu. Krafa gagnáfrýjanda verður því að þessu leyti tekin til greina á þann hátt, sem í dómsorði segir, að viðlögðum dagsektum óskipt úr hendi stefndu að fjárhæð 25.000 krónur, en rétt er að þær njóti frests í þrjá mánuði frá uppsögu þessa dóms til að verða við skyldu sinni án dagsekta, sbr. 5. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Þriðji liður í dómkröfu gagnáfrýjanda snýr að aðaláfrýjanda einum, en þar krefst sá fyrrnefndi skaðabóta að fjárhæð 3.405.786 krónur. Af henni eru samtals 2.405.786 krónur raktar til kostnaðar, sem gagnáfrýjandi kveðst hafa borið af störfum fyrrum lögmanna sinna, þar af vegna rekstrar tveggja mála fyrir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála 521.977 krónur, rekstrar dómsmálsins á hendur stefndu, sem lauk með dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006, 1.177.805 krónur, kvörtunar til Umboðsmanns Alþingis 77.163 krónur, kröfugerðar gagnvart aðaláfrýjanda 149.350 krónur, virðisaukaskatts 471.944 krónur, og útlagðs kostnaðar 7.547 krónur. Að öðru leyti tekur þriðji liður dómkrafna gagnáfrýjanda til miskabóta að fjárhæð 1.000.000 krónur. Það er meginregla íslensks réttar að menn verði sjálfir að bera þann kostnað, sem þeir hafa af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kjósi þeir að fá aðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafi af því kostnað geta þeir ekki án sérstakrar lagaheimildar krafist þess að sá kostnaður verði þeim endurgoldinn af almannafé. Slíkrar lagaheimildar nýtur ekki við um neinn þátt í dómkröfu gagnáfrýjanda. Hann telur á hinn bóginn að aðaláfrýjandi hafi að þessu leyti bakað sér skaðabótaskyldu með því að sýna af sér saknæma vanrækslu þegar stefndu var veitt byggingarleyfið, sem fellt var úr gildi með dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006. Eins og rakið hefur verið var stefndu að lögum skylt að leggja fyrir aðaláfrýjanda samþykki gagnáfrýjanda til að geta fengið byggingarleyfi fyrir nýju sumarhúsi. Um forsendur fyrir þessari skyldu mátti aðaláfrýjanda vera kunnugt, enda voru þinglýstar heimildir um óskipta sameign annarra málsaðila að spildunni úr landi Miðengis. Um þessa skyldu var að auki mælt í fyrrnefndum samningi 15. maí 1954, en honum var þinglýst 9. júlí sama ár. Þótt slíkt samþykki hafi ekki legið fyrir var umsókn stefndu um byggingarleyfi tekin til greina á fundi byggingarnefndar 25. mars 2003 og staðfest af sveitarstjórn aðaláfrýjanda 2. apríl sama ár. Þegar aðaláfrýjanda höfðu borist bréfleg mótmæli gagnáfrýjanda 1. og 2. apríl 2003, þar sem fjallað var meðal annars um ákvæði samningsins frá 15. maí 1954, átti honum í síðasta lagi að verða ljóst að ekki væri fullnægt skilyrðum til að veita stefndu byggingarleyfi. Honum bar því með réttu tafarlaust að afturkalla ákvörðun sína um að verða við umsókn stefndu, sbr. 2. tölulið 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með því að gera þetta ekki bakaði aðaláfrýjandi sér skaðabótaskyldu vegna þess tjóns gagnáfrýjanda, sem telja má sennilega afleiðingu af þessum annmarka á málsmeðferð. Gagnáfrýjanda hefði verið í lófa lagið að leitast við að rétta hlut sinn með því að kæra ákvörðun aðaláfrýjanda til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, en ekki eru efni til annars en að líta svo á að slík málaleitan hefði borið árangur ef kært hefði verið í tæka tíð. Samkvæmt gögnum málsins var kostnaður gagnáfrýjanda af kæru til nefndarinnar 23. október 2003 að fjárhæð 457.724 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Leggja má til grundvallar að sami kostnaður hefði hlotist af tímanlegri kæru og verður aðaláfrýjanda því gert að bæta gagnáfrýjanda tjón hans að þessu leyti. Á hinn bóginn verður að líta svo á að kostnaður gagnáfrýjanda af rekstri fyrra dómsmáls á hendur stefndu hafi hlotist af því að hann neytti ekki þeirrar kæruleiðar, sem honum var tæk samkvæmt áðursögðu, en á því ber hann sjálfur sök. Þegar af þessari ástæðu verður kröfu hans að þessu leyti hafnað. Aðrir liðir í skaðabótakröfu vegna kostnaðar gagnáfrýjanda eru lítt sem ekkert reifaðir og engar viðhlítandi skýringar gefnar á því hvernig þeir kynnu að geta talist fyrirsjáanleg afleiðing af skaðabótaskyldri háttsemi aðaláfrýjanda. Vegna þessa og með því að ekki eru uppfyllt skilyrði b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að dæma gagnáfrýjanda miskabætur verður fjárkröfu hans á hendur aðaláfrýjanda hafnað að öðru leyti en því, sem áður segir. Sá hluti hennar, sem til greina er tekinn, ber með réttu vexti eins og dæmdir voru í héraði, enda verður að líta svo á að aðaláfrýjandi hafi bakað sér skaðabótaskyldu með mistökum við stjórnsýslu þegar frá 2. apríl 2003 að telja. Eftir þessum úrslitum málsins verður að dæma aðaláfrýjanda og stefndu til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum. Að teknu tilliti til þess að þáttur aðaláfrýjanda að máli þessu verður ekki lagður að jöfnu við þátt stefndu verður að gera mun á málskostnaði úr hendi þeirra, en um hann fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Margréti Óskarsdóttur og Sigrúnu Óskarsdóttur, er skylt að nema brott sumarhús, sem nefnt er Sunnuhvoll, á 2,16 hektara lóð úr landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi í óskiptri sameign þeirra og gagnáfrýjanda, Haralds Ellingsen. Skulu dagsektir að fjárhæð 25.000 krónur til gagnáfrýjanda falla óskipt á stefndu frá 7. júlí 2009 að telja hafi þær ekki orðið við þessari skyldu fyrir þann tíma. Aðaláfrýjandi, Grímsnes- og Grafningshreppur, greiði gagnáfrýjanda 457.724 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. apríl 2003 til 30. júní 2006, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði í sameiningu gagnáfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar af 500.000 krónur óskipt með aðaláfrýjanda. Mál þetta, sem dómtekið var 21. maí sl., var höfðað 26. júní 2006 af Haraldi Ellingsen, Stakkahlíð 17, Reykjavík, gegn Grímsnes- og Grafningshreppi, Borg í Grímsnes- og Grafningshreppi, Margréti Óskarsdóttur, Safamýri 95, Reykjavík, og Sigrúnu Óskarsdóttur, Fremristekk 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, frá 17. maí 2006 þar sem hafnað var kröfu stefnanda um að fjarlægt yrði sumarhús stefndu Margrétar og Sigrúnar Óskarsdætra, Sunnuhvoll (fastanúmer 227-7118), á 2,16 ha sameiginlegri lóð þeirra og stefnanda í Miðengislandi í Grímsnes- og Grafningshreppi. Stefnandi krefst þess einnig að stefndu verði in solidum dæmd til að hlutast til um að tilgreint sumarhús verði fjarlægt að viðlögðum 50.000 króna dagsektum sem renni til stefnanda. Þá krefst stefnandi þess að stefndi, Grímsnes- og Grafningshreppur, verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.435.068 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. apríl 2003 til 29. júní 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr., frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst stefnandi þess að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu. Stefndu, Margrét og Sigrún, krefjast sýknu af kröfum stefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður að mati dómsins, hvorri fyrir sig eða saman. Við aðalmeðferð málsins var fallið frá varakörfu sem fram kemur í stefnu. Í greinargerð stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, var þess krafist að vísað yrði frá dómi 1. og 2. tl. upphaflegrar kröfugerðar stefnanda í aðalsök og þeim þætti í kröfugerð stefnanda í varasök er lýtur að meintri rýrnum á verðmæti lóðar. Fallið var frá frávísunarkröfunni í þinghaldi 20. febrúar 2007. Við munnlegan málflutning var því þó haldið fram að slíkir annmarkar væru á málatilbúnaði stefnanda að þeir gætu leitt til þess að málinu ætti að vísa frá dómi án kröfu. Af hálfu stefndu, Margrétar og Sigrúnar, var enn fremur bent á við munnlegan málflutning að kröfur stefnanda væru vart dómhæfar eins og þær væru fram settar. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi og stefndu, Margrét og Sigrún, eiga óskipta landspildu úr landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi. Á landspildunni standa tveir sumarbústaðir, annar í eigu stefnanda en hinn er eign stefndu, Margrétar og Sigrúnar. Landspildu þessa keyptu þeir Óskar Sigurgeirsson og Grímur Gíslason samkvæmt afsali 6. júní 1946. Þeir gerðu samning sín á milli 15. maí 1954 um afnot hennar þannig að á sérafnotalandi Gríms stóð sumarbústaðurinn Víðilundur og á sérafnotalandi Óskars stóð sumarbústaðurinn Sunnuhvoll. Í samningnum er því lýst hvernig lækir í lóðinni ráða merkjum lands, sem fylgir hvorum bústað, og að annað land skuli vera til óskiptra sameiginlegra afnota fyrir báða bústaðina. Ekki megi þó gera nein mannvirki eða breyta landinu nema báðir aðilar séu samþykkir því. Grímur seldi síðan Erling Ellingsen, föður stefnanda, sumarbústaðinn Víðilund og eignarhluta sinn í sameigninni 14. júní 1954. Stefnandi erfði þann hluta eftir andlát föður síns árið 1970. Stefndu, Margrét og Sigrún, erfðu sumarbústaðinn Sunnuhvol og eignarhluta föður síns í sameigninni eftir andlát hans árið 1978. Stefnandi og stefndu, Margrét og Sigrún, eru þinglýstir eigendur umræddrar lóðar. Stefndu, Margrét og Sigrún, sóttu um byggingarleyfi 19. mars 2003 fyrir nýju sumarhúsi sem kæmi í stað eldra húss. Umsóknin var samþykkt á fundi byggingarnefndar stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, 25. mars s.á. og staðfest af sveitarstjórn stefnda 2. apríl s.á. Stefnanda var send teikning af húsinu með bréfi byggingarfulltrúa 27. mars s.á. Stefnandi sendi byggingarnefnd og byggingarfulltrúa athugasemdir vegna byggingarinnar með bréfum 1. og 2. apríl s.á. þar sem hann upplýsti að helmingur lóðarinnar væri í óskiptri sameign í fyrra bréfinu en í því síðara er sagt frá samningnum frá 15. maí 1954 þar sem fram kemur að ekki megi gera mannvirki eða breyta landinu nema báðir aðilar séu samþykkir því. Með bréfi byggingarfulltrúa stefnda 22. apríl s.á. var stefnanda tilkynnt um afgreiðslu sveitarstjórnar stefnda og tekið fram að ekki væri búið að gefa leyfið út. Stefnandi lýsir því að hann hafi haft orð byggingarfulltrúa stefnda fyrir því að ekkert yrði aðhafst frekar í málinu fyrr en samkomulag næðist. Stefnanda hafi því komið á óvart þegar stefndu hófu framkvæmdir um miðjan september s.á. Hann hafi krafist þess að þeim yrði hætt þegar í stað. Stefnandi kærði málsmeðferð og ákvarðanir byggingarnefndar, sveitarstjórnar og byggingarfulltrúa stefnda til úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál. Vísaði nefndin málinu frá með úrskurði 22. desember s.á. þar sem kærufrestur var liðinn er kæran barst nefndinni. Stefnandi höfðaði síðan mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 30. janúar 2004 á hendur stefndu þar sem þess var krafist að ákvarðanir byggingarnefndar og sveitarstjórnar stefnda yrðu felldar úr gildi og byggingarleyfi stefndu ógilt. Með dómi Héraðsdóms 17. febrúar 2005 var ákvörðun sveitarstjórnar stefnda frá 2. apríl 2003, um að veita stefndu byggingarleyfi fyrir nýju sumarhúsi að Sunnuhvoli á lóð í landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi, felld úr gildi og stefndu gert að greiða stefnanda 250.000 krónur í málskostnað. Stefndu áfrýjuðu dóminum til Hæstaréttar og með dómi réttarins 19. janúar 2006 var héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað og hann felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Lögmaður stefnanda hafði samband við byggingarfulltrúa stefnda 10. mars 2006 en stefnandi lýsir því að hann hafi vænst þess að í kjölfar dóms Hæstaréttar myndu byggingaryfirvöld og sveitarstjórn grípa til viðeigandi úrræða samkvæmt VI. kafla skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ekki hafði verið gripið til aðgerða vegna dómsins. Í bréfi lögmanns stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, 14. mars 2006 til lögmanns stefnanda er því lýst að lögmaðurinn skilji tölvupóst lögmanns stefnanda til byggingarfulltrúa þannig að stefnandi krefjist þess að sumarhús stefndu verði fjarlægt. Óskað er eftir upplýsingum um hvort stefnandi telji unnt að gera það án skerðingar eða eyðileggingar verðmæta. Einnig er spurt hvaða tjóni eða skerðingu stefnandi telji sig verða fyrir vegna byggingar stefndu. Lögmaðurinn svaraði bréfinu 30. mars s.á. Með bréfi sveitarstjóra stefnda 17. maí 2006 var lögmanni stefnanda tilkynnt um þá ákvörðun sveitarstjórnar stefnda, sem tekin var sama dag, að hafna kröfu stefnanda um að sumarhús stefndu yrði fjarlægt. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda um að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar stefnda frá 17. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu stefnanda um að fjarlægt yrði sumarhús stefndu, Sunnuhvoll, er byggð á því að hún hafi verið tekin í andstöðu við lög og dóm Hæstaréttar frá 19. janúar 2006 í málinu nr. 326/2005. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt lögmætisreglu stjórnsýsluréttar verði stjórnvöld að haga störfum sínum í samræmi við lög. Þá beri stjórnvöldum að virða niðurstöður dómstóla. Með dómi Hæstaréttar hafi því verið slegið föstu að landspildan, sem um ræði í málinu, sé sameign stefnanda og stefndu. Samkvæmt 4. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 væri samþykki meðeiganda, ef um sameign er að ræða, skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis. Óumdeilt væri að samþykki stefnanda hefði ekki legið fyrir áður en byggingarleyfi var veitt. Vegna þessa lagaskilyrðis hafi ekki verið heimilt að gefa út byggingarleyfi fyrir framkvæmdum á sameigninni. Í bréfum lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda 30. mars og 4. maí 2006 hafi verið bent á að umrædd bygging væri ólögmæt og úr því yrði ekki bætt án samþykkis stefnanda. Sveitarstjórn stefnda hafi fallist á þessar röksemdir því tekið sé fram í ákvörðun hennar 17. maí s.á. að ljóst sé að hvorugur aðilinn geti framkvæmt nokkuð á landinu nema með samþykki hins. Síðan segi að við mat á því hvort fallast beri á kröfu um að hin umdeilda bygging verði fjarlægð verði að hafa í huga þá hagsmuni sem í húfi séu. Þessu mótmæli stefnandi harðlega og telji að með þessu hafi sveitarstjórn lagt ómálefnaleg sjónarmið til grundvallar og virt dóm Hæstaréttar að vettugi. Í stjórnsýslurétti sé almennt viðurkennt að þótt meðferð máls sé haldin verulegum annmarka, sem að jafnaði leiði til ógildingar ákvörðunar, geti veigamikil sjónarmið mælt á móti því. Í skipulags- og byggingarmálum komi meðal annars til skoðunar sjónarmið um eyðileggingu verðmæta. Það sjónarmið geti leitt til þess að byggingarleyfi verði ekki ógilt hafi mannvirki þegar verið reist, enda þótt verulegir annmarkar hafi verið á veitingu þess. Í því sambandi ráði oftast úrslitum hvort byggingarleyfishafi hafi sýnt af sér sök eða grandsemi. Ef svo standi á sé sjónarmið um réttarvörslu látið hafa forgang og önnur sjónarmið varni því oftast ekki að ákvörðun verði ógilt með þeirri afleiðingu að ákveðin verðmæti fari forgörðum. Í dómi Hæstaréttar sé tekið fram að stefndu hafi fljótlega vitað um andstöðu stefnanda við byggingu sumarhússins. Þrátt fyrir það hafi þær hafist handa um framkvæmdir án þess að samþykki stefnanda lægi fyrir. Hafi áfrýjendum mátt vera ljóst að annmarki væri á útgáfu leyfisins og óvissa ríkti um framtíðargildi þess. Stefndu hafi ekki verið í góðri trú. Byggingarleyfið sé því ógilt, en Hæstiréttur hafi fellt það úr gildi, meðal annars af þessum sökum. Þegar af þeirri ástæðu geti sjónarmið um eyðileggingu verðmæta ekki gengið framar sjónarmiðum um réttarvörslu. Stefnandi hafi sett fram rökstuddar athugasemdir áður en byggingarleyfi var veitt og áður en nokkrar framkvæmdir voru hafnar. Þessar athugasemdir hafi síðan verið margítrekaðar, þegar framkvæmdir hófust, fyrir úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál og fyrir dómstólum. Stefndu geti ekki unnið rétt á grundvelli framkvæmda sem frá upphafi voru unnar í heimildarleysi og vondri trú en slíkt sé ótækt. Þegar stjórnvaldsákvörðun hafi verið felld úr gildi teljist hún ógild frá upphafi samkvæmt meginreglu stjórnsýsluréttar. Bygging sumarhússins hafi því verið ólögmæt frá upphafi. Í ákvörðun sveitarstjórnar stefnda 17. maí 2006 sé á hinn bóginn ekkert fjallað um þýðingu þess að byggingarleyfið hafi verið ógilt. Þá virtist vera alveg litið fram hjá því að allar framkvæmdir stefndu hafi verið unnar í heimildarleysi og vondri trú, en þá geti sjónarmið um eyðileggingu verðmæta ekki gengið framar sjónarmiðum um réttarvörslu. Í 56. gr. skipulags- og byggingarlaga sé fjallað um þvingunarúrræði vegna framkvæmda sem brjóti í bága við skipulag eða eru án leyfis. Í 5. mgr. lagagreinarinnar komi fram að byggingarnefnd geti ávallt mælt fyrir um að fjarlægja skuli ólöglega byggingu eða byggingarhluta, jarðrask skuli afmáð eða starfsemi hætt. Stefnandi byggi á því að stefnda hafi verið skylt að mæla fyrir um að hin ólögmæta bygging stefndu skyldi fjarlægð. Ljóst sé að stefndi hafi brugðist alvarlega skyldum sínum með því að veita stefndu byggingarleyfi þvert á skilyrði 4. mgr. 43. gr. skipulagslaga sem áskilji samþykki meðeiganda fyrir framkvæmdum. Beri stefnda að koma aðstæðum í lögmætt horf á nýjan leik. Stefnandi byggi á því að það eigi a.m.k. við þegar fram komi réttmæt krafa frá aðila sem eigi lögvarinna hagsmuna að gæta, svo sem þegar sameigandi lóðar setji slíka kröfu fram í kjölfar þess að byggingarleyfi hafi verið ógilt fyrir dómi. Hvað sem öðru líði mótmæli stefnandi harðlega hagsmunamati sem lýst sé í ákvörðun sveitarstjórnar 17. maí 2006. Umfjöllun um meint tjón stefndu, verði byggingin fjarlægð, sé mótmælt. Ekki standist að tjónið geti numið meintum áætluðum byggingarkostnaði. Í fyrsta lagi liggi ekki fyrir gögn um byggingarkostnaðinn. Í öðru lagi muni vera unnt að flytja sumarhúsið í heilu lagi á annan stað án verulegs kostnaðar og fyrirhafnar. Í þriðja lagi sé ekki ástæða til annars en að ætla að söluverðmæti sumarhússins nemi a.m.k. byggingarkostnaði þess og því unnt að selja það án tjóns. Stefndu verði því ekki fyrir verulegu tjóni þótt sumarhúsið verði fjarlægt. Við þetta bætist að stefndu kunni að eiga skaðabótakröfu á hendur stefnda vegna mögulegs tjóns sem þær hafi orðið fyrir eða verði fyrir vegna þess að byggingarleyfið var ógilt. Þá mótmæli stefnandi umfjöllun í ákvörðun sveitarstjórnar stefnda um hagsmuni stefnanda í málinu, en lítið sé gert úr þeim. Hið rétta sé að sveitarsælu og næði stefnanda og fjölskyldu hans hafi verið raskað verulega, enda komin margfalt stærri bygging í stað þeirrar sem áður var, með tilheyrandi auknum fjölda gesta. Þetta hafi valdið stefnanda miklu hugarangri. Þá telji stefnandi að verðmæti eignar hans hafi rýrnað við tilkomu þessa gríðarstóra sumarhúss. Þar að auki hafi stefnandi eytt miklum tíma og fjármunum í að ná fram rétti sínum. Stefnandi geri athugasemdir við að aðeins hafi verið tekið á hagsmunum hans á grundvelli nábýlisréttar. Virtist alveg litið fram hjá því að land það, sem sumarbústaður stefndu standi á, sé í sameign þeirra og stefnanda. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, sameignarsamningi frá 15. maí 1954 og almennum reglum eignarréttar þurfi samþykki sameiganda fyrir þeim framkvæmdum stefndu. Af þessum sökum njóti stefnandi ríkari réttar en nágrannar almennt. Að öllu framangreindu virtu sé ótækt að stefnandi, sem brotið hafi verið gróflega á, þurfi við þessar aðstæður að láta sér nægja skaðabætur. Stefnandi mótmæli þeim fullyrðingum í ákvörðun sveitarstjórnar stefnda að stefnandi hafi mátt búast við að stefndu yrði leyfð stækkun á sumarhúsi sínu þar sem hann hefði sjálfur fengið leyfi árið 1996 án þess að formlegs samþykkis stefndu hefði verið aflað. Stefndu hafi byggt á þessum röksemdum fyrir dómi og þar hafi þær ekki verið teknar til greina. Þar að auki séu þær þýðingarlausar við mat á hagsmunum stefnanda og ómálefnalegt að taka þær til skoðunar. Hvað sem því líði hafi samþykki eigenda Sunnuhvols legið fyrir. Það samþykki hafi fengist þegar faðir stefnanda samþykkti eftir á stækkun á gamla Sunnuhvoli gegn því að honum væri heimil sambærileg stækkun á Víðilundi. Stækkun stefnanda 1996 hafi verið í fullu samræmi við þann áskilnað. Það sé því rangt að stefnandi hafi litið svo á að ekki þyrfti samþykki sameigenda fyrir framkvæmdum. Aldrei hafi komið fram mótmæli af hálfu stefndu við stækkun stefnanda og raunar hafi aðstandendur stefndu aðstoðað stefnanda lítillega við stækkunina. Nýi Sunnuhvoll sé á þremur hæðum og 178,2 m² á stærð, þ.e. þrefalt stærri en gamla sumarhúsið og núverandi sumarhús stefnanda. Því sé gjörólíku saman að jafna. Stefnandi hafi ætíð verið tilbúinn að samþykkja nokkra stækkun á sumarhúsi stefndu utar í landinu. Hann hafi komið fram af fullri sanngirni í garð stefndu. Stefnandi mótmæli enn fremur því sem fram komi í ákvörðun sveitarstjórnar stefnda um að mjög erfitt hafi verið að fallast á kröfu um að fjarlægja sumarhúsið á meðan ekki lægi fyrir skýr heimild dómstóls fyrir þeirri aðgerð. Hæstiréttur hafi fellt byggingarleyfið úr gildi og teljist bygging sumarhússins því hafa verið ólögmæt frá upphafi. Í lögum nr. 73/1997 sé mælt fyrir um úrræði sem sveitarstjórn skuli beita við slíkar aðstæður. Eðli máls samkvæmt þurfi enga sérstaka heimild dómstóla til þeirra, frekar en almennt til annarra starfa stjórnvalda. Af 5. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 verði ráðið að byggingarnefnd stefnda hafi borið að fjalla um kröfu stefnanda um að fjarlægja sumarhús stefndu. Sveitarstjórn stefnda hafi því ekki verið bær að lögum til að fjalla um kröfu hans. Krafa um að öll stefndu verði in solidum dæmd til að hlutast til um að sumarhús stefndu verði fjarlægt að viðlögum dagsektum sé að mestu leyti byggð á sömu röksemdum og þegar hafi verið raktar. Stefndi fari með stjórn skipulags- og byggingarmála samkvæmt lögum á því svæði þar sem umrætt sumarhús standi. Hlutverk stefnda sé að hafa eftirlit með því að farið sé að skipulags- og byggingarlögum á svæðinu og grípa til viðeigandi úrræða þegar út af er brugðið. Í þessu máli hátti svo til að Hæstiréttur hafi fellt úr gildi leyfi fyrir byggingunni. Á byggingarleyfinu hafi verið efnislegur annmarki sem ekki verði bætt úr án samþykkis stefnanda. Umrætt sumarhús sé því ólögmætt. Við þessar aðstæður beri stefnda skylda til að koma aðstæðum í lögmætt horf að nýju og hlutast til um að hin ólögmæta bygging verði fjarlægð. Það eigi sérstaklega við þegar eins hátti til og í þessu máli, þ.e. þegar krafan er sett fram af sameiganda í kjölfar ógildingar byggingarleyfis fyrir dómi. Um úrræði stefnda vísi stefnandi einkum til VI. kafla skipulags- og byggingarlaga. Verði fallist á fyrri kröfulið stefnanda felist í því viðurkenning á því að ákvörðun sveitarstjórnar stefnda hafi verið ólögmæt og að sveitarstjórn hafi borið að mæla fyrir um að sumarhús stefndu skyldi fjarlægt. Af þeirri niðurstöðu leiði að stefndu beri að fjarlægja sumarhús sitt svo sem stefnandi krefjist. Þá hvíli sú skylda á stefnda að fylgja því eftir að ólögmætar byggingar séu fjarlægðar með viðeigandi úrræðum, sbr. 57. gr. laga nr. 73/1997. Krafa á hendur stefndu sé enn fremur reist á sameignarsamningi um landspildu þeirra og stefnanda frá 15. maí 1954. Samkvæmt honum sé óheimilt að gera mannvirki á landinu nema báðir aðilar séu samþykkir því. Þar sem samþykkis stefnanda hafi ekki verið aflað fyrir framkvæmdunum beri stefndu að fjarlægja bygginguna á grundvelli sameignarsamningsins. Hér sé enn fremur vísað til almennra reglna eignarréttar sem áskilji að samþykkis annarra sameigenda sé aflað áður en hafnar eru slíkar meiri háttar framkvæmdir eins og þær sem stefndu hafi ráðist í, auk almennra réttarvörslusjónarmiða. Krafa um dagsektir sé reist á 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem heimilað sé að verða við kröfu um að skylda verði lögð á stefnda til annars en peningagreiðslu að viðlögðum dagsektum. Kröfu um 50.000 króna dagsektir sé mjög í hóf stillt. Tekið hafi verið mið af dómafordæmum Hæstaréttar við mótun kröfunnar og því eðli dagsekta að þeim sé ætlað að knýja aðila til að efna þá skyldu sem á hann hafi verið lögð með dómi. Fjárkrafa á hendur stefnda sé skaðabótakrafa sem reist sé á meginreglum stjórnsýsluréttar um skaðabótaábyrgð stjórnvalda vegna ólögmætra stjórnvaldsákvarðana og meginreglum skaðabótaréttar um skilyrði skaðabótaskyldu utan samninga. Þegar stjórnvaldsákvörðun hafi verið ógilt af dómstólum og þar með lýst ólögmæt geti þeir, sem fyrir tjóni hafi orðið af þeim sökum, sótt bætur til þess stjórnvalds sem ákvörðunina tók, að uppfylltum öðrum skilyrðum almennu skaðabótareglunnar. Ákvörðun sveitarstjórnar stefnda frá 2. apríl 2003 hafi verið felld úr gildi með dómi Héraðsdóms sem hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar. Það hafi verið gert þar sem ekki hafi legið fyrir samþykki stefnanda áður en byggingarleyfi var veitt, sbr. 4. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga. Ákvörðunin hafi þannig verið talin ólögmæt að efni til. Ákvörðuninni hafi einnig verið verulega áfátt að formi til. Stefnanda hafi ekki verið tilkynnt um meðferð málsins samkvæmt 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hann hafi því ekki fengið færi á að tjá sig um málið áður en ákvörðunin var tekin, sbr. 13. gr. laganna. Þá hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, þar sem ekki hafi verið rannsakað með fullnægjandi hætti hvort uppfyllt væru öll skilyrði laga til útgáfu byggingarleyfis. Virtist ákvörðunin hafa verið tekin á röngum forsendum, enda segi ranglega í bréfi byggingarfulltrúa stefnda til stefnanda 22. apríl 2003 að enginn ágreiningur sé um að stefnandi og stefndu eigi land sitt hvoru megin við lækinn. Ákvörðunin hafi ekki verið rökstudd með fullnægjandi hætti, sbr. 2. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga og 22. gr. stjórnsýslulaga. Stefndi hafi ekki framsent kærur stefnanda 1. og 2. apríl 2003 til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í samræmi við 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga. Í bréfi byggingarfulltrúa stefnda til stefnanda hafi verið gefnar villandi upplýsingar um kærufrest til úrskurðarnefndarinnar. Enn fremur hafi leiðbeiningar verið ófullnægjandi þegar ákvörðunin var birt stefnanda, sbr. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga. Stefnanda hafi aldrei verið tilkynnt um útgáfu byggingarleyfis til stefndu og raunar liggi ekki enn fyrir gögn um hvenær það var gefið út. Stefnandi byggi á því að sami efnisannmarki og helstu formannmarkar og að framan sé lýst hafi verið á ákvörðun sveitarstjórnar stefnda 5. febrúar 2004 þar sem samþykkt hafi verið stækkun frá fyrri umsókn stefndu, þ.e. vegna kjallara undir sumarhúsinu. Þeir stórfelldu annmarkar, sem hér hafi verið raktir á efni og formi umræddra ákvarðana, hafi verið slíkir að líta verði svo á að stefndi og þeir starfsmenn sveitarfélagsins, sem hann beri vinnuveitandaábyrgð á, hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við töku þeirra, a.m.k. einfalt gáleysi. Hinar ólögmætu og saknæmu ákvarðanir hafi valdið stefnanda miklu tjóni. Tjónið sé að rekja til þessara ákvarðana og sé sennileg afleiðing þeirra. Ef sveitarstjórn hefði tekið lögmætar ákvarðanir, hagað málsmeðferð sinni og framkomu gagnvart stefnanda í samræmi við lög og synjað um útgáfu byggingarleyfisins þá hefði stefnandi ekki orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og hefði heldur ekki þurft að ná fram rétti sínum fyrir Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála, umboðsmanni Alþingis og dómstólum og síðan að nýju fyrir stefnda. Að öllu framangreindu virtu telji stefnandi að uppfyllt séu skilyrði hinnar almennu skaðabótareglu utan samninga um gáleysi, orsakasamhengi, sennilega afleiðingu og tjón. Tjón stefnanda vegna hinna ólögmætu ákvarðana sé vegna greiðslu á lögmannskostnaði að fjárhæð 2.435.068 krónur. Stefnandi vísi til þess að barátta hans gagnvart stefnda hafi alls ekki verið þrautalaus, enda hafi stefndi ætíð hafnað kröfum hans og röksemdum. Því hafi verið fullkomlega eðlilegt að stefnandi leitaði sér aðstoðar lögmanns við að ná fram rétti sínum í málinu. Lögmannskostnaðurinn sundurliðast með svofelldum hætti: Krafa stefnanda styðjist við tímaskýrslur og reikninga lögmanna og kvittanir fyrir greiðslu þeirra. Stefnandi hafi þurft að bera allan virðisaukaskatt sinn sjálfur samkvæmt lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem hann sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og geti ekki innskattað hjá sér lögmannskostnað. Engin afstaða hafi verið tekin til kröfu stefnanda um lögmannskostnað á hendur stefnda í hinu fyrra dómsmáli þar sem þeirri málsókn hafi eingöngu verið beint að stefndu. Niðurstaða Hæstaréttar um að fella niður málskostnað á milli aðila í fyrra dómsmálinu komi því ekki í veg fyrir að stefnandi geti krafið stefnda um þann kostnað í þessu máli. Krafa stefnanda um miskabætur styðjist við b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þegar atvik málsins séu virt í heild verði að líta svo á að málsmeðferð og ákvarðanataka stefnda, og um leið framkoma gagnvart stefnanda, hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart friði stefnanda, æru hans og persónu í skilningi lagaákvæðisins. Um efnis- og formannmarka á nefndum ákvörðunum sé vísað til þess sem fram hafi komið hér að framan. Stefnandi hafi komið þeim upplýsingum á framfæri við stefnda að samþykki hans væri skilyrði fyrir útgáfu byggingarleyfis. Hefði sveitarstjórn stefnda þá þegar getað afturkallað ákvörðun sína frá 2. apríl 2003 á grundvelli 25. gr. stjórnsýslulaga. Ekkert mark hafi verið tekið á athugasemdum stefnanda og því raunar haldið fram af byggingarfulltrúa að ágreiningslaust væri að stefnandi og stefndu ættu land hvor sínu megin við lækinn, þvert á upplýsingar í þinglýstum gögnum sem stefnandi lagði fram. Þá hafi ákvörðun sveitarstjórnar stefnda 5. febrúar 2004, um leyfi til stækkunar, verið tekin án þess að stefnanda væri tilkynnt um meðferð málsins og gefið færi á að koma athugasemdum sínum á framfæri. Gera verði alvarlegar athugasemdir við þessa málsmeðferð því þegar ákvörðunin var tekin hafi legið fyrir sveitarstjórn stefnda allar upplýsingar um skýran rétt stefnanda sem sameiganda lóðarinnar. Þessi framkoma stefnda gagnvart stefnanda hafi verið verulega ámælisverð. Hinar ólögmætu ákvarðanir stefnda hafi raskað verulega friði stefnanda í sumarbústað hans á sameignarlandinu vegna framkvæmda stefndu á grundvelli hins lögmæta byggingarleyfis. Stefnandi hafi mótmælt framkvæmdunum um leið og þær hófust og krafist þess að þeim yrði hætt þegar í stað. Stefnandi krefjist 1.000.000 króna í miskabætur. Kröfunni sé í hóf stillt þegar tekið sé tillit til þess miska sem stefnandi hafi orðið fyrir, en mál þetta hafi valdið honum miklu hugarangri og óþægindum. Stefnandi krefjist vaxta á fjárkröfu sína frá þeim degi sem hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ.e. þegar sveitarstjórn stefnda tók ákvörðun sína 2. apríl 2003, sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé dráttarvaxta krafist frá þingfestingardegi samkvæmt 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr. Krafa um málskostnað sé reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 129. gr. laganna. Sé þess krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Um kröfu um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar stefnda og að sumarhús stefndu verði fjarlægt vísi stefnandi einkum til stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, almennra reglna stjórnsýsluréttar og eignarréttar og réttarvörslusjónarmiða, auk meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Um kröfu um dagsektir vísist til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um kröfu um skaðabætur vísi stefnandi einkum til meginreglna stjórnsýsluréttar um skaðabótaábyrgð hins opinbera, almennra reglna stjórnsýsluréttar, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, auk reglna skaðabótaréttar um skaðabótaskyldu utan samninga og innan og vinnuveitandaábyrgð hins opinbera á skaðaverkum starfsmanna sinna. Um miskabótakröfu vísast til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og um vaxta- og dráttarvaxtakröfu vísast til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um samaðild stefndu vísist til 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, en stefndu séu saman þinglýstir eigendur að sumarhúsinu Sunnuhvoli og eigi sameiginlega eignarhluta í landspildunni á móti stefnanda. Um samlagsaðild allra stefndu og heimild til kröfusamlags vísist til 1. mgr. 19. gr. og 27. gr. sömu laga. Allar kröfurnar sé að rekja til ákvörðunar sveitarstjórnar stefnda 2. apríl 2003, um að veita stefndu byggingarleyfi fyrir nýju sumarhúsi að Sunnuhvoli. Um varnarþing vísist til 32., 33. og 42. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps Af hálfu stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, er því lýst að deilt sé um sumarhús, sem standi á um tveggja hektara spildu úr landi Miðengis í Grímsnes- og Grafningshreppi. Á spildunni séu tvö sumarhús, Sunnuhvoll, sem sé í eigu meðstefndu, og Víðilundur í eigu stefnanda. Óumdeilt sé að eigendur sumarhúsanna höfðu framkvæmt á sérafnotalandi sínu og reist þar byggingar án þess að leita eftir samþykki hins áður en ágreiningur reis um byggingu sumarhúss stefndu, Margrétar og Sigrúnar. Þá sé ágreiningslaust að hin umdeilda bygging sé í samræmi við skipulag svæðisins. Með bréfi 10. maí 1996 hafi stefnandi sótt um byggingarleyfi fyrir viðbyggingu við sumarhús sitt hjá byggingarfulltrúa uppsveita Árnessýslu. Umsókninni hafi fylgt teikningar af sumarbústaðnum og afrit af fasteignamatsblaði með viðeigandi númerum. Samkvæmt því hafi stefnandi verið skráður eigandi sumarhússins Víðilundar, þ.e. húss og lóðar, með tilgreindu fastanúmeri 220-7797. Málinu hafi verið frestað þar sem teikning hafi ekki verið nógu góð. Stefnandi hafi sent endanlegar teikningar af sumarhúsinu með breytingum 3. maí s.á. Einnig hafi legið fyrir útprentun úr skrám Fasteignamats ríkisins fyrir lóð stefnanda og stefndu, en samkvæmt því hafi lóðir þeirra beggja verið sérskráðar og með ákveðnu landnúmeri. Stærð beggja lóða hafi verið tilgreind 10.000 fermetrar. Umsókn stefnanda hafi verið samþykkt á 6. fundi byggingarnefndar s.á. Samkvæmt þessu hafi stefnandi fengið samþykkt byggingarleyfi vegna stækkunar á sumarhúsi sínu. Stefnandi hafi ekki talið ástæðu til leita eftir samþykki stefndu vegna framkvæmda sinna og byggingarnefnd hafi heldur ekki gert það að skilyrði fyrir veitingu leyfisins. Ástæða þess hafi m.a. verið sú að litið hafi verið svo á að framkvæmdir væru á sérafnotalandi viðkomandi auk þess sem ekkert hafi komið fram hjá umsækjanda um að afla þyrfti samþykkis stefndu eða að viðkomandi land væri í sameign. Þó hafi byggingarfulltrúi átt nokkur samtöl við stefnanda. Þá hafi framkvæmdin ekki verið kynnt sérstaklega fyrir nágrönnum, þar sem hún var í meira en 10 metra fjarlægð frá lóðarmörkum. Með bréfi 19. mars 2003 hafi stefndu sótt um byggingarleyfi fyrir nýju sumarhúsi sem kæmi í stað eldra húss. Þar komi fram að eldra húsið yrði rifið og nýtt hús byggt á sama stað og myndi það ná heldur lengra til vesturs, þar sem þá var eldiviðarskúr og lítill útiskúr sem yrðu rifnir. Með umsókninni hafi fylgt teikningar. Afgreiðsla á umsókn stefnanda hafi hlotið sömu meðferð og afgreiðsla stefnanda á sínum tíma, enda líka skráð hjá Fasteignamati ríkisins sér lóð, 10.000 fermetrar, með sjálfstæðu landnúmeri. Byggingarnefnd hafi samþykkt teikningarnar og veitt byggingarleyfi vegna framkvæmdanna 25. mars s.á. Sama dag hafi byggingarfulltrúi sent teikningar af sumarbústaðnum til stefnanda, sem hafi haft samband og óskað upplýsinga um afgreiðslu málsins. Með bréfi byggingarfulltrúa til lögmanns stefndu 28. mars s.á. hafi verið tilkynnt að teikningin væri samþykkt. Einnig hafi byggingarfulltrúi upplýst um athugasemdir stefnanda og að honum hefðu verið sendar upplýsingar um hvað stæði til á lóðinni. Stefnandi hafi sent athugasemdir til byggingarnefndar og byggingarfulltrúa eftir að stefndi tók ákvörðun sína með bréfum 1. og 2. apríl s.á. Í fyrra erindinu komi m.a. fram að bústaðurinn sé á tveggja hektara lóð og af henni sé helmingur í óskiptri sameign. Gerðar voru athugasemdir við stærð hússins og staðsetningu. Í síðara erindinu sé vísað til samnings frá 15. maí 1954. Byggingarfulltrúi hafi svarað þessum erindum með bréfi 22. apríl 2003. Þar taki hann fram að teikning af sumarhúsi stefndu hefði verið samþykkt í byggingarnefnd 25. mars s.á. og að teikningin hefði verið send stefnanda til fróðleiks 27. mars s.á. Einnig að sveitarstjórn hefði samþykkt þessa afgreiðslu á fundi 2. apríl s.á. og að enginn ágreiningur væri um að hlutaðeigandi ættu land hvor sínum megin við lækinn og að nægjanlegt bil væri milli húsanna. Hann hafi tekið undir sjónarmið stefnanda um að þau myndu ganga formlega frá skiptingu á landinu. Hann hafi jafnframt upplýst að byggingarleyfið sem slíkt hefði ekki enn verið gefið út og að ef ætlunin væri að kæra þessa afgreiðslu yrði að beina kæru til Úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Samkvæmt þessu hafi verið ljóst að til þess hafi verið ætlast af hálfu byggingarfulltrúa og byggingarnefndar að stefnandi sneri sér sjálfur til nefndarinnar með kæru í málinu. Með bréfi byggingarfulltrúa 22. apríl s.á. hafi stefndu verið tilkynnt um afgreiðslu sveitarstjórnar og að erindi þeirra hefði verið samþykkt. Afgreiðsla byggingarnefndar hafi verið send ásamt greiðsluseðli fyrir byggingarleyfi og tekið fram að þegar það yrði greitt myndu stefndu fá stimplaða teikningu og útgefið byggingarleyfi. Í nóvember s.á. hafi stefndi fengið upplýsingar um að stefnandi hefði kært ákvörðun byggingarnefndar til Úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Stefndi hafi komið á framfæri athugasemdum sínum til nefndarinnar 20. nóvember. Stefndu hafi sótt um breytingar á byggingarleyfi 10. nóvember s.á., þ.e. að nýta grunn sem geymslu- og lagnakjallara. Á fundi byggingarnefndar 25. nóvember s.á. hafi teikningin verið tekin fyrir en ákveðið að fresta afgreiðslu meðan málarekstur fyrir úrskurðarnefndinni stæði yfir. Úrskurðarnefndin hafi kveðið upp úrskurð í kærumálinu 22. desember s.á. Kærunni hafi verið vísað frá nefndinni þar sem hún hefði borist allt of seint og ekkert sem réttlætt gæti hinn langa drátt sem varð á því að stefnandi legði fram kæru. Byggingarnefnd hafi samþykkt beiðni stefndu um breytingar 27. janúar 2004. Með bréfi 22. mars s.á. hafi stefnandi gert athugasemdir við þá afgreiðslu. Byggingarfulltrúi hafi svarað athugasemdum hans með bréfi 1. apríl s.á. Stefnandi hafi einnig kært þá ákvörðun en stefnda hafi aldrei verið tilkynnt um það eða gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum vegna þess. Úrskurðarnefndin hafi einnig vísað þeirri kæru frá með úrskurði 3. júní s.á., þar sem umrædd breyting á byggingarleyfinu snerti ekki hagsmuni stefnanda á þann veg að rétti hans væri hallað með þeim hætti sem áskilið væri í 4. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga. Af ákvæðinu yrði ráðið að lögvarðir hagsmunir væru skilyrði aðildar að kærumáli fyrir nefndinni. Stefndi hafi ekki fengið frekari tilkynningar um málið en sveitarfélaginu hafi hvorki verið stefnt til aðildar í dómsmáli stefnanda og stefndu um gildi byggingarleyfis né til réttargæslu. Þau málaferli hafi því farið fram án vitneskju og aðildar stefnda. Stefnda hafi ekki verið kunnugt um málaferlin um gildi byggingarleyfisins fyrr en dómur Hæstaréttar var kveðinn upp 19. janúar 2006, þar sem byggingarleyfi stefndu var fellt úr gildi. Stefnandi hafi gert þá kröfu að sumarhúsið yrði fjarlægt af landinu. Sveitarstjórn hafi tekið málið til athugunar þegar athugasemdir aðila lágu fyrir, aðstæður voru kannaðar á vettvangi og í kjölfarið hafi ákvörðun verið tekin á fundi 17. maí 2006. Sveitarstjórn hafi með rökstuddum hætti hafnað kröfu um niðurrif eða að eignin yrði fjarlægð. Stefnandi hafi sett fram kröfur um bætur úr hendi stefnda með bréfi 31. maí 2006 vegna málaferla á hendur stefndu, Margréti og Sigrúnu, og meintrar verðmætarýrnunar, auk þess sem krafist hafi verið miskabóta. Engar fjárhæðir hafi verið nefndar í bréfinu. Stefndi hafi hafnað þessum kröfum með bréfi 9. júní s.á., enda engin skilyrði fyrir bótaskyldu sveitarfélagsins í málinu eða sýnt fram á tjón stefnanda. Stefndi telji málatilbúnað stefnanda verðskulda aðfinnslur dómsins en fjöldi skjala hafi verið lagður fram í málinu án þess að eiga erindi í það. Þá geri stefndi einnig athugasemdir við að málið sé ekki höfðað á varnarþingi þeirrar fasteignar, sem um ræði, enda liggi fyrir að athugun á vettvangi sé nauðsynleg undir rekstri málsins. Stefnandi byggi dómkröfur sínar um að fjarlægja beri fasteign stefndu, Margrétar og Sigrúnar, á því að ekkert byggingarleyfi sé til staðar, verðmæti lóðar hans og eignar hafi rýrnað, málið valdið honum hugarangri og að framkvæmdir hafi verið unnar í vondri trú. Þá sé gerð krafa um skaðabætur úr hendi stefnda, aðallega vegna málskostnaðar. Stefndi krefjist þess að kröfum stefnanda, um ógildingu ákvörðunar stefnda og að fasteign stefndu verði fjarlægð, verði hafnað. Það byggi hann á því að ákvörðun stefnda hafi verið í samræmi við lög, skipulag svæðisins sem og meginreglur eignarréttar, auk þess sem hún hafi verið tekin að lokinni vandlegri athugun og mati á hagsmunum beggja aðila. Í Hæstarétti hafi hið umdeilda byggingarleyfi verið ógilt með vísan til þess að landspilda sú, sem sumarhús viðkomandi aðila standa á, væri í sameign þeirra og samþykki meðeigenda því skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis samkvæmt 4. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997. Þar sem málið hafi einungis fjallað um útgáfu byggingarleyfis og gildi þess, en ekki um áhrif þess fyrir umrædda byggingu, höfðu sjónarmið stefndu um að verðmæti færu forgörðum, yrði leyfið ógilt, enga þýðingu við úrlausn málsins. Rétturinn hafi því ekkert fjallað um afleiðingar þess að leyfið yrði ógilt eða hvort rétt væri að fjarlægja bygginguna. Við úrlausn á kröfu stefnanda um að fasteignin yrði fjarlægð hafi stefndi þurft að líta til ákvæðis 56. gr. skipulags- og byggingarlaga og meginreglna nábýlisréttar. Stefnandi telji að stefndi hefði átt að fjarlæga eignina með vísan til lagaákvæðisins, auk þess sem sveitarstjórn hefði ekki haft heimild til töku ákvörðunarinnar. Augljóst sé að sveitarstjórn hafi verið bær til að fjalla um kröfu stefnanda um að fjarlægja fasteignina. Sveitarstjórnum sé ætlað að hafa frumkvæði og annast framkvæmd mála samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, sbr. 2. mgr. 3. gr., og fara með yfirstjórn þessara mála, sbr. einnig 6. gr. sömu laga. Krafa stefnanda væri mjög viðurhlutamikil og lúti ekki einungis að endurskoðun á fyrri ákvörðun sveitarstjórnar um veitingu byggingarleyfis heldur einnig að því að fjarlægja fasteign sem þegar væri risin. Sveitarstjórn hafi því tekið málið til meðferðar og afgreiðslu. Þá geti 5. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 ekki falið í sér það skilyrði að byggingarnefnd fjallaði um kröfu stefnanda áður en sveitarstjórn tók málið fyrir, enda sé þar um heimildarákvæði að ræða og eigi auk þess einungis við þegar mæla skuli fyrir um að mannvirki verði fjarlægt. Svo hafi ekki verið í þessu tilviki. Einnig megi almennt benda á að afgreiðsla byggingarnefndar þurfi ætíð staðfestingu sveitarstjórnar en þær öðlist ekki gildi fyrr en sveitarstjórn hafi tekið ákvörðun. Stefnda hafi ekki verið skylt að lögum að fjarlægja fasteign stefnda, þrátt fyrir að byggingarleyfið hefði verið ógilt. Í 56. gr. laga nr. 73/1997 sé ekki kveðið á um hvernig með skuli fara þegar mannvirki, sem þegar hafi verið reist á grundvelli byggingarleyfis, sé löngu síðar ógilt. Engin fyrirmæli í lögunum skyldi sveitarstjórn til að taka ákvörðun um að fjarlægja mannvirki, sem þegar hafi verið reist á grundvelli byggingarleyfis, sem sé í samræmi við skipulag, og þar með samþykki sveitarstjórnar. Einungis sé að finna heimildarákvæði í 5. mgr. 56. gr. laganna til að fjarlægja ólögmæta byggingu en það kveði ekki á um beina skyldu til þess. Þar sem þarna sé einungis um heimildarákvæði að ræða, en ekki skyldu, verði við mat á því hvort fjarlægja skuli byggingu, þar sem byggingarleyfi hafi verið ógilt eftir að hún hefur verið reist, að hafa í huga sjónarmið um eyðileggingu verðmæta og þar með svonefnda grenndarreglu nábýlisréttar og þær meginreglur sem þar gildi. Sjónarmið um eyðileggingu verðmæta geti komið í veg fyrir að unnt sé að rífa eða fjarlægja eign sem þegar hafi verið reist. Einnig þurfi að líta til skipulagssjónarmiða sem og hagsmuna eiganda sumarhússins þegar niðurrif eignar sé augljóslega verulega íþyngjandi fyrir hann. Gæta þurfi meðalhófs í slíkum ákvörðunum sem og jafnræðisreglu. Samkvæmt nábýlisrétti setji réttarreglur eignarráðnum fasteignareiganda skorður eða takmörk af sérstöku tilliti til nálægðar annarra fasteigna og þeirra manna sem þar dvelji. Meginregla í nábýlisrétti sé að nágranni geti krafist þess að starfsemi sé hætt, ef hún hefur í för með sér óþægindi fram yfir það sem honum sé skylt að þola samkvæmt nábýlisrétti. Frá þeirri meginreglu sé gerð undantekning, ef ekki er unnt að koma í veg fyrir óþægindi án þess að mikil sóun verðmæta eigi sér stað, t.d. niðurrif fasteignar. Nágranni yrði í því tilviki að láta sér nægja skaðabætur, ef óþægindi fara fram úr því sem honum er skylt að þola samkvæmt nábýlisrétti, og svo framarlega sem hann geti sýnt fram á tjón. Tilhneiging dómstóla hafi verið að hafna niðurrifi fasteignar og viðurkenna fremur rétt til skaðabóta, geti viðkomandi sýnt fram á tjón. Þá þurfi skipulagsleg rök enn fremur að mæla með niðurrifi eða fjarlægingu eignar, auk þess sem gæta þurfi að almennum efnisreglum stjórnsýsluréttar, þ.e. meðalhófs og jafnræðis, og meta hagsmuni hlutaðeigandi aðila. Sveitarstjórn hafi haft þessi sjónarmið í huga við afgreiðslu á kröfu stefnanda. Annars vegar hafi þurft að líta til hagsmuna stefnanda af því að fá að vera í friði á sinni eign og að framkvæmdir verði í lágmarki á landinu. Stefnandi hafi þó sjálfur fengið leyfi til að stækka sumarbústað sinn árið 1996 án þess að aflað væri formlega samþykkis frá meðeigendum hans. Hins vegar hafi þurft að líta til hagsmuna stefndu, sem höfðu reist og kostað til byggingu þessa húss á landinu á grundvelli útgefins byggingarleyfis og samþykktra teikninga. Matið á hagsmunum aðila hafi lotið að því að bera saman, annars vegar meint tjón stefnanda vegna byggingarinnar og hins vegar hugsanlegan kostnað og eyðileggingu verðmæta yrði byggingin fjarlægð, sem og röskun og óþægindi, sem slík framkvæmd hefði í för með sér fyrir aðila. Af þessum sökum hafi aðstæður verið skoðaðar á vettvangi 9. maí 2006. Umrætt sumarhús sé fullbúið, fasteignin falli vel að umhverfi sínu og sé frágangur og umbúnaður mjög góður. Gerð hafi verið sér aðkoma að húsinu, malarvegur og plan fyrir framan bygginguna. Húsið sé reist á byggingarreit eldri byggingar en stækkun þess gangi öll í átt frá sumarhúsi stefnanda. Húsið sé tvær sambyggðar íbúðir með stórri verönd og hafi tveimur heitum pottum verið komið fyrir á veröndinni sem skjólgirðing umlyki. Stefndu noti sitt hvora íbúðina. Stefndu hafi áætlað að byggingarkostnaður næmi um 30 - 35 milljónum króna. Eftir skoðun á vettvangi hafi það verið mat sérfræðinga, sem sveitarstjórn hafi leitað til, að greind fjárhæð lægi nærri markaðsverðmæti eignarinnar. Miðað við framlagt álit Magnúsar Leópoldssonar, sem stefnandi byggi sjálfur á, telji stefnandi að meint tjón hans vegna byggingarinnar sé einungis 1.000.000 króna. Þrátt fyrir að stefndi mótmæli matinu þá sýni það þó engu að síður þann mikla mun, sem sé á hagsmunum aðila, og að mat stefnda á þeim hafi verið rétt. Á milli sumarhúsanna sé þéttvaxinn skógur, há grenitré, um 50 ára gömul. Á milli sérafnotalóða aðila renni lækur og fari bygging stefndu hvergi nær læknum en 10 metra. Það sé því ekki sjónlína á milli húsanna. Á grasflöt fyrir framan hús stefnanda sé þó hægt að sjá í skjólgirðingu á verönd stefndu. Stefnandi verði því ekki fyrir tjóni eða óþægindum í skilningi nábýlisréttar vegna byggingarinnar. Hugsanleg óþægindi verði ekki meiri en það sem almennt þekkist í öðrum sumarhúsahverfum, auk þess sem hin umdeilda bygging eða hagnýting hennar komi ekki í veg fyrir að stefnandi geti notið friðar á fasteign sinni. Þá sé endurbygging eignarinnar í samræmi við það sem tíðkast hafi á þessu svæði á undanförnum árum og skipulag svæðisins. Skipulagslegir hagsmunir hafi því ekki krafist þess að fasteignin yrði fjarlægð. Stefndi hafi því ekki talið hægt að fallast á kröfu um niðurrif eða að sumarhúsið yrði fjarlægt, enda hugsanlegt tjón eða óþægindi stefnanda óverulegt miðað við verðmætaröskun sem myndi óhjákvæmilega leiða af slíkri aðgerð. Engin skýr heimild væri fyrir slíkri aðgerð en Hæstiréttur hafi ekki tekið afstöðu til þeirra sjónarmiða að verðmæti færu forgörðum, er hann fjallaði um kröfu stefnanda um ógildingu byggingarleyfis. Að öllu þessu virtu og með hliðsjón af meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins hafi stefndi ekki getað fallist á kröfu stefnanda, sem sé mjög íþyngjandi í garð stefndu í ljósi hagsmuna aðila. Ákvörðun stefnda hafi því verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti vegna byggingarinnar. Hann hafi höfðað dómsmál einungis til ógildingar á leyfinu í febrúar 2004 en ekki gert samhliða kröfu um fjarlægingu hússins. Enn fremur hafi hann ekki krafist lögbanns til stöðvunar framkvæmda. Stefnandi hafi engum kröfum beint að stefnda sjálfum fyrr en með t-pósti 10. mars 2006, rúmum þremur árum eftir að hið umdeilda byggingarleyfi var veitt. Með vísan til alls þessa krefjist stefndi sýknu af kröfum stefnanda um ógildingu ákvörðunar stefnda og að fasteign stefndu verði fjarlægð. Slíkri kröfu verði auk þess ekki beint gegn stefnda eða stefndu sameiginlega. Stefndi eigi ekki aðild að slíkri kröfugerð og beri að sýkna hann þegar af þeirri ástæðu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Dagsektarkröfu sé mótmælt, grundvelli hennar og fjárhæð. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn m.a. á 57. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem heimili byggingaryfirvöldum að beita dagsektum til að knýja fram úrbætur, en í greindu ákvæði sé mælt svo fyrir að dagsektir renni í sveitarsjóð. Stefnandi geri hins vegar þá kröfu að dagsektir renni til hans. Samhengi kröfugerðar og málsástæðna hans sé óljóst hvað þetta varði. Af hálfu stefnda sé fjárkröfum stefnanda hafnað, en stefnandi byggi á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á meintu tjóni hans, annars vegar vegna lögmannskostnaðar og hins vegar miskabótum. Þrátt fyrir að ákvörðun stefnda frá 2. apríl 2003 um samþykkt á framkvæmdum stefndu hafi verið felld úr gildi með dómi Hæstaréttar þá hafi sú niðurstaða ekki sjálfkrafa í för með sér bótaskyldu eða bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Ekki geti verið um hlutlæga ábyrgð að ræða í tilvikum sem þessum. Þá sé því hafnað að uppfyllt séu skilyrði um saknæma háttsemi er leiði til skaðabótaábyrgðar. Afgreiðsla á umsókn stefndu um byggingarleyfi hafi verið með sama hætti og umsókn stefnanda sjálfs var afgreidd 1996. Hann hafi einnig endurbyggt eign sína 1972. Lóðirnar hafi verið sérskráðar hjá Fasteignamati ríkisins og hafi haft sérstakt landnúmer. Hvorki stefnandi né stefndu hafi talið ástæðu til að afla samþykkis hins fyrir framkvæmdum sínum. Í héraðsdómi, sem staðfestur hafi verið af Hæstarétti, sé tekið fram að stefndu hefðu átt að afla slíks leyfis. Slíkt hafi ekki getað verið í verkahring stefnda, enda ekkert sem hafi gefið til kynna að slíkt þyrfti til, miðað við fyrri framkvæmd og samskipti aðila. Eftir að stefndi staðfesti ákvörðun byggingarnefndar hafi stefnandi engar athugasemdir gert við afgreiðsluna en vísað í samning frá 15. maí 1954. Ágreiningur hafi hins vegar verið milli hlutaðeigandi um túlkun samningsins og framkvæmd hans. Byggingin hafi í öllu falli verið innan fjarlægðarmarka frá eign stefnanda og í samræmi við skipulag svæðisins. Þá sé því einnig hafnað að afgreiðsla og málsmeðferð stefnda hafi verið verulega áfátt að formi til, eins og stefnandi haldi fram. Byggingarfulltrúi hafi veitt stefnanda upplýsingar um afgreiðslu málsins og sent honum teikningar, auk þess sem upplýst hafi verið um hvert skyldi beina kæru vegna ákvörðunar stefnda. Byggingarfulltrúi og byggingarnefnd hafi ekki getað sinnt eða tekið við erindum stefnda sem kærum og hafi bent á að leita þyrfti til úrskurðarnefndarinnar með kæru. Eins og tekið sé fram í úrskurði Úrskurðarnefndar 22. desember 2003 hafi stefnanda mátt vera þetta ljóst. Þrátt fyrir að ekki hafi verið getið um kærufrest í erindi byggingarfulltrúa 22. apríl s.á. þá geti það eitt ekki leitt til bótaábyrgðar. Ekki hafi með nokkrum hætti verið reynt að villa um fyrir stefnanda heldur hafi honum verið veitt greið svör og upplýsingar. Stefnandi hafi sjálfur tilkynnt að hann nyti lögmannsaðstoðar í málinu og hvaða lögmaður gætti hagsmuna hans. Umfjöllun í stefnu um birtingu ákvörðunar sé einnig röng. Stefnanda hafi verið veittar upplýsingar um afgreiðslu málsins og honum kunngert um ákvörðun stefnda með bréfi 22. apríl 2003. Jafnframt hafi honum verið gerð grein fyrir því hvert beina ætti kæru í málinu. Þá sé það rangt að ákvörðun stefnda hafi ekki verið rökstudd með fullnægjandi hætti en ekki sé ljóst hvað stefnandi eigi við með því, þ.e. hvort þar sé vísað til ákvörðunar stefnda frá 2. apríl 2003 eða erindis byggingarfulltrúa frá 22. apríl s.á. Ákvörðun stefnda hafi verið afgreidd í samræmi við skipulags- og byggingarlög með tíðkanlegum hætti. Eftirfarandi rökstuðningur sé meginreglan í stjórnsýslulögum. Engin krafa um rökstuðning hafi komið fram frá málsaðilum. Úrskurðarnefnd hafi ekki gert athugasemd við rökstuðning ákvörðunarinnar. Ákvarðanir stefnda hafi því verið teknar með eðlilegum og réttmætum hætti, á grundvelli laga og samkvæmt hefðbundinni framkvæmd. Stefndi hafi tekið ákvörðun sína í góðri trú á þeim tíma þegar hún var tekin. Eftirfarandi ágreiningsmál, sem rekið var fyrir dómstólum og stefndi hafi enga aðild átt að, hafi lotið að ágreiningi um lagatúlkun og það hafi alls ekki verið jafn augljóst og stefnandi láti að liggja að skilja hafi átt samninginn frá 1954 á þann veg sem gert var. Ágreiningur um lagatúlkun eða skilning geti aldrei talist saknæm háttsemi. Fjárkrafa stefnanda lúti að lögmannskostnaði og miskabótum. Fjárhæðir varðandi lögmannskostnað séu háar og um gríðarlega mikinn kostnað að ræða miðað við ágreiningsefnið, sem hafi verið mjög afmarkað. Stefndi mótmæli að öllu leyti kröfum stefnanda um greiðslu lögmannskostnaðar vegna reksturs ágreiningsmála fyrir stjórnvöldum, umboðsmanni Alþingis og málskostnaði vegna dómsmáls, sem hann hafi ekki verið aðili að. Ótvíræða lagaheimild þurfi til að skylda stefnda til þess að greiða slíkan kostnað en hún sé ekki til staðar í lögum nr. 73/1997. Það sé í samræmi við þá meginreglu að almennt beri menn sjálfir kostnað af málarekstri á stjórnsýslustigi og fyrir umboðsmanni Alþingis. Skipti þar engu þótt á þeirra sjónarmið sé fallist. Kostnaður vegna reksturs máls fyrir héraðsdómi og Hæstarétti lúti að einkaréttarlegum ágreiningi stefnanda og stefndu en Hæstiréttur hafi fellt niður kostnað milli aðila. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á þessum málskostnaði og komi hann ekkert við. Stefndi sé ekki réttur aðili sem slíkri kröfu verði beint gegn og beri að sýkna stefnda af henni vegna aðildarskorts. Verði ekki á það fallist eigi við sömu sjónarmið og fyrr greinir varðandi það að lagaheimild skorti til að gera stefnda að bera slíkan kostnað auk þess sem engin sakargrundvöllur sé til staðar. Einnig sé á því byggt að stefndi sé ekki aðili að réttarsambandi stefnanda og lögmanns hans. Hvernig viðkomandi hefur ákveðið að haga málatilbúnaði sínum og reikningsgerð lúti alfarið að lögskiptum þeirra sjálfra án atbeina stefnda. Stefnandi verði að bera slíkan kostnað sjálfur. Rekstur mála sem stefnandi hafi stofnað til án aðildar stefnda sé alfarið á hans eigin ábyrgð og áhættu. Ósannað sé einnig að þetta tjón megi allt rekja til ákvörðunar stefnda en þetta sé ekki rökstutt af hálfu stefnanda. Málsmeðferð stefnanda sjálfs hafi verið til þess fallin að auka kostnað hans verulega. Enn fremur skorti á skilyrði um sennilega afleiðingu og orsakasamhengi. Þá beri að hafna miskabótakröfu stefnanda, enda engin grundvöllur fyrir slíkri kröfu að lögum. Stefnandi byggi á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi hafi ekki með nokkrum hætti veist gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda, eða gerst sekur um ólögmæta meingerð. Dómstólar hafi ekki fallist á að skilyrði séu til að dæma miskabætur í málum sem þessum. Varakrafa stefnda um lækkun sé annars vegar reist á sömu sjónarmiðum og þeim sem hann telur að eigi að leiða til sýknu og hins vegar á andmælum sem lúti að hinum einstöku liðum í fjárkröfu stefnanda. Þau andmæli felist í meginatriðum í því að forsendur þeirra fái ekki staðist eða tengsl ætlaðs tjóns við gjörðir stefnda í málinu. Samtals hafi 196,25 tímum verið eytt í þetta mál, sem sé langt úr hófi fram miðað við umfang þess og efni. Rekstur kærumála fyrir Úrskurðarnefnd hafi tekið samtals 49 tíma og umboðsmanns Alþingis vegna málsmeðferðar Úrskurðarnefndar 10,25 tíma. Úrræði til að skjóta málum til úrskurðar stjórnvalda og ekki síst til umboðsmanns Alþingis séu nærtæk og auðveld í raun, jafn afmarkað og deiluefnið hér var. Stjórnvöld séu bundin af reglum stjórnsýslulaga, þ.á m. rannsóknarreglu og reglu um andmælarétt. Ætla megi því að mál verði almennt nægjanlega upplýst og kæruleiðir séu greiðar. Framsetning kröfu fyrir sveitarstjórn hafi tekið 14,5 tíma. Ekki sé ljóst hvað þarna sé átt við en með ólíkindum sé að það taki slíkan tíma að setja fram kröfubréf. Kröfur á hendur sveitarfélaginu hafi ekki verið hafðar uppi fyrr en með tölvupósti 10. mars 2006 og eitt kröfubréf ritað 31. maí s.á., án þess að fjárkrafa væri höfð uppi. Rekstur dómsmáls í innbyrðis ágreiningsmáli stefnanda og stefnda hafi tekið samtals 122,5 tíma. Sé því mótmælt með sömu rökum. Þá sé enn fremur krafist greiðslu á útlögðum kostnaði lögmanns án nánari skýringa. Á tímaskýrslum sjáist að mjög margir lögmenn hafi komið að málinu, en á því beri stefnandi sjálfur ábyrgð. Stefnandi hafi engar kröfur gert á hendur stefnda fyrr en 10. mars 2006. Ekki var höfð uppi krafa á hendur stefnda við rekstur dómsmáls milli stefnanda og stefndu, ekki var þar gerð krafa um stöðvun framkvæmda eða fjarlægingu fasteignarinnar. Það sé algjörlega ótækt að stefndi eigi að bera kostnað af slíkum málarekstri og að það sé liðið að stefnandi geti rekið dómsmál eftir dómsmál með nýjum og nýjum málsástæðum og beint kröfum sínum að nýjum aðilum hverju sinni. Ekkert liggi fyrir um hvernig framlagðir reikningar geti tengst málsmeðferð hjá stefnda auk þess sem þeir geti ekki að lögum stofnað til bótaskyldu stefnda. Þá gildi hér einnig sjónarmið um takmörkun tjóns, sem stefnandi hafi augljóslega ekki gætt. Meint tjón sé því alls ósannað, auk þess sem stefnandi hefði þurft að leita eftir mati dómkvaddra matsmanna á meintu tjóni sínu vegna lögmannskostnaðar, annars vegar á stjórnsýslustigi og hins vegar fyrir dómi. Loks sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt en hann geti ekki miðast við fyrri tíma en dómsuppsögu þar sem ekki hafi verið settar fram rökstuddar kröfur sem unnt sé að byggja bætur á, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi byggi kröfu sína um sýknu á almennum reglum eignarréttar um grenndarsjónarmið, sem og reglum skipulags- og byggingarlaga. Þá sé byggt á meginreglum stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulaga, sbr. einkum jafnræðis- og meðalhófsreglu 11. og 12. gr. laga nr. 37/1993. Byggt sé á meginreglum skaðabótaréttar og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um dráttarvexti er vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einnig 3. mgr. 5. gr. sömu laga. Að því er málskostnaðarkröfu varði sé byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu, Margrétar og Sigrúnar Af hálfu stefndu er vísað til þess að landspildan þar sem þær og stefnandi eigi sameiginlega hagsmuni sé 2,16 ha. Eignarhluti hvors aðila um sig hafi verið með sérstöku fasteignamatsnúmeri og hafi hvor aðili haft sérafnot af skilgreindum hluta spildunnar, en hluti verið í óskiptri sameign. Land þetta hafi verið ræktað upp allt frá því upp úr 1950 en megnið af gróðursetningu á landinu og þeim plöntum sem þar séu hafi aðallega komið frá stefndu. Aðilar hafi hvor um sig framkvæmt, án sérstaks leyfis, á sínum sérgreinda hluta, en sameiginlegar ákvarðanir verið teknar um framkvæmdir á hinum óskipta hluta. Húsnæði stefndu hafi verið byggt árið 1946 og því ekki í neinu samræmi við það sem gengur og gerist á nútímamælikvarða. Þær hafi því ákveðið að rífa gamla húsið og byggja nýtt á sama stað. Eftir því sem þær best vissu, þá hafði stefnandi ekki sótt sérstaklega um leyfi til endurbyggingar húss síns árið 1997 og töldu stefndu honum það heimilt, enda á hans eignarhluta. Stefndu létu teikna fyrir sig nýtt hús og lögðu umsókn inn hjá byggingarnefnd stefnda 19. mars 2003. Í framhaldi af því hafi verið fjallað um málið á fundi 25. sama mánaðar og teikningar samþykktar. Stefnandi hafi haft samband við byggingarfulltrúa 27. mars s.á og fengið upplýsingar um að teikningar hefðu verið samþykktar. Næsta dag hafi byggingarfulltrúi sent stefndu bréf, þar sem upplýst hafi verið að nágranni hefði haft samband og væri ekki sáttur og að samþykkt byggingarnefndar væri ekki gild fyrr en sveitarstjórn hefði fjallað um hana. Byggingarnefnd stefnda hafi síðan borist athugasemdir stefnanda vegna byggingarleyfisins, en þar komi fram að bústaðurinn sé á tveggja hektara lóð en af henni sé helmingur í óskiptri sameign. Stefnandi hafi sent frekari athugasemdir daginn eftir, 2. apríl, en sama dag hafi afgreiðsla byggingarnefndar verið samþykkt á fundi sveitarstjórnar. Þar sem stefndu hafi á þessum tíma verið kunnugt um athugasemdir stefnanda hafi þær ákveðið að bíða með frekari framkvæmdir. Í september s.á. hafi framkvæmdir hafist með jarðvegsundirbúningi og vegarlagningu. Stuttur vegarkafli hins nýja vegar hafi verið lagður yfir sameiginlegan hluta landsins. Stefndu hafi borist skeyti 14. september þar sem skorað var á þær að hætta ólöglegum og ósamþykktum framkvæmdum á sameiginlegri lóð, að viðlagðri hótun um lögregluíhlutun. Í framhaldi af því hafi aðilar átt nokkur samtöl. Þær viðræður hafi endað með því að búið hafi verið til uppkast að samkomulagi milli aðila. Þegar á reyndi hafi stefnandi ekki verið reiðubúinn að skrifa undir það. Stefndu hafi haldið áfram með framkvæmdir en beðið fram í byrjun október með að rífa eldra húsið, m.a. með vangaveltur um, hvort frekari aðgerðir yrðu af hálfu stefnanda. Þegar ekkert slíkt gerðist hafi eldra húsið verið rifið og byrjað að slá upp fyrir grunni að hinu nýja húsi. Með stjórnsýslukæru 23. október s.á. hafi stefnandi kært málið til Úrskurðarnefndar í skipulags- og byggingarmálum. Nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að kæra hafi borist of seint og hafi málinu verið vísað frá. Í forsendum fyrir þeirri niðurstöðu sé tekið fram að stefnandi hafi ekki hafist handa við að leita réttar síns fyrr en sex mánuðum eftir útgáfu byggingarleyfis og eftir að stefndu höfðu látið rífa eldra húsið. Eftir þetta hafi stefnandi ekki tilkynnt stefndu um frekari ágreining eða krafist lögbanns á framkvæmdir og hafi stefndu því haldið áfram með þær. Dómsmálið hafi ekki verið höfðað fyrr en 30. janúar 2004. Með dómi Hæstaréttar hafi byggingarleyfið verið fellt úr gildi. Tekið hafi verið sérstaklega fram að ekki yrði fjallað að svo komnu máli um sjónarmið stefndu þess efnis að verðmæti færu forgörðum yrði byggingarleyfið ógilt. Stefndu byggi varnir sínar á því að þær séu ekki aðilar að kröfu stefnanda um að ákvörðun stefnda, þar sem hafnað er kröfu stefnanda um að fjarlægt verði sumarhús stefndu, verði felld úr gildi. Ekki sé gerð krafa um að þeim verði gert að þola einhverja ákvörðun og ekki að viðurkennd verði skylda sveitarfélags til framkvæmda. Vafasamt sé að dómstóll geti dæmt um kröfu þessa, eins og hún sé sett fram. Kröfur á hendur stefndu séu annars vegar að þeim verði gert að „hlutast til um“ að sumarhúsið verði fjarlægt að viðlögðum dagsektum til handa stefnanda. Með þessari framsetningu á kröfunni sé hún vart dómtæk. Ekki verði séð á hvaða grunni stefnandi byggi kröfu sína á hendur stefndu um að hlutast til um að fjarlægja sumarhús stefndu. Stefnandi eigi ekki beina kröfu á hendur þeim um að þau fjarlægi húsið eða að viðurkennt verði að stefnda beri að verða við kröfu stefnanda um að húsið verði fjarlægt. Ekki sé gerð krafa um að stefndu verði gert skylt með dómi að fjarlægja sumarhúsið, heldur að stefndu verði gert in solidum að hlutast til um að sumarhús verði fjarlægt. Verði ekki séð hvort hér sé í raun ætlunin að fá hnekkt ákvörðun stjórnvalds eða hvort verði kveðinn upp efnisdómur um það, hvað skuli gert við hús, sem byggt var samkvæmt gildu byggingarleyfi, sem síðan var fellt úr gildi eftir að framkvæmdum samkvæmt leyfinu hefur verið lokið. Stefndu krefjast þess að kröfu stefnanda, um að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar stefnda frá 17. maí 2006, verði hafnað. Ákvörðunin hafi verið tekin á lögformlegan hátt, að undangengnu vandlegu mati á málinu. Byggt hafi verið á málefnalegum rökum og ákvörðunin sé í góðu samræmi við lög og venjur á þessu sviði og í samræmi við meginreglur eignarréttar. Þá hafi ákvörðun stefnda verið tekin í samræmi við þá niðurstöðu stefnda, að veita bæði stefnanda og stefndu byggingarleyfi á lóðum sínum, án sérstaks samþykkis hins. Í dómi Hæstaréttar, sem stefnandi byggi kröfur sínar að öllu leyti á, sé einungis fjallað um afmarkað atriði, er snúi að formreglum um útgáfu byggingarleyfis. Í því máli hafi ekki verið fjallað um hvað ógilding leyfisins hefði í för með sér og sérstaklega tekið fram, bæði af hálfu héraðsdóms og Hæstaréttar, að ekki sé fjallað um afleiðingar þess og hagsmuni aðila tengda þeirri niðurstöðu. Því sé hafnað fullyrðingum stefnanda um að með ákvörðun sinni hafi stefndi lagt ómálefnaleg sjónarmið til grundvallar og virt fyrrnefndan dóm Hæstaréttar að vettugi. Stefndu byggi sýknukröfu sína á því að niðurstaða í Hæstaréttarmáli nr. 326/2005 leiði ekki til þess, að bygging stefndu skuli fjarlægð. Fallist hafi verið á að byggingarleyfið yrði ógilt, en ekki fjallað um, hvernig farið skyldi með þær framkvæmdir, sem þegar var lokið á meðan leyfið var í gildi. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda byggi hann á því að ákvörðun stefnda hafi verið tekin í andstöðu við lög og dóm Hæstaréttar. Því sé alfarið hafnað. Engin niðurstaða dómstóls liggi fyrir um það að umrætt sumarhús skuli fjarlægt. Þá sé hafnað þeirri túlkun stefnanda, að með því að ógilda byggingarleyfið, hafi falist mat héraðsdóms og Hæstaréttar á eyðileggingu verðmæta, enda sérstaklega tekið fram í dómi að slíkt mat hafi ekki farið fram. Þá mótmæli stefndu þeirri túlkun stefnanda að bygging sumarhúss stefndu teljist ólögmæt frá upphafi. Jafnvel þótt svo væri breyti það því ekki að stefndu hafi mátt treysta því að leyfi, gefið út af þar til bæru stjórnvaldi, veitti þeim rétt til framkvæmda. Þar hafi verið um ívilnandi ákvörðun að ræða og á þeirri ákvörðun hafi stefndu byggt mikla hagsmuni. Stefnandi hafi seint gert reka að því að gera formlegar athugasemdir. Tilvísanir stefnanda til þess að stefndu hafi verið kunnugt um mótmæli, hafi eingöngu falist í athugasemdum, án þess að stefnandi gerði reka að því að gera þær með formlegum hætti. Þá byggi stefnandi mál sitt á 56. gr. skipulags og byggingarlaga og túlki 5. mgr. hennar þannig að stefnda hafi verið „skylt“ að mæla fyrir um að hin ólögmæta bygging stefndu skyldi fjarlægð. Í lagaákvæðinu segi að byggingarnefnd geti ávallt mælt fyrir um að fjarlægja skuli ólöglega byggingu. Upphaf 56. gr. skilgreini að greinin eigi við um framkvæmdir sem brjóti í bága við skipulag eða séu án leyfis. Þær framkvæmdir sem um ræði í máli þessu brjóti ekki í bága við skipulag. Til skoðunar komi þá hvort umrædd bygging hafi í raun verið byggð án leyfis. Framkvæmdir þær sem áttu sér stað hafi verið á grundvelli leyfis, sem síðar hafi verið ógilt með dómi. Þær falli því ekki undir 56. gr. Jafnvel þótt litið verði svo á, þá verði að horfa til þess, að í greininni sé mælt fyrir um að byggingarnefnd geti, ekki að hún skuli. Þannig sé það lagt í mat nefndarinnar og þar með sveitarstjórnar, sem fari með yfirstjórn byggingarnefndar samkvæmt 6. gr. laganna, að meta forsendur fyrir beitingu 56. gr. Sveitarstjórn stefnda hafi metið málið þannig að framkvæmdir stefndu skyldu fá að standa og samkvæmt 56. gr. skipulags- og byggingarlaga hafi hún til þess fulla heimild. Mat um beitingu úrræðisins hljóti fyrst og fremst að byggja á almannahagsmunum og skipulagsrökum, en einstaklingum séu tryggð önnur réttarúrræði til að verja einkaréttarlega hagsmuni sína. Málefnaleg rök hafi búið að baki þeirri ákvörðun stefnda að beita ekki þvingunarúrræðum 56. gr. laganna. Við mat sitt hafi stefndi byggt á almennum reglum stjórnsýsluréttar, meðal annars jafnræðisreglu og meðalhófsreglu. Mótmælt sé fullyrðingu stefnanda um að hægt sé að flytja sumarhúsið í heilu lagi á annan stað, án verulegs kostnaðar og fyrirhafnar, en sú fullyrðing sé ósönnuð og alröng. Einnig sé því alfarið hafnað að söluverðmæti sumarhússins nemi a.m.k. byggingarkostnaði þess og því unnt að selja það án tjóns. Sú fullyrðing stefnanda sé einnig ósönnuð og alröng. Stefndu mótmæli fullyrðingum stefnanda um aukinn fjölda gesta en ekkert liggi fyrir því til sönnunar. Auk þess sé óljóst hverju tjóni það gæti valdið stefnanda. Nýr vegur hafi verið lagður upp að húsi stefndu og því valdi heimsóknir gesta og nýting eigenda engu tjóni fyrir stefnanda. Mótmælt sé að verðmæti eignar stefnanda hafi rýrnað við tilkomu þessa „gríðarstóra“ sumarhúss. Fyrir liggi í málinu matsgerð, sem stefnandi hafi sjálfur aflað, en samkvæmt henni sé verðmætarýrnun ein milljón króna. Í samanburði við aðra hagsmuni hljóti hagsmunir stefnanda af kröfu í máli þessu að vera óverulegir. Stefnandi byggi á því að hann njóti ríkari réttar en nágrannar almennt á grundvelli sameignarsamnings frá 1954. Stefnandi hafi sjálfur fengið að stækka hús sitt um 64% án þess að fá samþykki hjá stefndu. Stefnandi hafi sjálfur með þessu lagt grunn að túlkun sameignarsamnings frá 1954. Því sé mótmælt að fyrir framkvæmdum stefnanda hafi legið samþykki, enda sé það ósannað. Stefndu hafi vitað um endurbætur á húsinu, en hafi ekki haft hugmynd um að það hefði verið stækkað um 64%. Þá sé mótmælt fullyrðingu stefnanda um að hið nýja hús stefndu sé 178 m² að stærð, en byggingarleyfið sé fyrir 115,4 m². Kjallari undir húsinu hafi orðið til vegna þess hve djúpt þurfti að grafa fyrir grunni en hann hafi ekki fulla lofthæð. Þá mótmæli stefndu harðlega þeim sjónarmiðum sem stefnandi hafi uppi um að bygging sumarhússins teljist ólögmæt frá upphafi og að í lögum 73/1997 sé mælt fyrir um úrræði sem sveitarstjórn skuli beita. Þarna sé um heimildarúrræði að ræða, auk þess sem sú lagagrein eigi ekki við um hús sem reist sé á grundvelli útgefins byggingarleyfis. Byggingarnefndir fari með byggingarmál undir yfirstjórn sveitarstjórnar samkvæmt 6. gr. skipulags- og byggingarmála. Þannig verði að líta svo á að sveitarstjórn hafi yfirumsjón með ákvörðunum og sé því bær til að afgreiða erindi stefnanda. Stefndu krefjast sýknu af 2. kröfulið stefnanda og byggi þar á almennum reglum stjórnsýsluréttar, sjónarmiðum um jafnræðisreglu og meginreglum um meðalhófsreglur, auk almennra reglna eignaréttar. Stefndu mótmæli alfarið sjónarmiðum stefnanda um að á byggingarleyfi hafi verið efnislegur annmarki og því beri byggingaryfirvöldum skylda til að hlutast til um að fjarlægja hús stefndu. Þau lagasjónarmið, sem stefnandi vísi til, séu eingöngu heimildarákvæði, auk þess sem ekki sé fullvíst að bygging stefndu eigi þar undir, sökum þeirra aðstæðna sem uppi voru þegar framkvæmdir áttu sér stað. Þá segist stefnandi byggja á því, að ef fallist verði á fyrsta kröfulið, felist í því viðurkenning á því að ákvörðun stefnda frá 17. maí 2006 hafi verið ólögmæt og að sveitarstjórn hafi borið að mæla fyrir um að sumarhús stefndu skyldi fjarlægt. Þessu sé alfarið hafnað, enda ekki í neinu samræmi víð kröfugerð í 1 tl. aðalkröfu stefnanda. Engin krafa sé þar um að dómari mæli fyrir um að sveitarstjórn skuli mæla svo fyrir að sumarhús stefndu skuli fjarlægt. Til að dómari geti dæmt eftir kröfum stefnanda, verði þær að vera þannig fram settar, að niðurstaða fáist og hægt sé að framfylgja þeim. Um slíkt sé ekki að ræða hér. Þá sé enn og aftur mótmælt túlkun stefnanda á skipulags- og byggingarlögum, en í 57. gr. þeirra sé hvergi mælt fyrir um skyldu byggingaryfirvalda til að láta fjarlægja byggingar. Þá byggi stefnandi 2. lið kröfugerðar sinnar á sameignarsamningi milli aðila. Samkvæmt honum hafi aðilar, sem áttu landið árið 1954, gert með sér samning um nýtingu þess, enda á þeim tíma engin byggingaryfirvöld til að hafa eftirlit með framkvæmdum aðila. Í samningi þessum sé skilgreindur sérhluti hvors sumarhúss um sig. Í næsta kafla þar á eftir, sé fjallað um þann hluta landsins, sem ekki sé skilgreindur með sumarhúsum hvors aðila um sig, og þar sérstaklega tilgreint, að ekki megi gera nein mannvirki eða breyta landinu, nema báðir aðilar séu því samþykkir. Við lestur skjalsins og með hliðsjón af því, að strikað er yfir orð í texta skjalsins, sjáist að aðilar hafi verið að horfa til þess, að ekkert mætti framkvæma á sameiginlega svæðinu, nema með samþykki, en líklegt verði að telja, að orðið „þar“ liggi undir yfirstrikun á skjalinu, sem vísi þá til sameiginlega svæðisins. Þessi skýring fái einnig stuðning með vísan til umsóknar og framkvæmda stefnanda árið 1996, þegar hann sótti um og fékk útgefið byggingarleyfi til að stækka sumarhús sitt um 64%. Líklegt verði að telja, að stefnandi hafi ekki talið sig þurfa samþykki, þar sem um væri að ræða framkvæmdir á hans skilgreinda svæði. Þannig hafi framkvæmdir ávallt verið túlkaðar og aðilar lagt göngustíga og fellt tré og framkvæmt á sínum skilgreindu svæðum, án sérstakra samþykkta hins aðilans. Verði því að líta svo á, að ákveðin venja hafi myndast um nýtingu eignarinnar sem einnig fái stoð í skiptingu samkvæmt fasteignamati, sem skipti landsvæðinu upp í tvær sjálfstæðar einingar, hvor með sitt fastanúmerið. Þeirri túlkun stefnanda, að stefndu beri að fjarlægja sumarhús sitt, sé því alfarið hafnað, enda hvergi í þeim samningi lögð slík skylda á aðila. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. framangreinds samnings komi fram, að ef upp rísi ágreiningur milli annars hvors aðila og manns sem síðar kunni að koma í stað aðila, skeri fyrri eigandi úr. Komi nýir eigendur að báðum bústöðunum, skeri fyrri eigendur sameiginlega úr, en sýslumaðurinn í Árnessýslu tilnefni oddamann, ef ekki næst samkomulag. Ef annars fyrri eigenda nýtur ekki við, skeri hinn úr. Njóti hvorugs þeirra við, skuli ágreiningnum ráðið til lykta með þeim hætti sem landslög geri ráð fyrir. Í þessu máli háttar svo til, að stefndu, Sigrún og Margrét, leiði rétt sinn til umrædds lands að erfðum eftir föður sinn sem hafi verið upphaflegur eigandi landsins og aðili að fyrrgreindum sameignarsamningi. Stefnandi leiði hins vegar ekki rétt sinn af hinum upphaflega eiganda, Grími Gíslasyni, heldur föður sínum, sem hafi keypt af Grími. Þar með verði að líta svo á, samkvæmt skýrum fyrirmælum í sameignarsamningi, að fyrri eigandi, þ.e. faðir stefndu, og þeir sem leiði rétt sinn frá honum, skeri úr ágreiningi um samninginn. Ákvæði þetta sé sett af hálfu upphaflegra eigenda, þannig að tryggt væri, að þeir sem rétt sinn leiddu frá þeim, ættu í raun meiri réttindi á umræddu landi, heldur en þeir sem síðar keyptu sig inn í landið. Þar með merki að ágreiningur, sem kunni að koma upp varðandi sameignarsamninginn og túlkun hans, verði leystur með ákvörðun stefndu. Stefnandi hafi þar með ekki forræði á að bera fyrir sig framangreindan sameignarsamning, heldur hafi stefndu forræði á túlkun hans. Túlkun stefndu, reyndar eins og stefnanda áður, sé sú, að hvor aðili um sig geti framkvæmt á sínu sérsvæði, það sem fæst samþykkt af hálfu lögmætra skipulags- og byggingaryfirvalda og því geti stefnandi ekki borið fyrir sig brot á sameignarsamningi. Þá sé það túlkun stefndu, að í samningi hafi staðið til, að skilgreina að óheimilt væri að framkvæma nokkuð á því landi sem skyldi vera í óskiptri sameign, en ekki takmarka framkvæmdir á þeim svæðum sem sérstaklega voru skilgreind með hvoru húsi og þannig sérafmörkuð. Orðalag ákvæðisins merki að það land sem sé til sameiginlegra afnota sé í óskiptri sameign, en hinir hlutarnir í skiptri eign. Því sé alfarið hafnað þeirri kröfu stefnanda að stefndu beri að fjarlægja hús sitt á grundvelli sameignarsamnings upphaflegra eigenda. Þá sé dagssektarkröfu stefnanda honum til handa mótmælt. Samkvæmt 57. gr. skipulags- og byggingarlaga sé gert ráð fyrir því, að byggingaryfirvöld geti lagt á dagsektir, ef ekki er farið að kröfum nefndarinnar, en hvergi sé gert ráð fyrir að þær sektir verði lagðar á til handa stefnanda. Því sé alfarið mótmælt, að stefnandi geti verið aðili að dagsektum í máli þessu. Telji stefnandi sig eiga kröfu um dagsektir í málinu, þá hljóti þær að tengjast því, að stefndi verði dæmdur til að greiða dagsektir til stefnanda, meðan hann verði ekki við kröfum stefnanda. Reyndar sé samt illa hægt að átta sig á, með hliðsjón af kröfum stefnanda, hver skylda stefndu eigi að vera í þeim efnum. Málskostnaðarkröfu stefnanda sé hafnað. Allar þær kröfur, sem stefnandi hafi uppi í þessu máli, hafi stefnandi getað haft uppi í því máli sem rekið var um gildi byggingarleyfis og þannig komið í veg fyrir að höfða þyrfti tvö dómsmál. Stefnandi hafi jafnframt átti þann kost að kæra til Úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála ákvörðun stefnda, en það úrræði takmarki kostnað verulega. Af þessum sökum verði, hver sem niðurstaða máls þessa verði, alfarið að hafna málskostnaðarkröfu stefnanda og dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Stefndu byggi kröfu sína um sýknu á almennum reglum eignarréttar, bæði um grenndarsjónarmið og vernd eignarréttar, sem og reglum skipulags- og byggingarlaga. Þá sé byggt á meginreglum stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulaga, einkum 11. og 12. gr. laga nr. 37/1993. Um rekstur málsins vísist til 1aga nr. 91/1991, m.a. til 2. mgr. 16. gr. Um dráttarvexti sé vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einnig 3. mgr. 5. gr. sömu laga. Að því er málskostnaðarkröfu varði sé byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Málatilbúnaði stefnanda verður ekki talið áfátt á þann hátt að leiða ætti til frávísunar á kröfum hans í málinu án kröfu stefndu. Stefnandi hefur skýrt kröfur sínar og á hvaða lagagrundvelli þeim er beint gegn stefndu en þær skýringar verður að telja fullnægjandi eins og málið er lagt fyrir dóminn. Stefnandi höfðaði málið á heimilisvarnarþingi tveggja stefndu sem er heimilt samkvæmt 1. mgr. 32. gr. og 1. mgr. 42. gr. laga um meðferð einkamála. Ekki er skilyrði samkvæmt lögunum að málið sé höfðað á fasteignarvarnarþingi, enda kemur það atriði, að málið er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, ekki í veg fyrir vettvangsgöngu í öðru umdæmi, þurfi hún að fara fram. Stefnandi byggir ógildingarkröfuna á því að ákvörðun stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, frá 17. maí 2006 sé í andstöðu við lög og dóm Hæstaréttar frá 19. janúar 2006 þar sem byggingarleyfið var fellt úr gildi. Stefnandi styður kröfuna meðal annars þeim rökum að óheimilt hafi verið að byggja ákvörðunina á sjónarmiðum um eyðileggingu verðmæta þegar fyrir liggi að Hæstiréttur hafi fellt byggingarleyfið úr gildi, meðal annars af þeim sökum að stefndu hafi ekki verið í góðri trú við framkvæmdirnar. Á þetta verður ekki fallist. Í dómi Hæstaréttar er tekið fram að ekki verði að svo komnu máli fjallað um þau sjónarmið að verðmæti fari forgörðum verði byggingarleyfið ógilt. Við mat sveitarstjórnar stefnda á því, hvort taka ætti til greina kröfu stefnanda um að húsið yrði fjarlægt, voru sjónarmið um eyðileggingu verðmæta meðal þess sem gátu skipt máli. Hin umdeilda ákvörðun stefnda er byggð á því að hugsanlegt tjón, eða óþægindi stefnanda, verði að telja óverulegt miðað við verðmætaröskun sem myndi óhjákvæmilega leiða af slíkri aðgerð. Ekki hefur verið sýnt fram á að ómálefnanlegum sjónarmiðum hafi verið beitt við hagsmunamatið. Verður með vísan til þessa ekki fallist á að ólögmætt hafi verið að byggja á þessu og að ákvörðunina beri að fella úr gildi af þessum sökum. Þá byggir stefnandi á því að stefnda hafi verið skylt að mæla fyrir um að hin ólögmæta bygging stefndu skyldi fjarlægð með vísan til þvingunarúrræða í 56. gr. skipulags- og byggingarlaga. Í 1. mgr. lagagreinarinnar segir að ef framkvæmd er hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni, hún byggð á annan hátt en leyfi standi til eða ef bygging er tekin til annarra nota en sveitarstjórn hefur heimilað, geti skipulagsfulltrúi eða byggingarfulltrúi stöðvað slíkar framkvæmdir tafarlaust. Í 2. mgr. segir að ef byggingarframkvæmd er hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni og hún brýtur í bága við skipulag eða framkvæmd er hafin með byggingarleyfi, sem brýtur í bága við skipulag, beri byggingarfulltrúa að stöðva framkvæmdir tafarlaust og síðan skuli hin ólöglega bygging fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Þá segir í 5. mgr. sömu lagagreinar að byggingarnefnd geti ávallt mælt fyrir um að fjarlægja skuli ólöglega byggingu eða byggingarhluta, jarðrask skuli afmáð eða starfsemi hætt. Ekki er á því byggt í málinu að sumarhúsið brjóti í bága við skipulag. Hér verður að líta svo á að þrátt fyrir að byggingarleyfið hafi verið fellt úr gildi sé ekki unnt að leggja til grundvallar að stefnda sé skylt að beita þvingunarúrræðum í þessu tilviki samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, enda verður að telja að viðhlítandi lagaheimildir skorti fyrir því. Verður hin umdeilda ákvörðun stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, því ekki felld úr gildi með vísan til þessara röksemda stefnanda. Þá verður að hafna því að ákvörðun stefnda sé í andstöðu við ofangreindan dóm Hæstaréttar, eins og stefnandi heldur fram. Í dóminum er tekið fram að kröfugerð í því máli sé um ógildingu byggingarleyfis. Ekki er þar tekin afstaða til þess á hvern hátt stefnda beri að taka ákvörðun um það efni sem til úrlausnar var þegar stefndi tók hina umdeildu ákvörðun. Stefnandi vísar til þess að ómálefnalegt hafi verið í ákvörðun stefnda að byggja á því sjónarmiði að stefnandi hafi sjálfur stækkað hús sitt án samþykkis meðeiganda. Ekki verður fallist á að þetta atriði hafi vegið svo nokkru nemi í hinni umdeildu ákvörðun, eins og það er þar fram sett, þannig að hún gæti sætt ógildingu af þessum sökum. Samkvæmt 5. mgr. 56. gr. hefur byggingarnefnd heimild til að mæla fyrir um að fjarlægja skuli ólöglega byggingu. Þetta lagaákvæði verður ekki túlkað þannig að sveitarstjórn stefnda hafi verið óheimilt að fjalla um kröfu stefnanda. Í tölvupósti lögmanns stefnanda til byggingarfulltrúa 10. mars 2006 er því lýst að stefnandi furði sig á því að byggingaryfirvöld og sveitarstjórn stefnda hefðu ekki þegar gripið til viðeigandi ráðstafana í kjölfar dóms Hæstaréttar, sem áður er vísað til, og vitnað til úrræða í VI. kafla skipulags- og byggingarlaga. Í ljósi þessa verður að telja eðlilegt að sveitarstjórnin fjallaði um kröfu stefnanda. Með vísan til þess er ekki fallist á að ákvörðun stefnda beri að fella úr gildi af þessari ástæðu. Að framangreindu virtu ber að hafna þeirri kröfu stefnanda að ofangreind ákvörðun sveitarstjórnar stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, verði felld úr gildi og er stefndi því sýknaður af henni. Krafa stefnanda, um að öll stefndu verði in solidum dæmd til að hlutast til um að sumarhús stefndu verði fjarlægt að viðlögðum dagsektum er renni til stefnanda, er byggð á því að Hæstiréttur hafi fellt úr gildi leyfi fyrir byggingunni. Sumarhúsið sé því ólögmætt og stefndu geti ekki bætt úr því á eigin spýtur. Stefnda beri skylda til að koma aðstæðum í lögmætt horf að nýju og hlutast til um að hin ólögmæta bygging verði fjarlægð. Hlutverk stefnda sé að hafa eftirlit með því að farið sé að skipulags- og byggingarlögum og að grípa til viðeigandi úrræða þegar út af er brugðið. Stefnandi vísar einkum til úrræða samkvæmt VI. kafla skipulags- og byggingarlaga. Ekkert ákvæði í þeim lögum segir til um það hvernig með skuli fara þegar þannig háttar til að byggingarleyfi hefur verið fellt úr gildi og sveitarstjórn bregst ekki sérstaklega við því. Stefnandi vísar til 57. gr. skipulags- og byggingarlaga varðandi þá röksemd að sú skylda hvíli á stefnda að fylgja því eftir að ólögmætar byggingar séu fjarlægðar með viðeigandi úrræðum. Ekki verður séð að lagaákvæðið eigi við um þessa kröfu en þar segir að sinni aðili ekki fyrirmælum byggingarfulltrúa eða byggingarnefndar innan þess frests sem sveitarstjórn setur geti hún ákveðið dagsektir þar til úr verði bætt. Þessa kröfu stefnanda verður því að telja að skorti viðhlítandi lagastoð. Ákvæði samningsins, sem stefnandi vísar til, verða ekki túlkuð þannig að með þeim verði sú skylda lögð á stefndu að þeim verði gert að hlutast til um að fjarlægja húsið, eins og stefnandi krefst. Gildir einu í því sambandi þótt byggingarframkvæmdin fari í bága við samninginn enda felst ekki í honum að skylt sé að afmá framkvæmdir sem gerðar eru af hálfu eiganda án samþykkis meðeiganda. Ber með vísan til þessa að sýkna alla stefndu af þessari kröfu stefnanda. Skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda, Grímsnes- og Grafningshreppi, er byggð á meginreglum stjórnsýsluréttar um skaðabótaábyrgð stjórnvalda vegna ólögmætra stjórnvaldsákvarðana og meginreglum skaðabótaréttar um skilyrði skaðabótaskyldu utan samninga. Krafan er byggð á því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna kostnaðar, sem lent hafi á honum við að halda til haga réttindum sínum, vegna hinnar ólögmætu ákvörðunar stefnda. Ákvörðun stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, um að veita stefndu, Margréti og Sigrúnu, byggingarleyfi, var felld úr gildi ásamt byggingarleyfinu með dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006, eins og þegar hefur komið fram. Í dóminum segir að samkvæmt 4. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 sé samþykki meðeiganda, ef um sameign sé að ræða, skilyrði fyrir því að byggingarleyfi verði veitt. Þar sem samþykki stefnanda lá ekki fyrir hafi ekki verið heimilt að gefa út byggingarleyfi fyrir framkvæmdum á sameigninni. Samkvæmt þessu var útgáfa byggingarleyfisins ólögmæt af hálfu stefnda. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi kynnti byggingarfulltrúa að um sameiginlegt land væri að ræða og upplýsti um samninginn frá 15. maí 154 með bréfum 1. og 2. apríl 2003. Verður að telja að stefndi beri bótaábyrgð á tjóni stefnanda, sem af hinni ólögmætu stjórnarathöfn stefnda hlaust, enda þykja öll skilyrði skaðabótaskyldu vera fyrir hendi. Stefnandi hefur lagt fram gögn um útlagðan kostnað vegna reksturs málsins fyrir dómstólum, kvörtunar til umboðsmanns Alþingis, kæru til úrskurðarnefndar í skipulags og byggingarmálum og meðferðar málsins hjá sveitarstjórn, svo og fyrir útlögðum kostnaði. Gögnin staðfesta að kostnaður er samtals að fjárhæð 2.435.068 krónur. Hefur því sem fram kemur í þessum gögnum ekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Verður með vísan til þessa að taka kröfu stefnanda til greina en engar viðhlítandi forsendur þykja vera fyrir því að lækka kröfuna. Um miskabótakröfu er af hálfu stefnanda vísað til b-liðar 26. gr. skaðabótalaga. Þar segir að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Hér verður ekki talið að skilyrðum þessa lagaákvæðis sé fullnægt. Með vísan til þess ber að sýkna stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepp af þessari kröfu stefnanda. Kröfu stefnanda um vexti samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu er ekki mótmælt af hálfu stefnda en dráttarvaxtakröfunni er mótmælt. Stefnandi krafði stefnda um bætur 31. maí 2006 en samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu bera skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi lagði sannanlega fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Samkvæmt þessu ber að taka kröfu stefnanda um vexti til greina en dráttarvextir reiknast frá 30. júní 2006 til greiðsludags. Rétt þykir að stefndi, Grímsnes- og Grafningshreppur, greiði stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Þá þykir rétt að málskostnaður milli annarra málsaðila falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari en dómsuppkvaðning hefur dregist vegna mikilla embættisanna dómarans. Dómsorð: Stefndi, Grímsnes- og Grafningshreppur, er sýknaður af kröfu stefnanda, Haraldar Ellingsen, um að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar stefnda 17. maí 2006 þar sem hafnað var kröfu stefnanda um að fjarlægt yrði sumarhús stefndu Margrétar og Sigrúnar Óskarsdætra, Sunnuhvoll (fastanúmer 227-7118), á 2,16 ha sameiginlegri lóð þeirra og stefnanda í Miðengislandi í Grímsnes- og Grafningshreppi. Stefndu, Grímsnes- og Grafningshreppur, Margrét Óskarsdóttir og Sigrún Óskarsdóttir, eru sýknuð af kröfu stefnanda þess efnis að þeim verði in solidum gert að hlutast til um að framangreint sumarhús verði fjarlægt að viðlögðum 50.000 króna dagsektum sem renni til stefnanda. Stefndi, Grímsnes- og Grafningshreppur, greiði stefnanda 2.435.068 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. apríl 2003 til 30. júní 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 800.000 krónur í málskostnað. Annar málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 75/2000
|
Vinnusamningur Höfundarréttur
|
K var starfsmaður F í fullu starfi, en gegndi jafnframt sérstöku launuðu aukastarfi sem tækniráðgjafi F. K hannaði forrit fyrir hleðsluútreikninga vegna flugvéla F og afkastagetu flugbrauta. F tók forritið í notkun í ágúst 1984 og taldist leiga fyrir það vera innifalin í þóknun til K fyrir störf sem tækniráðgjafi. Á árinu 1990 var síðan tekin í notkun endurbætt gerð forritsins og þá samið um eingreiðslu til K fyrir afnot þess, en jafnframt að hann fengi tiltekna fasta þóknun fyrir að halda forritinu við. Átti sú þóknun að vera sömu fjárhæðar og þóknunin, sem K hafði fengið allt frá 1984 vegna starfs tækniráðgjafa. Árið 1994 gerði F samning við nemendur í Tölvuháskóla Verslunarskóla Íslands um að gera hugbúnað fyrir jafnvægis- og þyngdarútreikninga fyrir flugvélar fyrirtækisins. Var það forrit tekið í notkun síðar á því ári og samkomulagi K og F sagt upp. K höfðaði mál og krafðist greiðslu á því, sem hann taldi vanta upp á fulla greiðslu þóknana samkvæmt samningum sínum við F frá 1984 og 1990, auk skaðabóta vegna óheimillar notkunar forritsins eftir 1994 og brota á höfundarrétti. Hæstiréttur taldi K ekki hafa sýnt fram á að hann ætti rétt á frekari þóknun en hann hefði þegar fengið frá F, en til þess var einnig litið að K hafði ekki hreyft athugasemdum út af greiðslu hennar fyrr en eftir uppsögn samnings þeirra. Hæstiréttur féllst ekki á að K ætti rétt til bóta vegna óheimilla afnota þar sem F hefði greitt fyrir ótímabundinn afnotarétt af forritinu. Því hefði notkuninni ekki verið markaður ákveðinn tími og F þar af leiðandi heimil afnot þess eftir uppsögn á samningi við K án frekari greiðslna. Að endingu taldi Hæstiréttur ósannað að fyrrnefndum nemendum hefði verið veittur slíkur aðgangur að forriti K að það gæti talist brot á höfundarrétti hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. febrúar 2000. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 11.642.000 krónur ásamt málskostnaði í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 13. júní 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins var aðaláfrýjandi ráðinn til starfa hjá gagnáfrýjanda á árinu 1979 sem flugstjóri á flugvélum af gerðinni Fokker F 27, en þar á undan hafði hann unnið sem flugmaður hjá gagnáfrýjanda um nærri fimmtán ára skeið. Með bréfi 20. október 1984 var aðaláfrýjanda falið aukastarf sem tækniráðgjafi hjá gagnáfrýjanda. Átti aðaláfrýjandi einkum að hafa umsjón með atriðum, sem vörðuðu útreikninga á þyngd og jafnvægi við hleðslu flugvéla, en jafnframt skyldi vera innifalin „leiga á V/O og W&B progrömum fyrir flugvélar félagsins.” Vegna þessa aukastarfs átti aðaláfrýjandi að fá 9% álag á laun frá 1. júlí 1984 að telja. Þessi ráðning aðaláfrýjanda í aukastarf virðist hafa átt þann aðdraganda að hann hafi að ósk gagnáfrýjanda látið til sín taka ýmis verkefni varðandi hleðsluskráningu flugvéla af áðurnefndri gerð. Í framhaldi af því kveðst aðaláfrýjandi hafa farið að semja forrit á leikjatölvu fyrir hleðsluútreikninga og síðan forrit um afkastagetu flugbrauta. Til samans hafi þessi forrit myndað eina heild og fengið heitið KALEX. Hafi gagnáfrýjandi fengið það til notkunar í ágúst 1984 fyrir flugvélar sínar af gerðinni F 27 og hafi verið um leigu á því að ræða samkvæmt fyrrgreindum ummælum í bréfi hans 20. október sama árs. Aðaláfrýjandi kveðst hafa orðið flugstjóri sumarið 1987 á vélum gagnáfrýjanda af gerðinni DC 8. Hafi flugrekstrarstjóri félagsins beðið hann í framhaldi af því að gera tölvuforrit til sambærilegra nota fyrir þotur þess. Í því skyni kveðst aðaláfrýjandi hafa á eigin kostnað keypt einmenningstölvu ásamt hugbúnaði og hafist handa við verkið eftir að hafa aflað sér nauðsynlegrar þekkingar. Hafi þetta forrit síðan orðið til í frumgerð á árinu 1989. Gagnáfrýjandi hafi um þær mundir ákveðið að kaupa nýjar þotur af gerðinni B 737 og B 757 og óskað eftir að aðaláfrýjandi miðaði forritið við notkun þeirra. Hann hafi lokið gerð þess haustið 1989 og gagnáfrýjandi afhent það reiknistofnun Háskóla Íslands til athugunar, en þar hafi það fengið jákvæða umsögn í febrúar 1990. Í apríl á því ári hafi gagnáfrýjandi falast eftir kaupum á forritinu fyrir 200.000 krónur, en því hafi aðaláfrýjandi hafnað. Í september 1990 hafi gagnáfrýjandi síðan óskað eftir því við aðaláfrýjanda að eldra forritið fyrir flugvélar af gerðinni F 27 yrði endurgert til notkunar í nýjum tölvubúnaði og hafi hann tekið það að sér. Í málinu liggur fyrir skjal frá 14. september 1990, sem eftir efni sínu átti að geyma samkomulag milli aðilanna. Sagði þar að gagnáfrýjandi kaupi af aðaláfrýjanda hleðsluforrit fyrir flugvélar af gerðinni F 27, B 737-400 og B 757-200, svo og flugtaksgetuforrit fyrir fyrstnefndu flugvélarnar til notkunar á Reykjavíkurflugvelli. Fyrir þetta skyldi gagnáfrýjandi greiða í einu lagi 500.000 krónur. Að auki átti aðaláfrýjandi að leggja til viðhaldsþjónustu vegna þessara forrita, en fyrir hana fengi hann 9% álag á laun sín. Þetta skjal var undirritað af hálfu gagnáfrýjanda, en ekki af aðaláfrýjanda. Með bréfi 8. október 1990 tilkynnti síðan flugrekstrarstjóri gagnáfrýjanda ýmsum öðrum starfsmönnum hans og loftferðaeftirlitinu að samkomulag hefði náðst við aðaláfrýjanda um kaup og not af „hleðsluforriti hans fyrir vélar félagsins”, sem gagnáfrýjandi tæki í notkun 15. sama mánaðar. Óumdeilt er að gagnáfrýjandi greiddi aðaláfrýjanda fyrrnefndar 500.000 krónur, svo og að aðaláfrýjandi hafi eftir sem áður fengið 9% álag á laun sín. Aðaláfrýjandi hefur lagt fram í málinu skjal með fyrirsögninni „drög að samningi um afnotarétt að KALEX forriti”, sem dagsett er 9. október 1990, og annað skjal með fyrirsögninni „samkomulag vegna afnotaréttar að KALEX forriti”, dagsett 23. maí 1991. Bæði þessi skjöl mun aðaláfrýjandi hafa gert með það fyrir augum að úr yrði samningur milli aðilanna, en hvorugt þeirra var undirritað. Í flestum atriðum voru þau samhljóða, en samkvæmt þeim átti gagnáfrýjandi að kaupa afnotarétt af forritinu. Greint var frá inntaki afnotaréttarins, svo og hvernig staðið yrði að breytingum á forritinu og endurbótum, leiðbeiningum um notkun þess og greiðslum til aðaláfrýjanda. Var jafnframt ráðgert að aðaláfrýjanda yrði frjálst að selja öðrum forritið og skyldi gagnáfrýjandi liðsinna honum í því efni. Aðilarnir undirrituðu hins vegar 22. maí 1991 samkomulag, sem hófst með eftirfarandi orðum: „Í framhaldi af því samkomulagi er gert var á milli Karls Karlssonar flugstjóra og Flugleiða hf., um afnotarétt af hugbúnaði, er hér með sett fram hvernig samskiptum aðila í þessu efni skuli háttað og staðfesta báðir það með undirskrift sinni.” Var því síðan lýst þar að aðaláfrýjandi skyldi afhenda tölvudeild gagnáfrýjanda til geymslu „eintak af frumkóda hugbúnaðarins”, að aðeins skyldi vera í notkun ein útgáfa forritsins á hverjum tíma, að safna ætti saman óskum um breytingar á því, sem ráðist yrði í þegar aðilarnir yrðu sammála um það, og að óheimilt væri nema við nánar tilteknar aðstæðar að gera breytingar á forritinu án samþykkis þeirra beggja. Fram er komið í málinu að síðari hluta árs 1991 hafi aðaláfrýjandi byrjað vinnu við endurgerð forritsins til notkunar fyrir nýjar flugvélar gagnáfrýjanda af gerðinni Fokker F 50. Mun þessi breytta gerð þess hafa verið tekin í notkun 15. febrúar 1992, en óumdeilt virðist að aðaláfrýjandi hafi ekki fengið sérstakar greiðslur fyrir störf að þessu. Þá er einnig fram komið að gagnáfrýjandi tók í notkun 17. mars 1992 nýtt tölvukerfi á Keflavíkurflugvelli, sem meðal annars leysti af hólmi forritið frá aðaláfrýjanda þar. Gagnáfrýjandi gerði 28. mars 1994 samning við þrjá nemendur í svokölluðum lokaverkefnishópi við Tölvuháskóla Verslunarskóla Íslands um að gera hugbúnað „fyrir jafnvægis- og þyngdarútreikninga fyrir flugflota fyrirtækisins”. Áttu nemendurnir að hanna og forrita þennan hugbúnað í samvinnu við gagnáfrýjanda, sem legði til þekkingu, aðstöðu og prófun á kerfinu, en ef árangur yrði fullnægjandi fengi hann kerfið til eignar og afnota án frekari greiðslu en sem svaraði námsgjöldum nemendanna á skólaönninni þegar verkefnið yrði leyst af hendi. Með bréfi til aðaláfrýjanda 12. júlí 1994 tilkynnti gagnáfrýjandi að forrit þetta hefði verið gert og að ákveðið hefði verið að taka það í notkun í ágúst á sama ári. Frá sama tíma yrði hætt að nota KALEX forritið. Væri því sagt upp samkomulagi aðilanna frá 22. maí 1991, en aukagreiðslur til aðaláfrýjanda vegna umsjónar með KALEX forritinu myndu falla niður frá 1. október 1994 að telja. Í bréfi 7. nóvember 1994 til gagnáfrýjanda fann aðaláfrýjandi að því að felld hefði verið niður greiðsla á 9% álagi á laun sín um síðustu mánaðamót, en það álag hefði hann fengið samkvæmt samningi frá 20. október 1984, sem hefði ekki verið sagt upp. Þá vísaði aðaláfrýjandi einnig til þess að sér hefði verið falið að gera nýja útgáfu KALEX forritsins á árinu 1990, sem gagnáfrýjandi hefði notað upp frá því til ársins 1994, en gagnáfrýjandi hefði aldrei fengist til að undirrita samning um það efni. Meðal þess, sem samkomulag hefði þó tekist um, væri að gagnáfrýjanda bæri að greiða 9% álag á laun aðaláfrýjanda fyrir viðhaldsþjónustu við forritið. Þetta álag hefði hins vegar aldrei verið greitt. Gagnáfrýjandi hefði jafnframt í andstöðu við samkomulag aðilanna veitt öðrum frjálsan aðgang og afnot af KALEX forritinu til að gera nýtt forrit, sem búið væri að taka í notkun. Hefði þetta verið gert án samráðs við aðaláfrýjanda og með því brotinn höfundarréttur hans. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 9. júlí 1998. Endanlega kröfu sína fyrir Hæstarétti sundurliðar hann þannig að í fyrsta lagi sé krafist 9% álags á laun, eða 33.000 krónur á mánuði, í 46 mánuði fyrir tímabilið frá október 1994 til júlí 1998 á grundvelli samnings um ráðgjöf frá 20. október 1984, samtals 1.518.000 krónur, en þeim samningi hefði aldrei verið sagt upp. Í öðru lagi krefst hann sama álags á laun í 48 mánuði fyrir tímabilið frá október 1990 til sama mánaðar 1994 vegna þjónustu við viðhald KALEX forritsins samkvæmt samningi frá 8. október 1990, eða alls 1.584.000 krónur. Í þriðja lagi krefst hann skaðabóta að fjárhæð 660.000 krónur vegna óheimillar notkunar gagnáfrýjanda á sama forriti í 20 mánuði frá október 1994 til maí 1996, en aðaláfrýjandi miðar hér bótafjárhæð við áðurnefnt álag á laun sín hjá gagnáfrýjanda. Í fjórða lagi krefst aðaláfrýjandi loks bóta vegna brota á höfundarrétti að fjárhæð 7.880.000 krónur. Er dómkrafa aðaláfrýjanda þannig samtals 11.642.000 krónur eins og áður er getið. II. Í áðurnefndu bréfi gagnáfrýjanda 20. október 1984, þar sem greint var frá ráðningu aðaláfrýjanda í aukastarf sem tækniráðgjafi, kom fram að með þeirri þóknun, sem þar var ákveðin og nam 9% álagi á laun hans, fengi hann meðal annars greidda leigu fyrir tölvuforrit til ákveðinna nota. Mun þetta hafa verið forritið, sem aðaláfrýjandi afhenti gagnáfrýjanda til notkunar í ágúst 1984. Eins og áður greinir endurbætti aðaláfrýjandi þetta forrit og tók gagnáfrýjandi nýja útgáfu þess í notkun 15. október 1990. Aðaláfrýjandi fékk um þær mundir greiddar 500.000 krónur frá gagnáfrýjanda fyrir afnotarétt af forritinu, en fyrir þjónustu við það átti aðaláfrýjandi að fá samkvæmt óundirrituðu samkomulagi frá 14. september 1990 sem svaraði 9% álagi á laun sín hjá gagnáfrýjanda. Í málinu hafa ekki komið fram markvissar skýringar aðaláfrýjanda á þeim sérstöku verkum, sem hann sinnti í reynd sem tæknilegur ráðgjafi gagnáfrýjanda frá árinu 1984, og hvort eða hvernig þau verkefni breyttust í tengslum við samninga á árinu 1990. Óumdeilt er að aðaláfrýjandi fékk greitt 9% álag á laun sín allar götur frá árinu 1984 þar til uppsögn gagnáfrýjanda á samningi um umsjón með forritinu kom til framkvæmda 1. október 1994. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um að aðaláfrýjandi hafi nokkru sinni gert athugasemdir við gagnáfrýjanda fyrr en í áðurnefndu bréfi 7. nóvember 1994 um að greiða ætti umrætt álag tvöfalt, með því að samningur um það frá árinu 1984 væri enn í gildi samhliða samningi þeirra frá haustinu 1990. Þegar þetta er virt í heild verður að fallast á með gagnáfrýjanda að líta verði svo á að síðarnefndi samningurinn hafi hvað þóknun varðar komið í stað þess fyrrnefnda, enda verður ekki annað séð en að framkvæmdin hafi orðið með þeim hætti í reynd án þess að aðaláfrýjandi hreyfði við því athugasemdum. Á þessum grunni telst gagnáfrýjandi hafa sagt endanlega upp samningi aðilanna um sérstakt álag á laun aðaláfrýjanda frá 1. október 1994 að telja. Þessu til samræmis verður að hafna með öllu tveimur fyrstu liðunum í dómkröfu hans. Í áðurgreindum gögnum um samningsgerð aðilanna haustið 1990 kemur ekkert fram um að notum gagnáfrýjanda af tölvuforritinu, sem þar var fjallað um, hafi átt að vera markaður ákveðinn tími. Verður að leggja til grundvallar að samningi aðilanna hafi að þessu leyti réttilega verið lýst í óundirrituðu samkomulagi frá 14. september 1990, þar sem kom fram að aðaláfrýjandi fengi nánar tiltekna greiðslu í einu lagi fyrir afnotarétt gagnáfrýjanda af forritinu, sem hafi þannig verið ótímabundinn, en mánaðarlegar greiðslur til hans yrðu fyrir viðhald forritsins eða umsjón með því. Leggja verður þann skilning í áðurnefnt bréf gagnáfrýjanda frá 12. júlí 1994 að með því hafi eingöngu verið sagt upp samningi um þjónustu aðaláfrýjanda í tengslum við viðhald forritsins eða umsjón með því, án þess að hreyft væri við ótímabundnum afnotarétti gagnáfrýjanda, sem þegar hafði verið greitt fyrir. Að þessu gættu var gagnáfrýjanda heimilt að nota forritið áfram eftir 1. október 1994 án sérstaks endurgjalds til aðaláfrýjanda. Verður því ekki fallist á þriðja liðinn í dómkröfu hans. Með fjórða lið dómkröfu sinnar leitar aðaláfrýjandi bóta á þeim grunni að gagnáfrýjandi hafi brotið gegn höfundarrétti hans að KALEX forritinu með því að hafa veitt áðurnefndum nemendum, sem gerðu nýtt forrit fyrir gagnáfrýjanda á árinu 1994, aðgang að því, enda hafi nýja forritið verið að hluta eftirgerð af forriti aðaláfrýjanda. Þessu til stuðnings hefur aðaláfrýjandi öðru fremur skírskotað til myndrænnar framsetningar upplýsinga, sem komi fram í nýja forritinu en hafi áður eingöngu verið að finna í KALEX forritinu. Gagnáfrýjandi hefur eindregið neitað því að umræddir nemendur hafi fengið aðgang að forriti aðaláfrýjanda að öðru leyti en að sjá það í notkun á flugvelli. Þeirri staðhæfingu var ekki hnekkt með framburði þeirra, sem komu fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar. Aðaláfrýjandi hefur hvorki aflað matsgerðar dómkvadds manns né annarra viðhlítandi sérfræðilegra gagna til að leiða að því líkur að forritið, sem var gert 1994, hafi í einhverjum atriðum verið reist á hugarsmíð hans. Þegar af þeirri ástæðu verður þessum lið í dómkröfu aðaláfrýjanda hafnað. Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda. Er þó rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Flugleiðir hf., er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Karls G. Karlssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dómþinginu, með stefnu birtri 9. júlí 1998 og þingfestri 1. september 1998, af Karli G. Karlssyni, kt. 170837-4529, Álfhólsvegi 54, Kópavogi á hendur Flugleiðum hf., kt. 601273-0129, Reykjavíkurflugvelli. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta innan samninga, almennra fébóta utan samninga og miskabóta, samtals 12.500.000 krónur. Auk þess krefst stefnandi þess, að stefnda, Flugleiðum, verði skilyrðislaust gert að hætta allri ólögmætri notkun á forritunum að viðlögðum dagsektum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað, að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. II. Ágreiningur aðila snýst um notkun stefnda á tölvuforritunarkerfinu KALEX og meintu höfundarréttarbroti stefnda gagnvart stefnanda, þóknun til handa stefnanda vegna viðhaldssamnings og greiðslu fyrir ráðgjafarvinnu stefnanda í þágu stefnd. Stefnandi starfaði hjá hinu stefnda fyrirtæki sem flugmaður í um það bil 30 ár, en hann lét af störfum vegna veikinda á árinu 1995. Árið 1984 réð stefndi stefnanda, sem tæknilegan ráðgjafa og var það aukastarf hjá stefnanda, sem greitt var fyrir með 9% álagi á mánaðarlaun hans. Fólst starf hans m.a. í því að hafa umsjón með hleðsluútreikningum. Stefnandi hannaði og samdi á eigin vegum hleðsluforrit, sem hann nefndi KALEX og var það tekið í notkun af stefnda á árinu 1990. Stefndi gerði stefnanda tilboð um kaup á afnotarétti á forritinu fyrir 500.000 krónur auk 9% aukagreiðslu ofan á mánaðarlaun, fyrir viðhaldsþjónustu. Stefnandi undirritaði ekki það skjal. Hins vegar liggur frammi í málinu samningsdrög frá stefnanda um sama efni og er það jafnframt óundirritað. Stefndi greiddi stefnanda 500.000 krónur fyrir afnot af tölvuforritinu, en auk þess fékk hann áfram greitt 9% álag á mánaðarlaun sín. Í maí 1991 undirrituðu aðilar samkomulag um að eintak af frumkóða hugbúnaðarins yrði afhent stefnda til geymslu og notkunar ef nauðsyn krefði. Stefndi kveðst hafa skilað því eintaki til stefnanda í janúar 1995. Viðhaldsþjónustusamningi við stefnanda var sagt upp í júlí 1994 og kom sú uppsögn til framkvæmda þann 1. október sama ár. Frá og með sama degi felldi stefndi niður áður um samið 9% álag á mánaðarlaun stefnanda Í mars 1994 gerði stefndi samning við svokallaðan lokaverkefnishóp Tölvuháskóla Verslunarskóla Íslands, um gerð hugbúnaðar fyrir jafnvægis- og þyngdarútreikninga fyrir flugflota stefnda. Forrit þetta, nefnt Powerloader, var, að sögn stefnda, tekið í notkun hinn 18. júlí 1994. Stefndi kveður að notkun KALEX forritsins hafi þá verið hætt á Reykjavíkurflugvelli og allt forritið þurrkað út af harða diski tölvunnar. Stefndi kveður stefnanda, síðar og án beiðni, hafa sett flugtaksgetu- hluta forritsins aftur inn og þann hluta forritsins vera notaðan enn í dag. Stefndi kveðst hafa eytt KALEX kerfinu er nýja forritið hafi verið sett upp á flugvöllum utan Reykjavíkur. Stefndi kveður að fyrrgreindum nemum hafi verið látin í té aðstaða í geymsluhúsnæði stefnda. Hins vegar hafi nemarnir ekki fengið aðgang að frumkóða KALEX kerfisins. Þeim hafi aðeins verið sýnt hvernig verkið væri unnið með því að sýna þeim notkun á KALEX forritinu. Við prófun nýja forritsins hafi verið búnar til hleðsluskrár á grundvelli sömu upplýsinga og notaðar hefðu verið við gerð hleðsluskrár í KALEX og niðurstöðurnar bornar saman. Ekki hafi verið aðgangur að KALEX gegnum nýja forritið. Hins vegar hafi verið hægt að ræsa KALEX forritið eins og önnur forrit, meðan það hafi verið inni í tölvum stefnda. III. Stefnandi byggir kröfu sína, um greiðslu vegna ráðgjafastarfa, á samningi aðila og krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslna samkvæmt honum, þ.e.a.s. frá því að greiðslur hafi hætt að berast í október 1994 og þar til samningnum verði sagt upp með lögmætum hætti. Stefnandi kveður aðila málsins hafa samið um það sín á milli, hinn 20. október 1984, að stefnandi fengi 9% álag á laun sín fyrir ráðgjafastörf á sviði öryggis- og hagræðingarmála í flugrekstri. Ráðgjafasamningnum hafi aldrei verið sagt upp, en greiðslur samkvæmt honum hafi hætt að berast stefnanda eftir að viðhaldssamningi vegna KALEX hafi verið sagt upp. Stefnandi kveðst hafa haldið áfram að sinna ráðgjafahlutverki sínu eftir að greiðslur hafi hætt að berast og hafi margsinnis, bæði munnlega og skriflega, skorað á stefnda að bæta úr þessum málum, en án árangurs. Stefnandi kveður 9% álag á laun vera áætlað á núvirði 33.000 krónur á mánuði, eða 1.518.000 miðað við tímabilið október 1994 til júlí 1998. Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda, um greiðslu fyrir afnot af tölvuforriti og viðhaldsvinnu við þau, á því að stefndi hafi aldrei, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir stefnanda þar um, gengið formlega frá samningum um kaup stefnda á afnotarétti á KALEX tölvuforritum. Hinn 8. október 1990, sbr. bréf stefnda dagsett 14. september 1990, hafi aðilar gert samkomulag um að stefndi keypti afnotarétt af tölvuforritunum gegn 500.000 króna eingreiðslu auk 9% álags fyrir viðhaldsþjónustu við forritin. Drög að skriflegum samningi hafi legið fyrir og verið samkomulag um öll efnisatriði samningsins og ákveðið að undirritun færi fram fljótlega. Þá hafi verið gefin út formleg tilkynning um að notkun KALEX hæfist hinn 15. október 1990. Hins vegar hafi greiðslur samkvæmt samningnum aldrei verið efndar utan þess að greiddar hafi verið 500.000 krónur. Hinn 22. maí 1991 hafi aðilar málsins ritað undir samkomulag um afnotarétt stefnda af tölvuforritunum og sé þar vitnað í fyrrgreindan samning frá 8. október 1990. Í því samkomulagi sé kveðið á um, að óheimilt sé að gera breytingar á hugbúnaðinum nema með samkomulagi aðila. Stefnandi kveður forsendur undirritunar sinnar á þetta samkomulag hafa verið tilvitnun í samninginn frá 1990 og loforð forsvarsmanna stefnda að ganga formlega frá undirskrift þess samnings. Hins vegar sé ljóst, samkvæmt þessu, að full sátt hafi verið með aðilum um tilvist þess samnings. Þar sem einungis hafi verið greitt fyrir ráðgjafavinnu frá 1984 til 1994 hafi stefndi vanefnt greiðslur samkvæmt viðhaldssamningnum frá október 1990 til október 1994, þegar uppsögn hans hafi tekið gildi. Hinn 12. júlí 1994 hafi afnotasamningnum formlega verið sagt upp og hafi uppsögn hans tekið gildi tæpum þremur mánuðum síðar eða hinn 1. október 1994. Samkvæmt áætluðu núvirði sé 9% álag á laun flugstjóra um það bil 33.000 krónur á mánuði, sem geri 1.584.000 krónur á tímabilinu frá október 1990 til október 1994. Stefnandi kveður að forritið hafi, þrátt fyrir fyrrgreinda uppsögn, verið í notkun síðan. Það hafi verið í fullri notkun á árinu 1995 og í dag sé það a.m.k. notað við flugtaksgetureikninga á Reykjavíkurflugvelli. Fyrir þessi afnot af forritinu hafi aldrei verið greitt. Vanefnd stefnda vegna þessarar ólögmætu notkunar fyrir tímabilið frá október 1994 til júlí 1998 sé 1.518.000 krónur. Miðað sé við 33.000 krónur á mánuði. Stefnandi byggir og á því að stefndu hafi brotið hugverkasamning og höfundarrétt. Á árinu 1994 hafi stefndi, í sparnaðarskyni, fengið nokkra tölvunarfræðinema til að gera fyrir sig forrit, sem að sögn hafi ekki mátt vera lakara en KALEX. Hafi stefndi látið nemunum í té forrit stefnanda til viðmiðunar þrátt fyrir skýlausan samning aðila um að höfundarréttur yrði virtur, m.a. með ákvæði í samningi aðila um að forritið yrði ekki látið þriðja aðila í té. Stefnandi kveður hið nýja forrit að hluta vera eftirgerð af KALEX, eins og sjá megi af samskonar myndrænni framsetningu, sem einungis sé að finna í KALEX. Þá hafi verið hægt að opna KALEX í hinu nýja forriti fram til ársins 1995. Hins vegar hafi notkun KALEX í hinu nýja forriti verið hætt eftir að stefnandi hafi gert við þetta athugasemdir. Stefnandi kveður stefnda með þessari háttsemi sinni hafa valdið sér tilfinnanlegu tjóni. Stefnandi hafi með gerð forritsins meðal annars sameinað reynslu sína sem flugmaður og áhugamaður um tæknilegar framfarir. Afrakstur þess hafi verið KALEX forrit stefnanda, sem ávallt hafi reynst mun betur en rándýr sérfræðiforrit, sem keypt hafi verið að utan. Stefnandi hafi með mikilli vinnu og sérfræðiþekkingu á báðum fyrrgreindum sviðum skapað stefnda áðurgreint hugverk, sem fyrirtækið hafi keypt af stefnanda lágu verði. Með því að láta gera nýtt forrit, sem til hliðsjónar hafi stuðst við útreikninga og hugsmíð stefnanda, hafi verið framið skýlaust brot á skriflegu samkomulagi aðila um að láta forritið ekki í té þriðja aðila. Framtíðartekjumöguleikar stefnanda vegna hugverks síns hafi með þessu verið skertir verulega. Stefnandi krefur stefnda um fébætur vegna missis á framtíðartekjum og miskabætur. Með hliðsjón af 56. gr. höfundarlaga nr. 73/1972 krefur stefnandi stefnda um 7.880.000 krónur. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði skilyrðislaust gert að hætta allri ólögmætri notkun á forritinu að viðlögðum dagsektum. Um lagarök vísar stefnandi til reglna samninga- og skaðabótaréttar og laga nr. 73/1972, um höfundarrétt, með síðari breytingum, einkum 56. gr. laganna. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Þar sem stefnandi hafi ekki með höndum virðisaukaskattskylda starfsemi og geti því ekki nýtt sé greiddan virðisaukaskatt, sem innskatt, beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi þegar fengið allar þær greiðslur, sem honum hafi borið að fá vegna samninga aðila um afnot af tölvuforritum hans og þjónustu við stefnda. Stefnandi eigi því ekki frekari kröfur á hendur stefnda vegna þessa. Stefndi kveður ásakanir stefnanda, um heimildarlausa notkun og ólögmæta dreifingu á tölvukerfinu KALEX, vera bæði rangar og ósannaðar. Stefndi hafi á engan hátt gerst brotlegur við samkomulag aðila frá 22. maí 1991 né við lögvarin höfundarrétt stefnanda. Stefnandi hafi með ráðningarsamningi, sem gerður hafi verið við hann árið 1984, tekið að sér ákveðin ráðgjafastörf, sem fyrst og fremst hafi miðast við uppbyggingu og framkvæmd tölvuvæðingar hleðslugagna vegna vigtar og jafnvægisútreikninga. Samningi þessum hafi síðan verið breytt með samkomulagi milli aðila árið 1990, um afnotarétt stefnda á KALEX tölvukerfinu og þjónustu stefnanda vegna þess. Samningur þessi hafi að mestu tekið til sömu þátta og samningurinn frá 1984. Samningurinn frá 1990 hafi verið víðtækari, þar sem allar flugvélategundir stefnda hafi verið inni í forritinu. Samkvæmt síðastgreinda samningnum hafi þóknun verið jafnhá og áður, þ.e.a.s. 9% álag á laun fyrir þjónustu stefnanda og hvergi komi fram að sú greiðsla hafi átt að koma til viðbótar fyrra álagi. Eina viðbótargreiðslan hafi verið 500.000 króna eingreiðsla vegna afnotaréttar af forritinu. Samkvæmt því hafi samningurinn frá 1984 fallið niður hvað greiðsluþáttinn varði. Viðbrögð stefnanda staðfesti þann skilning stefnda, þar sem stefnandi hafi ekki haft uppi neinar kröfur eða kvartanir vegna vangreiddra álagsgreiðslna fyrr en fjórum árum eftir samningsgerðina, eða um leið og samningnum hafi verið sagt upp. Stefnandi hafi því tapað öllum hugsanlegum rétti vegna aðgerðarleysis. Stefndi kveðst hafa hætt að nýta sér þjónustu stefnanda eftir 1. október 1994. Fundir og bréfaskipti eftir þann tíma hafi verið að frumkvæði stefnanda og stefnda með öllu óviðkomandi. Stefndi kveðst hafa keypt afnot af KALEX tölvuforritinu fyrir 500.000 krónur samkvæmt samkomulagi frá 1990 og enginn áskilnaður hafi verið gerður um frekari greiðslur fyrir það. Stefndi hafi þar með fengið ótímabundin afnot af forritinu þó svo að notagildi þess hafi verið háð viðhaldi, sem stefnandi hafi séð um. Stefndi kveður stefnanda hafa fengið greitt fyrir þessa vinnu sína, samkvæmt samkomulagi aðila. Stefnandi hafi hvorki haft uppi kröfu um greiðslu til viðbótar þeirri þóknun sem hann hafi þegar fengið né haft uppi fyrirvara þar um. Hefði stefnandi haft ástæðu til að geta þess við gerð samningsuppkasts, sem gert hafi verið rúmu hálfu ári eftir að forritið hafi verið tekið í notkun, ef hann hafi talið sig vanhaldinn. Stefndi telur sig þegar hafa greitt fyrir ótímabundin afnotarétt af KALEX forritinu og verði því ekki krafinn um frekari greiðslur vegna þess, þó svo að stefndi hafi kosið að segja þjónustusamningnum upp. Krafa stefnanda eigi sér hvorki stoð í samningi aðila né verði hún reist á bótasjónarmiðum. Stefndi kveður KALEX forritið auk þess hafa verið tekið úr notkun þegar Powderloader kerfið hafi verið tekið upp. Stefndi kveðst ekki á neinn hátt hafa brotið gegn höfundarrétti stefnanda með aðstoð sinni við samningu Powerloader forritsins og síðari notkun sinni á því forriti. Stefndi kveðst að öllu leyti hafa virt samskiptasamning aðila. Aðeins hafi ein útgáfa af KALEX forritinu verið í gangi á hverjum tíma. Engar breytingar hafi heldur verið gerðar á forritinu án samþykkis og atbeina stefnanda. Jafnframt neitar stefndi því að forritinu hafi verið dreift eða það framselt til þriðja aðila. Nemendur, sem hannað hafi Powerloader forritið, hafi ekki fengið aðgang að KALEX forritinu og ekki fengið afrit af því. Powerloader sé því ekki eftirgerð af KALEX forritinu. Verulegur munur sé á þessum tveimur forritum. Powderloader sé samhæfður Windowshugbúnaður og fylgi stöðlum þess forrits. Þá noti Powerloader gagnagrunn til að halda utan um allar forsendur. Þeir sem vinni með forritið geti því breytt forsendum þess án þess að breyta þurfi forritakóða. Í KALEX forritinu hafi forsendurnar hins vegar verið kóðaðar í forritinu. Í Powderloader sé einnig reynt að villuathuga innslátt og litir notaðir í því skyni. Þá bendir stefndi á að myndræna framsetningu sé að finna á öllum handgerðum jafnvægiseyðublöðum. Til að spara tíma hafi aðeins hluti jafnvægisrammans verið prentaður á báðum forritunum. Dagsektarkrafa stefnanda eigi sér hvorki stoð í samningi aðila né lögum. Stefndi byggir varakröfu sína á því að tjón stefnanda sé bæði ofmetið og ósannað. Stefnandi hafi þegar fengið fulla greiðslu vegna afnotaréttar stefnda af KALEX forritinu. Auk þess sem stefnandi hafi ætíð haft rétt til þess að selja öðrum forritið. Með tilliti til þeirrar þróunar sem orðið hafi á þessum markaði séu hverfandi líkur á að framtíðartekjur stefnanda hafi verið skertar. Miskabótakrafa stefnanda sé órökstudd með öllu og engin skilyrði samkvæmt ákvæðum höfundarlaga til þess að dæma miskabætur. Þá sé krafa stefnanda vegna meintrar vangreiðslu á þóknun fyrir ráðgjafastörf og viðhaldsvinnu frá október 1990 til júlí 1998 miðaðar við núvirði, eða 33.000 krónur á mánuði. Um lagarök vísar stefndi til höfundarlaga nr. 73/1972, reglna samninga- og skaðabótaréttar og vaxtalaga nr. 25/1987. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, 129. og 130. gr. V. Eins og áður greinir snýst ágreiningur aðila um tvennt. Annars vegar um hvort stefndi hafi brotið höfundarrétt stefnanda með notkun stefnda á tölvukerfinu KALEX, og greiðslur til handa stefnanda fyrir meinta óheimila notkun stefnda á forritinu og hins vegar um þóknun til handa stefnanda vegna viðhalds- og ráðgjafavinnu. Stefnandi starfaði sem flugmaður hjá stefnda og fyrir liggur að stefnandi er ekki lærður forritari. Á fyrstu dögum heimilistölvunnar hóf stefnandi að hanna hleðsluforrit fyrir flugvélar með leikjatölvu. Stefnanda tókst að leysa þessa flóknu útreikninga með áðurgreindri leikjatölvu. Samkvæmt gögnum málsins og framburði fyrir dómi kemur fram að vegna þessarar framsýni stefnanda og áhuga hafi aðilar málsins gert með sér svokallaðan ráðgjafasamning á árinu 1984 og samkvæmt þeim samningi skyldi greiða stefnanda 9% álag á laun. Samkvæmt framlögðum samningsdrögum verður að telja að báðir aðilar hafi gert ráð fyrir að stefnandi fengi greitt 9% álag á laun fyrir viðhaldsþjónustu og fyrir liggur að stefndi greiddi stefnanda 500.000 krónur fyrir afnot af tölvuforritinu. Þó svo að stefndi hafi komið sér hjá því að ganga frá samningi við stefnanda vegna þessara afnota en nýtti sér bæði hugverk stefnanda og viðhaldsvinnu án nokkurs fyrirvara verður að líta svo á að stefndi hafi samþykkt framlögð samningsdrög stefnanda og þar með samþykkt að greiða stefnanda 9% álag á laun fyrir viðhaldsþjónustu auk þess að greiða stefnanda 500.000 krónur fyrir afnot af forritinu. Þá liggur ekki fyrir að fyrri samningi aðila hafi verið sagt upp eða að hinn nýi samningur kæmi í stað þess fyrri, enda kveður fyrri samningurinn á um tækniráðgjöf en hinn síðari á um viðhaldsþjónustu. Fyrir liggur að stefndi greiddi stefnanda fyrir afnot af forritunum með eingreiðslu en hinsvegar ber að líta til þess að langur tími leið, eða um fjögur ár, án þess að séð verði að stefnandi hafi gert athugasemdir við framkvæmd þessa samnings. Með vísan til þess verður að telja að stefnandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að með því hafi hann firrt sig frekari rétti til greiðslu vegna samningsins um viðhaldsþjónustu. Eins og áður greinir tók stefnandi við 500.000 króna eingreiðslu fyrir afnot af margnefndu KALEX kerfi. Þar sem ekki var um annað samið milli aðila ber að líta svo á að stefndi hafi með því öðlast rétt til ótímabundinna afnota af kerfinu. Samkvæmt því hafði stefndi fulla heimild til að setja KALEX upp á allar valmyndir í tölvukerfi fyrirtækisins og því ekki óeðlilegt að hægt sé að ræsa KALEX upp frá nýja kerfinu. KALEX kerfi stefnanda er skrifað í QBasic og vinnur ekki með hefðbundinn gagnagrunn. Hið nýja kerfi stefnda er hins vegar skrifað í forritunarmálinu C/C ++ og vinnur með gögn í gagnagrunninum Access. Báðum þessum kerfum var og er ætlað að leysa flókna útreikninga á æskilegri hleðslu flugvéla, sem áður voru handunnir. Kunnugt er um að til eru önnur forrit frá öðrum framleiðendum sem ætluð eru til sams konar útreikninga. Þá er grunnur umræddra kerfa mjög ólíkur. Með hliðsjón af því verður ekki talið að forrit stefnanda til lausnar á þessum útreikningi sé sértækt hugverk stefnanda eða að stefndi hafi notfært sér forrit stefnanda með ólögmætum hætti. Stefnandi hefur haldið því fram að ákveðin myndræn framsetning hleðsluforritsins sé hugarsmíð hans og vera mikla einföldun á flóknari mynd, sem notuð sé þegar hleðsla sé handreiknuð. Samkvæmt framlögðum gögnum er myndræn framsetning í hinu nýja forriti stefnda sláandi lík mynd í KALEX forriti stefnanda. Hins vegar telja dómendur að þessi myndræna framsetning sé það lítill hluti af kerfinu, að ekki sé um höfundarréttarbrot að ræða. Þá ber og að líta til þess, samanber framanritað, að stefnandi fékk sérstaklega greitt fyrir störf sín sem tæknilegur ráðgjafi varðandi hagræðingar- og öryggismál og því verður að telja að þróun þessarar myndrænu framsetningar hafi verið hluti af því starfi stefnanda og því ekki eign hans. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda vanefnd á samningi frá 1984, þar sem honum hefur ekki verið löglega sagt upp, eða frá 1. október 1994 til 1. nóvember 1995, er stefnandi lét af störfum hjá stefnda, samtals 429.000 krónur. Samkvæmt framanrituðu telst notkun stefnda á forritum stefnanda ekki vera ólögmæt, ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda vegna ólögmætrar notkun á forritunum. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dóminn kváðu upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Eymundi Sigurðssyni, verkfræðingi og Guðna B. Guðnasyni, tölvunarfræðingi. DÓMSORÐ : Stefndi, Flugleiðir hf., greiði stefnanda, Karli G. Karlssyni, 429.000 krónur. Stefndi, Flugleiðir hf, er sýkn af kröfu stefnanda, Karls G. Karlssonar, um að stefnda verði gert að hætta notkun á KALEX forritinu að viðlögðum dagsektum. Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 448/2005
|
Kærumál Þinglýsing Fjöleignarhús
|
Í málinu deildu aðilar um heimild Á, K og B til að þinglýsa kaupsamningi sín á milli um bílskúr sem stóð á lóð fjöleignarhúss, en kaupsamningnum hafði verið þinglýst með athugsemd um mótmæli H og E, en þau voru eigendur eignarhluta í fjöleignarhúsinu. Óumdeilt var í málinu að um var að ræða eigendaskipti á bílskúr milli utanaðkomandi manna í skilningi 22. gr. a. laga nr. 26/1994. Talið var að ekkert lægi fyrir í málinu um að Á hefði boðið eigendum og húsfélagi fjöleignarhússins bílskúrinn til kaups í samræmi við reglur nefnds lagaákvæðis. Þinglýsing kaupsamningsins, þótt með athugasemd væri, var því talin andstæð skýrum fyrirmælum 7. mgr. ákvæðisins, þar sem gögn sem fyrir sýslumanni lágu hafi ekki sýnt svo óyggjandi væri að gætt hefði verið þeirra formreglna sem kveðið væri á um í 1., 2., 5. og 6. mgr sama lagaákvæðis. Var krafa H og E því tekin til greina og lagt fyrir þinglýsingarstjóra að afmá kaupsamninginn úr þinglýsingabók.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að lagt yrði fyrir sýslumanninn í Reykjavík að afmá kaupsamning milli varnaraðila 7. júní 2005 um bílskúr að Mávahlíð 43 í Reykjavík, sem afhentur var til þinglýsingar sama dag og innfærður í fasteignabók 16. sama mánaðar. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreind krafa þeirra verði tekin til greina og varnaraðilum gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðilinn Ásgeir Halldórsson þinglýstur eigandi bílskúrs að Mávahlíð 43 í Reykjavík og jafnframt eigandi íbúðar í húsi nr. 41 við sömu götu. Sóknaraðilar eru eigendur íbúðar að Mávahlíð 43. Í málinu virðist óumdeilt að eigendur að einstökum eignarhlutum að Mávahlíð 43 njóti forkaupsréttar gagnvart sameigendum sínum samkvæmt þinglýstum sameignarsamningi frá árinu 1950. Með bréfi 11. desember 2004 tilkynnti varnaraðilinn Ásgeir eigendum íbúða að Mávahlíð 43 að hann hefði í hyggju að selja bílskúr sinn á lóðinni þar ásamt íbúð sinni að Mávahlíð 41 á árinu 2005. Til þess að einfalda sölu þessara eigna óskaði hann eftir því að viðtakendur bréfsins myndu „hafna formlega forkaupsrétti á bílskúrnum að þessu sinni.“ Eigendur íbúða að Mávahlíð 43 urðu við þessari ósk varnaraðilans að sóknaraðilum frátöldum. Af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðilar og varnaraðilinn Ásgeir hafi í framhaldi af þessu árangurslaust leitað samninga um kaup þeirra fyrrnefndu á bílskúrnum. Varnaraðilinn afhenti 24. apríl 2005 sóknaraðilanum Halldóri J. Ingimundarsyni eintak af gagntilboði, sem hann hafði gert varnaraðilanum Klöru Geirsdóttur um kaup þeirrar síðarnefndu á íbúðinni að Mávahlíð 41 og bílskúrnum að Mávahlíð 43, en samkvæmt því átti að greiða 5.200.000 krónur fyrir bílskúrinn. Í bréfi 4. maí 2005 til varnaraðilans Ásgeirs staðfestu sóknaraðilar að þau hefðu fengið gagntilboð þetta í hendur og tilkynntu að þau hygðust neyta réttar síns til að kaupa bílskúrinn samkvæmt 22. gr. a. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, sbr. 5. gr. laga nr. 136/1995. Kom fram í bréfinu að sóknaraðilar teldu sanngjarnt kaupverð fyrir bílskúrinn vera 3.800.000 krónur, en ef ekki yrði á það fallist myndu þau óska eftir dómkvaðningu manns til að meta bílskúrinn til verðs. Var varnaraðilanum Ásgeiri gefinn fjórtán daga frestur til að taka afstöðu til þessa kaupverðs. Með bréfi 17. maí 2005 hafnaði varnaraðilinn málaleitan sóknaraðila og óskuðu þau eftir dómkvaðningu manns 24. sama mánaðar til þess að meta bílskúrinn til verðs. Áður en af dómkvaðningunni varð seldi varnaraðilinn Ásgeir með kaupsamningi 7. júní 2005 hinum varnaraðilunum bílskúrinn fyrir sama verð og tilgreint hafði verið í fyrrnefndu gagntilboði hans. Kaupsamningur þessi var móttekinn til þinglýsingar sama dag. Í málinu deila aðilarnir um heimild til að þinglýsa honum, en hann var færður inn í fasteignabók 16. júní 2005 með eftirfarandi athugasemd: „Þinglýst með fyrirvara um réttmæti ráðstöfunarinnar sbr. mótmæli Hilmars Magnússonar hrl. d. 09.06.2005 og afrit matsbeiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur vegna kaupanna er borist hafa þinglýsingastjóra“. II. Í 22. gr. laga nr. 26/1994 kemur fram sú meginregla að bílskúrar á lóð fjöleignarhúss skuli jafnan fylgja ákveðnum séreignarhlutum í húsinu og sé sala þeirra eða framsal réttinda yfir þeim til annarra en eigenda í húsinu óheimilt. Í 22. gr. a. sömu laga eru fyrirmæli um undanþágu frá þessari meginreglu, en þar er fjallað um það hvernig hagað verði sölu á bílskúr, sem þegar er í eigu einhvers, sem ekki á séreignarhlut í fjöleignarhúsi. Kemur fram í 1. mgr. síðastnefndrar lagagreinar að slíkur eigandi, sem vill ráðstafa bílskúr sínum til eignar, skuli skriflega gefa eigendum séreignarhluta í fjöleignarhúsinu og húsfélagi kost á að kaupa bílskúrinn. Er áskilið í 2. mgr. ákvæðisins að slíku boði skuli svara skriflega innan fjórtán daga, en ella teljist því hafnað. Í 3. mgr. ákvæðisins er fjallað um heimild til dómkvaðningar matsmanns náist ekki samkomulag um kaupverð og í 4. mgr. um heimild hlutaðeigenda til að koma sér saman um að bera ágreining um kaupverð undir kærunefnd fjöleignarhúsamála og una áliti hennar. Samkvæmt 5. mgr. ákvæðisins má utanaðkomandi eigandi, þrátt fyrir reglur 22. gr. laganna, ráðstafa bílskúrnum til annars utanaðkomandi eiganda, ef fyrir liggur að enginn sameigenda hans eða húsfélag hafi hug á að kaupa bílskúrinn. Í 6. mgr. er kveðið á um að eigandi skuli áður en kaupsamningur er gerður leggja fram gögn um að eigendur og húsfélag vilji ekki kaupa og að honum sé ráðstöfunin heimil. Kaupsamningur gerður í bága við þessi fyrirmæli er sagður ógildur. Þá er loks í 7. mgr. kveðið á um að skjölum um eigendaskipti að þeim bílskúrum, sem hér um ræðir, verði ekki þinglýst nema óyggjandi sé að framangreindum skilyrðum sé fullnægt. Óumdeilt er í máli þessu að varnaraðilar teljast allir utanaðkomandi aðilar í skilningi 22. gr. a. laga nr. 26/1994. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar bar varnaraðilanum Ásgeiri, ef hann vildi ráðstafa bílskúr sínum til eignar, að gefa sóknaraðilum ásamt öðrum eigendum íbúða að Mávahlíð 43 og húsfélagi þar skriflega kost á að kaupa bílskúrinn. Ekkert liggur fyrir um að varnaraðilinn Ásgeir hafi sinnt þessari skyldu. Áðurnefnt bréf hans 11. desember 2004 breytir hér engu, enda fól það efnislega í sér beiðni um að íbúðareigendur að Mávahlíð 43 féllu fyrirfram frá samningsbundnum forkaupsrétti sínum að bílskúrnum. Er þinglýsing hins umdeilda kaupsamnings, þó með athugasemd sé, því í andstöðu við skýr fyrirmæli 7. mgr. 22. gr. a. laga nr. 26/1994, þar sem gögn þau, sem fyrir sýslumanni lágu, sýndu ekki svo að óyggjandi væri að gætt hefði verið þeirra formreglna, sem kveðið er á um 1., 2., 5. og 6. mgr. ákvæðisins. Af þessum sökum verður krafa sóknaraðila tekin til greina og lagt fyrir sýslumanninn í Reykjavík að afmá kaupsamninginn úr þinglýsingabók. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður varnaraðilanum Ásgeiri gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Rétt er að málskostnaður falli að öðru leyti niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að afmá úr þinglýsingabók kaupsamning 7. júní 2005 milli varnaraðilanna Ásgeirs Halldórssonar, Klöru Geirsdóttur og Braga Vals Egilssonar um bílskúr að Mávahlíð 43, sem móttekinn var til þinglýsingar 7. júní 2005 og innfærður 16. sama mánaðar. Varnaraðili Ásgeir Halldórsson greiði sóknaraðilum, Halldóri J. Ingimundarsyni og Emilíu Sighvatsdóttur, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
|
Mál nr. 40/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengi í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 12. febrúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 31/2012
|
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur Sératkvæði
|
AN var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa farið með stúlkuna A, sem þá var 14 ára, gegn hennar vilja á afvikinn stað í húsasundi og þvingað hana til að hafa þar við sig samræði og munnmök auk þess sem AN hafði munnmök við stúlkuna. Brot AN voru talin sönnuð og var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til líkamlegra og andlegra afleiðinga brotsins á A auk ungs aldurs bæði AN og A. Var AN dæmdur í 2 ára fangelsi og til að greiða A 1.200.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hún verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Fyrir Hæstarétti hefur ákærði réttilega gert athugasemd við að í héraðsdómi sé ranghermt að frásögn hans um að hann hafi haft sáðlát í leggöng brotaþola fái ekki samrýmst skýrslu tæknideildar lögreglu. Þetta fær því ekki breytt að með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fallast ber á þá niðurstöðu héraðsdóms að ákærði hafi vitað að stúlkan var fædd á árinu 1995 en ekki spurt um það nánar og því engu skeytt um hvort hún væri orðin 15 ára. Telst brot hans því einnig varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. Að virtu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 681.187 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar I Ákærði og A hittust aðfaranótt 18. júlí 2010 á svokallaðri [...] á [...]. Létu þau vel hvort að öðru í vitna viðurvist og gengu saman um 400 metra að grunnskólanum að [...] þar í bæ. Bæði bera þau að ákærði hafi haldið utan um A. Ákærði kveðst einungis hafa gert það hluta leiðarinnar og nefndi einnig að meðan á göngu þeirra stóð hafi hann farið afsíðis til að kasta af sér vatni. A kvaðst ekki muna nákvæmlega eftir atvikum á leiðinni. Fóru þau á afvikin stað í húsasundi við skólann og höfðu þar samræði. Ekki ber þeim saman um hvort ákærði hafi þvingað A til að fara með sér í skotið og neytt hana þar til samræðis. Spurðist út meðal unglinga á svæðinu að þau tvö hefðu átt samræði. Eins og greinir í héraðsdómi var framkoma ákærða eftir þetta afar lítilsvirðandi í garð A. Gortaði hann meðal annars af því að hafa haft samfarir við hana. Lýsti ákærði því einnig að hann hefði gengið fram á vinkonuhóp A og „einhver“ vinkonan hafi gengið að sér og kallað sig fávita og fífl fyrir að hafa „sofið hjá“ A sem rétt nýverið hefði hætt með kærasta sínum. Fram er komið að eftir atvikið var A mjög beygð og grátandi. Varð það tilefni þess að lögregla hafði afskipti af henni laust eftir klukkan þrjú um nóttina. A fór í fylgd foreldra sinna og lögreglu á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisbrota og kom hún þangað um klukkan fimm um morguninn Hafði hún þá sagt lögreglu að sér hefði verið nauðgað, sýnt lögreglu vettvang og bent henni á ákærða sem var handtekinn. Samkvæmt skýrslu lögreglu var honum „augsýnilega mjög brugðið“ við afskipti lögreglu og sagði strax að þau A hefðu haft samræði með vilja beggja. II Fallist er á með héraðsdómi að við niðurstöðu málsins skuli líta til aðstæðna á vettvangi, sem var skot í litlu húsasundi þar sem undirlagið var jarðvegur, sandur og möl, og þess að A, sem var á blæðingum, var með töluverð sár á báðum hnjám eftir samskipti hennar við ákærða og í verulegu ójafnvægi eftir þau. Mun hún vera með ör á öðru hné eftir að hafa fengið illt í sárið en umfang örsins verður ekki ráðið af gögnum málsins. Á hinn bóginn sýna ljósmyndir teknar á neyðarmóttöku töluverð sár á hnjám hennar. Framburður ákærða og A er ítarlega rakinn í héraðsdómi. Eins og þar greinir kvaðst hún ekki muna nákvæmlega eftir atvikum í húsasundinu. Verður að miða við framburð ákærða um að það hafi verið í lok samfaranna sem hún hafi verið á fjórum fótum eftir að hafa setið klofvega ofan á ákærða þar sem hann lá á jakka sínum. Héraðsdómur mat framburð A trúverðugan en hvorki var talið skipta máli við það mat að hún hefði skömmu eftir atvik viðhaft þau orð við vitnið E að hún hefði „riðið Axel Páls“ né að hún væri ekki viss um tímaröð atvika. Er vísað til þess að A var samkvæmt framburði annarra vitna augljóslega í miklu uppnámi. Auk þessa verður að nefna að A lýsti því fyrst fyrir héraðsdómi að ákærði hefði haft samfarir við hana þar sem hún stóð upp við vegg. Þá kvaðst A fyrir dómi ekki muna eftir því hvort ákærði hefði lagt jakka sinn á jörðina eins og hún hafði borið í Barnahúsi. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að framburður ákærða fyrir dómi hafi í öllum meginatriðum verið í samræmi við skýrslu hans hjá lögreglu, en tiltók þó tvennt er rýri framburð hans. Er fallist á ályktun héraðsdóms að ekki sé fullt samræmi í frásögn ákærða um orðaskipti hans og A meðan þau voru í húsasundinu. Á hinn bóginn er röng ályktun héraðsdóms um að framburður ákærða þess efnis að hann hafi haft sáðlát í leggöng A fái ekki samrýmst skýrslu tæknideildar lögreglu. Samkvæmt niðurstöðum úr svokölluðum for- og staðfestingarprófum lögreglu fundust leifar af sæði við barma, leggangsop, leggangatopp og legháls A, þótt ekki væru þau sýni nothæf til DNA kennslagreiningar. Þá bar ákærði að sæði hafi „farið út um allt“ en hann hafi reynt að taka lim sinn úr henni áður en hann fékk sáðlát svo sæði færi ekki inn í leggöng A. III Í héraðsdómi er ítarlega rakinn framburður vitna. Vitnið E hitti A á útihátíðinni rétt eftir atvikið. Í dómskýrslu sem tekin var í Barnahúsi bar E svo um þeirra fund: „...hún sagði bara: „Ég reið Axel Páls“ og ég bara okey svo löbbuðum við, hún sagði: „Ég verð að komast í þvottavél“ útaf öll fötin hennar voru skítug og eitthvað og hún vildi ekki að mamma hennar og pabbi kæmust að þessu og svo sagði hún eitthvað skilurðu svo allt í einu kom geðveikt mikið af fólki þá sagði hún að hún var nauðgað og ég veit samt ekki því skilurðu hún sagði við mig að hún hefði leyft honum að gera eitthvað með sér.“ Nánar aðspurð um þessi orð sín sagði vitnið: „Hún sagði: Ég leyfði þetta en svo hætti ég við og núna sé ég geðveikt mikið eftir þessu“ og ég bara eitthvað ég skildi hana ekki þannig að ég skil ekkert í þessu máli.“ Enn og aftur spurð sagði vitnið: „Sko A hún sagði sko eitthvað: „Ég leyfði þetta“ og ég bara okey „en ég sé samt geðveikt mikið eftir þessu“ sagði hún og ég bara okey skilurðu og ég vissi ekkert ég vissi ekkert að þetta væri nauðgun fyrr en skilurðu einhver sagði mér að hún væri farin heim með löggubíl og eitthvað útaf hún talaði eins og þetta væri ekki þannig en samt einhvern veginn eitthvað smá út af því að hún sagðist hafa hætt við eða eitthvað.“ Vitnið sagði A hafa kvartað undan eymslum í hnjánum og sagt að hún vissi ekki af hverju. Vitnið taldi A hafa að líkindum verið undir áhrifum áfengis. Í síðari skýrslu sinni fyrir við aðalmeðferð máls kom fram hjá vitninu að hún teldi sig síðar hafa skilið betur hvað gerst hefði eftir að þær vinkonurnar hafi talað um þetta sín á milli. Þrátt fyrir síðari skýringar vitnisins verður ekki litið fram hjá því framburður hennar er ákærða í hag um atriði sem máli skipta. Í héraðsdómi er rakinn framburður vitnisins S um að hann hafi séð ákærða og A og talið þau vera í samförum. Hafi hún þá verið ofan á ákærða sem legið hafi jakkalaus á jörðinni. Kvaðst vitnið ekki hafa „upplifað“ þetta sem nauðgun þar sem hann hafi ekki séð neina þvingun. Vitnið kvaðst ekki hafa merkt að þau hafi veitt honum athygli er hann gekk fram hjá húsasundinu. Vitnið kvaðst hafa verið drukkinn umrædda nótt og ekki þekkja vel til á [...] en hann lýsti ekki aðstæðum við skólann með glöggum hætti. Ekki er unnt að líta fram hjá þessum framburði vitnisins S eins og héraðsdómur gerir án þess að rökstyðja það sérstaklega, en framburður hans er ekki til stuðnings sakfellingu ákærða. Á neyðarmóttöku Landspítalans þá um nóttina var tekið blóð úr A til alkóhólrannsóknar og sýndi niðurstaða hennar ekki alkóhól í blóði. Tími blóðtöku er á hinn bóginn ekki skráður í rannsóknargögnum. H læknir á neyðarmóttöku bar fyrir dómi að ekki verði fullyrt hvenær taka blóðsýnis átti sér stað, en virðist draga þá ályktun af gögnum frá neyðarmóttöku að það kynni að hafa verið um klukkan hálf sjö um morguninn. Voru þá liðnir nokkrar klukkustundir frá atvikum. Dregur þetta úr sönnunargildi alkóhólrannsóknarinnar. Eins og lýst er í héraðsdómi báru ákærði og vitni að A hefði verið undir áhrifum áfengis, en hún kvaðst hafa neytt áfengis áður en atvikin urðu. Á A var að skilja að hún hefði drukkið kvartlítra af landablöndu sem hún hefði fengið frá vinkonu sinni. Ákæruvaldið verður að bera hallann af ófullnægjandi rannsókn að þessu leyti og verður í sakamáli þessu að miða við að A hafi vegna áfengisáhrifa síður fundið til sársauka í hnjám meðan á samförum stóð í stað þess að miða við fullyrðingar H sem vísað er til í niðurstöðum héraðsdóms. IV Þrátt fyrir framangreinda veikleika á mati héraðsdóms á trúverðugleika framburðar ákærða og vitna er ekki þörf á að vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar samkvæmt 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í því sambandi ber einkum að líta til þess að, fyrir utan framburð vitnisins S, eru ákærði og A ein til frásagnar um atvik er máli skipta varðandi ætlað nauðgunarbrot ákærða. Stendur þar orð gegn orði en önnur gögn málsins, sem rakin eru í héraðsdómi, eru ekki óyggjandi um sekt ákærða. Samkvæmt 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik er telja má honum í óhag og er gerð sú krafa að komin sé fram í máli nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, um hvert það atriði sem varðar sekt sakbornings. Samkvæmt öllu framansögðu fellst ég á sérálit dómformanns í héraði, sem að ósekju hefði mátt vera ítarlegra, um að of mikill vafi sé uppi um sönnun á háttsemi ákærða að unnt sé að sakfella hann fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Á hinn bóginn er ég samþykkur meirihluta dómenda Hæstaréttar um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 202. almennra hegningarlaga eins og greinir í ákæru. Ber að gera ákærða skilorðsbundna fangelsisrefsingu fyrir það brot, einkum með hliðsjón af því að hann var 17 ára er atvikin gerðust. Þá ber að miða fjárhæð miskabóta við það brot. Eftir þessum úrslitum tel ég að ákærði eigi að greiða sakarkostnað í héraði og helming áfrýjunarkostnaðar. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. desember 2011. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 22. júní sl., á hendur Axel Nicolai Michelsen, kt.[...], [...], [...], „fyrir kynferðisbrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 18. júlí 2010 farið með stúlkuna A, fædda 1995, sem þá var 14 ára, gegn hennar vilja á afvikinn stað í húsasund á bakvið grunnskólann að [...], og notfært sér þar yfirburðastöðu sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs-, og aflsmunar og það að hún var ein með honum fjarri öðrum, látið hana leggjast á hnén og þvingað hana til að hafa við sig samræði og munnmök, auk þess sem ákærði hafði munnmök við stúlkuna. Við þetta hlaut A mikil hruflsár á bæði hné, núningsáverka á vinstri olnboga og 4 mm langa rispu við leggangaop. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202.gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu B, kt[....], og C, kt. [...], fyrir hönd ólögráða A, kt.[...], er gerð krafa á hendur sakborningi, Axel Nicolai Michelsen, kt. [...], að hann verði dæmdur til að greiða miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 18.júlí 2010 til þess dags þegar mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt fyrir sakborningi en með dráttarvöxtum eftir þann dag samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá er gerð krafa á hendur sakborningi um þóknun við réttargæslu samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun.“ Mál þetta var þingfest 25. ágúst sl. og kom ákærði þá fyrir dóm og neitaði sök. Aðalmeðferð málsins hófst á Selfossi 1. nóvember 2011 og var framhaldið 11. nóvember og var málið dómtekið að loknum munnlegum málflutningi. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, frávísunar á framkominni bótakröfu og málsvarnarlauna úr ríkissjóði til handa skipuðum verjanda ákærða að mati dómsins, en til vara krefst ákærði þess að komi til sakfellingar verði ákærða dæmd vægasta refsing sem lög leyfa, en í því tilfelli krefst ákærði lækkunar á bótakröfu. Af hálfu bótakrefjanda gerir réttargæslumaður hennar, Helga Leifsdóttir hdl., þær kröfur að bótakrafa nái fram að ganga og henni verði dæmd hæfileg þóknun samkvæmt framlögðum reikningi. Við rannsókn málsins voru teknar skýrslur af brotaþola og fleiri vitnum í Barnahúsi. Stjórnaði Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari við dómstólinn þeim skýrslutökum, en báðir hinir héraðsdómararnir við dómstólinn voru fjarverandi vegna sumarleyfa þegar þær skýrslutökur fóru fram. Ragnheiður tók ekki sæti í dóminum við aðalmeðferð málsins vegna persónulegra aðstæðna sem varða tengsl hennar við foreldra brotaþola. Málavextir. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að lögreglumenn hafi verið á ferð á [...] við almennt eftirlit með skemmtanahaldi kl. 03:10 umrædda nótt. Hafi nokkur fjöldi ungmenna og annars fólks verið í bænum. Þeir hafi veitt athygli hópi unglinga og sérstaklega einni stúlku sem hafi legið í grasinu og virst vera í einhvers konar ójafnvægi. Hafi þeir ekið að hópnum og þá hafi komið til þeirra tveir drengir sem hafi talið að lögreglumennirnir ættu að ræða við stúlkuna vegna atburðar sem þeir vissu ekki vel deili á en töldu að stúlkan hefði orðið fyrir einhvers konar ofbeldi. Hafi stúlkan gengið burt frá þeim á sama tíma. Lögreglumennirnir hafi svo ákveðið að ræða við stúlkuna og var það brotaþoli. Spurðu lögreglumenn hana fyrst hvort hún vildi ræða einhver mál við lögreglu og kvaðst hún ekki vilja það í fyrstu, en sagði síðar að sér hefði verið nauðgað. Hafi brotaþoli sest inn í lögreglubílinn og verið sýnilega í miklu uppnámi og beygð. Hafi buxur hennar verið blóðugar á hnjám og hún sagt það vera eftir atburðinn. Kvaðst brotaþoli vera 15 ára gömul. Kvaðst brotaþoli hafa hitt strák við grunnskólann á [...] og hafi sá dregið sig inn í húsasund við grunnskólann þar sem hann hafi komið fram vilja sínum. Kvaðst brotaþoli ekki hafa viljað þetta. Pilturinn héti Axel Páls og væri fæddur 1992, úr [...], og lýsti honum nánar. Var ekið með brotaþola um plássið og svipast um eftir geranda og benti brotaþoli á ákærða. Hafði lögregla tal af ákærða og var hann handtekinn og kynnt að hann væri grunaður um nauðgun. Var ákærða sýnilega brugðið og kvað hann þetta hafa verið með samþykki brotaþola. Var hann færður á lögreglustöð og vistaður í klefa. Kemur fram að hann hafi ekki sýnilega verið undir áhrifum áfengis. Vísaði brotaþoli lögreglu um nóttina á þann stað þar sem atburðurinn hefði átt sér stað. Fram kom í viðræðum lögreglu við stúlkuna D á [...] að ákærði hefði stært sig af því að hafa haft kynmök við brotaþola. Ákærði var færður til réttarlæknisfræðilegrar rannsóknar á lögreglustöðinni á Selfossi en brotaþola var ekið á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis. Tekin var skýrsla fyrir dómi í Barnahúsi af brotaþola þann 23. júlí 2010. Kvað brotaþoli ákærða, sem hún hafi ekkert þekkt, hafa fengið sig til að labba með sér bak við húsið [...] við bryggjuna á [...] en hún hafi sagst ekki ætla að gera neitt með honum og hann hafi bara ætlað að fá sig til að gera það og hún hafi bara sagt nei og hann einhvern veginn náð að halda henni og draga hana bak við skólann og hún hafi sagt að hún ætlaði ekki að gera neitt og væri ekki til í þetta og svo hafi hann bara byrjað að klæða hana úr buxunum og hafi fengið að gera það sem hann vildi og þótt hún hafi reynt að ýta honum í burtu þá hafi það ekki tekist alveg nógu vel og svo hafi hann bara hlaupið í burtu eftir á og hún hafi þá hringt í vinkonur sínar. Hafi ákærði tekið hana inn í lítið horn bak við skólann, leyst frá henni beltið og byrjað að klæða hana úr buxunum og svo hafi hann lagt hana eða ýtt henni á jörðina og svo byrjað að ríða henni og tekist það nú bara alveg. Þetta hafi byrjað bara strax og þau hafi verið komin inn í skotið bak við skólann. Hún hafi ýtt honum eða reynt að ýta honum frá en hann hafi haldið í hendurnar á henni. Hann hafi lagt hana niður á jörðina á hnén og náð að ríða henni og svo hafi hann lagst á jörðina og haldið henni ofan á sér og þá hafi hún ýtt við honum en hann hafi náð að halda henni þótt hún hafi verið að ýta. Hún hafi sagt honum að hún vildi þetta ekki og hún hafi líka verið búin að segja honum það á bak við húsið. Fyrst hafi ákærði verið aftan á henni og svo hafi hann legið á jörðinni og látið hana vera ofan á og svo hafi hann ýtt henni niður á sig og látið hana totta sig og haldið hausnum á henni og hún hafi ýtt honum frá sér og svo hafi hann staðið upp og hlaupið í burtu. Honum hafi tekist að koma lim sínum í leggöng hennar. Eftir að hann hafi verið búinn að ýta henni niður á sig þá hafi hún sest upp og séð á honum kynfærin, en átt mjög erfitt með að rísa upp þar sem henni hafi verið illt í hnjám og löppum. Hafi hún séð að sæði hafi komið úr lim ákærða þegar hann hafi látið hana totta sig, en sæði hafi farið á hann og upp í hana. Taldi brotaþoli að ákærði hafi bara fengið sáðlát einu sinni. Brotaþoli kvaðst hafa verið alveg sátt við að fara með ákærða að [...] og kyssa hann þar, en hún hafi ekki viljað neitt meira og hafi verið búin að segja honum það og hafi henni fundist að hann ætti bara að skilja það, en hann hafi náð að halda í hana og labba með henni bak við grunnskólann. Á leiðinni bak við skólann hafi hann haldið í höndina á henni og hún hafi verið „samt búin að tosa svona smá frá“ og sagst bara ætla að vera á bryggjunni. Samskipti þeirra í horninu bak við grunnskólann hafi tekið um 15-20 mínútur. Kvaðst brotaþoli ekki vita hvort ákærði vissi hvað hún væri gömul. Þegar þetta hafi verið afstaðið hafi hún hringt í E vinkonu sína og grátið í símann og E hafi strax komið til sín og þá hafi brotaþoli sagt henni hvað hafi gerst og að hún hafi ekki viljað það. Brotaþoli kvaðst hafa drukkið áfengi fyrr um kvöldið en ekki mikið og hafi hún alveg vitað hvað var að gerast. Ekkert hafi þau talað sérstaklega saman í skotinu, en ákærði hafi bara sagt sér að halda áfram þegar hann hafi haldið henni. Ekki hafi hún svarað sérstaklega en sagt bara nei, en ákærði hafi bara haldið henni og haldið áfram. Þegar þessu hafi verið lokið hafi ákærði sagt sér að taka neyðarpilluna daginn eftir því hann vildi ekki verða pabbi og hafi hann svo farið burt. Eftir þetta hafi brotaþoli heyrt af því að ákærði hafi farið strax aftur niður á bryggju og verið að monta sig af því að hafa fengið sér að ríða. Ákærði hafi farið úr jakkanum og lagt hann á mölina í skotinu bak við grunnskólann og sagt sér að leggjast á hann. Hafi hún gert það þannig að leggjast á hnén og ákærði hafi þá farið aftan á hana, en hún hafi aldrei legið á bakinu. Bar brotaþoli um það að þegar hún hafi hitt ákærða á bryggjunni hafi hann haft á orði að hann ætlaði að gefa einhverri stelpu sopa af áfengum drykk sem hann hafi haft í glasi og svo ætlaði hann að ríða henni, og svo hafi hann tekið í sig og gengið með sig bak við [...]. Hann hafi lagt höndina eða handlegginn yfir öxlina eða axlirnar á henni. Þá hafi henni fundist þetta vera allt í lagi, en hún hafi ekki ætlað sér að gera neitt meira með ákærða en að kyssa hann. Svo hafi hann labbað með sig lengra og það hafi hún ekki viljað og sagt það, en hann hafi sagt jú og hafi bara farið með hana aftur fyrir grunnskólann, en á þeirri leið hafi henni hætt að finnast þetta vera í lagi. Hafi ákærði haldið í sig alla leiðina á sama hátt og fyrr, með því að leggja handlegg sinn yfir axlirnar á henni og haldið í hana. Hafi hún gengið með honum og hann hafi kannski ekki dregið hana alveg, eða ekki dregið hana þannig að hún meiddi sig, en hann hafi svona ýtt sér með hendinni. Strax og þau hafi verið komin í skotið bak við grunnskólann hafi ákærði ýtt henni út í horn, byrjað að kyssa hana og klæða hana úr buxum. Buxur hennar hafi aldrei farið lengra niður en á ökkla báðum megin, en ákærði hafi beðið hana um að fara alveg úr þeim og hafi hún neitað því. Eftir að hafa leyst niður um hana buxurnar hafi ákærði leyst niður sínar buxur og notað að líkindum báðar hendur við það, en hún hafi staðið í horninu á meðan. Meðan ákærði hafi haft við hana samfarir hafi hann rifið í hárið á henni. Ekki hafi ákærði notað neinar getnaðarvarnir. Fyrst hafi ákærði haft við hana samfarir aftan frá og svo hafi hann lagst sjálfur á bakið og tekið hana einhvern veginn ofan á sig og haldið í hana, þá hafi hún verið klofvega ofan á honum, en síðan hafi hann ýtt henni neðar og látið hana hafa við sig munnmök og haldið þá í höfuð hennar. Ákærði hafi haft munnmök við hana eftir að hann lagðist á bakið og hún kom ofan á hann, en áður en að hann hafi haft við hana samfarir í þeirri stellingu. Vitnið E, vinkona brotaþola, gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi við rannsókn málsins. Kvaðst hún hafa verið með brotaþola á[...] á [...]. Hafi brotaþoli hringt í sig um nóttina og verið hágrátandi og beðið sig að koma og hafi vitnið farið til brotaþola og spurt hvað væri að. Hafi brotaþoli svarað því til að hún hafi „riðið Axel Páls“ og hafi vitnið ekki séð neitt að því eða fundist það sérstakt tiltökumál, en brotaþoli hafi sagst „sjá geðveikt mikið eftir því, en hún sagði samt sko að hún hafi leyft þetta en samt ekki eða skiluru hún hafi leyft þetta en hætt við eða eitthvað þannig hún sagði aldrei að þetta væri nauðgun samt við mig en svo kom fullt af krökkum og eitthvað þá náttulega skiluru ég veit það ekki skiluru fór hún bara að gráta og kvarta um að henni væri illt í hnjánum“. Aðspurð um hvað brotaþoli hafi nákvæmlega og orðrétt sagt kvað vitnið að brotaþoli hafi svarað „ég reið Axel Páls“ og svo hafi brotaþoli sagst verða að komast í þvottavél til að þvo föt sín og hafi hún ekki viljað að foreldrar hennar kæmust að þessu og „svo allt í einu kom geðveikt mikið af fólki þá sagði hún að hún var nauðgað og ég veit samt ekki því skiluru hún sagði við mig að hún hafi leyft honum að gera eitthvað með sér.“ Aðspurð um hvað brotaþoli hafi sagt kvað vitnið að brotaþoli hafi sagt „ég leyfði þetta en svo hætti ég við og núna sé ég geðveikt mikið eftir þessu.“ Þá skýrði vitnið frá því að hafa hitt ákærða skömmu síðar og hafa spurt hann að því hvers vegna hann hafi gert þetta og hafi ákærði svarað „hún leyfði þetta“. Kvaðst vitnið vera mjög góð vinkona brotaþola og hafa þekkt hana árum saman og vera mikið með henni. Taldi vitnið að brotaþoli hafi verið full og búin að drekka áfengi um kvöldið, sem hún hafi fengið frá annarri stúlku sem brotaþoli hefði verið mikið með um kvöldið og taldi vitnið að sú stúlka væri í fíkniefnaneyslu en brotaþoli og sú stúlka hefðu alltaf verið að fara stuttar ferðir heim til þeirrar síðarnefndu um kvöldið. Vitnið kvaðst sáralítið hafa drukkið sjálf og enga breytingu hafa fundið á sér. Vitnið F gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi við rannsókn málsins. Vitnið er vinkona brotaþola og skýrði frá því að hún hefði verið með brotaþola á [...] á [...] umrætt kvöld. Kvaðst vitnið hafa séð brotaþola með einhverjum gaur, sem hafi haldið utan um brotaþola og eitthvað, og hafi vitnið haldið að þetta væri bara vinur brotaþola og svo hafi brotaþoli verið eitthvað að labba með honum og svo hafi hún ekki séð brotaþola nokkra stund eftir það. Svo hafi hún séð gaurinn og spurt hann hvar brotaþoli væri og hann hafi sagst ekki vita það, en verið eitthvað að stæra sig af því að hafa gert eitthvað við brotaþola, sagt eitthvað á þá leið að hann væri búinn með hana. Eftir þetta hafi vitnið næst hitt brotaþola grátandi og hafi vitnið spurt brotaþola hvort hann hafi gert eitthvað við hana og hafi brotaþoli svarað játandi, en ekki sagt hvað. Kvað vitnið að hún og brotaþoli hefðu verið saman meira og minna alla helgina og kvaðst vitnið ekki vita hvort brotaþoli hefði drukkið áfengi. Rætt var við fleiri vitni við rannsókn málsins en ekki er sérstök ástæða til að gera grein fyrri því hér. Við rannsókn málsins gaf ákærði lögreglu skýrslu strax sama sólarhring og hann var handtekinn skömmu eftir umræddan atburð. Kvað ákærði að hann hefði haft samfarir við brotaþola umrætt sinn en þær hefðu verið með hennar samþykki. Aldrei þetta kvöld meðan þau hefðu haft samfarir hefði brotaþoli gefið í skyn að hún vildi þetta ekki, enda hefði hún verið ofan á honum mestan part tímans, en hann hefði einnig haft við hana samfarir aftan frá. Hann hafi spurt hana að aldri fyrr um kvöldið og hafi hún sagst vera fædd 1995 og hann því gert ráð fyrir því að hún væri 15 ára. Áður en þau höfðu samfarir hafi hann spurt hana, þegar þau voru á leiðinni bak við grunnskólann, hvort hún vildi fara með honum afsíðis og hafi hún svarað játandi. Hann hefði verið búinn að hitta brotaþola fyrr um kvöldið og svo hafi þau hist á bryggjunni og labbað við hliðina á [...], kysst hvort annað og haldið svo bara áfram að labba og haldið utan um hvort annað. Þau hafi horft í kringum sig svona til að sjá hvar væri ekkert mikið af fólki. Svo hafi hann þurft að pissa og stoppað og hún beðið eftir honum á meðan og svo hafi þau haldið áfram að labba og séð svo skotið bak við grunnskólann og farið þangað. Þar hafi þau byrjað að kyssast og síðan hafi hann girt niður um sig og hún niður um sig. Hann hafi farið úr jakkanum og lagt hann á jörðina svo að hún myndi ekki meiða sig í hnjánum. Hann hafi svo lagst á bakið og hún hafi sest ofan á hann og þau haft samfarir þannig. Svo hafi hann spurt hvort hann mætti taka hana aftan frá og hún hafi játað því og þá hafi þau haft samfarir þannig. Hann hafi svo spurt hvort hann mætti hafa samfarir við hana í rassinn en hún hafi neitað því og þá hafi hann bara haldið áfram að hafa samfarir við hana í leggöng. Síðan hafi hann sagt henni að koma aftur ofan á sig og þau hafi stundað smá munnmök þannig að hún hafi sest klofvega yfir hann og hann hafi þá sleikt á henni kynfærin og hún hafi svo farið niður á hann og sogið á honum liminn, en svo hafi þau bara haldið áfram að hafa samfarir þannig að hann hafi legið undir henni og hún verið klofvega ofan á honum þangað til hann hafi fengið fullnægingu. Ákærða minnti að hann hafi fengið sáðlát inn í brotaþola en var ekki alveg viss. Ákærði taldi að þetta gæti hafa tekið á að giska 20 mínútur. Lítið sem ekkert hafi þau talað á meðan en það hafi helst verið þegar hann hafi spurt hvort hann mætti hafa samfarir við hana aftan frá og hún hafi svarað því játandi, en svo neitað honum um samfarir í endaþarminn. Það hafi verið eina skiptið sem hún hafi neitað honum um nokkuð og hann hafi aldrei beitt neinu valdi til að fá að hafa við hana mök. Brotaþoli hafi aldrei neitt gert til að reyna að stöðva hann og það sem hann var að gera. Svo þegar hann hafi verið búinn að fá fullnægingu þá hafi hann sagt henni það og hún hafi þá farið af honum og hann hafi staðið upp, girt upp um sig og haldið sína leið. Kvaðst ákærði hafa verið undir áhrifum áfengis, en ekki mikið. Ákærði taldi að brotaþoli hafi verið ölvuð, en vissi ekki vel hversu mikið. Hann kvað sér ekki hafa dottið í hug að spyrja hana hvort hún væri 14 eða 15 ára. Brotaþoli var flutt til réttarlæknisfræðilegrar skoðunar á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisbrota og kom hún þangað kl. 05:00 18. júlí 2010. Er þar haft eftir henni að hún hafi verið á [...] með vinkonum sínum. Hafi hún hitt ákærða sem hafi verið drukkinn og beðið sig að koma með sér bak við skólann. Hann hafi farið að kyssa hana og beðið sig að koma og vera með sér en hún hafi sagt að það vildi hún ekki og að hún væri á blæðingum. Hann hafi sagt að sér væri alveg sama og byrjað að klæða hana úr bak við skólann. Hún hafi streist á móti og reynt að ýta honum frá sér en ekki getað. Hann hafi rifið buxurnar niður á hæla og reynt að rífa bol hennar og brjóstahöld. Svo hafi hann byrjað að ríða henni standandi og lagt hana svo á jörðina og hafi tekist að hafa við hana mök bæði aftan frá, meðan hún lá fram fyrir sig með hnén á jörðinni, og svo hafi hann lagt jakkann sinn undir hana og tekið hana framan frá. Er haft eftir brotaþola að hún viti ekki hvort ákærða hafi orðið sáðlát en hún haldi það og hann hafi þá dregið út lim sinn rétt áður og að sæðið hafi þá farið á magann á henni. Segir í skýrslu Neyðarmóttöku að brotaþoli hafi verið búin að gráta og verið flökurt en ekki kastað upp. Hafi hún gefið skýra og góða sögu. Er lýst að hún hafi verið með rispur aftan á vinstri olnboga og dökkleitar skítaklessur framanvert á upphandlegg og framhandlegg. Geti áverkarnir samrýmst núningi við hart undirlag. Á báðum fótum hafi brotaþoli verið mjög hrufluð og blætt hafi úr sárum sem hún hafi haft á báðum hnjám og hafi sárin verið full af óhreinindum. Geti þetta samrýmst núningi við ójafnt gróft undirlag/jarðveg. Fremst í leggangaopi hafi verið 0,4 mm fersk rispa með blóðdropa í og samrýmist það sögu brotaþola. Þá kemur fram að þegar brotaþoli hafi farið á salerni á Neyðarmóttöku til að skila blóðprufu [sic.] hafi komið sandur með þvaginu. Hafi verið dreifð sandkorn fremst í leggangaopi. Brotaþola var dregið blóð til alkóhólákvörðunar og mældist ekkert alkóhól í blóðsýni. Við rannsókn tæknideildar lögreglustjórans á Höfuðborgarsvæðinu á sýnum frá brotaþola kom fram jákvæð svörun við for- og staðfestingarprófum sem sæði, á sýnum frá andanefju, börmum, leghálsi, leggangatoppi og leggangaopi, en engar sæðisfrumur fundust í sýnunum. Ekki fundust ummerki um sæði í fötum brotaþola og ekki heldur í tíðabindi. Föt hennar voru hins vegar óhrein og var blóð í gallabuxum hennar, einkum innanvert á hnjám. Fatnaður ákærða var rannsakaður af tæknideild lögreglustjórans á Höfuðborgarsvæðinu og gaf blettur í bol jákvæða svörun sem sæði, sem og blettur á innanverðum nærbuxum. Gerð var réttarlæknisfræðileg skoðun á ákærða á lögreglustöðinni á Selfossi strax um nóttina eftir að hann hafði verið handtekinn. Er þar haft eftir honum að hann hafi hitt brotaþola um miðnætti og svo aftur síðar, um hálftíma áður en hann hafi verið tekinn upp í lögreglubílinn. Í seinna skiptið hafi hann spurt hana hvort hún vildi koma eitthvað. Þau hafi kysst fyrir utan [...] og hann hafi spurt hvort hún vildi koma afsíðis og hafi hún játað því. Þá hafi þau farið bak við skólann og eitt hafi leitt af öðru. Fyrst hafi þau haft samfarir standandi og svo hafi hann lagst á jörðina og svo hafi hann lagt jakkann sinn á jörðina og haft samfarir um leggöng aftan frá, svo hafi hún komið ofan á hann, svo hafi þau haft munnmök hvort við annað. Hafi hann fengið áverka á bakið þegar hann hafi legið í mölinni meðan hún hafi verið ofan á. Minni ákærða að hann hafi haft sáðlát inn í leggöng hennar. Hann hafi svo klætt sig og kvatt. Hafi ákærði sagst oft hafa spurt hana hvort hún vildi hitt eða þetta og hafi hún sagt já við því öllu. Kemur fram að ekki hafi verið áverkar á ákærða utan roðalínur á baki, sumt með samsíða línum og sumt líkara flekkjum. Í blóðsýni ákærða var 1,20 áfengis og í þvagsýni 1,91 áfengis. Segir í niðurstöðu rannsóknar Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði að viðkomandi hafi verið ölvaður en niðurstöður bendi til að styrkur áfengis hafi verið fallandi og því kunni að vera nokkur tími frá því áfengis var síðast neytt. Í skýrslu G, uppeldis- og afbrotafræðings í Barnahúsi, segir vegna greiningar- og meðferðarviðtala sem brotaþoli fór í, að á sjálfsmatslista sem lagður hafi verið fyrir hana 10. september 2010, sem ætlað sé að meta þunglyndi, kvíða og streitu, hafi allt mælst innan eðlilegra marka þó að hún hafi mælst með væg kvíðaeinkenni. Þann 13. október 2010 hafi verið lagður fyrir hana annar sjálfsmatslisti, sem sé ætlað að mæla það sama, en þar hafi brotaþoli mælst innan allra eðlilegra marka. Segir í niðurstöðu að brotaþoli sé róleg og tjái sig á yfirvegaðan hátt. Hún sýni ýmis einkenni eins og títt sé um þolendur kynferðisofbeldis, þ.e. skömm og sjálfsásökun. Líðan hennar sé þokkaleg miðað við aðstæður en hún hafi átt við að etja svefnerfiðleika og þá hafi hún átt við að stríða líkamleg einkenni sem minni hana stöðugt á það sem gerst hafi og hindri batahorfur hennar. Hún sýni engin vanlíðunareinkenni önnur en þau sem hún tengi við meint brot. Megi gera ráð fyrir að hún þurfi á viðtölum að halda áfram, á að giska 20 viðtölum. Í rannsóknargögnum eru tvö útprentuð kort af vettvangi og nánasta umhverfi af vefsíðunni http://www.ja.is. Má þar ráða að vegalengd frá [...] að skotinu bak við Grunnskólann sé á bilinu 399419 metrar eftir því hvaða leið er farin. Ákærða var birt skaðabótakrafa kæranda við birtingu ákæru þann 22. júlí sl. og hafnaði hann henni við þingfestingu málsins. Af hálfu ákærða var lögð fram greinargerð. Segir þar að erfitt sé að átta sig á því hverjar séu stoðir ákærunnar, en framburður brotaþola sé ruglingslegur og óljós. Þyki hann þannig að ekki verði byggð á honum sakfelling. Framburður vitna þyki ekki renna stoðum undir framburð brotaþola um nauðung. Er vísað til framburðar E í Barnahúsi, sem sé nokkuð skýr, en þar lýsi hún því ítrekað að brotaþoli hafi margsinnis lýst því yfir að hún hafi leyft þetta og að hún hefði haft frumkvæði að atburðarásinni í húsasundinu. Síðari bakþankar verði ekki lagðir til grundvallar sakfellingar. Ekki hafi ákæruvaldinu tekist að færa fram sönnun sem verði vefengd með skynsamlegum rökum, gegn neitun ákærða. Þá hafi ákærði þurft að þola margvíslegar og alvarlegar hótanir frá aðstandendum brotaþola. Ákærði hafi frá upphafi skýrt skilmerkilega frá öllu sem hann hafi verið spurður um og leitast við að upplýsa málavexti, án þess að draga nokkuð undan. Er í greinargerðinni vísað til 3. mgr. 18. gr., 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, auk 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Fyrir dómi bar ákærði um það við aðalmeðferð málsins að hann hafi verið á [...] á [...] umrætt kvöld og hitt brotaþola þar. Hann hafi verið með vinum sínum og hún með sínum. Hafi verið spjallað. Síðan hafi hann hitt hana síðar um kvöldið á bryggjunni og þá hafi þau talað saman og hann hafi spurt hana hvort hún vildi koma eitthvað afskekkt með honum og hún hafi sagt já. Hafi þau labbað burt og haldið utan um hvort annað. Hann hafi kysst hana hjá [...] við bryggjuna á[...]. Síðan hafi þau labbað burt og verið að leita að stað það sem þau gætu verið óséð. Á leiðinni hafi hann þurft að pissa og hún hafi labbað áfram og stoppað og beðið eftir honum. Síðan hafi þau haldið áfram og hann hafi látið hana vita að hann væri ekki með smokk og spurt hvort henni væri sama, en hún hafi ekki tjáð sig um það. Svo hafi þau fundið innskotið bak við skólann og farið þangað. Þar hafi þau kysst og byrjað að afklæða sig. Hann hafi svo tekið jakkann sinn og lagt hann á jörðina og lagst á bakið á jakkann og hún hafi verið ofan á honum og með hnén á jakkanum. Svo hafi hún fært sig ofar og verið með klofið yfir andliti hans og þá hafi hann veitt henni munnmök, en svo hafi hún farið af honum og farið á hnén og snúið með andlitið frá honum og hann haft við hana mök aftan frá og minnti ákærða að honum hafi orðið sáðlát þegar þau hafi verið í þeirri stellingu. Hann hafi svo sagt henni að hann hafi fengið fullnægingu, staðið upp, klætt sig og farið. Nánar aðspurður kvað ákærði að þau hefðu haft lítil samskipti þegar þau hittust fyrst. Það hafi staðið skamman tíma. Ákærði kannaðist við að hafa hringt í brotaþola um kvöldið eftir að hafa fengið símanúmerið hjá vinkonu hennar, en hann hafi verið of feiminn til að spyrja brotaþola sjálfa um símanúmerið. Hafi hann sagt henni hver hann væri og spurt hvort hún vildi hitta hann. Hún hafi sagt já og sagst vera á bryggjunni. Hann hafi farið þangað og hitt hana þar. Ekki kannaðist ákærði við að hafa sagt að hann hygðist gefa stúlku sopa af áfengi og ríða henni svo. Ákærði kvaðst hafa spurt brotaþola hvaðan hún væri. Ekki mundi ákærði hvenær hann hafi vitað nafn brotaþola, en hann hafi ekki vitað hver hún var fyrir þetta kvöld. Sennilega hafi hann fyrst heyrt nafn hennar þegar hann fékk símanúmer hennar hjá vinkonu hennar. Ákærði kvaðst hafa spurt brotaþola hvað hún væri gömul og hafi hún svarað að hún væri fædd 1995, en hann hafi ekki spurt nánar um það. Ekki hafi sér dottið sérstaklega í hug að spyrja hana frekar að aldri, en honum hafi fundist hún vera fremur stór og líta þroskuð út þannig að hann hafi gert því skóna að hún væri orðin 15 ára. Fyrst hafi þau hist á bryggjunni og svo gengið saman og þá hafi hann verið búinn að spyrja hana hvort hún vildi koma með honum, sem hún hafi svarað játandi og byrjað að labba með honum. Á bak við [...] hafi þau kysst, en ekki talað neitt sérstaklega saman. Hún hafi aldrei beðið hann um að hætta neinu eða neitt svoleiðis. Reyndar einu sinni, þegar hann hafi verið undir henni í skotinu, þá hafi honum fundist eins og það væri eitthvað að og þá hafi hann spurt hvort hann ætti að hætta, en hún hafi sagt nei og sagt honum bara að klára. Ákærði kvaðst ekki hafa spurt brotaþola berum orðum hvort hún vildi hafa við sig samfarir, en það hafi ekki farið neitt á milli mála, hann hafi sagt að hann væri ekki með smokk og hann hafi spurt hana hvort hún vildi koma með sér eitthvað afskekkt og gera eitthvað með sér, en hann hafi ekki notað orðin „eigum við að stunda samfarir?“ Ekki kannaðist ákærði við að brotaþoli hafi sagt við sig að hún vildi ekki gera neitt meira. Hún hafi sagt að hún væri á blæðingum og spurt hvort honum þætti það óþægilegt, en hann hafi svarað því að sér væri alveg sama og það truflaði hann ekkert. Þau hafi gengið saman áleiðis í skotið, en þau hafi haldið utan um hvort annað, hún utan um mjöðmina á honum og hann utan um axlirnar á henni. Hann hafi hvorki togað í hana né dregið hana. Fyrst hafi þau haldið svona utan um hvort annað, en svo hafi þau sleppt takinu þegar hann hafi fengið sér úr glasi sem hann hafi verið með og líka þegar hann hafi þurft að pissa og svo hafi þau aftur haldið utan um hvort annað. Hann hafi ekki neitt togað hana áfram. Þau hafi ekkert sérstaklega talað saman á leiðinni, nema hvar væri fólk og hvar væri hægt að vera afsíðis. Honum hafi virst hún vera tilbúin að vera með honum. Þau hafi farið í skotið þar sem það hafi verið afskekkt og ekki við hliðina á götunni og fólk ekki líklegt til að koma að þeim óvörum. Aðspurður um ölvun kvaðst ákærði hafa verið búinn að drekka tvo bjóra og eina blöndu af tvöföldum vodka. Hafi hann verið alveg í glasi, en sér finnist hann muna vel eftir þessu. Hann hafi hins vegar reynt að hugsa lítið um þetta vegna refsimálsins. Inni í skotinu hafi þau farið að kyssast og hún hafi alveg kysst á móti. Ekki hafi hann ýtt henni neitt upp að veggnum. Hann hafi leyst niður sínar buxur og hún sínar. Hann hafi farið úr jakkanum og lagt hann á jörðina af því að hann hafi séð möl á jörðinni. Hann hafi lagst fyrst niður og hún hafi svo komið niður á hann, sjálfviljug. Ákærði kannaðist ekki við að hafa haldið eða togað í brotaþola meðan á samförum stóð. Ekki kannaðist ákærði heldur við að brotaþoli hafi ýtt honum frá sér. Brotaþoli hafi verið með buxurnar á hælunum meðan á samförunum stóð, kannski kominn alveg úr öðrum megin. Ekki kannaðist ákærði við að hafa sagt brotaþola að fara úr buxunum. Honum hafi í upphafi fundist hún vera viljug til að hafa við hann samfarir í skotinu, en á ákveðnum tímapunkti hafi honum fundist eins og eitthvað væri að, þegar brotaþoli hafi verið ofan á honum, og hafi hann þá spurt hvort eitthvað væri að og hvort hún vildi að hann hætti, en hún hafi þá sagt honum að halda áfram. Hann hafi ekki beðið hana um að halda áfram. Aðspurður kvað hann brotaþola hafa verið yfir sér og hafi hún verið á hnjánum þegar hann hafi haft munnmök við hana og hann hafi þá legið á bakinu. Hún hafi líka haft munnmök við sig, en það hafi verið áður en hann hafi haft við hana samfarir aftan frá. Þá hafi hann legið á bakinu og hún klofvega ofan á honum og þá hafi hann beðið hana um að gefa sér munnmök og hún hafi þá farið þarna niður og gert það. Hann hafi ekki ýtt henni niður á sig. Hann hafi hvorki rifið né kippt í hár hennar. Ákærði kannaðist við að hafa sagt við hana áður en þau komu í skotið, þegar kom til tals að hún væri á blæðingum og hann væri ekki með smokk, að hún gæti tekið neyðarpilluna og að hann vildi ekki verða pabbi. Að loknum mökunum hafi hann bara staðið upp og farið og hún hafi verið eftir, enda hafi hann ekki langað neitt sérstaklega til að kynnast henni nánar, enda hafi honum fundist hún vera frekar lauslát og ekkert spennandi. Nánar aðspurður um þetta kvað ákærði að lítið hefði þurft til að heilla hana og fara með henni í eitthvert innskot til að hafa samfarir. Aðspurður kvaðst ákærði hafa hitt vinkonu brotaþola eftir þetta og hafi hún spurt hvers vegna hann hafi verið að ríða brotaþola sem væri nýhætt með kærastanum sínum, en ákærði hafi svarað því að hann hafi ekki vitað um þau sambandsslit og hafi hann gengið burt. Önnur samskipti hafi hann ekki haft við vinkonur hennar. Ákærði kvaðst aldrei hafa beitt brotaþola neinu valdi til að fá að hafa við hana samfarir, en með valdi meinti hann bæði orðasamskipti og eða ofbeldi. Aðspurður um hvort brotaþoli hafi haft eitthvert frumkvæði í þeirra samskiptum nefndi ákærði það að þegar hann lá á bakinu og hún var ofan á þá hafi hann ekki verið að gera neitt, en hún hafi farið upp og niður. Hún hafi ekki neitað neinu, að því frátöldu að hann hafi spurt hana hvort hann mætti hafa samfarir við hana í rassinn, þegar hann hafði við hana samfarir aftan frá, en því hafi hún neitað og hann hafi þá bara sagt ókei og haldið áfram að hafa samfarir í leggöng. Aðspurður um sáðlát kvað ákærði það hafa verið þegar hann hafði samfarir við brotaþola aftan frá. Taldi ákærði að sæðið hefði að hluta til farið inn í brotaþola, en að einhverju leyti utan líkama hennar og út um allt, en hann hafi reynt að taka liminn út áður en kom að sáðláti. Aðspurður um sár á hnjám brotaþola taldi ákærði að þau hefðu komið við núning við mölina á jörðinni. Ekki mundi ákærði þó til þess að brotaþoli hafi einhvern tíma sagt að hún meiddi sig eða fyndi til. Vitnið H læknir kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hafi skoðað brotaþola á Neyðarmóttöku umrædda nótt. Við lýsingu yrði vitnið þó að styðjast við skýrslu sína, enda langt liðið frá atburðum. Hafi brotaþoli verið tiltölulega róleg, verið flökurt og verið búin að kasta upp. Verið samvinnuþýð og róleg. Lýsti vitnið því að brotaþoli hafi verið með áverka á hægri handlegg, báðum fótum og fremst í leggangaopi. Áverkar og frásögn brotaþola hafi fallið prýðilega saman. Brotaþoli hafi verið á blæðingum. Sandur og jarðvegsóhreinindi hafi verið við leggangaop. Það gæti passað við lýsingar á staðnum þar sem athöfnin hafi farið fram, þannig að brotaþoli hafi legið á óhreinum jarðvegi en ekki verið í rúmi. Rispa við leggangaop hefði verið fersk og væri þess eðlis að hún hafi komið undan einhvers konar átaki, en geti ekki bara komið af sandkorni. Einhvers konar átak hafi komið til við myndun rispunnar. Það sem er í skýrslu neyðarmóttöku um frásögn sjúklings sé skrifað niður eftir brotaþola jafnóðum. Aðspurður um sár á hnjám brotaþola kvað vitnið þurfa talsvert til að fá slíka áverka og maður mundi ekki njóta vel samlífis meðan maður skapaði sér þessa áverka. Hefði mátt búast við sviða meðan sárin mynduðust. Áverkar við leggangaop geti hafa komið án mikillar áreynslu. Áverkar á hnjám gætu verið sambærilegir við það að leika knattspyrnu á möl og detta á hnén en þá myndi maður yfirleitt ekki leika meiri knattspyrnu í bili. Í samlífi lítið drukkin þyrfti talsvert til að fá svona áverka, en erfitt væri að fullyrða hvort áverkarnir gætu hafa komið við sjálfviljugar samfarir, en væntanlega væri þá lítil einbeiting að samförunum. Vitnið A, brotaþoli, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi verið á [...] umrætt sinn með vinkonum sínum. Þau hafi verið á bryggjunni nokkrir krakkar og þá hafi ákærði komið inn í hópinn og hún hafi ekki þekkt hann neitt. Svo hafi ákærði fengið símanúmer hennar hjá einhverri vinkonu hennar og hringt í hana og spurt hvar hún væri og hafi hún svarað því að hún væri í einhverju tjaldi í fjörunni og svo skellt á hann. Síðan hafi hún hitt hann seinna um kvöldið á bryggjunni og þar hafi hann tekið sig eða haldið í sig og labbað með sig að [...]. Hún hafi verið alveg samþykk því að vilja kyssa hann, en hún hafi gert honum grein fyrir því að hún vildi ekkert meira. Svo hafi hann farið að halda í hönd sína og labba með sig nær skólanum og þá hafi hún farið að vera frekar óróleg og svo hafi hann farið með hana bak við í skot og nauðgað henni bara þar. Svo hafi hann lagt hana á fjóra fætur og nauðgað henni þannig og hafi hann svo farið í burtu. Þá hafi hún hringt í vinkonu sína sem var farin á Selfoss og þá hafi hún hringt í E vinkonu sína og hún hafi komið til hennar. Þá hafi hún verið í sjokki hágrátandi og verið öll út í sárum á fótunum og höndunum. Hún hafi ekki viljað viðurkenna fyrir sjálfri sér hvað hafi komið fyrir þannig að hún hafi bara viljað fara í sturtu. Þá hafi löggan komið og séð hana og tekið hana upp í. Þeir hafi farið með sig á bryggjuna til að finna ákærða og svo hafi verið farið með sig á lögreglustöð til skýrslugjafar og svo á Neyðarmóttöku. Aðspurð um nánari lýsingu á tildrögum þess að þau hafi farið í skotið bak við skólann kvaðst vitnið ekki muna alveg hvernig það hafi komið til. Ákærði hafi byrjað að labba með sig bak við [...] en hún hafi verið sátt við að kyssa hann en ekkert meira og hafi sagt honum það að hún vildi ekkert meira. Þar hafi þau verið að kyssast. Hún hafi sagt honum að hún hafi verið búin að vera á blæðingum og að hún vildi ekki fara með honum neitt annað. Þá hafi hann þrýst á hana með hendinni og farið með hana þarna hjá skólanum og svo þegar þangað var komið í skotið þá hafi hann byrjað að klæða hana úr buxunum og svo hafi hann klætt sig úr. Hún myndi samt ekki alveg tímaröðina en hann hafi alla vega neytt hana til munnmaka við sig og svo hana líka. Þá hafi hann látið hana leggjast á hnén og nauðgað henni aftan frá í leggöng og svo hafi hann haldið henni ofan á sér og nauðgað henni þannig. Þá hafi ákærði legið á bakinu og haldið í hana þegar hún hafi verið ofan á honum. Þá hafi hún verið alveg frosin og ekki getað gert neitt. Bak við [...] hafi ákærði haldið í höndina á henni og tosað hana áfram, en hann hafi ekki beðið hana að koma neitt, enda hafi hún verið búin að gera grein fyrir því að hún vildi það ekki, en honum hafi bara verið skítsama. Ekki mundi vitnið eftir því að ákærði hefði stoppað á leiðinni til að pissa. Ákærði hafi haldið í hana alla leið frá [...] þar til komið var í skotið, að því er hana minnti. Aðspurð hvort vitnið hafi reynt að komast í burtu á leiðinni frá [...] kvaðst hún hafa verið í sjokki bara af því þetta hafi bara verið eitthvað sem hann hafi ætlað sér, þannig að hún hafi ennþá verið að gera honum grein fyrir því að hún vildi ekki gera neitt. Ekki mundi vitnið eftir því að ákærði hafi svarað því neitt en hann hafi sagt að sér væri alveg sama hvort hún væri á blæðingum. Vitnið kannaðist við að ákærði hafi sagt að hann hefði engan smokk eða neitt og hann hafi spurt hana hvort hún væri á pillunni eða eitthvað og hún hafi svarað því játandi. Þetta hafi verið áður en þau komu í skotið. Eftir á hafi ákærði sagt við hana að taka neyðarpilluna því hann vildi ekki að neitt gerðist eða eitthvað og svo hafi hann látið sig hverfa. Þegar í skotið hafi verið komið hafi ákærði byrjað að fara með hana inn í horn og byrjað að kyssa hana og svo hafi hann verið byrjaður að klæða hana úr buxunum og klæða sig sjálfan svo úr buxum og svo hafi hann nauðgað henni standandi upp við vegginn. Vitnið neitaði því að hafa kysst ákærða á móti eftir að í skotið var komið. Það hafi hún aðeins gert hjá[...]. Ekki mundi vitnið hvort ákærði hafi sett jakkann sinn á jörðina en hann hafi sagt henni að leggjast niður og haldið í hana. Ekki mundi vitnið hvort ákærði hafi lagst fyrst niður sjálfur. Hann hafi lagst og svo hafi hann haldið í hana og látið hana ofan á sig. Hún hafi frosið og ekkert vitað hvað var í gangi og bara hugsað um að hún vildi komast í burtu. Þegar ákærði hafi verið búinn að nauðga henni og verið liggjandi hafi hann ýtt höfði hennar niður og látið hana hafa við sig munnmök. Ekki mundi vitnið hvort ákærði hafi sagt henni að veita sér munnmök. Ekki mundi vitnið hve lengi munnmökin hefðu staðið. Hann hafi haft munnmök við sig og þá hafi hún verið standandi og hann hafi farið niður á hnén eða eitthvað svoleiðis. Þetta hafi verið eftir að ákærði hafi haft samfarir við hana aftan frá en áður en þau hafi lagst. Taldi vitnið að þessu hefði lokið þegar hún hafi verið klofvega ofan á ákærða, með því að hann hafi sleppt sér og þá hafi hún staðið upp og dregið upp um sig buxurnar og hann líka og hann hafi svo hlaupið í burtu. Ekki mundi vitnið eftir að ákærði hefði spurt hana einhvers í skotinu eða að þau hefðu átt þar orðaskipti. Vitnið hafi ekki sagt neitt við hann að sér væri illt eða annað í skotinu. Hún hafi þar verið bara í sjokki og hugsað um að hún vildi komast heim. Þetta hafi verið ógeðslegur staður og vond lykt þar. Vitnið kvaðst hafa fundið mikið til í hnjánum meðan hún var í skotinu og hnén hennar nudduðust við grjótið þegar hún var ofan á honum. Hún hafi byrjað að finna til í hnjánum þegar hún var klofvega ofan á ákærða, en þá hafi hnén nuddast við jörðina. Hún hafi líka fundið til í hnjánum eftir að hún klæddi sig í buxur. Aðspurð taldi vitnið að þau hefðu ekki talast við þegar þau hittust fyrsta sinni á bryggjunni, en einhver annar hafi talað við hann. Vitnið hafi aðeins vitað hver hann var og vitað hve gamall hann væri. Ekki mundi vitnið hvort ákærði hafi spurt hana að aldri. Vitnið vissi ekki hvort ákærði hafi vitað hver hún væri og hve gömul hún væri. Vitnið kvaðst ekki hafa verið með áfengi sjálf en hafa drukkið nokkra sopa af áfengi hjá F vinkonu sinni um kvöldið, u.þ.b. hálfa hálfs lítra flösku af blönduðu áfengi. Vinkonan hafi líka verið að drekka og verið eitthvað drukkin, frekar mikið en lítið. Vitnið kvaðst hafa farið að vera stressuð þegar þau hafi nálgast skólann, hún og ákærði, en hún hafi ekki vitað hvert hann væri að fara með hana. Ekki vissi vitnið hvað var langt frá [...] að skólanum, en fannst það ekki vera langt. Hún hafi ekki frosið á leiðinni frá [...] að skotinu, en þá hafi hún verið stressuð. Hún hafi ekki reynt að komast undan en verið búin að segja við ákærða að hún vildi ekki eiga með honum náin kynni og hún væri á blæðingum og hafi haldið að það væri nóg. Ákærði hafi ýtt eða þrýst á bakið á henni og verið við hliðina á henni en hún hafi ekki reynt að hlaupa undan. Ekki mundi vitnið hvort þau hefðu talað saman á leiðinni. Eftir að í skotið hafi verið komið hafi ákærði klætt hana fyrst úr buxunum og svo sjálfan sig. Á meðan hann hafi klætt sjálfan sig úr buxum hafi hún staðið úti í horni í skotinu. Ákærði hafi ekki haldið neitt í hana á meðan, en hún hafi ekki reynt að komast í burtu á meðan og hafi bara staðið og verið frosin og ekki vitað hvað hún ætti að gera. Hún hafi bara verið hrædd. Vitnið kannaðist ekki við að ákærði hefði spurt hana þegar hann lá á bakinu hvort eitthvað væri að og hvort hún vildi hætta og að hún hafi neitað því og sagt að hann ætti að halda áfram. Aðspurð um það sem vitnið E hafði eftir vitninu í skýrslugjöf í Barnahúsi um að hún hafi „riðið Axel Páls“ kvað vitnið að það geti vel verið að hún hafi orðað þetta þannig af því að hún hafi verið í sjokki og ekki vitað hvernig hún ætti að orða þetta við E, enda erfitt fyrir sig að hringja eftir þetta og segja við bestu vinkonu sína í símann beint út að sér hafi verið nauðgað. Hún hafi ekki verið að meina það að hún hafi tekið þátt í mökum með ákærða af fúsum og frjálsum vilja þó að hún hafi kannski orðað þetta svona við E. Ekki mundi vitnið eftir að hafa sagt við E að hún hefði leyft þetta en sæi „geðveikt mikið eftir þessu“, en hún hafi verið í sjokki og ekki vitað hvernig hún ætti að orða þetta og ekki viljað samþykkja hvað hafi gerst. Kvað vitnið ekki rétt hjá E að eftir á hafi komið „geðveikt mikið af fólki“. Aðspurð kvaðst vitnið ekki muna alveg hvort ákærði hafi haft sáðlát. Vitnið kvaðst enn vera með ör á hægra hné og sýndi það í réttinum. Ekki hafi hún farið í aðgerð vegna þess en hún hafi farið til lýtalæknis og hann hafi viljað sjá til og örin hafi skánað. Vitnið kvað sér hafa liðið mjög illa andlega fyrst á eftir um sumarið og átt erfitt með svefn lengi á eftir. Þó hafi andleg líðan skánað, enda hafi hún verið dugleg að fara í viðtöl til G. Aðspurð kvaðst vitnið hafa sagt ákærða í skotinu að hún væri á blæðingum og að hún vildi þetta ekki, en hún hafi ekki ýtt honum frá sér þá, enda hafi hún þá verið svo hrædd að hún hafi ekki getað gert neitt. Aðspurð hvers vegna hún hafi ekki farið burt þegar þau hafi verið á leið að skotinu og svo þegar ákærði lá á bakinu kvaðst vitnið í báðum tilfellum ekki hafa þorað það, en hún hafi ekkert vitað hverju hún hefði mátt búast við af ákærða. Það hafi líklega verið fleira fólk nálægt þegar þau hafi verið á leiðinni frá [...], en ekki vissi hún hvaða fólk það gæti hafa verið. Þegar þau hafi verið í skotinu hafi hún ekki séð fólk en hún hafi heyrt í fólki eins og hinum megin við skólann og hafi líka heyrt í bílum, en þegar hún hafi farið úr skotinu, eftir að ákærði hafi verið farinn, þá hafi hún séð bíl og í honum hafi verið einhver maður. Aðspurð kvaðst vitnið aldrei hafa legið á bakinu þegar á þessu stóð, en verið á hnjánum þegar hún var ofan á ákærða og á fjórum fótum þegar hann hafi haft við sig samfarir aftan frá. Kvaðst vitnið hafa farið 6 sinnum til sálfræðingsins í nóvember og a.m.k. einu sinni í mánuði. Hún hafi ábyggilega ekki farið í minna en 20 viðtöl. Aðspurð kvaðst vitnið vera 176 sm á hæð og rúmlega 80 kíló, en í júlí 2010 hafi hún verið léttari en ámóta há. Vitnið I, hjúkrunarfræðingur á Neyðarmóttöku, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi skoðað brotaþola á Neyðarmóttöku umrætt sinn. Hún hafi verið illa til reika, óhrein og rifin og grátið mikið. Hún hafi átt mjög erfitt með að tala um atburðinn. Hún hafi setið hokin og lítið getað horft á vitnið þegar hún hafi verið að segja frá þessu og sýnt að því leyti dæmigerð álagseinkenni. Brotaþola hafi virst líða mjög illa. Vitnið hafi séð líkamlega áverka á brotaþola og tekið af þeim ljósmyndir. Brotaþoli hafi sagt að hún væri á blæðingum. Vitninu hafi fundist áverkar samrýmast sögu brotaþola. Vitnið G, forstöðumaður Barnahúss, uppeldis- og afbrotafræðingur, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi hitt brotaþola 6 sinum áður en hún ritaði skýrslu sem liggur fyrir í rannsóknargögnum, en samtals hafi þær hist 20 sinnum. Brotaþoli sé dugleg og kraftmikil stelpa. Hún hafi engan sérstakan bakgrunn um vanlíðan, s.s. kvíða eða þunglyndi. Hún hafi nýtt sér viðtölin mjög vel. Fyrst hafi hún átt mjög erfitt, einkum með svefn. Það hafi svo bitnað á skólanámi hennar. Þetta hafi staðið svona fram undir jól 2010, en eftir það hafi líðan hennar farið að batna og sérstaklega þegar komið hafi verið fram undir vor 2011. Sé hún komin á þokkalega gott ról. Enn sé þó verið að fást við reiði og kvíða í tengslum við það. Brotaþoli sé á góðri leið. Í meðferðinni sé notuð áfallamiðuð hugræn atferlismeðferð sem byggi á því að hjálpa með líðan og tilfinningar til að breyta hugsun og hegðun til að létta á tilfinningum. Brotaþoli hafi mætt gríðarlega vel og sé dugleg að nýta sér meðferðina og þær leiðbeiningar sem vitnið hafi veitt henni. Þetta sé helsta hlutverk vitnisins, að hjálpa brotaþola með líðan og tilfinningar og ná aftur tökum á lífi sínu. Brotaþoli uppfylli engin skilyrði þess að greinast með áfallastreituröskun. Þegar börn verði fyrir einhvers konar áfalli þurfi að vinna með ýmsa líðan og brotaþola hafi fundist erfiðast að sumt hafi minnt hana á atvikið og þá einkum sárin á hnjánum. Það hafi lagast vorið 2011 og þá hafi líðan hennar farið mjög batnandi þegar hún sé ekki minnt stanslaust á það sem hafi gerst. Þær hafi farið í gegnum líðan og tilfinningar vegna atviksins. Upplifun og líðan brotaþola sé dæmigerð fyrir þolendur kynferðisbrota. Hún hafi tengt líðan sína við atvikið og t.d. þegar hún hafi ekki getað sofið þá hafi hugsanir hennar snúist um atvikið. Brotaþoli hafi verið uppfull af skömm og sektarkennd. Reiðin séu varnarviðbrögð við sársauka. Þá hafi verið til staðar hjá brotaþola sjálfsásökun gagnvart því sem gerðist. Vitnið kvaðst áætla að hitta brotaþola á að giska 5 sinnum í viðbót. Það þurfi að klára að vinna með reiðina sem sé það eina sem standi eftir í dag. Annars sé brotaþoli komin á þokkalega gott ról. Aðspurð hvort vitninu hafi fundist brotaþoli einlæg í frásögn sinni, kvað vitnið lítið hafa rætt sjálft atvikið við brotaþola, en þess meira hafi verið rætt um tilfinningar brotaþola. Brotaþoli hafi verið trúverðug í augum vitnisins þar sem tilfinningar hennar hafi verið í samræmi við það sem hún hafi lýst. Ekkert annað í bakgrunni brotaþola hafi komið fram til að skýra vanlíðan hennar. Vitninu fannst ólíklegt að viðbrögð og vanlíðan brotaþola gætu skýrst af því að hún hefði sjálfviljug tekið þátt í samförum með ákærða, en séð „geðveikt mikið eftir því“, en kvaðst ekki geta útilokað það þó að það væri mjög langsótt að mati vitnisins. Þá kom fram hjá vitninu að það sé þekkt að þegar hræðsla eða álag á sálina fer yfir ákveðinn þröskuld þá geti maður frosið og átt erfitt með segja eða gefa eitthvað frá sér. Vitnið J kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún og brotaþoli væru vinkonur og hefðu kynnst gegnum sameiginlega vinkonu. Ekki kvaðst vitnið þekkja ákærða. Vitnið kvaðst hafa verið á [...] ásamt fleirum. Þá hafi brotaþoli hringt og kærasti vitnisins hafi rétt E, vinkonu vitnisins, símann og hún hafi hlaupið til og vitnið á eftir og þá hafi þær hitt brotaþola hágrátandi. Brotaþoli hafi sagt að þetta hafi gerst og þá hafi ákærði verið að fara í burtu, en verið skammt frá. Fyrst hafi K, kærasti vitnisins, talað við brotaþola í símann, en ekki vissi vitnið hvað þeim hafi farið á milli en það hafi verið mjög stutt og hann hafi strax rétt E símann. E hafi talað við brotaþola en ekki vissi vitnið hvað þeim hefði farið á milli. Þegar vitnið og E hafi komið að brotaþola hafi hún verið hágrátandi og haldið á peysunni sinni og sagt að ákærði hafi nauðgað sér. Ekkert hafi brotaþoli sagt meira um þetta. Vitnið hafi orðið mjög reið við að sjá ákærða gangandi þarna um og virst mjög ánægður og gargað eitthvað á hann og þá hafi hann farið í burtu. Brotaþoli hafi verið öll út í drullu. Brotaþoli hafi lítið verið að hitta þær vinkonur eftir þetta og verið svona „með sjálfri sér“. Vitnið E, vinkona brotaþola, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi verið á [...] þegar brotaþoli hafi hringt í sig grátandi og sagt sér að koma til sín og þá hafi vitnið og J hlaupið til brotaþola og hún hafi verið hágrátandi og verið að reyna að segja frá því hvað hafi gerst. Vitnið hafi túlkað þetta öðruvísi af því að brotaþoli hafi ekki verið búin að viðurkenna fyrir sjálfri sér hvað hafi gerst. Á þessum tíma og líka þegar vitnið gaf skýrslu í Barnahúsi hafi hún ekki vitað hvað hafi gerst og ekki verið búin að fá neina beina mynd af þessu. Fyrst hafi vitnið ekki trúað þessu, enda bara sjálf krakki. Brotaþoli hafi ekki sagt þá að þetta væri nauðgun, enda verið sjálf að átta sig á hvað hefði gerst. Vitnið hafi ekkert vitað hvað var í gangi en allt hafi þetta gerst mjög hratt. Skyndilega hafi verið komið fullt af fólki og svo hafi löggan verið komin. Hafi vitnið lítið náð að tala við brotaþola. Brotaþoli hafi verið hágrátandi og öll úti í mold. Brotaþoli hafi talað um að hún þyrfti að þvo fötin sín af því að enginn mætti komast að þessu. Brotaþoli hafi sagt að hún hafi verið eitthvað með ákærða og leyft honum að vera með sér að kyssast og þannig en ekkert eitthvað neitt meira. Þetta hafi ekkert átt að fara svona langt og brotaþoli hafi verið bara í sjokki og hágrátandi og vitnið hafi lítið skilið brotaþola. Vitnið kvaðst hafa séð ákærða hlaupa burtu. Vitnið kvað brotaþola hafa verið mjög skrítna nokkra mánuði á eftir og hafi hún ekki viljað ræða þetta. Vitnið hafi ekki skilið þetta fyrst en skilji þetta betur núna, enda hafi brotaþoli talað um þetta við sig og vinkonurnar og hafi þær talað um þetta sín á milli. Kom fram hjá vitninu að hún þekkti ákærða ekki neitt. Vitnið L, vinkona brotaþola, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hún og brotaþoli hafi verið nánar og bestu vinkonur árum saman. Ekki kvaðst hún þekkja ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa verið á [...] eða á [...] umrætt sinn. Brotaþoli hafi hringt í sig skömmu eftir atvikið og spurt hvar vitnið væri og kvaðst vitnið vera á[...] og hafi brotaþoli spurt hvort hún vissi um einhverjar stelpur á [...] og hafi vitnið neitað því og brotaþoli þá skellt á. Þá hafi brotaþoli ekkert sagt hvað hafi gerst. Vitnið hafi svo verið spurð að því á „facebook“ strax um nóttina hvort brotaþoli hafi farið á Neyðarmóttöku og þá hafi vitnið hringt í vinkonur sínar og fengið nánari upplýsingar. Vitnið kvaðst hafa rætt um þetta við brotaþola. Vitnið kvað brotaþola hafa verið auma og öðruvísi en hún ætti að sér að vera eftir þetta, hafi verið mjög lítil í sér en hún sé venjulega sterk. Brotaþola líði enn illa út af þessu þó að hún hafi samt styrkst. Vitnið M kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hann þekkti brotaþola gegnum vinahóp sinn. Ekki þekkti vitnið ákærða. Vitnið hafi verið á [...] umrætt sinn og þá hafi K, félagi hans, hlaupið í átt að skólanum og hafi vitnið farið á eftir honum. Vitnið hafi verið viðstatt þegar brotaþoli var að tala við vinkonur sínar eftir atvikið. Vitnið hafi ekki séð brotaþola gráta en hún hafi verið með vinkonum sínum og hafi þeir piltarnir verið reknir frá. Ekki hafi vitnið tekið eftir neinu sérstöku varðandi útlit brotaþola. Ekki hafi vitnið heyrt brotaþola segja neitt frá því sem hafi gerst. Vitnið kvaðst ekki hafa rætt við lögreglu. Vitnið N lögreglumaður kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um að hafa verið staddur á [...] umrætt sinn við eftirlit vegna [...]. Mikið hafi verið þar af unglingum. Þeir hafi veitt athygli hóp af unglingum og eins að stúlka hafi legið í grasinu og mikið hafi virst ganga á í kring. Þeir lögreglumennirnir hafi verið á bifreið og hafi hægt ferðina og skrúfað niður rúðuna og þá hafi komið tveir piltar að þeim og þeir lögreglumennirnir hafi orðið þess áskynja að eitthvað væri í gangi, en piltarnir tveir hafi verið að benda á stúlkuna sem lá í grasinu og sagt að lögreglumennirnir ættu að ræða við hana, án þess að piltarnir vissu sjálfir hvað hefði gerst. Svo hafi stúlkan staðið upp og greinilega verið mikið niðri fyrir og grátandi. Hún hafi gengið í burtu frá þeim. Þeir hafi farið á eftir henni og látið hana komast frá hópnum. Vitnið hafi kallað í stúlkuna, sem var brotaþoli, og hún komið að bílnum hjá þeim. Hún hafi verið hikandi að segja hvað hafi gerst, en svo hafi það komið fram hjá henni að henni hafi verið nauðgað. Þá hafi hún verið beðin að setjast inn í bílinn hjá þeim og hún gert það. Þeir hafi metið hana trúverðuga, að það hefði eitthvað slíkt getað átt sér stað. Þá hafi verið aðalatriði að ná utan um málið, finna vettvang og geranda. Ákærða hafi þeir fundið skömmu síðar og hann verið handtekinn og færður á lögreglustöð. Brotaþoli hafi jafnframt verið færð á lögreglustöð. Ákærði hafi fundist eftir rúnt um [...] að ábendingu brotaþola. Nánar aðspurður um ástand brotaþola kvað vitnið hana hafa verið í mikilli geðshræringu og greinilega hvílt mikið á henni. Hún hafi ekki verið mjög viljug að láta uppi hvað það hafi verið. Hún hafi verið sýnilega beygð og grátið mikið. Ekki mundi vitnið vel eftir fötum brotaþola að öðru leyti en því að hún hafi verið í gallabuxum og þær hafi verið blóðugar á hnjám. Hafi brotaþoli sagt að blóðið væri vegna þess sem hefði átt sér stað. Ekki hafi hún lýst fyrir þeim í smáatriðum hvað hefði gerst, enda hafi ekkert verið gengið á hana með það. Þá hafi brotaþoli sýnt þeim vettvang. Vitnið staðfesti að brotaþoli hafi skýrt þeim frá því að hún væri 15 ára. Ekki gat vitnið áætlað vegalengdina frá [...] að skotinu bak við skólann. Vitnið staðfesti frumskýrslu sem það gerði við rannsókn málsins. Vitnið B, móðir brotaþola, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að fyrstu vikurnar eftir umrætt atvik hafi brotaþoli lokað sig inni og verið inni í herbergi sínu. Hún hafi átt erfitt með svefn og erfitt með að vakna á morgnana. Hún hafi átt mjög erfitt með að fara í sund og leikfimi vegna öra á hnjám eftir atburðinn. Vitnið hafi farið með brotaþola til lýtalæknis vegna þess. Fjölskyldan hafi öll fengið tíma hjá geðlækni um jólaleytið 2010 vegna þessa, þ.e. faðir brotaþola og bróðir hennar og vitnið líka sem hafi fengið aðeins lengri meðferð þar sem hún hafi sjálf lent í kynferðislegu ofbeldi sem barn og hafi það atvik sem kom fyrir brotaþola því lagst mjög illa í hana. Hafi vitnið lagst í þunglyndi eftir áramótin vegna þess og ekki verið mikill stuðningur fyrir brotaþola. Hafi vitnið treyst G fyrir brotaþola sem hafi verið mjög dugleg að fara til hennar í viðtöl. Síðustu daga hafi brotaþola liðið mjög illa. Eftir áramótin hafi vitnið ekki spurt brotaþola neitt um þetta. Vitnið O lögreglumaður kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og staðfesti að hafa gert skýrslu sem skjalmerkt er í rannsóknargögnum nr. 2.5. og er um viðtöl við vitni. Mundi vitnið ekki sérstaklega eftir samtölum sínum við vitnin. Það hafi gerst eftir að rannsóknargögn hafi borist aftur til lögreglu frá ríkissaksóknara. Vitnið P, sérfræðingur við tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og staðfesti að hafa gert tæknirannsóknir vegna málsins. Vitnið hafi fengið til rannsóknar fatnað ákærða og brotaþola. Í fatnaði ákærða voru mikil óhreinindi. Blettur hafi fundist í pólóbol og á innanverðum nærbuxum sem hafi gefið svörun við sæðisprófi. Ekki hafi verið gerð smásjárskoðun á þeim. Tvær peysur frá brotaþola hafi verið mjög óhreinar með sandi og mold, en engir blettir finnanlegir. Í leggingsbuxum, nærfötum og dömubindi brotaþola hafi ekki verið slík óhreinindi. Í fötum brotaþola frá Neyðarmóttöku hafi verið blóðblettir í gallabuxum, nærbuxum og dömubindi. Í sýnum sem tekin hafi verið af andanefju og 4 af 5 pinnum með stroki frá kynfærum brotaþola hafi komið fram svörun við sæðisprófi en engar sæðisfrumur hafi fundist. Í gallabuxum hafi verið blóðblettir í hnéhæð á hægri skálm. Vitnið staðfesti að hafa tekið ljósmyndir sem eru í rannsóknargögnum. Sýni af strokpinnum sé mjög lítið og stundum hendi það að ekki komi fram frumur þó að svörun við sæðisprófi sé jákvæð. Vitnið staðfesti rannsóknargögn sem hann vann. Aðspurður um ástæður þess að ekki hafi verið gerð smásjárskoðun sagði vitnið að það væri almennt ekki leitað að sæðisfrumum þegar blettir í karlmannsfötum gæfu jákvæða svörun við sæðisprófi, en leit að sæðisfrumum væri fyrst og fremst gerð til að kanna hvort til staðar væri sýni sem tækt væri til DNA-rannsóknar, en í þau 6 ár sem vitnið hafi unnið við þessar rannsóknir hafi aldrei verið beðið um slíka skoðun á blettum í fatnaði karlmanns sem væri að öllum líkindum frá honum sjálfum. Frekar væri það gert ef sæðisblettir fyndust í fatnaði konu til að leita eftir sýni til DNA-greiningar. Engir sæðisblettir hafi fundist í fatnaði brotaþola, en í fatnaði ákærða hafi greinst sæðisblettir innan á nærbuxum og einn blettur framan á pólóbol. Vitnið Q, æskuvinur ákærða, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hann hafi verið staddur á [...] umrætt sinn ásamt ákærða. Kvaðst vitnið minna að fyrir framan [...] í [...] á [...]i hafi hann séð ákærða og brotaþola vera að kyssast. Annað kvaðst vitnið ekki hafa séð af samskiptum þeirra. Ekki hafi hann heyrt af þessu frekar fyrr en daginn eftir. Kvaðst vitnið ekki hafa orðið áskynja neins óeðlilegs í samskiptum ákærða og brotaþola. Kvað vitnið aðspurður að hann og ákærði hefðu lítið rætt þetta, en helst að ákærði hafi verið spurður um hvort hann sé hræddur um að vinir hans haldi að hann hafi framið umrætt brot. Kvaðst vitnið hafa hitt ákærða 1-2 dögum eftir atvikið og hafi hann þá ekki virst hafa miklar áhyggjur af því. Vitnið R, vinur ákærða, gaf skýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð gegnum síma og skýrði svo frá að hann hafi verið staddur á [...] á [...] umrætt sinn. Kvaðst vitnið vita hver brotaþoli er. Vitnið kvaðst hafa verið nálægt bryggjunni þegar hann hafi séð ákærða og brotaþola koma gangandi saman. Ákærði hafi spjallað við sig og haldið utan um brotaþola og svo hafi þau gengið burtu saman. Vitninu fannst eins og þau væru saman, ákærði og brotaþoli. Eins og kærleikar væru á milli þeirra. Þegar þau hafi gengið burtu hafi þau fyrst haldið utan um hvort annað en svo bara gengið hlið við hlið. Þau hafi gengið í áttina út úr bænum. Vitninu fannst ekki eins og ákærði væri að neyða eða þvinga brotaþola til að koma með sér. Vitnið hafi verið á bryggjunni þegar hann hafi séð þetta. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða og brotaþola kyssast. Vitnið kvaðst ekki hafa merkt að ákærði og brotaþoli væru áberandi ölvuð. Vitnið og ákærði hefðu lítið talað um þetta en ákærði hafi ekki viljað tala mikið um þetta og tekið málið mjög nærri sér. Vitnið kannaðist við að lögregla hefði rætt við sig vegna málsins. Vitninu fannst frásögn ákærða um atvikið fyrstu dagana eftir það vera ónákvæmar og mismunandi, m.a. um í hvaða stellingum þau hefðu verið. Vitnið S kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hafi verið á [...] umrætt sinn. Kvaðst vitnið hafa gengið fram hjá ákærða og brotaþola, en hann myndi ekki alveg hvar, en hann hafi verið rétt hjá einhverjum stórum steinum, íþróttahúsinu eða sundlauginni eða eitthvað. Vitnið kvað öll hús á [...] eins fyrir sér og þekkti ekki staðhætti. Þau hafi ekki verið úti á víðavangi heldur upp við eitthvert stórt hús. Minnti vitnið að húsið hafi verið rautt. Gat vitnið ekki nánar lýst umhverfinu. Hafi vitnið verið drukkið. Vitnið hafi ekki stoppað neitt þegar hann hafi gengið fram hjá þeim, en vitnið hafi séð að þau hafi verið „að ríða“. Hafi vitnið tekið eftir því að brotaþoli hafi verið einhvern vegin ofan á, en ákærði legið á jörðinni. Vitnið hafi ekki skipt sér af þessu eða talað við þau, enda honum óviðkomandi. Vitnið kvaðst aðeins hafa séð að þetta væri kona en ekki þá hafa séð hver konan var, en séð að þetta var ákærði. Mundi vitnið eftir því að ákærði hafi ekki verið í jakkanum sínum, en gat ekki lýst nánar hvernig þau hafi verið klædd, en minnti að hún hafi verið klædd á efri hluta líkamans. Hafi hann ekki merkt að þau hafi veitt honum athygli. Vitnið hafi svo staðið við hliðina á ákærða þegar hann hafi verið handtekinn og þá hafi honum fundist það undarlegt að hann væri grunaður um nauðgun á stúlku sem hafi verið ofan á ákærða. Hafi vitnið ekki upplifað sem nauðgun það sem hann hafi séð og ekki séð neina þvingun. Hafi hann ekki heyrt neitt í þeim. Vitnið kvaðst vera félagi ákærða og brotaþola beggja. Bar vitnið að þau hefðu bæði sagt sér, sitt í hvoru lagi, að málinu væri ekki lokið en að öðru leyti hefði hann ekki rætt þetta sérstaklega við þau. Vitnið kvaðst ekki hafa séð brotaþola eftir þetta. Þegar vitnið hafi hitt ákærða á bryggjunni eftir samskipti hans við brotaþola hafi ákærði verið „geðveikt stoltur af því að hafa sofið hjá 95 módel stelpu“. Hafi ákærði sagt „ég var að sofa hjá 95 módeli“. Hafi ákærði sagt sér hver stúlkan hafi verið. Ákærði hafi sýnt sér jakkann sinn eftir á og vitnið hafi spurt hvers vegna jakkinn væri svona skítugur og ákærði hafi sagt að hann hafi notað jakkann til að breiða undir hnén á brotaþola svo hún myndi ekki meiða sig. Kvaðst vitnið hafa sagt ákærða að hann hafi séð til þeirra. Ákærði hafi verið frekar drukkinn, en ekkert ofurölvi. Ekki kvaðst vitnið hafa séð ástæðu til að gefa sig fram við lögreglu til að skýra frá vitneskju sinni. Vitnið T kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann þekkti bæði ákærða og brotaþola. Kvaðst vitnið ekki hafa séð þau saman á [...]. Ekkert mundi hann eftir að hafa séð brotaþola þar og ákærða aðeins mjög lítið. Kvaðst vitnið hafa hitt ákærða daginn eftir og ákærði hafi sagst ekki hafa gert þetta. Ekki hafi hann rætt þetta við brotaþola og ekki tekið eftir neinni breytingu í hennar fari. Niðurstaða. Ákærði neitar sök. Fyrir dómi skýrði ákærði frá því að hann hafi verið með vinum sínum þegar hann hafi hitt brotaþola umrætt kvöld og hún hafi verið með vinkonum sínum, en þau hafi ekki þekkst. Þau hefðu svo hist seinna um kvöldið og farið að kyssast við [...]. Hann hafi svo spurt brotaþola hvort hún vildi koma með honum afsíðis og hún hafi svarað því játandi. Þau hafi gengið í burtu og haldið utan um hvort annað á göngunni. Hann hafi þurft að stoppa til að pissa og hún hafi beðið eftir honum á meðan. Þá segir ákærði að hann hafi látið hana vita að hann væri ekki með smokk en henni hafi verið alveg sama og honum hafi verið sama þó hún hafi verið á blæðingum. Þau hafi svo séð skot bak við grunnskólann og farið þangað. Þar hafi þau byrjað að kyssast og farið að afklæða sig. Ákærði hafi svo lagt jakka sinn á jörðina og lagst á bakið á jakkann og brotaþoli sest klofvega ofan á hann og þau haft samfarir þannig. Hún hafi svo fært sig ofar og hann veitt henni munnmök og hún hafi líka veitt honum munnmök. Hún hafi svo farið á hnén eða fjóra fætur og hann hafi haft samfarir við hana aftan frá og í þeirri stellingu hafi hann fengið fullnægingu. Hann kvaðst hafa reynt að taka liminn út áður, en taldi að sæðið hefði að hluta til farið inn í brotaþola. Hann hafi svo klætt sig og haldið sína leið. Ákærði neitar því að hafa beitt brotaþola valdi og segir að allt það sem hafi gerst á milli þeirra hafi verið með hennar vilja. Framburður ákærða fyrir dómi er í öllum meginatriðum í samræmi við skýrslu hans hjá lögreglu.Þó er misræmi í framburði hans hvað varðar orðaskipti hans við brotaþola þegar þau voru í skotinu. Þannig sagði ákærði aðspurður hjá lögreglu að eina skiptið sem þau hefðu talað saman meðan á samförunum stóð hafi verið þegar hann hafi spurt hvort hann mætti „taka hana að aftan“ og hún hefði svarað já en sagt nei við endaþarmsmökum. Ákærði sagði hins vegar fyrir dómi að þegar hún hafi verið ofan á honum hafi honum fundist eins og eitthvað væri að og spurt hana, en hún hafi sagt honum að halda áfram. Þá samrýmist framburður ákærða um að hann hafi haft sáðlát í leggöng ekki gögnum málsins, en samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglu fundust sáðfrumur hvorki á börmum brotaþola, leggangsopi, leghálsi eða andanefju, þó að sýni sem tekin voru frá andanefjunni og nefndum líkamshlutum brotaþola hafi gefið jákvæða svörun við sæðisprófi. Brotaþoli skýrði frá því við skýrslutöku í Barnahúsi að hún og ákærði hafi verið að kyssast við [...] og að það hafi verið með hennar vilja. Hún hafi sagt honum að hún vildi ekki gera neitt meira með honum, en hann hafi bara ætlað að fá hana til þess. Hún hefði sagt nei en hann hefði náð að halda henni og draga hana bak við skólann. Þegar hún var spurð nánar út í þetta sagði hún að hann hefði ekki dregið hana þannig að hún hafi meitt sig, heldur hafi hann togað í hönd hennar og lagt handlegginn yfir axlir hennar og gengið með hana bak við skólann. Þá hafi henni hætt að finnast þetta vera í lagi. Samkvæmt gögnum málsins hafa þau gengið saman um 400 m. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi kvaðst brotaþoli ekki alveg muna hvernig það hafi komið til að þau fóru bak við skólann. Hún hafi sagt ákærða að hún væri á blæðingum og að hún vildi ekkert meira en kyssa hann. Einnig hafi hún sagt honum að hún vildi ekki fara neitt með honum, en hann hafi þrýst á hönd hennar eða bak og farið með hana að skólanum og hún hafi þá orðið stressuð. Að mati dómsins gat ákærði ekki litið svo á að hún væri samþykk því að eiga nánari kynferðisleg samskipti við hann þótt hún hafi gengið með honum að umræddu skoti. Fyrir liggja myndir af skotinu og er það lítið og þröngt. Undirlagið er jarðvegur, sandur og möl. Um atvik þar sagði brotaþoli í skýrslutökunni í Barnahúsi að ákærði hefði ýtt henni út í horn og klætt hana úr buxunum og svo klætt sig úr buxunum. Ákærði hafi svo ýtt henni á jörðina á hnén og haft við hana samfarir. Svo hafi hann lagst á bakið og haldið henni ofan á sér. Hún kvaðst hafa ýtt við honum en hann hafi náð að halda henni. Jafnframt greindi hún frá því að hún hefði sagt honum að hún hafi ekki viljað þetta. Þá sagði brotaþoli að ákærði hafi svo ýtt henni niður að limi sínum og látið hana hafa við sig munnmök og haldið höfði hennar á meðan. Einnig sagði hún að ákærði hafi haft munnmök við hana þegar hann lá á bakinu. Brotaþoli hélt að ákærði hafi fengið sáðlát einu sinni, við munnmökin og að sæðið hafi farið á hann og upp í hana. Fyrir dómi lýsti brotaþoli eins og áður að þegar í skotið var komið hafi ákærði klætt sig úr buxunum og hann hafi klætt hana úr buxunum. Hún kvaðst ekki vera viss um tímaröðina en ákærði hafi fyrst nauðgað henni standandi og er það í samræmi við frásögn hennar á Neyðarmóttöku og það sem haft er eftir ákærða í skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á honum. Einnig lýsti hún því að hann hafi lagt hana á fjóra fætur og nauðgað henni þannig og hann hefði lagst á bakið og haldið henni ofan á sér og nauðgað henni þannig. Jafnframt hafi hann ýtt höfði hennar niður og látið hana hafa við sig munnmök og þá hafi hann haft munnmök við hana. Fram kom hjá brotaþola að hún hafi verið frosin, hrædd og ekkert getað gert. Borinn var undir brotaþola vitnisburður vinkonu hennar E, um að brotaþoli hafi sagt að hún hafi „riðið Axel Páls“ og að hún hefði leyft þetta en sæi „geðveikt mikið eftir því“. Brotaþoli sagði að það gæti vel verið að hún hafi notað þau orð að hún hafi „riðið Axel Páls“, en kannaðist ekki við að hafa sagt að hún hefði leyft þetta og séð eftir því. Brotaþoli gaf þá skýringu á orðum sínum að hún hafi verið í sjokki og ekki vitað hvernig hún ætti að orða þetta, en henni hafi fundist erfitt að segja frá því að henni hafi verið nauðgað. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknar á blóði sem tekið var af ákærða eftir að hann var handtekinn var hann ölvaður umrædda nótt, en ekkert áfengi reyndist vera í blóði sem var tekið af brotaþola á Neyðarmóttöku. Í skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola kemur fram að hún var með margar rispur aftan á vinstri olnboga ofanvert. Einnig var hún með dökkleitar skítaklessur framanvert á upphandlegg og framhandlegg. Á ljósmyndum af fatnaði hennar sjást óhreinindi framan og aftan á hettupeysu sem hún var í og á ermum. Jafnframt voru óhreinindi á innanverðri hettupeysunni og á peysu sem hún var innan undir hettupeysunni. Þá sást á fatnaði hennar og við líkamsskoðun að hún var á blæðingum. Brotaþoli var með 0,4 mm ferska rispu við leggangaop, en samkvæmt vitnisburði H læknis þarf átak til að fá slíkan áverka, þó hann geti vel komið án mikillar áreynslu. Þá var brotaþoli með sand fremst í leggangsopi og þegar hún skilaði þvagprufu var sandur í henni. Enn fremur liggur fyrir á ljósmyndum að brotaþoli var mjög hrufluð á hnjám og blæddi úr sárum hennar og þau voru full af óhreinindum. Brotaþoli ber ör á hægra hné eftir þessa áverka og sýndi hún dóminum það. Þegar litið er þessa og vitnisburðar H læknis, um að talsvert þurfi til að fá slíka áverka og maður njóti ekki kynlífs á meðan, benda þeir eindregið til þess að þeir séu tilkomnir með því að ákærði hafi látið brotaþola leggjast á hnén og þvingað hana til samræðis og munnmaka, eins og honum er gefið að sök í ákæru. Þá hefur vitnið N lögreglumaður, sem kom á vettvang, borið um það að brotaþola hafi verið mikið niðri fyrir, hún hafi verið grátandi og blóð hafi verið á buxum hennar á hnjánum. Fannst vitninu brotaþoli trúverðug. Vinkonur brotaþola, E og J, hafa einnig borið um að brotaþoli hafi verið hágrátandi. Þá kom fram hjá vitninu I, hjúkrunarfræðingi á Neyðarmóttöku, að brotaþoli hafi verið illa til reika, grátið mikið og verið með dæmigerð álagseinkenni. Enn fremur hefur vitnið G, uppeldis- og afbrotafræðingur, borið fyrir dómi að brotaþoli hafi átt mjög erfitt eftir atburðinn og líðan hennar sé dæmigerð fyrir þolendur kynferðisafbrota og það væri mjög langsótt að ætla að það væri vegna þess að brotaþoli sjái eftir því að hafa átt kynferðisleg samskipti við ákærða. Jafnframt skýrði vitnið frá því að brotaþoli væri uppfull af skömm og sjálfsásökun, eins og þekkist hjá þolendum kynferðisbrota. Að þessu virtu og með hliðsjón af því að orð brotaþola við vinkonu sína, vitnið E, um að hún hafi „riðið Axel Páls“, voru í engu samhengi við það mikla uppnám sem brotaþoli var í er að mati dómsins ekki hægt að leggja of mikið upp úr þeim. Þá þykir það ekki rýra trúverðugleika brotaþola þótt hún hafi fyrir dómi ekki verið viss um tímaröðina eða hvenær ákærði hafi fengið sáðfall, enda er langt um liðið frá atburðum, hún hefur orðið fyrir miklu áfalli og við skýrslutökur af henni var farið fram og aftur í atburðarrásinni. Þegar litið er til alls framangreinds, framburðar brotaþola sem fær stoð í gögnum málsins og dómurinn metur trúverðugan, áverka brotaþola og fatnað hennar, andlegrar vanlíðan, þess að hún var á blæðingum, aðstæðna á brotavettvangi, og aldursmunar á henni og ákærða, sem er ekki mikill í árum, en hefur mikla þýðingu á hennar aldri, telur dómurinn sannað svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi notfært sér yfirburðastöðu sína vegna aldurs- og aflsmunar og það að hún var ein með honum fjarri öðrum, látið hana leggjast á hnén og þvingað hana til samræðis og munnmaka, eins og honum er gefið að sök í ákæru og með þeim afleiðingum sem þar greinir. Um þessa niðurstöðu er ágreiningur meðal dómenda og telur dómsformaður, Sigurður G. Gíslason, héraðsdómari, að of mikill vafi sé uppi um sönnun sakar gagnvart broti á 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til að unnt sé að sakfella ákærða fyrir brot gegn því ákvæði. Telur þessi dómari að sýkna beri ákærða af ákæru um brot gegn nefndu ákvæði. Verknaður ákærða varðar við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur borið um að hann hafi vitað að brotaþoli væri fædd á árinu 1995, en spurði ekki nánar út í það og skeytti þannig engu um það hvort hún væri orðin 15 ára eða ekki. Verður ákærða því einnig refsað samkvæmt 204.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 202. gr. sömu laga. Ákærði er fæddur í september 1992 og var því 17 ára er hann framdi brot sitt. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að ákærði hefur gerst sekur um alvarlegt kynferðisbrot gegn [...]stúlku. Hún hlaut líkamlega áverka, sem hún ber ör eftir, og hefur þurft að þola andlegar þjáningar. Til refsilækkunar ber að líta til þess að ákærði var sjálfur barn að aldri. Ákærði á sér annars engar málsbætur. Að öllu þessu virtu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Brotaþoli rökstyður bótakröfu sína þannig að ákærði hafi með sterkum og einbeittum vilja lokkað og leitt brotaþola, sem var barn að aldri, á afvikinn stað og þar nauðgað henni á hrottalegan hátt, þrátt fyrir að brotaþoli hafi bæði með orðum og gjörðum reynt að sporna við því. Sé þetta mjög alvarlegt brot sem hafi haft í för með sér gríðarlegan miska fyrir brotaþola, sem hafi upplifað mikla hræðslu og kreppueinkenni allt frá því atburðurinn hafi orðið. Óvíst sé hvort brotaþoli nái sér nokkurn tíma að fullu af sálrænum afleiðingum brotsins. Ákærði hefur gerst sekur um alvarlega meingerð gagnvart brotaþola og á hún rétt á miskabótum af þeim sökum úr hendi hans með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hliðsjón af því hvernig ákærði hagaði atlögu sinni að brotaþola og kom fram vilja sínum gagnvart henni á afviknum og ógeðfelldum stað, en jafnframt með hliðsjón af augljósum afleiðingum fyrir brotaþola, sem var og er barn, þykja miskabætur til hennar hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þykja málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., hæfilega ákveðin 589.850 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Helgu Leifsdóttur hdl. þykir hæfilega ákveðin 668.602 krónur að meðtöldum akstri og virðisaukaskatti. Þá greiði ákærði annan sakarkostnað samkvæmt yfirliti, alls 379.001 krónu. Margrét Unnur Rögnvaldsdóttir aðstoðarsaksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvalds. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan, ásamt meðdómsmönnunum Hirti O. Aðalsteinssyni dómstjóra og Söndru Baldvinsdóttur héraðsdómara. DÓMSORÐ: Ákærði, Axel Nicolai Michelsen, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði B, kt. [...], og C kt. [...], fyrir hönd ólögráða dóttur þeirra A kt. [...], miskabætur að fjárhæð krónur 1.200.000 með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 18.júlí 2010 til 22. ágúst 2011 en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar, hrl., 589.850 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 668.602 krónur að meðtöldum akstri og virðisaukaskatti í þóknun til Helgu Leifsdóttur hdl., skipaðs réttargæslumanns brotaþola auk annars sakarkostnaðar, 379.001 krónu.
|
Mál nr. 526/2002
|
Víxill Nauðasamningur
|
S svf. höfðaði mál á hendur K hf. til greiðslu á skuld samkvæmt tveimur víxlum. K hf. krafðist sýknu á þeim grundvelli að félagið hefði gert nauðasamning við lánardrottna sína sem hefði verið staðfestur með úrskurði héraðsdóms. Í dómi Hæstaréttar segir að þrátt fyrir að nauðsamningurinn taki til kröfunnar leiði það ekki til þess að S svf. verði ekki dæmd krafan án tillits til nauðasamningsins, enda breytti hann ekki efni kröfunnar heldur efndaaðferðinni og áhrifum hennar. Var því fallist á kröfu S svf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. nóvember 2002. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður að svo stöddu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð „í samræmi við staðfestan nauðasamning áfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, frá 20. febrúar 2002, þannig að 53% heildarkröfunnar verði greiddar, samtals kr. 5.153.905,- er koma til greiðslu þannig, að 57% af þessum 53% greiðast með þremur jöfnum greiðslum, kr. 979.242,- hver greiðsla, þann 20. maí 2002, 20. ágúst 2002 og 20. febrúar 2003, og eftirstöðvarnar kr. 2.216.179,- sem eru 43% af 53% greiðist skv. hinum staðfesta nauðasamningi með greiðslu á hlutum í Norðlenska matborðinu ehf., að nafnverði sama fjárhæð, í formi staðfestingar frá hlutaskrá félagsins um eignarrétt stefnda ...“. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi er greint frá nauðasamningi, sem áfrýjandi gerði við lánardrottna sína og staðfestur var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2002. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti kom fram að við nauðasamningsumleitanir áfrýjanda samkvæmt VIII. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. lýsti stefndi ekki kröfu sinni samkvæmt tveimur víxlum, sem féllu í gjalddaga í mars 2001 og eru grundvöllur málsóknar hans nú. Ekki verður annað séð en að nauðasamningurinn taki til kröfunnar, sbr. fyrri málslið 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Það leiðir þó ekki til þess að stefnda verði ekki dæmd krafan án tillits til nauðasamningsins, enda breytir samningurinn ekki efni kröfunnar heldur efndaaðferðinni og áhrifum hennar, sbr. síðari málslið 2. mgr. áðurnefndrar lagagreinar. Kemur þá til úrlausnar við efndir kröfunnar hversu mikið áfrýjanda ber að greiða, eftir atvikum við fullnustu dómsins með aðför. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kjötumboðið hf., greiði stefnda, Sölufélagi Austur-Húnvetninga svf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem dómtekið var 21. október 2002, var höfðað 29. apríl 2002. Stefnandi er Sölufélag Austur-Húnvetninga, kt. 640269-7079, Húnabraut 30, Blönduósi, en stefndi er Kjötumboðið hf., kt. 660593-3069, Kirkjusandi við Laugarnesveg í Reykjavík. Stefnandi gerir kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld samtals að fjárhæð 8.361.597 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 4.000.000 krónum frá 5. mars 2001 til 21. mars 2001, af 8.361.597 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður að svo stöddu af kröfugerð stefnanda. Til vara gerir stefndi þær kröfur að dómkrafa stefnanda verði lækkuð í samræmi við ákvæði í staðfestum nauðasamningi með greiðslu á 19% af 53% kröfunnar, með þremur gjalddögum, samtals 2.874.633 krónur á gjalddaga: þann 21. maí 2002, 19%, 958.211 krónur, á öðrum gjalddaga, þann 19. ágúst 2002, 19%, 958.211 krónur og á þriðja gjalddaga, þann 20 febrúar 2003, 19%, 958.211 krónur, auk þess að 43% verði greidd með afhendingu hluta í Norðlenska matborðinu ehf., kt. 500599-2789, að nafnverði 2.168.582 krónur, í formi staðfestingar frá hlutaskrá félagsins um eignarétt. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. II Stefnandi byggir kröfur sínar á tveimur víxlum sem útgefnir voru 15. janúar 2001. Útgefandi víxlanna er stefnandi og greiðandi þeirra er Goði hf., sem hefur fengið nýtt nafn, Kjötumboðið hf., sem er stefndi í málinu. Annar víxillinn er að fjárhæð 4.000.000 krónur með gjalddaga 5. mars 2001 en hinn er að fjárhæð 4.361.597 krónur með gjalddaga 21. mars 2001. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 22. nóvember 2001, var stefnda veitt heimild til að leita nauðasamninga samkvæmt lögum nr. 21/1991 og með úrskurði sama dómstóls 20. febrúar 2002 var staðfestur nauðasamningur stefnda og var frumvarp að nauðasamningi svohljóðandi: 1. Kafli. Samningskröfur: 1.0. Hvað boðið er og hvenær greitt: 1.1. Lánardrottnum sem fara með samningskröfur er boðið valkvætt eftir óskum sínum: 1.1.1. Greiðsla á 53% krafna sinna sem greiðist þannig: A. 19,0% kröfu greiðist í peningum innan 3ja mánaða frá staðfestingu nauðasamningsins. B. 19,0% kröfu greiðist í peningum innan sex mánaða frá staðfestingu nauðasamningsins. C. 19,0% kröfu greiðist í peningum innan 12 mánaða frá staðfestingu nauðasamningsins. D. 43% kröfu greiðist með afhendingu hluta í Norðlenska matborðinu ehf., kt. 500599-2789, Grímseyjargötu, Akureyri, að sama nafnverði og sá hluti kröfu lánardrottins sem greiddur er með þessum hætti, innan 3ja mánaða frá staðfestingu nauðasamningsins, í formi staðfestingar frá hlutaskrá félagsins um eignarrétt lánardrottna. 1.1.2. Lánardrottnar sem eiga kröfur að fjárhæð 75.000 krónur eða lægri, fá þær greiddar að fullu innan 3ja mánaða frá staðfestingu nauðasamnings, sbr. þó gr. 3.0. hér á eftir. 1.1.3. Þeir lánardrottnar sem eiga kröfur að fjárhæð 75.001 krónu, eða hærri, býðst að fá 75.000 krónur upp í sínar kröfur innan 3ja mánaða frá staðfestingu nauðasamnings og telst hún þá að fullu greidd 1.2. Lánardrottinn getur aðeins valið einn kost samkvæmt framansögðu. Taki lánardrottinn ekki afstöðu til framangreindra valkosta er litið svo á að hann velji valkost skv. gr. l.l.l. hér að framan, og verður gert upp við hann á þeirri forsendu. 1.3. Framangreind boð samkvæmt nauðasamningsfrumvarpi þessu byggja á að veðsettar fasteignir félagsins verði seldar út úr því fyrir staðfestingu nauðasamnings, með því að kaupverð þeirra verði að lágmarki áhvílandi veðskuldir þeirra, ásamt tilheyrandi vanskilum þeirra og ógreiddum fasteignagjöldum og öðrum opinberum gjöldum. Aðrar eignir félagsins, að frátöldum rekstrarkostnaði þar til nauðasamningsfrumvarpið hefur að fullu verið efnt, verða seldar. Ef andvirði þeirra, ásamt áætluðu verðmæti útistandandi krafna og vörubirgða Kjötumboðsins hf. verður hærra en forsendur nauðasamningsfrumvarpsins gera ráð fyrir, þá skuldbindur Kjötumboðið hf. sig til þess að greiða uppbót á samningstilboð samkvæmt gr. 1.1.1. Uppbót samkvæmt þessari grein, ef til kemur, skal koma til greiðslu innan 12 mánaða frá staðfestingu nauðasamnings, enda hafi löggiltur endurskoðandi Kjötumboðsins hf. áður staðfest, í samræmi við ákvæði þessarar greinar, að forsendur fyrir greiðslu uppbótar séu fyrir hendi. Lánardrottnum er heimilt að fela löggiltum endurskoðendum á sínum vegum, á eigin kostnað, að staðreyna niðurstöðu löggilts endurskoðanda Kjötumboðsins hf. 1.4. Kjötumboðið hf. mun freista þess að ná fram kauptilboði í væntanlega hluti lánardrottna í Norðlenska matborðinu ehf., ef nauðasamningsfrumvarp þetta verður staðfest, þannig að lánardrottnar geti átt val um hvort þeir vilji selja væntanlega hluti sína í félaginu í samræmi við tilboðið, eða eiga hlutina. 2.0 Trygging fyrir greiðslum: 2.1. Trygging verður ekki veitt fyrir greiðslum samkvæmt framangreindu. 3.0 Samningskröfur miðast við úrskurðardag um heimild til að leita nauðasamnings. 3.1. Eftir að heimild hefur verið veitt til að leita nauðasamnings reiknast hvorki samningsvextir, dráttarvextir né annar kostnaður, t.d. innheimtu- og lögmannskostnaður af skuldbindingum Kjötumboðsins hf. gagnvart þeim aðilum sem samningskröfur eiga á hendur fyrirtækinu. 2. Kafli. Sérstakar ívilnanir með fyrirvara um að nauðasamningsfrumvarp verði samþykkt: 2.1. Sparisjóður Mýrarsýslu fellur frá veðkröfum sínum á síðustu veðréttum í fasteignum Kjötumboðsins hf. í Brákarey, Borgarnesi, Borgarbyggð, að fjárhæð 40.000.000 krónur enda sýnir áætlað markaðsverð fasteignanna að kröfurnar eru ótryggðar, með því skilyrði að nauðasamningsfrumvarp þetta verði samþykkt, og því hækkar fjárhæð samningskrafna um sömu fjárhæð. 2.2. Grísabær sf., eigandi fasteignarinnar að Eirhöfða 12, Reykjavík, sem hefur bindandi húsaleigusamning um fasteignina við Kjötumboðið hf. til 31. desember 2009, sem felur í sér kvöð um greiðslu húsaleigu að fjárhæð tæpar 60 milljón krónur hefur samþykkt að rifta þeim samningi, með því skilyrði að nauðasamningsfrumvarp þetta verði samþykkt, gegn því að fá greiddar 5.000.000 krónur í skaðabætur þremur mánuðum frá staðfestingu nauðasamningssamþykkt, en fellur að öðru leyti frá kröfum vegna húsaleigusamningsins á hendur Kjötumboðinu hf. Mál þetta er rekið sem víxilmál samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 og mótmælir stefnandi því að varnir stefnda komist að í málinu, en stefndi telur að sú staðreynd, að hann hafi fengið staðfestan nauðasamning með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, hafi áhrif á kröfu stefnanda í máli þessu, þannig að málshöfðun sé ótímabær auk þess sem stefnandi standi í skuld við stefnda vegna viðskipta aðila. III Eins og að framan greinir byggir stefnandi kröfur sínar á tveim víxlum samtals að fjárhæð 8.361.597 krónur. Þar sem innheimtutilraunir hans hafi ekki borið árangur sé honum nauðsyn að leita réttar síns hjá dómstólum. Stefnandi mótmælir því að varnir stefnda komist að í málinu sem sé rekið sem víxilmál, enda séu þær þess eðlis að þær falli ekki undir ákvæði 118. gr. laga nr. 91/1991 og skuli því virða þær að vettugi í máli þessu. Um víxilinn og greiðsluskyldu á honum byggir stefnandi á víxillögum nr. 93/1933. Þá sé málið rekið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 og kröfu um málskostnað kveðst stefnandi byggja á 130. gr. laga nr. 91/1991. Aðalkröfu sína um sýknu að svo stöddu byggir stefndi á því að hann hafi þann 20. nóvember 2001 fengið staðfesta heimild fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til að leita nauðasamninga og hafi nauðasamningur verið staðfestur fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þann 20. febrúar 2002. Samkvæmt staðfestum nauðasamningi hafi stefnda borið að greiða af fyrstu kröfum sínum þann 21. maí 2002, eða viku eftir að stefna hafi verið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Sé því málshöfðun stefnanda sýnilega tilgangslaus þar sem tími til efnda kröfunnar af hálfu stefnda gagnvart stefnanda hafi ekki verið kominn þegar málið var höfðað. Kemur fram hjá stefnda að aðilar máls þessa hafi átt í viðskiptum frá árinu 2000. Samkvæmt viðskiptayfirliti sé skuldastaða stefnanda við stefnda, miðað við 30. júní 2001, 7.322.497 krónur. Vegna verulegra skulda stefnanda við stefnda sé stefndi nauðbeygður til að höfða mál á hendur stefnanda og krefjast fullra efnda á kröfu sinni. Eðlilegt sé að stefnda hefði gefist ráðrúm til að höfða mál vegna skulda stefnanda eða láta reyna á skuldajafnaðarrétt. Á fyrirliggjandi viðskiptayfirliti vegna viðskipta aðila komi fram að stefnandi hafi ítrekað tekið út birgðir hjá stefnda og hafi stefndi greitt til stefnanda á móti vegna úttekta stefnda. Skuldastaða stefnanda við stefnda sé miðuð við að fullt tillit sé tekið til hinna tveggja víxla sem mál þetta fjalli um, sem báðir séu útgefnir 15. janúar 2001 hvor að fjárhæð 4.000.000 eins og glögglega megi greina á viðskiptayfirlitinu. Til vara geri stefndi þá kröfu að dómkrafa stefnanda verði lækkuð í samræmi við staðfestan nauðasamning samtals að fjárhæð 2.874.633 krónur auk hlutabréfagreiðslna í Norðlenska matborðinu ehf., að nafnverði 2.168.582 krónur. Samkvæmt nauðasamningi hafi kröfur lánadrottna fengið nýja gjalddaga og verði stefnandi að hlíta því að vera nú settur við sama borð og aðrir með hina umstefndu skuld. Víxilréttur stefnanda hafi fallið niður eftir að nauðasamningur hafi verið staðfestur. Um sé að ræða þrjá gjalddaga og greiðist á hverjum gjalddaga 19% af 53% kröfunnar. Fyrsti hluti kröfunnar hefði átt að greiðast þremur mánuðum eftir staðfestingu nauðasamnings, 21. maí 2002, að fjárhæð 958.211 krónur, svo og hlutir í Norðlenska matborðinu ehf. til lánadrottna í formi staðfestingar frá hlutaskrá félagsins um eignarétt, þ.e. 43% af 53% kröfunnar, að nafnverði 2.168.582 krónur. Annar hluti hafi átt að greiðast út sex mánuðum eftir staðfestingu nauðasamnings, á gjalddaga þann 19. ágúst 2002, að fjárhæð 958.211 krónur, og þriðji hluti 12 mánuðum eftir staðfestingu nauðasamnings, á gjalddaga þann 20. febrúar 2003, að fjárhæð 958.211 krónur. Þar með séu kröfur stefnanda settar á sama bás og aðrar kröfur samkvæmt nauðasamningi, sbr. 60. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1990. Stefndi kveðst mótmæla þeirri kröfu stefnanda að honum verði gert að greiða málskostnað, þar sem mál þetta sé höfðað áður en skuld sé komin á gjalddaga og án þess að veitt sé svigrúm til að koma að skuldajafnaðarrétti í venjulegu dómsmáli. Stefndi geri þá kröfu um að stefnanda verði gert að greiða allan málskostnað sem af máli þessu hljótist. V Aðalkrafa stefnda er að stefndi verði sýknaður að svo stöddu þar sem staðfestur nauðasamningur hans geri ráð fyrir fyrstu greiðslu af samningskröfum þann 21. maí 2002, síðar en mál þetta var höfðað. Þá verður málatilbúnaður stefnda jafnframt skilinn á þann veg að hann krefjist einnig sýknu að svo stöddu á þeim forsendum að stefnandi standi í skuld við stefnda og sé eðlilegt að stefnda gefist ráðrúm til að höfða mál vegna kröfu sinnar á hendur stefnanda til að reynt geti á rétt hans til skuldajafnaðar, en stefndi gerir ekki gagnkröfu til skuldajafnaðar í málinu. Stefnandi byggir kröfur sínar á víxlum og er málið rekið sem víxilmál samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í 118. gr. laga nr. 91/1991 eru tæmandi taldar þær varnir sem komast að í víxilmáli. Þar kemur fram að stefndi geti aðeins haft uppi þær varnir um efni máls að mál sé höfðað af röngum aðila eða því sé ranglega beint að honum, að aðila hafi skort hæfi að lögum til að taka á sig skuldbindinguna, að undirskrift á skjali sé fölsuð eða efni skjals sé falsað. Þá segir að í víxilmáli megi stefndi einnig koma að vörnum sem varði form og efni víxils, aðferðina til að halda víxilkröfu í gildi og önnur atriði sem séu skilyrði til að koma fram víxilrétti eftir víxillögum. Þá má hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar eða sjálfstæðs dóms í máli samkvæmt ákvæðum þessa kafla ef gagnkrafan er sams konar og aðalkrafan eða gagnkrafan styðst annars við víxil eða tékka. Þá megi í víxil- eða tékkamáli einnig koma að gagnkröfu sem sprottin er af því að aðili hafi ekki gefið þær tilkynningar til formanna sinna á víxli eða tékka sem eru boðnar í víxillögum eða lögum um tékka. Í 119. gr. laganna segir að ef stefnandi samþykki megi stefndi koma að frekari vörnum en getið sé í 118. gr. Varnir þær sem settar eru fram af hálfu stefndu eru ekki þess eðlis að þær fái gegn andmælum stefnanda komist að í víxilmáli, samkvæmt framanskráðu og verður því ekkert tillit tekið til þeirra og ekki frekar um þær fjallað. Varakrafa stefnda er um lækkun kröfunnar í samræmi við staðfestan nauðasamning. Enda þótt útreikningur stefnda á varakröfu sé ekki settur fram á skýran hátt verður af málatilbúnaði hans ráðið, hvað þessa kröfu snertir, að ekki sé ágreiningur um tölulega framsetningu kröfu stefnanda heldur eingöngu hvernig standa skuli að uppgjöri hennar. Í þessu sambandi þykir verða að líta til þess að í máli þessu er eingöngu tekist á um kröfu stefnanda samkvæmt fyrirliggjandi víxlum og verður því ekki tekin afstaða til þess hvernig standa skuli að endanlegu uppgjöri hennar á síðari stigum enda getur ágreiningur sem síðar kann að rísa um greiðslu kröfunnar komið sjálfstætt til kasta dómstóla í máli um lögmæti fullnustugerðar fyrir henni. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður krafa stefnanda tekin til greina eins og hún er fram sett með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Herdís Hallmarsdóttir hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Elísabet Sigurðardóttir hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi Kjötumboðið hf. greiði stefnanda Sölufélagi Austur-Húnvetninga 8.361.597 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 4.000.000 krónum frá 5. mars 2001 til 21. mars 2001, af 8.361.597 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 37/2001
|
Þjófnaður Tilraun Hegningarauki
|
T var ákærður fyrir að hafa í þrígang brotist inn í atvinnuhúsnæði og stolið þaðan verðmætum og jafnframt fyrir að hafa gert tilraun til innbrots og þjófnaðar. Gekkst T við brotum sínum og var til þess horft við ákvörðun refsingar. Var jafnframt höfð hliðsjón af því að T hafði framið brotin í félagi við annan mann.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. janúar 2001 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð. Ákærði unir ákvæðum héraðsdóms um upptöku og skaðabætur. Hann játaði hreinskilnislega þau brot, sem fjallað er um í B. kafla ákæru og hér eru til meðferðar. Þykir því við ákvörðun refsingar hans rétt að hafa hliðsjón af 9. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar verður jafnframt litið til þess að ákærði framdi brot sín í félagi við annan mann, sbr. 2. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940. Að því virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Tómas Waagfjörð, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. desember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var þann 17. nóvember sl. er höfðað með ákæruskjali sýslumannsins á Akureyri útgefnu 3. október 2000 á hendur Tómasi Waagfjörð, kt. 090776-2909, Suðurhlíð 35, Reykjavík og Birgi Þór Birgissyni, kt. 210971-4839, Rjúpufelli 29, Reykjavík; „..fyrir eftirtalin hegningar- og fíkniefnabrot: A. Nytjastuldur. Með því að hafa föstudagskvöldið 21. júlí 2000, tekið í heimildarleysi bifreiðina KR-021 frá Skemmuvegi 34, Kópavogi og ekið henni til Akureyrar og um götur í bænum og nágrenni, uns lögreglan handtók ákærða Tómas í bifreiðinni, mánudagskvöldið 24. júlí 2000, við Frostagötu 3 á Akureyri og ákærða Birgi Þór skömmu síðar. B. Þjófnaður. I. Með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 11. júní 2000, brotist inn í húsnæði Lagnaþjónustunnar ehf. að Gagnheiði 53 á Selfossi og stolið þaðan fjórum haglabyssum af gerðinni Winchester nr. L-713014, Winchester nr. 316545, Remington nr. M399482-V með sjónauka og Browning nr. 245185, GPS staðsetningartæki, tveimur talstöðvum, GSM síma af gerðinni Nokia 5110, 20 hnífum merktir MORA, veiðigalla, felutjaldi og gæsaveiðifatnaði. II. Með því að hafa, þessa sömu nótt brotist inn í húsnæði Vélsmiðju og bílaverkstæði KA Hlíðarvegi 2, Hvolsvelli og stolið þaðan stórum skiptilykli, rafmagnsborvél með hleðslutæki og felgujárni. III. Með því að hafa laugardagskvöldið 22. júlí 2000, brotist inn í bifreiðaskoðun Frumherja h.f. að Frostagötu 3 A á Akureyri og stolið um það bil 30.000 krónum í peningum, myndavél af gerðinni Kodak digital science DC 210 ásamt meðfylgjandi tösku og skjalatösku með óútfylltum skoðunarvottorðum, skoðunarmiðum ofl. IV. Með því að hafa, mánudagskvöldið 24. júlí 2000 í þjófnaðarskyni gert tilraun til að brjótast aftur inn í bifreiðaskoðun Frumherja hf. að Frostagötu 3 A á Akureyri, en komið var að ákærðu á vettvangi og lögreglan handtók ákærða Tómas þar skömmu síðar. C. Fíkniefnabrot. Gegn ákærða Birgi Þór, fyrir að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 24. maí 2000, haft í vörslum sínum 94,75 grömm af marihuana í bifreiðinni MD-607, þegar lögreglan í Reykjanesbæ hafði afskipti af ákærða á Njarðargötu á móts við verslunina Hagkaup í Njarðvík. Brot ákærðu skv. A kafla ákærunnar telst varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og brot þeirra skv. B kafla teljast varða við 244. gr. sömu laga, nema IV tl. sem varðar við 244. gr., sbr. 20. gr. laganna. Brot ákærða Birgis Þórs skv. C lið ákærunnar telst varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75, 1982, sbr. lög nr. 13, 1985 og 2. gr. sbr. 10. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Með vísan til 1. mgr. 37. gr. vopnalaga nr. 16, 1998, er þess krafist að eftirtalin vopn, sem lögreglan á Akureyri lagði hald á hjá ákærðu við rannsókn þessara mála, verði gerð upptæk til ríkissjóðs: 1. Hnífur af gerðinni Waverex, með 30 cm. löngu blaði. 2. Kylfa úr timbri, 42 cm. að lengd og 344 gr. að þyngd. 3. Kylfa með gaddakúlu, 36 cm á lengd og 533 gr. að þyngd en gaddakúlan er 255. gr. að þyngd. Einnig er með vísun til 5. mgr. og 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 16, 1986, er gerð krafa um að upptæk verði gerð hjá ákærða Birgi Þór 94,75 grömm af fíkniefninu marihuana, sem lögreglan lagði hald á og tilgreint er í efnaskrá nr. 034-2000-11. Í málinu gerir Jón Hjalti Ásmundsson f.h. Frumherja h.f., kt. 470297-2719, Hesthálsi 6-8, Reykjavík, bótakröfu á hendur ákærðu að fjárhæð kr. 70.000-.“ Af hálfu skipaðs verjanda ákærðu, Hilmar Ingimundarsonar hæstaréttarlög-manns, voru eftirfarandi dómkröfur gerðar: 1.Að ákærði Birgir Þór verði sýknaður af sakarefni A og C kafla ákæruskjals, en að öðru leyti verði honum ekki gerð sérstök refsing í málinu. Til vara er þess krafist að refsing ákærða Birgis Þórs verði hegningarauki við dóm frá 15. júní og 3. nóvember sl. 2.Að ákærði Tómas Waagfjörð verði sýknaður af sakarefni A kafla ákæruskjals, en hljóti að öðru leyti vægustu refsingu sem að lög leyfa. 3.Að bótakröfu Jóns Hjalta Ásmundssonar f.h. Frumherja h.f. verði vísað frá dómi. 4.Að kröfu ákæruvalds um upptöku á hníf og tveimur kylfum verði hafnað. 5.Að allur málskostnaður verið greiddur úr ríkissjóði þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun. I Málavextir. A kafli ákæruskjals. Samkvæmt rannsóknargögnum kærði skráður eigandi bifreiðarinnar KR-021 Guðmundur Níels Erlingsson þann 21. júlí sl. til lögreglunnar í Kópavogi nytjatöku hennar frá athafnasvæði Bónstöðvar Kópavogs að Skemmuvegi 34 þar í bæ, en bifreiðin er af gerðinni Dodge Shadow árgerð 1989. Við eftirgrennslan lögreglu var upplýst að bifreiðin hafði verið í umsjá Mána Andersen og voru strax uppi grunsemdir um að starfsmenn fyrirtækis hans, ákærðu Tómas Waagfjörð og Birgir Þór ættu hlut að máli. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Akureyri var ákærði Tómas Waagfjörð handtekinn í bifreiðinni KR-021 mánudagskvöldið 24. júlí sl., en bifreiðin var þá kyrrstæð á bifreiðastæði við Frostagötu 1 B þar í bæ. Við handtöku er bókað samkvæmt lögregluskýrslu að hann hefði haft orð á því að hann hefði bifreiðina að láni frá umráðmanni hennar. Við leit í bifreiðinni fundu lögreglumenn m.a. mikinn fjölda verkfæra en einnig hníf með 30 cm. löngu blaði, timburkylfu og timburkylfu með gaddakúlu líkt og lýst er í ákæruskjali. Þá um nóttina gaf sig fram á lögreglustöðinni á Akureyri ákærði Birgir Þór og var hann líkt og meðákærði Tómas vistaður í fangageymslum vegna grunsemda um þjófnaðarbrot í húsnæði Frumherja h.f. að Frostagötu 3 A sbr. III. og IV. tl. B kafla ákæruskjals. Fyrir liggur í málinu að lögreglan í Kópavogi tilkynnti skráðum eiganda bifreiðarinnar þann 31. júlí sl. að bifreiðin KR-021 væri í vörslum lögreglunnar á Akureyri en þann 4. ágúst sl. voru skráningarspjöld klippt af bifreiðinni þar sem hún hafði ekki verið færð til aðalskoðunar. Við meðferð málsins hafa ákærðu neitað sakargiftum. Ákærði Tómas kvaðst við meðferð málsins hafa verið starfsmaður Mána Andersen, umráðamanns bifreiðarinnar KR-021 og staðhæfði að hann hefði við starfa sinn haft umráð yfir bifreiðinni vegna ýmiskonar snúninga. Vísaði ákærði til þess að nefndur vinnuveitandi hans væri frændi skráðs eiganda bifreiðarinnar. Fyrir dómi staðhæfði ákærði Tómas að hann hefði engin laun fengið vegna starfa sinna, og bar að bifreiðin KR-021 hefði átt að vera ígildi vinnulauna. Vegna þessa kvaðst ákærði án sérstaks samráð við umráðamann bifreiðarinnar, Mána Andersen, hafa ekið bifreiðinni til Akureyrar ásamt meðákærða Birgi Þór föstudaginn 21. júlí sl. Ákærði Birgir Þór bar við meðferð málsins á sama veg og meðákærði um umráð þeirra félaga yfir bifreiðinni KR-021 og vísaði hann m.a. til þess að þeir hefðu fyrst fengið bifreiðina til umráða 26. júní sl., þann sama dag og hann lenti í árekstri á bifreiðinni í Reykjavík. Við aðalmeðferð málsins var af hálfu ákæruvalds fallið frá að kalla fyrir dóminn sem vitni skráðan eiganda bifreiðarinnar Guðmund Níels og nefndan vinnuveitanda ákærðu Mána Andersen. Að ofangreindu virtu þykir verða að leggja til grundvallar framburð ákærðu, Tómasar og Birgis Þórs, að þeir hafi haft umráð bifreiðarinnar KR-021 í júní og júlímánuði sl. Þá hefir frásögn þeirra um starfskjör og að þeir hefðu fengið bifreiðina uppí ógreidd vinnulaun ekki verið hnekkt. Að þessu virtu þykir ákæruvaldið ekki hafa sannað sök ákærðu og ber því að sýkna þá af þeirri háttsemi sem lýst er í A kafla ákæruskjals. B kafli ákæruskjals. Ákærðu, Tómas og Birgir Þór, hafa fyrir dómi skýlaust viðurkennt að hafa brotist inn í húnæði Lagnaþjónustunnar ehf. að Gangheiði 53 á Selfossi og Vélsmiðju og bílaverkstæði KA, Hlíðarvegi 2 A, á Hvolsvelli aðfaranótt 11. júní sl. sl. Þá hafa ákærðu einnig skýlaust viðurkennt að hafa brotist inn í bifreiðaskoðun Frumherja hf. að Frostagötu 3 A Akureyri 22. júlí sl. og að hafa í þjófnaðarskyni gert tilraun til að brjótast inn í sama fyrirtæki 24. júlí sl. Við meðferð málsins viðurkenndu ákærðu og að hafa tekið það þýfi sem lýst er í 1. - 3. tl. ákæruskjals að því frátöldu að ákærði Birgi Þór staðhæfði að peningar samkvæmt 3. lið hefði verið kr. 22.000. Að peningafjárhæðinni frátaldri var þýfinu að megninu til komið til skila til eiganda við lögreglurannsókn málsins. Að þessu virtu þykir háttsemi ákærðu nægjanlega sönnuð og varðar brot þeirra við tilgreind lagaákvæði í ákæruskjali. C kafli ákæruskjals. Samkvæmt rannsóknargögnum hafði lögreglan í Keflavík afskipti af akstri ákærða Birgis Þórs á Njarðargötu aðfaranótt 24. maí sl., en fylgdist í framhaldi af því með akstri hans á bifreiðinni MD-607 um götur bæjarins og þ.á.m. er hann staðnæmdist við Keflavíkurhöfn. Er ákærði hóf akstur að nýju um götur bæjarins stöðvaði lögreglan akstur hans vegna ætlaðs fíkniefnamisferlis var hann í framhaldi af því handtekinn ásamt farþegum sínum þeim Tómasi Waagfjörð og Tómasi Helga Jónssyni. Voru þeir allir færðir í fangageymslur lögreglu. Samkvæmt rannsóknarskýrslu var með samþykki ákærða, Birgis Þórs, gerð leit í bifreiðinni MD-607 umrædda nótt og segir um það í lögregluskýrslu; „Tveir pokar með ætluðu marihuana voru á gólfi undir mottu við ökumannssætið. Við vigtun reyndist efnið í pokunum vigtast samtals 94 grömm. Við frumprófun reyndist efnið vera marihuana.“ Við skýrslugjöf hjá lögreglu að morgni 24. maí sl. viðurkenndi ákærði Birgir Þór að hann væri eigandi nefndra fíkniefna. Þá staðhæfði ákærði og að hann hefði verið umráðamaður og ökumaður bifreiðarinnar MD-607 umrædda nótt. Fyrir dómi hefur ákærði Birgir Þór afturkallað framburð sinn hjá lögreglu með svofelldum orðum; „Þetta fannst í bílnum sem ég var að keyra, nema það var Tómas Helgi Jónsson, hann átti þetta og ég eiginlega tók þetta á mig fyrir hann. Á sínum tíma þegar að ég gaf skýrslu hjá lögreglunni um að ég ætti þetta.“ Nánar aðspurður fyrir dómi staðhæfði ákærði, Birgir Þór að hann hefði játað kæruefnið hjá lögreglu þar sem eigandi fíkniefnanna, nefndur Tómas Helgi, hefði boðið honum greiðslu fyrir að taka sökina á sig. Ákærði staðhæfði að Tómas Helgi hefði ekki staðið við það fyrirheit þegar að til kom. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa haft vitneskjum um að Tómas Helgi hefði verið með fíkniefni í bifreiðinni í umræddri ökuferð og kvaðst að auki sjálfur hafa notað hluta af efninu til eigin nota. Við skýrslutöku hjá lögreglu hinn 24. maí sl. neituðu Tómas Waagfjörð og Tómas Helgi allri vitneskju um að fíkniefni hefðu verið í bifreiðinni MD-607 og staðfesti Tómas Waagfjörð þá frásögn fyrir dómi. Við aðalmeðferð málsins bar Tómas Helgi að hann hefði fyrst veitt því eftirtekt að ákærði Birgir Þór var að meðhöndla fíkniefni er hann stöðvaði akstur bifreiðarinnar MD-607 við Keflavíkurhöfn aðfaranótt 24. maí sl. og þá séð hvar hann kom efninu fyrir undir gólfmottu við bensíngjöfina. Hann andmælti og alfarið framburði ákærða fyrir dómi og vísaði til þess að ákærði bæri til hans hefndarhug vegna samskipta þeirra út af öðru sakamáli. Að áliti dómsins er afturköllun ákærða Birgis Þórs á játningu hans við skýrslutöku hjá lögreglu þann 24. maí sl. ótrúverðug. Afturköllunin hefur og ekki stuðning í framburði farþega hans þ.á.m. Tómasar Waagfjörð. Þá er til þess að líta að við leit lögreglu í bifreiðinni MD-607 fundust fíkniefnin undir gólfmottu við ökumannssæti, en upplýst er að ákærði var umráðamaður og ökumaður bifreiðarinnar MD-607 í umrætt sinn. Að þessu virtu þykir eigi varhugavert að telja sannað, þrátt fyrir neitun ákærða Birgis Þórs, að hann hafi haft með höndum vörslur umræddra fíkniefna. Með háttsemi sinni hefur ákærði gerst sekur um brot gegn þeim laga- og reglugerðarákvæðum sem tilgreind eru í ákæruskjali. II Samkvæmt vottorði sakaskrá ríkisins hefur ákærði Tómas Waagfjörð níu sinnum hlotið sektarrefsingar með sátt, viðurlagaákvörðunum og dómum frá árinu 1993, vegna eignarspjalla, áfengis- og tollalagabrota, umferðarlagabrota, nytjastuldar, tékkalagabrota og brota gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf. Að auki var hann í júnímánuði 1997 dæmdur til 7 mánaða fangelsisvistar fyrir líkamsárás, húsbrot og þjófnað. Loks var hann þann 15. júní sl. dæmdur í 12 mánaða fangelsi, en þar af voru 9 mánuðir skilorðsbundnir til tveggja ára, fyrir alvarlegt auðgunar- og ofbeldisbrot sbr. 252. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, en verknaðinn framdi hann í september árið 1999. Í máli því sem hér er til umfjöllunar hefur ákærði gerst sekur um þrjú þjófnaðarinnbrot auk innbrotstilraunar á tímabilinu 11. júní til 24. júlí sl. Ákveða ber refsingu ákærða með hliðsjón af og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þá þykir rétt að taka upp sbr. 60. gr. sömu laga, og dæma með skilorðshluta dóms ákærða frá 15. júní sl. Þykir refsing ákærða með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og sakarferli hæfilega ákveðin 12 mánaða fangelsi, sem ekki þykir fært að skilorðsbinda. Ákærði, Birgir Þór Birgisson, hefur samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins og upplýsingum dómsins margsinnis hlotið refsidóma og á hann að baki yfir 10 ára brotaferil, aðallega vegna þjófnaða en einnig vegna skjalafals, nytjatöku, umferðarlagabrota og brota gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf. Á þessu ári hefur ákærði hlotið þrjá refsidóma. Þann 15. júní sl. var hann dæmdur í 12 mánaða fangelsi fyrir rán, þjófnaðarbrot og tollalagabrot en brotin framdi hann í júlí og september 1999. Þann 3. september sl. var hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi fyrir þjófnaðarbrot, nytjastuld og stórfelld eignarspjöll og var um hegningarauka að ræða við dóminn frá 15. júní sl. Brotin framdi ákærði í janúarmánuði sl. Loks var ákærði þann 28. nóvember sl. dæmdur til 4 mánaða fangelsisvistar fyrir þjófnaðarbrot og þjófnaðartilraunir svo og vegna brota gegn umferðarlögum og ávana- og fíkniefnalöggjöf, en brotin framdi ákærði í apríl, maí og september sl. og var refsingin hegningarauki við fyrri fangelsisrefsingar. Nefndir dómar voru allir kveðnir upp við Héraðsdóm Reykjaness. Í máli því sem hér er til umfjöllunar hefur ákærði gerst sekur um þrjú innbrot auk innbrotstilraunar og brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf. Brotin framdi ákærði á tímabilinu frá maí til júlí á þessu ári. Ber því að ákveða refsingu ákærða með hliðsjón af 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt síðastnefndu lagagreininni ber að dæma ákærða hegningarauka er samsvari þeirri þyngingu refsingar sem kynni að hafa orðið ef dæmt hefði verið um öll brot hans með fyrri málum. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði á síðustu 6 mánuðum hlotið alls 24 mánaða fangelsisrefsingu, en þar af voru 12 mánuðir dæmdir sem hegningarauki í nóvembermánuði sl. Brot ákærða nú er að hluta til framin fyrir uppkvaðningu dóms sem kveðinn var upp í júnímánuði sl. og að virtum hegningaraukaáhrifum og með hliðsjón af 1. mgr. 23. gr. laga nr. 19, 1991 þykir hann ekki eiga að hljóta frekari fangelsisrefsingu en nefndir dómar á þessu ári hafa kveðið á um, en ákærði er nú í refsiúttekt vegna þeirra. Með vísan til 1. mgr. 37. gr. vopnalaga nr. 19, 1998 og atvika máls er að mati dómsins réttmæt sú krafa ákæruvalds að upptæk verði gerð til ríkissjóðs vopn sem lögreglan lagði hald á hjá ákærðu við rannsókn málsins og lýst er í ákæruskjali. Að áliti dómsins eru orð ákærðu fyrir dómi um að vopnin hafi verið skrautmunir haldlaus. Verður krafa ákæruvalds því tekin til greina. Með vísan til 5. mgr. og 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. rgj. nr. 16, 1986 verður krafa ákæruvalds um upptöku á fíkniefnum Birgis Þórs 94,75 grömm af marihuana tekin til greina. Við lögreglurannsókn málsins hafði Jón Hjalti Ásmundsson f.h. Frumherja h.f. uppi skaðabótakröfu á hendur ákærðu vegna þjófnaðarbrota þeirra sem lýst er í III. og IV. tl. B kafla ákæruskjals. Bótakrafan er dagsett 26. júlí sl. og sundurliðaðist hún þannig: 1. Vegna peninga í sjóði sem stolið var kr. 30.000 2. Vegna skemmda á gluggaumbúnaði “ 20.000 3.Vegna skemmda á skjalaskáp “20.000 Heildarkrafakr.70.000 Af hálfu dómsins var bótakrefjanda með bréfi dagsettu 11. október sl. boðið að rökstyðja bótakröfuna frekar, t.d. með greiðslukvittunum. Við því var ekki orðið. Fyrir dómi hafa ákærðu andmælt bótakröfunni sem órökstuddri. Með vísan til skýlausrar játningar ákærðu við alla meðferð málsins og athugasemda þykir rétt þrátt fyrir andmæli ákærðu að taka 1. lið bótakröfunnar til greina með fjárhæð kr. 22.000. Öðrum liðum kröfunnar verður vísað frá dómi sem órökstuddum. Með vísan til málsúrslita ber að dæma ákærðu til að greiða óskipt sakarkostnað að 4/5 hlutum þ.á.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda Hilmars Ingimundarsonar, hæstaréttarlögmanns, krónur 90.000 en 1/5 hluti greiðist úr ríkissjóði. Dómsuppkvaðning hefur tafist nokkuð vegna starfsanna dómara. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærða, Birgi Þór Birgissyni er ekki gerð sérstök refsing í máli þessu. Ákærði, Tómas Waagfjörð, sæti 12 mánaða fangelsi. Ákærðu Birgir Þór og Tómas sæta upptöku á hnífi að gerðinni Waverex með 30 cm. löngu blaði, kylfu úr timbri, 42 cm. að lengd og 344 gr. að þyngd og kylfu með gaddakúlu, 36 cm að lengd og samtals 788 gr. að þyngd. Ákærði Birgir Þór sæti upptöku á 94,75 gr. af fíkniefninu marihuana. Ákærðu greiði óskipt skaðabætur til Frumherja h.f. kt. 470297-2719, krónur 22.000. Ákærðu greiði sakarkostnað að 4/5 hlutum óskipt, þ.á.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns kr. 90.000. Ríkissjóður greiði 1/5 hluta sakarkostnaðar.
|
Mál nr. 159/2017
|
Greiðsluaðlögun Vextir Stjórnarskrá
|
K krafðist þess að viðurkennt yrði að A hf. hafi verið óheimilt að krefjast dráttarvaxta á tvö fasteignaveðslán vegna vanskila á því tímabili sem K hafði notið frestunar greiðslna samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt a. lið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 væri lánardrottnum óheimilt að krefjast eða taka við greiðslu á kröfum sínum meðan á frestun greiðslna stæði. Þá skyldi samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ekki reikna dráttarvexti á kröfur þann tíma sem greiðsludráttur væri ef skuldari héldi af lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar og talið að svo hafi háttað til um hagi K það tímabil sem um ræddi. Þá kom fram að þar sem krafa um dráttarvexti yrði aðeins höfð uppi á grundvelli lögbundinni heimilda væri löggjafanum að sama skapi fært að setja slíkum heimildum þær skorður sem kæmi fram í fyrrnefndri 7. gr. og að sú tilhögun færi ekki í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Var krafa K því tekin til greina.
|
Dómur HæstaréttarMál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og KarlAxelsson, Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari og Símon Sigvaldason dómstjóri.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 31. janúar2017 að fengnu áfrýjunarleyfi. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 15.mars 2017 og var málinu áfrýjað öðru sinni 8. sama mánaðar. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti.Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi nautstefndi samkvæmt 1. mgr. 11. gr., sbr. 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða viðlög nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, frestunar greiðslna frá 9.febrúar 2011 til og með 18. desember 2013, meðan umsókn hans um greiðsluaðlögunvar til meðferðar eftir lögunum. Í 2. mgr. 11. gr. laganna er kveðið á um að vextir falliá skuldir meðan frestun greiðslna stendur en þeir séu ekki gjaldkræfir. Vextiraf kröfum sem tryggðar eru með veði í eign er skuldari fær að halda gjaldfallaþó í samræmi við samninga þar um, að því marki sem veð svarar til verðmætishinnar veðsettu eignar. Stendur ágreiningur aðila um það eitt hvort áfrýjanda hafiverið heimilt að reikna dráttarvexti á tvö fasteignaveðlán vegna vanskilastefnda á ofangreindu tímabili samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hvorki orðalag 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 nélögskýringargögn taka af skarið um hvort hugtakið vextir í lagaákvæðinu nái aukalmennra vaxta einnig til dráttarvaxta. Verður því við úrlausn málsins að lítatil almennra reglna um heimildir kröfuhafa til að krefja skuldara umdráttarvexti af ógreiddum peningakröfum.Samkvæmt a. lið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 erlánardrottnum óheimilt að krefjast eða taka við greiðslu á kröfum sínum meðan áfrestun greiðslna stendur. Ákvæði 7. gr. laga nr. 38/2001 kveður meðal annars á umað ekki skuli reikna dráttarvexti á kröfur þann tíma sem greiðsludráttur verðuref skuldari heldur af lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar. Háttaðisvo til um hagi stefnda í þessu máli það tímabil sem um ræðir. Þar sem krafa umdráttarvexti verður aðeins höfð uppi á grundvelli lögbundinna heimilda erlöggjafanum að sama skapi fært að setja slíkum heimildum þær skorður sem framkoma í 7. gr. laganna og fer sú tilhögun ekki í bága við 72. gr.stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaðidómur staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Arion banki hf., greiði stefnda, KristniÞresti Vagnssyni, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2016.Mál þetta sem dómtekið var 18.október 2016 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 20. janúar 2016, afKristni Þresti Vagnssyni, Lækjarfit 8, Garðabæ, á hendur Arion banka hf.,Borgartúni 19, Reykjavík og Guðnýju Sigurðardóttur, Lækjarfit 8, Garðabæ, tilréttargæslu.Kröfur aðilaAf hálfu stefnanda er þesskrafist að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt að krefjastefnanda um dráttarvexti, samkvæmt lögum nr. 38/2001, á ógreiddar eftirstöðvarveðskuldabréfs nr. 371-74-11278, nú með lánsnúmerið 0351-35-394811278, semstefnandi og réttargæslustefnda hafi gefið út til Kaupþings Búnaðarbanka hf.,kt. 560882-0419, 13. október 2004, en sé nú í eigu stefnda, frá og með 9.febrúar 2011 til og með 18. desember 2013. Þá krefst stefnandi þess aðviðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt að krefja stefnanda umdráttarvexti, samkvæmt lögum nr. 38/2001, á ógreiddar eftirstöðvarveðskuldabréfs nr. 0318-35-4713, nú með lánsnúmerið 0318-35-019093, semstefnandi og réttargæslustefnda hafi gefið út til stefnda þann 25. febrúar2010, frá og með 9. febrúar 2011 til og með 18. desember 2013. Þá krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað aðskaðlausu samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi,sem lagður verði fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar komi. Af hálfu stefnda er krafist sýknuaf kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til þessað greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Ekki eru í málinu gerðar kröfur áhendur réttargæslustefndu eða kröfur af hennar hálfu.AtvikmálsStefnandi,sótti um greiðsluaðlögun hjá Umboðsmanni skuldara með umsókn móttekinni, 9.febrúar 2011. Meðal skulda stefnanda á þessum tíma var skuld samkvæmtveðskuldabréfi, nr. 371-74-11278, útgefnu af stefnanda og réttargæslustefndutil Kaupþings Búnaðarbanka hf., 13. október 2004. Um var að ræða svonefntíbúðarlán til 40 ára að höfuðstól 17.800.000 krónur. Fastir vextir af láninuvoru 4.2% að teknu tilliti til vaxtaafsláttar og var endurgreiðsla þess tryggðmeð 6. veðrétti í fasteigninni Lækjarfit 8, Garðabæ. Veðskuldabréfið varframselt þann 29. mars 2006 til Kaupthing mortages institutional investor fund,kt. 570196-9610, sem framseldi bréfið til stefnda, 4. maí 2012. Lánið er í dagmeð lánsnúmerið 351-35-394811278. Meðal skulda stefnanda var ennfremur skuldvið stefnda samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu 25. febrúar 2010, upphaflega meðlánsnúmerið 318-4713, síðar 318-35-019093. Um var að ræða óverðtryggt lán aðhöfuðstól 16.050.213 krónur til þriggja ára með föstum 6% vöxtum tryggðu með 2.veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni Lækjarfit 8, Garðabæ. Óumdeilt er aðþegar stefnandi sótti um framangreinda greiðsluaðlögun hafi skuld samkvæmtbáðum veðskuldabréfunum verið í vanskilum. Meðákvörðun Umboðsmanns skuldara, 12. janúar 2012, var umsókn stefnanda umgreiðsluaðlögun hafnað með vísan til d-liðar 2. mgr. 6. gr. laga nr. 101/2010um greiðsluaðlögun einstaklinga. Stefnandi kærði framangreinda ákvörðunUmboðsmanns skuldara, 26. janúar 2012, til Kærunefndar greiðsluaðlögunarmála.Nefndin kvað upp úrskurð í málinu, 5. desember 2013, og var ákvörðunUmboðsmanns skuldara um að synja stefnanda um heimild til að leitagreiðsluaðlögunar staðfest. Úrskurðurinn var kynntur Umboðsmanni skuldara meðbréfi nefndarinnar, 17. desember 2013, og var úrskurðurinn móttekinn afUmboðsmanni skuldara, 18. desember 2013.Með bréfi stefnanda til stefnda, 19. ágúst 2015, fórstefnandi þess á leit að stefndi felldi niður dráttarvexti vegna framangreindraskulda, á tímabilinu frá og með 9. febrúar 2011 til og með 18. desember 2013.Stefndi hafnaði beiðninni með bréfi, 21.ágúst 2015. Stefnandi og stefndi munu íframhaldi af niðurstöðu kærunefndarinnar hafa átt í viðræðum um uppgjör áframangreindum skuldum stefnanda og mun þeim hafa lokið með munnlegusamkomulagi þess efnis að stefnandi greiddi eingreiðslu til stefnda í síðastalagi 15. september 2015 að fjárhæð 15.000.000 króna og skyldi fjárhæðinni að hluta ráðstafað inn á fyrrgreintskuldabréf nr. 318-35-019093. Gegn þeirri greiðslu samþykkti stefndi að veitaafslátt af dráttarvöxtum skv. skuldabréfum nr. 351-35-394811278 og nr.318-35-019093 og að eftirstöðvar skuldabréfanna yrðu færðar í skil. Stefnandiinnti greiðsluna af hendi, 10. september 2015. Við uppgjörið var skuldabréf nr.318-35-19093 gert upp með nýju skuldabréfi nr. 54107, útgefnu 24. nóvember 2015og skuldabréfi nr. 351-35-394811278 komið í skil.Í máli þessu deila aðilar umheimild stefnda til að reikna dráttarvexti af framangreindum skuldum stefnandaá tímabilinu 9. febrúar 2011 til og með 18. desember 2013 þ.e. á þeim tíma semstefnandi var í svonefndu greiðsluskjóli samkvæmt lögum nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga. Málsástæðurstefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandi byggirá því að hann hafi notið greiðsluskjóls frá því að Umboðsmaður skuldara hafimóttekið umsókn hans um greiðsluaðlögun, 9. febrúar 2011, og þar tilUmboðsmaður skuldara hafi móttekið úrskurð Kærunefndar greiðsluaðlögunarmála,18. desember 2013. Samkvæmt a – lið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 sélánar-drottnum óheimilt, á meðan á frestun greiðslna standi, að krefjast eðataka við greiðslu á kröfum sínum. Tilvitnað ákvæði hafi þannig staðið í vegifyrir því að stefnandi greiddi af þeim skuldum sem hann hafi stofnað til áðuren tímabil greiðsluskjóls hafi hafist, óháð greiðslugetu eða greiðsluviljastefnanda. Óumdeilt sé í málinu að hvorki stefnandi né réttargæslustefnda hafiverið krafin um greiðslur á þeim kröfum sem dómkröfur stefnanda, aðrar enmálskostnaðarkrafan, taki til á tímabili greiðsluskjólsins. Á hinn bóginn liggifyrir að eftir að greiðsluskjóli stefnanda hafi lokið hafi stefndi krafiðstefnanda um dráttarvexti á kröfurnar á tímabili greiðsluskjólsins. Stefnandibyggi á því að stefnda hafi verið þetta óheimilt og sé að áskilja sér víðtækkröfuréttindi, sem séu ekki fyrir hendi. Stefnandi styðji mál sitt eftirfarandirökum. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 falli vextir á skuldir ámeðan frestun greiðslna standi en þeir séu ekki gjaldkræfir. Vextir af kröfumsem tryggðar séu með veði í eign, sem skuldari fái að halda, gjaldfalli þó ísamræmi við samninga þar um, að því marki sem veð svari til verðmætis hinnar veðsettueignar. Með almennum vöxtum sé átt við þá vexti sem falli á kröfu fram aðgjalddaga hennar, óháð því hver sé lögfræðilegur grundvöllur vaxtatökunnar,þ.e. hvort hún byggi á samningi, lögum, venju eða jafnvel á öðrum grundvelli,sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með dráttarvöxtum sé áhinn bóginn átt við þá vexti sem falli á kröfur eftir gjalddaga hennar. Að matistefnanda segi það sig sjálft að í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 sé vísaðtil almennra vaxta en ekki dráttarvaxta. Staðreyndin sé sú að ekkert í lögumnr. 101/2010 heimili stefnda að reikna dráttarvexti á kröfur sínar gagnvartstefnanda á meðan stefnandi hafi notið greiðsluskjóls. Heimild til tökudráttarvaxta sé á hinn bóginn að finna í III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Í 5. gr. laganna komi fram að hafi gjalddagi verið fyrirframákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknistaf ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Sé ekkisamið um gjalddaga kröfu þá sé heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeimdegi, þegar liðinn sé mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega hafi krafiðskuldara með réttu um greiðslu. Í 7. gr. laga nr. 38/2001 komi fram að ef atviksem varði kröfuhafa og skuldara verði ekki um kennt valdi því að greiðsla eigisér ekki stað skuli ekki reikna dráttarvexti þann tíma sem greiðsludrátturverði af þessum sökum. Sama eigi við ef greiðsla fari ekki fram vegna þess aðskuldari neyti vanefndaúrræða gagnvart kröfuhafa eða heldur af öðrum lögmætumástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar. Að mati stefnanda blasi við aðskilyrði 2. málsl. 7. gr. laganna séu uppfyllt. Stefnandi hafi notiðgreiðsluskjóls á grundvelli laga nr. 101/2010. Á því tímabili hafi stefnandaverið óheimilt að greiða af skuldum sínum. Stefnandi hafi því augljóslegahaldið eftir greiðslu af kröfum stefnda af lögmætum ástæðum. Af þeim sökum séstefnda óheimilt samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 að reikna dráttarvexti ámeðan stefnandi hafi notið greiðsluskjóls. Þá sé einnig til þess að líta aðstefndi hafi hvorki krafið stefnanda né réttargæslustefndu um greiðslur ágrundvelli skilmála skuldabréfanna, sem um sé fjallað í kröfugerð stefnanda, átímabili greiðsluskjóls. Þvert á móti hafi bæði skuldabréfin verið greiðsluskjólsmerktí kerfum stefnda og engir greiðsluseðlar verið sendir út ágreiðsluskjólstímabilinu. Að mati stefnanda geti ekki staðist að stefnda verðitalið heimilt að krefja hann um dráttarvexti á tímabili greiðsluskjólsins,þegar hann hafi ekki mátt greiða af kröfunum lögum samkvæmt og stefndi hafiekki krafið hann um greiðslur með útgáfu greiðsluseðla. Í þessu sambandi beriað hafa í huga að dráttarvextir séu í raun skaðabætur fyrir vaxtatap. Það segisig sjálft að ekki séu greiddar skaðabætur undir þeim kringumstæðum sem hér séuþ.e. þegar kröfuhafi krefji skuldara ekki um greiðslur af kröfum sínum.Stefnandi byggi einnig á því að það sé andstætt markmiði laga umgreiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010 og vilja löggjafans að heimilastefnda að reikna dráttarvexti á meðan stefnandi hafi notið greiðsluskjóls.Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 101/2010 sé markmið laganna að geraeinstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikum kleift að endurskipuleggjafjármál sín og koma á jafnvægi milli skulda og greiðslugetu þannig að raunhæftsé að skuldari geti staðið við skuldbindingar sínar um fyrirsjáanlega framtíð.Ef niðurstaða dómsins yrði sú, þvert á væntingar stefnanda, að stefnda hafiverið heimilt að reikna dráttarvexti á tímabili greiðsluskjóls stefnanda væriverið að setja fordæmi sem væri í brýnni andstöðu við markmið laga nr. 101/2010og fæli það í sér að í raun væri veriðað refsa öllum þeim skuldurum sem leitað hafi sér aðstoðar og sótt umgreiðsluaðlögun en máli þeirra lokið með öðrum hætti en samningi, t.d. meðafturköllun umsóknar, niðurfellingu greiðsluaðlögunarumleitana eða Kærunefndgreiðsluaðlögunarmála hafi staðfest synjun. Ef máli ljúki ekki með samningi þáværu skuldirnar dráttarvaxtareiknaðar á meðan á greiðsluskjólinu standi ogumsækjandinn í raun í verri stöðu vegna þess að hann hafi leitað sér aðstoðarog fengið greiðsluskjól. Slík niðurstaða sé vitaskuld með öllu ótæk ogbersýnilega í andstöðu við tilgang og markmið laga nr. 101/2010. Þetta segi sigí raun sjálft því greiðsluskjólið sé óháð niðurstöðu og viðkomandi hafi ekkimátt greiða af skuldum sínum á meðan á greiðsluskjólinu hafi staðið. Þá byggistefnandi einnig á því að það væri í andstöðu við 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að nýta sér ákvæði viðkomandi skuldaskjalaum töku vaxta á því tímabili sem greiðsluskjól stefnanda hafi staðið. Stefnandivísi um lagarök m.a. til samninga- og kröfuréttar, laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, lög nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um heimild til aðréttargæslustefna í málinu vísist til 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Um heimild til að hafa uppi viðurkenningarkröfur í málinu sé vísaðtil 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem heimilað séað fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands meðviðurkenningardómi, án tillits til þess hvort stefnanda væri þess í stað unntað leita dóms sem fullnægja mætti með aðför. Kröfu um málskostnað styður stefnandivið XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæðurstefnda og tilvísun til réttarheimildaStefndi byggir á því að stefnandihafi þegar gert upp þá dráttarvexti er mál þetta lúti að, án nokkurs fyrirvara. Stefndi hafi talið fyrrgreintsamkomulag um uppgjör endanlegt og verið í góðri trú er hann hafi tekið viðgreiðslu vegna dráttarvaxta fyrir hið tiltekna tímabil. Telji stefndi aðstefnandi sé bundinn við uppgjörið enda hafi verið full ástæða fyrir stefnandatil þess að gera fyrirvara við það hafi ætlun hans verið að gera frekari kröfurá hendur stefnda á síðari stigum, en stefnandi hafi notið liðsinnis lögmanns við þann hluta málsins ersnúið hafi að dráttarvöxtum á fyrrgreindu tímabili. Telji stefndi að stefnandihafi tapað rétti sínum til endurgreiðslukröfu og því sé óljóst um hvaðafjárhagslega hagsmuni sé að ræða. Þá feli kröfugerð og málatilbúnaður stefnandaí sér lögspurningu. Stefndi telji því koma til skoðunar hvort vísa skuli málinufrá ex officio. Stefndi hafni því að honum hafi verið óheimilt að krefjastdráttarvaxta fyrir það tímabil er stefnandi hafi notið tímabundinnar frestunargreiðslna. Samkvæmt ákvæði í skuldaskjölunum sjálfum, sem gefin hafi verið út, áður en lög nr. 101/2010 hafi tekiðgildi, hafi stefndi haft heimild til þess að reikna dráttarvexti á ógreiddagjalddaga skuldabréfanna. Sú heimild komi einnig fram í 1. mgr. 5. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi bendi hér einnig á meginreglusamningaréttar um að gerða samninga skuli halda og samningsfrelsi. Stefndibendi á að í ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga um greiðsluaðlögun einstaklinga nr.101/2010 sé sérstaklega tiltekið að vextir falli á skuldir meðan á frestungreiðslna standi. Stefndi hafni því að ákvæði 2. mgr. 11. gr. laganna eigi ekkivið um dráttarvexti og telji að orðið vextir taki einnig til dráttarvaxta. Í 1.mgr. ákvæðisins séu tilteknar þær takmarkanir á vanefndaúrræðum sem kröfuhöfumsé heimilt að grípa til á meðan á frestun greiðslna standi. Dráttarvextir séuekki taldir þar á meðal. Löggjafanum hefði verið í lófa lagið að skýra ákvæðiðbetur og taka af allan vafa um að dráttarvextir féllu ekki undir 2. mgr. 11.gr. laganna, ef vilji hefði staðið til þess. Þá telji stefndi að sú skýringraski hvorki tilgangi né markmiði laga um greiðsluaðlögun einstaklinga. Stefndibendi á að við önnur greiðsluerfiðleikaúrræði sé heimilt að krefjastdráttarvaxta, t.a.m. við greiðslustöðvun, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl., enda sé það í samræmi við öll sanngirnissjónarmiðsem og eðli dráttarvaxta. Stefndi bendi einnig á að margir kröfuhafar, svo semsveitarfélög, tryggingafélög og aðrir lögveðskröfuhafar reikni dráttarvexti ákröfur sínar á hinu tilgreinda tímabili. Stefndi byggi einnig á því aðskuldabréf nr. 394811278 og nr. 19093 hafi þegar verið komin í vanskil þegarstefnandi hafi sótt um greiðsluaðlögun og dráttarvaxtakrafa stefnda hafi þvíþegar verið orðin virk. Það fæli í sér takmörkun á eignarrétti og færi gegnsjónarmiðum um afturvirkni ef gert væri ráð fyrir að lög um greiðsluaðlöguneinstaklinga breyttu því réttarástandi. Samkvæmt 7. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 skuli ekki reikna dráttarvexti ef skuldari haldi aflögmætum ástæðum eftir greiðslu kröfunnar. Af hálfu stefnda sé því hafnað að umrættákvæði eigi við í fyrirliggjandi máli. Stefndi bendi á að löggjafinn hafilögfest sérstakt ákvæði um vexti á tímabili frestunar greiðslna, nánar tiltekið2. mgr. 11. gr. laga um greiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010, sem víki fráalmennum ákvæðum vaxtalaga. Þá bendi stefndi á að fyrir liggi að stefnandi hafiekki uppfyllt skilyrðin til þess að leita greiðsluaðlögunar í upphafi en umsóknhans hafi verið hafnað af embætti Umboðsmanns skuldara og hafi sú ákvörðunverið staðfest af Kærunefnd greiðsluaðlögunarmála. Þá hafi stefnandi ekki sýntfram á að önnur vægari úrræði hefðu ekki dugað til þess að koma nýrri skipan áfjármál hans og að forsendur hafi verið fyrir umsókn hans í upphafi né að honumhafi verið nauðsynlegt að njóta tímabundinnar frestunar greiðslna í tæp 3 árlíkt og raunin hafi verið í þessu máli. Samkvæmt 2. ml. 2. mgr. 11. gr. laga umgreiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010 gjaldfalli vextir af kröfum semtryggðar séu með veði í eign sem skuldari fái að halda í samræmi við samninga þarum, að því marki sem veð svari til verðmætis hinnar veðsettu eignar. Stefnditelji stefnanda ekki hafa sýnt fram á að fjárhæð veðskuldabréfanna ásamtdráttarvöxtum hafði numið hærri fjárhæð en sem svarað hafi til verðmætis hinnar veðsettu eignar, en þvísé raunar ekki haldið fram af hálfu stefnanda. Stefndi hafni því að það sé íandstöðu við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga að krefjast dráttarvaxta þann tíma sem stefnandi hafi notiðtímabundinnar frestunar greiðslna. Þá telji stefndi að krafa stefnanda umógildingu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 sé með öllu órökstudd og þvíberi að hafna þeirri kröfu hans, sjá til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr.213/2012. Stefndi telji ákvæðið ekki geta átt við um atvik málsins. Um sé aðræða ákvæði sem feli í sér undantekningarreglu, sem beri að túlka þröngt. Varðandi lagarök fyrir kröfusinni um sýknu vísi stefndi til almennra reglna samninga og kröfuréttar, þarmeð talið um réttar efndir fjárskuldbindinga og frelsi manna til að bindastskuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nemasýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.Einnig sé vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og laga nr.101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Þá vísi stefndi einnig til laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga og Stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944. Varðandi kröfu stefndaum málskostnað sé vísað m.a. til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,einkum 129.-131. gr. þeirra. Forsendur ogniðurstaðaÍ máli þessu deila aðilar umhvort stefnda hafi verið heimilt, meðan stefnandi var í samþykktrigreiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, aðreikna dráttarvexti á tvö nánar tilgreind lán í eigu stefnda.Óumdeilt er að stefnandi nauttímabundinnar frestunar greiðslna skv. 11. gr. laga nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga, frá 9. febrúar 2011 til og með 18. desember 2013.Samkvæmt 1. gr. laga nr. 101/2010var markmið laganna að gera einstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikumkleift að endurskipuleggja fjármál sín og koma á jafnvægi milli skulda oggreiðslugetu þannig að raunhæft væri að skuldari gæti staðið við skuldbindingarsínar um fyrirsjáanlega framtíð. Í II. kafla laganna, greinum 4-8, er mæltfyrir um hvernig sækja megi um tímabundna frestun greiðslna og hvernig þærumsóknir skuli afgreiddar. Þá er í 11. gr. laganna mælt svo fyrir að þegarumboðs-maður skuldara hafi samþykkt umsókn hefjist tímabundin frestun greiðslnaog sé lánadrottnum þá m.a. óheimilt að krefjast eða taka við greiðslu á kröfumsínum. Þá er í 2. mgr. 11. gr. mælt svo fyrir að vextir falli á skuldir meðan áfrestun greiðslna standi en þeir séu ekki gjaldkræfir.Í málinu deila aðilar um skýringuá framangreindu vaxtahugtaki í 2. mgr. 11. gr. Af hálfu stefnanda er á þvíbyggt að hugtakið nái eingöngu til almennra vaxta en af hálfu stefnda að aukalmennra vaxta nái það einnig til dráttarvaxta. Við skýringu á orðinu vextir í2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 er að mati dómsins rétt að líta tileftirfarandi.Í athugasemdum með frumvarpi tillaganna er ekki að finna skýringu á framangreindu vaxtahugtaki. Var þó að matidómsins full ástæða til að taka sérstaklega fram í skýringargögnum, meðhliðsjón af áðurgreindum tilgangi laganna, að heimilt væri að reiknadráttarvexti af skuldum, meðan á frestun greiðslna skv. lögunum stæði, hafi þaðverið vilji löggjafans. Þykir rétt að skýra þögn löggjafans í þessum efnum semsterka vísbendingu um að dráttarvextir falli ekki undir vaxtahugtakið í 2. mgr. 11. gr.Samkvæmt a-lið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 er lánardrottnumóheimilt að krefjast eða taka við greiðslu á kröfum sínum meðan á frestungreiðslna stendur. Eins og áður er rakið stóð greiðsluskjól stefnanda í rúma 34mánuði eða frá 9. febrúar 2011 til 18. desember 2013. Væri það fráleitniðurstaða að mati dómsins og í fullkomnu ósamræmi við framangreindan tilganglaga nr. 101/2010 ef fallist væri á að umræddar skuldir stefnanda hefðu átt aðbera dráttarvexti allan þann tíma og stefnanda jafnframt verið óheimilt aðgreiða inn á skuldirnar og stefnda óheimilt að veita slíkum greiðslum viðtöku. Í athugasemdum sem fylgdufrumvarpi til laga nr. 101/2010 var m.a. gerð grein fyrir tilurð laganna. Þarkemur m.a. fram að ætlunin með frumvarpinu hafi verið að festa í lög sértækarreglur m.a. að norskri fyrirmynd og er sérstaklega, í því sambandi, vísað tilLov, nr. 99 av 17. juli 1992, om frivillig og tvungen gjeldsordning forprivatpersoner (gjeldsordningsloven). Ljóst er að 11. gr. laga nr. 101/2010 ersamin að fyrirmynd norsku laganna þ.m.t. ákvæðið í 2. mgr. 11. gr. um vexti,sem á sér fyrirmynd í ákvæði 3:4 í norsku lögunum þar sem segir m.a.: „Renterpålöper í perioden, men forfaller ikke til betaling.“ Í norskum rétti er gerðurskýr greinarmunur á annars vegar „renter“, sem vísar til almennra vaxta og hinsvegar „forsinkelses-renter“ sem vísar til dráttarvaxta eða vanskilavaxta, sbr.Lov om renter ved forsinket betaling m.m. (forsinkelserenteloven). Í lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu er gerður skýr greinarmunur annars vegar á almennum vöxtum, sbr.II. kafla laganna, það er þeim vöxtum sem greiddir eru af peningakröfum ágrundvelli samnings, venju eða laga og hins vegar dráttarvöxtum skv. III. kaflalaganna. Á almennum vöxtum og dráttarvöxtum er verulegur eðlismunur enda erudráttarvextir í eðli sínu meðalhófsbætur og tilgangur þeirra fyrst og fremst aðbæta kröfuhafa það tjón sem almennt má ætla að greiðslu-dráttur skuldara hafivaldið honum auk þess sem þeim er ætlað að hafa almenn varnaðaráhrif, hvaðefndir skuldbindinga varðar. Almennir vextir eru hins vegar í eðli sínu þaðendurgjald sem lánveitandi áskilur sér fyrir að lána fjármagn. Í 2. ml. 7. gr. laga nr. 38/2001er mælt svo fyrir að ekki skuli reikna dráttarvexti þann tíma sem greiðsla fariekki fram vegna þess að skuldari neyti vanefndaúrræða eða haldi eftir greiðslueða hluta hennar af öðrum lögmætum ástæðum. Að mati dómsins er rétt að skýravaxtahugtakið í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 til samræmis við framangreintákvæði laga nr. 38/2001.Með vísan til framangreindralögskýringarsjónarmiða og lögskýringargagna er það niðurstaða dómsins að réttsé að skýra vaxtahugtakið í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 á þann veg að þaðnái eingöngu til almennra vaxta en ekki dráttarvaxta. Verður ekki fallist á þaðmeð stefnda að 72. gr. stjórnarskrárinnar standi þessari skýringu í vegi. Af hálfu stefnda er á því byggtað stefnandi hafi, í framhaldi af munnlegu samkomulagi hans og stefnda, gertupp a.m.k. hluta þeirra dráttarvaxta, sem mál þetta snúist um og hafi uppgjöriðfarið fram án nokkurs fyrirvara af hálfu stefnanda. Stefnandi sé því bundinn afuppgjörinu enda hafi stefndi verið í góðri trú, þegar hann á grundvellisamkomulagsins hafi móttekið greiðslu dráttarvaxtanna. Ljóst sé með vísan tilsamkomulagsins og eftirfarandi uppgjörs að stefnandi eigi ekki fjárhagslegahagsmuni af kröfugerð sinni í málinu og kröfugerð hans feli því í sér lögspurningu,sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Af hálfu stefnanda erframangreindum málsástæðum stefnda mótmælt með vísan til mótmæla lögmannsstefnanda í bréfi til stefnda, 19. ágúst 2015, enda liggi fyrir að stefnandihafi verulega hagsmuni af því að fá viðurkennt að stefnda hafi verið óheimiltað krefja hann um dráttarvexti fyrir tímabilið 9. febrúar 2011 til 18. desember2013 þar með þá dráttarvexti, sem hann hafi greitt stefnda, 10. september2015. Óumdeilt er að framangreintuppgjör stefnanda og stefnda, sem m.a. fól í sér greiðslu stefnanda, 10.september 2015, að fjárhæð 15.000.000 króna, átti sér stað í framhaldi af bréfi lögmanns stefnanda tilstefnda, 19. ágúst 2015. Í bréfinu var gerð skýr krafa um niðurfellingu dráttarvaxta vegna skuldabréfanr. 318-35-019093 og nr. 351-35-394811278, fyrir það tímabil sem stefnandihefði verið í greiðsluskjóli. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að stefnandi hafifallið frá þessum mótmælum með framan-greindu uppgjöri. Þvert á móti varviðurkennt af lögmanni stefnda, við aðalmeðferð málsins, að stefnda hefði viðuppgjörið verið kunnugt um framangreind mótmæli stefnanda og ekki hefði afhálfu stefnda verið litið svo á að stefnandi hefði með uppgjörinu fallið frámótmælunum. Þá var ennfremur viðurkennt af lögmanni stefnda við aðalmeðferðinaað í uppgjörinu hefði m.a. falist greiðsla á hluta þeirra dráttarvaxta semstefndi hefði talið sér heimilt að krefja stefnanda um vegna tímabilsins 9.febrúar 2011 til 18. desember 2013. Verður með vísan til framangreinds ekki áþað fallist með stefnda að umrætt uppgjör stefnanda og stefnda standi í vegifyrir kröfugerð stefnanda í máli þessu. Þá verður stefnandi talinn hafa sýntnægilega fram á lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins. Verður af sömu ástæðuekki á það fallist með stefnda að kröfugerð stefnanda feli í sér lögspurningu ímerkingu 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Með vísan til alls framangreindsverður viðurkennt að stefnda hafi verið óheimilt að krefja stefnanda umdráttarvexti, samkvæmt lögum nr. 38/2001, á ógreiddar eftirstöðvarveðskuldabréfs nr. 371-74-11278, nú með lánsnúmerið 0351-35-394811278, semstefnandi og réttargæslustefnda hafi gefið út til Kaupþings Búnaðarbanka hf.,kt. 560882-0419, 13. október 2004, en sem nú sé í eigu stefnda, frá og með 9.febrúar 2011 til og með 18. desember 2013. Þá er viðurkennt að stefnda hafi verið óheimilt að krefjastefnanda um dráttarvexti, samkvæmt lögum nr. 38/2001, á ógreiddar eftirstöðvarveðskuldabréfs nr. 318-35-4713, nú með lánsnúmerið 318-35-019093, sem stefnandiog réttargæslustefnda hafi gefið út til stefnda, 25. febrúar 2010, frá og með9. febrúar 2011 til og með 18. desember 2013. Með vísan til framangreindrarniðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndagert að greiða stefnanda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.000.000króna og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Þórður S. Gunnarsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DómsorðViðurkennt er að stefnda, Arionbanka hf., hafi verið óheimilt, frá og með 11. febrúar 2011 til og með 18.desember 2013, að krefja stefnanda, Kristinn Þröst Vagnsson, um dráttarvexti,samkvæmt lögum nr. 38/2001, á ógreiddar eftirstöðvar veðskuldabréfs, upphaflegameð lánsnúmerið 371-74-11278 en nú með lánsnúmerið 0351-35-394811278, semstefnandi og réttargæslustefnda hafi gefið út til Kaupþings Búnaðarbanka hf.,kt. 560882-0419, 13. október 2004, en núsé í eigu stefnda. Þá er viðurkennt að stefnda hafi verið óheimilt, frá og með9. febrúar 2011 til og með 18. desember 2013, að krefja stefnanda umdráttarvexti, samkvæmt lögum nr. 38/2001, á ógreiddar eftirstöðvarveðskuldabréfs nr. 0318-35-4713, nú með lánsnúmerið 0318-35-019093, semstefnandi og réttargæslustefnda hafi gefið út til stefnda, 25. febrúar 2010. Stefndi greiði stefnanda1.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 852/2015
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Eru því fyrir hendi skilyrði til að varnaraðila verði gert að sæta farbanni, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.