Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 233/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að S skyldi sæta gæsluvarðhaldi var staðfestur með vísan til d. liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. júní 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 6. júlí 1999 kl. 16.15. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er fæddur 7. október 1966. Samkvæmt upplýsingum úr þjóðskrá var nafn hans Steinn Ármann Stefánsson, en hinn 21. febrúar 1997 fékk hann nafni sínu breytt í það horf, sem að framan greinir. Með vísan til d. liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 er fallist á að skilyrði séu til að taka kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald til greina. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 632/2008
Kærumál Aðför Innsetning Börn
K krafðist þess að sér yrði heimilað að fá dætur hennar og M teknar úr umráðum M og fengnar sér með beinni aðfarargerð. M og K fóru sameiginlega með forsjá stúlknanna en lögheimili þeirra var hjá K. Í Hæstarétti var vísað til skýrslu sálfræðings sem hafði rætt við dætur aðilanna og kannað afstöðu þeirra til kröfu K. Báðar dætur aðilanna höfðu lýst yfir vilja sínum til þess að búa hjá M og fært rök fyrir þeirri afstöðu. Afstaða eldri stúlkunnar, sem var á þrettánda ári, sýndist nokkuð afdráttarlaus og byggð á reynslu. Þegar litið var til aldurs stúlknanna og þess sem fram kom í skýrslu sálfræðingsins um afstöðu þeirra þótti varhugavert að taka til greina kröfu K um afhendingu stúlknanna og var henni því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. nóvember 2008. Með aðfararbeiðni sem barst héraðsdómi 29 ágúst sl. krefst sóknaraðili, K, úrskurðar dómsins um að henni verði heimilað að fá dætur málsaðila, A kt. [...] og B kt. [...], teknar úr umráðum varnaraðila, M og fengnar sér með beinni aðfarargerð. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um heimild til aðfarargerðar. Þá krefst varnaraðili þess að málsskot til Hæstaréttar fresti aðför verði fallist á kröfu sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Málið var tekið til úrskurðar að undangengnum munnlegum málflutningi 28. f.m. I. Í kjölfar slita á óvígðri sambúð málsaðila gerðu þau með sér samkomulag, sem staðfest var 15. janúar 2003, um að þau færu sameiginlega með forsjá beggja dætra sinna, A og B og að þær hefðu lögheimili hjá sóknaraðila. Hélst sú skipan fram til ársins 2006, en þá undirrituðu aðilar nýtt samkomulag, sem staðfest var 24. ágúst 2006, um að frá 1. september 2006 skyldi lögheimili barnanna vera hjá varnaraðila. Með nýju samkomulagi aðila, sem staðfest var 31. október 2007, var gerð sú breyting að frá 1. nóvember 2007 skyldi lögheimili barnanna vera hjá sóknaraðila. Samkvæmt framansögðu fara aðilar enn sameiginlega með forsjá framangreindra dætra sinna og er lögheimili þeirra hjá sóknaraðila. Ekki var gerður samningur milli aðila um umgengni. Upplýst er í málinu að dætur aðila dvöldust á heimili varnaraðila skólaárið 2006-2007 og gengu í skóla í X. Síðastliðið sumar fóru dæturnar til sumardvalar hjá föður sínum varnaraðila. A fór 30. maí en systir hennar B 3. júlí. Stúlkurnar dveljast ennþá hjá varnaraðila sem hefur ekki viljað senda þær aftur til sóknaraðila þar sem stúlkurnar séu því andvígar að fara til sóknaraðila og búa hjá henni. Varnaraðili hefur höfðað forsjármál fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með kröfu um að honum verði falin forsjá stúlknanna og jafnframt hefur hann gert kröfu um að honum verði með úrskurði falin forsjá þeirra til bráðabirgða. II. Að því málavexti varðar tekur sóknaraðili fram að stúlkan B hafi verið mjög treg til að fara til varnaraðila síðastliðið sumar þrátt fyrir að varnaraðili hafi boðið henni í ferðalag til Danmerkur og hafi sóknaraðili þurft að beita stúlkuna fortölum til að telja hana á að fara til varnaraðila. Hún kvað aðila hafa rætt um að stúlkurnar kæmu heim eftir Danmerkurferðina, um 25. júlí, og hugðist hún nota tímann fram að skólabyrjun til að gera eitthvað með dætrum sínum. Varnaraðili hafi hins vegar ekki sent stúlkurnar heim eins og um hafði verið rætt svo ekkert varð af því að þær mæðgur gætu farið saman í frí. Þann 25. ágúst hafi Yskóli verið settur og hefðu stúlkurnar þá átt að vera komnar heim til að hefja skólavist. Varnaraðili neiti hins vegar enn að senda þær heim og kveði þær ekki vilja búa hjá sóknaraðila. B hafi átt fremur erfitt með nám og að tilhlutan móður og skólaþjónustu Norðurþings hafi hún gengist undir greiningu á námsgetu. Á grunni hennar liggi fyrir áætlun um að B fái þjónustu sálfræðings í því skyni að efla sjálfstraust hennar. Sóknaraðili telji mikilvægt að lögmætu ástandi verði komið á, stúlkurnar komi heim til sín og haldi áfram námi í sínum skóla og B geti notið þeirrar þjónustu sem fyrirhuguð var í því skyni að styrkja hana. III. Að því er málsatvik varðar tekur varnaraðili fram að veturinn 2006-2007 hafi dætur varnaraðila átt lögheimili hjá varnaraðila og búið hjá honum og eiginkonu hans í X og sótt Grunnskóla X. Báðar stúlkurnar hafi tekið miklum framförum í námi þennan vetur. Sérstaklega hafi yngri stúlkan B sýnt mikla framför. Stúlkurnar hafi fljótt eignast vini í X, farið að æfa íþróttir og líkamleg heilsa þeirra hafi batnað en þær hafi verið orðnar of þungar. Eftir að þær fóru aftur til sóknaraðila hafi þeim báðum farið aftur námslega, sérstaklega B, sem hafi gengið illa í íslensku, skrift og stærðfræði. Sjálf segi B að henni líði illa í Yskóla. Að mati varnaraðila séu báðar stúlkurnar ekki eins glaðlyndar og þær voru og hafi þær þyngst aftur. Þá sé almennri tannhirðu ábótavant. Varnaraðili kveður báðar stúlkurnar hafa dvalið í X í allt sumar. Báðar neiti þær að snúa aftur heim til sóknaraðila. Sóknaraðili hafi þrátt fyrir að hafa áður skrifað undir yfirlýsingu þess efnis að dæturnar eigi að ráða því sjálfar hjá hvoru foreldri þær búi, ekki fallist á að færa lögheimili þeirra til varnaraðila, en varnaraðili hafi gert margítrekaðar tilraunir til að semja við sóknaraðila um að telpurnar fái að vera a.m.k. í vetur hjá honum, eins og vilji þeirra standi til. Þá séu dæturnar sjálfar margsinnis búnar að segja sóknaraðila í síma að þær vilji vera hjá varnaraðila í vetur. Sóknaraðili hafi ekkert mark viljað taka á þeim vilja dætranna. Varnaraðili kveðst hafa samið svo við Grunnskóla X að dæturnar fái aðgang að námsefni og heimavinnu. Þeim hafi staðið til boða að sækja kennslustundir án þess að vera skráðar í skólann veitti sóknaraðili sína heimild fyrir því. Sóknaraðili hafi ekki fengist til þess að samþykkja það. IV. Í septembermánuði sl. og í samræmi við 45. gr., sbr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003 fól dómurinn Þorgeiri Magnússyni sálfræðingi að ræða við dætur aðila og kanna afstöðu þeirra til þeirrar kröfu sóknaraðila sem hér er til úrlausnar. Átti sálfræðingurinn samtöl við stúlkunar 27. september sl. Í skýrslu sem hann ritaði af þessu tilefni 14. október sl. og lögð var fram í málinu 22. þ.m. og sálfræðingurinn staðfesti fyrir dóminum 27. þ. m. segir svo í lokakafla skýrslunnar: ,,Ályktanir. Um er að ræða 10 og 12 ára gamlar systur, A og B, sem rætt var við í eitt skipti til að kanna viðhorf þeirra til búsetu hjá foreldrum sínum. Foreldrar telpnanna skildu fyrir tæpum 6 árum, forsjá er sameiginleg og lögheimili hjá móður. Telpurnar tjáðu sig greiðlega um fjölskyldumál sín og viðhorf til sinna nánustu. Þær komu báðar til viðtalsins með nokkuð mótaðar hugmyndir til búsetumálanna og beittu svipuðum rökstuðningi. Þær segjast báðar vilja búa í X hjá föður sínum og eiga reglulega umgengni við móðurina sem býr norður í Z. Þær telja að þær mæti meiri og persónulegri skilningi á heimili föðurins, segja að þeim líði þar betur, einnig í skólanum þar og í félagahópnum og bera að móðir þeirra hafi ekki alltaf hugsað nægilega vel um þær. Greina má að yngri stúlkan hafi áhyggjur af líðan móður og báðar sakna þær hennar. Að áliti matsmanns eru þessar systur í jákvæðum grunntengslum við báða foreldra sína og þarf að gæta þess að samband þeirra við móður komist í betra horf. Matsmaður vill forðast að draga of víðtækar ályktanir af deiluefni foreldranna af þessum samtölum einum saman. Sú afstaða eldri stúlkunnar að vilja frekar búa hjá föður sínum sýnist þó nokkuð afdráttarlaus. Hún er einnig byggð á reynslu og er sett fram af barni sem er að komast á unglingsaldur. Líklegt er að yngri systirin eigi í öllu harðari innri togstreitu vegna málsins”. Þorgeir Magnússon kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og staðfesti skýrslu sína. Aðspurður kvað hann ekkert hafa gefið til kynna að stúlkurnar hefðu verið að tjá honum eitthvað annað en eigin tilfinningar. Ekkert benti til þess að þeim hafi verið lagt orð í munn. Hann kvað það vega þungt að stúlkurnar voru einn vetur á heimili föður og hafi þær því reynslu og samanburð og geti því sett sig í ákveðin spor, einkum eldri stúlkan. Kvað hann það renna meiri stoðum undir framburð stúlknanna að þær hafa þennan samanburð og tali því af reynslu. Þorgeir kvað faglega mikilvægt að hlusta á viðhorf barnanna, mikilvægt væri að meta framburð þeirra út frá gögnum málsins. Þá væri mikilvægt í matinu að stúlkurnar þekkja báða staði og hafa samanburð. Erfitt sé fyrir stúlkurnar að móðir þeirra sé andvíg veru þeirra hjá föður. Mikilvægt sé að tryggja gott samspil stúlkna við móður. V. Sóknaraðili byggir mál sitt á samkomulagi aðila, staðfestu fyrir sýslumanninum á Þ þann 31. október 2007 þar sem skýrt komi fram að lögheimili telpnanna sé hjá móður frá 1. nóvember 2007. Byggt er á því að samkvæmt 1. mgr. 45. gr. barnalaga nr. 76/2003 geti héraðsdómari komið forsjá á með aðfarargerð ef sá sem barn dvelst hjá neitar að afhenda það réttum forsjármanni. Í athugasemdum með ákvæðinu í frumvarpi til barnalaga komi skýrt fram að ákvæðinu verði einnig beitt þegar forsjá er sameiginleg ef foreldri með umgengni neitar að afhenda barn til þess foreldris sem barn hefur lögheimili hjá að loknum samvistum þeirra. Dætur aðila hafi farið til sumardvalar hjá varnaraðila og hafi þær átt að koma heim síðustu viku júlímánaðar. Varnaraðili hafi því brotið gegn skýlausum rétti sóknaraðila með því að neita að senda stúlkurnar heim til sín nú eftir sumarið. Telji sóknaraðili sig knúna til að fara fram á aðför til að fá stúlkurnar heim svo þær geti byrjað í skólanum sínum sem var settur þann 25. ágúst sl., þar sem varnaraðili hafi lýst því yfir að hann muni ekki senda þær heim. Stúlkurnar hafi að mestu búið hjá móður sinni frá sambúðarslitum, liðið vel hjá henni og séu tilfinningatengsl hennar og stúlknanna náin enda hafi hún að mestu annast þær. Stundum hafi hins vegar reynst erfitt að fá stúlkurnar til að fara til föður síns í umgengni. Sóknaraðili hafi verið í góðum tengslum við Yskóla vegna erfiðleika B. Það hafi tekið stúlkuna tíma að komast inn í félagslífið í skólanum þegar hún kom heim eftir veturinn hjá föður sínum og þá hafi sóknaraðili sett sig í samband við skóla og umsjónarkennara til að hún fengið hjálp. Greining á námsgetu hafi einnig farið fram að beiðni sóknaraðila og skólaþjónustu. Þetta beri greinilega vott um umhyggju sóknaraðila fyrir dóttur sinni og hafa samskipti hennar við skólayfirvöld verið með ágætum. Í bréfi lögmanns varnaraðila, dagsettu 25. ágúst sl., sé því lýst að stúlkurnar séu mjög einbeittar í þeim vilja sínum að búa í X og ganga þar í skóla í vetur. Sóknaraðili efist hins vegar um að það sé raunverulegur vilji stúlknanna að flytja til föður síns. Þær eigi erfitt með að tjá vilja sinn, eins og títt sé með börn í þessari stöðu, þær vilji engan særa. Komi fram í greinargerð Ingibjargar Sigurjónsdóttur sálfræðings að B þyki augljóslega vænt um báða foreldra sína og vilji helst ekki þurfa að gera upp á milli þeirra. Nú sé hins vegar þvílíkur viðsnúningur í framkomu og afstöðu stúlknanna að það sé mjög óeðlilegt og ótrúverðugt. Stúlkurnar séu skrýtnar í samtölum sínum við móður þeirra og segjast ekkert hafa við hana að tala. Hafi sóknaraðili sterklega á tilfinningunni að faðir þeirra standi yfir þeim þegar þær mæðgur ræðast við. Þá finnist sóknaraðila ýmislegt sem þær segja hljóma eins og það sé beint úr hans munni. Einnig virðist stúlkurnar nú allt í einu gersamlega áhugalausar um fólkið sitt í móðurætt og áhugamál sín, svo sem dýrin í sveitinni. Varnaraðili hafi reynt að banna sóknaraðila að segja stúlkunum að hún elski þær og sakni þeirra og segi hann það trufla þær. Hann fari þannig fram á að hún sýni þeim ekki eðlilegar tilfinningar móður til barna sinna. Framkoma stúlknanna við móður þeirra upp á síðkastið sé mjög óeðlileg og í engu samræmi við það sem verið hafi hingað til. Sóknaraðili efist stórlega um að þær tjái eigin hug og vilja og að það sé raunverulegur vilji stúlknanna að flytja nú til föður síns. Að auki hafi það reynst B erfitt að skipta um skóla og því slæmt fyrir hana að skipta þriðja árið í röð. Yskóli hafi gert áætlun um aðstoð við hana og boðið henni sálfræðiþjónustu til að styrkja hana og það yrði henni eflaust til góðs að nýta þá þjónustu. Best sé fyrir stúlkurnar að halda áfram skólagöngu sinni óbreyttri þar til niðurstaða fæst í forsjármáli, sem varnaraðili hafi höfðað. Í máli þessu sé aðalatriðið það að stúlkurnar eiga lögheimili hjá sóknaraðila samkvæmt samkomulagi aðila. Í barnalögum og í athugasemdum í frumvarpi til laganna komi glöggt fram að dagleg umsjá barns sé í höndum þess foreldris sem það á lögheimili hjá. Á grundvelli 1. mgr. 45. gr. barnalaga og athugasemda með ákvæðinu í frumvarpi sem varð að barnalögum, beri að koma stúlkunum í forsjá móður sinnar fari hún fram á það. Heimildir dómara til að meta forsjárhæfni foreldra í aðfararmáli séu mjög takmarkaðar og beri aðeins að hafna kröfu varnaraðila ef það yrði talið varhugavert fyrir velferð barnanna að fela henni umsjá þeirra. Þannig þurfi að sýna fram á alvarlega vanrækslu til að kröfu hennar í máli þessu verði hafnað. Forsjármál sem varnaraðili hefur höfðað hafi ekki áhrif á úrlausn þessa máls, sbr. 79. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Brýnt sé að stúlkurnar komist heim til sín hið fyrsta til að hefja skólagöngu og sé það algerlega ólíðandi að varnaraðili geti með ólögmætri háttsemi komið því til leiðar að stúlkurnar sæki ekki skóla eða að þær skipti um skóla í andstöðu við vilja þess forsjárforeldris sem fer með daglega umsjá stúlknanna samkvæmt löglegri skipan. Réttur sóknaraðila til þess að fá stúlkurnar afhentar sér nú sé skýr og ótvíræður og varnaraðili brjóti þann rétt með ólögmætum hætti. Því telji sóknaraðili ljóst að uppfyllt séu skilyrði 45. gr. barnalaga nr. 76/2003 og 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og að taka beri kröfu hennar til greina. VI. Af hálfu varnaraðila er byggt á því að það sé vilji dætranna að dvelja áfram hjá sér. Þær þverneiti báðar að fara aftur til sóknaraðila og hafi þær tjáð henni það símleiðis, margsinnis. Dæturnar búi við mjög góðar aðstæður hjá varnaraðila. Þær hafi sérherbergi, eigi vinkonur og geti sótt skóla sem þær þekkja mjög vel. Þær hafi mjög góð tengsl við eiginkonu varnaraðila og hálfbróður sinn sem fæddur er 2005. Varnaraðili og eiginkona hans séu reglusöm, hafi fasta atvinnu og búi í eigin húsnæði. Það sé því ekki í andstöðu við hagsmuni þeirra að dvelja áfram hjá varnaraðila. Varnaraðili telji sig sinna betur þörfum dætranna, sinn heimanámi betur, eins og fram komi af gögnum. Þær hafi tekið námslega og félagslega og raunar persónulega einnig, miklum framförum veturinn sem þær voru hjá honum. Um leið og þær fóru aftur til sóknaraðila hafi allt farið í sama far aftur. Í barnalögum nr. 76/2003 sé í 43. gr. ekki kveðið á um sérstakt aldurstakmark heldur sé vísað til þroska barns og aðstæðna að öðru leyti. Varnaraðili telji dætur sínar, 12 og 10, ára fullfærar um að tjá vilja sinn. Vísar varnaraðili til þess að þær eigi lögbundinn rétt samkvæmt barnalögum og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna til þess að hlustað sé á vilja þeirra og að á honum sé tekið mark. Varnaraðili sé þeirrar skoðunar að varhugavert sé að líta framhjá vilja dætra hans. Þær búi báðar við lítið sjálfstraust og mikilvægt sé að þær fái ekki þau skilaboð að vilji þeirra skipti ekki máli. Af hálfu varnaraðila sé vísað til Hæstaréttardóms í máli nr. 493/2004 frá 14. júní 2005. Í því máli hafi Hæstiréttur klofnað í umfjöllun sinni um það hvort 15 ára stúlka sem vildi búa hjá föður sínum yrði tekin úr umráðum hans og gert að flytja aftur til móður sem hafði lögheimili hennar. Minnihluti Hæstaréttar hafi viljað staðfesta úrskurð héraðsdóms þess efnis að hafna kröfu móðurinnar um að fá dótturina tekna úr umráðum föðurins. Hafi niðurstaðan verið byggð á skýrri viljaafstöðu dótturinnar og þess að vilji hennar fór ekki í bága við hagsmuni hennar, þannig að ástæða væri til þess að hafa vilja hennar að engu. Minnihluti Hæstaréttar hafi rökstutt niðurstöðu sína þannig að dóttirin hefði lögbundinn rétt til áhrifa á ákvarðanir um málefni sín og hagsmuni af því að verða ekki þvinguð gegn vilja sínum til þess að flytjast til móður sinnar. Varnaraðili telji álit héraðsdóms og minnihluta Hæstaréttar í samræmi við þá þróun sem síðustu ár hafi átt sér stað í barnarétti, þ.e. að í meira mæli sé tekið tillit til vilja barna í efnum sem varða búsetu þeirra, umgengni við foreldra o.s.frv. VII. Í 1. mgr. 45. gr. barnalaga nr. 76/2003 er kveðið á um það að neiti sá sem barn dvelst hjá að afhenda það réttum forsjármanni geti héraðsdómari, að kröfu hans, ákveðið að forsjánni verði komið á með aðfarargerð. Svo sem fram er komið fara aðilar sameiginlega með forsjá dætra sinna, en lögheimili þeirra er hjá sóknaraðila. Stúlkurnar dvöldust hjá sóknaraðila í sumar og dvelja enn hjá honum í óþökk sóknaraðila. Varnaraðili hefur ekki fallist á að senda stúlkurnar aftur til sóknaraðila þar sem það sé andstætt vilja þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. barnalaga nr. 76/2003 getur héraðsdómari komið forsjá á með aðfarargerð ef sá, sem barn dvelst hjá, neitar að afhenda það réttum forsjármanni. Samkvæmt athugasemdum með þessu ákvæði í frumvarpi til barnalaga kemur fram að ákvæðinu verði einnig beitt þegar forsjá er sameiginleg og foreldri með umgengni neitar að afhenda barn til þess foreldris sem barn hefur lögheimili hjá að loknum samvistum þeirra. Samkvæmt þessu verður að telja að fullnægt sé almennum skilyrðum þess að sóknaraðila verði heimilað að fá dætur málsaðila teknar úr umráðum varnaraðila og fengnar sér með beinni aðfarargerð. Á hitt ber hins vegar að líta að samkvæmt 1. mgr. 45. gr. barnalaga skal í aðfararmáli gæta ákvæða 43. gr. laganna, en í því ákvæði er mælt fyrir um það að veita skuli barni, sem náð hefur nægilegum þroska, kost á að tjá sig um mál nema telja megi að slíkt geti haft skaðleg áhrif á barnið eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Er þetta í samræmi við sjónarmið sem lýst er í 6. mgr. 28. gr. barnalaga, þar sem mælt er fyrir um að foreldrum beri að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til auk þess sem afstaða barns eigi að fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast. Af þessu og athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 76/2003 verður dregin sú ályktun að þegar leyst er úr aðfararmáli samkvæmt 45. gr. laganna geti niðurstaða málsins að ákveðnum skilyrðum uppfylltum ráðist af afstöðu barns til þess og enda þótt hagsmunum barnsins samkvæmt heildarmati á þeim kunni að vera betur borgið með því að hunsa vilja þess. Samkvæmt skýrslu sálfræðings, sem aflað var í samræmi við 43. gr. barnalaga, er afstaða dætra málsaðila til dómkröfu sóknaraðila eindregin. Þær vilja dvelja áfram hjá varnaraðila og eru þær mótfallnar því að fara til sóknaraðila. Ekkert þykir benda til þess að sú afstaða sem stúlkurnar hafa sé ekki í samræmi við raunverulegan vilja þeirra. Telur sálfræðingurinn ekkert benda til þess að stúlkunum hafi verið lagt orð í munn. Að mati dómsins hefur ekkert komið fram í málinu sem bendi til þess að vilji stúlknanna fari í bága við brýna hagsmuni þeirra og sé þar af leiðandi að engu hafandi. Líta ber til þess að stúlkurnar dvöldu hjá varnaraðila skólaárið 2006-2007 og sóttu skóla í X. Þær þekkja því aðstæður á báðum stöðum og hafa samanburð. Enda þótt niðurstaða málsins ráðist ekki af yfirlýsingu sem sóknaraðili undirritaði 7. júlí 2007 og liggur frammi í málinu þykir rétt að geta hennar hér. Þar segir: ,,Ég undirrituð K ... samþykki hér með ef það er vilji A og B að flytja aftur til föður síns M ... þá verði farið eftir vilja barnanna ... Eins ef ég K þarf að flytjast úr Z þá verði farið eftir vilja A og B en þær hafa gefið út að þær vilji vera í skóla annaðhvort í Z eða X.” Í máli þessu verður að ganga út frá því þrátt fyrir óbreytta skipan sameiginlegrar forsjár og lögheimilis stúlknanna, að þær geti, eftir atvikum með íhlutun barnaverndaryfirvalda, stundað nám í X, verði niðurstaðan að þær skuli dvelja hjá varnaraðila. Að framangreindu virtu og þegar sérstaklega er litið til aldurs stúlknanna, skýrslu Þorgeirs Magnússonar sálfræðings og vitnisburðar hans fyrir dómi, þykir varhugavert að taka að svo stöddu til greina framkomna kröfu sóknaraðila um aðfarargerð. Henni verður því hafnað. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð : Kröfu sóknaraðila, K, um að henni verði heimilað að fá dætur málsaðila, A og B, teknar úr umráðum varnaraðila, M, og fengnar sér með beinni aðfarargerð, er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 177/2012
Stjórnarskrá Skattur Jafnræði Meðalhóf Eignarréttur Aflaheimild Aflamark EES-samningurinn
Útgerðarfélagið V hf. höfðaði mál gegn íslenska ríkinu til viðurkenningar á því að óheimilt hefði verið að leggja á hann nánar tiltekið útflutningsálag fiskveiðiárið 2009 til 2010 vegna botnfiskafla sem fluttur var óunninn á erlendan markað án þess að hafa verið vigtaður og skráður hér á landi. Álagið var lagt á samkvæmt reglugerð með stoð í 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Bar V hf. fyrir sig að útflutningsálagið væri skattur, að lagaákvæðið uppfyllti ekki áskilnað stjórnarskrárinnar sem skattlagningarheimild og bryti í bága við nánar tiltekin ákvæði hennar, reglugerðin væri ekki sett á grundvelli málefnalegra sjónarmiða, auk þess sem álagið bryti í bága við EES-samninginn. Í dómi Hæstaréttar var fjallað um íslenska fiskveiðistjórnarkerfið og lög um stjórn fiskveiða hér á landi og vísað til þess að ríkir og augljósir almannahagsmunir væru bundnir við verndun og hagkvæma nýtingu fiskistofna á Íslandsmiðum, sbr. dóm Hæstaréttar 6. apríl 2000 í máli nr. 12/2000 sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 1534. Hæstiréttur rakti forsögu 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 og taldi að virtum sjónarmiðum að baki reiknireglunni, tilgangs laganna og annarra stjórnunarreglna II. kafla þeirra að þessi aðferð við fiskveiðistjórnun gæti ekki talist skattur. Þá var reglan ekki talin skerða þau réttindi sem V hf. hefði fengið úthlutað á grundvelli laga nr. 116/2006 þannig að bryti gegn friðhelgi eignarréttar útgerðarinnar eða jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þá var V hf., að virtum markmiðum reglugerðarinnar, hvorki talinn hafa sýnt fram á að ákvörðun ráðherra um að leggja á útflutningsálagið væri reist á ómálefnalegum sjónarmiðum né að meðalhófs hefði ekki verið gætt. Loks var málatilbúnaði V hf. er laut að EES-samningnum hafnað. Samkvæmt því var íslenska ríkið sýknað af kröfu V hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Eiríkur Tómasson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2012. Hann krefst viðurkenningar á því að óheimilt hafi verið að leggja á hann útflutningsálag samkvæmt 8. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2009/2010, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, frá 1. janúar 2010 til 1. júní sama ár. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara „að stefnukröfurnar verði lækkaðar“ og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. I Áfrýjandi er útgerðarfélag sem gerir út tíu skip, það er fjögur togskip, fjögur uppsjávarskip, eitt uppsjávarfrystiskip og einn netabát. Einnig starfrækir hann saltfiskverkun, humarvinnslu, bolfisk- og uppsjávarvinnslu og rekur að auki fiskimjölsverksmiðju og frystigeymslu. Um úthlutun veiðiheimilda til áfrýjanda og stjórn þeirra veiða sem hann stundar fer eftir ákvæðum laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Samkvæmt 7. mgr. 11. gr. þeirra laga getur ráðherra ákveðið að afli á ákveðnum fisktegundum sem fluttur er óunninn á erlendan markað skuli reiknaður með álagi þegar metið er hversu miklu af aflamarki skips er náð hverju sinni. Skal álagið vera allt að 20% á þorsk og ýsu en allt að 15% á aðrar tegundir. Með reglugerð nr. 676/2009 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2009/2010 setti stefndi nánari reglur um stjórn fiskveiða sem komu til framkvæmda 1. september 2009. Með reglugerð nr. 1050/2009 var nýrri málsgrein bætt við 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009 sem varð 8. mgr. 7. gr. svohljóðandi: „Sé botnfiskafli fluttur óunninn á erlendan markað án þess að hafa verið endanlega vigtaður hér á landi og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu skal reikna aflann með 5% álagi. Afla sem landað er 1. janúar 2010 eða síðar skal reikna með 5% álagi. Hið sama á við sigli skip með eigin afla á erlendan markað og sannanlega hættir veiðum 1. janúar 2010 eða síðar.“ Samkvæmt 6. tölulið 5. mgr. 6. gr. a. laga nr. 116/2006 er skylt að landa öllum afla í lok hverrar veiðiferðar og skal hann veginn og skráður endanlega hér á landi. Um vigtun, skráningu og meðferð afla fer að öðru leyti samkvæmt ákvæðum laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og ákvæðum gildandi reglugerðar þar um. Lögum nr. 57/1996 var breytt með lögum nr. 144/2008. Eftir þær breytingar er kveðið á um það í 1. mgr. 5. gr. fyrrgreindra laga að öllum afla sem íslensk skip veiða úr stofnum sem að hluta eða öllu leyti halda sig í efnahagslögsögu Íslands skuli landað innan lands og hann veginn í innlendri höfn. Samkvæmt 5. gr. eru þó heimilar undantekningar frá þessu eins og nánar er kveðið á um í reglugerð nr. 224/2006 um vigtun og skráningu sjávarafla. Viðurkenningarkröfu sína reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á því að útflutningsálag 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 sé í eðli sínu skattur sem lagður sé einhliða á tiltekinn hóp lögaðila. Megi jafna álaginu við greiðslu þar sem það leiði til skerðingar á því aflamagni sem áfrýjandi megi veiða, og hafi álagið því sömu fjárhagslegu þýðingu og um beina peningagreiðslu væri að ræða. Lagareglan standist ekki ákvæði 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar sem skattlagningarheimild þar sem ekki sé skýrt kveðið á um prósentuhlutfall álagningarinnar, auk þess sem í reglunni felist óheimilt framsal skattlagningarvalds til stjórnvalda. Þá telur áfrýjandi það fyrirkomulag reglugerðar nr. 1050/2009 að beita 5% álagi ekki styðjast við málefnaleg sjónarmið. Í öðru lagi telur áfrýjandi útflutningsálagið andstætt reglum stjórnarskrár um jafnræði og vernd eignarréttar, sbr. 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, og fari það að auki gegn meginreglu stjórnskipunarréttar um meðalhóf. Í þriðja lagi byggir áfrýjandi á því að útflutningsálagið brjóti gegn 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 við EES-samninginn um viðskipti með fisk og aðrar sjávarafurðir, sbr. 20. gr. samningsins. II Í öðrum málslið 1. gr. laga nr. 116/2006 kemur fram það markmið þeirra að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Því fyrirkomulagi um tilhögun veiða sem lögin bjóða og þeim valdheimildum, sem ráðherra eru með lögunum fengnar um nánari útfærslur á því, er ætlað að tryggja að markmiði laganna verði náð. Svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 6. apríl 2000 í máli nr. 12/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 1534, eru ríkir og augljósir almannahagsmunir bundnir við verndun og hagkvæma nýtingu fiskistofna á Íslandsmiðum, og hefur íslenska ríkið að þjóðarétti skuldbundið sig til að tryggja skynsamlega nýtingu þessarar auðlindar samkvæmt 61. gr. og 62. gr. hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. auglýsingu nr. 7/1985 í C-deild Stjórnartíðinda. Ráðstafanir til að koma í veg fyrir ofveiði með aflatakmörkunum eru nauðsynlegur þáttur í verndun og skynsamlegri nýtingu fiskistofna og hefur því, eins og rakið er í fyrrnefndum dómi, verið talið að almannahagsmunir krefjist þess að frelsi manna til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni séu settar skorður af þessum sökum. Samrýmist þetta og skuldbindingum þeim sem íslenska ríkið hefur undirgengist með aðild sinni að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. c. lið 1. mgr. 73. gr. þess samnings, en meginmál samningsins hefur lagagildi hér á landi með þeim hætti sem nánar greinir í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. III Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 skal ráðherra, að fengnum tillögum Hafrannsóknarstofnunarinnar, ákveða með reglugerð þann heildarafla er veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstöku nytjastofnum við Ísland, sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Heimildir til veiða samkvæmt lögunum skulu miðast við það magn. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal leyfður heildarafli botnfisktegunda miðast við veiðar á tólf mánaða tímabili frá 1. september hvers árs að telja. Af orðalagi 1. mgr. 3. gr. má ráða að ákvörðun heildarafla skal miðast við hámarksafrakstur nytjastofna eftir því sem frekast liggur fyrir um ástand þeirra hverju sinni. Eins og greinir í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 12/2000 fær þessi skilningur stoð í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, en þau lög leystu af hólmi lög nr. 3/1988 um sama efni. Hefur slík heimild sem um ræðir í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 verið í lögum allt frá árinu 1983. Í 4. gr. laga nr. 116/2006 kemur meðal annars fram að enginn má stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hafa fengið til þess almennt veiðileyfi. Almenn veiðileyfi eru tvenns konar, það er veiðileyfi með aflamarki og veiðileyfi með krókaaflamarki, og á sama fiskveiðiári getur skip aðeins haft eina gerð veiðileyfis. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laganna skal veiðiheimildum á þeim tegundum sem heildarafli er takmarkaður af úthlutað til einstakra skipa. Skal hverju skipi úthlutað tiltekinni hlutdeild af leyfðum heildarafla tegundarinnar. Nefnist það aflahlutdeild skips og helst hún óbreytt milli ára. Í 3. mgr. sömu lagagreinar kemur fram að aflamark skips á hverju fiskveiðiári, veiðitímabili eða vertíð ræðst af leyfðum heildarafla viðkomandi tegundar og hlutdeild skips í þeim heildarafla. Nánari reglur um ákvörðun aflamarks er að finna í öðrum ákvæðum II. kafla laga nr. 116/2006 og er fyrrgreind regla 7. mgr. 11. gr. laganna ein þeirra. Heimild til að reikna álag á útfluttan afla kom fyrst í lög með öðrum málslið 4. mgr. 4. gr. laga nr. 97/1985 um stjórn fiskveiða 1986-1987, sem tóku gildi 1. janúar 1986, og hefur slík heimild verið í lögum um stjórn fiskveiða allt frá þeim tíma. Er í hinum áfrýjaða dómi gerð nánari grein fyrir beitingu heimildarinnar í framkvæmd stjórnvalda. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 97/1985 segir um fyrrgreinda heimild að með henni sé ráðherra heimilað að ákveða að lagt skuli álag á afla, sem fluttur er óunninn á erlendan markað, hliðstætt því sem er í núgildandi reglugerðarákvæði. Lög nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða sem tóku gildi 8. janúar 1988, leystu lög nr. 97/1985 af hólmi, en þar var hliðstæða heimild að finna í öðrum málslið 4. mgr. 5. gr. laganna. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 3/1988 sagði meðal annars svo í skýringum við 5. gr. frumvarpsins, að samkvæmt þessari heimild gæti ráðherra „ákveðið að afli, sem fluttur er óunninn á erlendan markað, skuli reiknaður með allt að 15% álagi. Þetta er gert í því skyni að draga úr útflutningi á óunnum fiski verði talin þörf á slíku með tilliti til vinnslu hér á landi og til þess að hafa stjórn á framboði ísfisks á mörkuðum erlendis.“ Þegar litið er til framangreindra sjónarmiða, er búa að baki þeirri reiknireglu sem nú kemur fram í 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006, þau virt í ljósi tilgangs laganna svo sem hann er markaður í öðrum málslið 1. gr. og í samhengi við aðrar stjórnunarreglur II. kafla laganna, og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á með stefnda, að sú aðferð við fiskveiðistjórnun sem birtist í umræddri reiknireglu geti ekki talist skattur í skilningi laga. IV Reglugerð nr. 1050/2009 öðlaðist gildi 1. janúar 2010 og frá þeim degi hefur sá botnfiskafli sem áfrýjandi hefur veitt og flutt óveginn á erlendan markað verið reiknaður með 5% álagi. Áfrýjandi telur álagið hafa þau áhrif að afli hans sé veginn þyngri en ella og það leiði til að aflamagn, sem útgerð hans hafði heimild til að veiða, skerðist að sama skapi. Samkvæmt útreikningum áfrýjanda hefur álagið haft þau áhrif á tímabilinu 1. janúar til 31. maí 2010 að aflaheimildir hans hafi skerst um sem nemur 73.947 kg. Telur áfrýjandi sig hafa beðið tjón af þessum sökum sem nemi 24.027.342 krónum á umræddu tímabili en það er sama tímabil og dómkrafa hans tekur til. Áfrýjandi reisir í þessu samhengi viðurkenningarkröfu sína á því að fyrirkomulag 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um útflutningsálag sé andstætt reglum stjórnarskrár um vernd eignarréttinda. Þá telur áfrýjandi að brotið sé gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar þar sem útflutningsálagið leiði til ólögmætrar mismununar. Honum sem útflytjanda óunnins fisks á erlendan markað sé mismunað gagnvart öðrum sem vigta afla sinn heima fyrir. Þeir síðargreindu þurfi ekki að sæta álaginu og telur áfrýjandi það fela í sér brot á jafnræði, enda liggi ekki málefnaleg sjónarmið til grundvallar þeirri mismunun. Í 1. gr. laga nr. 116/2006 segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir þeim. Eins og greinir í áður tilvitnuðum dómi Hæstaréttar í máli nr. 12/2000 ráðast réttindi þau, sem felast í úthlutun veiðiheimilda, af fiskveiðistjórnunarlögum eins og þau eru á hverjum tíma. Eru aflaheimildir þannig aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum. Í skjóli valdheimilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann frekara fégjald en nú er gert vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru. Í þessu ljósi ber að virða þau skilyrði sem koma fram í reiknireglu 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 og verða þau ekki talin skerða réttindi sem áfrýjandi hefur fengið úthlutað á grundvelli laganna, þannig að í bága fari við þá vernd sem ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar búa eignarréttindum. Þá er til þess að líta sem greinir í forsendum hins áfrýjaða dóms að regla 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 nær jafnt til allra sem eru í sömu stöðu, þeim er ekki mismunað á grundvelli laganna, þeir eiga jafnframt val um þær leiðir sem henta best rekstrarlegum hagsmunum þeirra og þeir vita fyrir fram að hverju þeir ganga. Verður því að leggja til grundvallar að það fyrirkomulag um útflutningsálag sem felst í 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 og nánar er útfært í reglugerð nr. 676/2009, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, fullnægi jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þeim sjónarmiðum um jafnræði sem gæta þarf við setningu slíkra lagareglna og stjórnvaldsfyrirmæla. V Áfrýjandi reisir eins og áður greinir viðurkenningarkröfu sína einnig á því að sú ákvörðun stefnda, sem birtist í 8. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, að miða álagningu útflutningsálags við 5%, styðjist ekki við málefnaleg rök. Eru sjónarmið hans í þeim efnum nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Í 16. gr. laga nr. 116/2006 kemur fram að ráðherra getur með reglugerð sett nánari ákvæði um framkvæmd laganna. Lögin hafa á hinn bóginn hvorki að geyma fyrirmæli um hvernig ráðherra á að haga undirbúningi þeirrar ákvörðunar né heldur á hvaða sjónarmiðum hún skal byggð. Af þessu leiðir þó ekki að ráðherra hafi óbundnar hendur við beitingu slíkra valdheimilda, heldur verður hann að haga undirbúningi þannig að tryggt sé eftir föngum að efni ákvörðunar samræmist markmiðum laga nr. 116/2006. Í málinu liggur fyrir að setning reglugerðar nr. 1050/2009 hafði tvíþætt markmið, annars vegar að jafna mun á rýrnun afla eftir því hvort hann er veginn við löndun hér á landi eða á fiskmörkuðum erlendis og hins vegar að stuðla að aukinni vinnslu afla hér á landi. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi hvorki fært fram sönnur fyrir því að ómálefnalegar forsendur hafi legið til grundvallar ákvörðun ráðherra, né hafi hann sýnt fram á að meðalhófs hafi ekki verið gætt við ákvörðun um hundraðshluta útflutningsálagsins. Loks er dómkrafa áfrýjanda studd þeim rökum að útflutningsálag samkvæmt 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 brjóti gegn ákvæðum 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 við EES-samninginn um viðskipti með fisk og aðrar sjávarafurðir, sbr. 20. gr. samningsins. Í 2. mgr. 4. gr. bókunarinnar segir að löggjöf varðandi markaðsskipulag sjávarútvegs skuli breytt á þann veg að hún raski ekki samkeppni. Í athugasemdum við 4. gr. kemur fram að í greininni sé kveðið á um að allir ríkisstyrkir til sjávarútvegs sem skekki samkeppni skuli afnumdir og löggjöf um markaðsskipulag breytt til þess að skekkja ekki samkeppnisstöðu. Einnig sé samningsaðilum uppálagt að tryggja þær samkeppnisaðstæður sem geri hinum samningsaðilunum kleift að forðast undirboðstolla. Þessi grein styrki stöðu Íslands við gagnrýni á þá styrki sem einstök aðildarríki Evrópusambandsins veiti til sjávarútvegs, en þau fjárframlög sem komi beint frá framkvæmdastjórn sambandsins teljist ekki skekkja samkeppni samkvæmt eigin skilgreiningum þess. Samkvæmt þessu verður ekki séð að 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 geti leitt til þess að taka beri til greina kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á því að óheimilt hafi verið að leggja á hann umrætt útflutningsálag. VI Samkvæmt öllu því er að framan getur er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að hafna kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á því að óheimilt hafi verið að leggja á hann útflutningsálag samkvæmt 8. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, frá 1. janúar 2010 til 1. júní sama ár. Eftir þessu ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Vinnslustöðin hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2011. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 25. júní 2010. Það var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 11. febrúar 2011. Með úrskurði dags. 11. mars 2011, var fallist á frávísunarkröfuna og var sá úrskurður kærður til Hæstaréttar 23. mars 2011. Með dómi Hæstaréttar 15. apríl 2011 var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Málið var dómtekið að nýju að lokinni aðalmeðferð 12. desember sl. Stefnandi er Vinnslustöðin hf., Hafnargötu 2, Vestmannaeyjum og stefndi er íslenska ríkið en fyrir hönd þess er Jóni Bjarnasyni, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, stefnt Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi, að óheimilt hafi verið að leggja á hann útflutningsálag með vísan til 8. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2009/2010, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, frá 1. janúar 2010 til 1. júní 2010. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Aðalkrafa stefnda er að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Málsatvik Stefnandi er útgerðarfélag sem að eigin sögn gerir út tíu skip, þ.e. fjögur togskip, fjögur uppsjávarskip, eitt uppsjávarfrystiskip og einn netabát. Enn fremur starfræki félagið salfisksverkun, humarvinnslu, bolfiskvinnslu og uppsjávarvinnslu auk þess að reka fiskimjölsverksmiðju og frystigeymslu. Hefur stefnandi flutt botnfiskafla óunninn á erlendan markað og hefur útflutningsálag verið reiknað á afla hans frá 1. janúar 2010. Útflutningsálag hefur verið reiknað á útfluttan afla frá gildistöku laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Fram til fiskveiðiársins 1999/2000 var það reiknað á afla sem fluttur var óunninn úr landi. Eftir það var álag aðeins lagt á afla sem fluttur hefur verið á markað erlendis, án þess að hann hafi verið vigtaður áður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu. Um úthlutun veiðiheimilda og stjórn þeirra fiskveiða fer eftir ákvæðum núgildandi laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða með síðari breytingum. Samkvæmt 7. mgr. 11. gr. laganna getur ráðherra ákveðið að afli á ákveðnum fisktegundum, sem fluttur er óunninn á erlendan markað, skuli reiknaður með álagi þegar metið er hversu miklu af aflamarki skips er náð hverju sinni. Samkvæmt ákvæðinu skal álagið vera allt að 20% á þorsk og ýsu en allt að 15% á aðrar tegundir. Vorið 2007 tók þáverandi sjávarútvegsráðherra ákvörðun um að afnema álag þetta, sem hafði verið 10% á botnfiskafla á fiskveiðiárinu 2006/2007. Skipaði hann starfshóp sem hafði það hlutverk að skila tillögum um hvernig fiskkaupendum hér á landi væri best tryggður möguleiki á að bjóða í þennan fisk áður en hann yrði fluttur úr landi. Í kjölfarið var lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar breytt með lögum nr. 144/2008. Eftir breytingarnar var kveðið á um það í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 57/1996 að öllum afla, sem íslensk skip veiða úr stofnum sem að öllu leyti halda sig í efnahagslögsögu Íslands, skuli landað innanlands og hann veginn í innlendri höfn. Frá þessu voru þó heimilaðar undantekningar eins og kveðið er á um í reglugerð nr. 224/2006. Með reglugerð nr. 1050/2009 um breytingu á reglugerð nr. 676/2009 var samkvæmt heimild í 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, bætt nýrri málsgrein við 7. gr. reglugerðarinnar sem er svohljóðandi: „Sé botnfiskafli fluttur óunninn á erlendan markað án þess að hafa verið endanlega vigtaður hér á landi og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu skal reikna aflann með 5% álagi. Afla sem landað er 1. janúar 2010 eða síðar skal reikna með 5% álagi. Hið sama á við sigli skip með eigin afla á erlendan markað og sannanlega hættir veiðum 1. janúar 2010 eða síðar.“ Í fréttatilkynningu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins sem gefin var út af þessu tilefni í desember 2009 segir: „Meginreglan hlýtur ávallt að vera sú að allur afli af Íslandsmiðum skuli vigtaður hér á landi og slík tilhögun má aldrei verða mönnum í óhag. Fyrir því eru m.a. veigamikil rök er snerta fiskveiðistjórnunina. Fyrir liggur að fiskur rýrnar nokkuð á þeim tíma sem líður frá því hann er veiddur og þar til hann er vigtaður. Má leiða líkur að því að þegar afli er fluttur úr landi til vigtunar á markaði erlendis líði almennt lengri tími þar til að vigtun kemur en þegar vigtun afla er lokið hér á landi og því hafi rýrnun orðið meiri en ella. Til að jafna stöðu þeirra sem ljúka vigtun sjávarafla hér á landi og þeirra sem vigta afla sinn erlendis hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Jón Bjarnason nú ákveðið að frá og með næstu áramótum skuli botnfiskafli sem fluttur er óunninn á markað erlendis án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu reiknaður með 5% álagi til aflamarks.“ Ofangreint útflutningsálag hefur verið reiknað á afla sem fluttur er úr landi án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu og seldur er á uppboðsmarkaði erlendis sem viðurkenndur hefur verið af Fiskistofu. Aflinn er reiknaður eins og áður segir þannig að 5% álagi er bætt við niðurstöðu vigtunar þegar aflinn er reiknaður til aflamarks einstakra skipa. Þannig hefur álagið þau áhrif að aflinn er talinn þyngri sem því nemur, sem aftur leiðir til þess að heimilað aflamark skerðist meira en verið hefði. Með bréfi, dags. 12. nóvember 2009, beindi LÍÚ því til stefnda að falla frá þáverandi hugmyndum um breytingar á vigtunarreglum með afla sem voru á þá lund að allan afla yrði að vigta endanlega á Íslandi. Með bréfi, dags. 9. febrúar 2010, voru stefnda sendar röksemdir gegn því að leggja umrætt útflutningsálag á ísfisk sem fluttur er á erlendan markað án þess að hafa verið endanlega vigtaður hér á landi. Í bréfinu er m.a. bent á að þar sem álaginu sé ætlað að mæta rýrnun sem verði á fiski frá veiðum þar til hann er vigtaður, þurfi að líta til þess að rýrnun fisks sé háð mörgum þáttum. Einnig er í bréfinu vísað til þess að ekki sé rétt að horfa til rýrnunar sem verður á afla frá því hann er veiddur þar til hann er endanlega vigtaður á erlendum fiskmörkuðum. Að auki kemur fram að umrædd ákvörðun ráðherra um útflutningsálag kunni að stangast á við EES-samninginn og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ráðuneytið svaraði með bréfi, dags. 3. mars 2010, þar sem markmið og forsendur fyrir álaginu voru útskýrðar og kemur þar fram að 5% markið taki mið af niðurstöðum í skýrslu Matís ohf. frá mars 2008. Einnig hafnaði ráðuneytið því að umrædd ákvörðun fæli í sér brot á EES-samningnum ellegar mismunaði aðilum, þannig að hallaði á hagsmuni þeirra sem flytji óvigtaðan afla á markað erlendis. Með bréfi, dags. 24. mars 2010, ítrekaði LÍÚ sjónarmið sín og útskýrði að ákvörðun um álagsprósentu ráðherra grundvallaðist á misskilningi, þar sem hún miðist við rýrnun fisks með umísun en ætti að miða við fisk sem ekki er umísaður. Óskaði sambandið þess að ráðuneytið endurskoðaði ákvörðun sína vegna þessa. Í kjölfar þessara bréfaskipta ákvað stefnandi að höfða mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að það útflutningsálag sem lagt hafi verið á hann í samræmi við 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, sé ólögmætt. Hafi stefnandi þurft að sæta álagningu útflutningsálags frá 1. janúar 2010 og því orðið fyrir umtalsverðu fjárhagslegu tjóni frá 1. janúar 2010 til 31. maí 2010. Samkvæmt útreikningum stefnanda hafi álagið skert aflaheimildir stefnanda sem nemur alls 73.947 kg. Þessi skerðing hafi valdið honum tapi sem nemi alls 24.027.342 krónum fyrir sama tímabil. Hafi stefnandi því ríka hagsmuni af því að fallist verði að kröfu hans um viðurkenningu á því að óheimilt hafi verið að leggja á hann umrætt 5% útflutningsálag. Stefnandi byggir á því að útflutningsálag það sem lagt sé á óunninn fisk sem hann flytji á erlendan markað brjóti í bága við ákvæði 40. og 77. gr. Stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944. Samkvæmt 40. gr. stjórnarskrárinnar megi engan skatt á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar skuli skattamálum skipað með lögum. Ekki megi samkvæmt ákvæðinu fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Það sé mat stefnanda að útflutningsálagið skv. 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, teljist vera skattur í skilningi laga. Staðfest hafi verið í dómaframkvæmd að með skatti sé átt við greiðslur sem hið opinbera hafi með einhliða ákvörðun knúið tiltekinn hóp lögaðila til að inna af hendi án sérgreinds endurgjalds. Stefnandi telji að útflutningsálagið falli undir hugtakið skattur. Fram hafi komið að tilgangurinn með álaginu sé að gera stöðu útgerða jafnari þegar komi að vigtun sjávarafla þar sem staða þeirra sé með þessu gerð sambærileg hvort sem afli sé endanlega vigtaður hér á landi eða á markaði erlendis. Álaginu virðist þannig ekki ætlað að standa undir ákveðinni þjónustu við þá aðila sem því sæta, heldur sé því fremur ætlað að vera einhvers konar stýritæki til að jafna stöðu þeirra útgerða sem vigti afla skipa sinna hér á landi gagnvart þeim sem flytji afla á markað erlendis án þess að hann hafi verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu. Sé því útilokað að halda því fram að útflutningsálagið teljist til þjónustugjalds í skilningi laga. Samkvæmt þessu telji stefnandi að um sé að ræða skatt í lagalegum skilningi, enda sé álagið lagt á tiltekinn hóp lögaðila samkvæmt reglugerð sem ráðherra setti einhliða. Þá telji stefnandi að jafna megi álaginu til greiðslu þar sem álagið leiði til þess að aflamagn sem hann megi veiða skerðist og hafi það því sömu fjárhagslegu þýðingu og væri um beina peningagreiðslu væri að ræða. Í 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar sé mælt fyrir um að skattamálum skuli skipað með lögum. Sú lagaheimild sem heimilar skattlagningu hverju sinni verði að vera skýr og ótvíræð. Í slíku lagaákvæði verði m.a. að kveða skýrlega á um skattskyldu, skattstofn og gjaldstig eða fjárhæð skatts að öðru leyti. Það sé einnig viðurkennt að skatta þurfi að leggja á eftir almennum efnislegum mælikvarða m.a. þannig að viss jafnræðis sé gætt og skattþegnum sé ekki mismunað óeðlilega. Þá þurfi málefnaleg sjónarmið að búa að baki skattheimtu og þurfi að vera unnt að rökstyðja grundvöll hennar. Stefnandi telji að verulega skorti á um skýrleika þess lagaákvæðis sem heimili álagningu útflutningsálagsins. Þannig séu í reynd ekki uppfyllt skilyrði 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Í 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða sé ákvæði sem heimili ráðherra að taka ákvörðun um hvort útflutningsálag sé lagt á stefnanda. Stefnandi telji að lagaákvæðið sé ófullnægjandi skattlagningarheimild þar sem ekki sé kveðið skýrt á um prósentustig álagningarinnar, heldur eingöngu mælt fyrir um ákveðið hámark. Af þessu leiði að framangreint lagaákvæði uppfylli ekki skilyrði 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi telji að með 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 hafi sjávarútvegsráðherra verið falið vald til að leggja á skatt sem fari í bága við ákvæði 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sem banni framsal skattlagningarvalds til stjórnvalda með ótvíræðum hætti. Með 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 var nýmæli bætt við 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar sem var ætlað að taka af skarið um að stjórnvöldum yrði ekki framselt vald til skattlagningar með stjórnvaldsfyrirmælum, einkum þar sem slíkt skapi þá hættu að geðþótti hafi áhrif á skattlagningu í stað þess að hún byggist á hlutlægum grunni. Með framangreindri stjórnarskrárbreytingu hafi með fortakslausum hætti verið lagt bann við því að almenni löggjafinn heimili stjórnvöldum að ákveða hvort leggja skuli á skatt, honum breytt eða hann afnuminn. Stefnandi telji að með ákvæði 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða hafi stefnda verið framselt skattlagningarvald sem brjóti í bága við ákvæði 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig væri til dæmis ljóst að stefnda sé samkvæmt ákvæðinu falið óskorað vald til að ákveða hvort leggja eigi álagið á og jafnframt hversu hátt það skuli vera að teknu tilliti til þess hámarks sem tilgreint er í ákvæðinu. Brjóti það sýnilega gegn skýru orðalagi 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þessu til stuðnings skuli jafnframt tekið fram að forsaga ákvæðisins og sú staðreynd að það hafi verið nánast óbreytt í lögum um stjórn fiskveiða um áratugaskeið bendi til þess að stjórnvöld hafi ekki gert viðeigandi og eðlilegar ráðstafanir til að fella framkvæmdina til samræmis við auknar kröfur við breytingu á 77. gr. stjórnarskrárinnar sem hafi tekið gildi með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995. Þá telji stefnandi að sú ákvörðun stefnda að miða álagningu við 5% brjóti í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem ekki verði séð að ákvörðunin styðjist við málefnaleg sjónarmið. Að framan hafi verið rakið að prósenta útflutningsálagsins sé grundvölluð á skýrslu Matís ohf. frá því í mars 2008, sbr. bréf sjávarútvegsráðuneytisins frá 3. mars 2010. Skattlagningarfjárhæð styðjist þannig við eina rannsókn og hafi ákvörðun stefnda ekki verið tekin til endurskoðunar þrátt fyrir ábendingar hagsmunaaðila um að misskilnings kunni að gæta við ákvarðanatökuna. Stefnandi byggir á því að það fái ekki staðist og sé ómálefnalegt að miða við umrædda skýrslu Matís. Skipti þar umtalsverðu máli að skýrsla Matís fjalli um rýrnun fisks frá veiðum til vinnslu. Þannig beri skýrslan heitið „Samantekt um rýrnun þorsks og ýsu frá veiðum til vinnslu“. Þá segi í upphafi skýrslunnar: „Tilgangur þessarar samantektar er að taka saman niðurstöður úr þeim rannsóknum sem unnar hafa verið á Matís (áður Rf) á rýrnun fisks frá veiðum til vinnslu.“ Stefnandi telji hins vegar ljóst að við mat á prósentustigi útflutningsálags beri að líta til rýrnunar frá því að fiskurinn hefði komið á löndunarstað hér á landi, þar sem vigtun hefði farið fram ef fiskurinn væri ekki fluttur til útlanda, og þar til fiskurinn væri vigtaður þar. Þetta verði að gera svo að litið sé til hinnar aukalegu rýrnunar sem verði á fiski vegna þess að hann sé ekki vigtaður hér á landi heldur erlendis, en það sé einmitt það sem tilgangur útflutningsálagsins virðist eiga að vera. Það sé ljóst að fiskur rýrni ætíð að ákveðnu marki frá því hann sé veiddur og þar til komið sé á löndunarstað. Eigi það sýnilega við hvort sem fiskurinn sé svo fluttur til útlanda eða vigtaður hér á landi. Sé því óeðlilegt við mat á prósentustigi útflutningsálagsins að líta til rýrnunar frá veiðum til vinnslu, enda halli þá með óréttmætum hætti á þá sem flytji fisk til útlanda þar sem slíkir aðilar þurfi að sæta álagi vegna rýrnunar sem verði á fiski hvort sem hann sé vigtaður hér á landi eða í útlöndum. Þegar af þessari ástæðu telji stefnandi að það fái ekki staðist að vísa til umræddrar skýrslu Matís til stuðnings ákvörðun stjórnvalda um prósentustig álagsins, enda sé tekið fram í skýrslunni að hún varði „rýrnun fisks frá veiðum til vinnslu“. Þá bendi stefnandi á að skýrslan fjalli eingöngu um rýrnun þorsks og ýsu. Taki hún því ekki til fjölda fisktegunda sem útflutningsálagið taki til. Dragi það verulega úr gildi skýrslunnar sem grundvöll ákvörðunar um prósentustig. Stefnandi telji jafnframt að það prósentustig sem ákveðið var með reglugerð nr. 1050/2009 fái enga stoð í niðurstöðum skýrslu Matís og sé því mótmælt að stefndi geti vísað til skýrslunnar til stuðnings ákvörðun sinni. Þar segi orðrétt í samantekt skýrslunnar á bls. 2: „Út frá þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið má gera ráð fyrir að rýrnun þorsks sé að meðaltali um 1,5 - 2,5% frá veiðum að vinnslu miðað við 3-4 daga gamalt hráefni (Tafla 1). Rýrnun ýsu er aftur á móti nokkuð meiri eða 2,5-3%. Þegar fiskur er fluttur út er hráefni um 2-4 dögum eldra þegar kemur að vinnslu og má gera ráð fyrir að fiskur hafi rýrnað meira. Hversu mikil rýrnun er, er háð því hvernig staðið er að útflutningi, þ.e. hvort ker eru sett beint í gáma til útflutnings eða hvort að fiskurinn er umísaður áður. Allt hnjask eykur rýrnun og getur vegið mun þyngra en sjálfur geymslutíminn. Ef fiskur er fluttur beint út í gámum má gera ráð fyrir að heildarrýrnun frá veiði sé um 2,5-3,5% fyrir þorsk en 3,5-4% ef fiskurinn er umísaður hér á landi fyrir flutning.“ Af töflu 1 á bls. 2 í skýrslunni sem beri heitið „Rýrnun fisks frá veiði að vinnslu, eftir mismunandi leiðum“ megi sjá að heildarrýrnun þorsks frá veiði að löndun hér á landi er 1,5-2,5%, en heildarrýrnun ýsu 2,5-3%. Þannig rýrni þessar fisktegundir báðar um þetta hlutfall eigi vigtun sér stað hér á landi. Hins vegar sé heildarrýrnun þorsks 2,5-3,5% en ýsu 4,5-5,5%, sé fiskurinn fluttur til útlanda án umísunar. Muni þannig um 1% á heildarrýrnun þorsks eftir því hvort hann er vigtaður hér á landi eða erlendis og um 2-2,5% á heildarrýrnun ýsu. Fari umísun fram á Íslandi áður en fiskurinn sé fluttur út sé heildarrýrnun þorsks 3,5-4%, en ýsu 7%. Muni þá um 1,5-2% á heildarrýrnun þorsks og um 4-4,5% á heildarrýrnun ýsu eftir því hvort fiskurinn sé vigtaður hér á landi eða í útlöndum. Stefndi fái alls ekki séð hvernig unnt sé að halda því fram að þessi skýrsla styðji þá ákvörðun stjórnvalda að miða útflutningsálagið við 5%. Ef á annað borð megi styðjast við skýrsluna þá gefi hún til kynna að rýrnun fisks sem vigtaður sé í útlöndum fremur en hér á landi sé 1-2,5% eigi umísun sér ekki stað, en 2-4,5% ef umísun á sér stað. Þetta styðji sýnilega ekki að miða eigi álagið við 5%, heldur bendi þvert á móti til þess að álagið eigi að vera mun lægra. Hafi verið litið til skýrslunnar, svo sem haldið hafi verið fram, sé miðað við að umísun eigi sér stað og sé prósentustigið jafnframt aukið án útskýringa. Stefnandi telji alls ekki rétt að miða við umísun, enda sé algengt að fiskur sé ekki umísaður og sé rýrnun þá talsvert minni. Stefnandi telji samkvæmt framangreindu ljóst, að ákvörðun stjórnvalda um prósentustig álagsins sé ómálefnaleg, enda sé hún byggð á skýrslu sem miðist við rangar forsendur og sé jafnframt ekki í samræmi við niðurstöður skýrslunnar. Framkvæma þurfi mun fullkomnari rannsóknir en felist í umræddri skýrslu Matís áður en tekið sé jafn viðurhlutamikil ákvörðun af hálfu stjórnvalda og ákvörðun um álagningu útflutningsálagsins. Þá sé fjölda fyrirvara að finna í skýrslu Matís og telji stefnandi að verulega skorti á að tekið sé tillit til ýmissa þátta sem skipti máli við mælingu á rýrnun fisks og vikið sé að í skýrslunni. Megi þar sem dæmi nefna ástand fisks við veiði sem sé háð árstíma og veiðislóð, einstaklingsbundna þætti svo sem þyngd, holdafar, aldur og kyn, veiðiaðferðir, aflamagn, veðurfar, meðhöndlun eftir veiði, hnjask sem fiskurinn kunni að verða fyrir og nákvæmlega hvenær fiskurinn sé vigtaður. Beinlínis komi fram í skýrslunni að vegna fjölda áhrifaþátta sé eingöngu unnt að „setja ákveðin viðmið fyrir rýrnun“ út frá þeim rannsóknum sem hafi verið gerðar. Stefnandi telji að unnt sé að framkvæma nákvæmari rannsóknir til að meta ýmsa áhrifaþætti og áhrif þeirra á íslenskan afla sem fluttur sé til útlanda. Þá sé augljóslega hægt að mæla rýrnun fleiri tegunda en þorsks og ýsu, en eins og áður segi taki skýrslan eingöngu til þessara tegunda og sé það verulegur galli. Til frekari stuðnings því að ákvörðun um útflutningsálagið styðjist ekki við málefnaleg rök sé vísað til röksemda fyrir afnámi útflutningsálags við upphaf árs 2007. Fram komi í frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar sem varð að lögum nr. 144/2008 að ákvörðunin sé tekin „í tengslum við samning Íslands við Evrópusambandið um bættan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir á markaði sambandsins og tók gildi 1. september 2007“. Þannig virðist beinlínis hafa verið ákveðið að afnema útflutningsálagið á þessum tíma vegna umrædds samnings. Þessi samningur sé enn í gildi og sé alls óljóst hvers vegna sjávarútvegsráðherra telur nú unnt að leggja útflutningsálagið á þegar áður hafi verið talið að afnema þyrfti það vegna samningsins. Stefnandi telji samkvæmt framangreindu að útflutningsálagið styðjist ekki við málefnaleg rök og sé ekki til þess fallið að ná því markmiði sínu að „jafna stöðu þeirra sem ljúka vigtun sjávarafla hér á landi og þeirra sem vigta afla sinn erlendis“. Þvert á móti leiði það til fjárhagslegs tjóns fyrir stefnanda og aðra sem flytji afla til útlanda og vigti hann þar þannig að þeim er í reynd mismunað. Þá telji stefnandi að útflutningsálagið brjóti gegn grundvallarreglum um vernd eignarréttar og jafnræði sem mælt sé fyrir um í 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, svo og meginreglu stjórnskipunarréttar um meðalhóf. Byggi stefnandi á því að veiðiheimildir njóti sem atvinnuréttindi þeirrar verndar sem mælt er fyrir um í 72. gr. stjórnarskrárinnar, en það megi meðal annars ráða af dómaframkvæmd auk þess sem lögmætar væntingar séu til þess fallnar að styrkja þessa niðurstöðu, sbr. til hliðsjónar 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála. Stefnandi bendi einnig á að sú staðreynd að veiðiheimildir hafa gengið kaupum og sölum sé til þess fallin að leiða til ríkari verndar til handa handhöfum þeirra samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar litið sé til eðlis útflutningsálagsins samkvæmt 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009 telji stefnandi ljóst að það feli í sér skerðingu á eignarrétti hans. Álagið feli í sér að botnfiskafli sé reiknaður með 5% álagi, sem skerði þær aflaheimildir sem stefnandi búi yfir og sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Sé því sýnilega um að ræða eignarskerðingu í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Grunnregla stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins geri kröfu um að málefnalegar ástæður búi að baki eignarskerðingu og að jafnræðis sé gætt. Stefnandi telji að málefnalegar ástæður liggi ekki til grundvallar þeirri eignarskerðingu sem felist í útflutningsálaginu. Eins og áður hafi verið rakið sé óljóst á hvaða grundvelli prósentustig álagsins hafi verið ákveðið, auk þess sem það virðist hafa verið byggt á röngum forsendum. Vísist um nánari rökstuðning til þess sem að framan hafi verið rakið um þetta atriði. Telji stefnandi þegar af þeirri ástæðu að álagið hafi ekki verið byggt á málefnalegum grundvelli sé um að ræða brot gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi telji jafnframt að útflutningsálagið leiði til ólögmætrar mismununar sem sé andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig sé stefnanda, sem aðila sem flytji fisk óunninn á erlendan markað, mismunað gagnvart öðrum aðilum sem vigti afla sinn heima fyrir. Síðargreindir aðilar þurfi ekki að sæta útflutningsálaginu og telji stefnandi það fela í sér brot á jafnræði, enda liggi ekki málefnaleg sjónarmið til grundvallar þeirri mismunun svo sem rakið hefur verið. Stefnandi haldi því einnig fram að ákvörðun um að beita tiltekinn hóp atvinnurekenda íþyngjandi álögum í því skyni að jafna stöðu útgerða við vigtun afla og knýja þannig á um frekari fullvinnslu afla hérlendis kunni að fara gegn meginreglum um meðalhóf sem gæta þurfi að við slíkar álögur. Ekki liggur til að mynda fyrir að stjórnvöld hafi leitað annarra hófsamari úrræða til að ná fram þessum sömu markmiðum, en eins og rakið hafi verið leiði álagið til umtalsverðs fjárhagslegs tjóns fyrir stefnanda. Að lokum telji stefnandi að útflutningsálagið brjóti gegn 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 við EES-samninginn um viðskipti með fisk og aðrar sjávarafurðir, en umrædd bókun gildi um fisk og aðrar sjávarafurðir, sbr. 20. gr. EES-samningsins. Í 2. mgr. 4. gr. bókunarinnar sé mælt fyrir um að löggjöf aðildarríkja varðandi markaðsskipulag sjávarútvegs megi ekki raska samkeppni. Stefnandi telji að álagning útflutningsálagsins samkvæmt 7. gr. reglugerðar nr. 676/2009, sbr. reglugerð nr. 1050/2009, varði markaðsskipulag sjávarútvegs, enda sé ljóst að álagið sé til þess fallið að hafa áhrif á útflutning fisks og markaðssetningu hans erlendis. Stefnandi byggir á því að álagið sé til þess fallið að raska samkeppni. Þannig telji stefnandi ljóst að álagið sé til þess fallið að draga úr vilja útgerðaraðila til að flytja fisk úr landi, enda leiði það til skerðingar á því aflamagni sem viðkomandi útgerð hafi heimild til að veiða. Slíkt hafi í för með sér takmörkun á útflutningi fisks og leiði þar með jafnframt til minna framboðs á fiski innan EES-svæðisins. Samkvæmt þessu sé útflutningsálagið ótvírætt til þess fallið að raska samkeppni innan EES-svæðisins í skilningi 2. mgr. 4. gr. bókunarinnar, en tekið skuli fram að ákvæðið geri eingöngu kröfu um að sýnt sé fram á slíkt og sé þannig til að mynda ekki þörf á að sýna fram á umfang röskunarinnar. Krafa stefnanda styðst einkum við 40., 65., 72., og 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, svo og grunnreglur stjórnskipunarréttar. Einnig er vísað til laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið og bókunar 9 við EES-samninginn. Heimild stefnanda til að krefjast viðurkenningardóms um kröfu sína styðst við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafan um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um með­ferð einka­mála, einkum 1. mgr. 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er sjónarmiðum stefnanda og kröfum á þeim reistum eindregið vísað á bug. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, sbr. áður lög nr. 38/1990 sem endurútgefin voru sem lög nr. 116/2006, eru nytjastofnar á Íslandsmiðum sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Myndi úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skuli sjávarútvegsráðherra, að fengnum tillögum Hafrannsóknarstofnunar, ákveða með reglugerð þann heildarafla sem veiða megi á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökum nytjastofnum við Ísland sem nauðsynlegt sé talið að takmarka veiðar á. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. skuli leyfður heildarafli botnfisktegunda miðaður við veiðar á 12 mánaða tímabili, frá 1. september ár hvert til 31. ágúst á næsta ári og nefnist það tímabil fiskveiðiár. Skuli heildarafli fyrir komandi fiskveiðiár ákveðinn fyrir 1. ágúst ár hvert. Samkvæmt 4. gr. laganna megi enginn stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hafa fengið til þess almennt veiðileyfi. Almenn veiðileyfi séu tvenns konar, þ.e veiðileyfi með aflamarki og veiðileyfi með krókaaflamarki. Á sama fiskveiðiári geti skip aðeins haft eina gerð veiðileyfis. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna séu veiðar á þeim tegundum sjávardýra, sem ekki sæti takmörkun á leyfilegum heildarafla skv. 3. gr., frjálsar öllum þeim skipum, sem leyfi fái til veiða í atvinnuskyni skv. 4. gr., með þeim takmörkunum sem leiði af almennum reglum um veiðisvæði, veiðarfæri og veiðitíma. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. sömu greinar skuli veiðiheimildum á þeim tegundum, sem heildarafli sé takmarkaður af, úthlutað til einstakra skipa. Skuli hverju skipi úthlutað tiltekinni hlutdeild af leyfðum heildarafla tegundarinnar. Nefnist það aflahlutdeild skips og haldist hún óbreytt milli ára. Áður en leyfðum heildarafla sé skipt á grundvelli aflahlutdeildar skuli sbr. 3. mgr. draga frá aflaheimildir skv. 10. gr. og aflaheimildir og áætlaðan afla til línuívilnunar skv. 11. gr. laganna. Samkvæmt 4. mgr. 8. gr. ráðist aflamark skips á hverju veiðitímabili eða vertíð af leyfðum heildarafla viðkomandi tegundar og hlutdeild skipsins í þeim heildarafla samkvæmt 2. mgr. og skuli Fiskistofa senda sérstaka tilkynningu vegna hvers skips um aflamark þess í upphafi veiðitímabils eða vertíðar. Í 11. gr. laga um stjórn fiskveiða sé að finna ákvæði í 1.-5. mgr. sem ætlað sé að veita ákveðinn sveigjanleika í kerfið sem hafi það markmið að sporna gegn brottkasti og stuðla að því að útgerðir geti náð fram nauðsynlegri hagræðingu í rekstri sínum og lagað sig að sveiflum á milli ára. Samkvæmt 6. mgr. geti ráðherra ákveðið með reglugerð að fiskur undir tiltekinni stærð teljist aðeins að hluta með í aflamarki. Ákvæði 7. mgr. 11. gr. laganna er svohljóðandi: „Þá getur ráðherra ákveðið að afli á ákveðnum fisktegundum, sem fluttur er óunninn á erlendan markað, skuli reiknaður með álagi þegar metið er hversu miklu af aflamarki skips er náð hverju sinni. Skal álagið vera allt að 20% á þorsk og ýsu en allt að 15% á aðrar tegundir.“ Samhljóða ákvæði hafi verið í 10. gr. laga nr. 38/1990. Í frumvarpi sem varð að þeim lögum sbr. Alþingistíðindi A 1989 þskj. 609, sagði m.a. um 10. gr. á bls. 2552: „Í lokamálsgrein greinarinnar er ákvæði um álag vegna útflutnings á óunnum fiski. Lagt er til að hámarksálag verði hækkað úr 15% í 20% á þorski og ýsu, en hámarksálag vegna útflutnings á öðrum botnfisktegundum verði 15% eins og í ákvæðum gildandi laga. Þau sjónarmið, sem hér liggja að baki, eru að þorskur og ýsa nýtast innlendri fiskvinnslu betur og því beri að stefna að því að draga úr útflutningi á þessum tegundum. Þá er lagt til í ákvæði til bráðabirgða VI að gerð verði athugun á því hvort og þá með hvaða hætti hægt sé að koma við vigtun innan lands á þeim afla sem fluttur er óunninn úr landi“. Kveðið sé á um vigtun sjávarafla í 5. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar. Samkvæmt henni sé meginreglan sú að landa skuli afla innanlands og vega hann í innlendri höfn. Frá því sé sú undantekning gerð að ráðherra geti með reglugerð heimilað að ísfiski sé landað í erlendum höfnum enda sé hann seldur á opinberum fiskmörkuðum þar sem vigtunaraðferðir og eftirlit er viðurkennt af Fiskistofu. Um vigtun og skráningu sjávarafla gildi reglugerð nr. 224/2006, með síðari breytingum. Þar sé gert ráð fyrir þremur leiðum við vigtun ísaðs afla hér á landi. Heimilt hafi verið um langt skeið samkvæmt ákvörðun ráðherra í reglugerð að flytja afla íslenskra skipa á fiskmarkað erlendis, án þess að hann hafi verið endanlega veginn hér á landi og skráður til aflamarks. Þessa heimild sé nú að finna í 47. gr. reglugerðar nr. 224/2006, um vigtun og skráningu sjávarafla. Álag hafi verið reiknað á útfluttan afla frá gildistöku laga 38/1990 um stjórn fiskveiða. Álagið hafi verið nokkuð breytilegt í gegnum tíðina og hafi fram til fiskveiðiársins 1999/2000 verið reiknað á afla sem fluttur var óunninn úr landi. Eftir það hafi álag einungis verið lagt á afla sem fluttur hefur verið á markað erlendis, án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu. Álag á botnfiskafla hafi verið 10% á fiskveiðiárinu 2006/2007 og hafði verið það undanfarandi fiskveiðiár, en hafði verið mun hærra á árum áður eða 20% á þorsk og 15% á ýsu. Vorið 2007 hafi þáverandi sjávarútvegsráðherra tekið ákvörðun um að afnema umrætt álag og skipað samhliða því starfshóp sem hafði það hlutverk að skila tillögum um hvernig fiskkaupendum hér á landi væri best tryggður möguleiki á að bjóða í þennan fisk áður en hann væri fluttur úr landi. Í kjölfarið hafi lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar verið breytt í því skyni að bæta aðgengi fiskkaupenda að fiski sem fluttur hafi verið úr landi án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu. Ákvæði 1. og 2. mgr. 5. gr. laganna með áorðnum breytingum skv. 1. gr. laga nr. 144/2008 hljóði svo: „Öllum afla sem íslensk skip veiða úr stofnum sem að hluta eða öllu leyti halda sig í efnahagslögsögu Íslands, skal landað innanlands og hann veginn í innlendri höfn. Ráðherra getur með reglugerð heimilað að ísfiski sé landað í erlendum höfnum eða hann fluttur úr landi án þess að hafa verið endanlega veginn, enda sé fiskurinn seldur á opinberum fiskmarkaði sem hlotið hefur leyfi Fiskistofu. Sé fyrirhugað að flytja út óunnin afla til sölu á fiskmarkaði erlendis sem ekki hefur verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu skal útgerð og skipstjóri fiskiskips tryggja að Fiskistofu séu sendar upplýsingar um aflann eigi síðar en 24 klukkustundum áður en aflinn fer um borð í flutningsfar eða skip fer af miðum, sigli fiskiskip með eigin afla. Útgerð skal einnig upplýsa hvaða lágmarksverðs er krafist fyrir afla. Upplýsingar þessar skulu birtar á opnum uppboðsvef uppboðsmarkaðar fyrir sjávarafla þar sem aflinn skal boðinn upp. Ráðherra skal kveða á um uppboðsskilmála og framkvæmd uppboðs í reglugerð.“ Í athugasemdum við frumvarpið, sem varð að lögum nr. 144/2008, segi: „Í upphafi árs 2007 tók sjávarútvegsráðherra ákvörðun um að afnema svokallað útflutningsálag á óunninn botnfiskafla sem fluttur er úr landi. Útflutningsálag var lagt á botnfiskafla sem fluttur var óunninn á fiskmarkað erlendis án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu þannig að 10% álagi var bætt við niðurstöðu vigtunar þegar aflinn var reiknaður til aflamarks. Ákvörðun þessi var tekin í tengslum við samning Íslands við Evrópusambandið um bættan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir á markaði sambandsins og tók gildi 1. september 2007.“ Tekið skuli fram að ákvörðun ráðherra um afnám álags var ekki byggð á beinum samningi eða samkomulagi Íslands við Evrópusambandið. Í reglugerð nr. 676/2009 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2009/2010 séu ákvæði í 2. gr. um ákvörðun um leyfilegan heildarafla í botnfiski miðað við óslægðan fisk. Þar sé jafnframt kveðið á um að aflamark í botnfiski miðist við slægðan fisk með haus nema í karfa sem miðist við óslægðan fisk. Í 3. gr. sé kveðið á um leyfilegan heildarafla í öðrum tegundum en botnfiski. Þar komi jafnframt fram að aflamark í uppsjávarfiski miðist við óslægðan fisk og aflamark í humri miðist við slitinn humar. Í 7. gr. reglugerðarinnar séu ákvæði um umreikningsstuðla fyrir einstakar tegundir þegar umreikna skuli óslægðan fisk í slægðan og öfugt og fyrir slitinn humar yfir í óslitinn og öfugt. Með reglugerð nr. 1050/2009 um breytingu á reglugerð nr. 676/2009 hafi skv. heimild í 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða verið bætt nýrri málsgrein við 7. gr. reglugerðarinnar svohljóðandi: „Sé botnfiskafli fluttur óunninn á erlendan markað án þess að hafa verið endanlega vigtaður hér á landi og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu skal reikna aflann með 5% álagi. Afla sem landað er 1. janúar 2010 eða síðar skal reikna með 5% álagi. Hið sama á við sigli skip með eigin afla á erlendan markað og sannanlega hættir veiðum 1. janúar 2010 eða síðar.“ Reiknað hafi verið álag á afla frá 1. janúar 2010 sem fluttur sé úr landi án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu sem seldur hafi verið á uppboðsmarkaði erlendis sem viðurkenndur hefur verið af Fiskistofu, en þar sé aflinn vigtaður til aflaskráningar. Aflinn sé reiknaður þannig að 5% álagi sé bætt við niðurstöðu vigtunar þegar aflinn er reiknaður til aflamarks einstakra skipa. Af hálfu stefnda sé því haldið fram að ekki sé um það að ræða að álag hafi almennt verið lagt á stefnanda eins og gengið sé út frá í kröfugerð hans og fái hún því ekki staðist og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af kröfu stefnanda. Þeim sjónarmiðum stefnanda að beiting álags skv. 7. mgr. 11. gr. laga um stjórn fiskveiða feli í sér skattgreiðslu og að það brjóti gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar sem verndi eignarréttindi stefnanda í aflaheimildum sé eindregið vísað á bug. Í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða sé kveðið á um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Sérstaklega sé tekið fram í 3. málslið greinarinnar að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði yfir veiðiheimildum. Fá þannig sjónarmið stefnanda um að úthlutaðar aflaheimildir njóti verndar sem eignarréttindi ekki staðist. Ekki fái heldur á nokkurn hátt staðist að álagið geti talist skattur sem kröfur 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár um skattlagningarheimild geti tekið til. Eðli skattgreiðslna sé að þær feli í sér einhvers konar greiðslu, sem venjulega sé peningagreiðsla, sem renni til þarfa hins opinbera eða í markaða tekjustofna. Álagið feli ekki í sér neins konar greiðslu af hálfu útgerðarinnar til hins opinbera eða annarra. Álagið feli í sér að þegar óvigtaður afli sé fluttur úr landi á markað erlendis sé reiknaður aukinn frádráttur frá aflamarki skips sem nemi 5% við niðurstöðu vigtunar við aflaskráningu þess afla. Ekki sé þannig um að ræða neins konar greiðslu sem innt sé af hendi og renni til hins opinbera eða annarra aðila. Komi álag þetta heldur ekki á nokkurn hátt öðrum aflamarkshöfum til góða. Frá upphafi hafi ákvæði um reiknað álag á útfluttan afla haft tvíþætt markmið. Annars vegar að stuðla að jöfnun á milli útgerða sem flytji afla sinn út óunninn og þeirra sem vinni afla sinn hér á landi, þannig að útgerðir sitji við sama borð við aflaskráningu þegar afli er veginn erlendis miðað við vigtun afla hér á landi, og hins vegar að draga úr útflutningi í þágu landvinnslunnar hér á landi. Aðgerðir af hálfu stjórnvalda til að auka aðgengi fiskvinnslunnar að afla sem fluttur sé úr landi án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður hafi ekki skilað þeim árangri sem að hafi verið stefnt. Því feli niðurfelling álags ein og sér, án þess að tekist hafi að ná fyrrgreindum markmiðum, í sér ákveðna hvatningu til útflutnings þar sem afli rýrni almennt meira því lengri tími sem líði frá veiðum þar til afli sé vigtaður. Þetta leiði til þess að minni afli sé skráður til aflamarks á skip en raunverulega hafi numið þeim afla sem veiddur var. Í ljósi ofanritaðs hafi ráðherra tekið þá ákvörðun í lok árs 2009 að reiknað skyldi hóflegt álag við útreikning afla til aflamarks á afla sem fluttur sé úr landi án þess að hafa verið endanlega vigtaður og skráður til aflamarks. Var af þessu tilefni gefin út fréttatilkynning þar sem þetta var kynnt. Í þessu sambandi skuli ítrekað að núgildandi fiskveiðistjórnunarkerfi byggist á því að skip sem fái úthlutað aflamarki veiði í samræmi við aflamark sitt hverju sinni. Rétt vigtun og skráning afla sé því ein lykilforsenda þessa kerfis. Ákvörðun ráðherra um að reikna 5% álag á umræddan afla við útreikning til aflamarks tryggi að skip veiði ekki umfram veiðiheimildir sínar. Við ákvörðun um að miða álagið við 5% hafi verið litið til skýrslu sem Matís ohf. tók saman vorið 2008, „Samantekt um rýrnun þorsks og ýsu frá veiði til vinnslu“. Í skýrslunni sé m.a. greint frá niðurstöðum rannsókna á rýrnun fisks frá veiði til vinnslu. Í samantektinni komi skýrt fram að rýrnun afla aukist eftir því sem lengri tími líði frá því hann var veiddur. Þá komi enn fremur skýrlega fram að mun fleiri þættir hafi áhrif á rýrnun fisks og séu talin upp ýmis atriði s.s. ástand fisks við veiði, veiðislóð en einnig þyngd, holdafar, aldur og kyn fisks. Þá komi fram að veiðiaðferðir, aflamagn, veðurfar og meðhöndlun eftir veiði hafa mikil áhrif á rýrnun fisks, svo sem hvort fiskur sé forkældur á dekki og hvaða kæliaðferðir eru notaðar. Ljóst sé að ómögulegt sé að setja almenna reglu sem taki tillit til allra þessara þátta. Viðurkennt sé, þ.á m. af stefnanda í stefnu, að afli rýrni almennt meira því lengri tími sem líður frá veiðum þar til afli sé vigtaður. Við ákvörðun um að leggja 5% álag á óvigtaðan afla sem fluttur sé á markað erlendis hafi verið litið til töflu 1 á bls. 2 í samantekt Matíss ohf. þar sem fram komi að heildarrýrnun frá veiði að löndun eða vigtun afla miðað við mismunandi forsendur sé á bilinu 1,5-4% í þorski og 2,5-7% í ýsu. Í þessu samhengi sé enn fremur nauðsynlegt að líta til þess að þegar afli sé fluttur óvigtaður úr landi sé það útgerðin, eða eftir atvikum útflytjandi, sem ákveði aflameðferð, þ. á m. hvort afli sé umísaður eða ekki. Stjórnvöld hafi þar engin áhrif og ómögulegt sé að hafa eftirlit með því hvort afli sé umísaður eða ekki. Ákveðið hafi verið að miða við efstu mörk þannig að tryggt væri að útgerðir myndu ekki hagnast á því að flytja afla óvigtaðan úr landi. Ráðherra sé heldur ekki bundinn af því að ákvörðun um álag á útfluttan afla nemi aðeins því hlutfalli sem samrýmist þeirri auknu rýrnun sem verði á aflanum, á þeim tíma sem líði frá því að afla hafi verið landað og hann veginn hér á landi þar til hann sé veginn á markaði erlendis. Sjónarmið er lúti að hvatningu til vigtunar og vinnslu hér á landi séu lögmæt og málefnaleg markmið sem eigi ótvíræða stoð í ákvæðum 1. gr. og 7. mgr. 11. gr. laga um stjórn fiskveiða. Fyrir liggur að útgerðarmenn hafi sérstakan rétt til að veiða nytjastofna við Ísland, en að sama skapi hafi löggjafinn sett ákveðnar reglur sem hafi þann tilgang að tryggja þjóðarhag. Ljóst sé, með vísan til 1. gr. laganna, athugasemda við 10. gr. laga nr. 38/1990 og ákvæðis 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006, þar sem fram komi að heimilt sé að reikna afla sem fluttur sé óunninn á markað erlendis með sérstöku álagi, að huga beri að þjóðarhag við nýtingu auðlindarinnar. Því sé harðlega vísað á bug að 5% álag sé brot gegn meðalhófsreglu enda sé það vel innan þeirra marka sem lögin kveði á um og ekki gengið lengra en þörf sé til að ná lögmætum markmiðum. Útgerð sem landi afla af skipi sínu og fyrirhugi að flytja hann úr landi geti valið milli þess að vigta aflann hér á landi eða flytja hann óvigtaðan á markað erlendis. Ákvörðun um það liggi hjá útgerðinni. Af hálfu stjórnvalda sé engin kvöð lögð á útgerðir um að flytja afla skipa sinna út óvigtaðan. Útgerðin eigi þetta val og eigi þess kost að meta hvernig hagsmunum hennar sé best borgið, þ.m.t. með tilliti til álagsins. Því sé eindregið vísað á bug að reiknað álag feli í sér brot gegn jafnræði þar sem allir sem flytji óvigtaðan afla á markað erlendis og séu í samanburðarhæfri stöðu sitji við sama borð og sé álag reiknað á botnfiskafla. Aðilar eigi val og geti vigtað afla skipa sinna hér á landi, eins og þegar sé komið fram, og séu því hvorki bundnir af því að þurfa að sæta umræddu álagi sé það gert né skyldugir til að bjóða afla til sölu hér á landi áður en til útflutnings hans kæmi. Stefnandi hafi sömu möguleika og aðrir til að vigta afla skipa sinna hér á landi. Allir sitji því við sama borð hvað varði það val. Reyndar sé stefnandi í betri stöðu en sumir útflytjendur afla þar sem Vinnslustöðin hf. hafi leyfi Fiskistofu til endurvigtunar afla og geti fyrirtækið því sjálft annast endurvigtun aflans áður en hann sé fluttur úr landi vilji útgerðin komast hjá því að afli sé reiknaður með álagi, þegar metið sé hversu miklu af aflamarki skips sé náð hverju sinni. Staðhæfingum stefnanda um að álagið brjóti gegn 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 við EES- samninginn sbr. 20. gr. samningsins sé eindregið vísað á bug. Í 20. gr. samningsins segir: „Ákvæði og fyrirkomulag varðandi fisk og sjávarafurðir er að finna í bókun 9.“ Ákvæði 4. gr. bókunar 9 kveði í fyrsta lagi á um að aðstoð sem veitt sé af ríkisfjármunum sem raski samkeppni skuli afnumin. Í öðru lagi sé kveðið á um það í 2. mgr. að löggjöf varðandi markaðsskipulag sjávarútvegs skuli breytt þannig að hún raski ekki samkeppni. Í þriðja lagi sé kveðið á um að samningsaðilar skuli leitast við að tryggja samkeppnisskilyrði sem geri hinum samningsaðilunum kleift að beita ekki ráðstöfunum gegn undirboðum og jöfnunartollum. Löggjöf um markaðsskipulag og röskun í samkeppni sem rekja megi til slíkrar löggjafar sem vísað sé til í 2. mgr. 4. gr. lúti að löggjöf um samtök framleiðenda og sjómanna, verðmyndun á mörkuðum, lágmarksverð og þess háttar. Sjávarafurðir falli ekki undir hið almenna gildissvið EES- samningsins og bókun 9 við samninginn sé ekki veitt lagagildi skv. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Bókun 9 lúti eingöngu að afnámi hafta á innflutningi sjávarafurða en taki ekki til útflutnings sbr. athugasemdir með lögunum, Alþingistíðindi A 1992 þskj. 1 bls. 84-89. Ekki fái á nokkurn hátt staðist að reiknað álag á útfluttan afla, þegar metið sé hversu miklu af aflamarki skips sé náð og sem sé liður í fiskveiðistjórnunarkerfi, geti falið í sér hindrun gagnvart innflutningi sjávarafurða hingað til lands. Niðurstaða Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar skv. 1. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða með síðari breytingum. Í greininni kemur fram að markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Þar segir jafnframt að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildunum. Á grundvelli 1. mgr. 3. gr. laganna ákveður ráðherra þann heildarafla sem veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð af þeim fisktegundum sem ástæða þykir til að takmarka veiðar á. Þá hefur ráðherra margvíslegar heimildir til þess að stuðla að því að fiskveiðikerfið nái því markmiði sem stefnt er að skv. 1. gr. laganna. Þannig segir í 7. mgr. 11. gr.: „Þá getur ráðherra ákveðið að afli á ákveðnum fisktegundum, sem fluttur er óunninn á erlendan markað, skuli reiknaður með álagi þegar metið er hversu mikið af aflamarki skips er náð hverju sinni. Skal álagið vera allt að 20% á þorsk og ýsu en allt að 15% á aðrar tegundir.“ Ráðherra hefur samkvæmt þessu ótvíræða heimild til þess að ákveða hvort reiknað skuli álag sem hefur áhrif á aflamark skips sem flytur afla óunninn á erlendan markað og jafnframt hversu hátt álagið skuli vera innan ramma sem lögin kveða á um. Með reglugerð nr. 1050/2009 um breytingu á reglugerð nr. 676/2009 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2009/2010, sem sett var á grundvelli 11. gr. laga nr. 116/2006, var nýrri málsgrein bætt við 7. gr. sem er svohljóðandi: „Sé botnfiskafli fluttur óunninn á erlendan markað án þess að hafa verið endanlega vigtaður hér á landi og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu skal reikna aflann með 5% álagi. Afla sem landað er 1. janúar 2010 eða síðar skal reikna með 5% álagi. Hið sama á við sigli skip með eigin afla á erlendan markað og sannanlega hættir veiðum 1. janúar 2010 eða síðar.“ Reglugerð þessi er sett í kjölfar stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá 10. maí 2009 um að knýja eigi á um frekari fullvinnslu afla hérlendis með því m.a. að skoða hóflegt útflutningsálag á fisk og/eða að óunninn afli verði settur á innlendan markað. Samkvæmt lögum nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, með síðari breytingum, skal meginreglan vera sú að landa skuli afla innanlands og vega hann í innlendri höfn, sbr. 5. gr. laganna. Frá meginreglunni er gerð sú undantekning að ráðherra geti með reglugerð heimilað löndun ísfisks í útlendum höfnum þar sem hann sé seldur á opinberum fiskmörkuðum og með vigtunaraðferðum og eftirliti viðurkenndu af Fiskistofu. Í athugasemdum í frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 144/2008 um breytingu á nefndum lögum segir um ofangreinda meginreglu: „Mikilvægt er að hafa í huga að regla þessi á einungis við um afla sem fluttur er úr landi án þess að hafa verið endanlega veginn og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu. Útgerðir eiga þess kost að vigta aflann hér á landi og þá er þeim frjálst að ráðstafa aflanum að vild.“ Stefnandi rekur stórt útgerðarfélag sem bæði gerir út skip og vinnur sjávarafla. Sigurgeir Brynjar Kristgeirsson, framkvæmdastjóri stefnanda, gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað botnfiskkvóta stefnanda, sl. 3-4 ár hafa verið 12-14 þúsund tonn, eftir heildarúthlutun. Þá hafi botnfiskafli verið seldur óunninn á erlenda markaði og hafi verið reiknað á hann útflutningsálag eins og fram kemur í stefnu. Óumdeilt er að afli rýrnar meira eftir því sem lengri tími líður frá því hann var veiddur þar til hann er vigtaður. Það leiðir til þess að minni afli í kílóum talið er skráður til aflamarks á viðkomandi skip en nam raunþyngd aflans þegar hann var veiddur. Hinu umdeilda reglugerðarákvæði er m.a. ætlað að vega upp á móti þessum mismun. Stefnandi telur að útflutningsálag, sem reiknað hefur verið á botnfiskafla hans frá 1. janúar 2010 til 31. maí 2010 og leitt hafi til skerðingar á aflaheimildum hans, sé ólögmætt á grundvelli 40. og 77. gr. Stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944, þar sem það teljist vera skattur. Hugtakið skattur er ekki skilgreint í lögum en hefur verið skýrt svo af fræðimönnum og í dómaframkvæmd, að um sé að ræða greiðslu sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verða að gjalda til hins opinbera samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérstaks endurgjalds frá hinu opinbera. Almennt hefur verið talið að ekki sé skilyrði að skattgreiðslan sé í formi peninga, þó að það sé algengast, heldur geti hún verið ákvörðuð eftir peningalegum mælikvarða. Eftir sem áður má ætla að slíkar álögur yrðu að vera í þágu ríkisvaldsins. Það er álit dómsins að hið umdeilda útflutningsálag geti ekki talist vera skattur eins og hugtakið hefur verið skýrt. Þykir það ekki breyta þeirri niðurstöðu að stefnandi geti reiknað til fjár þá skerðingu á aflaheimildum sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna útflutningsálagsins. Dómurinn telur að ljóst sé að umdeilt útflutningsálag sé aðferð við fiskveiðistjórnun með það að markmiði að stuðla að því að nytjastofnar séu nýttir með sem hagkvæmustum hætti innanlands og að stuðla að jöfnun þeirra sem vigta fisk sinn hér á landi og þeirra sem flytja aflann óvigtaðan til útlanda. Ákvæði laga um stjórnun fiskveiða fela í sér heimild til slíkrar almennrar ráðstöfunar eins og gripið var til með umræddu reglugerðarákvæði. Allt frá því að ákvæðið var sett hafa þau sjónarmið búið að baki er rakin hafa verið. Breytir engu þó svo að útflutningsálagið hafi verið fellt niður um tíma en svo tekið upp að nýju með tilvísun í röksemdir er snerta fiskveiðistjórnunina. Er því ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að útflutningsálagið teljist vera skerðing á meintum eignarrétti hans. Stefnandi telur ákvörðun ráðherra um útflutningsálagið hafa verið ómálefnalega. Vísar hann til þess að rangar forsendur hafi legið til grundvallar skýrslu Matís ohf. sem sjávarútveg- og landbúnaðarráðuneytið hefur vísað til í bréfskiptum á milli ráðuneytisins og Landsambands íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) vegna ágreinings í tengslum við útflutningsálagið. Þá telur stefnandi að ákvörðunin hafi brotið gegn jafnræðisreglum stjórnarskrárinnar og meginreglu um meðalhóf. Í bréfi ráðuneytisins til LÍÚ, dags. 3. mars 2010, segir: „Þegar tekin var ákvörðun um að miða álagið við 5% var litið til þeirrar niðurstöðu sem fram kemur í skýrslu Matís ohf. frá því í mars 2008 sem ber heitið: Samantekt um rýrnun þorsks og ýsu frá veiði til vinnslu. Samkvæmt niðurstöðum skýrslunnar er heildarrýrnun þorsks frá veiði til löndun á Íslandi, miðað við 3-4 daga gamlan fisk, á bilinu 1,5-2,5% en á bilinu 2,5-3% þegar um er að ræða ýsu. Heildarrýrnun þorsks frá veiði að löndun erlendis með umísun á Íslandi miðað við 7 daga gamlan fisk er hins vegar á bilinu 3,5-4% en 7% þegar um er að ræða ýsu. Í ljósi þessa þótti ráðherra hæfilegt að ákveða að botnfiskafli, sem fluttur væri á erlendan markað án þess að hafa verið endanlega vigtaður hér á landi og skráður í aflaskráningarkerfi Fiskistofu, skyldi reiknaður með 5% álagi.“ Í nefndri skýrslu Matís ohf. segir að tilgangur „samantektarinnar“ sé sú umræða sem sé í gangi varðandi útflutning á óunnum fiski og hversu mikil rýrnun eigi sér stað umfram þá sem yrði á aflanum ef honum væri landað hér á landi. Þá segir þar jafnframt: „Svokallað útflutningsálag (10%) sem var sett á þann afla sem var fluttur úr landi óunninn hefur nú verið afnuminn. Í dag er sá fiskur sem er fluttur úr landi óunninn út vigtaður erlendis. Við frádrátt frá kvóta er ekki tekið tillit til þess hvort rýrnun sé meiri en ef fiskurinn væri unninn hér á landi.“ Þá er til þess vísað að magn afla sem unninn sé erlendis hafi aukist verulega á sama tíma og heildarafli ýsu jókst. Um þá þætti sem hafa áhrif á rýrnun fisks aðra en tíma frá veiði kemur fram að þeir séu af ýmsum toga, bæði vegna „náttúrlegra breytileika á hráefni“ og vegna meðhöndlunar. „Frekar sé hægt að setja ákveðin viðmið fyrir rýrnun en ekki fastar tölur þar sem áhrifaþættir eru margir.“ Í gögnum málsins má sjá að ráðherra leit ekki við ákvörðun sína aðeins til ofangreindrar skýrslu eins og fram kemur í fréttatilkynningu ráðuneytisins. Þar kemur m.a. fram að athugasemdir hafi borist frá 29 einstaklingum, hagsmunasamtökum og öðrum er málið varðaði. Þá segir jafnframt: „Að svo stöddu er fallið frá hugmyndum um breytingar á reglum um vigtun og skráningu sjávarafla sem kynntar voru í október og að sama skapi verða undanþágur til vigtunar erlendis ekki afnumdar.“ Ástæðan er sögð sú að óbreyttar hugmyndir hefðu leitt til aukins kostnaðar og óhagræðis fyrir þá sem flyttu afla sinn óunninn á erlenda markaði. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki fært sönnur fyrir því að rangar forsendur hafi legið að baki skýrslu Matís. Við ákvörðun ráðherra um útflutningsálag er honum frjálst að hafa til viðmiðunar þau gögn eða skýrslur sem hann telur gefa sér raunsanna mynd af því sem til skoðunar var. Hann er hins vegar ekki bundinn við niðurstöður þeirra nema lagaákvæði setji honum skorður í þeim efnum. Með vísan til þess sem rakið hefur verið er það mat dómsins að ákvörðun ráðherra um útflutningsálagið hafi verið byggð á málefnalegum rökum og forsendum er snerta stjórn fiskveiða. Þá er ljóst að ákvörðun um útflutningsálag nær til allra þeirra sem eru í sömu stöðu og stefnandi og er þeim ekki mismunað. Hafa þeir jafnframt val um þær leiðir sem hentar best rekstrarlegum hagsmunum þeirra og vita fyrir fram að hverju þeir ganga. Einnig er ljóst að meðalhófs var gætt þar sem prósentustig álagsins var langt innan þeirra marka sem 7. mgr. 11. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða heimilar. Þá má nefna að af hálfu ráðherra var gengið skemur en áform voru um í upphafi með það fyrir augum að tryggja aðgengi innlendra kaupenda að afla. Þá fellst dómurinn ekki á þá málsástæðu stefnanda að útflutningsálagið brjóti gegn 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 við EES-samninginn um viðskipti með fisk og aðrar sjávarafurðir. Umrædd bókun kveður á um að löggjöf aðildarríkja varðandi markaðsskipulag sjávarútvegs megi ekki raska samkeppni. Lúta reglurnar m.a. að afnámi hafta og takmarkana í tengslum við innflutning fisks og sjávarafurða en taka ekki til útflutnings samkvæmt efni sínu. Útflutningsálag sem lagt er á hér á landi telst því ekki raska samkeppni í skilningi bókunarinnar. Að öllu ofangreindu virtu verður ekki fallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að sjávarútvegs- og iðnaðarráðherra hafi verið óheimilt að leggja á nefnt útflutningsálag og ber því að sýkna stefnda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Sigríður Hjaltested, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfu stefnanda, Vinnslustöðvarinnar hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 194/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna beiðni S um dómkvaðningu matsmanns á grundvelli 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með vísan til þess að matsgerð væri þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 22. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 5. apríl sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. mars 2017 þar sem beiðni sóknaraðila umdómkvaðningu matsmanns var hafnað. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að beiðni hansum dómkvaðningu matsmanns verði tekin til greina. Þá krefst hann aðallegakærumálskostnaðar en til vara að hann verði felldur niður.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Sigurbjörg Sigtryggsdóttir, greiði varnaraðila, A Faktoring ehf., 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. mars 2017. Í máli þessu krefur stefnandistefndu um greiðslu ógreidds reiknings fyrir smíðavinnu sem GJ verk slf. vannfyrir stefndu. Stefnandi hefur keypti kröfuna af GJ verki. Stefnda byggir sýknukröfu sína áþví að hún hafi þegar greitt Guðna Jóhanni Brynjólfssyni, forsvarsmanni GJverks, reikninginn og vísar til sex innborgana hennar inn á reikning Guðna,samtals að fjárhæð 1.280.000 krónur. Reikningurinn sem um er deilt sé því þegargreiddur Um lagarök vísar hún til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, þ.e. aðstefnandi eigi ekki aðild af málinu af ofangreindum sökum. Auk þess vísar húntil meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 42/2000 og 33. og 36. gr.laga nr. 7/1936. Í matsbeiðni stefndu kemur framað tilgangur matsins sé sá að sýna fram á að verkið sem liggi að baki umdeildumreikningi sé haldið galla og settar eru fram fjórar spurningar til matsmannssem lúta að kostnaðarmati á verkinu, ágalla á því og kostnaði við að bæta úrþeim sem og afnotamissi á viðgerðartíma. Þótt fram komi í greinargerðstefndu að hún telji verkið hafa verið illa unnið og ekki fullklárað þá byggirhún sýknukröfu sína ekki á þeirri málsástæðu heldur einvörðungu þeirri sem aðframan greinir, að þegar hafi verið greitt fyrir það. Verður því að fallast áþað með stefnanda að matsgerð sem lýtur að ætluðum göllum á verkinu séþýðingarlaus fyrir úrslausn málsins. Verður beiðninni því hafnað með vísantil 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð.Ú r s k u r ð a r o r ð : Beiðni stefndu um dómkvaðningumatsmanns er hafnað.
Mál nr. 504/2016
Ráðningarsamningur Uppsagnarfrestur
T gerði ráðningarsamning við V hf. árið 2011 og samkvæmt honum var gagnkvæmur uppsagnarfrestur þrír mánuðir. V hf. gaf út svokallað erindisbréf 2012 til handa T sem regluverði samkvæmt leiðbeinandi tilmælum F nr. 5/2011 um stöðu og regluvörslu fjármálafyrirtækja. Deildu aðilar um hvort uppsagnarfrestur T færi eftir ráðningarsamningi hennar eða fyrrnefndum tilmælum F en þau kváðu á um lengri uppsagnarfrest. Var tekið fram að samkvæmt athugasemdum við 2. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998 hefðu tilmæli F ekki lagastoð í hefðbundnum skilningi og væru því ekki skuldbindandi á sama hátt og ákvæði reglugerða og reglna sem settar hefðu verið með heimild í lögum. Var því talið að það leiddi af lögmætisreglunni að F hafi ekki getað með tilmælum sínum vikið til hliðar ákvæði ráðningarsamnings aðila um þriggja mánaða uppsagnarfrest. Var því V hf. sýknað af kröfu T
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og IngveldurEinarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júlí 2016. Hún krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 5.691.390 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindumfjárhæðum frá 1. júní 2014 til greiðsludags, að frádregnum innborgunum 2. júnísama ár að fjárhæð 224.380 krónur, 1. júlí sama ár að fjárhæð 289.062 krónur,1.ágúst sama ár að fjárhæð 289.062 krónur, 1. september sama ár að fjárhæð242.205 krónur, 1. október sama ár að fjárhæð 185.976 krónur og 3. nóvembersama ár 185.976 krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Í héraði studdi áfrýjandi kröfu sínameðal annars þeim rökum að stefndi hefði staðið ólöglega að uppsögn hennar úrstarfi. Hér fyrir dómi hefur áfrýjandi fallið frá þeirri málsástæðu.Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaðadómi. Eins og þar greinir hóf áfrýjandi störf sem lögfræðingur og regluvörður hjástefnda 1. febrúar 2011 og undirritaði ráðningarsamning samdægurs. Í 12. gr.samningsins kom fram að gagnkvæmur uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir. Stefndigaf út svokallað erindisbréf 23. febrúar 2012 til handa áfrýjanda semregluverði samkvæmt leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 5/2011 um stöðu og verksvið regluvörslu fjármálafyrirtækja. Í erindisbréfinuvar meðal annars skilgreint í hverju starf áfrýjanda sem regluvarðar fólst ogtekið fram að regluvörður starfaði sjálfstætt, en sækti vald sitt til stjórnarstefnda sem staðfesti formlega ráðningu áfrýjanda með erindisbréfinu. Í þvívoru engin ákvæði um ráðningarkjör hennar.Í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit meðfjármálastarfsemi segir að Fjármálaeftirlitinu sé heimilt að gefa út og birtaopinberlega almenn leiðbeinandi tilmæli um starfsemi eftirlitsskyldra aðila,enda varði málefnið hóp eftirlitsskyldra aðila. Í athugasemdum með frumvarpitil laga nr. 11/2000 sem breyttu umræddri lagagrein sagði um ákvæðið að slíkleiðbeinandi tilmæli hefðu ekki lagastoð í hefðbundnum skilningi og væru þvíekki skuldbindandi á sama hátt og ákvæði reglugerða og reglna sem settar værumeð sérstakri heimild í lögum. Það leiðir af lögmætisreglunni aðFjármálaeftirlitið gat ekki, með leiðbeinandi tilmælum sínum nr. 5/2011, vikiðtil hliðar ákvæði ráðningarsamnings aðila um þriggja mánaða gagnkvæmanuppsagnarfrest. Þá breytti erindisbréf til handa áfrýjanda 23. febrúar 2012,sem gefið var út samkvæmt fyrrgreindum leiðbeinandi tilmælumFjármálaeftirlitsins, engu um ráðningarkjör áfrýjanda, þar á meðal ákvæðinu umuppsagnarfrest.Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur umannað en málskostnað.Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.apríl 2016.Málþetta sem höfðað var 10. júlí 2015 af Tinnu Róbertsdóttur, Hólmavaði 10-22, 110Reykjavík gegn Virðingu hf., Borgartúni 25, 105 Reykjavík, var dómtekið aðlokinni aðalmeðferð sem fram fór 16. mars sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda5.691.390 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, af 935.484 krónum frá 1. júní 2014 til 1. júlí 2014,en af 1.870.968 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2014, en af 2.806.452 krónumfrá þeim degi til 1. september 2014, en af 3.741.936 krónum frá þeim degi til1. október 2014, en af 4.677.420 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2014, enaf 5.691.390 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnuminnborgunum, 224.380 krónum þann 2. júní 2014, 289.062 krónum þann 1. júlí2014, 289.062 krónum þann 1. ágúst 2014, 242.205 krónum þann 1. september 2014,185.976 krónum þann 1. október 2014 og 185.976 krónum þann 3. nóvember 2014.Að auki gerir stefnandi kröfu um málskostnað að skaðlausu úr hendistefnda. Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. I.Stefnandi hóf störf sem regluvörður og lögfræðingur hjá stefnda 1.febrúar 2011 og var ráðningarsamningur undirritaður sama dag þar sem ákveðiðvar að gagnkvæmur uppsagnarfrestur aðila væri þrír mánuðir. Upphaflega munmestur hluti starfshlutfalls stefnanda hafa verið við lögfræðistörf, en minni íregluvörslu. Í kjölfar leiðbeinandi tilmæla nr. 5/2011 frá Fjármálaeftirlitinu, ídesember 2011, breyttist starf stefnanda en það byggðist eftirleiðis áerindisbréfi útgefnu af stefnda 23. febrúar 2012, á grundvelli tilmælanna.Eftir þetta var starf stefnanda mun meira tengt regluvörslu en almennumlögfræðistörfum. Í kjölfar athugunar Fjármálaeftirlitsins á starfsemi stefnda,sem hófst í desember 2012, var tekið fram í skýrslu frá janúar 2014, aðeftirlitið teldi uppsagnarfrest stefnanda ekki í samræmi við tilmælin, og varvísað til hugmynda eftirlitsins í framangreindum tilmælum um að níu mánaðafrestur hið minnsta væri heppilegur.Eftir nokkurn undirbúning, sem hófst í apríl 2013, varð úr að stefndi ogverðbréfafyrirtækið Auður Capital hf. runnu saman, en samþykki fyrir samrunanumvar veitt á hluthafafundum beggja félaganna þann 8. janúar 2014 og heimilaðiFjármálaeftirlitið samrunann þann 17. janúar 2014 og formlega 22. þess mánaðar.Stefndi var yfirtökufélag samrunans og Auður Capital ehf. hið yfirtekna félag,en uppgjörsdagur var 31. ágúst 2013. Á fyrsta stjórnarfundi hins sameinaða félags, sem haldinn var 8. janúar2014, var farið yfir helstu framtíðarskipan. Þar var meðal annars ákveðið að sásem hafði gegnt starfi regluvarðar Auðar Capital ehf. skyldi sinna því starfi ísameiginlegu félagi. Nýr regluvörður tilkynnti stefnanda 31. janúar 2014, aðhenni væri sagt upp störfum hjá stefnda. Stefnandi heldur því fram að þarnahafi henni verið tjáð að þar sem hún væri lögfræðingur, en ekki regluvörðurlengur, væri uppsagnarfrestur hennar þrír mánuðir. Fjármálaeftirlitið hafði veður af uppsögninni fyrir tilstuðlan stefnanda,telur stefndi, og sendi stefnda bréf þar sem spurst var fyrir umstarfslokin. Stefnanda var boðinn starfslokasamningur, þar sem gert var ráð fyrir þvíað stefnandi þyrfti ekki að hafa fasta viðveru á skrifstofunni eftir uppsögn ogþyrfti ekki að vinna fulla vinnu á uppsagnarfresti. Stefnandi skrifaði aldreiundir samninginn. Nokkur ágreiningur er um það hvort fallið hafi verið frákröfu um vinnuskyldu á uppsagnarfresti, með öllu eða ekki, um annað framlagstefnanda, og einnig um áhrif þess að stefnandi varð veik á uppsagnarfresti. Erum þetta fjallað í löngu máli í stefnu og greinargerð. Dómurinn telur á hinnbóginn ekki ástæðu til að rekja þessi atvik máls enda verður ekki séð að þauhafi þýðingu fyrir úrlausn sakarefnisins. Það blasir enda við, og lögmaðurstefnda staðfesti sérstaklega aðspurður fyrir dómi, að fyrirvaralaustfullnaðaruppgjör vegna þriggja mánaða uppsagnarfrests hefur þegar farið fram ogengar kröfur verða gerðar vegna þess. Lögmaðurinn staðfesti einnig að sjónarmiðum vinnuskyldu á uppsagnarfresti skiptu heldur ekki máli varðandi þaðúrlausnarefni hvort stefnanda bæri þriggja eða níu mánaða uppsagnarfrestur. Stefnandi var í sambandi við núverandi regluvörð og gerði ítrekaðarkröfur um að greidd yrðu út til viðbótar laun sem næmu sex mánaðauppsagnarfresti en stefndi synjaði slíku. Ágreiningur aðila snýst þvíeinvörðungu um það hvort stefnanda hafi borið níu mánaða uppsagnarfrestur, þ.e.sex mánuðir til viðbótar þeim sem ágreiningslaust er að þegar eru uppgerðir. Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi.II.Stefnandi kveðstbyggja á því að hún eigi rétt á níu mánaða uppsagnarfresti. Stefnandi vísi tilþess að hún hafi verið regluvörður hjá stefnda frá ársbyrjun 2012 og hafierindisbréf verið útgefið þess efnis þann 23. febrúar 2012.Stefnanda hafiverið, samkvæmt 130. gr. laga nr. 108/2007, skylt að ráða regluvörð til starfaog réð félagið stefnanda til verksins. Stefnandi kveður það engu máli skiptaþótt hún hafi verið titluð sem lögfræðingur sem sinna skyldi regluvörslusamkvæmt upphaflegum ráðningarsamningi. Hún hafi borið réttindi og skyldur semregluvörður gagnvart stefnda, og öfugt. Regluverðirfjármálafyrirtækja hafi níu mánaða uppsagnarfrest með vísan til tilmælaFjármálaeftirlitsins nr. 5/2011, en í stjórnháttayfirlýsingu stefnda frá árinu2011 komi fram að regluvörður stefndafylgi leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 5/2011 um stöðu ogverksvið regluvörslu fjármálafyrirtækja. Stefndi hafi krafist þess að stefnandistarfaði eftir hinum leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins og með því hafihann skuldbundið sig til að virða ákvæði tilmælanna um réttindi regluvarða. Stefnda hafi borið að gæta aðgildandi ákvæðum laga og reglna um regluverði, vegna ráðningar, starfa oguppsagnar stefnanda, og borið að fara eftir reglum um meðferðinnherjaupplýsinga og viðskipti innherja nr. 1050 frá 14. nóvember 2012. Í 3. gr. reglnannasegi að stjórn skuli ráða regluvörð eða staðfesta formlega ráðningu hans. Séregluvörður ekki ráðinn af stjórn, taki ráðning hans gildi þegar stjórn hafistaðfest ráðningu hans. Með sama hætti skuli ráða staðgengil regluvarðar. Þáskuli Fjármálaeftirlitinu tilkynnt tafarlaust með formlegum hætti um ráðninguregluvarðar og staðgengils hans og skal tilkynningunni fylgja afrit af þeimhluta fundargerðar stjórnar sem fjalli um ráðningu regluvarðar eða staðgengilshans. Sama tilkynningarskylda hvíli á stjórn þegar regluverði sé sagt upp. Ákvörðun um uppsögnregluvarðar skuli tekin af stjórn, og regluverði skuli þá veitt tækifæri til aðgreina frá afstöðu sinni til starfsloka, án aðkomu framkvæmdarstjóra, áður entil ákvörðunar stjórnar kemur. Innri endurskoðun hafi eftirlit með störfumregluvarða og því skuli greina innri endurskoðun skriflega frá því ef regluvörðurhættir störfum og ástæðu þess.Stefnandi samþykkirað stefndi hafi fylgt þessum ákvæðum við ráðningu stefnanda og hafi stefndimeðal annars gefið út embættisbréf vegna starfa stefnanda sem regluvarðar. Hiðsama sé hins vegar ekki að segja um uppsögn og uppsagnarfrest stefnanda.Stefndi hafi ekkiveitt stefnanda tækifæri til þess að greina frá afstöðu sinni til starfslokannaán aðkomu framkvæmdarstjóra, áður en til ákvörðunar stjórnar kom eins ogáskilið er. Þá virðist sem svo að niðurstaða stjórnar um uppsögn stefnanda hafiekki verið færð til bókar eða innri endurskoðun tilkynnt skriflega um uppsögnstefnanda eða ástæðu hennar, eins og áskilið sé skv. 15. gr. í kafla 2.2.1 íhinum leiðbeinandi tilmælum. Þá hafi Fjármálaeftirlitinu ekki verið tilkynnt skriflega umuppsögn stefnanda eða sendar skýringar á starfslokum hennar, heldur einungis umráðningu nýs regluvarðar. Þá hafi tvær vikur liðið frá því stjórn tók ákvörðunum að segja stefnanda upp þar til henni var tilkynnt um uppsögnina. Á þeim tímahafi stefnandi meðal annars veitt starfsmönnum stefnda viðskiptaheimildir fyrireigin viðskiptum, án umboðs stjórnar stefnda. Stefnandi kveðstbyggja á því, með vísan til framangreinds, að framkvæmd stefnda á uppsögnstefnanda hafi brotið gegn framangreindum ákvæðum reglna um meðferðinnherjaupplýsinga og viðskipti innherja nr. 1050 frá 14. nóvember 2012, sem ogtilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 5/2011 og hafi uppsögn stefnanda af þeimsökum verið ólögmæt.Stefnandi telurstefnda bundinn af tilmælum Fjármálaeftirlitsins enda komi fram í svokallaðristjórnháttaryfirlýsingu stefnda frá 2013 að regluvörður stefnda fylgi þessumtilmælum. Af því leiði að stefnandi telji sig sjálfa bundna af þeim ákvæðum.Í öðrum kaflatilmælanna um stöðu regluvörslu fjármálafyrirtækis sé sérstaklega kveðið á umuppsagnarfrest regluvarða í undirkafla 2.2.4. sem ber yfirskriftina„Starfsöryggi og þóknun starfsmanna regluvörslu“. Þar segi að Fjármálaeftirlitið telji starfsöryggi regluvarðarórjúfanlega forsendu fyrir sjálfstæði regluvörslu. Því skuli uppsagnarfresturregluvarðar samkvæmt ráðningarsamningi vera það langur að hann veiti nægjanlegtstarfsöryggi og skuli uppsagnarfrestur þannig vera níu mánuðir hið minnsta.Stefnandi bendir á að stefndi telji sig bundinn af þessum tilmælum en húnbendir jafnframt á að tilmælin séu í raun leiðbeiningar Fjármálaeftirlitsinstil skýringar á lágmarkskröfum laga og reglna og með hvaða hættiFjármálaeftirlitið telji að virt séu gildandi lög og reglur. Þrátt fyrir þettahafi stefndi hvorki virt hinn níu mánaða uppsagnarfrest stefnanda, né sagtstefnanda upp störfum með lögmætum hætti.Stefnandi kveðurvinnuframlag sitt ætíð hafa staðið stefnda til boða á uppsagnarfresti, allt frá31. janúar 2014, að undanskildu þvítímabili er stefnandi var óvinnufær, þ.e. frá 9. febrúar til 1. maí 2014. Dómurinn telur ekki ástæðu, samanber athugasemd í umfjöllun um málsatvik,að tíunda í dómnum frekari sjónarmið sem stefnandi teflir fram varðandivinnuframlag á uppsagnarfresti eða áhrif veikinda hennar, enda ekki sjáanlegthvaða áhrif það hefur á ágreiningsefni málsins miðað við þær kröfur sem gerðareru. Varðandi fjárhæðkröfu sinnar upplýsir stefnandi að stefndi hafi greitt henni laun og launatengdgjöld fyrir mánuðina febrúar, mars og apríl 2014, en það samsvari þremurmánuðum af hinum níu mánaða uppsagnarfresti. Stefndi hafi hinsvegar ekki orðið við kröfum stefnanda um greiðslur í uppsagnarfresti vegna maí,júní, júlí, ágúst, september og október 2014, sem samsvari sex mánuðum af hinumníu mánaða uppsagnarfresti. Því sundurliðist fjárkrafa stefnanda meðeftirfarandi hætti:Laun íuppsagnarfresti, vegna maí 2014 849.128 kr.Laun íuppsagnarfresti, vegna júní 2014 849.128 kr.Laun íuppsagnarfresti, vegna júlí 2014 849.128 kr. Laun íuppsagnarfresti, vegna ágúst 2014 849.128 kr.Laun íuppsagnarfresti, vegna september 2014 849.128 kr.Laun íuppsagnarfresti, vegna október 2014 849.128 kr.Samtals krafa vegnalauna í uppsagnarfresti: 5.094.768kr.Orlof maí tiloktóber 2014, 6 mánuðir x 10,17% 518.138 kr.Desemberuppbót 2014(73.600/45x43,4) 71.030 kr.Greidddesemberuppbót 2014 - 30.667 kr.Samtals krafa vegnadesemberuppbótar: 40.363 kr.Orlofsuppbót maítil október 2014 (39.500/45*43,4) 38.121 kr.Samtals fjárkrafa: 5.691.390 kr.Til frádráttarfjárkröfu stefnanda komi greiðslur frá Vinnumálastofnun, er stefnandi fékkvegna maí, júní, júlí, ágúst, september og október 2014. Sundurliðist greiðslurstefnanda frá Vinnumálastofnun með eftirfarandi hætti:Greiðsla fráVinnumálastofnun vegna maí 2014 224.380 kr.Greiðsla fráVinnumálastofnun vegna júní 2014 289.062 kr.Greiðsla fráVinnumálastofnun vegna júlí 2014 289.062 kr.Greiðsla fráVinnumálastofnun vegna ágúst 2014 242.205 kr.Greiðsla frá Vinnumálastofnunvegna september 2014 185.976 kr.Greiðsla fráVinnumálastofnun vegna október 2014 185.976 kr.Samtals greitt fráVinnumálastofnun: 1.416.661 kr.Um dráttarvexti vísist til 1. mgr. 6. gr.vaxtalaga nr. 38/2001. Gjalddagi hversmánaðar sé 1. næsta mánaðar á eftir. Stefnandi kveðst styðja kröfur sínar við lög nr. 28/1930, umgreiðslu verkkaups, lögum orlof nr. 30/1987, meginreglurkröfuréttar, meginreglur vinnuréttar, kjarasamninga, sem og tilmæliFjármálaeftirlitsins. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991. Umvarnarþing vísi hún til 1. mgr. 33.gr. sömu laga. III.Stefndi vísar til ráðningarsamnings aðila frá 1. febrúar 2011 en í 12.gr. hans sé ákvæði um að uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir. Þennan samning hafistefndi virt og greitt stefnanda laun í frestinum þrátt fyrir að stefnandi hafibrugðist skyldum sínum um vinnuframlag eða að mæta á vinnustað. Á þessumsamningi verði að byggja úrlausn málsins. Stefndi kveðst mótmæla því að stefndi eigi rétt til níu mánaðauppsagnarfrests. Tilmæli Fjármálaeftirlitsins nr. 5/2011 frá 12. desember 2011,sem stefnandi vísi til, séu gefin út samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998.Í ákvæðinu sé kveðið á um að eftirlitinu sé heimilt að gefa út slíkleiðbeinandi tilmæli um starfsemi eftirlitsskyldra aðila. Í athugasemdum meðfrumvarpi til þessa ákvæðis, segi að tilmæli sem þessi hafi ekki lagastoð íhefðbundnum skilningi og séu því ekki skuldbindandi á sama hátt og ákvæðireglugerða og reglna sem settar séu með sérstakri heimild í lögum. Stefndi bendir á að tilvísað erindisbréf fjalli ekki um ráðningarkjörstefnanda, heldur sé það einungis staðfesting stjórnar stefnda, á ráðningustefnanda. Hvergi sé þannig kveðið á um níu mánaða uppsagnarfrest. Þá hafibréfið verið úr gildi fallið þegar stefnanda var sagt upp, auk þess sem enginlagaskylda kveði á um að regluverði sé sett slíkt skipunarbréf. Því verðienginn réttur byggður á því í málinu. Þá bendi stefndi á að leiðbeinandi tilmæli Fjármálaeftirlitsins hafi ekkilagagildi þannig að megni að víkja til hliðar ákvæðum ráðningarsamnings aðila.Þau séu einungis leiðbeinandi eins og orðalagið „heppilegt að litið sé til 9mánaða hið minnsta“ gefi til kynna. Stefndi vísar til lögmætisreglunnar, þ.e. að ákvarðanir stjórnvalda þurfiað eiga sér stoð í lögum. Almennar leiðbeiningar, tilmæli eða skoðanirstjórnvalda séu ekki skuldbindandi nema þau hafi viðhlítandi lagastoð,sérstaklega ef þau hafa í för með sér fjárhagslega íþyngjandi skuldbindingarfyrir þann sem ákvörðun beinist að. Hvergi í lögum sé kveðið á umuppsagnarfrest regluvarða og í tilmælunum sé heldur hvergi sagt hveruppsagnarfrestur skuli vera heldur einungis hvað sé heppilegt í þeim efnum.Stefnandi geti því ekki, á grundvelli slíkra skoðana stjórnvalds, vikið tilhliðar samningi aðila og byggt frekari kröfurétt á hendur stefnda á þeimgrunni. Þá bendir stefndi á að í hinum leiðbeinandi tilmælum felist enginstjórnvaldsákvörðun sem beinist að stefnanda eða skapi honum réttindi og getihann því engan rétt byggt á þeim.Tilmælin skapi því stefnanda engan rétt og ekki heldur almenn umfjöllun ístjórnháttayfirlýsingu stefnda fyrir árið 2013 um að regluvörður fylgi þessumtilmælum. Stefndi kveðst mótmæla því að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt.Fjármálaeftirlitið hafi verið upplýst degi fyrir samruna Auðar Capital hf. ogVirðingar hf., sem fram fór 31. janúar 2014, um það hvernig regluvörslu yrðiháttað og því síðan tilkynnt, 6. febrúar 2014, um starfslok stefnanda. Stefndi kveðst og mótmæla því að reglur nr. 1050/2012, einkum 3. gr.,eigi við um uppsögn og ráðningu stefnanda. Reglurnar séu settar á grundvelli132. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og eigi einungis við umútgefanda fjármálagerninga sem teknir hafi verið til viðskipta á skipulegumverðbréfamarkaði eða verslað er með á markaðstorgi fjármálagerninga, samanber130. gr. laganna. Stefndi gefi ekki út slíka fjármálagerninga og því eigireglurnar ekki við. Stefndi telur á hinn bóginn að horfa beri til reglugerðar 995/2007 en þarséu þó engin ákvæði sem hafi þýðingu við úrlausn málsins. Í d-lið 3. mgr. 6.gr. sé einungis kveðið á um að sú aðferð sem sé nýtt til ráðningar starfsmannavið regluvörslu megi ekki vera líkleg til að hafa áhrif á hlutlægni þeirra semráði til starfa. Stefndi kveður nauðsynlegt að líta til þess hver ástæða uppsagnarstefnanda var og sjónarmiða að baki þess að Fjármálaeftirlitið telji æskilegtað uppsagnarfrestur regluvarða sé ríflegur. Þar sé einkum vísað til þess aðuppsagnarfrestur sé til þess falinn að veita nægilegt starfsöryggi. Stefndiáréttar að tilmælin víki ekki til hliðar ráðningarsamningi aðila og einnig aðstefnandi hafi haft rúmlega tvö ár frá því að tilmælin voru birt til að óskaeftir breytingu á ráðningarsamningi sínum en gerði það ekki. Þau sjónarmið sem rakin eru í hinum leiðbeinandi tilmælum um nauðsynlangs uppsagnarfrests eigi ekki við stefnanda, sem sagt var upp í kjölfarsamruna tveggja félaga þar sem niðurstaða stjórnar varð sú að ekki væri þörffyrir tvo regluverði. Stefndi kveðst byggja á því að hann hafi efnt ráðningarsamninginn viðstefnanda og það hafi hann gert umfram skyldu. Það sé almenn regla vinnuréttarað uppsögn hafi ekki áhrif á réttarstöðu starfsmanns í starfi og því beriaðilum að virða efni samningsins út uppsagnarfrest. Stefnandi hafi ekki sinntvinnuskyldu sinni á frestinum og því fyrirgert rétti sínum til launa. Í varakröfu kveðst stefndi krefjast þess að frá launum verði dregnaratvinnuleysisbætur til stefnanda á tímabilinu og aðrar launagreiðslur semstefnandi hafi fengið. Þá mótmælir hann dráttarvaxtakröfu og segir að krafastefnanda, ef viðurkennd, geti ekki borið dráttarvexti nema frá dómsuppsögu. Stefndi kveðst vísa til almennra reglna vinnuréttar, samninga- ogkröfuréttar. Um málskostnað vísi hann til 123. og 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. IV.Ágreiningslaust er að aðilar gerðu með sér ráðningarsamning 1. febrúar2011 þegar stefnandi hóf störf hjá stefnda. Jafnframt að gagnkvæmuruppsagnarfrestur á samningnum var samkvæmt 12. gr. hans, þrír mánuðir. Þáverður ekki séð að ágreiningur sé um það að ráðningarsamningi þessum var ekkisagt upp eða gerðar á honum breytingar með samkomulagi aðila fram til þess tímaer stefnanda var sagt upp störfum hjá stefnda, enda var uppsögnin byggð ásamningnum. Samkvæmt málatilbúnaði aðila var eina formlega breytingin sem gerðvar á starfslýsingu og ábyrgð stefnanda á því tímabili sem hún var við störfhjá stefnda, erindisbréf sem stjórn félagsins gaf út 23. febrúar 2012 í kjölfarþess að Fjármálaeftirlitið gaf út 12. desember 2011, „Leiðbeinandi tilmæli umstöðu og verksvið regluvörslu fjármálafyrirtækja“ sem eru númer 5/2011. Í grein 2.2.2 eru tilmæli frá eftirlitinu um að slíkterindisbréf sé gefið út og jafnframt tiltekið hvaða atriði eigi að skrá þar.Þar er einkum um að ræða ákvæði um óhæði, um aðgang regluvarðar að upplýsingum,meginhlutverk regluvarðar og skyldur. Enginn áskilnaður er í tilmælunum um aðkveðið skuli á um uppsagnarfrest í erindisbréfi og ekkert slíkt ákvæði er íerindisbréfi því sem gefið var út til handa stefnanda. Þá er það einnig ágreiningslaust að engar athugasemdir eða umkvartanirhöfðu verið gerðar við störf stefnanda, heldur var ástæða þess að stefnanda varsagt upp störfum sú að stefndi sameinaðist öðru fyrirtæki, þar sem fyrir varannar regluvörður. Stjórn stefnda hafi talið óþarft að hafa tvo slíka og þvíákveðið að segja öðrum regluverðinum upp í kjölfar sameiningarinnar. Eins og að framan er rakið telur dómurinn það engu máli skipta, viðúrlausn þess ágreinings sem hér er einkum uppi, að fjalla um hvort stefndi hafifallið frá kröfu um vinnuskyldu stefnanda á uppsagnarfresti, eða hvortstefnandi hafi þá mátt með réttu líta svo á að sú hafi verið raunin, og þááhrif þessa á úrlausn málsins. Þá verður ekki séð að þörf sé á umfjöllun umáhrif þess að stefnandi veiktist á uppsagnarfresti og hefði þá ekki getað sinntvinnuskyldu teldist hún hafa verið til staðar. Hvorki stefnandi né stefnditengja þessi atvik við stefnukröfur sínar. Aukinheldur verður ekki séð að þaðskipti máli hvernig uppsögn stefnanda bar að og hvort stefndi hafi staðið réttað henni eða ekki. Það verður enda ekki séð að stefnandi byggi kröfur sínar áþessum atriðum þótt hann kjósi að fjalla um þau í stefnu málsins og teljiuppsögnina hafa verið ólögmæta, sem stefndi mótmælir. Dómurinn telur a.m.k. aðþað skorti á útskýringar á samhenginu milli umfjöllunar stefnanda um þettaatriði, afleiðingar þess að lögum, eða áhrif á kröfugerð stefnanda, þ.e.hvernig meint ólögmæti uppsagnar leiði til þess að uppsagnarfrestur skuli þávera níu mánuðir í stað þriggja, en það er eina stefnukrafan. Þrátt fyrirþetta, verður því slegið föstu, að ekki verður fallist á að þau atriði, semstefnandi tiltekur að leiði til þess að uppsögnin hafi verið ólögmæt, séu þesseðlis að skapi stefnanda bótarétt. Stefnandi byggir kröfu sína til níu mánaða uppsagnarfrests einkum áfyrrgreindum tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 5/2011, og telur stefnda bundinnaf þeim. Enda líti stefndi sjálfur svo á, en sú afstaða hans hafi birst íútgáfu erindisbréfs til stefnanda samkvæmt fyrirmælum tilmælanna. Það ervissulega svo að í kafla 2.2.4, lið 20, um starfsöryggi og þóknun starfsmannaregluvörslu, er umfjöllun um mikilvægi þess að slíkum starfsmönnum sé tryggtvisst lágmarksöryggi og að æskilegt sé að uppsagnarfrestur sé ríflegur og níumánuðir nefndir sem heppilegt viðmið að mati eftirlitsins. Þessi sjónarmiðstyðjast við augljós rök þegar horft er til þess hlutverks sem regluverði ífjármálafyrirtæki er ætlað og eðli regluvörslu. Það er hins vegar að matidómsins engan veginn hægt að líta svo á að þessi tilmæli séu bindandi í þessutilliti, og hafi þá bundið fjármálafyrirtæki frá útgáfu þeirra. Hið sama gildireðli máls samkvæmt, um lið 21 í sama kafla tilmælanna. Þar er lýst sjónarmiðumsem eftirlitið telur að hafa beri í huga við ákvörðun launakjara regluvarðar.Þau skapa regluverði hins vegar engan sjálfstæðan og beinan rétt til launahækkunareða leggja skyldur á fjármálafyrirtækið, aðrar en þær að því ber að horfa tilþessara sjónarmiða, þegar mótuð er umgjörð um regluvörslu fyrirtækisins,samanber til að mynda þá stefnuyfirlýsingu sem birtist í 1. mgr. 1. gr. laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Tilmælin eru gefin út á grundvelli 2. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998, umopinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, samanber breytingu sem varð á ákvæðinumeð 2. gr. laga nr. 11/2000. Af ákvæðinu verður alls ekki ráðið að tilmæli,sett á grundvelli þess, skuli hafa einhverja þá stöðu sem stefnandi byggir á.Tekið er beinlínis fram að það feli einungis í sér heimild en ekki skylduFjármálaeftirlitinu til að setja slík tilmæli. Í athugasemdum í frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 87/1998 segir í umfjöllun um ákvæðið, sem á sér fyrirmyndfrá Norðurlöndunum: „Í 2. mgr. er gert ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið geti gefiðút sams konar leiðbeinandi reglur eða tilmæli, en hefðir hafa ekki enn skapastum þetta hér á landi. Þessar reglur mundu ekki hafa lagastoð í hefðbundnumskilningi og eru því ekki skuldbindandi á sama hátt og ákvæði reglugerða ogreglna sem settar eru með sérstakri heimild í lögum. Þær geta hins vegar orðiðgrundvöllur krafna Fjármálaeftirlitsins um úrbætur með tilvísun til heilbrigðraog eðlilegra viðskiptahátta.“ Af skýru orðalagi ákvæðisins og þessumathugasemdum með frumvarpinu, sem og tilmælunum sjálfum, er að mati dómsinsfullljóst hver tilgangurinn með setningu þeirra var og hvers eðlis þau séu. Því verður að leggja til grundvallar að til að breyta efni þessráðningarsamnings sem í gildi var á milli aðila hefði þurft til, sannanlegaákvörðun stefnda og nýjan samning á milli aðila eða viðbót við fyrriráðningarsamning. Það erindisbréf sem gefið var út af stjórn stefnda til tólfmánaða, 23. febrúar 2012, geymir engin ákvæði um uppsagnarfrest eða önnur slíkstarfskjör stefnanda. Það fjallar aðeins um, eins og fram er komið, óhæðiregluvarðar, aðgang að gögnum, hlutverk, regluverk og slík atriði. Engin skyldaer lögð á fjármálafyrirtæki, hvorki samkvæmt lögum, reglum né í grein 2.2.2 ítilmælunum, að fjallað sé um uppsagnarfrest eða slík kjör regluvarðar íerindisbréfi sem þessu. Tilvísun stjórnar stefnda til þess að erindisbréfið ségefið út samkvæmt tilmælunum, getur ein og sér, án frekari skýringa, ekkiskapað stefnanda þann rétt sem hún krefst í máli þessu. Það er ósannað aðeinhverjar breytingar hafi verið gerðar á uppsagnarfresti stefnanda áður enhenni var sagt upp störfum, og ekki er, samanber framangreint, fallist á að aðgerðirstjórnvalda hafi leitt til þess, í formi almennra óskuldbindandi enleiðbeinandi fyrirmæla, að réttur stefnanda til uppsagnarfrests hafi aukist úrþremur mánuðum í níu, án þess að sérstaklega hafi verið um slíka breytingusamið. Því verður ráðningarsamningur aðila frá 1. febrúar 2011 lagður tilgrundvallar við úrlausn þessa máls í samræmi við meginregluna umskuldbindingargildi samninga og gagnkvæmur uppsagnarfrestur í vinnusambandinutalinn þrír mánuðir. Þá verður ekki séð að 130. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskiptiundirbyggi stefnukröfur málsins líkt og stefnandi heldur fram og hið samagildir um reglur um meðferð innherjaupplýsinga og viðskipti innherja nr.1050/2012, samanber fyrri umfjöllun um þýðingu þess fyrir stefnukröfur málsins hvortstefndi hafi staðið löglega að uppsögn stefnanda eður ei. Ákvæði um regluvörsluí reglugerð nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahættifjármálafyrirtækja, hafa heldur ekki áhrif á niðurstöðu málsins.Með vísan til alls framangreinds verður stefndi því sýknaður af kröfumstefnanda. Samkvæmt þessum úrslitum ogmeð vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verðurstefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn400.000 krónur. Af hálfu stefnandaflutti málið Bjarki Þór Sveinsson hæstaréttarlögmaður og af hálfu stefndaHlynur Halldórsson hæstaréttarlögmaður.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R ÐStefndi, Virðinghf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Tinnu Róbertsdóttur. Stefnandi greiðistefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 211/2010
Kærumál Nauðungarsala
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að ógilt yrði nauðungarsala hluta fasteignar á uppboði. Bar A meðal annars fyrir sig að óheimilt hafi verið samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001 að binda fjárhæð skuldar samkvæmt skuldabréfi sem S gaf út til L, nú N, við gengi erlendra gjaldmiðla. Hafi skuldabréfið því verið ógild nauðungarsöluheimild. A hafði ekki fært rök fyrir því að eitthvað skorti á að skuldabréfið fullnægði skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 til að verða heimild til nauðungarsölu án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms fyrir fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum án verðbreytinga vegna gengis þeirra erlendu gjaldmiðla, sem þar væri getið. Af þessum sökum gerðist þess ekki þörf við úrlausn málsins að taka afstöðu til þess hvort heimild hafi brostið til að binda fjárhæð skuldarinnar við erlenda gjaldmiðla á þann hátt, sem gert hafi verið. A bar því einnig við að ekki hafi verið skýrt í nauðungarsölubeiðninni hvernig fjárhæð skuldarinnar hafi verið fundin. Talið var að ekki yrði fram hjá því litið að beiðninni hafi fylgt samrit greiðsluáskorunar þar sem fram hafi komið að höfuðstólsfjárhæðin í beiðninni væri samtala gjaldfallinna afborgana og hverjar væru ógjaldfallnar eftirstöðvar. Voru ekki talin efni til að fallast á með A að annmarkar hafi verið af þessum sökum á málatilbúnaði N við nauðungarsöluna. Þá var talið að þar sem A hafi ekki mætt við framhald uppboðsins mætti vera ljóst að hann hvorki gat hafa kynnt sér kröfulýsingu N sem þar var lögð fram né reyndi að gera boð í eignina til að gæta hagsmuna sinna. Þegar af þeim ástæðum gæti það engu breytt um gildi nauðungarsölunnar hvort fjárhæð kröfunnar, sem N hafi sett fram í kröfulýsingu sinni, væri reiknuð á lögmætum grunni. Var kröfu A því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarsala á eignarhluta í fasteigninni Dyngjuvegi 3 í Reykjavík, sem sýslumaðurinn í Reykjavík seldi við framhald uppboðs 2. september 2009. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að nauðungarsalan verði felld úr gildi og varnaraðilanum NBI hf. gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað, en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Varnaraðilinn NBI hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins beindi varnaraðilinn NBI hf. beiðni 27. nóvember 2008 til sýslumannsins í Reykjavík um að íbúð með auðkenninu 01-0101 í fasteigninni Dyngjuvegi 3, sem var þinglýst eign varnaraðilans Svak ehf., yrði seld nauðungarsölu til fullnustu skuldar að fjárhæð 2.717.036 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Með beiðninni fylgdi skuldabréf útgefið til Landsbanka Íslands hf. af varnaraðilanum Svak ehf. 28. september 2007 að fjárhæð 47.000.000 krónur „eða jafnvirði þeirra í eftirtöldum myntum og hlutföllum: CHF 52% JPY 38% SEK 10%“. Skuld þessa, sem var tryggð með 1. veðrétti í framangreindum eignarhluta í Dyngjuvegi 3, átti að greiða með 59 mánaðarlegum afborgunum, sem hver um sig næmi 1/300 hluta skuldarinnar, og einni afborgun á lokagjalddaga 1. október 2012, sem svaraði til 241/300 hluta hennar. Greiða átti svokallaða LIBOR vexti af skuldinni með 2,25% álagi á hverjum áðurnefndum gjalddaga. Í skuldabréfinu voru hefðbundin ákvæði um heimildir kröfuhafa til að gjaldfella skuldina og leita nauðungarsölu til fullnustu hennar án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms. Óumdeilt er í málinu að varnaraðilinn NBI hf. hafi tekið við réttindum Landsbanka Íslands hf. samkvæmt þessu skuldabréfi. Sýslumaður tók þessa beiðni fyrir fyrsta sinni 19. febrúar 2009, en uppboð á eigninni byrjaði 12. ágúst sama ár, þar sem eingöngu var mætt af hálfu varnaraðilans NBI hf., sem bauð 100.000 krónur í hana. Samkvæmt því, sem þar var ákveðið, var uppboði fram haldið 2. september 2009. Við framhaldsuppboðið lagði varnaraðilinn NBI hf. fram kröfu um greiðslu af söluverði eignarinnar á samtals 118.859.815 krónum á grundvelli skuldabréfsins, sem hann reisti beiðni sína um nauðungarsölu á. Þá voru lagðar fram kröfulýsingar Reykjavíkurborgar í söluverðið vegna lögveðkrafna um ógreidd fasteignagjöld að fjárhæð samtals 541.035 krónur. Á 2. og 3. veðrétti í eigninni hvíldu tvö tryggingarbréf útgefin annars vegar til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 7. nóvember 2006 að fjárhæð 8.000.000 krónur og hins vegar til SPRON hf. 9. maí 2008 að fjárhæð 8.400.000 krónur, en bæði bréfin geymdu ákvæði um að fjárhæðir þessar væru bundnar vísitölu neysluverðs. Á grundvelli þessara tryggingarbréfa gerði Nýi Kaupþing banki hf. kröfu um greiðslu á samtals 22.998.597 krónum af söluverði eignarinnar, en samkvæmt kröfulýsingum bankans áttu veðréttindi samkvæmt þessum tryggingarbréfum að ná alls til 26.377.071 krónu. Á grundvelli þessara sömu tryggingarbréfa lýsti Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. jafnframt kröfum um greiðslu til SPRON hf. á samtals 11.524.838 krónum af söluverðinu. Við uppboðið varð varnaraðilinn NBI hf. hæstbjóðandi með boði að fjárhæð 25.000.000 krónur. Sóknaraðili kveðst vera eigandi tveggja verðtryggðra skuldabréfa, sem gefin voru út 18. apríl 2002 til handhafa og samtals að upphaflegri fjárhæð 12.000.000 krónur, en þau hvíla samhliða á 4. veðrétti í fyrrnefndum eignarhluta í Dyngjuvegi 3 að baki þeim veðbréfum, sem áður er getið. Kröfum vegna þessara skuldabréfa var ekki lýst við nauðungarsölu eignarinnar og sýnist óumdeilt í málinu að ekki hafi verið mætt af hálfu sóknaraðila við framhald uppboðs eða á fyrri stigum gerðarinnar. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2009 leitaði sóknaraðili úrlausnar um gildi nauðungarsölunnar á grundvelli XIV. kafla laga nr. 90/1991 og var mál þetta þingfest af því tilefni 6. nóvember sama ár. Líta verður svo á að sóknaraðili hafi sem veðhafi í eigninni lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um gildi nauðungarsölunnar, sbr. 1. mgr. 80. gr. sömu laga, enda er að öðru óbreyttu ljóst að söluverð eignarinnar muni ekki hrökkva til greiðslu kröfu hans. II Í málinu reisir sóknaraðili aðalkröfu sína meðal annars á því að óheimilt hafi verið samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að binda fjárhæð skuldar samkvæmt skuldabréfinu, sem varnaraðilinn Svak ehf. gaf út til Landsbanka Íslands hf. 28. september 2007, við gengi erlendra gjaldmiðla á þann hátt, sem áður er lýst. Um þetta verður að gæta að því að hvað sem heimild til þessa líður er mælt fyrir í skuldabréfinu um skuld útgefandans við eiganda þess að fjárhæð 47.000.000 krónur og sýnist óumdeilt í málinu að eingöngu hafi verið greiddar tvær fyrstu afborganirnar af skuldinni eða sem svarar 2/300 hlutum af henni. Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar er þess einnig getið að í málatilbúnaði hans sé „því hvergi haldið fram, að skuldabréfið sé í heild sinni ógilt“, en hins vegar sé „á því byggt, að það sé ógild uppboðsheimild.“ Sóknaraðili hefur þrátt fyrir þetta ekki fært fyrir því rök að eitthvað skorti á að skuldabréfið fullnægi skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 til að verða heimild til nauðungarsölu án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms fyrir fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum án verðbreytinga vegna gengis þeirra erlendu gjaldmiðla, sem þar er getið. Af þessum sökum gerist þess ekki þörf við úrlausn málsins að taka afstöðu til þess hvort heimild hafi brostið til að binda fjárhæð skuldarinnar við erlenda gjaldmiðla á þann hátt, sem gert var. Í áðurnefndri beiðni varnaraðilans NBI hf. um nauðungarsölu 27. nóvember 2008 var þess krafist að eignarhlutinn í fasteigninni Dyngjuvegi 3 yrði seldur til „lúkningar skuld við gerðarbeiðanda“, sem þar var sundurliðuð í höfuðstól að fjárhæð 2.513.881 króna, 402.786 krónur í dráttarvexti og samtals 223.569 krónur vegna kostnaðar, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 450.000 krónur. Í beiðninni var vísað til skuldabréfsins frá 28. september 2007 sem heimildarskjals fyrir þessari kröfu. Þótt sóknaraðili bendi réttilega á að í engu hafi verið skýrt í beiðninni hvernig þessi fjárhæð skuldarinnar hafi verið fundin verður ekki litið fram hjá því að henni fylgdi samrit greiðsluáskorunar samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 90/1991, sem birt var fyrirsvarsmanni varnaraðilans Svak ehf. 25. júní 2008. Í henni kom ótvírætt fram að höfuðstólsfjárhæðin 2.513.881 króna væri samtala gjaldfallinna afborgana á tímabilinu frá 3. janúar til 2. júní 2008, svo og að ógjaldfallnar eftirstöðvar skuldarinnar væru 68.151.680 krónur án vaxta og kostnaðar. Ekki gat því orkað tvímælis að beiðnin sneri eingöngu að afborgunum af skuldinni, sem komnar voru í gjalddaga eftir hljóðan skuldabréfsins, svo og að varnaraðilinn NBI hf. hefði ekki að svo komnu máli neytt heimildar til að fella eftirstöðvar hennar í gjalddaga vegna vanefnda skuldarans. Varnaraðilanum var á hinn bóginn frjálst að beita þessari heimild áður en komið var að framhaldsuppboði á veðinu, sem hann og gerði, enda var fjárhæð skuldarinnar í kröfulýsingunni, sem hann lagði þá fram, við það miðuð. Eru því ekki efni til að fallast á með sóknaraðila að annmarkar hafi verið af þessum sökum á málatilbúnaði varnaraðilans við nauðungarsöluna. Varnaraðilinn NBI hf. lagði sem áður segir fram kröfulýsingu í söluverð eignarinnar við framhald uppboðs 2. september 2009, þar sem fram kom útreikningur á fjárhæð skuldarinnar samkvæmt skuldabréfinu frá 28. september 2007, sem tók mið af ákvæðum þess um gengistryggingu, og nam hún samkvæmt því samtals 118.859.815 krónum. Krafa þessi hvíldi á 1. veðrétti í eigninni og mátti því öðrum veðhöfum, sem létu mæta við framhald uppboðsins, vera ljóst að ekkert fengist upp í kröfur þeirra við nauðungarsöluna nema annaðhvort yrði gert þar hærra boð í eignina en þessu svaraði eða fjárhæð skuldarinnar samkvæmt kröfulýsingunni myndi ekki reynast vera á rökum reist. Þessi aðstaða breytti þó engu um það að veðhöfum jafnt sem öðrum, sem staddir voru við framhald uppboðsins, var frjálst að bjóða í eignina, enda var sú og raunin eftir gögnum málsins, sem bera með sér að fleiri en varnaraðilinn NBI hf. gerðu þar boð. Sóknaraðili hefur ekki andmælt staðhæfingu þessa varnaraðila um að hann hafi ekki mætt við framhald uppboðsins og má því ljóst vera að hvorki gat hann hafa kynnt sér kröfulýsingu varnaraðilans, sem þar var lögð fram, né reyndi hann að gera boð í eignina til að gæta hagsmuna sinna. Þegar af þessum ástæðum getur það engu breytt um gildi nauðungarsölunnar hvort fjárhæð kröfunnar, sem varnaraðilinn NBI hf. setti fram í kröfulýsingu sinni, sé reiknuð á lögmætum grunni. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 519/2007
Kaupsamningur
H ehf., M ehf. og A kröfðust þess að G yrði gert að greiða þeim efndabætur vegna vanefnda á kaupsamningi aðila. Með kaupsamningi dags. 21. apríl 2006 festi G kaup á öllum rekstri bakarísins H ehf., þar með talið öllum áhöldum, tækjum og viðskiptavild H ehf., auk þess sem G keypti steinofn og stikkofn í eigu M ehf. Þá var ákvæði þess efnis í samningnum að G yfirtæki leigusamning um húsnæði að Kaplahrauni í Hafnarfirði undir reksturinn frá afhendingardegi. Samkvæmt 2. gr. kaupsamningsins var kaupverð ákveðið 5.000.000 krónur auk yfirtöku láns við Glitni hf. Í 5. gr. samningsins var G jafnframt falið að ganga frá skilmálabreytingu við Glitni hf. vegna lánsins þar sem sjálfsskuldarábyrgð A og R yrði felld niður innan 5 daga frá undirritun kaupsamningsins. G gekk ekki frá skilmálabreytingunni og yfirtók ekki lánið eins og honum bar samkvæmt samningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að G hefði ekki lagt fram gögn um að hann hefði greitt húsaleigu fyrir önnur tímabil en þau sem honum bar réttilega að greiða samkvæmt samningnum. Þar sem G hafði skuldbundið sig til þess að ganga frá skilmálabreytingunni við Glitni hf. innan 5 daga, bar honum að láta seljendur vita ef einhver vandkvæði yrðu þar að lútandi. Þá var jafnframt talið að vætti starfsmanns bankans styddi hvorki þá fullyrðingu G að honum hafi verið neitað að uppfylla þetta samningsskilyrði, né að honum hafi verið meinað að greiða lánið eins og hann kvaðst hafa ætlað sér að gera. Var fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að G skyldi greiða H ehf., M ehf. og A umkrafðar efndabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. október 2007. Hann krefst aðallega sýknu af dómkröfu stefndu og að honum verði dæmdur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, til vara að dómkrafa stefndu verði lækkuð og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst efndabóta úr hendi áfrýjanda vegna vanefnda á kaupsamningi. Að öðru leyti er málsatvikum, málsástæðum og lagarökum rétt lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn um að hann hafi greitt húsaleigu fyrir önnur tímabil en þau sem honum bar samkvæmt samningnum. Leigusalinn, sem gaf vitnaskýrslu eftir að héraðsdómur var kveðinn upp, staðfesti að hann hefði samþykkt að áfrýjandi gengi inn í leigusamning þann sem stefndu leiddu rétt sinn af. Áfrýjandi skuldbatt sig til þess að ganga frá skilmálabreytingu við Glitni hf. „innan 5 daga“ vegna þess sem hann skyldi yfirtaka samkvæmt samningnum. Bar honum því að gera stefndu viðvart ef einhver vandkvæði yrðu þar að lútandi. Vætti starfsmanns bankans, sem gefið var eftir að héraðsdómur gekk, styður hvorki þá fullyrðingu áfrýjanda að honum hafi verið neitað um að uppfylla þetta samningsskilyrði né að honum hafi verið meinað að greiða lánið eins og hann kveðst hafa ætlað að gera. Báðir aðilar nutu aðstoðar lögmanna, bæði á mótunartíma samningsins og við undirritun hans. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur. Áfrýjandi skal greiða stefndu sameiginlega málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gústav Bergmann Sverrisson, greiði stefndu, Hvítu myllunni ehf., Moulin Rouge ehf. og Anthony Mihoubi, óskipt 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 13. júní sl., er höfðað 12. mars 2007 af Hvítu Millunni ehf., Moulin Rouge ehf. og Abdelaziz Mihoubi, öllum til heimilis að Skólavörðustíg 14, Reykjavík, á hendur Gústav Bergmann Sverrissyni, Fögrubrekku 1, Kópavogi. Stefnendur krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.485.162 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. desember 2006 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I. Í máli þessu krefjast stefnendur greiðslu vangildisbóta úr hendi stefnda vegna ætlaðra vanefnda á kaupsamningi. Við aðalmeðferð gaf stefnandi Abdelaziz Mihoubi aðilaskýrslu en hann er einnig fyrirsvarsmaður og eigandi stefnenda Hvítu Millunnar ehf. (nafn félagsins er svo stafsett í hlutafélagaskrá) og Moulin Rouge ehf. Þá gaf stefndi aðilaskýrslu. Í stefnu eru málavextir sagðir þeir að stefnendur málsins séu einstaklingur og tvö einkahlutafélög í hans eigu. Stefnandi Hvíta Millan ehf. hafi rekið bakarí að Kaplahrauni 9 í Hafnarfirði. Með kaupsamningi 21. apríl 2006 hafi stefndi fest kaup á öllum rekstri stefnanda Hvítu Millunnar ehf., þar með talið öllum áhöldum, tækjum og viðskiptavild hans vegna bakarísins. Þá hafi komið fram í samningnum að stefndi keypti einnig steinofn og stikkofn í eigu stefnanda Moulin Rouge ehf. Samkvæmt 2. gr. kaupsamningsins hafi kaupverðið verið ákveðið í einu lagi fyrir allt hið selda, 5.000.000 krónur, auk yfirtöku láns við Glitni hf., sem sé kaupleigusamningur nr. 610770-001, dags. 30. september 2004. Til frádráttar kaupverði hafi komið greiðslur sem stefndi hafi þegar innt af hendi. Leigutaki samkvæmt framangreindum kaupleigusamningi hafi verið stefnandi Hvíta Millan ehf. Þá hafi stefnandi Abdelaziz Mihoubi verið annar tveggja sjálfskuldarábyrgðaraðila á samningnum. Í 2. mgr. 4. gr. kaupsamningsins hafi verið nánar kveðið á um ofangreint lán. Þar segi: „Kaupandi yfirtekur lán Glitnis hf. til félagsins sem tryggt er með veði í öllum tækjum og eignum félagsins, sbr. fylgiskjal 1, en eftirstöðvar þess eru ca. 4.100.000 krónur við undirritun samnings þessa.“ Í 5. gr. samningsins hafi stefnda verið falið að ganga frá skilmálabreytingu við Glitni hf. vegna láns félagsins, þar sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar yrðu leystir undan ábyrgð sinni, innan fimm daga frá undirritun kaupsamningsins. Kaupsamningurinn hafi verið undirritaður 21. apríl 2006 og á samninginn hafi kaupandi jafnframt ritað: „Ég undirritaður, Gústav Bergmann, staðfesti hér með afhendingu á hinu keypta, sbr. ofangreindan samning, og að ég hef farið yfir staðinn og hin keyptu áhöld og tæki, og geri engar athugasemdir við.“ Stefndi hafi ekki gengið frá skilmálabreytingu sem honum hafi verið skylt að gera samkvæmt 5. gr. samningsins og hafi þar með ekki yfirtekið lánið eins og honum hafi borið samkvæmt samningnum. Afborganir af láninu hafi ekki verið greiddar og hafi farið svo að lokum að lánið hafi verið gjaldfellt og stefnandi Hvíta Millan ehf. hafi verið krafinn um greiðslu eftirstöðva kröfunnar. Sé nú svo komið að hafið sé innheimtumál gegn stefnanda Hvítu Millunni ehf. Stefndi hafi vanefnt kaupsamning aðila þar sem hann hafi ekki greitt kaupverðið til fulls. Stefnendur hafi margsinnis skorað á hann að yfirtaka lánið og efna þar með samningsskuldbindingar sínar, en stefnandi hafi ekki sinnt þeim áskorunum. Stefnendur hafi leitað til lögmanns í nóvember síðastliðnum og hafi sent stefnda kröfubréf þar sem skorað hafi verið á hann að efna samninginn. Það hafi heldur ekki borið árangur og höfði stefnendur því mál til heimtu bóta vegna vanefnda á kaupsamningi aðila. Stefndi lýsir málavöxtum þannig í greinargerð sinni að í desemberbyrjun 2005 hafi hann talið sig vera að kaupa af stefnanda Abdelaziz helmings eignarhlut í stefnanda Hvítu Millunni ehf. og hafi greitt fyrir þann hlut 2.300.000 krónur inn á bankareikning. Hann hafi einnig greitt reikninga fyrir Hvítu Milluna ehf. að fjárhæð 200.000 krónur. Þá hafi stefndi sett ýmis tæki og verkfæri inn í bakaríið og hafi síðan unnið við fyrirtækið fram yfir jól. Strax eftir jól hafi stefnandi Abdelaziz skipt um skrár og meinað stefnda aðgang að húsnæðinu. Ítrekaðar tilraunir hafi verið gerðar til að fá niðurstöðu í málið, annað hvort með því að stefndi keypti hinn helming fyrirtækisins eða að honum væri greitt til baka það sem hann hafi greitt inn í það og honum þá afhent þau tæki og verkfæri sem hann hefði sett inn í reksturinn. Slíkar tilraunir hafi lengi vel engan árangur borið. Hafi stefnanda verið hótað kæru en að endingu hafi náðst það samkomulag sem fram komi í kaupsamningi 21. apríl 2006. Samkvæmt samningnum hafi stefndi keypt allan rekstur félagsins Hvítu Millunar ehf., þar með talin áhöld, tæki og viðskiptavild félagsins vegna bakarís sem staðsett sé á Kaplahrauni 9 Hafnarfirði. Einnig hafi stefndi keypt sérstaklega steinofn og stikkofn í eigu félagsins, staðsetta í Kaplahrauni 9 í Hafnarfirði. Þá hafi stefndi átt að yfirtaka lán hjá Glitni hf. sem Hvíta Millan ehf. hafi átt að vera lántaki að og hafi það verið talið vera rúmar þrjár milljónir króna á meðan á samningaviðræðum hafi staðið en yfir fjórar milljónir þegar til samninga hafi verið gengið. Þá hafi stefndi yfirtekið leigusamning um húsnæðið að Kaplahrauni 9 undir reksturinn frá afhendingardegi. Stefndi hafi yfirfarið staðinn og hin keyptu tæki og áhöld og kvittað undir að hann hefði engar athugasemdir við þetta áður en hann hafi tekið við en að stefnandi hafi eftir það farið og tekið með sér öll smááhöld og verkfæri burt af staðnum. Þá hafi verið vanskil á húsaleigu þegar stefndi hafi átt að taka við alls að fjárhæð 470.000 krónur og hafi stefndi orðið að greiða þau til að fá nýjan leigusamning. Þegar stefndi hafi farið til Glitnis hf. til að huga að láni til að yfirtaka hafi komið í ljós að „lán“ þetta hafi verið eignaleigusamningur sem færður hafi verið af Fjölhæfi ehf. yfir á Hvítu Milluna ehf. skömmu fyrir kaupin. Samkvæmt þeim samningi hafi Glitnir hf. verið eigandi að öllum tækjum og áhöldum samkvæmt lista sem lagður sé fram í málinu. Á þeim lista séu meðal annars steinofn og stikkofn sem stefndi hafi keypt sérstaklega samkvæmt kaupsamningi og einnig séu þar á lista fjöldinn allur af áhöldum og tækjum sem ekki hafi verið í rekstri Hvítu Millunnar ehf. heldur séu staðsett að Skólavörðustíg 14 í rekstri Moulin Rouge ehf. Þegar þetta hafi allt legið fyrir þá hafi stefndi samið við Glitni hf. um kaup á öllum áhöldum og tækjum sem tilgreind hafi verið á eignaleigusamningnum og hafi greitt fyrir það 2.500.000 krónur og hafi þau kaup verið gerð í nafni Þórsbakarís ehf. sem stefndi reki. Áður hafi Glitnir hf. boðið stefnendum að ganga inn í það boð. II. Í stefnu er krafa stefnenda sögð krafa um efndabætur og kveðast þeir byggja kröfuna á grundvallarreglu íslensks réttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísi stefnendur ennfremur til 57. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Aðilar máls þessa hafi gert með sér kaupsamning þar sem kaupverð og greiðslutilhögun þess hafi komið fram með skýrum hætti. Stefndi hafi áritað kaupsamninginn og með áritun sinni staðfest skyldu sína til þess að yfirtaka kaupleigusamning við Glitni hf. Af því hafi ekki orðið og með aðgerðarleysi sínu hafi stefndi vanefnt áðurnefndan kaupsamning. Vanefnd stefnda leiði til tjóns fyrir stefnendur, enda séu þeir ábyrgir fyrir kaupleigusamningi við Glitni hf. Kaupleigusamningur þessi hafi verið gjaldfelldur, auk þess sem innheimtumál sé hafið gegn stefnendum á grundvelli hans. Allt frá undirritun kaupsamnings hafi stefnendur beint fjölda áskorana til stefnda um að greiða gjaldfallnar greiðslur og hlutast til um skilmálabreytingu á kaupleigusamningnum en því hafi ekki verið sinnt. Þá vísi stefnendur til yfirlýsingar stefnda sem fyrir liggi í málinu um staðfestingu hans á því að hafa fengið hið selda afhent og að hann hafi farið yfir staðinn og hin keyptu áhöld og tæki og geri engar athugasemdir við. Ljóst sé því að stefnendur hafi staðið við sinn hluta samningsins. Samkvæmt framansögðu geri stefnendur kröfu um að stefndi bæti þeim það tjón sem þeir hafi orðið fyrir vegna vanefnda hans á margnefndum kaupsamningi. Fjárhæð þess sé 2.485.162 krónur, sem séu eftirstöðvar kaupleigusamningsins og jafnframt stefnukrafa málsins. Höfðustóll við gjaldfellingu kaupleigusamningsins 26. september 2006 hafi verið 3.028.454 krónur. Glitnir hafi endurheimt hin leigðu tæki sama dag og hafi þau nú verið seld. Matsverð tækjanna hafi verið 2.500.000 krónur, en sölukostnaður og kostnaður lögmanna vegna endurheimtu þeirra verið 560.163 krónur. Til lækkunar vanskilum hafi því komið 1.939.837 krónur. Þá hafi bæst við dráttarvextir, innheimtuþóknum og fleira. Staða kröfunnar nú sé því 2.485.162 krónur. Stefnendur telji einnig að stefnda beri skylda til að greiða dráttarvexti vegna vanefndanna skv. III. kafla laga nr. 38/2001. Skorað hafi verið á stefnda að ganga frá skilmálabreytingu og greiða kröfuna með bréfi dags. 22. nóvember 2006. Telji stefnendur að reikna beri dráttarvexti frá þeim degi þegar mánuður var liðinn frá því stefnda hafi verið sent umrætt bréf. Um málskostnaðarkröfu kveðast stefnendur vísa til 130. gr. laga nr. 91/1991. III. Í greinargerð stefnda kveður hann sýknukröfu sína byggða á þeim rökum í fyrsta lagi að stefnendur hafi verið að selja áhöld og tæki sem þeir hafi ekki átt neitt í þegar kaupsamningur hafi verið gerður. Öll tæki og tól hafi verið í eigu Glitnis hf. og hafi stefnendur enga heimild haft til að selja þau. Eignaleigusaminngurinn hafi verið í verulegum vanskilum og aldrei hefði fengist heimild hjá Glitni hf. til sölu nema því aðeins að greiðslur samkvæmt kaupsamningi rynnu beint til félagsins. Stefnendur hafi því verið að selja og hirða peninga fyrir hluti sem þeir hafi ekki átt og því um hrein svik af þeirra hálfu að ræða. Hafi stefnendur því í raun svikið út úr stefnda peninga að fjárhæð 5.000.000 krónur fyrir hluti sem þeir hafi ekki átt. Inni í þeirri fjárhæð sem stefnda hafi verið ætlað að greiða sem kaupverð séu áhöld og tæki sem stefnendur hafi sjálfir verið með í sínum rekstri og séu enn og einnig tæki sem stefndi hafi keypt sérstaklega, eins og stikkofn og steinofn, sem metnir séu samtals á 1.810.000 krónur auk virðisaukaskatts á listanum hjá Glitni hf. Viðskiptavild hins selda hafi verið þannig að reksturinn hafi verið lokaður frá jólum og vanskil á húsaleigu að fjárhæð 470.000 krónur, sem stefndi hafi orðið að greiða til að fá að vera áfram í húsnæðinu. Skuld á eignaleigusamningnum hafi verið orðin um 5.800.000 þegar stefndi hafi farið að semja um lausn á þessum tækjum og áhöldum, sem hann hafi verið að „kaupa“ af stefnendum. Stefnendum hafi staðið til boða að leysa þennan eignaleigusamning til sín með greiðslu 2.500.000 króna hjá Glitni hf., en það hafi ekki verið þegið af þeirra hálfu að sögn og hafi því stefndi „keypt samninginn til sín“ (sic) fyrir þá fjárhæð, eins og áður greini, í nafni Þórsbakarís ehf. og sé það félag nú eigandi að öllum tækjum og áhöldum sem verið hafi í eignaleigusamningnum. Með hliðsjón af framanrituðu sé ljóst að stefnendur eigi engar kröfur á hendur stefnda vegna þessarra viðskipta. Samningurinn hljóði upp á sölu á eignum sem seljandi hafi ekki átt og viðskiptavild sem ekki hafi verið til staðar. Sé því um hrein svik að ræða. Kröfu um málskostnað kveðst stefndi styðja við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi kveður loks í greinargerð sinni að við aðalmeðferð hyggist hann meðal annars leiða sem vitni lögmann Glitnis hf. og aðra sem varpað geti ljósi á viðskiptin. IV. Í málinu liggur fyrir kaupsamningur milli aðila dagsettur 21. apríl 2006 þar sem stefnendur, Abdelaziz Mihoubi og Hvíta Millan ehf., selja stefnda allan rekstur félagsins Hvítu Millunnar ehf., þar með talið öll áhöld, tæki og viðskiptavild félagsins vegna bakarís sem rekið hafi verið að Kaplahrauni 9 í Hafnarfirði, eins og hann sé á afhendingardegi. Þá lofar lofar stefndi að kaupa og stefnandi Moulin Rouge ehf. að selja steinofn og stikkofn í eigu félagsins, en þeir séu staðsettir að Kaplahrauni 9. Kaupverð er sagt 5.000.000 króna auk yfirtöku láns við Glitni hf. sbr. grein 4 í samningnum. Kaupverðið skuli greiðast að fullu við undirritun að frádregnum nánar tilgreindum greiðslum sem stefndi hafi áður innt af hendi. Um framangreint lán segir að það sé tryggt með veði í öllum eignum félagsins sbr. meðfylgjandi tækjalista en eftirstöðvar lánsins séu ca. 4.100.000 krónur við undirritun samningsins. Þá kemur fram að stefndi skuli yfirtaka leigusamning um húsnæðið að Kaplahrauni 9 frá afhendingardegi, sem sagður er 1. apríl 2006. Í 5. gr. samingsins er kveðið á um að stefndi skuli ganga frá skilmálabreytingu við Glitni hf. vegna láns félagsins þar sem sjálfskuldarábyrgð núverandi sjálfskuldarábyrgðaraðila sé felld niður, innan fimm daga frá undirritun kaupsamningsins. Þá er í 6. gr. kveðið á um það að með undirritun sinni á kaupsamninginn staðfesti aðilar að hvorugur eigi frekari kröfur á hendur hinum og að um fullnaðaruppgjör á milli beggja aðila sé að ræða varðandi öll viðskipti þeirra á milli hingað til. Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing stefnda dagsett 21. apríl 2006, sem handrituð hefur verið á eintak kaupsamnings um að hann staðfesti að honum hafi verið afhent hið keypta og að hann hafi farið yfir staðinn og hin keyptu áhöld og tæki og geri engar athugasemdir við. Einnig er meðal málskjala blað frá Glitni hf. sem sýnir stöðu vanskila á kaupleigusamningi þeim sem um ræðir í málinu þann 26. september 2006. Má af skjalinu ráða að fyrsti gjalddagi í vanskilum sé 15. apríl 2006. Þá má sjá að höfuðstóll samkvæmt kaupleigusamningnum þann dag hafi verið 4.064.746 krónur. Heildarvanskil með vöxtum og kostnaði er sögð nema 4.127.879 krónum en til lækkunar er fært söluandvirði þeirra tækja sem um ræðir, sem munu hafa verið seld stefnda þennan dag, sem að frádregnum sölukostnaði og kostnaði lögmanna nam 1.939.837 krónur. Eftirstöðvar eru því sagðar 2.180.469 krónur. Þá liggur fyrir innheimtubréf 16. nóvember 2006 stílað á stefnanda Hvítu Milluna ehf. þar sem félagið er krafið um greiðslu framangreindrar skuldar, sem með vöxtum og kostnaði er sögð nema 2.432.033 krónum. Stefnendur rituðu stefnda bréf þann 22. nóvember 2006 og kröfðu hann um greiðslu þeirrar fjárhæðar. Einnig liggur fyrir skjal er sýnir að krafan er sögð 2.485.162 krónur 21. desember 2006 og er það stefnukrafa málsins. Stefndi hefur lagt fram kvittun dagsetta 8. maí 2006 fyrir greiðslu húsaleigu að Kaplahrauni 9, Hafnarfirði að fjárhæð 470.000 krónur vegna mánaðanna apríl og maí sama ár. Aðilar gerðu samkvæmt framansögðu með sér kaupsamning þar sem kveðið var á um kaupverð annars vegar með greiðslu peninga og hins vegar með yfirtöku á tiltekinni fjárhagsskuldbindingu og nutu þeir lögmannsaðstoðar við gerð samningsins. Gekkst stefndi með samningnum undir skuldbindingu um yfirtöku samnings við Glitni hf. sem í kaupsamningnum er kallaður lán, en reyndist vera kaupleigusamningur. Stefndi gekk ekki frá yfirtöku á samningnum og hefur borið því við að Glitnir hf. hafi ekki samþykkt slíkt. Fyrir síðastnefndri fullyrðingu ber stefndi sönnunarbyrði og hefur slík sönnun ekki tekist. Boðaði lögmaður stefnda að hann hyggðist leiða sem vitni starfsmann Glitnis hf. við aðalmeðferð en þegar til kom var það ekki gert. Teljast því ósannaðar fullyrðingar stefnda um að vandkvæði hafi verið á yfirtöku hans á kaupleigusamningnum. Er þá einnig haft í huga að það lá stefnda næst að kanna fyrir undirritun kaupsamningsins hvers konar skuldbindingar hann var að gangast undir með undirritun hans og jafnframt að ganga úr skugga um að Glitnir hf. samþykkti hann sem nýjan skuldara. Þá verður ekki fallist á með stefnda að það að um var að ræða kaupleigusamning en ekki lán leysi hann undan því að greiða þann hluta kaupverðsins sem fólst í yfirtöku skuldbindingarinnar gagnvart Glitni hf. Breytir engu hér um þó Glitnir hf. teljist eigandi einhverra þeirra muna sem notaðir voru í umræddum rekstri þar til kaupleigusamningurinn er að fullu greiddur, en meginmálsástæða stefnda lýtur að því að stefnendur hafi ekki haft heimild til að selja þá muni sem kaupleigusamningurinn tók til án samþykkis Glitnis hf. Ósannaðar er þær fullyrðingar stefnda að vanskil hafi verið á húsaleigu, sem hann hafi þurft að greiða og að umræddur kaupleigusamningur hafi verið í vanskilum. Kvittun sú sem stefndi hefur lagt fram um greiðslu húsaleigu er fyrir mánuðina apríl og maí 2006 en samkvæmt samningi aðila bar stefnda að greiða húsaleigu frá 1. apríl það ár. Þá er ekkert í gögnum málsins sem styður fullyrðingar stefnda um að vanskil hafi verið á kaupleigusamningnum fyrir undirritun kaupsamningsins, sbr. fyrrnefnt skjal um stöðu vanskila 26. september 2006. Þá telst einnig ósönnuð sú staðhæfing stefnda að stefnendur hafi fjarlægt einhverja hluti úr húsnæðinu að Kaplahrauni 9 eftir að stefndi skrifaði undir þá yfirlýsingu um viðtöku hins selda, sem áður er rakin. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að hinu selda hafi á einhvern hátt verið áfátt þannig að honum hafi verið heimilt að efna ekki skuldbindingar þær er hann tókst á herðar með undirritun margnefnds kaupsamnings, en ráða má af þeirri forsögu samningsgerðarinnar, sem stefndi hefur gert grein fyrir og rakið er hér að framan, að honum hafi mátt vera kunnugt um í hvaða horfi umræddur rekstur var þegar til samningsgerðarinnar var gengið. Þá liggja engin gögn fyrir í málinu er sýna að stefndi hafi reynt að grípa til einhverra þeirra vanefndaúrræða sem honum voru tæk teldi hann stefnendur hafa vanefnt samninginn með einhverjum hætti. Liggur því ekki annað fyrir í máli þessu en að stefndi hafi vanefnt þá skyldu sína að yfirtaka nefnda skuldbindingu gagnvart Glitni hf., sem við samningsgerðina var talin að fjárhæð ca. 4.100.000 krónur. Hins vegar hefur stefnda ekki tekist sönnun þess að hann hafi ekki fengið afhent það sem hann keypti samkvæmt samningnum og ber því að leggja til grundvallar að afhending hafi farið fram í samræmi við samninginn. Stefnendur hafa lagt fram útreikning á tjóni sínu vegna þessarra vanefnda stefnda og hefur sá útreikningur ekki sætt tölulegum andmælum. Liggur fyrir að umræddur kaupleigusamningur var gjaldfelldur vegna vanskila sem komu til eftir að stefndi átti samkvæmt kaupsamningi að yfirtaka hann og hefur kröfu um greiðslu eftirstöðva hans verið beint að stefnanda Hvítu Millunni ehf. og er stefnufjárhæð málsins í samræmi við þá kröfu. Óumdeilt er að aðalskuldari samkvæmt kaupleigusamningnum er stefnandi Hvíta Millan ehf. og því sýnt að krafan hvílir endanlega á því félagi. Þykja stefnendur því hafa sýnt nægilega fram á að fyrir liggi að vanefndir stefnda hafi valdið tjóni sem nemi fjárhæð umræddrar kröfu og skipti ekki máli í því samhengi að stefnendur hafi ekki enn greitt kröfuna. Stefnendur stóðu sem seljendur sameiginlega að gerð kaupsamnings við stefnda og verður málatilbúnaður þeirra ekki skilinn á annan veg en að krafa þeirra um vangildisbætur úr hendi stefnda sé óskipt, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Verður stefnda því gert að greiða stefnendum sameiginlega stefnufjárhæðina með dráttarvöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði, en stefndi hefur ekki mótmælt upphafsdegi dráttarvaxta. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr, 1, mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Dómurinn er kveðinn upp af Halldóri Björnssyni, settum héraðsdómara. D ó m s o r ð : Stefndi, Gústav Bergmann Sverrisson, greiði stefnendum, Hvítu Millunni ehf., Moulin Rouge ehf. og Abdelaziz Mihoubi, sameiginlega 2.485.162 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 22. desember 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum sameiginlega 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 382/2016
Fjármálafyrirtæki Veðleyfi Ógilding samnings Aðildarskortur Aðild
P gaf út tryggingarbréf til tryggingar öllum skuldum einkafirma síns D með allsherjarveði í fasteign A. Var bú P tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum 17. apríl 2009. Á grundvelli framsals höfðaði H ehf. mál þetta í því skyni að ganga að hinni veðsettu eign A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. gr. laga nr. 142/2010, sem breyttu lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., hefði tveggja ára fyrningarfrestur krafna á hendur P, sem ekki hefðu fengist greiddar við skiptin, án tillits til þess hvort þeim hefði verið lýst við þau byrjað að líða við gildistöku fyrrnefndra laga eða þann 29. desember 2010. Þá kom fram að firmað teldist ekki sjálfstæð lögpersóna sem gæti átt réttindi eða borið skyldur og nyti því ekki aðildarhæfis í skilningi 1. mg. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og gætu því skipti á firmanu ekki farið fram með sjálfstæðum hætti. Í samræmi við það hefðu eignir og skuldir fallið til eiganda þess í samræmi við 72. gr. laga nr. 21/1991 og hefði fjárkrafa H ehf. því verið fallin niður fyrir fyrningu gagnvart skuldara og eiganda firmans þegar málið var höfðað á árinu 2015. Var A sýknað af kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason ogKarl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 16.mars 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. apríl sama ár og varþví áfrýjað öðru sinni 19. maí það ár. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, enað því frágengnu að hún verði sýknuð af kröfu stefnda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.ISvo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi Pálmi Sigurðssontilkynningu 16. apríl 1980 til firmaskrár Garðabæjar. Þar kom fram að hannhygðist stofna og reka sem einkafirma fyrirtæki með ótakmarkaðri ábyrgð sinniundir heitinu Dráttarbílar. Tilgangur fyrirtækisins væri rekstur dráttar- ogflutningabíla og vinnuvéla, útleiga á slíkum tækjum, mannvirkjagerð og önnurskyld starfsemi.Hinn 27. nóvember 2003 gaf Pálmi út skuldabréf tilSparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis vegna Dráttarbíla að fjárhæð 58.224.163japönsk jen. Jafnframt gaf hann út skuldabréf til sama sparisjóðs vegnafyrirtækisins 24. nóvember 2005 að fjárhæð 36.023.887 japönsk jen. Skilmálumþessara bréfa er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar eru einnig raktarskilmálabreytingar sem voru gerðar á skuldabréfunum 20. nóvember 2008.Til tryggingaröllum skuldum Dráttarbíla við sparisjóðinn gaf Pálmi út þrjú tryggingarbréf þarsem sparisjóðnum var sett að allsherjarveði fasteign áfrýjanda að Holtsbúð 22 íGarðabæ. Um var að ræða tryggingarbréf 15. apríl 1997 að fjárhæð 4.000.000krónur, 16. október 2003 að fjárhæð 30.000.000 krónur og 17. ágúst 2005 aðfjárhæð 13.000.000 krónur. Tryggingarbréfin voru bundin vísitölu og aðviðbættum dráttarvöxtum og kostnaði af vanskilum. Bréf þessi voru árituð umsamþykki áfrýjanda sem þinglýsts eiganda, en skilmálum bréfanna er lýst nánar íhéraðsdómi.Á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 21. mars2009 tók Drómi hf. við eignum sparisjóðsins og tryggingaréttindum sem þeimfylgdu. Með framsali 31. desember 2013 á fyrrgreindum tryggingarbréfum var þeimog skuldum útgefanda þeirra ráðstafað til stefnda. Hann höfðaði síðan mál þettaí því skyni að ganga að eigninni, sem sett var að veði með bréfunum, til aðleita fullnustu á kröfum samkvæmt áðurgreindum skuldabréfum.IIEins og fram kemur í héraðsdómi krafðist áfrýjandi þessað málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu hafnaði dómurinn með úrskurði 2.júní 2015. Áfrýjandi gerir sem fyrr segir aðallega sömu kröfu hér fyrir dómi.Áfrýjandi reisir kröfu sína um frávísun fyrst í stað áþví að fjárkrafa stefnda, sem hann krefst að gert verði fjárnám fyrir, skortilagastoð bæði gagnvart lántaka og áfrýjanda. Heldur áfrýjandi því fram að umhafi verið að ræða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlends gjaldmiðils,en það fari í bága við 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Telur áfrýjandi að leysa þurfi úr þessu vegna kröfu sinnar um frávísun, endaóhugsandi að málið verði rekið áfram nema fjárkrafan verði talin gild. Af þessusökum hafi einnig verið nauðsynlegt að lántaki, Pálmi Sigurðsson, væri annaðhvort aðili að þessu máli eða sérstakt mál rekið á hendur honum um þennanágreining áður en áfrýjanda yrði með dómi gert að þola að fjárnám yrði gert íeign sinni.Þótt talið yrði að skuldabréf 27. nóvember 2003 og 24.nóvember 2005, sem Pálmi gaf út vegna Dráttarbíla, hefðu verið bundin ólögmætrigengistryggingu gat það ekki valdið því að fjárkröfu samkvæmt bréfunum skortilagastoð, eins og ítrekað hefur verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmdHæstaréttar. Þá var engin þörf á aðild útgefanda bréfanna að máli þessu eða aðrekið yrði mál á hendur honum áður en gengið yrði að áfrýjanda með kröfu um aðhenni yrði gert að þola fjárnám í eign sem stóð að veði til tryggingar fyrirskuldabréfunum. Þessum málsástæðum áfrýjanda fyrir kröfu um frávísun málsinsverður því hafnað.Í annan stað reisir áfrýjandi kröfu sína um frávísunmálsins á því að sú fjárkrafa sem stefndi leitar eftir að gert verði fjárnámfyrir hjá sér sé vanreifuð og ruglingsleg. Heldur áfrýjandi því einnig fram aðallur málatilbúnaður stefnda sé mjög óglöggur þannig að ekki sé fullnægtáskilnaði d. og e. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaum skýran málflutning og fullnægjandi reifun máls. Með málsókninni krefst stefndi að áfrýjanda verði gert aðþola fjárnám í eign sinni vegna áðurgreindra tryggingarbréfa 15. apríl 1997,16. október 2003 og 17. ágúst 2005, sem hvíla á eigninni. Stefndi telur að höfuðstóllfjárkröfunnar nemi samtals 98.941.250 krónum eftir að skuldin hafi verið umreiknuðúr japönskum jenum í íslenskar krónur samkvæmt heimild í skuldabréfunum. Viðmeðferð málsins í héraði lagði stefndi fram útreikninga á fjárhæð kröfunnar.Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að málið sé svo vanreifað að vísaberi því frá dómi. Þessi röksemd áfrýjanda fyrir frávísun málsins er því einnighaldlaus og verður þeirri kröfu hennar hafnað. IIIKrafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reistá því að við úrlausn málsins hafi ekki, í samræmi við fyrirmæli f. liðar 1.mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, verið leyst úr þeim málsástæðum sem áfrýjanditefldi fram í málinu til stuðnings sýknukröfu sinni. Í þeim efnum vísaráfrýjandi til þess að hún hafi byggt vörn sína á því að Sparisjóði Reykjavíkurog nágrennis, sem stefndi leiði rétt sinn frá, hafi við lánveitingar ogveðsetningar borið að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahættiog venjur á fjármálamarkaði, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Í þeim efnum hafi sparisjóðnum meðal annars borið að gæta aðfyrirmælum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember2001 í lögskiptum við lántaka og áfrýjanda. Um þessa málsástæðu hafi ekki veriðfjallað af þeirri ástæðu að dómurinn hafi ranglega komist að þeirri niðurstöðuað samkomulagið ætti ekki við vegna þess að áfrýjandi væri ekki ábyrgðarmaður ískilningi þess. Þá heldur áfrýjandi því fram að dómurinn hafi ekki leyst úrþeirri málsástæðu sinni að skuldabréfin 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005,sem Pálmi Sigurðsson gaf út vegna Dráttarbíla til sparisjóðsins, hafi verið meðólögmætri gengistryggingu.Áfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu á því að víkja beritil hliðar veðsetningu á fasteign hennar samkvæmt tryggingarbréfum 15. apríl1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005 til forvera stefnda á grundvelli 36.gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda sé ósanngjarnteða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samningana fyrir sig. Til stuðningsþessari málsástæðu vísar áfrýjandi meðal annars til þess að ekki hafi við síðaritvær veðsetningarnar verið gætt að fyrirmælum fyrrgreinds samkomulags um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ekkiværu efni til að fallast á sýknukröfuna á þessum grunni. Var því leyst úrþessari málsástæðu áfrýjanda. Skiptir þá ekki máli þótt dómurinn hafi talið aðsamkomulagið ætti ekki við þegar þriðji maður samþykkir að eign sín standi aðveði fyrir skuld annars manns, en beinlínis er gert ráð fyrir því í síðarimálslið 2. greinar samkomulagsins að það gildi um slíkar tryggingar.Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu aðfjárkrafa stefnda væri reist á tveimur skuldabréfum í erlendri mynt. Því tókdómurinn afstöðu til og hafnaði þeirri málsástæðu að skuldabréfin hefðu veriðmeð ólögmætri gengistryggingu. Var þetta í samræmi við efni skuldabréfanna þarsem fjárhæð þeirra var tilgreind í erlendum myntum. Þess utan gat umræddmálsástæða ekki haft áhrif á úrslit málsins eins og það liggur fyrir réttinum,enda ekki höfð uppi greiðslukrafa í málinu.Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda um ómerkinguhins áfrýjaða dóms ekki tekin til greina.IVMeð vísan til forsendna héraðsdóms verðurstaðfest sú niðurstaða að stefndi sé réttur aðili málsins. Samkvæmt því verðuráfrýjandi ekki sýknuð á grundvelli aðildarskorts stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991.Eins og áður er rakið gaf Pálmi Sigurðsson útskuldabréf 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005 vegna Dráttarbíla, sem vareinkafirma hans. Með þessu stofnaði hann sjálfur til skulda vegna eiginatvinnurekstrar, enda telst slíkt firma ekki sjálfstæð lögpersóna sem getur áttréttindi eða borið skyldur. Af því leiðir að firmað nýtur ekki aðildarhæfis ískilningi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 31. janúar2008 í máli nr. 216/2007.Með úrskurði 9. október 2008 var bú Pálma tekiðtil gjaldþrotaskipta, en við það féllu allar kröfur á hendur því sjálfkrafa ígjalddaga, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Viðskipti á búinu var ekki lýst kröfu vegna skuldabréfanna en skiptum búsins lauk17. apríl 2009.Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, svosem þeim var breytt með lögum nr. 142/2010, ber þrotamaður ábyrgð á skuldumsínum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafi kröfu verið lýst viðþau og ekki fengist greidd er fyrningu slitið gagnvart þrotamanninum og byrjarþá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptum er lokið.Þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin gildir þessi sami fyrningarfresturum hana, enda fyrnist hún ekki á skemmri tíma. Umrædd breyting á lögum nr.21/1991 öðlaðist gildi 29. desember 2010 og tók til krafna við gjaldþrotaskiptisem þá var ólokið. Ef skiptum á þrotabúi var lokið áður en lögin öðluðust gildifyrndust kröfur, sem þar fengust ekki greiddar og ekki voru fyrndar, á tveimurárum frá gildistökunni nema skemmri tími stæði eftir af fyrningarfrestinum,sbr. 2. gr. laganna. Eftir eðli sínu getur þessi sérregla um fyrningu krafna íkjölfar gjaldþrotaskipta aðeins tekið til skulda einstaklinga, sbr. dómréttarins 15. desember 2016 í máli nr. 306/2016.Svo sem áður segir lauk skiptum á þrotabúi Pálma17. apríl 2009. Af því leiðir að tveggja ára fyrningarfrestur krafna á hendurhonum, sem ekki fengust greiddar við skiptin, án tillits til þess hvort þeimvar lýst við þau, tók að líða 29. desember 2010 við gildistöku laga nr.142/2010 og rann út sama dag á árinu 2012. Fjárkrafa stefnda á hendur Pálmasamkvæmt skuldabréfunum var því fyrnd þegar málið var höfðað á hendur áfrýjanda19. janúar 2015. Stefndi heldur því fram að fjárkrafa sín hafiekki fallið niður vegna gjaldþrotaskipta á búi Pálma, enda hafi skuldabréfinverið gefin út af Dráttarbílum. Það firma hafi ekki verið tekið tilgjaldþrotaskipta og því sé krafan fyrir hendi gagnvart því. Til stuðnings þessuvísar stefndi til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 21/1991 en þar segir að bú einkafirmamanns eða félags verði ekki tekið til gjaldþrotaskipta nema bú þess manns eðaþeirra sem bera ábyrgð á skuldbindingum firmans eða félagsins sé áður tekið tilgjaldþrotaskipta. Svo sem fram kemur í skýringum við þetta ákvæði íathugasemdum með frumvarpi til laganna er tilgangur þess að útiloka sjálfstæðgjaldþrotaskipti af ákveðnu tagi. Er þá gert ráð fyrir að skipti nái í senn tilhlutaðeigandi lögpersónu og þeirra sem bera ábyrgð á skuldbindingum hennar.Þetta fær hins vegar ekki haggað því að skipti á firma, sem skortir aðildarhæfisamkvæmt því sem áður er rakið, geta ekki farið fram. Af því leiðir að firmaðgetur ekki átt réttindi og borið skyldur heldur falla bæði eignir og skuldir tileiganda þess í samræmi við 72. gr. laga nr. 21/1991. Í samræmi við þetta féllfjárkrafa stefnda niður við fyrningu gagnvart skuldara og eiganda firmans.Þegar af þeirri ástæðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda um að henniverði gert að þola fjárnám fyrir fjárkröfu samkvæmt skuldabréfunum í eign sinniá grundvelli tryggingarbréfanna 15. apríl 1997, 16. október2003 og 17. ágúst 2005 þar semveðréttur var veittur í eigninni.Stefnda verður gert að greiða áfrýjandamálskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og ídómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er litið til þess að samhliðaþessu máli var rekið annað mál um samkynja ágreining. Dómsorð:Áfrýjandi, Anna Lóa Marinósdóttir, er sýkn af kröfu stefnda, Hildu ehf.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 21.desember 2015.Málþetta, sem dómtekið var 3. nóvember sl., er höfðað 19. janúar 2015.Stefnandier Hilda hf., Lágmúla 6, Reykjavík. Stefndier Anna Lóa Marinósdóttir, Holtsbúð 22, Garðabæ.Stefnandikrefst þess að stefndu verði gert að þola að fjárnám verði gert fyrir skuldDráttarbíla við stefnanda samkvæmt skuldabréfum útgefnum af Dráttarbílum 27.nóvember 2003 númer 9403 og 24. nóvember 2005 númer 9671, samtals að fjárhæð98.941.250 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 42.521.241 krónu frá 15. maí 2009 til 17. maí 2010 enaf 98.941.250 krónum frá þeim degi til greiðsludags, auk kostnaðar, inn íveðrétt samkvæmt tryggingarbréfum áhvílandi á fasteign stefndu að Holtsbúð 22,Garðabæ, fastanúmer 207-0528: Tryggingarbréf á 1. veðrétti, dagsett 15. apríl1997, upphaflega að höfuðstól 4.000.000 krónur, tryggingarbréf á 2. veðrétti,dagsett 16. október 2003, upphaflega að höfuðstól 30.000.000 krónur ogtryggingarbréf á 3. veðrétti, dagsett 17. ágúst 2005, upphaflega að höfuðstól13.000.000 krónur. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndakrefst sýknu og málskostnaðar. Upphaflegaðalkrafa stefndu var að málinu yrði vísað frá dómi. Leyst var úr þeirri kröfumeð úrskurði dómsins 2. júní 2015. Var frávísunarkröfu stefndu hafnað. IÞann16. apríl 1980 tilkynnti Pálmi Sigurðsson til firmaskrár Garðabæjar að hannhygðist stofna og reka fyrirtæki með ótakmarkaðri ábyrgð, einkafirmaðDráttarbíla. Tilkynning um stofnun fyrirtækisins var birt í Lögbirtingablaðinu.Dráttarbílargáfu út tvö skuldabréf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis (SPRON) 27.nóvember 2003 og 24. nóvember 2005. Bæðiskuldabréfin hafa að geyma yfirskriftina: „Veðskuldabréf í erlendri mynt“ ogsvohljóðandi texta: „Fyrirgreiðsla SPRON er endurlánað erlent lánsfé veitt íformi fjölmyntaláns, þar sem myntir mega á hverjum tíma vera allt að 3 að valiskuldara. Tilskilið er að SPRON hafi aðgang að þeim myntum og SeðlabankiÍslands skrái þær.“ Í skuldabréfinu frá 27. nóvember 2003 erupphafsmyntsamsetning lánsins skráð JPY58.224.163 og JPY 36.023.887 í skuldabréfinu frá 24. nóvember 2005. Í báðumskuldabréfunum segir að lánið endurgreiðist á þeim gjalddögum og með þeimkjörum er greini í bréfinu. Greiðslur verði skuldfærðar á tilgreindan reikningá gjalddaga og skuldbindi lántaki sig til að eiga næga innstæðu til ráðstöfunargreiðslu gjaldfallinnar skuldar. Íþví skuldabréfi sem gefið var út 27. nóvember 2003 er einnig svohljóðandiákvæði: „Standi skuldari ekki í skilum með greiðslu afborgana og/eða vaxta;verði gert árangurslaust fjárnám hjá skuldara eða leiti hann nauðasamninga;hinu veðsetta eigi haldið vel við og/eða veðið rýrnar að mun;vátryggingariðgjöld eða önnur gjöld eigi greidd á réttum tíma; fjárnám gert íhinu veðsetta eða veðið auglýst eða selt nauðungarsölu; eigendaskipti verða áhinni veðsettu eign án þess að aflað hafi verið samþykktar lánveitanda tileigendaskiptanna og yfirtöku lánsins, þá er skuldin öll í gjalddaga fallin ánuppsagnar eða tilkynningar. Gjaldfallnar fjárhæðir umreiknast ávallt ííslenskar krónur. Ber þá að greiða dráttarvexti af skuldinni þannig reiknaðri ísamræmi við 10. gr. sbr. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum.Heimilt er að reikna dráttarvexti af skuldinni allri frá því hún fyrst fellur ígjalddaga af þessum sökum.“ Samhljóðatexti er í skuldabréfinu 24. nóvember 2005 að öðru leyti en því að þar er vísaðtil laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Eldraskuldabréfið var gefið út í Reykjavík 27. nóvember 2003 og er bréfið undirritaðaf Pálma Sigurðssyni f.h. Dráttarbíla. Bréfið er ekki áritað af stefndu. Yngraskuldabréfið var gefið út í Garðabæ 24. nóvember 2005. Pálmi Sigurðssonundirritar skuldabréfið f.h. Dráttarbíla. Skuldabréfið er með áritun Önnu LóuMarinósdóttur í reit sem ber yfirskriftina „Veðheimild“ og „Samþ. framangreindaveðsetningu sem þinglýstur eigandi“ og áritun Pálma Sigurðssonar í reit sem beryfirskriftina „Samþ. maka þinglýsts eiganda“. Skuldabréfin hafa að geymasamhljóða og svohljóðandi áritun: „Skilmálum skuldabréfs breytt skv.yfirlýsingu dags. 20/11 2008“. Samkvæmtskuldabréfinu, útgefnu 27. nóvember 2003, var lánstími þess þrjú ár í senn ogfyrsti gjalddagi 15. maí 2004. Í skuldabréfinu segir: „Greiða skal 1/24 afhöfuðstól ásamt vöxtum á hverjum gjalddaga og eftirstöðvar í einni greiðslu ílokin. Lántaka er heimilt að framlengja láni þessu 3 sinnum til 3 ára í senn efsamkomulag næst um kjör lánsins.“ Í skilmálabreytingu vegna þessa skuldabréfs,dagsettri 20. nóvember 2008, segir að það hafi verið gefið út af Dráttarbílum,upphaflega að fjárhæð 40.000.000 króna í eftirtalinni mynt: JPY 58.224.163.Einnig segir að gjalddagi 17. nóvember 2008 að jafnvirði 4.149.729 króna bætistvið höfuðstól í eftirtöldu hlutfalli mynta: JPY 100%. Þá kemur einnig fram aðnýir skilmálar bréfsins verði þeir að greiða skuli 1/14 af höfuðstól lánsins ásex mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. maí 2010. Vexti skuli greiða á sex mánaðafresti, í fyrsta sinn 15. maí 2009, og að lokagjalddagi sé 15. maí 2010. Enn fremursegir að aðrir skilmálar bréfsins haldist óbreyttir. Í stefnu segir að álokagjalddaga lánsins 15. maí 2010 hafi staða þess verið 56.420.009 krónur. Samkvæmtskuldabréfi, útgefnu 24. nóvember 2005, var lánstími þess þrjú ár í senn ogfyrsti gjalddagi 15. maí 2006. Í skuldabréfinu segir meðal annars að greiðaskuli 1/30 af höfuðstól ásamt vöxtum á hverjum gjalddaga og eftirstöðvar íeinni greiðslu í lokin. Lántaka sé heimilt að framlengja láni þessu fjórumsinnum til þriggja ára í senn náist samkomulag um kjör lánsins. Ískilmálabreytingu vegna þessa skuldabréfs segir að það hafi verið gefið út afDráttarbílum, upphaflega að fjárhæð 18.700.000 króna í eftirtalinni mynt: JPY36.023.997. Einnig segir að gjalddagi17. nóvember 2008 að jafnvirði 2.243.509 króna bætist við höfuðstól íeftirtöldum hlutföllum: JPY 100%. Þá kemur einnig fram að nýir skilmálarbréfsins verði þeir að greiða skuli 1/24 af höfuðstól lánsins á sex mánaðafresti í fyrsta sinn 15. maí 2010. Vexti skuli greiða á sex mánaða fresti, í fyrstasinn 15. maí 2009, og lokagjalddagi sé 15. nóvember 2011. Lánið mættiframlengja þrisvar sinnum til þriggja ára í senn og einu sinni til eins árs meðsama greiðslufyrirkomulagi næðist samkomulag um kjör þess. Enn fremur segir aðaðrir skilmálar bréfsins haldist óbreyttir. Í stefnu segir að lánið hafi falliðí gjalddaga 15. maí 2009 vegna vanskila í samræmi við skilmála 2. gr.skuldabréfsins og hafi staða þess þá verið 42.521.241 króna. Þann15. apríl 1997 gaf Pálmi Sigurðsson f.h. Dráttarbíla út tryggingarbréf aðfjárhæð 4.000.000 króna bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 178,4stig auk vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem leiða kunni afvanskilum og skuldara beri að greiða að skaðlausu. Tryggingarbréfinu varþinglýst 19. ágúst 2005 og hvílir nú á 1. veðrétti fasteignarinnar að Holtsbúð22 í Garðabæ. Bréfið er áritað af stefndu og Pálma Sigurðssyni um samþykkiþinglýsts eiganda. Í tryggingarbréfinu segir að höfuðstóll veðtryggingarsamkvæmt bréfi þessu sé bundinn lánskjaravísitölu með grunnvísitölu 178,4 stig.Höfuðstóll veðtryggingarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölunnifrá grunnvísitölu til þeirrar vísitölu sem í gildi er þegar reyna kunni áveðið. Einnig að standi skuldari ekki í skilum með einhverja þá skuld er bréfiðtryggi, eða verði aðrar vanefndir af hálfu skuldara/veðsala; verði gertárangurslaust fjárnám hjá skuldara eða ábyrgðarmanni fyrir skuld sem veðinu séætlað að tryggja, eða leiti þeir nauðasamnings; hinu veðsetta eigi haldið velvið og eða veðið rýrni að mun; vátryggingariðgjöld eða önnur gjöld eigi greiddá réttum tíma; fjárnám gert í hinu veðsetta eða veðið auglýst eða seltnauðungarsölu; eða eigendaskipti verði á hinni veðsettu eign án þess að aflaðhafi verið samþykktar sparisjóðsins til eigendaskiptanna og yfirtökutryggingarbréfsins, þá sé heimilt að gjaldfella alla skuldina án uppsagnar eðatilkynningar. Verði vanefndir á lánssamningi sem bréfið tryggi beri að greiðadráttarvexti af skuldinni í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjumtíma.Þann16. október 2003 gaf Pálmi Sigurðsson f.h. Dráttarbíla út tryggingarbréf aðfjárhæð 30.000.000 króna bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 227,9 stigauk vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem leiða kunni af vanskilumog skuldara beri að greiða að skaðlausu. Tryggingarbréfinu var þinglýst 16.október 2003 og hvílir nú á 2. veðrétti fasteignarinnar að Holtsbúð 22 íGarðabæ. Bréfið er áritað af stefndu og Pálma Sigurðssyni um samþykki þinglýstseiganda. Í tryggingarbréfinu segir að höfuðstóll veðtryggingar samkvæmt bréfiþessu sé bundinn vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 227,9 stig. Höfuðstóllveðtryggingarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölunni frágrunnvísitölu til þeirrar vísitölu sem í gildi er þegar reyna kunni á veðið.Einnig að standi skuldari ekki í skilum með einhverja þá skuld er bréfiðtryggi, eða verði aðrar vanefndir af hálfu skuldara/veðsala; verði gertárangurslaust fjárnám hjá skuldara eða ábyrgðarmanni fyrir skuld sem veðinu séætlað að tryggja, eða leiti þeir nauðasamnings; hinu veðsetta eigi haldið velvið og eða veðið rýrni að mun; vátryggingariðgjöld eða önnur gjöld eigi greiddá réttum tíma; fjárnám gert í hinu veðsetta eða veðið auglýst eða seltnauðungarsölu; eða eigendaskipti verði á hinni veðsettu eign án þess að aflaðhafi verið samþykktar sparisjóðsins til eigendaskiptanna og yfirtökutryggingarbréfsins, þá sé heimilt að gjaldfella alla skuldina án uppsagnar eðatilkynningar. Verði vanefndir á lánssamningi sem bréfið tryggi beri að greiðadráttarvexti af skuldinni í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjumtíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálag, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð fráog með gjaldfellingardegi til greiðsludags. Þann17. ágúst 2005 gaf Pálmi Sigurðsson f.h. Dráttarbíla út tryggingarbréf aðfjárhæð 13.000.000 króna bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 242,7stig auk vísitöluálags, dráttarvaxta og alls kostnaðar sem leiða kunni afvanskilum og skuldara beri að greiða að skaðlausu. Tryggingarbréfinu varþinglýst 16. október 2003 og hvílir nú á 3. veðrétti fasteignarinnar aðHoltsbúð 22 í Garðabæ. Bréfið er áritað af stefndu og Pálma Sigurðssyni umsamþykki þinglýsts eiganda. Skilmálar bréfsins eru sambærilegir því sem rakiðer að framan. BúPálma Sigurðssonar var tekið til gjaldþrotaskipta 9. október 2008. Engar eignirfundust í búinu og var skiptum á því lokið 17. apríl 2009 án þess að greiðslafengist upp í lýstar kröfur. Lýst var átta kröfum í þrotabúið, samtals aðfjárhæð 21.043.235 krónur. Samkvæmt kröfuskrá skiptastjóra lýsti SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis fimm kröfum í þrotabúið. Í skýrslu skiptastjóra, semtekin var af Pálma 31. október 2008, segir að fyrirtækið Dráttarbílar hafiverið stofnað 1980 í tengslum við jarðvinnuverk og þungaflutninga og að ástæðurgjaldþrots hans hafi verið erfiður rekstur Dráttarbíla. Undirgjaldþrotaskiptunum freistaði Pálmi Sigurðsson þess að leita nauðasamnings umskuldir sínar og sendi meðal annars Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis bréfvegna þess 2. apríl 2009. Samkvæmtþví sem greinir í stefnu nemur höfuðstóll skulda Dráttarbíla, sem PálmiSigurðsson er sagður í ótakmarkaðri ábyrgð fyrir samkvæmt umræddumskuldabréfum, stefnufjárhæðinni 98.941.250 (56.420.009 + 42.521.241) krónum aukvaxta og kostnaðar. Dráttarbílum og stefndu voru send innheimtubréf vegnaskuldabréfanna 1. og 2. október 2014, sem ekki var svarað. Á þeim degi namskuld Dráttarbíla samtals 184.530.503 krónum með dráttarvöxtum og kostnaði. Skuldabréf,víxlar, tryggingarbréf og önnur lánaskjöl í eigu Dróma hf. og Frjálsa hf. voruframseld til stefnanda með umboði 31. desember 2013. Fyrrnefnd tryggingarbréf,útgefin 15. apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005, sem hvíla á 1-3. veðréttií fasteign stefndu að Holtsbúð 22 í Garðabæ voru framselt frá Dróma hf. tilstefnanda með áritun á bréfin 31. desember 2013. IIStefnandikrefst dóms um að stefndu verði gert að þola að fjárnám verði gert í fasteign hennar,Holtsbúð 22 í Garðabæ, vegna skulda Dráttarbíla, sem sé einkafirma meðótakmarkaðri ábyrgð Pálma Sigurðssonar. Skuldin sé reist á tveimurskuldabréfum, tryggð með veði í fasteigninni samkvæmt tryggingarbréfi sem hvíliá 1., 2. og 3. veðrétti eignarinnar. Stefnandi kveður höfuðstól skulda samkvæmtfyrrnefndum skuldabréfum vera 98.941.250 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar.Bæðiskuldabréfin hafi verið gefin út til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis(SPRON). Í kjölfar þess að Fjárnálaeftirlitið hafi vikið stjórn SPRON frá ogskipað skilanefnd yfir sparisjóðinn 21. mars 2009 hafi verið stofnað sérstakthlutafélag, Drómi hf., sem hafi tekið við öllum eignum félagsins og jafnframtöllum tryggingaréttindum, þar með talið öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegumréttindum sem hafi tengst kröfum SPRON. Skuldabréf og tryggingarbréf þau semmálið varði hafi verið framseld stefnanda 31. desember 2013. Stefnandikveður tryggingarbréf vera til tryggingar framangreindri skuld, sem tryggð séumeð 1., 2. og 3. veðrétti í fasteign stefndu. Um sé að ræða tryggingarbréfnúmer 5019, útgefið 15. apríl 1997 af Dráttarbílum. Tryggingarbréfið sé tiltryggingar öllum skuldum Dráttarbíla við SPRON hf. að höfuðstól 4.000.000 krónaauk dráttarvaxta og alls kostnaðar. Sé höfuðstóll bréfsins bundinn vísitöluneysluverðs miðað við grunnvísitölu 178,4 stig. Tryggingarbréfinu hafi veriðþinglýst 18. apríl 1997 og hvíli nú á 1. veðrétti fasteignarinnar. Þá sé um aðræða tryggingarbréf númer 5077, útgefið 16. október 2003 af Dráttarbílum.Tryggingarbréfið sé til tryggingar öllum skuldum Dráttarbíla við SPRON hf. aðhöfuðstól 30.000.000 króna auk dráttarvaxta og alls kostnaðar. Sé höfuðstóllbréfsins bundinn vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 227,9 stig.Tryggingarbréfinu hafi verið þinglýst 16. október 2003 og hvíli nú á 2.veðrétti fasteignar stefndu að Holtsbúð 22 í Garðabæ. Loks sé um að ræðatryggingarbréf númer 5163, útgefið 17. ágúst 2005 af Dráttarbílum.Tryggingarbréfið sé til tryggingar öllum skuldum Dráttarbíla að höfuðstól13.000.000 króna auk dráttarvaxta og alls kostnaðar. Sé höfuðstóll bréfsinsbundinn vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 242,7 stig.Tryggingarbréfinu hafi verið þinglýst 19. ágúst 2005 og hvíli nú á 3. veðréttifasteignar stefndu að Holtsbúð 22 í Garðabæ.Stefndu hafi verið sent innheimtubréf 1.október 2014 sem hún hafi ekki brugðist við. Skuld Dráttarbíla á þeim degi hafiverið samtals 184.530.503 krónur með dráttarvöxtum og kostnaði. Stefnda séeigandi hinnar veðsettu eignar. Þar sem skuld Dráttarbíla við stefnanda hafiekki verið greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir stefnanda sé stefnandanauðsynlegt að höfða málið til að fá aðfararhæfan dóm til að gera fjárnám inn íveðrétt samkvæmt fyrrgreindum tryggingarbréfum, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 1. gr.laga nr. 90/1989 um aðför, og eftir atvikum í kjölfarið að selja hina veðsettueign nauðungarsölu til fullnustu kröfu stefnanda. Aðalskuldarinn, Dráttarbílar,sé einkafirma Pálma Sigurðssonar sem beri ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingumfirmans.Hvaðlagarök varðar vísar stefnandi til almennra reglna veðréttarins auk laga nr.90/1989 um aðför, en samkvæmt lögunum sé stefnanda nauðsynlegt að fá dóm umheimild til aðfarar svo að fullnusta megi veðið með aðför og síðarnauðungarsölu. Þá vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningaréttarum skuldbindingargildi samninga. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 32. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr.130. gr. sömu laga. IIIStefndakveður kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi reista á því að stefnandi sé ekkiréttur aðili að þessu máli og hafi ekki gilt framsal á skuldabréfunum til sín.Því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu vegna aðildarskorts stefnanda,sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandibyggi kröfur sínar í málinu á því að Pálmi Sigurðsson beri ótakmarkaða ábyrgð áframangreindum skuldum einkafirma síns, Dráttarbíla, og sé það ágreiningslaust.Stefnandi geri hins vegar aðeins kröfu um að fá aðfararhæfan dóm á hendurstefndu fyrir stefnufjárhæðinni auk vaxta og kostnaðar. Hvorki séu gerðarkröfur í málinu á hendur Pálma né Dráttarbílum. Bú Pálma og þar með einkafirmahans Dráttarbíla hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjaness 9. október 2008. Við það hafi allar kröfur á hendur þrotabúi Pálmaog Dráttarbíla sjálfkrafa fjallið í gjalddaga án tillits til þess sem áðurkunni að hafa verið umsamið eða ákveðið með öðrum hætti, sbr. 1. mgr. 99. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með lögum nr. 142/2010 um breytingu ánefndum lögum hafi verið gerð sú breyting á 2. mgr. 165. gr. nefndra laga aðhafi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau séfyrningu slitið gagnvart þrotamanninum og byrji þá nýr tveggja árafyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptunum sé lokið, sem í tilvikiPálma og Dráttarbíla og hér um ræði hafi verið 17. apríl 2009. Þótt kröfu hafiekki verið lýst við skiptin eins og hér eigi við um fjárkröfu stefnanda gildiþessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki á skemmri tíma.Þessi breytingalög hafi tekið gildi 29. desember 2010 og samkvæmt 2. gr.laganna taki þau til krafna við gjaldþrotaskipti sem þá hafi verið ólokið ogeinnig til krafna í þrotabú sem skiptum hafði verið lokið á fyrir gildistökulaganna eins og hér eigi við í tilviki Pálma og Dráttarbíla, skuldara umræddraskuldabréfa. Fyrnist kröfur í þau þrotabú á tveimur árum frá gildistöku lagannanema skemmri tími stæði þá eftir af fyrningarfresti. Stefnandi hafi ekki meðmálssókn slitið fyrningu fjárkrafna sinna í málinu á grundvelli umræddraskuldabréfa með þeim hætti sem honum hafi verið unnt að uppfylltum skilyrðum 2.mgr. 1. gr. nefndra breytingalaga.Samkvæmt þessu sé því haldið fram af hálfu stefnda að stefnukröfurnarséu fallnar niður fyrir fyrningu. Fjárkrafa stefnanda sé því ógild og hafistefnandi sökum þess glatað rétti sínum til efnda samkvæmt skuldabréfunum bæðiá hendur skuldaranum og stefndu. Því verði stefnanda ekki með aðfararhæfum dómiveitt heimild til þeirrar fjárnámsgerðar sem hann krefst í málinu í fasteignstefndu að Holtsbúð 22 í Garðabæ samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Beri því að sýknastefnda af öllum kröfum stefnanda. Samkvæmt4. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttindafyrnist kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum á fjórum árum frá þeim degi, erkrafan var gjaldkræf, sbr. 1. málslið 5. gr. nefndra laga. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. sömu laga slíturmálsókn fyrningu. Nefnd lög gildi um þær kröfur sem stefnandi hafi uppi í þessumáli, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, þar sem kveðiðsé á um að þau lög öðlist gildi 1. janúar 2008 og gildi einvörðungu um þærkröfur sem stofnast eftir gildistöku laganna, sem hér sé ekki raunin. Stefnandibyggi kröfur sínar á því að greiðslufall það á skuldabréfunum sem að framan sélýst hafi orðið 15. maí 2009. Lánin hafi þá verið gjaldfelld í samræmi viðskilmála skuldabréfanna, en eins og áður segi féllu hins vegar allar kröfur,þar með taldar kröfur samkvæmt skuldabréfunum, á hendur þrotabúi Pálma ogDráttarbíla sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar um töku bús hanstil gjaldþrotaskipta 9. október 2008. Stefnufjárhæðin sé vanreifuð, en á þvíbyggt af stefnanda að hún standi saman af gjaldföllnum höfuðstól lánanna 15.maí 2009, umreiknuðum í íslenskar krónur, ásamt samningsvöxtum til þess dags oghafi þá orðið gjaldkræf í samræmi við framangreinda skilmála skuldabréfanna aukdráttarvaxta af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð, 42.521.241 króna, frá15. maí 2009 vegna skuldabréfsins frá 24. nóvember 2005, og að viðbættum56.420.009 krónum frá 17. maí 2010 vegna skuldabréfsins frá 27. nóvember 2003.Þrátt fyrir það hafi stefnandi eða þeir sem hann leiði rétt sinn frá ekki hafiðinnheimtuaðgerðir sem slitið gætu fyrningu fyrr en með stefnu í þessu máli semþingfest hafi verið 28. janúar 2015. Hafi þá verið liðin meira en fjögur ár fráþví að krafan hafi orðið gjaldkræf og hún því fyrnd samkvæmt 4. tölulið 3. gr.laga nr. 14/1905. Krefjist stefnda einnig sýknu af öllum kröfum stefnanda áþeim grunni. Stefndakveðst byggja á því að hún sé ábyrgðarmaður á umræddum skuldum PálmaSigurðssonar og einkafirma hans Dráttarbíla í skilningi 2. og 3. mgr. 2. gr.laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 og stefnandi og forverar hans, það er þeir semhann leiði rétt sinn frá, lánveitendur í skilningi 1. mgr. 2. gr. þeirra. Þeirhafi ekki tilkynnt stefndu um framsal réttinda sem reist séu á ábyrgðinni eðalánum þeim sem ábyrgðin standi til tryggingar á, svo sem þeim hafi verið skyltsamkvæmt 3. gr. laganna. Hafi stefnda því ekki sem ábyrgðarmaður glataðmótbárurétti gagnvart framsalshafa sem sé stefnandi þessa máls. Með vísan til framangreinds hafi SparisjóðurReykjavíkur og nágrennis, svo og Drómi ehf. og Frjálsi ehf., vitað eða átt aðvita um gjaldþrot Pálma og þar með einkafirma hans Dráttarbíla.Löginum ábyrgðarmenn hafi tekið gildi 4. apríl 2009 og taki samkvæmt 12. gr. þeirratil ábyrgða sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku þeirra að frátalinni 4.gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. Tilkynningar samkvæmt 1. mgr. 7. gr.laganna hafi aldrei verið sendar stefndu frá því að lögin hafi tekið gildi 4.apríl 2009, og hún aldrei móttekið allan þann tíma, né heldur frá því að húnhafi gengist í ábyrgð sína með útgáfu tryggingarbréfanna á árunum 1997, 2003 og2005. Stefndu hafi bæði verið ókunnugt um gjaldþrot Pálma Sigurðssonar ogDráttarbíla og lok á skiptum þess þrotabús og hafi einnig algjörlega veriðókunnugt um vanefndir hans á greiðslu framangreindra skuldabréfa þar tilstefnan í málinu hafi verið birt henni. Ábyrgðarmaður skuli samkvæmt 2. mgr. 7.gr. nefndra laga vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldusamkvæmt 1. mgr. 7. gr. og ef vanræksla sé veruleg skuli ábyrgð falla niður.Byggi stefnda á því að þessi vanræksla sé veruleg í þessu máli eða í nær sex árfrá gildistöku nefndra laga 4. apríl 2009 og því skuli greindar ábyrgðir hennarfalla niður. Krefjist stefnda einnig sýknu á þeim grunni. Verðistefnda ekki sýknuð af framangreindum ástæðum kveðst hún krefjast sýknu á þeimforsendum að hún sé ekki með réttu og á skuldbindandi hátt ábyrgðarmaður áskuldunum samkvæmt skuldabréfunum þar sem stefnandi eða réttara sagt sá sem hannleiði rétt sinn frá hafi ekki, þegar stefnda hafi undirgengist ábyrgðir sínarmeð veðsetningu fasteignar sinnar samkvæmt tryggingarbréfunum þremur, farið aðreglum um mat á greiðslugetu o.fl. samkvæmt Samkomulagi um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga 1. nóvember 2001 milli Samtaka banka ogverðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Sambands íslenskra sparisjóðaf.h. sparisjóða, Neytendasamtakanna og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda,sbr. áður Samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998, ogalmennum reglum um kröfuábyrgð. Stefnda haldi því fram að bæði viðlánveitingarnar til Pálma og Dráttarbíla og sérstaklega áður en hún hafiundirgengist veðábyrgðirnar, sbr. 2. gr. samkomulagsins, hafi lánveitanda boriðað meta greiðslugetu greiðanda og skuldara, Pálma Sigurðssonar persónulega ogvegna einkafirma hans Dráttarbíla, í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 3. gr.nefnds samkomulags og fyrirmæli annarra ákvæða 3. gr., enda hafi það veriðskylt þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en1.000.000 króna, sem hér hafi samtals verið að fjárhæð 58.700.000 krónurupphaflega og með þeirri miklu áhættu sem hafi fylgt því að lánin vorugengistryggð miðað við erlenda mynt. Lánveitandi hafi ekki framkvæmt slíktgreiðslumat sem honum hafi verið skylt og hafi hann engar upplýsingar veittstefndu í samræmi við fyrirmæli 4. gr. samkomulagsins áður en tilveðsetningarinnar var stofnað né heldur eftir það þegar lánin voru veitt meðútgáfu skuldabréfanna. Þá hafi stefnandi vanrækt að tilkynna stefndu um vanskilá skuldabréfunum, sem skyldi gert innan 30 daga frá greiðslufalli skuldara, ogeinnig algjörlega vanrækt skyldu um að tilkynna henni við hver áramót skriflegaum hvaða kröfum hún væri í ábyrgð fyrir, hverjar eftirstöðvar þeirra væru,hvort þær væru í vanskilum og hversu mikil vanskil væru ef um þau væri að ræða.Samkvæmt því ákvæði hafi lánveitandi og brotið gegn því banni að breyta ekkiskilmálum lánanna sem tryggð voru með veðum stefndu, nema með samþykki hennar semábyrgðarmanns. Samkvæmt þessu hafi lánveitandinn ekki við veðsetningar stefnduvísað í samkomulagið í samræmi við fyrirmæli 9. gr. samkomulagsins né heldurtilgreint fjárhæðir skuldbindinga stefndu samkvæmt skuldabréfunum. Þá hafilánveitandinn vanrækt að beita sér fyrir endurnýjun eldri veðsetninga stefndu15. apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005 sem ekki heldur tilgreinduskuldbindingu stefndu samkvæmt skuldabréfunum sem stofnað var til með útgáfuþeirra eftir þau tímamark eða 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005. Sé þvíhaldið fram af hálfu stefndu að engin skilyrði samkomulagsins gagnvart stefndusem ábyrgðarmanni hafi verið uppfyllt af hálfu lánveitanda eða réttartaka hans.Byggi stefnda á því að ekkert greiðslumat hafi farið fram í samræmi við umrættsamkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga til grundvallar þeirriveðábyrgð sem stefnandi reisi kröfur sínar á, hvorki skuldabréfunum tveimur, nétryggingarbréfunum. Stefndabyggi einnig á því að hafi slíkt greiðslumat verið framkvæmt hafi það ekkiverið kynnt henni sjálfri eins og borið hafi að gera og áður greini. Lánveitandinn hafi því á þessum tíma vanræktað gæta að reglum samkomulagsins um mat á greiðslugetu og fleira beint ogpersónulega gagnvart stefndu. Það samrýmist ekki tilgangi og markmiðumsamkomulagsins að skuldarinn/greiðandinn afli ábyrgðanna utan starfstöðvarlánveitandans eins og tilfellið sé hér. Lánveitandanum hafi sjálfum borið aðfara eftir skyldum sínum samkvæmt samkomulaginu með persónulegum og beinumsamskiptum við stefndu. Það hafi hann vanrækt og veðábyrgð stefndu samkvæmttryggingarbréfunum beri því að virða að vettugi. Stefnda haldi því einnig framað skuldarinn Pálmi Sigurðsson, ásamt Dráttarbílum hefði ekki staðistgreiðslumat hefði slíkt mat farið fram á grundvelli fullnægjandi og réttraupplýsinga um greiðslugetu skuldarans. Byggi stefnda á því að stefnandi verðiað bera hallann af allri þeirri óvissu sem um þetta sé, svo og því hvort stefndahefði gengist í ábyrgðina ef réttilega hefði verið staðið að gerð greiðslumats.Með vísan til framangreinds byggi stefnda á því að ábyrgðir hennar séu ógildar.Það sé á ábyrgð stefnanda að hafa látið hjá líða að meta greiðslugetu útgefandaskuldabréfanna og eftir atvikum gera stefndu sem ábyrgðarmanni grein fyrir þvíef niðurstaða mats benti til að skuldarinn gæti ekki staðið undirskuldbindingum sínum. Stefnda hafi mátt treysta því að lánveitandinn, sem stórtfjármálafyrirtæki með fjölda sérfræðinga og mikla þekkingu í lánsviðskiptum ásínu sviði, gætti að skyldum sínum um gerð vandaðs og trúverðugs greiðslumatsog að hagsmunir viðskiptavina almennt og lántaka, og þess sem veitti veð tiltryggingar umræddum lánum, væru þá sérstaklega hafðir að leiðarljósi, sbr. tilhliðsjónar 4. gr. og 6. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og reglur umgóða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja og venjur, sbr. 19. gr. laga umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Af framangreindum ástæðum beri að sýkna stefnduaf kröfum stefnanda. Samkvæmtframangreindu, og miðað við þær skyldur sem hafi hvílt á lánveitanda semfjármálafyrirtæki og samsamaðar verði stefnanda og hann beri ábyrgð á semréttartaki hans, sé með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga því haldið fram að það sé ósanngjarnt og andstættgóðri viðskiptavenju af stefnanda að bera fyrir sig og byggja rétt á fyrrgreindumábyrgðum stefndu samkvæmt tryggingarbréfinu vegna framangreindra atvika ogefnis láns- og veðsamninganna. Eins og hér standi á verði stefnandi að berahallann af óvissu um hvort stefnda hefði veitt veðheimild í fasteign sinnihefði hann fengið þær upplýsingar sem lánveitandanum hafi borið með réttu aðveita um greiðslugetu skuldarans og þýðingu meintrar ábyrgðar hans. Sé í þessusambandi einnig lögð áhersla á að samningsstaða aðila hafi verið mjög ójöfnbæði við lántökurnar og útgáfu tryggingarbréfanna, enda lánveitandinn stórt ogsérhæft fjármálafyrirtæki sem starfaði á grundvelli opinbers leyfis og til þesshafi mátt gera ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu á sviði lánastarfsemi og vönduðvinnubrögð samkvæmt óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4.og 6. gr. laga nr. 33/2003. Skyldur stefnanda hafi því verið enn ríkari en ellaað misnota ekki aðstöðu sína til þess að ná óeðlilega hagstæðum kjörum fyrirsig gagnvart stefndu. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að gæta að því að ekkiværi brotið á rétti stefndu með ólögmætum samningsákvæðum eða samningsskilmálumlánssamninganna sem hann felli undir veðábyrgðir stefndu. Það sé andstætt góðumviðskiptaháttum SPRON, forvera stefnanda, sem sparisjóðs og lánveitanda og aukþess ósanngjarnt og verulega íþyngjandi fyrir stefndu. Stefnda hafi aftur ámóti ekki búið yfir neinni sérstakri menntun eða þekkingu á því sviði sem hérum ræði. Samningarnir sem um sé deilt í þessu máli hafi verið liður í starfsemiannars aðilans, lánveitandans sem fjármálafyrirtækis, en ekki liður í starfsemihins aðilans, neytandans, stefndu í þessu máli. Af hálfu stefndu sé ítrekað aðallar forsendur að baki lánssamningsgerðunum og veðtryggingarsamningnum íupphafi hafi breyst stefndu í óhag og valdið því að hún sé mun verr sett en húnhafi verið þá og staða aðila breyst í verulegum mæli frá því að samningarnirhafi verið gerðir. Það sé því einnig bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnandaað bera ákvæði þeirra fyrir sig vegna atvika sem síðar hafi komið til og valdiðþví að verulega hallar á stefndu hvað þetta varði. Samkvæmt öllu framangreindusé skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda veðsetninguna fullnægt.Krefjist stefnda sýknu á þeim grunni verði ekki á áðurgreindar sýknuástæðurfallist. Tilstuðnings ógildis málsástæðum sínum kveðst stefnda vísa til hins sérstakalagaboðs sem fram komi í ákvæði til bráðabirgða í lögum um ábyrgðarmenn nr.32/2009 og athugasemdum með því ákvæði í frumvarpi til þeirra laga, að heimiltsé að víkja ábyrgð til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og að í tilvikiábyrgðarmanna við beitingu framangreindrar almennrar ógildingarreglusamningalaganna verði litið til þeirra aðstæðna á fjármálamarkaði sem hafiverið undanfari laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakraaðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. nr. 125/2008 og þeirra atvika er hafi leitttil setningar laganna. Þau sérstöku atvik hafi orðið við efnahags- oggengishrunið í landinu árið 2008 að lánasamningarnir og veðábyrgðir stefnduleiði til ósanngjarnar niðurstöðu bæri stefndu að efna lánssamningana ogveðábyrgðirnar samkvæmt efni sínu. Forsendur fyrir efndum hennar samkvæmt efniþeirra hafi brostið. Þessi löggjafarvilji eigi einnig við varðandi skuldarannsjálfan og skýringu þá- og núgildandi ógildingarreglu samningalaga umréttarstöðu stefndu. Verðistefnda talin bundin af þeim veðábyrgðum sem hér séu til umfjöllunar ségreiðslubyrði stefndu samkvæmt þeim henni óviðráðanleg og þá sérstaklega eftirhrun íslensku bankanna í október 2008 og í framhaldi af því og setningu laganr. 125/2008. Haldi stefnda því fram að lánveitandinn hafi, þegar er hann hafiveitt umrætt lán og einnig síðar, vitað eða mátt vita um að þróunin yrði þessiog stefndu svo mjög í óhag sem raun ber vitni og lánveitanda í hag að samaskapi. Við þeirri áhættu hafi lánveitanda borið að vara stefndu. Það hafi hannekki gert og sé það andstætt góðum viðskiptaháttum banka og sparisjóða.Lánveitandinn hafi á þessum tíma eins og aðrar fjármálastofnanir tekið stöðu gegníslensku krónunni, en samt ráðlagt lántakanum að taka lán með gengistryggingugagnvart erlendum myntum. Á því sé byggt af hálfu stefndu að lánveitandanumhafi borið að leita sérstaks samþykkis stefndu fyrir því að veðábyrgð hennar samkvæmttryggingarbréfunum sem hún gaf út 15. apríl 1997, 16. október 2003 og 24.nóvember 2005 stæðu til tryggingar síðar útgefnum skuldabréfum Dráttarbíla 27.nóvember 2003 og 17. ágúst 2005. Fyrst hann hafi ekki gert svo beri að sýknastefndu af öllum kröfum stefnanda. Sömuleiðis beri stefnanda því að afléttatryggingarbréfunum af fasteign stefndu. Stefndakveðst mótmæla öllum málsástæðum stefnanda í stefnu sem röngum ogþýðingarlausum. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé sérstaklega mótmælt semvanreifaðri og órökstuddri og þess krafist að dráttarvextir verði ekki dæmdirfrá fyrra tímamarki en uppkvaðningu héraðsdóms. Stefnandi hafi ekki virt þálagaskyldu að eftir gjalddaga skuli kröfuhafi senda eina skriflega viðvörunþess efnis að vænta megi frekari innheimtuaðgerða verði krafa eigi greidd innan10 daga frá sendingu viðvörunar og að láta koma fram í viðvörun meðal annarssundurliðun kröfu, hver sé höfuðstóll og hverjar séu viðbótarkröfur, svo semdráttarvextir og innheimtuþóknun. Auk þessa sé vísað til almennra reglna samninga-og kröfuréttarins um stofnun, efndir, ábyrgð, loforð og lok kröfuréttinda ogreglna um kröfuábyrgð og skyldur lánveitanda gagnvart ábyrgðarmanni, þar meðtalið um tillitsskyldu lánveitanda gagnvart ábyrgðarmanni, ógildingarreglnasamningaréttar og óskráðra réttarreglna um brostnar forsendur.Málskostnaðarkrafa stefndu byggist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. og 2. mgr. 130. gr. IVÍmáli þessu leitar stefnandi dóms um heimild til að fá gert fjárnám í fasteignstefndu fyrir skuld Dráttarbíla. Skuldin er byggð á tveimur skuldabréfum íerlendri mynt. Skuldari bréfanna er einkafirmað Dráttarbílar. Krafa stefnandalýtur ekki að því að stefnda greiði umræddar skuldir, en málið varðar veðkröfuán persónulegrar ábyrgðar veðsalans.Dagana15. apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005 undirritaði stefndatryggingarbréf til tryggingar öllum skuldum Dráttarbíla við SparisjóðReykjavíkur og nágrennis að höfuðstól 4.000.000 króna, 30.000.000 króna og 13.000.000 króna, auk dráttarvaxta og kostnaðar við innheimtuaðgerðir. Höfuðstóllbréfanna skyldi bundinn vísitölu neysluverðs miðað við tilgreinda grunnvísitöluí hverju bréfi. Með tryggingarbréfunum var fasteign stefndu að Holtsbúð 22 íGarðabæ sett að veði og hvíla bréfin nú á 1., 2. og 3. veðrétti í fasteigninni.Dráttarbílargáfu út tvö skuldabréf í erlendri mynt til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis.Hið fyrra er númer 9403 og var gefið út 27. nóvember 2003, upphaflega að fjárhæð 58.228.163japönsk yen. Hið seinna er númer 9671 og var gefið út 24. nóvember 2005,upphaflega að fjárhæð 36.023.887 japönsk yen. Bæði skuldabréfin báru svokallaðaLIBOR vexti auk nánar tiltekins álags. Samkvæmt vottorði fyrirtækjaskrárRíkisskattstjóra frá 26. júní 2015 eru Dráttabílar einkafirma PálmaSigurðssonar en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 9. október 2008. Vanskilurði á skuld samkvæmt báðum skuldabréfunum og voru stefndu og Dráttarbílum sendinnheimtubréf vegna þessa 1. og 2. október 2014. Enn fremur voru stefndu ogDráttarbílum send innheimtubréf 16. júní 2010 og þeim birt greiðsluáskorun 6.september 2011 vegna vanskila á skuldabréfi útgefnu 24. nóvember 2005. Krafastefndu um sýknu af kröfu stefnanda er meðal annars byggð á því að stefnandi séekki réttur aðili málsins og hafi ekki gilt framsal á skuldabréfunum til sín.Því beri að sýkna stefndu vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Fyrirliggur í málinu að með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009 var stjórnSparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. (SPRON hf.) vikið frá störfum ogskilanefnd skipuð yfir sparisjóðinn. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var byggð áheimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laganr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakraaðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Í kjölfarið var stofnað sérstakt hlutafélag,Drómi hf., sem tók við öllum eignum og skuldum sparisjóðsins, þar með töldumkröfum samkvæmt skuldabréfum og tryggingaréttindum. Af dómi Hæstaréttar Íslandsí málinu númer 672/2013 verður ráðið að ekki sé að lögum nauðsynlegt að áritunum sérstakt framsal fari fram í hverju einstöku tilviki milli aðila, í þessutilviki frá SPRON hf. til Dróma hf. og síðar til stefnanda málsins. Þó liggurfyrir að bæði fyrrnefnd skuldabréf útgefin 27. nóvember 2003 og 24. nóvember2005 og tryggingarbréf þau sem nú hvíla á 1., 2. og 3. veðrétti í eign stefnduað Holtsbúð 22 í Garðabæ voru framseld frá Dróma hf. til stefnanda með áritun ábréfin 31. desember 2013. Einnig voru skuldabréf, víxlar, tryggingarbréf ogönnur lánaskjöl í eigu Dróma hf. og Frjálsa hf. framseld til stefnanda samkvæmtumboði 31. desember 2013. Samkvæmt þessu verður stefnda ekki sýknuð ágrundvelli aðildarskorts stefnanda. Stefndabyggir sýknukröfuna einnig á því að stefnukrafan sé fallin niður fyrirfyrningu. Byggt er á því að fjárkrafa stefnanda sé ógild og stefnandi hafiglatað rétti sínum til efnda samkvæmt skuldabréfunum bæði á hendur skuldaranumog stefndu. Verði stefnanda ekki veitt heimild til þeirrar fjárnámsgerðar semhann krefjist í fasteign stefnda með aðfararhæfum dómi. Þá vísar stefnda til 4.töluliðar 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda ogbyggir á því að kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum fyrnist á fjórum árumfrá því krafan varð gjaldkræf. Byggir stefnda á því að greiðslufall hafi orðiðá skuldabréfunum 15. maí 2009 og hafi þau þá verið gjaldfelld í samræmi viðskilmála þeirra. Einnig vísar stefnda til þess að allar kröfur á hendurþrotabúi Pálma Sigurðssonar og einkafirma hans, Dráttarbílum, þar með taldarkröfur samkvæmt skuldabréfunum, hafi fallið sjálfkrafa í gjalddaga við töku búshans til gjaldþrotaskipta með úrskurði 9. október 2008. Innheimtuaðgerðir sem slitið gætu fyrninguhafi ekki verið hafnar fyrr en með stefnu í málinu sem þingfest hafi verið 28.janúar 2015, en þá hafi meira en fjögur ár verið liðin frá því að krafan varðgjaldkræf og hún því fyrnd samkvæmt 4. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905. Semfyrr segir var bú Pálma Sigurðssonar var tekið til gjaldþrotaskipta 9. október2008. Lauk skiptum í búinu 17. apríl 2009. Samkvæmt 5. gr. laga umgjaldþrotaskipti o.fl. verður bú einkafirma manns ekki tekið tilgjaldþrotaskipta nema bú þess manns eða þeirra sem ábyrgð bera á skuldbindingumfirmans hafi áður verið tekin til gjaldþrotaskipta. Þrátt fyrir að bú PálmaSigurðssonar hafi verið tekið gjaldþrotaskipta á hið sama ekki við umeinkafirma hans, Dráttarbíla, en samkvæmt fyrrnefndu vottorði fyrirtækjaskrárRíkisskattstjóra 26. júní 2015 er einkafirmað Dráttarbílar á fyrirtækjaskrá oger því ennþá til. Því liggur fyrir að kröfur á hendur Dráttarbílum hafa ekkifallið sjálfkrafa í gjalddaga við gjaldþrot Pálma Sigurðssonar, sbr. 1. mgr.99. gr. laga um gjaldþrotaskipti eins og stefndi heldur fram, enda umsjálfstæðan lögaðila að ræða. Einkafirmað Dráttarbílar hefur samkvæmt þessuhvorki verið tekið til gjaldþrotaskipta né verið afskráð úr firmaskrá. Ekki erþví unnt að fallast á það með stefndu að kröfur stefnanda séu fallnar niðurfyrir fyrningu, hvorki samkvæmt 3. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningskulda og annarra kröfuréttinda, né samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl., en stefnda hefur einnig vísað til þess til stuðningssýknukröfu sinni, að tveggja ára fyrningarfrestur frá skiptalokum á búi PálmaSigurðssonar eigi að gilda um kröfur stefnanda. Fjárkröfurstefnanda á hendur Dráttarbílum eru sem fyrr segir samkvæmt tveimurskuldabréfum, útgefnum 27. nóvember 2003 og 24. nóvember 2005. Slíkar kröfurfyrnast á 10 árum samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905, sbr. nú 1. málslið1. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Fram er komið aðfirmað Dráttarbílar hefur ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta og því gildafyrningarreglur gjaldþrotaskiptalaga ekki um kröfur stefnanda á hendurDráttarbílum. Dómkrafa stefnanda á hendur stefndu varðar eins og fram er komiðað stefndu verði gert að þola að fjárnám verði gert í fasteign hennar fyrirskuld Dráttarbíla samkvæmt fyrrnefndum tryggingarbréfum útgefnum 15. apríl1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005. Fyrir liggur að stefnda undirritaðitryggingarbréfin. Með þeim undirritunum veitti stefnda forvera stefnanda,Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, heimild til að setja að veði tilgreindafasteign sína til að tryggja skaðleysi sparisjóðsins, en bakaði stefndu ekkigreiðsluskyldu gagnvart stefnanda. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 umfyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrnist slíkur réttur ekki, óháðfyrningu þeirrar skuldar sem að baki veðréttinum stendur. Stefnda er bundin afveðrétti stefnanda í eign sinni, enda eru réttindi hans ekki fallin niður fyrirfyrningu. Sýknukrafastefndu er ennfremur á því byggð að hún sé ábyrgðarmaður í skilningi 2. og 3.mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en stefnandi hafnar því að lögumnr. 32/2009 verði beitt til þess að víkja til hliðar lögum um samningsveð nr.75/1997. Undirritunstefndu á fyrrnefnd tryggingarbréf fól ekki í sér ábyrgð á skuld Dráttarbíla ogverður ekki jafnað við slíka skuldbindingu. Í athugasemdum með 2. gr. ífrumvarpi til laga nr. 32/2009 um ábyrgðamenn segir að frumvarpið taki bæði tilþess þegar einstaklingur gengst í persónulega ábyrgð og þegar hann veitir veð íeignum sínum til tryggingar efndum. Þegar um persónulega ábyrgð er að ræðastanda að meginstefnu til allar eignir viðkomandi til tryggingar efndumlánsins. Þegar veitt er veð er á hinn bóginn tilgreind eign eða eignir semstanda til tryggingar efndum. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveðöðlast veðréttur réttarvernd við þinglýsingu í fasteignabók í samræmi viðákvæði þinglýsingalaga. Af fyrrnefndum athugasemdum í frumvarpi til laga umábyrgðamenn þykir ljóst að veðréttindi og persónuleg ábyrgð veðsala þurfa ekkiað fara saman eða fylgjast að. Ekki er gerð fjárkrafa á hendur stefndu í málinuen við það miðað að stefnda sé veðsali sem hafi samþykkt veðsetningu eignarsinnar án persónulegrar ábyrgðar til tryggingar skuld Dráttarbíla viðstefnanda. Er niðurstaða dómsins því sú að um sé að ræða veðréttindi ánpersónulegrar ábyrgðar veðsala. Af því leiðir að stefnda er ekki ábyrgðarmaðurí skilningi laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og verður ekki fallist á þausjónarmið stefndu. Sama á einnig við um sjónarmið stefndu að baki sýknukröfu hennarað forverar stefnanda hafi ekki farið eftir reglum um mat á greiðslugetusamkvæmt Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga 1. nóvember 2001.Ákvæði samkomulagsins geta ekki komið til álita við úrlausn á ágreiningi aðila.Afhálfu stefndu er enn fremur byggt á því að miðað við skyldur stefnanda semfjármálafyrirtækis sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af honum aðbera fyrir sig og byggja rétt á ætlaðri ábyrgð stefndu samkvæmt tryggingarbréfunum.Sé það vegna atvika sem byggt sé á af hálfu stefndu, efni skuldabréfanna ogveðsamninganna, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Þá vísar stefnda að auki til þess að samningsstaða aðila hafiverið ójöfn, bæði við sjálfar lántökurnar og útgáfu tryggingarbréfanna. Gerahafi mátt ríkar kröfur til stefnanda um sérfræðiþekkingu til lánastarfsemi ogvönduð vinnubrögð samkvæmt óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002um fjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Samkvæmtþví sem rakið er að framan hefur dómurinn hafnað þeirri málsástæðu stefndu að húnsé ábyrgðarmaður í skilningi 2. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn að því er tekurtil persónulegrar ábyrgðar á skuldum Dráttarbíla. Með vísan til þess færdómurinn ekki séð að nokkur efni séu til þess að fallast á síðastnefndarmálsástæður stefndu sem teflt er fram með skírskotun til nefndra laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki og þágildandi laga nr. 33/2003 verðbréfaviðskipti. Að matidómsins hefur stefnda ekki rennt haldbærum rökum undir fullyrðingar sínar ogkoma þær ekki til álita. Samkvæmtöllu framanröktu er ekki fallist á að stefnda hafi fært haldbær rök fyrir kröfusinni um sýknu í málinu. Til þess er að líta að krafa stefnanda er reist áfjárkröfu samkvæmt tveimur skuldabréfum í erlendri mynt. Slík krafa fyrnist á10 árum. Aðalskuldari er einkafirmað Dráttarbílar, sem hvorki hefur veriðslitið né tekið til gjaldþrotaskipta. Til tryggingar fjárkröfum stefnanda erveðréttur í fasteign stefndu, sem er gildur að lögum. Veðkrafan er ánpersónulegrar ábyrgðar veðsalans, enda er stefnda ekki krafinn um greiðsluskuldarinnar. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú að taka beri til greinakröfu stefnanda í málinu og verður stefndu gert að þola að fjárnám verði gertfyrir skuld Dráttarbíla inn í veðrétt samkvæmt nefndum tryggingarbréfum frá 15.apríl 1997, 16. október 2003 og 17. ágúst 2005 eins og nánar greinir ídómsorði. Meðvísan til niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekiðmið af því að samhliða þessu máli hefur stefnandi rekið dómsmál á hendurtengdum aðila um sambærilegt álitaefni, málið númer E- 77/2015. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Fyrir uppkvaðningu dómsins vargætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.D ó m s o r ð: Stefnda,Anna Lóa Marinósdóttir, skal þola að fjárnám verði gert fyrir skuld Dráttarbílavið stefnanda, Hildu ehf., samkvæmt skuldabréfum útgefnum af Dráttarbílum 27.nóvember 2003 númer 9403 og 24. nóvember 2005 númer 9671, samtals að fjárhæð98.941.250 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 42.521.241 krónu frá 15. maí 2009 til 17. maí 2010 enaf 98.941.250 krónum frá þeim degi til greiðsludags, auk kostnaðar, inn íveðrétt samkvæmt tryggingarbréfum áhvílandi á fasteign stefndu að Holtsbúð 22 íGarðabæ, fastanúmer 207-0528: Tryggingarbréf á 1. veðrétti, dagsett 15. apríl1997, upphaflega að höfuðstól 4.000.000 króna, tryggingarbréf á 2. veðrétti,dags. 16. október 2003, upphaflega að höfuðstól 30.000.000 króna ogtryggingarbréf á 3. veðrétti, dagsett 17. ágúst 2005, upphaflega að höfuðstól13.000.000 króna. Stefndagreiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 386/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og IngibjörgBenediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. maí 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til sunnudagsins 19. júní 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að sér verðigert að dvelja á viðeigandi stofnun, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldiverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22.maí 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til sunnudagsins 19. júní 2016, kl. 16.00, á grundvelli c-liðar 1. mgr.95. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram að embætti hans hafi nú til rannsóknareftirfarandi mál er varða kærða, X.Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Kærðier grunaður um þjófnað, með því að hafa föstudaginn 20. maí 2016 brotist inn ogstolið í félagið við annan mann, tveimur tölvum í húsnæði [...] að [...],Reykjavík. Kl. 05:58 hafi lögreglu borist tilkynning um yfirstandandi innbrot íhúsnæði [...], tveir menn hafi spennt upp rennihurð að aðalinngangi en komistundan þegar þeirra hafi orðið vart með tvær Apple IMac tölvur undir hendinni.Þeir hafi síðan hlaupið í burtu og í bifreiðina [...]. X hafi verið handtekinnlaugardaginn 21. maí vegna mál 007-2016-[...] í [...]. Hann hafi verið rænulausvegna vímuefnaneyslu þegar komið hafi verið með hann á lögreglustöðina. Tekinhafi verið skýrsla af X sunnudaginn 22. maí 2016. X kveðst ekki muna eftir aðhafa farið þarna og neiti að hafa gert það sem honum sé gefið að sök. Þá neitiX að mynd úr eftirlitsmyndavélakerfi sé af honum, en lögreglumenn hafi boriðkennsl á X á myndinni. Kærði er einnig sterklega grunaður um eftirgreind brot:Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Nytjastuld og þjófnað, með því að hafa mánudaginn 16. maí 2016 stolið bifreiðinni [...] þar sem hún hafi staðið á bifreiðastæði utan við [...], rótað á kaffistofu starfsmanna [...] og stolið þaðan lyklakippu sem á hafi verið lyklar af bifreiðinni [...] og stolið úr bifreiðinni Ray Ban sólgleraugum. Kærði hafi verið handtekinn skömmu síðar þar sem að hann hafi falið sig í geymslu í kjallara að [...]. Við yfirheyrslu hafi hann játað nytjastuld og þjófnað. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...]. Innbrot og þjófnað, nytjastuld bifreiðanna [...] og [...], að [...]. Þarna hafi verið brotist inn í bílskúr við [...] og stolið þaðan m.a. sjónvarpi og lyklum að tveimur bifreiðum. Bifreiðarnar hafi verið fyrir utan bílskúrinn og hafi þær verið horfnar. Ábending hafi borist um að önnur bifreiðin [...] væri utan við heimili kærustu kærða. Rannsókn þessa máls sé enn í gangi og ekki hafi gefist færi á að yfirheyra kærða vegna málsins. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Fjarsvik með því að hafa miðvikudaginn 11. maí 2016 reynt að nota greiðslukort sem ekki hafi verið í hans eigu í verslun [...], [...], en tilkynning hafi borist frá versluninni að X væri þar í annarlegu ástandi að reyna að nota greiðslukort annars einstaklings. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Nytjastuld með því að hafa miðvikudaginn 11. maí 2016 stolið bifreiðinni [...] í félagi við annan mann. Lögreglu hafi borist tilkynning þann 11. maí sl. um að bifreiðin hafi fundist utan vega við Kjósarskarðsveg þar sem tveir menn í annarlegu ástandi hefðu verið að fara frá henni. Málið sé til rannsóknar, ekki hafi verið tekin skýrsla af kærða vegna þess. Mál lögreglu nr. 318-2016-[...] Þjófnað, með því að hafa miðvikudaginn 11. maí 2016 brotist inn í sumarhús og stolið þaðan sjónvarpi, tveimur golfkylfum, hárblásara, snyrtivörum, lyfjum og matvælum, ekki hafi verið tekin skýrsla af kærða vegna þessa. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Nytjastuld, með því að hafa í félagi við annan aðila stolið bifreiðinni [...] af bílastæði við bílasöluna [...] að [...] í [...]. Ekki hafi verið tekin skýrsla af kærða vegna þessa. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Þjófnað með því að hafa sunnudaginn 8. maí 2016 stolið farsíma að verðmæti kr. 41.000. Ekki hafi verið tekin skýrsla af kærða vegna þessa. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Þjófnað með því að hafa sunnudaginn 17. apríl, í félagi við annan mann brotist inn húsnæði að [...] í Reykjavík og stolið þaðan Mac book Air, Mac Book pro, Canon 600 D myndavél, Canon ljósmyndalinsu, Og Pro Hero Silver myndavél, bakpoka, tveimur borvélum, rafmagnssög, 66N úlpu. Ekki hafi verið tekin skýrsla af kærða vegna þessa. Mál lögreglu nr. 007-2016-[...] Umferðarlagabrot, með því að hafa laugardaginn 16. apríl 2016, ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti og ófær um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna í blóði hafi mælst 85 ng/ml af amfetamín og 1,1 ng/ml af tetrahýdrókannabínól. Kærði hafi játað brotið. Mál lögreglu nr. 008-2016-[...] Innbrot og tilraun til þjófnaður úr heimahúsi, [...], [...], með því að hafa þriðjudaginn 12. apríl farið inn í húsið ásamt öðrum og fyllt þar íþróttatösku og plastpoka með munum úr húsinu. Vitni hafi séð þau fara inn í húsið og lögregla hafi komið þar fljótt að og sé X handtekinn ásamt öðrum. Þá hafi þar fyrir utan verið bifreiðin [...] sem hafi verið stolið. Kærði kveðst hafa fengið bifreiðina lánaða hjá vini sínum og hann bara farið þangað sem hann hafi verið beðinn um að fara með samferðamönnum sínum og hann hafi talið að hún hafi farið inn með lykli og hann farið inn. Framburður hans verði að teljast mjög ótrúverðugur. Þámegi sjá fleiri mál í dagbók lögreglunnar þar sem meint brot kærða,umferðarlagabrot, nytjastuldur og þjófnaðarbrot séu til rannsóknar og þar m.a: ·Mál 007-2016-[...], 17. apríl 2016, nytjastuldur ábifreiðinni [...]. ·Mál 007-2016-[...], 18. mars 2016, þjófnaður áverkfæurm að [...], Reykjavík. Kærðieigi að baki þó nokkurn sakaferil fyrir auðgunarbrot og sérrefsilagabrot. Kærðihafi síðast hlotið dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 28. apríl á síðasta ári oglokið afplánun í janúar sl. Það sé mat lögreglu að hér sé umað ræða afbrotahrinu sem nauðsynlegt sé fyrir lögreglu að stöðva og reyna aðljúka málum kærða. Brotaferill kærða hafi verið samfelldur frá því hann hafilokið afplánun sbr. ofangreint. Ljóst sé að kærði sé í mikilli neyslu vímuefnaog fjármagni neyslu sína m.a. með innbrotum. Með vísan til brotaferils kærðaá undanförnum vikum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á þvíað kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna og það sébrýnt fyrir lögreglu að kærði sæti gæsluvarðhaldi uns málum hans sé lokið hjálögreglu og eftir atvikum fyrir héraðsdómi. Það sé mat lögreglu að sakborningurmuni ekki fá skilorðsbundinn dóm, vegna fjölda málanna og alvarleika brotanna. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamálaer þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. Kærðiá að baki þó nokkurn sakaferil og kvaðst hafa verið fjórum sinnum í fangelsi. Íjanúar sl. lauk hann afplánun á dómi er hann hlaut 28. apríl 2015. Í fyrirtökugæsluvarðhaldskröfunnar kvaðst kærði hafa verið í mikilli neyslu undanfarið ogmisst tökin. Kærðier undir rökstuddum grun um að hafa oft, í apríl til maí sl., framið brot gegnalmennum hegningarlögum nr. 19/1940 og sérrefsilögum, sem öll geta varðað hannfangelsisrefsingu, sannist sök, svo sem rakið er í greinargerðlögreglustjórans. Af því sem fram hefur komið fyrir dómi verður ráðið að miklarlíkur séu á að kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferðasinna. Skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaer því fullnægt svo fallast megi á kröfu lögreglustjórans. Ekki þykir tilefnitil að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Verður krafan þvítekin til greina eins og í úrskurðarorði greinir. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði,X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi til sunnudagsins 19. júní 2016, kl. 16.00.
Mál nr. 806/2014
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að mál ákæruvaldsins á hendur honum yrði fellt niður. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæran uppfyllti ekki áskilnað 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2014, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að mál sóknaraðila á hendur honum yrði fellt niður. Kæruheimild er í v. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreind krafa sín verði tekin til greina. Þá krefst hann „málskostnaðar úr hendi ríkissjóðs.“ Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar lýsti varnaraðili ekki yfir kæru á dómþingi, heldur tók hann sér lögbundinn frest til þess að taka ákvörðun um það efni. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður sá, sem vill kæra úrskurð eftir lok þinghalds þar sem hann er kveðinn upp, að afhenda héraðsdómara skriflega kæru, þar sem greint skal frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæra er reist á. Í kæru varnaraðila var ekki gerð grein fyrir þeim ástæðum sem hún var reist á. Kæran fullnægir því ekki skilyrðum fyrrgreinds lagaákvæðis og verður málinu samkvæmt því vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 571/2009
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
S og W höfðuðu mál gegn H og J til staðfestingar kyrrsetningar sýslumanns á fasteign H og J og greiðslu samkvæmt tékka. Þá kröfðust þau skaðabóta og/eða afsláttar vegna kaupa á fasteign af H og J. Vísaði héraðsdómari málinu frá þar sem áður hafði verið dæmt í máli sem H og J höfðu höfðað gegn S og W til heimtu eftirstöðva kaupverðs vegna fasteignarinnar þar sem S og W kröfðust skaðabóta og/eða afsláttar vegna galla á fasteigninni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrra málinu hefði verið leyst úr ágreiningi og sýknað vegna galla sem hafi að hluta verið hinir sömu og S og W krefjist nú að fá bætta. Að öðru leyti snúi krafan að öðrum annmörkum á fasteigninni. Í málatilbúnaði S og W hafi engin viðleitni verið höfð uppi til að greina þar á milli. Var því talið að málið væri vanreifað og niðurstaða héraðsdóms um frávísun staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 26. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. september 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaður. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Hinn 23. september 2005 komst á samningur um kaup sóknaraðila á fasteigninni Bakkavegi 19 í Reykjanesbæ af varnaraðilum fyrir 39.000.000 krónur. Umsaminn afhendingardagur var 6. janúar 2006. Sóknaraðilar töldu eignina vera haldna göllum og fengu dómkvadda menn 30. mars 2007 til að leggja mat á tiltekin atriði, svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði. Í matsgerð þeirra í júlí 2007 varð niðurstaðan sú að kostnaður við að laga galla, sem matsbeiðni laut að, var talinn nema 2.223.400 krónum. Sú fjárhæð var sundurliðuð í fjórtán einstaka verkliði. Í dómsmáli sem reis milli aðilanna kröfðust sóknaraðilar þess að varnaraðilar greiddu þeim þessa fjárhæð í „skaðabætur og/eða afslátt“ vegna gallanna. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2007 voru varnaraðilar sýknuð. Þeim dómi var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Sóknaraðilar fengu sömu menn dómkvadda á ný 16. október 2008 til að meta tiltekna galla, sem þau töldu vera á húseigninni. Þessi atriði voru talin í fimm liðum eins og nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Þeir skiluðu matsgerð í nóvember 2008 og komust að þeirri niðurstöðu að kostnaður við lagfæringar myndi nema 17.161.800 krónum. Fjárhæðin var sundurliðuð í tuttugu og þrjá einstaka verkliði. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta 3. mars 2009 og kröfðust þess meðal annars að varnaraðilar greiddu þeim „skaðabætur og eða afslátt“ að fjárhæð 17.970.141 krónu. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi. Sú niðurstaða var á því reist að með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2007 hafi verið leyst úr ágreiningi aðilanna að því er varðar sömu kröfur, málsatvik og málsástæður, sem lögð séu til grundvallar í málatilbúnaði sóknaraðila nú. II Í máli, sem rekið var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og lauk með dómi 19. nóvember 2007, var leyst úr ágreiningi um ætlaða galla á Bakkavegi 19, sem voru að hluta hinir sömu og sóknaraðilar krefjast nú að fá bætta. Að öðru leyti snýr krafa þeirra að annmörkum á eigninni, sem ekki voru til úrlausnar í fyrra málinu, og forsendur í hinum kærða úrskurði fyrir frávísun eiga ekki við um. Matsgerðin í nóvember 2008 tók til ætlaðra galla á húsinu án tillits til þess hvort áður hafi verið um þá dæmt eða ekki og í málatilbúnaði þeirra eftir það hefur engin viðleitni verið höfð uppi til að greina þar á milli. Þegar af þeirri ástæðu telst málið svo vanreifað af þeirra hálfu að staðfesta verður niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að vísa málinu frá dómi og um málskostnað. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sigurbjörn Sigurðsson og Wendy Heather Nerestan, greiði óskipt varnaraðilum, Hafdísi Ölmu Karlsdóttur og Jóni Inga Ægissyni, hvoru um sig 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 590/2006
Almannatryggingar Örorkulífeyrir Stjórnsýsla
Ö krafðist viðurkenningar á því að komist hefði á samkomulag milli aðila þess efnis að grunnlífeyrir þeirra, sem metnir hefðu verið 75% öryrkjar eða meira 18 ára eða yngri, skyldi tvöfaldast en lífeyrisviðauki þeirra, sem metnir hefðu verið með sömu örorku 19 ára eða eldri, fara lækkandi um 2,04% fyrir hvert aldursár eftir 18 ára aldur til og með 66 ára aldurs, að teknu tilliti til skerðingarákvæða í lögum. Einnig var krafist viðurkenningar á því að Í bæri að greiða sérhverjum öryrkja nánar tilgreindar skaðabætur í samræmi við ofangreinda kröfu. Kröfur Ö voru reistar á því að komist hefði á bindandi samningur þessa efnis milli aðila, sem kynntur var á blaðamannafundi 25. mars 2003 og að Í hefði vanefnt hann. Í fréttatilkynningu Í, sem dreift var á blaðamannafundinum, kom meðal annars fram að gert væri ráð fyrir allt að tvöfaldri hækkun grunnlífeyris þeirra sem yngstir yrðu öryrkjar og að skipaður yrði starfshópur til að gera endanlegar tillögur að breytingum á lögum um almannatryggingar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að fljótlega eftir kynningu samkomulagsins hefði komið í ljós að forsvarsmenn Ö töldu að samið hefði verið um ákveðna hlutfallslega lækkun grunnörorkulífeyris frá tvöfölduninni, sem miðuð var við 18 ára aldur. Í fyrirliggjandi gögnum, sem lutu að umræddu samkomulagi, kom hvergi fram að bundið hefði verið fastmælum hver hækkun yrði á lífeyri þeirra, sem yrðu öryrkjar á aldrinum frá 19 til 67 ára. Ekki hefði heldur verið getið um hver kostnaðurinn væri af þessum breytingum að öðru leyti en því að í fréttatilkynningunni sagði að hann yrði rúmur milljarður króna á ársgrundvelli. Gegn þessu var ekki talið að Ö hefði sannað að sú tilhögun, sem lýst var í fyrri hluta dómkrafna hans, hefði verið þáttur í umræddu samkomulagi og að ekki hefði annað verið leitt í ljós en að koma hafi átt í hlut starfshópsins, sem skipaður var, að móta nánari tillögur í þessum efnum. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í af kröfum Ö.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. nóvember 2006. Hann krefst þess að viðurkennt verði að komist hafi á samkomulag 25. mars 2003 milli sín og stefnda þess efnis að frá 1. janúar 2004 skyldi grunnörorkulífeyrir þeirra, sem samkvæmt lögum nr. 117/1993 um almannatryggingar hafi verið metnir 75% öryrkjar eða meira á aldrinum 18 til 66 ára, hækka þannig að grunnlífeyrir þeirra, sem metnir hafi verið 75% öryrkjar eða meira 18 ára eða yngri, skyldi tvöfaldast, en lífeyrisviðauki þeirra, sem metnir hafi verið 75% öryrkjar eða meira 19 ára eða eldri, færi lækkandi um 2,04% fyrir hvert aldursár eftir 18 ára aldur til og með 66 ára aldurs, að teknu tilliti til skerðingarákvæða í lögum. Hann krefst þess og að viðurkennt verði að stefnda beri að greiða sérhverjum öryrkja, sem metinn hafi verið 75% öryrki eða meira á aldrinum 18 til 66 ára, í skaðabætur vegna tímabilsins 1. janúar 2004 til 31. desember 2005 fjárhæð, sem jafngildi 100% álagi á grunnörorkulífeyri fyrir þá sem metnir hafi verið 75% öryrkjar eða meira 18 ára eða yngri, og fyrir þá, sem metnir hafi verið 75% öryrkjar eða meira á aldursbilinu 19 til 66 ára, sömu bætur, en þó þannig að fjárhæðin lækki um 2,04% fyrir hvert aldursár þeirra frá og með 19 ára aldri til og með 66 ára aldurs, að teknu tilliti til skerðingarákvæða í lögum. Verði jafnframt viðurkennt að stefnda beri auk þessara skaðabóta að greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá eindaga hverrar greiðslu til greiðsludags, allt að frádregnum þeim hækkunum, sem urðu á grunnörorkulífeyri með lögum nr. 130/2003. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfur sínar á því að milli aðilanna hafi komist á bindandi samningur, sem kynntur hafi verið á blaðamannafundi, sem þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra hafi haldið í Þjóðmenningarhúsinu 25. mars 2003 að viðstöddum þáverandi formanni áfrýjanda, og hafi samningurinn verið þess efnis, sem lýst sé í fyrri hluta áðurgreindra dómkrafna áfrýjanda. Stefndi hafi vanefnt samninginn með því að ráðherra hafi í byrjun desember 2003 lagt fram á Alþingi frumvarp til laga um breyting á almannatryggingalögum, sem orðið hafi að lögum nr. 130/2003, en réttur öryrkja til bóta samkvæmt því frumvarpi hafi ekki verið í samræmi við það, sem um hafi verið samið. Auk þess að deila um lagalegan grundvöll og skuldbindingargildi þessa samkomulags greinir aðilana á um hvers efnis það hafi verið. Í héraðsdómi eru rakin meginatriði fréttatilkynningar stefnda, sem dreift var á áðurnefndum blaðamannafundi. Í henni kom meðal annars fram að aðilarnir hafi gert samkomulag um hækkun grunnlífeyris öryrkja frá 1. janúar 2004 og ríkisstjórnin samþykkt það á fundi 25. mars 2003. Gert væri ráð fyrir allt að tvöfaldri hækkun til þeirra, sem yngstir yrðu öryrkjar. Skipaður yrði starfshópur til að gera endanlegar tillögur að breytingum á lögum um almannatryggingar í samræmi við samkomulagið, sem fæli einkum í sér eftirfarandi: „Stigið verði fyrsta skref til viðurkenningar á hinni margvíslegu sérstöðu þeirra sem verða öryrkjar snemma á lífsleiðinni. Þeir sem yngstir verða öryrkjar til lífstíðar fá þannig hækkun á núverandi grunnlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, sem nemur allt að tvöföldun grunnlífeyrisins. Þeir sem verða öryrkjar síðar á lífsleiðinni fá hins vegar hækkun á núverandi grunnlífeyri með hliðsjón af aldri, þannig að þeir sem verða öryrkjar 67 ára fá grunnlífeyri sem nemur sömu upphæð og ellilífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins. Hækkunin kemur til framkvæmda 1. janúar 2004.“ Fljótlega eftir þessa kynningu samkomulagsins kom í ljós að forsvarsmenn áfrýjanda töldu að samið hefði verið um ákveðna hlutfallslega lækkun grunnörorkulífeyris frá tvöfölduninni, sem miðuð var við 18 ára aldur, eins og lýst er í fyrri hluta dómkrafna hans. Stefndi hefur á hinn bóginn haldið því fram að samkomulag hafi ekki verið gert um annað og meira en skýrt var frá í nefndri fréttatilkynningu, en hugmyndir og tillögur, sem áfrýjandi reisi kröfur sína á, hafi átt að ræða í starfshópnum og kæmi í hans hlut að gera nánari tillögur um breytingar á almannatryggingalögum. Í minnisblaði heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 18. mars 2003, sem lagt var fyrir ríkisstjórnina og samþykkt hennar 25. sama mánaðar studdist við, var lagt til að gert yrði samkomulag við áfrýjanda í framhaldi af viðræðum sem staðið hafi frá því í febrúar 2002. Þar var meginþáttum væntanlegs samkomulags lýst á sama veg og í fréttatilkynningunni, sem áður er rakin. Þá lýsti ráðherra samkomulaginu í grein, sem birtist í dagblaði 27. mars 2003. Hvergi kom fram í þessum gögnum að bundið hafi verið fastmælum hver hækkun yrði á lífeyri til þeirra, sem yrðu öryrkjar á aldrinum frá 19 til 67 ára. Ekki var heldur getið um hver kostnaðurinn yrði af þessum breytingum að öðru leyti en því að í fréttatilkynningunni sagði að samkvæmt útreikningum sérfræðinga heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins yrði hann „rúmur einn milljarður króna á ársgrundvelli.“ Gegn þessu hefur áfrýjandi ekki sannað að sú tilhögun, sem lýst er í fyrri hluta dómkrafna hans, hafi verið þáttur í samkomulaginu, sem kynnt var 25. mars 2003, og er því ekki annað í ljós leitt en að koma hafi átt í hlut starfshópsins, sem skipaður var, að móta nánari tillögur í þessum efnum. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda og er þá ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála standi því í vegi að áfrýjandi geti fengið leyst úr fyrrgreindri kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta höfðaði Öryrkjabandalag Íslands, kt. 631292-2599, Hátúni 10, Reykjavík, með stefnu birtri 29. nóvember 2005 á hendur íslenska ríkinu, en fyrir þess hönd er stefnt heilbrigðis- og tryggingaráðherra og fjármálaráðherra. Málið var dómtekið 6. október sl. Með úrskurði 10. maí var leyst úr frávísunarkröfu stefnda á þann veg að aðalkröfu stefnanda var vísað frá dómi, þannig að upphafleg varakrafa hans stendur eftir til efnisúrlausnar. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi: að hinn 25. mars 2003 hafi komist á samkomulag milli stefnanda og stefnda, heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra f.h. íslenska ríkisins, þess efnis að frá og með 1. janúar 2004 skyldi grunnörorkulífeyrir þeirra, sem samkvæmt lögum um almanna­tryggingar hafa verið metnir 75% öryrkjar eða meira á aldrinum 18 til 66 ára, hækka þannig að grunnlífeyrir þess sem metinn hefur verið 75% öryrki eða meira 18 ára að aldri eða yngri skyldi tvöfaldast en lífeyrisviðauki þeirra sem metnir eru 75% öryrkjar eða meira 19 ára eða eldri fara lækkandi um 2,04% fyrir hvert aldursár eftir 18 ára aldur til og með 66 ára aldurs, að teknu tilliti til skerðingarákvæða í lögum og að stefnda sé skylt að greiða sérhverjum öryrkja sem metinn hefur verið skv. lögum um almannatryggingar 75% öryrki eða meira á aldrinum 18 til 66 ára í skaðabætur vegna tímabilsins 1. janúar 2004 til 31. desember 2005 fjárhæð sem jafngildir 100% álagi á grunnörorkulífeyri fyrir þann sem metinn hefur verið 75% öryrki eða meira 18 ára eða yngri og fyrir þá, sem metnir hafa verið 75% öryrkjar eða meira á aldursbilinu 19 ára til 66 ára, sömu bætur þó þannig að fjárhæðin lækki um 2,04% fyrir hvert aldursár þeirra frá og með 19 ára aldri til og með 66 ára aldurs, að teknu tilliti til skerðingar­ákvæða í lögum auk dráttarvaxta frá eindaga hverrar greiðslu til greiðsludags, allt að frádregnum þeim hækkunum sem urðu á grunnörorkulífeyri með lögum nr. 130/2003.” Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. Stefnandi er heildarsamtök fatlaðra sem vinna að hagsmunamálum öryrkja, m.a. með því að vinna að því að bæta hag þeirra. Aðild að samtökunum eiga félaga­samtök sem vinna að málefnum tiltekinna hópa öryrkja. Á árinu 2002 og fram í mars 2003 fóru fram nokkrar viðræður stefnanda og heilbrigðis- og tryggingaráðherra um hækkun lífeyris þannig að fjárhæð hans réðist að nokkru af því hve snemma á starfs­ævinni starfsorka tapaðist. Rétt er að hefja nánari umfjöllun við blaðamannafund sem heilbrigðisráðherra hélt í Þjóðmenningarhúsinu við Hverfisgötu 25. mars 2003. Þar voru auk ráðherra þá­verandi formaður stefnanda, Garðar Sverrisson, og nokkrir starfsmenn ráðuneytisins. Í upphafi fundarins var dreift fréttatilkynningu ráðuneytisins sem hafði fyrirsagnirnar: Samkomulag um að bæta hag ungra öryrkja sérstaklega og Allt að tvöföldun grunnlífeyris. Í tilkynningunni kemur fram að fyrir hönd ríkisstjórnar og Öryrkja­bandalagsins hafi verið: „... gert samkomulag um hækkun grunnlífeyris öryrkja frá 1. janúar 2004.” Segir að gert sé ráð fyrir allt að tvöfaldri hækkun grunnlífeyris til þeirra sem yngstir verða öryrkjar. Ríkisstjórnin hafi samþykkt samkomulagið á fundi sínum um morguninn. Síðar segir: „Samkvæmt samkomulaginu er lagt til að skipaður verði starfshópur sem geri endanlegar tillögur að breytingum á lögum um almanna­tryggingar í samræmi við samkomulagið sem taka gildi 1. janúar 2004, eins og áður sagði, og tillögur sem eiga að auka möguleika öryrkja til atvinnuþátttöku.” Síðan er lýst í fjórum liðum meginatriðum samkomulagsins, sem starfs­hópurinn skyldi miða starf sitt við. Þar segir: „Stigið verði fyrsta skref til viðurkenningar á hinni margvíslegu sérstöðu þeirra sem verða öryrkjar snemma á lífsleiðinni. Þeir sem yngstir verða öryrkjar til lífstíðar fá þannig hækkun á núverandi grunnlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, sem nemur allt að tvöföldun grunn­lífeyrisins. Þeir sem verða öryrkjar síðar á lífsleiðinni fá hins vegar hækkun á núverandi grunnlífeyri með hliðsjón af aldri, þannig að þeir sem verða öryrkjar 67 ára fá grunn­lífeyri sem nemur sömu upphæð og ellilífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins. Hækkunin kemur til framkvæmda 1. janúar 2004.” Að lokum segir í fréttatilkynningunni að útreikningar sýni að kostnaður við þessa hækkun grunnlífeyris og kerfisbreytingu nemi rúmum einum milljarði króna á ári. Í skýrslu Garðars Sverrissonar, sem á þeim tíma var formaður Öryrkja­bandalagsins, kom fram að bandalagið hefði mótað stefnu um að vinna að þreföldun grunnlífeyris þeirra sem yngstir verða öryrkjar og síðan hlutfallslega minni hækkun eftir því sem þeir væru eldri. Þeir hafi gert það að skilyrði fyrir þátttöku í vinnu í sambandi við Ár fatlaðra að hafnar yrðu samningaviðræður. Þeir hafi líka ætlað sér að blanda sér í kosningabaráttuna fyrir alþingiskosningarnar 2003. Nokkur gögn liggja frammi um hugmyndir manna og útreikninga fyrir áður­nefndan fund 25. mars 203. Í skjali sem nefnt er Kostnaðarmat gert fyrir Heilbrigðis- og tryggingaráðuneytið og dagsett er 27. febrúar 2003 er stillt upp nokkrum val­kostum. Niðurstöður um aukningu kostnaðar vegna breytinga á grunnlífeyri eru tvenns konar, 1.406.400.000 krónur, 1.287.600.000 krónur. Þá er í skjalinu einnig að finna útreikning á kostnaði við breytingar á tekjutryggingu og tekjutryggingarauka öryrkja. Þá liggur frammi í málinu skjal sem stafar frá áðurnefndum Garðari Sverris­syni. Þar er gerð tilraun „til nálgunar á brúttóútgjöldum vegna þreföldunar örorku­lífeyris sem fer stiglækkandi með aldri.” Eru útgjöldin talin munu nema 1.504 milljónum króna. Jafnframt er tekið fram að miðað við skattleysismörk og marg­vís­lega óbeina skatta megi ætla að ríkissjóður fái u.þ.b. helming fjárhæðarinnar til baka. Þá var lagt fram minnisblað heilbrigðisráðherra til ríkisstjórnar, dagsett 18. mars 2003. Þar er lýst þeirri hugmynd að gert verði samkomulag við stefnanda um hækkun grunnlífeyris frá Tryggingastofnun „til að koma sérstaklega til móts við þá sem verða öryrkjar snemma á lífsleiðinni”. Þá er þar gerð tillaga um skipun starfs­hóps til að vinna að lagabreytingatillögum í samræmi við samkomulagið. Tekið er fram að breytingarnar eigi að taka gildi 1. janúar 2004. Starfshópur var skipaður 6. maí 2003. Þrír starfsmenn úr heilbrigðis- og tryggingaráðuneytinu voru skipaðir, einn starfsmaður úr fjármálaráðuneytinu og Garðar Sverrisson. Lagt hefur verið fram skipunarbréf eins nefndarmanna. Þar er vísað til samkomulags við stefnanda um hækkun grunnlífeyris. Síðan segir: „Starfshópurinn skal miða störf sín við framangreint samkomulag sem felur í sér að stigið verði fyrsta skref til viðurkenningar á hinni margvíslegu sérstöðu þeirra sem verða öryrkjar snemma á lífsleiðinni og að starfsendurhæfing öryrkja verði efld.” Fram kom í skýrslum fyrir dómi að starfshópurinn hóf ekki störf fyrr en í ágúst eða september. Fljótlega kom fram að ekki voru allir í hópnum sammála. Sá ágreiningur sem hér skiptir helst máli sést af tveimur skeytum sem liggja frammi. Fulltrúi fjármálaráðherra í nefndinni, Ólafur Hjálmarsson, skrifstofustjóri, segir í tölvuskeyti 6. október 2003: „Ég minni á að í ríkisstjórn var samþykkt að verja 1 milljarði króna til málsins og var skilningur fjármálaráðuneytisins á minnisblaði til ríkisstjórnar ... þar sem sagt er að hækkunin geti numið allt að tvöföldun grunnlífeyris, sá að hækkunin yrði stillt af miðað við þær forsendur.” Í tölvuskeyti frá Garðari Sverrissyni, síðar sama dag, segir hins vegar: „Gagnvart því samkomulagi sem gert var um hina hlutfallslegu hækkun miðað við aldur er alltof seint nú allt í einu að vísa í eitthvert minnisblað um “að hækkunin yrði stillt af miðað við” einn milljarð, sem okkur öllum sem að málinu unnum var fullljóst að var of lág fjárhæð, þótt að vísu væri þá talað um “rúman milljarð.” Samkomulag er samkomulag, og hafi einhverjir baksamningar ...” Í fjárlagafrumvarpi sem lagt var fram haustið 2003 var gert ráð fyrir 1 milljarði króna til þessa viðbótarlífeyris öryrkja. Starfshópnum hafði verið gert að skila tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. október 2003. Það tókst ekki. Sjá má af gögnum málsins að einn fulltrúa í nefndinni, Jón Sæmundur Sigurjónsson, sendi öðrum nefndarmönnum það sem hann kallaði fyrstu drög að greinargerð. Þar er miðað við að tekinn yrði upp nýr bótaflokkur til viðbótar örorkulífeyri. Þá er gert ráð fyrir að þessar bætur yrðu jafn háar örorkulífeyri hjá þeim sem missa starfsorku sína 18 ára gamlir eða fyrr, en skertust um 2,04% fyrir hvert ár og væru fallnar niður hjá þeim er misstu starfsorku 67 ára eða eldri. Þá var einnig gert ráð fyrir að þessar bætur fengju öryrkjar greiddar til æviloka. Ekki er að sjá í þessum drögum eða skeyti Jóns Sæmundar að kostnaður af þessari tilhögun hafi verið reiknaður út. Í skeyti frá Elsu B. Friðfinnsdóttur, formanni starfshópsins, sem sent var 24. nóvember, segir hún að í þessum drögum séu tekin upp atriði sem samþykkt hafi verið að yrðu ekki í frumvarpinu og öðru sleppt sem hafi átt að vera. Boðar hún að breytt drög yrðu tilbúin daginn eftir. Starfshópurinn skilaði ekki tillögum til ráðherra. Í byrjun desember var samið frumvarp í ráðuneytinu sem lagt var fram á Alþingi og samþykkt sem lög nr. 130/2003 um breytingu á lögum nr. 117/1993 um almannatryggingar, með síðari breytingum. Meginefni laganna er lögfesting reglna um aldurstengda örorkuuppbót. Þeir sem voru fyrst metnir 75% öryrkjar áður en þeir urðu tvítugir fengu í aldurs­tengda örorkuuppbót sömu fjárhæð og örorkulífeyri. Síðan lækkaði uppbót þessi miðað við aldur viðkomandi er örorka var metin. Var lækkunin meiri en stefnandi hafði viljað og ekki hlutfallslega jöfn til 67 ára aldurs. Fjárhæðin lækkaði þannig um 5% fyrir hver tvö ár í fyrstu og síðan hraðar þannig að þeir sem eru metnir til 75% örorku fertugir fengu örorkuuppbót er nemur 10% af örorkulífeyri. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að eftir samningaviðræður hafi verið gert samkomulag sem kynnt hafi verið á fundinum 25. mars 2003, að komist hafi á bindandi samningur milli stefnda og stefnanda fyrir hönd öryrkja í landinu. Með samningnum hafi stefndi skuldbundið sig til að setja reglur eða lög sem hækkuðu lífeyri öryrkja á eftirfarandi hátt: Grunnörorkulífeyrir þeirra sem metnir yrðu 75% öryrkjar eða meira 18 ára eða yngri skyldi tvöfaldast, þ.e. hækkunin samkvæmt aldurstengdri örorkuuppbót skyldi nema 20.630 krónum árið 2004 og grunnörorkulífeyrir 18 ára og yngri skyldi því samtals vera 41.260 krónur árið 2004. Hækkun grunnörorkulífeyris myndi síðan minnka hlutfallslega eftir því sem einstaklingur væri eldri þegar hann er greindur öryrki. Skyldi lífeyrisviðaukinn lækka um 421 krónu eða um 2.04% fyrir hvert aldursár uns 67 ára aldri væri náð. Einstaklingur sem greindist öryrki við 67 ára aldur fengi þannig enga hækkun. Þessa hækkun hafi stefndi átt að setja í lög eða reglur á þann hátt að lagt yrði fram á Alþingi frumvarp þessa efnis til samþykkis eða synjunar. Stefnandi kveðst byggja á reglunni um skuldbindingargildi samninga og almennum reglum um gildi loforða. Í þessu tilviki sé gildi samnings aðila eins og um einkaréttarlegan samning sé að ræða, þrátt fyrir að stefndi sé opinber aðili. Stefnandi bendir á að útreikningar sem stefndi hafði aflað frá Trygginga­stofnun fyrir fundinn í Þjóðmenningarhúsinu hafi sýnt að kostnaður af breytingunum næmi fjárhæð á bilinu 1.287.600.000 til 1.406.400.000 krónur. Samkomulaginu hafi verið lýst í fjölmiðlum á þann veg sem fram kemur í kröfugerð stefnanda í þessu máli, en hvorki ráðherra né nokkur annar hafi gert athugasemd við þá lýsingu. Þetta sýni að ráðherra hafi ekki verið í góðri trú um að kostnaður yrði einn milljarður króna. Stefnandi telur að ráðherra hafi viðurkennt að með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2003 hefði samkomulagið ekki verið að fullu efnt. Jafnframt hafi hann boðað að það yrði efnt að fullu síðar. Komi þetta fram í ræðu hans á Alþingi 25. nóvember 2003. Síðar hafi ráðherra fullyrt að einungis hafi verið samið um greiðslur til öryrkja að fjárhæð einn milljarður. Lög nr. 130/2003 hafi verið samþykkt á Alþingi 19. desember 2003. Með þeim hafi verið tekin upp aldurstengd örorkuuppbót, lægri en samið hafði verið um. Uppbót þessi hafi ekki verið hækkuð síðan og því hafi stefndi vanefnt samkomulag aðila. Stefnandi kveðst byggja á því að ríkisstjórn sé ekki fjölskipað stjórnvald og að ekki hafi verið nauðsynlegt að afla samþykkis ríkisstjórnar til að gera umrætt samkomulag. Stefnandi telur að með samkomulaginu hafi stefndi verið að efna skyldu ríkis­valdsins samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar til að tryggja öryrkjum með lögum rétt til aðstoðar. Öryrkjar, einkum þeir er greindir væru ungir, gætu alls ekki framfleytt sér með örorkulífeyri sínum áður en samkomulagið var gert. Þar til það sé að fullu efnt sé brotið gegn þessu ákvæði stjórnarskrárinnar. Auk skyldu til að leggja fram á Alþingi frumvarp er fæli í sér ofangreindar breytingar, hafi stefnda borið að virða samkomulagið þannig að nægu fé yrði varið í fjárlögum til efnda á því. Stefnandi bendir á tillögur sem áðurnefndur starfshópur vann og fólu í sér fullar efndir samkomulagsins. Sýni þær m.a. að samið hafi verið um tilteknar hækkanir á lífeyri öryrkja, án tillits til þess hvað slíkar breytingar kostuðu. Varðandi túlkun á samkomulaginu vísar stefnandi til mikils aðstöðumunar aðila, stefndi sé í yfirburðastöðu. Stefndi hafi samið fréttatilkynningu þá sem dreift var og sé orðalag hennar óskýrt á einhvern hátt skuli það túlkað stefnanda í hag. Vegna kynningar á samkomulaginu í fjölmiðlum hafi félagsmenn stefnanda getað gert ráð fyrir því að við það yrði staðið og að þeir ættu von á hækkunum á lífeyri sem kynntar voru. Kveðst stefnandi byggja á því fyrir hönd félagsmanna sinna að þeir hafi mátt hafa réttmætar væntingar til þess að þeir ættu að hljóta umræddar hækkanir á lífeyri sínum þann 1. janúar 2004. Því eigi þeir lögvarinn rétt til að vera sköpuð sú aðstaða sem samningur aðila kvað á um. Skapist þar með samsvarandi skylda stefnda til að stuðla að því að lífeyrir öryrkja yrði hækkaður á þann hátt sem lýst hafði verið yfir og stefnandi byggir á í máli þessu. Stefnandi telur að með gerð samkomulagsins hafi ráðherra tekið löglega stjórnvaldsákvörðun. Þessi ákvörðun hafi verið innan valdmarka hans og verði hún ekki afturkölluð eða henni breytt gegn hagsmunum þeirra er hún beindist að, nema verulegir almannahagsmunir krefjist. Sú efnislega breyting að skerða framlag ríkisins um því sem næst þriðjung hafi verið óheimil og í andstöðu við meginreglu um vernd réttmætra væntinga. Þá hafi breytingin gengið í berhögg við meginregluna um réttarvissu. Í stefnu er bent á að fjöldamörg fordæmi í a.m.k. fimmtíu ár séu fyrir því að ráðherra gefi yfirlýsingar um ráðstafanir til að leysa vinnudeilur. Sé litið svo á að slíkar yfirlýsingar séu bindandi. Af þingræðisreglunni sé síðan ljóst að ganga megi út frá því að slíkar yfirlýsingar hafi stuðning meirihluta á Alþingi. Hafi aðilar litið á slíkar yfirlýsingar sem jafngildi skuldbindandi loforðs. Hafi þannig myndast réttar­venja, eða stjórnskipunarvenja, um að slíkar yfirlýsingar æðstu handhafa fram­kvæmdavaldsins séu skuldbindandi og skapi þeim sem yfirlýsingum er beint að rétt­mætar væntingar til þess að þær verði efndar. Þá er á því byggt að enginn munur sé á loforðum sem ríkisstjórn gefi samtökum atvinnurekenda og verkalýðsfélögum annars vegar um ráðstafanir í kjaramálum og loforðum stefnda um ráðstafanir í kjara­málum öryrkja hins vegar. Í því tilfelli sem hér um ræðir sé jafnvel gengið lengra en tíðast við lausnir kjaradeilna, með því að ekki sé um að ræða einhliða yfirlýsingu heldur samkomulag. Stefnandi telur að krafa sín á hendur stefnda sé eign, þ.e. að hann eigi kröfu um að loforðið, eða samningur aðila, verði réttilega efnt og að þessi krafa sé vernduð af eignarréttarákvæðinu í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hinar réttmætu væntingar stefnanda um að samningurinn verði efndur réttilega og sú krafa sem stefnandi eigi á hendur stefnda um fullar efndir samningsins er þannig eign þess hóps sem uppfyllir skilyrði þess að fá viðbótarörorkulífeyri samkvæmt samkomulaginu sem hann verður ekki sviptur án fullra bóta. Stefnandi segi að fjölmiðlar hafi lýst ítarlega efnisatriðum samkomulags aðila, m.a. með tölulegum útreikningum og útskýringum. Ekki hafi verið gerðar athuga­semdir við þessar skýringar. Styrki þetta enn frekar þær réttmætu væntingar sem öryrkjar gerðu sér um að við samkomulagið yrði staðið. Kröfu sína skýrir stefnandi svo að krafist sé viðurkenningar á skyldu stefnda til að greiða sérhverjum þeim sem samkomulagið tók til skaðabætur sem jafngildi þeirri fjárhæð sem greidd hefði verið ef samkomulagið hefði verið efnt að fullu. Samkvæmt almennum reglum um skaðabætur innan samninga skuli öryrkjar gerðir eins settir og ef samningurinn hefði verið réttilega efndur. Þá krefst hann dráttarvaxta frá gjalddaga hverrar greiðslu, en samkomulagið hafi átt að taka gildi 1. janúar 2004. Vísar hann hér til 5. gr. laga nr. 38/2001. Um lagarök vísar stefnandi nánar til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga og meginreglunnar um vernd réttmætra væntinga. Hann vísar til 72. og 76. gr. stjórnarskrár og laga um málefni fatlaðra nr. 59/1992. Um aðild er vísað til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi vísar til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um skaðabætur innan samninga. Um kröfugerð vísar hann til 2. mgr. 25. gr. eml. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi telur að hvorki í stjórnarskrá, sbr. 41. gr., né í lögum sé heimild til að taka kröfur stefnanda til greina. Krafist sé viðurkenningar um tilvist samkomulags um atriði sem verði ráðið til lykta með lögum. Stefndi telur að ekki hafi komist á skuldbindandi samningur sem gat haft réttaráhrif, einungis sé um að ræða viljayfirlýsingu um að beita sér fyrir laga­breytingu. Stefnanda hafi verið ljóst að lagabreyting þyrfti að koma til. Yfirlýsing ráðherra hafi verið háð ýmsum fyrirvörum. Þá standi lög um almannatryggingar og fjárlög því í vegi að slíkt bindandi samkomulag sé gert. Um aldurstengdar örorku­bætur gildi nú lög nr. 130/2003. Þá byggir stefndi á því að enginn samningur hafi verið gerður þess efnis sem stefnandi haldi fram. Ósannað sé að komist hafi á samningur þess efnis sem krafist sé viðurkenningar á. Dómkröfur séu ekki í samræmi við efni yfirlýsingarinnar. Sam­kvæmt henni hafi átt að bæta hag ungra öryrkja sérstaklega, gert hafi verið ráð fyrir allt að tvöföldun grunnlífeyris þeirra. Þá hafi átt að skipa sérstakan starfshóp til að gera tillögur að breytingum á ákvæðum laga um almannatryggingar í þá veru. Hafi verið gert ráð fyrir að kostnaður við þá hækkun lífeyris og kerfisbreytingar þar að lútandi yrði rúmur einn milljarður króna á ársgrundvelli. Þær fyrirætlanir hafi verið efndar. Stefndi segir að aðeins hafi verið ráðgert að hækka grunnlífeyri með allt að tvöföldun og ekki hafi verið samið um það hvernig lækkun eftir aldri yrði útfærð. Ekkert fortakslaust samkomulag hafi verið um að hækkunin skyldi fela í sér tvö­földun. Ekkert samkomulag hafi orðið um línulega lækkun miðað við 2,04% fyrir hvert aldursár eins og stefnandi hafi haldið fram. Þá hafi verið staðið við þá megin­forsendu ríkisstjórnar að kostnaðurinn við breytinguna mætti nema einum milljarði króna. Raunútgjöld vegna breytingarinnar hafi hins vegar reynst nokkuð meiri. Fyrir hafi legið útreikningur stefnanda frá 6. febrúar 2003 um þreföldun grunnlífeyris öryrkja og jafnri lækkun á 5 ára aldursbili sem kosta hafi átt 1.504 milljónir á ári. Samkvæmt því hefði mátt ætla að tvöföldun grunnlífeyris kostaði einungis 1.000 milljónir á ári. Í greinargerð stefnda er lögð áhersla á að í fréttatilkynningu ráðherra þann 25 mars hafi verið talað um að hækkun til þeirra sem væru eldri er þeir yrðu öryrkjar yrði með hliðsjón af aldri. Orðalagið í réttu hlutfalli hafi komið til síðar í öðrum bréfum og hafi ekki verið viðurkenning á að markmiðið væri að lífeyrir yrði tvöfaldaður til hinna yngstu og hækkaði í sama hlutfalli til annarra. Stefndi mótmælir því að vinna starfshópsins hafi miðað að því að bæta úr fjár­skorti til að efna samkomulagið. Ekki sé unnt að skýra það stefnda í óhag að ráðherra hafi unnið að því að koma til móts við sjónarmið og kröfur stefnanda, óháð efni yfirlýsingarinnar. Þá mótmælir stefndi fullyrðingum um að ráðherra hafi ekki verið í góðri trú um kostnað af samkomulaginu. Stefndi mótmælir því að ákvæði laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra og það hlutverk samtaka þeirra, að hafa áhrif á stefnumörkun, styðji á einhvern hátt kröfur stefnanda. Stefndi mótmælir því að 76. gr. stjórnarskrárinnar leggi þá skyldu á ríkisvaldið að setja í lög þau efnisatriði sem krafist er viðurkenningar á af hálfu stefhanda. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda um að samkomulagið hafi óhjákvæmilega átt að kosta einn og hálfan milljarð. Hugmyndir stefnanda um þá tölu byggi á einum af mörgum útreikningum sem unnið hafi verið með og var ekki sá út­reikningur sem einn var talinn efndir á samkomulagi. Ríkisstjórn hafi aðeins samþykkt að veita einn milljarð á ári til þeirra áforma sem vilji stóð til. Stefndi mótmælir því að aðstöðumunur aðila skipti hér máli. Forsvarsmönnum stefnanda hafi verið ljóst að ráðherra var bundinn af vilja Alþingis sem og fjár­veitingum þess, fyrir utan þá mörgu fyrirvara og óvissuþætti sem átt hafi eftir að vinna úr. Enginn einkaréttarlegur samningur hafi stofnast. Þá skipti ekki máli hvernig einstakir fjölmiðlar hafi sagt frá fundinum í Þjóðmenningarhúsinu. Stefndi mótmælir því að tekin hafi verið stjórnsýsluákvörðun. Þá bendir stefndi á að allar ráðstafanir sem boðaðar séu í tengslum við kjara­samninga séu með þeim fyrirvara að löggjafarvaldið fallist á þær. Engin réttarvenja geti knúið ráðherra eða þingmenn, hvað þá Alþingi, til að framfylgja slíkum áformu. Það gengi þvert gegn ákvæðum stjórnarskrár. Stefndi mótmælir því að ákvæði 72. gr. stjórnarskrár geti stutt kröfur stefnanda. Þá segir stefndi að öryrkjar hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni. Engri saknæmri eða ólögmætri háttsemi stefnda sé til að dreifa, hvað þá vanefndum, sem gæti stofnað til bótaskyldu gagnvart örorkulífeyrisþegum. Séu því engin skilyrði skaðabóta innan samninga. Loks mótmælir stefndi kröfu um dráttarvexti þar sem engar beinar fjárkröfur séu gerðar. Forsendur og niðurstaða. Eins og áður segir var leyst úr frávísunarkröfu stefnda með úrskurði 10. maí sl. Þar var talið að stefnandi hefði aðild að þessu máli samkvæmt samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og að heimilt væri að krefjast viðurkenningar greiðsluskyldu eins og hann gerir samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laganna. Stefnandi vissi að þær breytingar sem samkomulag aðila fjallaði um kölluðu á lagabreytingu. Jafnframt vissi hann að ráðherra hefði ekki að lögum vald til að ákveða hækkun bóta eða til að stofna nýjan bótaflokk til greiðslu úr ríkissjóði. Því getur stefnandi ekki byggt á því að ríkissjóður sé skuldbundinn til að greiða bætur í samræmi við kröfugerð hans í samræmi við almennar reglur um skuldbindingargildi loforða. Þarf þá ekki að fjalla um það hvort ljóst sé af fréttatilkynningunni eða öðrum gögnum hvað aðilar hafi orðið ásáttir um. Stefnanda mátti samkvæmt þessu vera ljóst að yfirlýsingar ráðherra, hvort sem í þeim felst loforð, fyrirheit eða annað, getur ekki skuldbundið ríkissjóð nema um sé að ræða ráðstöfun sem ráðherrann hefur vald til að framkvæma. Af sömu ástæðu geta yfirlýsingar ráðherra eða fréttir af þeim ekki orðið grundvöllur réttmætra væntinga þannig að þær hafi réttaráhrif. Þau dómafordæmi sem stefnandi vísaði til í málflutningi sínum varða öll þá aðstöðu að lögum er breytt eftir að aðili stofnar til fjárskuldbindinga, þannig að forsendur fyrir þeim bresta. Ráðherrar og ríkisstjórn hafa oft gefið fyrirheit um tilteknar lagabreytingar, oftast til að stuðla að gerð kjarasamninga. Iðulega hafa frumvörp til laga verið samþykkt á Alþingi fljótlega eftir að slík fyrirheit eru gefin. Aldrei hefur reynt á það fyrir dómi fyrr að slík fyrirheit séu skuldbindandi. Er ósannað að réttarvenja í þá veru, sem væri í verulegri andstöðu við grundvallarreglur stjórnskipunarinnar, hafi myndast. Útgáfa fréttatilkynningarinnar og gerð samkomulagsins við stefnanda var ekki stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Stefnandi byggir ennfremur á því að með samkomulaginu hefði verið efnd skylda ríkisins samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar. Telur hann að þar til samkomulagið sé að fullu komið til framkvæmda sé brotið gegn þessu ákvæði stjórnarskrárinnar. Málið er hins vegar ekki reifað nægilega um þetta atriði til að unnt sé að telja þessa fullyrðingu stefnanda sannaða. Réttur hefur ekki stofnast til lífeyrisgreiðslna umfram það sem í lögum segir. Þegar af þeirri ástæðu getur ekki reynt hér á 72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Rétt er að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Öryrkjabandalags Íslands. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 546/2012
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Réttaráhrif dóms Gjafsókn
SE og SS kröfðust þess að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðin Eyvindarstaðaheiði og Hraunin væru þjóðlenda, að hluta til í afréttareign SE og SS. Var krafa þeirra á því reist að landsvæðin væru eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefni í málinu væri ekki hið sama og sakarefni sem fjallað var um í dómi réttarins 10. apríl 1997 í máli nr. 67/1996 þar sem þrír tilgreindir hreppar höfðuðu gegn L og Í til réttargæslu og varðaði rétt hreppanna til bóta annars vegar fyrir fallréttindi í Blöndu fyrir Eyvindarstaðaheiði og hins vegar fyrir land á heiðinni sem L hafði fengið til umráða og afnota. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Því næst vísaði Hæstiréttur til þess að í málinu hefði því hvorki verið haldið fram að byggð hefði nokkru sinni verið á landsvæðunum né að land þar hefði verið nýtt til annars en hefðbundinna afréttarnota. Þá hefði því ekki verið borið við að þau teldust vera hluti af jörðinni Eyvindastöðum eða öðrum jörðum. Taldi Hæstiréttur að tilteknar lýsingar í Landnámabók mæltu gegn því að stofnað hefði verið með landnámi til beins eignarréttar yfir landi sem félli innan Eyvindastaðaheiðar og Hraunanna. Af heimildum um Eyvindarstaði og afrétt jarðarinnar frá 14. og 15. öld yrði ekki annað ráðið en að jörðinni hefðu fylgt þau óbeinu eignarréttindi, sem fólust í upprekstrarrétti á tveimur takmörkuðum svæðum á heiðinni langt fyrir sunnan merki jarðarinnar. Þá taldi Hæstiréttur að af tilteknum heimildum frá 15. til 18. öld yrði ekki séð að efni væru til að álykta að greiðsla fjallatolla til Eyvindarstaða, sem viðgengist hefði öldum saman vegna upprekstrar búfjár til sumarbeitar á heiðinni, hefði verið leidd af því að heiðin hefði verið talin háð beinum eignarrétti eigenda jarðarinnar. Ekkert annað lægi fyrir í málinu sem styddi að stofnað hefði verið á lögmætan hátt til slíkra réttinda yfir heiðinni og yrði því að leggja til grundvallar að land innan merkja Eyvindastaðaheiðar hefði aldrei verið háð beinum eignarrétti. Gegndi sama máli um Hraunin. Með vísan til þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í.
Bólstaðarhlíðarhreppur, Lýtingsstaðahreppur og Seyluhreppur áttu aðild að framangreindu dómsmáli á grundvelli eignarréttinda yfir Eyvindarstaðaheiði, sem þeir töldu sig njóta. Fyrstnefndi hreppurinn stofnaði sem áður segir áfrýjandann Sjálfseignarstofnunina Eyvindarstaðaheiði og framseldi til hans ætlaðan eignarhlut sinn í heiðinni með skipulagsskránni, sem var staðfest 8. desember 2005. Þá varð áfrýjandinn Sveitarfélagið Skagafjörður til á árinu 1998 við sameiningu eldri sveitarfélaga, þar á meðal síðarnefndu hreppanna tveggja. Áfrýjendur eru þannig komnir í stað hreppanna, sem voru aðilar að fyrra málinu. Gagnaðili þeirra var á hinn bóginn Landsvirkjun, en stefndi í þessu máli, íslenska ríkið, átti þar aðeins hlut að máli á grundvelli 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var af þeim sökum ekki aðili að því í skilningi 1. mgr. 116. gr. sömu laga. Þótt hrepparnir þrír hafi reist áðurnefndar dómkröfur sínar í fyrra málinu á þeim grunni að þeir nytu beins eignarréttar yfir Eyvindarstaðaheiði sneru þær að viðurkenningu réttar hreppanna til bóta úr hendi Landsvirkjunar. Dómkröfur í þessu máli snúa á hinn bóginn að því hvort hnekkt verði úrskurði óbyggðanefndar um að Eyvindarstaðaheiði og Hraunin séu þjóðlenda og eftir atvikum ákvörðun um hvers konar réttindi áfrýjendur kunni að njóta að þessum landsvæðum. Í skilningi einkamálaréttarfars er sakarefnið í þessu máli þannig ekki það sama og í fyrra dómsmálinu. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 67/1996 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, en hann hefur á hinn bóginn fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. V Í málinu hefur því ekki verið haldið fram að byggð hafi nokkru sinni verið á landsvæðunum, sem nefnd eru Eyvindarstaðaheiði og Hraunin, eða að land þar hafi verið nýtt til annars en hefðbundinna afréttarnota. Því hefur heldur ekki verið borið við að þessi landsvæði hafi að einhverju leyti eða öllu talist vera hluti af jörðinni Eyvindarstöðum eða öðrum jörðum, en að því verður að gæta að milli bæjarhúsa á Eyvindarstöðum og nyrstu marka heiðarinnar eru um 15 km og liggja þar á milli lönd fleiri jarða en einnar. Samkvæmt Landnámabók nam Eyvindur sörkvir Blöndudal. Þar var ekki getið um bústað hans, en talið hefur verið að landnámsjörð hans hafi verið Eyvindarstaðir. Þorkell vingnir Skíðason var sagður hafa numið Vatnsskarð allt og Svartárdal í Húnaþingi, Álfgeir land Álfgeirsvalla upp til Mælifellsár, en Hrosskell allan Svartárdal í Skagafirði, Ýrarfellslönd og ofan til Gilhaga og mun hann hafa búið á Ýrarfelli. Þorviður á að hafa numið land upp frá Mælifellsá til Giljár, sem mun vera talin sú sama og nú er nefnd Gljúfurá, en Eiríkur Hróaldsson frá henni um Goðdali alla ofan til Norðurár og mun hann hafa búið á Hofi. Vékell hinn hamrammi var sagður hafa numið land ofan frá Giljá til Mælifellsár og búið á Mælifelli. Í Landnámabók kom ekkert fram um hversu langt til suðurs þessi landnámssvæði eiga að hafa náð, en eins og áður greinir liggja norðurmerki Hraunanna meðal annars að landi jarðanna Mælifells, Gilhaga, Írafells og Goðdala. Þessi lýsing mælir þannig ekki út af fyrir sig gegn því að land innan svæðanna, sem málið varðar, kunni að hafa verið numið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í Landnámabók var jafnframt greint frá því að fyrrnefndur Hrosskell hafi sent þræl sinn Roðrek upp eftir „Mælifellsdal í landaleitan suðr á fjǫll.“ Þrællinn hafi komið til gils, sem „verðr suðr frá Mælifelli ok nú heitir Roðreksgil“, og sett þar niður staf, sem menn „kǫlluðuLandkǫnnuð, ok eptir þat snýr hann aptr.“ Vékell hinn hamrammi hafi spurt til þessarar ferðar Roðreks og farið „litlu síðar suðr á fjǫll í landaleitan.“ Hann hafi komið „til hauga þeira, er nú heita Vékelshaugar; hann skaut milli hauganna ok hvarf þaðan aptr.“ Þegar Eiríkur Hróaldsson hafi haft spurnir af þessu hafi hann sent „þræl sinn suðr á fjǫll, er hét Rǫnguðr; fór hann enn í landaleitan.“ Sá hafi komið „suðr til Blǫndukvísla“ og farið þaðan upp með á vestur á hraunið „milli Reykjavalla ok Kjalar“, þar sem hann hafi komið að fótsporum, sem hafi legið að sunnan. Þar hafi hann hlaðið vörðu, en snúið síðan aftur og fengið frelsi fyrir þessa för. Af þessum lýsingum í Landnámabók verður ekki annað séð en að þessar þrjár ferðir hafi verið farnar til að kanna áður óþekkt lönd, sem hafi verið utan marka landnámsjarða á svæðinu. Gilið, sem samkvæmt framansögðu dró heiti sitt af þrælnum Roðreki, var sagt vera suður af Mælifelli og er það þannig þó nokkuð norðan við merki Hraunanna til þeirrar áttar. Vékelshaugar eru um 3 km fyrir austan Blöndu og um 12 km fyrir sunnan norðurmerki Eyvindarstaðaheiðar gagnvart landi, sem áður átti undir jörðina Stafn. Blöndukvíslar eru rúmlega 30 km sunnar og jafnframt innan merkja Eyvindarstaðaheiðar, en Reykjavellir, sem munu vera Hveravellir, eru fyrir vestan þær og handan Blöndu. Af Landnámabók, sem er talin hafa verið rituð á fyrri hluta 12. aldar, verður ekkert ráðið um að landið, sem þessar ferðir voru farnar á, hafi að einhverju leyti verið numið síðar eða lagt undir eldri landnámssvæði. Mælir þetta gegn því að stofnað hafi verið með landnámi til beins eignarréttar yfir landi, sem fellur innan marka Eyvindarstaðaheiðar og Hraunanna. Í bréfi 3. apríl 1380 um kaupmála Þórðar Bessasonar og Járngerðar Gilsdóttur kom sem fyrr segir fram að Bessi Brandsson hafi gefið syni sínum Eyvindarstaði og var þess getið að jörðinni hafi fylgt „jardar spott“, sem áður hafi átt undir Bollastaði, allur skógur í Blöndugili og tveir afréttir, annar með heitinu Guðlaugstungur og hinn „j milli kuisla“. Svipaða lýsingu var að finna í áðurnefndu eftirriti af vitnisburði, sem mun hafa verið gefinn á Skarði á árinu 1401. Í báðum þessum heimildum var merkjum Eyvindarstaða lýst sérstaklega og er því ljóst að önnur áðurnefnd svæði, sem þar var getið, hafi verið utan við land jarðarinnar en talist fylgja henni. Bollastaðir eru næsta jörð sunnan Eyvindarstaða, en Blöndugil, þar sem skógur átti að vera, liggur með Blöndu á svæðinu, þar sem suðurmerki jarðarinnar Rugludals ná að Eyvindarstaðaheiði. Guðlaugstungur eru á Eyvindarstaðaheiði um 35 km fyrir sunnan merki hennar við Rugludal. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um hverjar kvíslarnar hafi verið, sem annar afréttur Eyvindarstaða á að hafa legið á milli eftir þessum heimildum, en hafi verið átt við Blöndukvíslar hefur hann verið meira en 15 km fyrir sunnan Guðlaugstungur. Um þessar heimildir verður að gæta að því að hvergi var þar rætt um að Eyvindarstaðir hafi átt Eyvindarstaðaheiði eða að hún hafi öll fylgt jörðinni, heldur var þvert á móti aðeins rætt um afnotarétt jarðarinnar að tveimur afmörkuðum og fremur litlum afréttarsvæðum á þeirri miklu víðáttu, sem heiðin er. Ekkert var þar heldur minnst á að jörðin hefði tekjur af fjallatollum vegna upprekstrar annarra á þessa tvo afrétti, hvað þá heiðina alla. Verður því ekki annað ráðið af þessum heimildum en að Eyvindarstöðum hafi aðeins fylgt þau óbeinu eignarréttindi, sem fólust í upprekstrarrétti á tveimur takmörkuðum svæðum á heiðinni langt fyrir sunnan merki jarðarinnar, og hafi jörðin ekki notið annarra réttinda yfir landi á heiðinni. Eins og áður greinir gengu dómar á árunum 1464 og 1538 í málum, sem vörðuðu skyldu bænda á svæðinu vestan frá Laxá á Skagaströnd austur til Gönguskarðsár í Skagafirði til að reka fé sitt til sumarbeitar á Eyvindarstaðaheiði og greiða „eyvindarstadamonnum“ lambatoll eftir nánar tilgreindum reglum. Í dómunum var um þessa skyldu vísað til úrskurðar Einars lögmanns Gilssonar, sem ekkert frekar liggur fyrir um í málinu. Sá maður mun hafa verið lögmaður norðan og vestan árin 1367 og 1368. Um uppruna þessarar skyldu verður ekkert annað séð í gögnum málsins, en hún var sem áður greinir meðal annars ítrekuð á héraðsþingi 1686, í lögfestum 1773 og 1776 og í bréfi, sem var lesið upp á manntalsþingi 1790. Hún virðist og hafa lagt grunn að því að eigendur Eyvindarstaða hafi á síðari stigum kallað til beins eignarréttar yfir Eyvindarstaðaheiði. Hennar var sem fyrr segir í engu getið í heimildunum frá 1380 og 1401, þar sem rætt var um afrétti Eyvindarstaða á Guðlaugstungum og milli kvísla á Eyvindarstaðaheiði, en þær eru sýnilega yngri en úrskurður lögmannsins, sem gegndi störfum 1367 til 1368. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1708 var fjallað um upprekstur annarra jarða á Eyvindarstaðaheiði, sem hafi þó lítið eða ekkert verið nýttur síðustu árin, og skyldu bænda til að greiða til Eyvindarstaða afréttartoll vegna þessa. Rætt var þar um heiðina sem afrétt Eyvindarstaða, sem lægi fram frá landi Rugludals austan Blöndu, og getið um önnur hlunnindi, sem Eyvindarstaðir hafi haft af heiðinni vegna skógar, hrísrifs, fuglaveiða og grasatekju, svo og selstöðu, sem hafi ekki verið nýtt um langan aldur. Þegar þessar heimildir eru virtar í heild verður ekki séð að efni geti verið til að álykta að greiðsla fjallatolla til Eyvindarstaða, sem virðist hafa viðgengist öldum saman vegna upprekstrar búfjár til sumarbeitar á Eyvindarstaðaheiði, hafi verið leidd af því að heiðin hafi réttilega getað talist háð beinum eignarrétti eiganda jarðarinnar. Ekkert annað liggur fyrir í málinu, sem styður að stofnað hafi verið á lögmætan hátt til slíkra réttinda yfir heiðinni, og verður því eins og í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 10. apríl 1997 að leggja til grundvallar að land innan merkja Eyvindarstaðaheiðar hafi aldrei verið háð beinum eignarrétti. Orkar ekki tvímælis að sama máli gegni um Hraunin. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda, svo og af fyrstu varakröfu þeirra. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um aðrar varakröfur áfrýjenda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Sjálfseignarstofnunarinnar Eyvindarstaðaheiðar og Sveitarfélagsins Skagafjarðar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 12. mars 2012. Mál þetta, sem tekið var til dóms 13. febrúar sl., var höfðað af Sjálfseignarstofnun Eyvindarstaðaheiðar og Sveitarfélaginu Skagafirði gegn íslenska ríkinu með stefnu áritaðri um birtingu 21. janúar 2010. Dómari og sakflytjendur fóru á vettvang 12. október 2011. Dómkröfur Stefnandi krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 19. júní 2009 í máli nr. 5/2008, Húnavatnshreppur austan Blöndu og Skagafjörður vestan Vestari-Jökulsár ásamt Hofsjökli, þess efnis að landsvæðið Eyvindarstaðaheiði sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt er Eyvindarstaðaheiði, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Upphafspunktur er í Syðra-Rolluhvammsgreni við Blöndu. Þaðan er lína dregin beint austur, sunnanvert við Rugludalsbungu í svokallaðan syðri Austurdal. Þaðan er línan dregin i Hanzkafell þar sem það er hæst. Frá Hanzkafelli er haldið í Hlóðarstein sem stendur á Fossadalsbrún að vestan og þaðan beina stefnu í botn Smjörmoksgils. Smjörmoksgili er fylgt að Fossá og Fossá síðan að punkti sem liggur beint vestur af þeim stað þar sem Aðalsmannsvatnalækur rennur úr Aðalsmannslækjarvatni. Þaðan er læknum fylgt þar til hann fellur í Svartá. Síðan er Svartá fylgt og Vestari-Bugakvísl til upptaka. Frá upptökum Vestari-Bugakvíslar er lína dregin á fjallið Sátu þar sem það er hæst og áfram sömu stefnu að jaðri Hofsjökuls. Þaðan er jökuljaðrinum fylgt til upptaka Blöndu. Loks er Blöndu fylgt til norðurs að Syðra-Rolluhvammsgreni.“ Þá krefjast stefnendur þess að felld verði úr gildi niðurstaða óbyggðanefndar í sama úrskurði þess efnis að landsvæðið Hraunin sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Upphafspunktur er þar sem Fremri-Hraunlækur fellur í Vestari-Jökulsá. Þaðan er læknum fylgt þar til komið er að skurðpunkti við línu sem dregin er úr Goðdalakistu fram á hábrúnir til fjalla milli Svartárdalanna og Goðdalalands. Frá skurðpunktinum er nefndri línu fylgt til norðurs þar til komið er á móts við Kvíslarupptök. Þaðan er línan dregin í upptök Runukvíslar. Þaðan er Runukvísl fylgt að ármótum hennar og Pollakvíslar við Hrauntungu. Frá ármótum er Pollakvísl fylgt að upptökum. Þaðan er línan dregin til norðurs í botn Gullreitsgils og Gullreitsgili síðan fylgt til norðurs þar til það beygir til norðausturs. Þaðan er línan dregin til suðvesturs í hæsta punkt Sandhóla. Frá Sandhólum er haldið til norðurs í klettabelti sem er sunnan í Vatnafelli [...]. Þaðan er haldið í upptök Brunnabrekkulækjar og línan dregin þaðan beina stefnu að þeim stað þar sem Aðalmannvatnalækur rennur í Svartá. Síðan er Svartá fylgt og svo Vestari-Bugakvísl til upptaka. Frá upptökum Vestari-Bugakvíslar er línan dregin á fjallið Sátu þar sem það er hæst og áfram sömu stefnu að jaðri Hofsjökuls. Þaðan er jökuljaðrinum fylgt til upptaka Vestari-Jökulsár. Loks er Vestari-Jökulsá fylgt að upphafspunkti þar sem Fremri-Hraunlækur fellur í hana.“ Til vara krefjast stefnendur þess að þjóðlendukröfu ríkisins verði hafnað varðandi landsvæði það sem stefnendur telja hluta af heimalandi jarðarinnar Eyvindarstaða og þar með viðurkenndur fullkominn eignarréttur að landsvæðinu sem afmarkast af línu þannig að lína, sem mörkuð er í varakröfu, miðist við línu sem dregin er úr Fossá merkt I í Galtará merkt II og niður hana í Blöndulón merkt III þaðan eftir miðlínu í sveitarmerki milli Eyvindarstaðaheiðar og Auðkúluheiðar merkt IV en númer þessi er að finna á dskj. nr. 4. Verði ekki fallist á aðal- eða varakröfu stefnenda krefjast þeir þess að viðurkennt verði að þeir eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á öllu því svæði Eyvindarstaðaheiðar sem úrskurðað var þjóðlenda, líka á svokölluðum Hraunum. Til þrautavara krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði að það landsvæði sem tilheyrir Eyvindarstaðaheiði og kallað hefur verið Hraunin, sbr. afmörkun í aðalkröfu, verði dæmt í afréttareign þeirra, sbr. 5. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar. II Málavextir Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi. Að þessu sinni var til meðferðar hjá nefndinni Eyjafjarðarsýsla, Skagafjarðarsýsla og Austur-Húnavatnssýsla austan Blöndu auk Hofsjökuls. Í bréfi óbyggðanefndar til fjármálaráðherra, dagsettu 3. október 2007, var vísað til nýgenginna dóma og úrskurða og þeirri fyrirspurn komið á framfæri hvort kröfugerð ríkisins mundi að meira eða minna leyti byggja á sambærilegum málsgrundvelli og í tilvikum Esju og Smjörfjalla. Væri svo taldi nefndin óhjákvæmilegt að fresta umfjöllun um viðkomandi hluta af svæðinu þar til afstaða dómstóla lægi fyrir. Í kjölfarið var þess farið á leit af hálfu fjármálaráðherra að svæðinu yrði skipt þannig að einungis syðri hluti svæðisins yrði til meðferðar nú. Óbyggðanefnd féllst á þessa beiðni fjármálaráðherra með bréfi dagsettu 28. desember 2007. Landsvæði það sem til umfjöllunar er eftir þessa breytingu er nefnt vestanvert Norðurland, syðri hluti (7A). Nyrðri hluti hins upphaflega svæðis nefnist nú vestanvert Norðurland, nyrðri hluti (7B). Landsvæðið vestanvert Norðurland, syðri hluti (7A), afmarkast svo: Norðurmörk fylgja norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og Hörgá til ósa. Austurmörk miðast við Fnjóská frá ósum þar til hún sker sveitarfélagsmörk Eyjafjarðarsveitar að austan. Þeim mörkum er fylgt til suðurs í Fjórðungakvísl. Suðurmörk fylgja suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls, þar sem jafnframt eru norðurmörk svæða 1 og 3 hjá óbyggðanefnd. Vesturmörk miðast við Blöndu, frá norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps til upptaka í Blöndujökli í Hofsjökli. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 14. mars 2008, sem vörðuðu allt svæði 7A, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, ásamt því að skora á þá sem teldu þar til eignarréttinda að lýsa kröfum sínum. Í apríl 2008 barst óbyggðanefnd leiðrétting stefnda á þeirri afmörkun umfjöllunarsvæðis sem fram kom í kröfulýsingunni frá 14. mars en þjóðlendukröfusvæðið stóð óbreytt. Tilkynning um hina leiðréttu afmörkun var birt 30. apríl 2008. Jafnframt var skorað á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis ríkisins að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 30. júní 2008. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Óbyggðanefnd ákvað að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra, nr. 5/2005, tekur til Húnavatnshrepps austan Blöndu og Skagafjarðar vestan Vestari-Jökulsár ásamt Hofsjökli. Stefnendur gera tilkall til þessa svæðis að Hofsjökli undanskildum. Í úrskurði óbyggðanefndar frá 19. júní 2009 eru heimildir um hið umþrætta svæði, Eyvindarstaðaheiði og Hraunin, raktar ítarlega. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að á Eyvindarstaðaheiði væri að finna landsvæði sem teldist þjóðlenda með þeim mörkum sem áður eru rakin í dómkröfum stefnenda, en viðurkennt var á hinn bóginn að þetta landsvæði væri afréttareign Húnavatnshrepps og Sveitarfélagsins Skagafjarðar samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Landsvæði það sem kallað er Hraunin var hins vegar undanskilið hvað þetta varðar og telst alfarið þjóðlenda. Ekki er um það deilt að stefnendur höfðuðu mál þetta innan þess frests sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. III Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur halda því fram að landsvæði það sem um er þrætt í máli þessu sé háð beinum eignarrétti þeirra og sá réttur njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994. Mál þetta snúist um það hvort landsvæðið sé eign eða háð eignarrétti stefnenda sem þá sé varinn af tilvitnuðum ákvæðum. Stefnendur byggja aðalkröfu sína á því að allt landsvæði það sem afmarkað er í aðalkröfu þeirra hafi verið numið í öndverðu og eignarréttur sá er þá stofnaðist hafi ekki fallið niður síðan. Stefnendur halda því fram að krafa þeirra sé studd þinglýstu landamerkjabréfi og öðrum eignarheimildum fornum og nýjum, svo sem landamerkjabréfum aðliggjandi jarða, jarðamötum, fasteignamötum o.fl. Landamerkjabréf fyrir Eyvindarstaðaheiði hafi verið gert 28. september 1886 og þinglesið 20. maí 1889 og fært án athugasemda í landamerkjabók en undir bréfið sé ritað af hálfu aðliggjandi jarða. Í Landnámu sé landnámi í Skagafirði m.a. lýst svo: „Ingimundrlézk þat eigi ætlat hafa, en þó sendi hann þá Finna tvá í hamförum til Íslands eptir hlut sínum. Þat var Freyr ok görr af silfri. Finnar kómu aptr og höfðu fundit hlutinn ok nát eigi; vísuðu þeir Ingimundi til í dal einum milli holta tveggja ok sögðu Ingimundi allt landsleg, hvé háttat var þar er hann skyldi byggja. Eptir þat byrjar Ingimundr för sína til Íslands ok með honum Jörundr háls mágr hans ok Eyvindr sörkvir og Ásmundr ok Hvati, vinir hans, ok þrælar hans, Friðmundr, Böðvarr, Þórir refskegg, Úlfkell. Þeir tóku Grímsáarós fyrir sunnan land ok váru allir um vetrinn á Hvanneyri með Grími fóstbróður Ingimundar. En um várit fóru þeir norðr um heiðar; þeir kómu í fjörð þann, er þeir fundu hrúta tvá; þat kölluðu þeir Hrútafjörð; síðan fóru þeir norðr um heruð og gáfu víða örnefni. Hann var um vetr í Víðidal í Ingimundarholti. Þeir sáu þaðan fjöll snælaus í landuðr ok fór þann veg um várit; þar kenndi Ingimundr lönd þau, er honum var vísat. Þórdís, dóttir hans, var alin í Þórdísarholti. Ingimundur nam Vatnsdal allan upp frá Helgavatni ok Urðarvartni fyrir austan. Hann bjó at Hofi ok fann hlut sinn, þá er hann gróf fyrir öndvegissúlum sínum.“ Í Landnámu er að finna svofellda lýsingu á landnámi í Húnavatnshreppi: „En er þetta spurði Eiríkr í Goðdölum, sendi hann þræl sinn suður á fjöll, er hét Rögnuðr; fór hann enn í landaleitan. Hann kom suðr til Blöndukvísla ok fór þá upp með á þeiri, er fellr fyrir vestan Hvinverjadal og vestr á hraunit milli Reykjavalla ok Kjalar og kom þar á mann spor ok skilði, at þau lágu sunnan at. Hann hlóð þar vörðu þá, er nú heitir Rangaðarvarða. Þaðan fór hann aptr, ok gaf Eiríkr honum frelsi fyrir ferð sína, ok þaðan af tókusk ferðir um fjallit milli Sunnlendinga fjórðungs ok Norðlendinga.“ Stefnendur vísa síðan til þess að frekari lýsingar á landnámi í Skagafirði og Húnavatnshreppi sé að finna í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 5/2008. Stefnendur vísa til þess, máli sínu til stuðnings, að Landnáma hafi oft verið túlkuð þannig að hún styðji við beinan eignarrétt, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar Íslands, 1960:726 og 1994:2228. Þá hafi óbyggðanefnd komist að sömu niðurstöðu í almennum niðurstöðum sínum svo og í fyrri úrskurðum. Stefnendur byggja kröfu sína um eignarrétt að svæðinu á því að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarland og að sá sem haldi öðru fram beri sönnunarbyrði fyrir því. Þá halda þeir því fram að land Eyvindarstaðaheiðar hafi frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti en landnámsheimildir í Skagafirði og Húnavatnshreppi fari ekki í bága við landamerkjabréf heiðarinnar. Stefnendur vísa til þess að landamerkjabréf fyrir Eyvindarstaðaheiði hafi verið þinglesið án athugasemda og fært í landamerkjabók 20. maí 1889. Samkvæmt bréfinu liggi heiðin undir Eyvindarstöðum. Þetta leiði til þess að úrskurður óbyggðanefndar sé rangur og brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnendur vísa einnig til þess að við setningu landamerkjalaga nr. 5/1882 og síðan laga nr. 41/1919 hafi það verið ætlun löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarðeigna, þau skráð og leyst úr ágreiningi sem uppi hafi verið. Þessi tilgangur laganna bendi til þess að landsvæðið sé háð beinum eignarrétti en landamerkjabréfið sé byggt á eldri heimildum eins og rakið er í úrskurði óbyggðanefndar. Því fari eldri heimildir ekki gegn landamerkjabréfi jarðarinnar. Í þessu sambandi vísa stefnendur til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004 en þar hafi verið talið að máli skipti hvort land teldist til upphaflegs landnáms og hvort farið hafi verið með landið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum, sbr. einnig dóm réttarins í máli nr. 47/2007. Stefnendur byggja einnig á því að land sem lagt er til afréttar teljist eignarland og vísa í því efni til dóms sem birtist á bls. 1137 í dómasafni Hæstaréttar Íslands fyrir árið 1971. Stefnendur reisa kröfur sínar enn fremur á því að þeir hafi farið með ráðstöfun á öllum réttindum sem fylgdu eign þeirra auk þess sem þeir hafi nýtt eignina til beitar en varðandi nánari lýsingu á notkun afréttarinnar vísa þeir til úrskurðar óbyggðanefndar á bls. 12-14. Stefnendur segjast byggja á því að þeir hafi greitt skatta og skyldur af eign sinni og eignarréttur þeirra hafi alla tíð verið virtur af öðrum sem m.a. hafi komið fram í því að þeir hafi getað bannað öðrum afnot af eign sinni. Auk þessa byggi eignarhald þeirra á viðskiptavenju. Stefnendur vísa, máli sínu til stuðnings, einnig til þess að venjuréttur og hefðarreglur leiði til þeirrar niðurstöðu að hið umþrætta landsvæði sé háð eignarrétti þeirra í skilningi nefndrar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu en fullur hefðartími sé liðinn frá því að stefnendur tóku að nytja landið en öll afnot þess og nytjar hafi verið háð leyfi landeigenda og enginn annar hafi notað landið á nokkurn hátt. Stefnendur benda á að sjónarmið óbyggðanefndar í þá veru að flokka hefð með lögum sem frumstofnun eignarréttar hafi ekki verið breytt af Hæstarétti Íslands. Stefnendur telja að úr því að unnt sé að hefða land, sem eignarrétti er háð, hljóti að vera unnt að vinna hefð á landi sem ekki sé háð eignarrétti annarra. Í þessu sambandi vísa stefnendur til dóms Hæstaréttar Íslands sem birtist á bls. 2792 í dómasafni réttarins fyrir árið 1997 en þar hafi eignarhefð verið viðurkennd enda þótt not hefðanda, sem jafnframt studdi rétt sinn við kaupsamning, hefðu verið sambærileg afréttarnotum, þ.e. beit og eftir atvikum önnur þrengri nýting. Í dómi, sem finna má á bls. 27 í dómasafni Hæstaréttar Íslands fyrir árið 1939, hafi rétturinn talið að eignarhefð hefði komist á enda þótt eignarheimild væri sögð glötuð og ekki annar grundvöllur fyrir hendi en takmörkuð not. Stefnendur vísa einnig til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Helgu klaustranna gegn Grikklandi og telja að þar sé að finna athyglisverð sjónarmið varðandi afstöðu dómstólsins til sönnunar á eignarhaldi. Mannréttindadómstóllinn hafi bent á að klaustrin, sem voru hluti af grísku kirkjunni og stofnuð löngu fyrir myndun gríska ríkisins, hefðu í aldanna rás eignast miklar eignir, þar með talið landsvæði það sem um var deilt. Dómurinn hafi talið óumdeilanlegt að afsöl, sem aflað var á tímum keisaraveldanna Býsanska og Ottóman-veldisins, hefðu glatast eða eyðilagst. Með tilliti til landtöku í svo langan tíma, meira að segja án löglegs eignarhalds, yrði að telja að því tímabili, sem væri skilyrði fyrir því að hefð yrði haldið upp á ríkið eða gegn þriðja aðila, hefði án efa verið lokið. Stefnendur vísa til þess að 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu sé hluti af íslenskum rétti og því beri dómstólum hér á landi að taka mið af þeim sjónarmiðum sem lögð eru til grundvallar af Mannréttindadómstóli Evrópu við mat á því hvort um sé að ræða eign sem njóti verndar 1. gr. samningsviðauka nr. 1. við nefndan sáttmála. Auk þessa vísa stefnendur til þess að fræðimenn hafi talið að eignarhefð sé unnt að vinna á landi hvort sem um sé að ræða afrétt eða almenning ef skilyrðum hefðar sé á annað borð fullnægt. Stefnendur telja að venjuréttur og hefð falli saman í þessu máli sem leiði til þess að þeir eigi öll þau réttindi sem fylgja Eyvindarstaðaheiði, enda hafi þeir og fyrri eigendur heiðarinnar nýtt sér þau réttindi öldum saman. Stefnendur halda því fram að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign eða eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu vísi stefnendur til þeirra sjónarmiða sem lögð hafa verið til grundvalla af Mannréttindadómstólnum. Hafa verði í huga að Mannréttindadómstóllinn hafi túlkað hugtakið eign í skilningi nefndrar 1. gr. samningsviðaukans á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Skortur á vernd að landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum um það hvort um sé að ræða eign í skilningi 1. gr. og þannig geti verið um að ræða eign í skilningi nefndrar 1. gr. þó að dómstólar viðkomandi ríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt landsrétti þess ríkis. Stefnendur reisa kröfu sína enn fremur á sjónarmiðum sem fram hafa komið hjá Mannréttindadómstóli Evrópu um lögmætar væntingar. Dómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að væntingar einstaklinga og lögaðila til að njóta eigna sinna séu verndaðar af 1. gr. samningsviðauka nr. 1. við mannréttindasáttmála Evrópu ef þær eru byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi (legal act), sem tengdur er við eignarréttindi og hefur áreiðanlegan lagagrundvöll. Stefnendur halda því fram að ef ekki verði fallist á að eignarheimildir þær sem þeir byggja eignarrétt sinn á teljist fullnægjandi sé verið að mismuna eigendum jarða með því að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra landeigenda hér á landi. Slík íþyngjandi sönnunarbyrði jafngildi bótalausri sviptingu eignarréttar. Stefnendur gera í greinargerð sinni nokkrar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar. Þeir telja tilgang laga nr. 58/1998 fyrst og fremst vera þann að gera ríkið þinglýstan eiganda þeirra landsvæða sem enginn hefur skjöl fyrir að hann eigi en svo hátti til um hluta afrétta og jökla á miðhálendi Íslands. Það sé í verkahring óbyggðanefndar að finna hver þessi svæði séu. Land Eyvindarstaðaheiðar sé hins vegar ekki eigendalaust. Í 1. gr. laga 58/1998 komi fram að þjóðlendur séu utan eignarlanda en eignarland sé skilgreint sem landsvæði sem háð er einkaeignarrétti þannig að eigandinn fer með öll venjuleg eignarráð þess. Stefnendur byggja á því að svo hátti til með allt það land sem þeir hafi þinglýsta eignarheimild fyrir. Hér hafi stefndi sönnunarbyrði fyrir því að þjóðlendu sé að finna innan þinglýstra landamerkja Eyvindarstaðaheiðar. Stefnendur telja óumdeilt að hið umdeilda landsvæði sé innan upphaflegs landnáms og því verði stefndi að sýna fram á að beinn eignarréttur að landinu hafi fallið niður. Þetta sé eðlilegt að teknu tilliti til þess að stefnendur hafi lagt fram þinglýst landamerkjabréf auk annarra gagna sem sýna fram á að innan hins umþrætta landsvæðis hafi eignarréttur stefnenda verið virtur af öllum. Sönnunarbyrðin, sem óbyggðanefnd leggi á stefnendur, sé óhófleg en þess sé krafist að stefnendur sanni framsal eignarréttar á landinu allt frá landnámi. Slíkt standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar eða mannréttindasáttmála Evrópu. Í almennum forsendum úrskurðarins hafi óbyggðanefnd fjallað um hefð og þýðingu hefðar við úrlausn þjóðlendumála og niðurstaðan sé sú að hefð sé eitt dæmi um frumstofnun eignarréttar. Nefndin segi jafnframt að við mat á því hvort tekist hafi að fullna eignarhefð yfir landsvæði skipti máli hvort svæðið er innan eða utan landamerkja jarðar og þá skipti gildistaka hefðarlaga frá 1905 máli og styrki eignartilkall í slíkum tilvikum. Skilyrði fyrir því að eignarhefð hafi verið unnin á landsvæði utan landamerkja jarðar séu hins vegar talin þröng. Í þessu tilfelli sé Eyvindarstaðaheiði innan þinglesinna landamerkja og það land háð einkanýtingarrétti stefnenda. Stefnendur halda því fram að óbyggðanefnd byggi niðurstöðu sína fyrst og fremst á því að dómur hafi áður verið kveðinn upp af Hæstarétti Íslands um eignarréttarlega stöðu Eyvindarstaðaheiðar, mál nr. 67/1996, auk þess sem til þess sé vísað að ekkert hafi komið fram um að stofnast hafi til beins eignarréttar yfir heiðinni. Stefnendur benda í þessu sambandi á að þegar nefndur dómur var kveðinn upp hafi ekki verið búið að setja lög um þjóðlendur og þau lög og tilgangur þeirra hafi því ekki komið til skoðunar. Aðstaðan í dag sé því önnur en hún var þegar dómurinn gekk og af þeim sökum verði ekki alfarið byggt á þeim dómi. Í því máli hafi verið tekist á um bótarétt sveitarfélaga úr hendi Landsvirkjunar vegna fallréttinda. Svæðið, sem dómurinn tók til, hafi verið afmarkað með öðrum hætti en það landsvæði sem nú er deilt um en austurhluti heiðarinnar hafi ekki verið til skoðunar þá auk þess sem nú liggi fyrir önnur og fleiri gögn. Stefnendur hafna því að niðurstaða þessa máls ráðist af dómi Hæstaréttar frá árinu 1997. Í þessu sambandi benda stefnendur á að reynt hafi á sambærilega stöðu í nokkrum málum er varða úrskurð óbyggðanefndar um mörk eignarlanda og þjóðlendna og nefna sérstaklega mál nefndarinnar nr. 2/2005. Þar hafi óbyggðanefnd talið sig óbundna af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 171/1998 og talið skipta máli að dómstólar hefðu ekki tekið óyggjandi afstöðu til þess að einkarétti hvernig mörk jarðar gagnvart öðrum landsvæðum skyldu afmörkuð. Einnig hafi nefndin talið að ný gögn í málinu hefðu þýðingu fyrir úrskurð um eignarréttarlega stöðu jarðarinnar. Stefnendur telja að þessi rökstuðningur og það að jafnræðis beri að gæta leiði til þess að ekki sé unnt að reisa niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu svæðis þess sem um er deilt í máli þessu á dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 67/1996. Stefnendur telja óumdeilt að til beins eignarréttar hafi stofnast og fjölmörg skjöl liggi frammi í málinu sem staðfesti það. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af eigendum nærliggjandi jarða sem eindregið bendi til þess að eignarhald á Eyvindarstaðaheiði hafi verið óumdeilt. Í þessu sambandi benda stefnendur á stofnun Sjálfseignarstofnunarinnar Eyvindastaðaheiðar sem starfi skv. lögum nr. 19/1988. Skipulagsskrá stofnunarinnar hafi verið staðfest í dóms- og kirkjumálaráðuneyti 8. desember 2005, en eignarhlutur sveitarfélagsins hafi verið lagður inn í stofnunina. Stefnendur telja að óbyggðanefnd hafi ranglega metið sönnunargögn málsins og lagt óhóflega sönnunarbyrði á stefnendur og þannig brotið jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Því beri að ógilda úrskurð nefndarinnar. Stefnendur halda því fram að eignarréttur að fasteign teljist sannaður með framvísun þinglesinnar eignarheimildar. Frá þeirri reglu verði ekki vikið nema að sá sem vefengir réttmæti eignarheimildarinnar sýni fram á betri rétt sinn eða annarra eða að eignarheimildin sé haldin slíkum göllum að hún verði ekki lögð til grundvallar dómi í máli um eignarréttinn. Stefnendur byggja mál sitt einnig á því að Hæstiréttur Íslands hafi orðað þá reglu að mannréttindi, sem verndar njóta, verði ekki skert nema að fyrir því sé skýr regla í settum lögum og að slík regla samræmist ákvæðum stjórnarskrár. Slíkt ákvæði sé ekki í þjóðlendulögum, enda hafi ekkert komið fram, við meðferð frumvarps til þjóðlendulaga á Alþingi, sem bendir til þess að stefnt hafi verið að því að svipta landeigendur eignarrétti sínum. Telja þeir að úrskurður óbyggðanefndar, sem um er deilt í máli þessu, brjóti verndaðan eignarrétt þeirra. Varðandi varakröfur sínar vísa stefnendur til sömu málsástæðna og lagaraka og þeir gera varðandi aðalkröfu svo og framlagðra gagna, hliðsjónarrita og til aðilaskýrslna fyrir nefndinni. Sérstaklega er vísað til greinargerðar Smára Borgþórssonar f.h. sveitarfélagsins Skagafjarðar og Sigursteins Bjarnasonar f.h. Sjálfseignarstofnunarinnar Eyvindarstaðaheiðar. Stefnendur halda því fram að fyrir liggi að sel frá Eyvindarstöðum hafi verið á syðri bakka Galtarár, við gamla vaðið. Á því er byggt að sel þetta sé í eignarlandi Eyvindarstaða en aðrir, sem hagsmuna eiga að gæta á svæðinu, hefðu ekki liðið að bóndinn á Eyvindarstöðum byggði sel svo langt frá byggð nema það væri í hans landi. Auk þess liggi fyrir að sel hafi ekki mátt reisa í afréttum. Stefnendur vísa til þess að lengi tíðkaðist að fé og hrossum frá fremstu bæjum í Svartárdal og Blöndudal hafi verið sleppt aftur á heiðina eftir göngur. Féð hafi farið fram undir Galtará en því hafi verið smalað í byrjun vetrar eða seinna eftir tíðarfari. Hross hafi verið tekin mun seinna og dæmi séu til um að þau hafi gengið í Kurbrandsmýrum og Refárflóa allan veturinn. Þessi notkun hafi verið við lýði allt þar til afréttargirðing var reist á milli heiðar og heimalanda laust eftir 1970. Stefnendur reisa varakröfu sína einkum á því að land innan girðingarinnar, þ.e. norðan Galtarár, sé fremur heimaland Eyvindarstaða en afréttarland og eigi að teljast með jörðum í sveitinni en ekki til afréttarinnar. Það sé í samræmi við þá niðurstöðu að það land Stafns og Kóngsgarðs, sem lagt var til afréttar og liggur samsíða umræddu landi Eyvindarstaða að austan, er viðurkennt eignarland. Landið, sem varakrafan nær til, sé sambærilegt landi nefndra jarða að landgæðum og þá hafi það verið nýtt með sambærilegum hætti. Landið, sem varakrafan tekur til, svæðið norðan Galtarár, hafi öll einkenni heimalanda. Í því sambandi benda stefnendur á gróðurfar og nýtingu en óheimilt sé skv. lögum um afréttarmál og fjallskil að sleppa fé í afréttarlönd eftir fjallskil. Landið falli því frekar í flokk með jörðum en að það teljist hluti af afréttarlandi Eyvindarstaðaheiðar. Landið líkist t.d. Tunguheiði í Biskupstungum en í dómi varðandi þá heiði réðst niðurstaðan af því að landfræðilega tilheyrði landsvæðið frekar jörðum í Biskupstungum en afréttinum. Einnig benda stefnendur í þessu sambandi á dóma Hæstaréttar Íslands varðandi afréttarlönd í Mýrdal en rétturinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að landfræðilega væri eðlilegt að landnám hefði verið samfellt í Mýrdal og því væru ekki rök til þess að land, sem lægi samsíða því landi, hefði aðra stöðu að eignarrétti. Í máli þessu séu engin rök til þess að heimaland Eyvindarstaða hafi aðra eignarréttarlega stöðu en heimaland Kóngsgarðs og Stafns en þau lönd liggi samsíða þessu landi, enda eru landfræðilegar aðstæður og notkun sambærileg. Stefnendur byggja á því að það sé í samræmi við almennar niðurstöður óbyggðanefndar að landsvæði, sem talið hefur verið jörð skv. elstu heimildum, sé eignarland og því sé eðlilegt að telja land það, sem varakrafan tekur til, sem heimaland Eyvindarstaða. Aðra varakröfu styðja stefnendur með sömu rökum og áður eru rakin. Þeir halda því einnig fram að engin rök standi til þess að svokölluð Hraun séu hrein þjóðlenda. Svæðið hafi verið nýtt til beitar af eigendum Eyvindarstaða um ómunatíð. Hvað lagarök varðar vísa stefnendur til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum. Sérstaklega til 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og jafnræðisreglu 65. gr. Til meginreglna stjórnsýsluréttar um málsmeðferð, laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlenda þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998. Þeir vísa einnig til laga um hefð nr. 46/1905, laga um afréttarmál og fjallskil nr. 6/1986. Til laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, sáttmálann sjálfan og viðauka, einkum 1. gr. samningsviðauka nr. 1. Þá vísa þeir til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, til laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Einnig er byggt á meginreglum eignarréttar um venjurétt og óslitin not, svo og almennum reglum samninga- og kröfuréttar, einnig vísa þeir til almennra reglna um ítaksrétt og stofnun ítaka, almennra reglna um venjurétt, meginreglna um traustfang og traustnám svo og almennra reglna um tómlæti. Loks vísa þeir til þinglýsingalaga, einkum IV. kafla. Varðandi varnarþing er vísað til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og þá er krafa um málskostnað úr hendi stefnda reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefndi reisir kröfur sínar aðallega á því að landsvæðið, sem um er deilt í málinu, sé utan eignarlanda og teljist því þjóðlenda. Heimildir bendi ótvírætt til þess að svæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti og nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Stefndi telur að stefnendur verði að sanna tilvist beins eignarréttar að svæðinu eða einstökum hlutum þess. Stefndi heldur því fram að óbyggðanefnd hafi byggt úrskurð sinn á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum. Niðurstaða nefndarinnar sé reist á kerfisbundinni rannsókn nefndarinnar á fjölda gagna sem fram komu við gagnaöflun nefndarinnar og þeim göngum sem aðilar málsins lögðu fram auk þess sem byggt sé á skýrslum sem gefnar voru fyrir nefndinni. Stefndi gerir niðurstöður nefndarinnar að sínum til stuðnings kröfu um sýknu. Stefndi heldur því fram að Eyvindarstaðaheiði og Hraunin séu utan eignarlanda. Allmargar heimildir séu til um Eyvindarstaðaheiði sem rekja megi aftur til 14. aldar. Af þeim megi m.a. ráða að heiðin hafi á öldum áður verið í eigu Eyvindarstaða, sbr. kaupbréf frá 3. apríl 1380 en með því bréfi hafi Bessi Brandsson gefið Þórði syni sínum jörðina, 90 hundruð að dýrleika auk tilgreindra afréttarsvæða. Hins vegar séu heimildir um Hraunin færri og óljósari. Um afmörkun Eyvindarstaðaheiðar vísar stefndi einkum til landamerkjabréfs fyrir heiðina frá 28. september 1886 en ekki hafi verið ágreiningur um afmörkun hennar. Við mat á landamerkjabréfum beri að gæta að því að slík bréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja beri að skoða sem eignarland. Þótt slíku bréfi sé þinglýst þá takmarkist gildi þinglýsingar af því að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað aukið við rétt sinn. Þá skipti almennt máli hvort um sé að ræða jörð í eignarréttarlegum skilningi eða annað landsvæði. Þekkt sé að landamerkjabréf hafi verið gerð fyrir önnur svæði en jarðir, svo sem afréttarsvæði sem ekki tilheyri ákveðinni jörð. Landamerkjabréf fyrir jörð feli hins vegar í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða en engu að síður verði að meta gildi hvers bréfs fyrir sig. Stefndi telur að í máli þessu bendi yfirskrift umrædds landamerkjabréfs og orðalag þess eindregið til þess að þar sé ekki verið að lýsa mörkum eignarlands (jarðar) heldur lýsi bréfið afréttarsvæði utan eignarlands. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings í dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 67/1996 en sá dómur taki til þess landsvæðis sem afmarkað er í landamerkjabréfi fyrir Eyvindarstaðaheiði frá árinu 1889. Í því máli hafi þrír hreppar krafist viðurkenningar á rétti þeirra til fébóta fyrir fallréttindi í Blöndu vegna Eyvindarstaðaheiðar, auk bóta fyrir land heiðarinnar, sem Landsvirkjun hafði fengið til ótímabundinna umráða í þágu Blönduvirkjunar á grundvelli samnings sem gerður var við hreppana í mars 1982. Hrepparnir hafi haldið því fram að Eyvindarstaðaheiði væri fullkomin eign þeirra samkvæmt afsali frá Hannesi Péturssyni á Skíðastöðum en Hannes hafði eignast heiðina samkvæmt afsali frá Kristjáni Gíslasyni á árinu 1897. Í niðurstöðum héraðsdóms í málinu sé vísað til þeirrar grundvallarreglu eignarréttar að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verði að færa fram heimildir sem sanni rétt hans og að sá sem afsalar landi geti ekki veitt viðtakanda sínum betri eða víðtækari rétt en hann sjálfur átti. Héraðsdómur taldi að orðalag kaupsamnings og afsals skæri ekki að fullu úr um það hvort verið var að afsala fullkomnum eignarrétti eða afréttareign en dómurinn hafi talið að efni og orðalag kaupsamninga og afsala, sem um ræðir í málinu, skeri ekki að fullu úr um það hvort afsalað hafi verið fullkomnu eignarlandi eða einungis afréttareign, þó að hið síðara sé líklegra. Síðan sé þess getið í dóminum að not Eyvindarstaðaheiðar og lega leiði ekki til þeirrar ályktunar að heimalandið hafi áður verið háð beinum eignarrétti þeirra sem höfðu umráð þess. Þá telur dómurinn að takmörkuð not hreppanna að heiðinni feli eigi í sér eignarhald sem leitt geti til stofnunar eignarréttinda fyrir hefð. Niðurstaða dómsins hafi því verið sú að stefnendur málsins hafi ekki getað fært fram sönnun þess að Eyvindarstaðaheiði hafi verið eignarland þeirra. Í dómi Hæstaréttar Íslands í sama máli sé tekið fram að Eyvindur sörkvir hafi numið Blöndudal og talið að hann hafi búið að Eyvindarstöðum en ekkert sé minnst á Eyvindarstaðaheiði. Af heimildum, sem vísað sé til í málinu, sé ekki ljóst hvort jörðin hafi ævinlega verið í einkaeign eða komist undir yfirráð kirkjunnar á einhverju skeiði. Heimildir bendi til þess að Eyvindarstaðaheiði hafi nær einvörðungu verið notuð til beitar frá fyrri tíð. Þegar heiðarinnar er getið í skriflegum heimildum er það í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að sönnur hafi ekki verið leiddar að því að heiðin hafi nokkurn tíma verið undirorpin fullkomnum eignarrétti einstaklinga eða kirkjunnar, hvorki fyrir nám né með löggerningum eða öðrum hætti. Ekki sé í ljós leitt að landamerkjabréfi fyrir Eyvindarstaðaheiði hafi fremur verið ætlað að ákveða mörk milli eignarlanda en landa í afréttareign. Þá sé tekið fram í dóminum að yfirlýsingar í kaupsamningum og afsölum á síðustu öld nægi ekki einar og sér til að dæma hreppunum eignarrétt að þessu afréttarlandi. Tiltækar heimildir bendi hins vegar til þess að um afréttareign eigenda heimalands Eyvindarstaða hafi verið að ræða í þeim skilningi að aðrir hafi átt þar rétt til upprekstrar, og ef til vill annarra nota, en gegn gjaldi til Eyvindarstaðamanna. Þá sé víðátta heimalandsins þannig að líkur mæla gegn óskoruðum eignarráðum jarðeigenda. Stefndi bendir einnig á að í dómi Hæstaréttar sé tekið fram að í kaupsamningi Hannesar Péturssonar við hreppana frá 6. ágúst 1898 hafi ekki getað falist víðtækari eignarréttur þeim til handa en sannanlega var á hendi seljanda. Með hliðsjón af því og notkun afréttarlandsins hafi hrepparnir ekki heldur unnið eignarhefð á Eyvindarstaðaheiði. Stefndi heldur því fram að í dómi Hæstaréttar Íslands felist resjudicata áhrif um eignarréttarlega stöðu svæðisins svo sem því er lýst í fyrrgreindu landamerkjabréfi. Dómurinn sé því bindandi fyrir þá sem áttu aðild að málinu og aðra þá sem leiða rétt sinn frá þeim eða koma í þeirra stað. Dómsúrlausn liggi því fyrir um eignarréttarlega stöðu svæðisins sem dómstólar hafi ekki heimild til að hnekkja eða breyta, sbr. einkum 116. gr. laga nr. 91/1991. Landsvæði það sem kallað er Hraun er ekki innan marka landamerkja Eyvindarstaðaheiðar. Ekki er ágreiningur um afmörkun svæðisins sem markist af Vestari-Jökulsá að austan og til suðurs af jaðri Hofsjökuls. Stefndi heldur því fram að þær heimildir, sem til séu um svæðið, bendi ekki til þess að Hraunin hafi nokkru sinni verið nýtt að staðaldri sem sumarbeitiland fyrir búfé eða með öðrum hætti. Ekkert bendi til þess að búfénaður hafi verið rekinn á Hraunin eða að menn hafi stuðlað að því að búfé sækti þangað. Í þessu sambandi bendir stefndi á að ekkert sé getið um Hraunin í fjallskilareglugerðum Skagafjarðar- og Húnavatnssýslna. Það fáa fé sem í Hraunin sótti hafi komið af nærliggjandi landsvæðum, einkum meðan ógirt var á milli Eyvindarstaðaheiðar og Hraunanna en girðing hafi verið reist þar á milli seint á 20. öld í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að fé leitaði af Eyvindarstaðaheiði yfir á Hraunin, sem bendir til þess að ætlunin hafi verið að nýta Hraunin ekki sem beitiland. Engar heimildir bendi til þess að Hraunin hafi áður fyrr tilheyrt einstökum jörðum. Landamerkjabréf fyrir Eyvindarstaðaheiði bendi eindregið til þess að enginn hafi talið sig eiga réttindi á Hraununum. Stefndi vísar til þess að í Landnámu sé því ekki lýst hversu langt inn til lands landnám náði á þessu svæði. Ólíklegt verði að telja að land á umþrættu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum, gróðurfari, víðáttu og því hversu hálent svæðið er en um sé að ræða öræfalandsvæði, langt frá byggðum bólum. Dómafordæmi leiði til þess að álíta verður ósannað að heiðarlönd eða öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Af dómum Hæstaréttar Íslands megi ráða að þegar deilt sé um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir en heimildaskortur leiði til þess að það teljist ósannað að svæði sem þetta hafi verið numin í öndverðu. Í þessu tilfelli bendi heimildir ekki til annars en að svæðið hafi eingöngu verið nýtt með afar takmörkuðum hætti auk þess sem svæðið sé umlukið eigendalausum svæðum á allar hliðar nema til norðurs. Annað verði ekki ráðið en að réttur til hins umdeilda svæðis hafi upphaflega orðið til á þann veg að svæðið hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill til annarrar takmarkaðrar notkunar. Stefndi heldur því fram að ef svæðið hafi verið numið í öndverðu hafi það ekki verið numið til eignar heldur takmarkaðra nota. Frá upphafi byggðar á Íslandi hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin svæði til beinnar eignar heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem áhrif gátu haft á afkomu þeirra. Meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér voru hagsmunir til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Í þessu efni vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 67/2006 og 27/2007. Verði talið að svæðið hafi að hluta eða öllu leyti verið innan landnáms byggir stefndi á því að allar líkur séu til þess að slíkt eignarhald hafi fallið niður en svæðið hafi verið tekið til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Stefndi heldur því fram að ekkert liggi fyrir um að beinn eignarréttur hafi haldist í gegnum aldirnar hafi til slíks réttar stofnast í öndverðu. Stefndi byggir einnig á því að staðhættir og fjarlægð frá byggð bendi til þess að svæðið hafi ekki verið numið. Svæðið sé mjög víðfeðm háslétta sem liggi í yfir 500 metra hæð. Svæðið sé allt sunnan byggðar og nái suður til Hofsjökuls. Eyvindarstaðaheiði hafi alla tíð verið skipt í þrjá meginhluta, Útheiði, Ásgeirstungur (öðru nafni Álfgeirstungur) og Guðlaugstungur. Þá séu Svörtutungur sunnan og vestan við Guðlaugstungur. Útheiðin sé á norðvestanverðu svæðinu umhverfis Öfuguggahæðir og að mestu leyti uppblásin. Vestan hæðanna liggi gróin Kurbrandsmýri. Sunnan Útheiðar liggi síðan áðurnefndar tungur í 500 til 600 m hæð en þær eru eitt samfelldasta gróna svæði heiðarinnar. Svæðið vestan Hofsjökuls milli Ströngukvíslar að norðan og Blöndu að sunnan sé að mestu ógróin hraun og sandar. Frá Öfuguggavatnshæðum í 579 m hæð í fjallið Sátu suður undir Hofsjökli er 41 km í beinni loftlínu. Hraunin, sem liggja norðan Ströngukvíslar frá Hraungarði að vestan austur að Vestari-Jökulsá, séu víðfeðm háslétta, að mestu leyti ógróin hraun og sandar en þó megi finna gróður í dældum og drögum. Stefndi bendir á að að teknu tilliti til staðhátta, sem getið er hér að framan, gróðurfars á svæðinu og hæðar þess yfir sjó sé augljóst að svæðið hafi ekki verið nýtt nema með mjög takmörkuðum hætti, einkum til beitar og mögulega á einhvern annan en þá mjög takmarkaðan hátt. Hraunin hafi hins vegar ekki verið nýtt að staðaldri til beitar eða annars. Þá liggi ekkert fyrir um að Eyvindarstaðaheiði hafi nokkru sinni verið nýtt til annars en sumarbeitar. Þá hafa fjallskil verið sameiginleg, landsvæðið ekki afgirt og þangað hafi búpeningur frá öðrum svæðum getað leitað án hindrana. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings til eldri heimilda, sérstaklega umfjöllunar í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns um Eyvindarstaði þar sem greint er frá afréttarsvæði á Eyvindarstaðaheiði „sem liggur frá Ugludalslandi fyri austan Blöndu, Hjer hefur áður afrjettur verið, vide Selland ut supra.“ Þá segi einnig í bókinni: „Selstöðu á jörðin sem brúkast hefur í gamalli tíð á Eyvindarstaðaheiði, sem ekki hefur brúkast í manna minni sökum óbærilegrar vegalengdar.“ Hið sama komi fram í bókinni í umfjöllun um aðrar jarðir í Bólstaðarhlíðarhreppi þar sem vísað er til heiðarinnar sem samnotaafréttar gegn greiðslu afréttartolls. Auk þessa vísar stefndi til þeirra heimilda sem áður er getið. Til viðbótar vísar stefndi til jarðamata frá 1804 og 1849 þar sem vísað er til afréttarlands á Eyvindarstaðaheiði, sem nýtt væri af fleirum fyrir toll, en að mati stefnda bendir slík innheimta afréttartolla eindregið til þess að svæði hafi verið nýtt til sameiginlegra beitarnota þótt svæði hafi eftir atvikum lotið beinni afréttareign. Þá komi fram í fasteignamatinu frá 1916 til 1918 að jörðin Eyvindarstaðir eigi upprekstur á afrétt sem sé sveitareign. Stefndi telur að nefndar heimildir bendi ótvírætt til þess að Eyvindarstaðaheiði og Hraunin séu ekki háð beinum eignarrétti og teljist þjóðlenda, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998, sem að hluta til sé háð takmörkuðum eignarrétti stefnenda, sbr. c-lið 7. gr. sömu laga. Þessu til viðbótar vísar stefndi til röksemda óbyggðanefndar, einkum á bls. 43 til 56, í úrskurði nefndarinnar svo og til yfirlits nefndarinnar á bls. 12 til 37 en þar séu ítarlega raktar heimildir um svæðið. Auk þessa vísar stefndi til skýrslna sem teknar voru af aðilum fyrir óbyggðanefnd en þar hafi komið fram að landið sé nýtt til sumarbeitar fyrir sauðfé og smalað að hausti. Varðandi Hraunin sérstaklega vísar stefndi einnig til forsendna í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 67/1996 og niðurstöðu dómsins. Telur hann að líta beri á þau sjónarmið sem þar eru rakin til stuðnings sýknukröfu íslenska ríkisins. Þá beri einnig að horfa til þess að umrædd svæði lúti sambærilegum lögmálum hvað varðar staðhætti, nýtingu, eignarheimildir o.fl. sem ótvírætt bendi til þess að svæðið teljist allt utan eignarlanda jarða. Einnig vísar stefndi til sjónarmiða og röksemda sem fram koma í úrskurði óbyggðanefndar. Stefndi mótmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi og vísar hann til framangreindra sjónarmiða sinna um nýtingu landsins, staðhætti og eldri heimildir í því efni. Í aldanna rás hafi svæðið verið nýtt með afar takmörkuðum hætti eins og áður hefur verið rakið. Hefðbundin afréttarnot eða önnur takmörkuð nýting lands geti ekki stofnað beinan eignarrétt yfir landi. Í þessu efni bendir stefndi á dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 103/1953, 47/2007 og 48/2004. Stefndi hafnar því að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur að eignarréttartilkalli á svæðinu. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 199/1978 komi fram að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til ráðstöfunar fasteigna ríkisins. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanns stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráð nema sérstök lagaheimild hafi verið til staðar, þar með talið að þjóðlenda verði látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grunni sem stefnendur halda fram. Auk þess verði væntingarnar að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til þess að öðlast meiri og frekari réttindi en þeir geta mögulega átt rétt á. Hér séu aðstæður allar svo, sem áður hefur ítrekað verið getið, að stefnendur geti ekki vænst þess að eiga beinan eignarrétt á svæðinu. Stefndi bendir einnig á að þinglýsing heimildarskjals fyrir landi feli ekki í sér sönnun beins eignarréttar, sbr. þá meginreglu eignarréttarins að menn geta ekki með eignayfirfærslugerningi öðlast betri rétt en seljandi átti. Stefndi mótmælir varakröfum stefnenda með sömu rökum og að framan greinir. Sérstaklega er því mótmælt að takmörkuð not geti leitt til fullkomins eignarréttar á grundvelli hefðar. Stefndi bendir á að um auðlindir í jörðu gildi lög nr. 57/1998. Að mati stefnda á ákvæði 3. gr. laganna við um hið umþrætta svæði, enda sé það þjóðlenda en ekki eignarland. Ákvæðið feli í sér að í þjóðlendu séu auðlindir í eigu íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn að þeim. Að mati stefnda hefur stefnendum ekki tekist að sanna slíkan rétt sinn að auðlindum á svæðinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Sérstaklega er bent á það sem rakið hefur verið um takmarkaða nýtingu svæðisins en allar heimildir bendi til þess að svæðið hafi eingöngu verið nýtt sem afrétt. Slík takmörkuð not geti hvorki talist grundvöllur fullra né takmarkaðra eignarráða á svæðinu. Stefndi heldur því fram að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á eignarrétt sinn að hinu umdeilda landi. Ljóst sé að einstakir hlutar þess séu misjafnlega vel fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Eyvindarstaðaheiði hafi því verið talin falla undir svæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Heimildir bendi hins vegar ekki til þess að Hraunin hafi verið undirorpin slíkum notum. Telur stefndi því að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, svo sem það er afmarkað í kröfugerð stefnenda og fer saman við niðurstöður óbyggðanefndar, teljist allt þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998. Niðurstaða Að framan er rakin sú málsástæða stefnda að dómur hafi áður fallið um eignarrétt að Eyvindarstaðaheiði og vísar hann í því sambandi í dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 67/1996 en dómur þessi tekur til þess landsvæðis sem afmarkað er í landamerkjabréfi fyrir Eyvindarstaðaheiði frá 28. september 1886. Í úrskurði óbyggðanefndar er fjallað um nefndan dóm og kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að henni sé ekki heimilt að hnekkja eða breyta niðurstöðu dóma, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Dómurinn er samkvæmt 116. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 bindandi um úrslit sakarefnisins milli aðila og þeirra sem koma að lögum í þeirra stað um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að þeir sem komu í stað þeirra sem aðild áttu að nefndu hæstaréttarmáli og þeir sem ekki áttu aðild að málinu á sínum tíma hafi sýnt fram á betri rétt en þeir sem aðild áttu að málinu fyrir Hæstarétti og reisa þeir kröfur sínar í öllum aðalatriðum á sömu gögnum og lágu fyrir þegar Hæstiréttur kvað upp sinn dóm. Í úrskurði óbyggðanefndar er m.a. fjallað um títtnefndan dóm með þessum orðum. „Svo sem áður er nefnt var dæmt um eignaréttarlega stöðu þess landsvæðis sem fellur innan landamerkjabréfs Eyvindarstaðaheiðar með dómi Hæstaréttar Íslands 10. apríl 1997 í máli nr. 67/1996. Dómurinn er bindandi fyrir þá sem aðild áttu að málinu og aðrir aðilar máls þessa fyrir óbyggðanefnd hafa ekki sýnt fram á rýmri rétt til Eyvindarstaðaheiðar. Eftir að dómur Hæstaréttar féll stofnaði Bólstaðahlíðarhreppur Sjálfseignarstofnunina Eyvindarstaðaheiði, sbr. skipulagsskrá stofnunarinnar, dags. 8. desember 2005, sem gagnaðilar ríkisins hafa lagt fram í máli þessu. Skv. 2. gr. skrárinnar leggur sveitarfélagið til stofnunarinnar eignarhluti sína í tilteknum fasteignum, m.a. 5/17 hluta í Eyvindarstaðaheiði. Þar sem sveitarfélagið gat ekki við stofnun Sjálfseignarstofnunarinnar lagt henni til rýmri rétt til heiðarinnar en sannanlega var á hendi þess fyrir breytir skipulagsskráin ekki eignarréttarlegri stöðu heiðarinnar frá þeirri sem hún var þegar Hæstiréttur dæmdi um hana. Önnur gögn sem gagnaðilar ríkisins byggja kröfu sína í máli þessu á, og ekki voru lögð fram í máli nr. 67/1996 fyrir Hæstarétti, eru ritin Göngur og réttir eftir Braga Sigurjónsson og Árbók Ferðafélags Íslands 1964. Í heimildunum er fjallað um nýtingu heiðarinnar sem beitilands, svo og staðhætti og gróðurfar. Ekkert sem þar kemur fram bendir til þess að á Eyvindarstaðaheiði hafi stofnast til beins eignarréttar. Því hafa ekki komið fram í máli þessu gögn eða önnur atriði sem séð verður að dómstólar hafi ekki tekið afstöðu til og skipt gætu máli hér. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu Húnavatnshrepps og Sveitarfélagsins Skagafjarðar að landsvæði það sem afmarkað er í landamerkjabréfi Eyvindarstaðaheiðar, dags. 28. september 1886 og þingl. 20. maí 1889, sé eignarland, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar frá 10. apríl 1997 í máli nr. 67/1996. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt er Eyvindarstaðaheiði, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998.“ Í framhaldi af þessu er rakið hvernig heiðin er afmörkuð og er sú lýsing með sama hætti og rakið er í dómkröfum stefnenda og þeir krefjast ógildingar á. Dómurinn fellst á framangreind rök óbyggðanefndar og gerir þau að sínum. Að mati dómsins liggur fyrir að áður hefur verið skorið úr um eignarréttarlega stöðu Eyvindarstaðaheiðar þannig að stefnendur eiga þar ekki beinan eignarrétt en niðurstaða Hæstaréttar í títtnefndum dómi er bindandi fyrir aðila málsins. Verður þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu stefnenda um að þeir eigi beinan eignarrétt að landi innan þinglýstra landamerkja Eyvindarstaðaheiðar eins og heiðin er afmörkuð í úrskurði óbyggðanefndar. Er úrskurður óbyggðanefndar hvað þetta varðar því staðfestur. Þá ber einnig að staðfesta úrskurð nefndarinnar þess efnis að svæðið sé í afréttareign stefnenda, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Stefnendur krefjast þess að þeir eigi beinan eignarrétt að landsvæði sem kallað er Hraunin. Svæði þetta er stórt og liggur að mestu milli austari landamerkja Eyvindarstaðaheiðar og Jökulsár vestari. Að fenginni þeirri niðurstöðu að land innan þinglesinna landamerkja Eyvindarstaðaheiðar sé ekki eignarland verður ekki hjá því komist að fara eins með Hraunin, enda hafa stefnendur ekki lagt fram nein gögn sem benda til að þeir eigi þar frekari rétt en þeir eiga á því svæði sem er innan landamerkja Eyvindarstaðaheiðar. Þá verður ekki fram hjá því horft að Hraunin eru mun gróðurminni en nefnd heiði. Er eignarréttarkröfu stefnenda til Hraunanna því hafnað og úrskurður óbyggðanefndar varðandi eignarréttarlega stöðu Hraunanna staðfestur með þeim hætti sem þar er gert. Í úrskurði nefndarinnar er sérstaklega fjallað um hluta Hraunanna sem stefndi gerði ekki tilkall til með kröfulýsingu sinni fyrir nefndinni og stendur sú niðurstaða nefndarinnar óhögguð, enda krefst stefndi ekki annars en að úrskurður nefndarinnar verði staðfestur. Fyrsta varakrafa stefnenda tekur til landsvæðis sem er innan landamerkja sem lýst er í landamerkjabréfi Eyvindarstaðaheiðar og verður því með sömu rökum og varðar aðalkröfu stefnenda að hafna henni. Önnur varakrafa stefnenda er þess efnis að þeir krefjast viðurkenningar á því að þeir eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á öllu því svæði sem úrskurðað var þjóðlenda, einnig á svokölluðum Hraunum. Ekkert liggur fyrir um að stefnendur eða fyrirrennarar þeirra hafi nokkru sinni haft önnur not af þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að svæðið innan landamerkja Eyvindarstaðaheiðar sé afréttareign stefnenda og hafa stefnendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar hvað þetta varðar um það svæði sem er innan merkja Eyvindarstaðaheiðar. Þá verður með sömu rökum ekki fallist á með stefnendum að þeir kunni að eiga frekari rétt en afréttarnot að því svæði sem kallað er Hraunin. Er stefndi því sýknaður af annarri varakröfu stefnenda. Kemur þá loks til skoðunar hvort fallast beri á kröfu stefnenda um að þeim beri afréttarnot af Hraununum en þeirri kröfu var hafnað af óbyggðanefnd. Í úrskurði óbyggðanefndar eru raktar heimildir sem til eru um Hraunin. Nefndin telur að heimildirnar bendi ekki til þess að Hraunin hafi nokkru sinni verið nýtt að staðaldri sem sumarbeitiland fyrir búfé eða með öðrum hætti og telur svæðið þjóðlendu í skilningi 1. gr. sbr. a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Í niðurstöðum sínum vísar nefndin einkum til þess að Hraunanna sé ekki getið sem afréttareignar í svarbréfi sýslumannsins í Skagafriði frá árinu 1920 þegar leitað var eftir því hvar í Skagafirði finna mætti almenninga og afréttarlönd sem ekki tilheyrðu lögbýlum. Í ódagsettu svari, við bréfi Tryggva Gunnarssonar lögfræðings frá árinu 1985, greini sýslumaðurinn á Sauðárkróki frá því að frá austari merkjum Eyvindarstaðaheiðar og austur að Jökulsá vestri sé mikið landsvæði sem ekki sé vitað um eignarrétt á en svæði sé í daglegu tali kallað Hraunin. Sýslumaður telur líklegt að landnámsjarðirnar Mælifell, Írafell og Goðdalir hafi átt land þetta. Þá vísar nefndin til þess að Hraunanna sé ekki getið í landamerkjabréfi fyrir Eyvindarstaðaheiði sem bendi til þess að menn hafi ekki talið til réttinda yfir heiðinni. Þá getur óbyggðanefnd þess að Hraunanna sé ekki getið í fjallskilareglugerðum fyrir Skagafjarðar- og Húnavatnssýslur. Allt þetta að viðbættu því að Hraunin hafi um síðustu aldamót verið girt af í þeim tilgangi að varna búfénaði aðgangi að þeim bendi til þess að þau hafi ekki að staðaldri verið nýtt til sumarbeitar fyrir búfé. Þrátt fyrir að Hraunin og Eyvindarstaðaheiði séu í raun eitt svæði sem gjarnan er einu nafni kallað Eyvindarstaðaheiði er það mat dómsins að stefnendum hafi ekki tekist að færa fram rök fyrir þrautavarakröfu sinni sem leiði til þess að fella beri úrskurð óbyggðanefndar úr gildi hvað þetta varðar og er þá einkum horft til þess sem að framan er rakið og gróðurfars á svæðinu en óumdeilt er að svæðið hentar illa til sumarbeitar fyrir búfé og því hafi það í aldanna rás lítið verið nýtt í þeim tilgangi. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er kröfum stefnenda um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar hafnað og skal hann standa óraskaður. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Stefnendur fengu gjafsóknarleyfi fyrir héraðsdómi 15. mars 2010 og greiðist allur gjafsóknarkostnaður þeirra úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af umfangi málsins og þeim hagsmunum sem í húfi voru þykir þóknun lögmannsins hæfilega ákveðin 878.500 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi. Halldór Halldórsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu niðurlagsákvæði 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda, Sveitarfélagsins Skagafjarðar og Sjálfseignarstofnunarinnar Eyvindarstaðaheiðar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns, 878.500 krónur.
Mál nr. 563/2013
Verðtrygging Vextir Samningur Dómstóll Sakarefni
H höfðaði mál gegn L hf. en H taldi að L hf. bæri að efna samning S sparisjóðs við H um vaxtakjör á innlánsreikningi H hjá sparisjóðnum og síðar L hf. Ekki var fallist á það með H að L hf. gæti ekki tekið til varna þar sem bankinn væri bundinn af niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem hefði úrskurðað H í vil. Þótt fram kæmi í samþykktum fyrir úrskurðarnefndina að fjármálafyrirtæki, sem væru aðilar að nefndinni, væru skuldbundin til að fylgja ákvörðunum hennar nema í tilteknum undantekningartilvikum, hefði fjármálafyrirtækum verið gert skylt með lögum að vera aðilar að nefndinni og þeim einnig tryggður réttur til að leggja fyrir dóm þau ágreiningsefni sem nefndin hefði leyst úr. Fóru ákvæði samþykktar fyrir úrskurðarnefndina því að þessu leyti í bága við lög og gátu ekki haft þau réttaráhrif að L hf. gæti ekki tekið til varna gegn kröfum H. Þá var talið að þau samningskjör sem H hafði notið hjá S sparisjóði hefðu farið í bága við fyrirmæli reglna Seðlabanka Íslands nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár sem áttu sér stoð í ófrávíkjanlegu ákvæði 15. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Var L því ekki bundinn af samningi H og S sparisjóðs.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að viðurkennt verði að innlánsreikningur stefnda hjá áfrýjanda númer 0121-26-010800, en áður númer 1109-26-010800 hjá SpKef sparisjóði, skuli vegna ársins 2011 bera vexti samkvæmt fyrri málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 18. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið reisir stefndi málatilbúnað sinn á því að áfrýjandi sé bundinn af niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, en hún úrskurðaði 17. febrúar 2012 að áfrýjanda bæri að efna samning SpKef sparisjóðs við stefnda frá því í janúar 2011 um vaxtakjör á innlánsreikningi hans í sparisjóðnum og síðar hjá stefnda. Verði ekki á þetta fallist byggir stefndi á því að samkomulagið um vaxtakjörin hafi verið lögmætt og því beri áfrýjanda, sem tekið hafi við réttindum og skyldum sparisjóðsins, að efna það. II Hinn 26. september 1995 gerðu Neytendasamtökin, Samband íslenskra sparisjóða, Samband íslenskra viðskiptabanka og viðskiptaráðuneytið með sér samkomulag um stofnun úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Það samkomulag var leyst af hólmi með samkomulagi 8. júní 2000, en aðild að síðara samkomulaginu áttu að auki Samband lánastofnana, Samband verðbréfafyrirtækja og Fjármálaeftirlitið. Sama dag voru settar samþykktir fyrir úrskurðarnefndina, en þar er kveðið á um störf hennar og málsmeðferð. Í 1. mgr. 12. gr. samþykktanna segir um úrskurði nefndarinnar að hvor aðili um sig geti skotið máli til dómstóla. Þó eru þau fjármálafyrirtæki, sem eru aðilar að nefndinni, skuldbundin til að fylgja ákvörðunum hennar og greiða hugsanlegar bætur innan tilgreinds frests nema við eigi þær undantekningar sem fram koma í 2. mgr. þeirrar greinar. Þar segir að fjármálafyrirtæki sem sætti sig ekki við úrskurð nefndarinnar geti tilkynnt henni og gagnaðila að það muni ekki greiða bætur nema að undangengnum dómi en skilyrði fyrir því eru að úrskurður nefndarinnar hafi í för með sér veruleg útgjöld fyrir fjármálafyrirtækið eða fordæmisgildi. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi áfrýjandi tilkynningu til stefnda og nefndarinnar í samræmi við þetta. Með lögum nr. 75/2010 öðlaðist úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki lögbundna tilvist. Samkvæmt þeim lögum var 19. gr. a. bætt við lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en þar segir í 2. mgr. að fjármálafyrirtækjum sé skylt að eiga aðild að nefndinni. Einnig er tekið fram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til stjórnvalda, en heimilt sé aðilum máls að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla með venjubundnum hætti. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er áfrýjanda að lögum skylt að eiga aðild að úrskurðarnefnd um viðskipti með fjármálafyrirtæki, en fyrir setningu laga nr. 75/2010 hefði honum verið kleift eftir samþykktum um nefndina að segja upp aðild að henni. Með lögunum var áfrýjanda hins vegar tryggður réttur til að leggja fyrir dóm þau ágreiningsefni sem nefndin hefur leyst úr og er það í samræmi rótgróna réttarfarsreglu í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem varin er af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu leyti fara því samþykktirnar í bága við lög og geta þær ekki haft þau réttaráhrif að áfrýjandi gæti ekki tekið til varna gegn kröfum stefnda. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á það með stefnda að áfrýjandi sé bundinn af úrlausn nefndarinnar með úrskurði hennar 17. febrúar 2012. III Um heimild til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár fer eftir VI. kafla laga nr. 38/2001. Með verðtryggingu í skilningi þess kafla laganna er átt við breytingu á hlutfalli við innlenda vísitölu, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. skal grundvöllur verðtryggingar vera vísitala neysluverðs sem Hagstofa Íslands reiknar lögum samkvæmt og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Þá segir í 15. gr. að Seðlabankinn geti að fengnu samþykki ráðherra meðal annars ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innstæðna en gert er ráð fyrir að bankinn setji nánari reglur um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Á grundvelli þessarar heimildar hefur bankinn sett reglur nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þeirra er innlánsstofnunum því aðeins heimilt að taka á móti sparifé gegn verðtryggingu miðað við vísitölu neysluverðs að innstæða sé bundin í 36 mánuði eða lengur. Frá þessu gilda undantekningar samkvæmt 2. mgr. sömu greinar en þær eiga ekki við um það sakarefni sem hér er til úrlausnar. Í kjölfar þess að stefndi stofnaði óbundinn innlánsreikning í Sparisjóði Keflavíkur 24. ágúst 2009 komst á munnlegur samningur milli stefnda og sparisjóðsins um að reikna bæri vexti af reikningnum miðað við verðtryggð kjör á tilgreindum bundnum reikningum, ef þau væru hagstæðari en óverðtryggð kjör reikningsins. Samningurinn var endurnýjaður 28. desember 2009 vegna ársins 2010 og aftur í janúar 2011 vegna þess árs, en þá hafði SpKef sparisjóður tekið við starfseminni. Samkvæmt þessu naut stefndi verðtryggðra kjara á reikningi sínum þótt hann væri ávallt laus til úttekta. Þessi kjör fóru í bága við 1. mgr. 2. gr. fyrrgreindra reglna nr. 492/2001 um lágmarksbinditíma verðtryggðra innlánsreikninga, en þau fyrirmæli eiga sér stoð í 15. gr. laga nr. 38/2001. Það ákvæði, eins og aðrar reglur VI. kafla laganna, er ófrávíkjanlegt, sbr. 2. gr. þeirra, og verður því ekki samið um styttri binditíma en stoð er fyrir í lögum og reglum samkvæmt þeim. Að þessu leyti er áfrýjandi ekki bundinn af áðurnefndum samningi og verður hann því sýknaður af aðalkröfu stefnda. Stefndi krefst þess til vara að viðurkennt verði að innlánsreikningur hans beri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Þegar af þeirri ástæðu að samið var um tiltekin óverðtryggð vaxtakjör verður áfrýjandi sýknaður af þeirri kröfu. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð: Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnda, Hafþórs Inga Jónssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2013. Mál þetta var höfðað þann 26. júní 2012 og dómtekið 10. maí 2013. Stefnandi er Hafþór Ingi Jónsson, Þórðarsveig 2, Reykjavík, en stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að viðurkennt verði með dómi að Landsbankanum hf., kt. 471008-0280, verði talið skylt að efna samning hans við SpKef sparisjóð frá því í janúar 2011 um að innlánsreikningur stefnanda hjá bankanum með númerinu 0121-26-010800, en áður númer 1109-26-010800, hjá sparisjóðnum skuli bera sérstök sérkjör fyrir árið 2011 þannig að ávöxtunarkjör reikningsins taki mið af ávöxtun á verðtryggðum Áskriftarreikningi 60 mán. hjá sparisjóðnum frá 1. janúar 2011 til 15. apríl 2011 en frá þeim degi til og með 31. desember 2011 taki ávöxtunarkjörin mið af verðtryggðum Landsbókarreikningi 60 mán. hjá Landsbanka Íslands hf. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að innlánsreikningur stefnanda hjá Landsbankanum hf. nr. 012-26-010800, en áður númer 1109-26-01800 hjá SpKef sparisjóði, skuli vegna ársins 2011 bera vexti skv. fyrri málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 18. gr. laganna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Málsatvik Þann 24. ágúst 2009 stofnaði stefnandi innlánsreikning hjá Sparisjóði Keflavíkur. Um var að ræða óbundinn tékkareikning með sérkjörum en reikningur stefnanda var númer 1109-26-010800. Á meðal gagna málsins er „Yfirlýsing“ Sparisjóðsins í Keflavík frá 24. ágúst 2009, sem ber undirfyrirsögnina „Varðar: Yfirlýsing um sérkjör á nýstofnaðan Tékkareikning/Sérkjarareikning Hafþórs Inga, nr. 1109-26-010800 frá undirskriftardegi þessarar yfirlýsingar til ársloka 2009.“ Í texta yfirlýsingarinnar segir að stefnandi skuli njóta sérkjara á umræddum reikningi á greindu tímabili. Í sérkjörunum felist að til hliðsjónar og útreiknings verði aðallega miðað við 4. þrep Netreiknings, þá 9,20% og til vara Gullárareikning Sparisjóðsins með 5% álagi, þá 8,68 * 1,05 = 9,11%, ef sá vaxtaútreikningur skilaði betri ávöxtun á samningstímanum. Í yfirlýsingunni kemur jafnframt fram að umræddur séreignareikningur skuli ávallt vera laus til úttektar. Samhliða var gengið frá munnlegum samningi við sparisjóðinn um að taka skyldi mið af ávöxtun á verðtryggðum Áskriftarreikningi 60 mán. og myndu sambærileg ávöxtunarkjör gilda ef í ljós kæmi í árslok 2009 að hann gæfi hærri ávöxtun en sérkjörin. Í desember 2009 og 4. febrúar 2010 var stefnanda greidd sérstök ávöxtunaruppbót til samræmis við þetta. Þann 28. desember 2009 gaf Sparisjóðurinn í Keflavík út aðra „Yfirlýsingu“, með undirfyrirsögninni „um sérkjör árið 2010 á Tékkareikninga/Sérvaxtareikninga Hafþórs Inga nr. 1109-26-010800 og Eygerðar Ingu nr. 1109-26-010900“, þar sem fram kemur að áðurnefndur reikningur stefnanda skuli njóta sömu sérkjara fyrir árið 2010 og fyrir tímabilið 24. ágúst til 31. desember 2009 og samkomulag var um að öðru leyti. Sérkjarareikningurinn skyldi ávallt vera laus til úttektar fyrir stefnanda. Þá var hið munnlega samkomulag endurnýjað. Þann 25. janúar 2011 var stefnanda greidd sérstök ávöxtunaruppbót sem fyrr. Þann 22. apríl 2010 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um rá﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽ r æmt eidd smið fri áðstöfun eigna og skulda Sparisjóðsins í Keflavík til SpKef sparisjóðs á grundvelli heimildar í VI. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Í janúar 2011 var að nýju gengið munnlega frá sérkjarasamningi við stefnanda sem var efnislega eins og sá fyrri. Í yfirlýsingu í tölvuskeyti frá Kristni Á. Ingólfssyni, sem er titlaður fyrrverandi sérfræðingur á Viðskiptaskrifstofu Sparisjóðs Keflavíkur, kemur fram að kjör reiknings stefnanda hjá SpKef hafi tekið mið af efsta þrepi netreiknings, eins og þau voru hverju sinni. Að auki hafi komið til skoðunar ávöxtun áskriftarreiknings sjóðsins eins og hún hafi verið á hverju ári og að mið hafi verið tekið af ávöxtun þeirra beggja við mat á mögulegri vaxtauppbót í lok hvers árs. Samkomulag þess efnis hafi verið í gildi árin 2009 og 2010 og hafi það verið endurnýjað síðast í janúar 2011, fyrir árið 2011. Þann 5. mars 2011 var gengið frá sérstökum yfirtökusamningi milli stefnda og ríkisins. Við það tók stefndi yfir réttindi og skyldur SpKef í samræmi við yfirtökusamninginn og ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, þar með talið innlánsskuldbindingar SpKef. Var reikningur stefnanda formlega fluttur yfir til stefnda þann 15. apríl 2011 Með, bréfi, dagsettu 6. apríl 2011, óskaði stefnandi eftir því við stefnda að munnlegt samkomulag milli hans og SpKef um sérkjör á umræddum innlánsreikningi yrði efnt. Stefndi hafnaði kröfunni þann 27. maí 2011. Beiðnin var ítrekuð bréflega 30. maí 2011 og óskað rökstuðnings fyrir ákvörðuninni. Með bréfi stefnda, dagsettu 29. júní 2011, var kröfu stefnanda enn hafnað og sú afstaða gefin að um ólögmæta skuldbindingu hafi verið að ræða. Þann 3. ágúst 2011 sendi stefnandi kvörtun til Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem úrskurðaði 17. febrúar 2012 að stefnda bæri að efna umræddan samning stefnanda frá janúar 2011 við SpKef. Í úrskurðinum segir jafnframt að það sé mat nefndarinnar að telja verði að til þess að um sé að ræða verðtryggingu í skilningi vaxtalaga þá yrði samningurinn að mæla ótvírætt fyrir um tengingu við nánar tilgreinda vísitölu, sbr. 13. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Það geri hann ekki og verði samningnum því ekki, með hliðsjón af meginreglu fjármunaréttarins um samningsfrelsi og því að samninga skuli efna, vikið til hliðar á grundvelli þess að hann hafi verið ólögmætur þar sem hann hafi verið andstæður 15. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um lágmarksbindingu verðtryggðra skuldbindinga. Í séráliti taldi einn nefndarmannanna samninginn ólögmætan þar sem hann fæli í sér verðtryggingu í skilningi vaxtalaga. Þann 1. mars 2012 tilkynnti stefndi stefnanda og úrskurðarnefndinni að ekki yrði unað við ákvörðun nefndarinnar fyrr en skýr og endanleg dómsniðurstaða lægi fyrir. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefndi sé efnislega bundinn af umræddri niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar eins og hún liggi nú fyrir. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. samþykkta fyrir nefndina sé það meginregla að fjármálafyrirtækjum sé skylt að eiga aðild að Úrskurðarnefndinni og að þau séu skuldbundin til að fylgja ákvörðun nefndarinnar nema tvenns konar undantekningar, sem tilgreindar séu í 2. mgr. 12. gr. samþykktanna eigi við, þ.e. að úrskurðurinn valdi fjármálafyrirtækinu verulegum útgjöldum eða hafi fordæmisgildi. Hvorug undantekninganna eigi við í þessu máli og sé stefndi því skuldbundinn til að hlíta niðurstöðu úrskurðarins. Samkvæmt almennum reglum og lögskýringargögnum eigi að skýra undantekningarákvæðin þröngt. Ljóst sé að aldrei yrði um veruleg útgjöld að ræða fyrir stefnda auk þess sem dómur stefnda í vil fæli ekki í sér fordæmisgildi á nokkurn hátt. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að efna samning hans um sérkjör við SpKef frá 2011 og að hann eigi rétt á að njóta þeirra sérkjara, sem SpKef bauð upp á eða að lágmarki sambærilegra kjara. Stefnandi telur umsamin sérkjör við SpKef gilda fyrir árið 2011 í heild sinni enda hafi Landsbankinn hf. sjálfur tilgreint innlánsreikning hans sem sérkjarareikning í bókum sínum, þar með töldum reikningsyfirlitum, og hafi ekki séð ástæðu til að fara fram á breytingar í því sambandi. Styðji þessi afstaða framangreinda túlkun stefnanda á nefndum sérkjarasamningi. Stefnandi byggir á því að samkvæmt íslenskum rétti gildi grunnreglan um fullt samningafrelsi og að um efndarskyldu sé að ræða. Lagaákvæði sem takmarki samningsfrelsið þurfi því samkvæmt hefðbundnum lögskýringagögnum að vera skýr og alveg ótvíræð. Þurfi ákvæðin að vera hafin yfir allan vafa í þessu sambandi. Ágreiningur málsaðila felist einkum í ólíkri sýn og túlkun á tilteknum ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og þá einkum 13. og 15. gr. laganna og væntanlega 2. gr. í reglum Seðlabanka Íslands nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í máli þessu sé um að ræða innlánsreikning, sjálfstæðan og sérstakan tékkareikning, sem hafi tekið mið af ávöxtun tiltekinna innlánsreikninga og þá eftir því hvor þeirra gæfi betri ávöxtun. Hann hafi alls ekki verið stofnaður sem verðtryggður innlánsreikningur í þeim tilgangi að taka á móti sparifé gegn verðtryggingu, sbr. 2. gr. í áðurnefndum reglum Seðlabanka Íslands sem feli í sér skilning Seðlabankans á verðtryggðum innlánsreikningum í þessu sambandi. Um verðtryggingu í skilningi vaxtalaga og reglna Seðlabankans hafi því ekki verið að ræða, einfaldlega vegna þess að umrædd ákvæði taki ekki til hins sérstaka sérkjarareiknings stefnanda. Ítrekar stefnandi að samningafrelsið og skyldan til að efna samninga sé grunnstef og grundvallarregla í íslenskum rétti, sem ekki verði hróflað við nema þá í afmörkuðum og örfáum undantekningartilvikum. Engu slíku sé til að dreifa um hinn sérstaka sérkjarasamning. Varðandi túlkun þeirra lagaákvæða, sem hér um ræðir og koma helst til álita við lögskýringu í þessu sambandi, þ.e. 13. og 15. gr. vaxtalaganna nr. 38/2001, sé áréttað að í umræddum samningi frá janúar 2011 hafi einungis falist tiltekin skírskotun til viðmiðs um ávöxtun á tilgreindum verðtryggðum Áskriftarreikningi. Ekki hafi verið um það að ræða að hin sérstöku sérkjör ættu að tengjast verðlagi eða nánar tilgreindri vísitölu. Samkvæmt þessu komi því ekki til álita í málinu að umrædd 13. gr. vaxtalaga standi í vegi fyrir grunnreglu um samningafrelsi. Þar sem ekki sé í samningi stefnanda við SpKef, og þá síðar Landsbankann hf. eftir yfirtöku, kveðið á um verðtryggingu skv. 13. gr. vaxtalaga, verði samningnum ekki vikið til hliðar vegna ólögmætis og hann talinn andstæður ákvæðum 15. gr. vaxtalaga um lágmarksbindingu verðtryggðra skuldbindinga. Með hliðsjón af þessari lagatúlkun sé viðkomandi samningur í fullu gildi og hann beri skilyrðislaust að efna. Til aukins stuðnings við þessa túlkun vísar stefnandi enn fremur til röksemda er fram komi í meirihlutaáliti áðurnefnds úrskurðar í máli nr. 50/2011 fyrir Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Stefnandi geti ekki fallist á röksemdir í séráliti annars fulltrúa fjármálafyrirtækja í Úrskurðarnefndinni enda felist í því einkar langsótt lögskýring, sem stefnandi telji að fáist engan veginn staðist. Stefnandi telur að samkvæmt almennum reglum eigi að túlka allan vafa í málinu honum í hag, t.d. hvað varðar lögskýringu, þannig að tilgreint ólögmæti þurfi að vera hafið yfir allan vafa svo að væntanleg sýknukrafa Landsbankans hf. verði tekin til greina. Verði að líta til þess að Landsbankanum hf. hafi hlotið að vera ljóst að um gild sérkjör hafi verið að ræða. Þrátt fyrir yfirtöku Landsbankans hf. á SpKef hinn 7. mars 2011 hafi reikningarnir áfram verið nefndir sérkjarareikningar og alveg út árið 2011 og þannig skráðir í bókum bankans, t.d. reikningsyfirlitum. Hafi bankanum því mátt vera ljóst að einhvers konar sérkjör voru til staðar. Að mati stefnandi snúist mál þetta um það grundvallarsjónarmið að samninga skuli halda og ekki gangi að beita fyrir sig óskýrum og vafasömum lagatúlkunum í þeim tilgangi að fá viðkomandi samningum hnekkt. Öll frávik, boð og bönn eigi því samkvæmt almennum lögskýringargögnum að sæta afar þröngri lögskýringu. Hvað varði varakröfu telji stefnandi rökrétt og eðlilegt, m.a. með hliðsjón af þar til greindu reikningsyfirliti, að miða við ávöxtunarkjör SpKef fram til flutningsdags á sérkjarareikningi hans þann 15. apríl 2011 yfir til Landsbankans hf. en frá þeim degi til loka ársins verði miðað við ávöxtunarkjör á sambærilegum Áskriftarreikningi hjá öðrum sparisjóðum. Verði fallist á aðalkröfu eða varakröfu í málinu þannig að stefnda beri að efna sérkjarasamninginn, áskilji stefnandi sér rétt til að krefja stefnda um dráttarvexti af þeirri fjárhæð, sem felast myndi í uppbótinni. Telji stefnandi þá að miða beri upphafsdag dráttarvaxta við 1. mars 2012, en þann dag hafnaði Landsbankinn hf. kröfu stefnda um greiðslu uppbótarinnar. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi máli sínu til stuðnings m.a. til meginreglna samninga- og kröfuréttar, m.a. grundvallarreglunnar um samningafrelsi og skyldu til að efna lögmæta samninga. Enn fremur er vísað til eftirgreindra lagaákvæða: Lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu einkum 4. gr. sbr. 18. gr., 13. gr. og 15. gr., lög um meðferð einkamála nr. 91/1991 einkum 25. gr. sbr. d-lið 80. gr. og 130. gr., lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. a., sbr. 13. gr. laga nr. 75/2010 um breytingu á lögunum. Þá vísar stefnandi í reglur Seðlabanka Íslands nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, einkum 2. gr., sem stoð eiga í vaxtalögum nr. 38/2001, sbr. 15. gr. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á aðalkröfu stefnanda í máli þessu á því að umræddur samningur milli stefnanda og SpKef sparisjóðs, sem dómkrafan byggist á, hafi verið ólögmætur og geti stefnandi því ekki borið hann fyrir sig. Fram komi í 15. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, að Seðlabankinn geti að fengnu samþykki ráðherra ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innstæðna og lána. Í 1. mgr. 2. gr. reglna um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, nr. 492/2001, segi að innlánsstofnunum sé aðeins heimilt að taka á móti sparifé gegn verðtryggingu miðað við vísitölu neysluverðs, sé innstæðan bundin í 36 mánuði eða lengur. Fyrir liggi að innstæður á umræddum reikningi stefnanda voru ekki bundnar. Augljóst sé af lestri laga um vexti og verðtryggingu að verðtrygging innlána sé aðeins heimil að uppfylltum tilgreindum þröngum skilyrðum. Séu þau ekki uppfyllt sé verðtrygging óheimil samkvæmt lögunum. Rekja megi tilgang með verðtryggingu fjárskuldbindinga aftur til laga nr. 71/1966, um verðtryggingu fjárskuldbindinga. Í frumvarpi er varð að lögum nr. 71/1966 komi fram að það sé meginstefna frumvarpsins, að verðtrygging sé aðeins leyfð þegar ákveðnum skilyrðum sé fullnægt. Sjá megi af lestri frumvarpsins að tilgangur með verðtryggingu hafi verið að draga úr einni tegund áhættu, þ.e.a.s óvissunni um framtíðarverðgildi peninga, í viðskiptum sparifjáreigenda og annarra eigenda fjármagns annars vegar og lántakenda hins vegar. Jafnframt sé þar lögð áhersla á að verðtrygging sé aðeins leyfð, að fjárskuldbinding standi í a.m.k. þrjú ár, „en með því myndi komið í veg fyrir, að „vísitölukrónan“ ryðji sér til rúms í almennum peningaviðskiptum“, eins og það er orðað. Eins og sjá megi af þessu sé lögð áhersla á það af hálfu löggjafans, að verðtrygging sé aðeins heimil að uppfylltum ströngum skilyrðum sbr. að binditími sé a.m.k. þrjú ár, eins og er samkvæmt núgildandi reglum. Stefnandi vísi til þess að umræddur sérkjarasamningur hans og SpKef feli í sér viðmið um vaxtaákvörðun. Hins vegar sé krafa hans um ávöxtun sú sama og hann hefði fengið á verðtryggðum skuldbindandi innlánssamningi. Stefndi byggir á því að gildandi lög um vexti og verðtryggingu byggist á fortakslausri meginreglu um bann við verðtryggingu, eins og eldri lög um sama efni hafa gert. Um sé að ræða ótvíræða meginreglu og í samræmi við viðurkennd lagasjónarmið og túlkunarreglur, beri að skýra allar undantekningar frá slíkri meginreglu þröngt. Þá telji stefndi jafnframt ólögmætt að fara í kringum umrædda meginreglu með því að ákveða að tiltekin innlánskjör skuli taka mið af kjörum á verðtryggðum innlánsreikningnum, án þess að grundvallarskilyrðum laga um heimild til verðtryggingar sé fullnægt. Að mati stefnda feli slíkt í sér ótvírætt brot á lögum um vexti og verðtryggingu. Nægi í því sambandi að vísa til dóma Hæstaréttar á undanförnum misserum í svonefndum gengislánadómum, þar sem litið sé til eðli þeirra gerninga sem í hlut eiga og lagt mat á hvort skilmálar þeirra stangist á við gildandi lög og reglur, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 92/2010. Í því máli hafi dómurinn talið að um hefði verið að ræða lánasamning klæddan í búning leigusamnings og tenging lánsfjárhæðar við gengi erlends gjaldmiðils því talin ólögmæt. Óumdeilt sé að innlánsreikningur stefnanda hafi ávallt verið laus til úttektar og því hafi hann ekki uppfyllt skilyrði um lágmarks 36 mánaða binditíma og í raun hefði reikningurinn þurft að vera bundinn í 60 mánuði eins og fram komi í skilmálum á Áskriftarreikningi 60 mánaða, sem aðalkrafa stefnanda byggist á. Í 1.-3. tl. 2. mgr. 2. gr. reglna um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár séu undantekningar frá lágmarksbindingu innstæðna skv. 1. mgr. sömu greinar. Varði þessar undantekningar það að heimilt sé að verðtryggja innstæður á ný eftir 36 mánaða binditíma, með samningi um reglulegan sparnað í minnst 36 mánuði og innstæður á orlofsreikningi. Að mati stefnda eiga þessar undantekningar ekki við í máli þessu. Í niðurstöðu meirihluta nefndarmanna Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki kom fram að til þess að um verðtryggingu í skilningi 15. gr. laga um vexti og verðtryggingu væri að ræða, þyrfti samningur að mæla ótvírætt fyrir um tengingu við nánar tilgreinda vísitölu, sbr. 13. gr. sömu laga. Vegna þess að umræddur samningur kvaddi ekki ótvírætt á um verðtryggingu í skilningi 13. gr. laganna, hefði hann ekki verið andstæður 15. gr. Vegna framangreinds rökstuðnings vísar stefndi til þess að einungis sé heimilt að binda verðtryggða samninga við eina vísitölu, það er vísitölu neysluverð, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Því sé ekki vafaatriði að umræddur verðtryggður reikningur hafi í raun verið bundinn vísitölu neysluverðs, þar sem hin sérstöku sérkjör stefnanda hafi tekið mið af kjörum Áskriftarreiknings 60 mán. um verðtryggingu, sem um gilda ákvæði VI. kafla laga um vexti og verðtryggingu. Þar sem ávöxtun stefnanda á innstæðum á reikningi hans hafi átt að reiknast til samræmis við kjör Áskriftarreiknings 60 mán. um verðtryggingu væru þau hagstæðari en kjör 4. þreps NETreiknings, hafi verið um verðtryggð kjör að ræða og beri að fara eftir reglum þar um, sbr. ákvæði 13. og 15. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Þar sem munnlegur samningur milli stefnanda og SpKef kvað ekki á um lögbundinn binditíma um viðmiðun kjara Áskriftarreiknings 60 mán. um verðtryggingu hafi hann verið andstæður ákvæðum vaxtalaga og ólögmætur samkvæmt efni sínu og á því byggt í máli þessu af hálfu stefnda. Einnig beri að líta á það að til að uppfylla kröfu stefnanda, verði að horfa til þess að verðbótaþátturinn fylgi, þegar viðmið við ávöxtun verðtryggðs reiknings er notað til að uppfylla hinn meinta samning aðila. Slíka ávöxtun fái viðskiptavinir ekki nema með því að binda innstæður sínar í að lágmarki 36 mánuði. Óhjákvæmilegt sé, og á því byggt af hálfu stefnda, að túlka beri hinn munnlega samning þannig að aðilar hafi sammælst um verðtryggingu í skilningi 13. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Stefnandi byggi sjálfur á því að samningurinn hafi verið munnlegur og hann beri því sönnunarbyrðina fyrir því að hin sérstöku sérkjör stefnanda, sem taka áttu mið af skilmálum Áskriftarreiknings 60 mán. um verðtryggingu, hafi verið undanþegin ákvæðum skilmálanna um 13. og 15. gr. vaxtalaga, eða að ekki hafi verið kveðið á um verðtryggingu í skilningi 13. gr. vaxtalaga í hinum munnlegu samningum milli stefnanda og SpKef. Öll vafaatriði um að hið meinta munnlega samkomulag hafi kveðið á um annað skuli túlka stefnanda í óhag og stefnda í hag í samræmi við viðurkenndar sönnunarreglur. Stefnandi byggi aðalkröfu sína á því að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi viðurkennt hinn meinta samning með því að greiða honum árlega þá ávöxtun á margumræddan innlánsreikning. Stefndi telur að það hafi enga sérstaka þýðingu fyrir aðalkröfu stefnanda í málinu, þar sem samningurinn hafi verið andstæður lögum, eins og hér hafi verið rakið. Stefndi leggi sérstaka áherslu á það í þessu sambandi að stefnandi sé lögfræðingur að mennt og gegndi áður lögmennsku og hafi því átt að vera fullljóst að umræddur samningur milli hans og SpKef fól í sér verðtryggingu í skilningi laga um vexti og verðtryggingu. Skipti að mati stefnda engu máli, þótt hinn ólögmæti samningur hafi verið framkvæmdur af hálfu Sparisjóðsins í Keflavík þar sem stefnandi gat ekki lögum samkvæmt haft réttmætar væntingar um gildi og þar með lögmæti samningsins í ljósi alls framangreinds. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á aðalkröfu stefnanda á þeim lagasjónarmiðum og niðurstöðu sem sérálit minnihluta Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki byggist á. Stefndi hafnar þeim rökum stefnanda að hann sé bundinn af úrskurði Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Stefndi hafi uppfyllt skyldu sína skv. 2. mgr. 12. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefndina innan þess tímafrest sem áskilinn sé í 2. mgr. 11. gr. samþykktanna, með því að senda stefnanda og úrskurðarnefndinni bréf, þann 1. mars 2012, um að stefndi sætti sig ekki við ákvörðun nefndarinnar. Byggir stefndi á því að hvorki í 2. mgr. 12. gr. samþykktanna né í 19. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, komi fram að stefndi þurfi að rökstyðja niðurstöðu sína um að una ekki úrskurði úrskurðarnefndarinnar sérstaklega líkt og stefnandi haldi fram. Einungis komi fram í umræddu ákvæði að hafi úrskurður nefndarinnar veruleg útgjöld í för með sér fyrir viðkomandi fjármálafyrirtæki, eða fordæmisgildi, sé fjármálafyrirtæki heimilt innan þess tímafrests sem tilgreindur er í 2. mgr. 11. gr., að tilkynna nefndinni og viðkomandi aðila að það sætti sig ekki við úrskurðinn og muni ekki greiða bætur nema að undangengnum dómi. Að mati stefnda sé augljóst að mál þetta getur haft mikla þýðingu sem fordæmi fyrir önnur sambærileg mál þar sem reyni á verðtryggingu innlánsskuldbindinga og nauðsynlegt að fá úr því skorið fyrir dómstólum, hvort lagaskilyrðum hafi verið fullnægt eins og á standi í máli þessu. Því hafni stefndi alfarið þeirri fullyrðingu stefnanda að niðurstaða úrskurðarnefndarinnar sé bindandi fyrir stefnda og á því byggt að öllum lagaskilyrðum sé fullnægt til þess að dómstólar skeri úr um lögmæti krafna stefnanda í máli þessu. Stefndi vísar til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, reglna um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár nr. 492/2001, og þeirrar meginreglu að ekki sé unnt að bera fyrir sig samning sem er ólögmætur. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili og ber að taka tillit til þess við ákvörðun um málskostnað. IV. Niðurstaða Í máli þessu er óumdeilt að þann 1. mars 2012, í kjölfar úrskurðar Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki nr. 50/2011 frá 17. febrúar 2012, sendi stefndi nefndinni og stefnanda tilkynningu þar sem fram kom að við niðurstöðu hennar yrði ekki unað og að samningur stefnanda við SpKef yrði ekki efndur, nema skýr og endanleg dómsniðurstaða lægi fyrir. Dómurinn fellst ekki á það með stefnanda að um ófullnægjandi tilkynningu stefnda hafi verið að ræða enda sé hún í fullu samræmi við 12. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki frá árinu 2000. Þá er ekkert í samþykktunum eða lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki sem takmarkar heimildir fjármálafyrirtækja til þess að leita úrlausnar dómstóla í tilvikum sem þessu. Í málinu er deilt um gildi samnings stefnanda við SpKef um sérkjör frá árinu 2011 þar sem samið var til eins árs um ávöxtunarkjör á óverðtryggðum tékkareikningi stefnanda. Skyldi ávöxtun reikningsins taka mið af tilteknum verðtryggðum reikningi og ákvarðast í samræmi við ávöxtunarkjör hans reyndust þau hagstæðari stefnanda í árslok. Stefnandi byggir á því að í samningi þessum hafi aðeins falist tiltekin skírskotun til viðmiðs um ávöxtun á tilgreindum verðtryggðum reikningi sem stefnda sé skylt að efna með vísan til meginreglu um skuldbindingargildi samninga. Stefndi telur á hinn bóginn að með samningnum hafi SpKef og stefnandi í reynd verið að sammælast um verðtryggingu í skilningi 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Slíkan samning sé stefnanda óheimilt að efna enda andstæður 15. gr. laga nr. 38/2001 um lágmarksbindingu verðtryggðra skuldbindinga. Íslenskur fjármunaréttur byggir á meginreglum um samningsfrelsi og að gerða samninga skuli halda enda sé efni þeirra ekki andstætt lögum. Úrlausnarefni dómsins takmarkast við það hvort samningur stefnanda um sérkjör við SpKef á árinu 2011, eins og hann var úr garði gerður, hafi verið lögmætur og þar með hvort stefnda sé skylt að efna hann. Í VI. kafla laga nr. 38/2001 kemur fram í 13. gr. að ákvæði kaflans gilda um skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Með verðtryggingu er í kaflanum átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu. Um heimildir til verðtryggingar er fjallað í 14. gr. en þar kemur fram að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé skv. 13. gr. enda sé grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs. Í 15. gr. laganna er mælt fyrir um að Seðlabankinn geti að fengnu samþykki ráðherra ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innistæðna og lána. Bankinn geti jafnframt, að fengnu samþykki ráðherra, ákveðið að vextir verðtryggðra innistæðna og lána skuli vera óbreytanlegir á lánstímanum. Í 2. gr. reglna Seðlabanka Íslands nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár segir um verðtryggða innlánsreikninga að innlánsstofnunum sé því aðeins heimilt að taka á móti sparifé gegn verðtryggingu miðað við vísitölu neysluverðs að innistæða sé bundin í 36 mánuði eða lengur. Í ákvæðinu er tæmandi talning undantekninga frá reglunni en engin þeirra á við hér. Lagasetning undanfarna áratugi er snýr að verðtryggingu fjárskuldbindinga hefur miðað að því að takmarka heimildir til verðtryggingar. Innistæður innlánsreikninga verða aðeins verðtryggðar að uppfylltum ströngum skilyrðum. Þessi skilyrði eru, eins og rakið var, í fyrsta lagi að grundvöllur verðtryggingarinnar þarf að vera vísitala neysluverðs og í öðru lagi að innistæða sé bundin í það minnsta í 36 mánuði. Í dómi Hæstaréttar nr. 92/2010 er fjallað um 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Þar segir að talið sé að vilji löggjafans komi skýrlega fram í því að í orðum lagaákvæðanna var eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar var ekkert rætt um þær tegundir sem óheimilt var að beita. Reglur 13. og 14. gr. laganna séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Kemur þá til skoðunar hvort samningur stefnanda við SpKef um sérkjör hafi verið andstæður ákvæðum laga, einkum 13., 14. og 15. gr. laga nr. 38/2001. Í mörgum dómum Hæstaréttar hefur verið leyst úr ágreiningi er varðar fjárskuldbindingar og ætlaða verðtryggingu þeirra vegna bindingar við gengi erlendra gjaldmiðla, m.a. í ofangreindum dómi. Niðurstaða Hæstaréttar hefur ráðist af nokkrum þáttum, m.a. túlkun á formi og ákvæðum samninga, hvernig samningsskyldur voru efndar og hvort ráðstöfun hafi verið í takt við samninginn. Þá hefur verið litið til þess hvort aðstöðumunur hafi verið með samningsaðilum og þá einkum hver hafi ráðið ferðinni hvað samningsgerðina varðar. Hjá því verður ekki litið að aðstaða í máli þessu er sú að stefnandi er einstaklingur sem gekk til samninga við fjármálafyrirtæki, sem að hans mati, bauð honum bestu ávöxtunarkjörin miðað við ákveðnar forsendur. Hér skiptir engu máli að stefnandi er löglærður enda ljóst að hann réð ekki ferðinni við samningsgerðina. Hvorki í yfirlýsingum SpKef, er liggja frammi í málinu, né öðrum gögnum kemur fram að innlán stefnanda taki breytingum til samræmis við vísitölu neysluverðs eða aðra tilgreinda innlenda vísitölu. Hins vegar kemur fram í yfirlýsingunni að innistæða reikningsins sé ávallt laus til úttektar. Viðmið hins óverðtryggða innlánsreiknings stefnanda við hinn verðtryggða getur að mati dómsins ekki ráðið niðurstöðu um það hvort innistæða reikningsins teljist verðtryggð í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 og lúti skilyrðum 15. gr. laganna um binditíma. Verður í þessu sambandi að líta til þess að ávöxtunarkjörin tóku aðallega mið að óverðtryggðum Netreikningi og gátu efndir einnig ráðist af því. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið ber að fallast á aðalkröfu stefnanda um að viðurkennt verði að stefnda sé skylt að efna samning hans við SpKef sparisjóð frá því í janúar 2011 eins og í dómsorði greinir en ágreiningslaust var um ávöxtunarkjör á innlánsreikningnum frá 31. desember 2011. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 550.000 krónur. Sigríður Hjaltested, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Viðurkennt er að stefnda, Landsbankanum hf., sé skylt að efna samning stefnanda, Hafþórs Inga Jónssonar, við SpKef sparisjóð frá janúar 2011, um að innlánsreikningur stefnanda hjá bankanum með númerinu 0121-26-010800, en áður númer 1109-26-010800, skuli bera sérstök sérkjör fyrir árið 2011 þannig að ávöxtunarkjör reikningsins taki mið af ávöxtun á verðtryggðum Áskriftarreikningi 60 mán. hjá sparisjóðnum frá 1. janúar 2011 til 15. apríl 2011 en frá þeim degi til og með 31. desember 2011 taki ávöxtunarkjörin mið af verðtryggðum Landsbókarreikningi 60 mán. hjá Landsbanka Íslands hf. Stefndi greiði stefnanda 550.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 854/2016
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta nálgunarbanni í tvo mánuði á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2016, sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 22. desember 2016 þar sem staðfest var ákvörðunsóknaraðila 16. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánar tilgreindunálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanninuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, semákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðistúr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála,sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð:Staðfest erákvörðun sóknaraðila, Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, frá 16. desember2016 um að lagt verði bann við því að varnaraðili, X, veiti A eftirför, nálgisthann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrum hætti í tvománuði frá 16. desember 2016 að telja.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, SigurðarFreys Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2016.Meðkröfu sóknaraðila, dagsettri 19. desember 2016, sem barst dóminum sama dag,hefur lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafist þess að HéraðsdómurReykjaness, staðfesti ákvörðun sóknaraðila frá 16. september 2016, um að X, kt.[...],[...],[...] skuli sæta nálgunarbanni í 6 mánuði, þannig að lagt er bannvið því að hann komi á eða í námunda við dvalarstað A, kt. [...], þar sem hanner nú vistaður, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið,mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti [...]eftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrumhætti.SigurðurFreyr Sigurðsson hdl. var skipaður verjandi varnaraðila og Inga Lillý Brynjólfsdóttirhdl. var skipaður réttargæslumaður brotaþola. Verjandivarnaraðila mótmælti kröfu sóknaraðila við fyrirtöku málsins í dag og krafðistþess að henni yrði hafnað, en til var að henni verði markaður skemmri tíma. Þákröfðust verjandi og réttargæslumaður þóknunar úr ríkissjóði sér til handa. IÍgreinargerð sóknaraðila kemur fram að lögreglu hafi verið tilkynnt um aðdrengur að nafni A, kt. [...], hefði orðið fyrir ofbeldi af hálfu varnaraðila.Ábending hefði borist til barnaverndarnefndar um ætlað ofbeldi. Þegar brotaþolihafi mætt á lögreglustöð á föstudaginn sl., ásamt stjúpmóður sinni hafi máttsjá sýnilega áverka á drengnum í andlitinu, glóðarauga og mar, og marbletti áhandlegg. Hafi áverkarnir verið myndaðir og brotaþoli verið sendur ábarnaspítala til frekari skoðunar. Í viðtali við lögreglu hafi drengurinn skýrtfrá ætluðu ofbeldi varnaraðila og fram komið að hann hefði áður orðið fyrirofbeldi af hans hálfu. Þá kom fram að varnaraðili haldi heimili með brotaþolaog eigi drengurinn þar fast heimili. Aðbeiðni barnaverndar [...] hafi lögregla farið að heimili varnaraðila þar sembrotaþoli hafi verið staddur ásamt stjúpmóður sinni og hafi verið ákveðið aðvista drenginn til bráðabirgða. Í kjölfarið hafi varnaraðili verið kallaður tilskýrslutöku. Varnaraðili hafi við þá skýrslutöku játað að hafa slegið brotaþolameð flötum lófa miðvikudaginn 14. desember sl. Vitni hafi einnig staðfest þettaofbeldi jafnframt því að varnaraðili hafi tekið harkalega í handlegg brotaþola.Varnaraðilier grunaður um að hafa beitt son sinn ofbeldi sem geti varðað við 217. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og/eða eftir atvikum við 98. og 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt upplýsingum sem lögreglan hafi frábarnavernd [...], þá verði brotaþoli vistaður í 2 mánuði til bráðabirgða áfósturheimili, m.a. vegna þessa ofbeldis. Brotaþoli hafi lýst því fyrirbarnaverndaryfirvöldum að hann vilji ekki fara aftur til föður síns. Sóknaraðilitelji skilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimilivera uppfyllt þannig að veruleg hætta sé á að varnaraðili muni halda áframháttseminni og raska friði og velferð brotaþola, eins og sakir standi. Meðákvörðun sóknaraðila dagsettri 16. desember sl., hafi varnaraðili verið gert aðsæta nálgunarbanni, en lögregla hafi áður gert barnaverndaryfirvöldum viðvartum ákvörðun sína. Ákvörðun sóknaraðila um nálgunarbann hafi verið birt fyrirvarnaraðila þann 16. desember sl. um kl. 19.30 sbr. gögn málsins. Varnaraðilihafi mótmælt ákvörðun sóknaraðila og sé mjög ósáttur við ákvörðun yfirvalda oglögreglu. Aföllu framangreindu telji sóknaraðili ljóst að brotaþola stafi ógn af föðursínum, og ljóst sé að hann hafi undanfarið orðið að þola ofbeldi af hans hálfuog ógnandi hegðan. Það sé mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að skilyrði4. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt, enda liggi fyrir rökstuddur grunur um aðvarnaraðili hafi brotið gegn syni sínum og að hætta sé á því að hann haldiáfram með ofbeldi, með því að ganga í skrokk á honum og að raska friðidrengsins í skilningi 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun afheimili. Sé ekki talið sennilegt að friðhelgi hans verði vernduð með öðrum ogvægari hætti eins og sakir standa.Meðvísan til framangreinds og framlagðra gagna sé það mat sóknaraðila að skilyrði4. gr., sbr. 12. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimiliséu uppfyllt og ítrekað að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram ogað staðfest verði ákvörðun sóknaraðila frá 16. desember sl. IIViðmunnlegan flutning málsins kom fram hjá sóknaraðila að brotaþoli sé nú í vistuná vegum barnaverndar [...] og ekki verði gefið upp hvar sú vistun fari fram. Afhálfu varnaraðila er einkum vísað til þess að ekki séu uppfyllt skilyrði 4. gr.laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili til að taka kröfunatil greina. Þáhafi varnaraðili gert samning við barnaverndaryfirvöld þar sem hann hafisamþykkt vistun brotaþola í tvo mánuði og verið að láta reyna á hvort þaðsamkomulag verði ekki virt af hans hálfu. Hafi því vægari úrræði ekki veriðfullreynd og því þurfi ekki að koma til nálgunarbanns. Einnig liggi ekki annaðfyrir en að um eitt atvik hafi verið að ræða.IIIKrafasóknaraðila um nálgunarbann byggir á a. og b. liðum 4. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Í ákvæðunum eru sett þau skilyrði aðrökstuddur grunur sé um að varnaraðili hafi framið refsivert brot eða raskað á annanhátt friði brotaþola og að hætta sé á varnaraðili brjóti gegn brotaþola. Ígögnum málsins liggur fyrir að varnaraðili hafi viðurkennt að hafa slegiðbrotaþola „flötum lófa“. Þá liggur fyrir áverkavottorð um áverka á andliti ogupphandlegg brotaþola. Liggur því fyrir rökstuddur grunur um að varnaraðilihafi framið refsivert brot sem varðað geti við ákvæði 217. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, og/eða eftir atvikum við 98. og 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Eru ákvæði a. liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 þvíuppfyllt. Fyrirliggur að brotaþoli er á ellefta ári og hafi hann skýrt frá ítrekuðu ætluðuofbeldi af hálfu föður síns. Barnaverndaryfirvöld í [...] hafa metið aðstæðursvo að drengnum sé ekki óhætt að búa næstu mánuði heima hjá varnaraðila oghefur varnaraðili samþykkt vistun drengsins utan heimilis í tvo mánuði. Ígreinargerð með 4. gr. laga nr. 85/2011 segir: „Við mat á því hvort hætta verðitalin á því að maður muni fremja refsivert brot eða á annan hátt raska friðibrotaþola verður líkt og áður að líta til fyrri háttsemi þess manns sem krafanbeinist gegn og samskipta hans við þann sem vernda á með banninu. Hér komaþannig áfram til álita fyrri afbrot, hótanir, ögranir og önnur samskipti semveitt geta rökstudda vísbendingu um það sem kann að vera í vændum“. Þykir meðvísan til framangreinds hafa verið sýnt fram á að hætta sé á því að varnaraðilibrjóti gegn brotaþola skv. a. lið 4. gr., og eru ákvæði b. liðar 4. gr. laganr. 85/2011 því einnig uppfyllt. Íkröfu sóknaraðila er þess meðal annars krafist að staðfest verði ákvörðun um aðlagt verði bann við því að varnaraðili komi á eða í námunda við dvalarstaðbrotaþola þar sem hann er nú vistaður, á svæði sem afmarkast við 50 metraradíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Upplýst er aðbarnaverndaryfirvöld munu ekki gefa upp hvar brotaþoli er vistaður. Í 6. gr.laga nr. 85/2011 kemur fram að nálgunarbanni verði aðeins beitt þegar ekkiþykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti.Að mati dómsins verður ekki séð að nauðsyn krefji að úrskurður um nálgunarbannnái til dvalarstaðar brotaþola sem ekki er tilgreindur og kærði viti ekki hvar er. Sé friðhelgibrotaþola nægilega tryggð á meðan ekki er upplýst nánar um þann dvalarstað.Ákvörðun sem tekur til ótilgreinds dvalarstaðar er marklaus þar sem varnaraðilaer ekki ljós sú takmörkun sem því fylgir og skerðir rétt hans óhæfilega.Þáverður einnig til þess að líta að málið varðar faðir og ungan son hans. Ekkiliggur annað fyrir á þessari stundu en að vistun brotaþola á vegum barnaverndar[...] vari næstu tvo mánuði. Með hliðsjón af því verður nálgunarbann ekkistaðfest um lengri tími en þurfa þykir miðað við aðstæður allar.Meðhliðsjón af öllu framangreindu, er kröfu sóknaraðila um staðfestingunálgunarbanns gegn varnaraðila staðfest að hluta til eins og nánar greinir íúrskurðarorði. IVÞóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Sigurðar Freys Sigurðssonar hdl. greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011. Þóknun verjanda er ákveðin með virðisaukaskatti svosem nánar greinir í úrskurðarorði. Þóknunskipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl.,greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011, og er einnig ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins ognánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurðþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð:Staðfester ákvörðun sóknaraðila, lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, frá 16.desember sl. þannig að varnaraðili, X, kt. [...], skuli sæta nálgunarbannisamkvæmt a. og b. liðum 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísunaf heimili í tvo mánuði, þannig að lagt er bann við því að hann veiti Aeftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrumhætti.Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Sigurðar Freys Sigurðssonar hdl., 163.680 krónurað virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.Þóknunskipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl., 163.680krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 289/2006
Landskipti Sameign Stjórnsýsla Skaðabætur
GJ og KJ kröfðust ógildingar á landskiptagerð fyrir jörðina G og að Í yrði dæmt til að greiða þeim þann kostnað sem þau hefðu innt af hendi við landskiptin. Þau byggðu kröfu sína einkum á því að ekki hefðu verið uppfyllt skilyrði 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 fyrir því að fara þá leið við slit á sameign sem lögin byðu, þar sem jörðin G væri aðeins eitt býli. Talið var að landskiptalögum yrði ekki beitt nema um væri að ræða mannvirki eða land, sem tvö eða fleiri býli hefðu eða hefðu haft til samnota. Gætu frístundahús málsaðila á jörðinni ekki talist býli í skilningi laganna og var því ekki talið að uppfyllt hefðu verið skilyrði til beitingar þeirra. Var krafa GJ og KJ um ógildingu gerðarinnar því tekin til greina. Þá var talið að Í bæri skaðabótaábyrgð vegna þeirra mistaka sýslumanns að verða við beiðni lögmanns AG og GG um skipun matsmanna samkvæmt lögunum án þess að kanna málið frekar eða gefa GJ og KJ færi á að tjá sig um beiðnina. Var því jafnframt fallist á fjárkröfu þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjendurnir Anna Guðmundsdóttir og Guðmundur B. Guðmundsson skutu málinu til Hæstaréttar 31. maí 2006. Þau krefjast þess að skiptagerð landskiptanefndar 19. maí 2005 fyrir jörðina Grjóteyri í Borgarfjarðarsveit verði staðfest og þinglýstri stefnu á jörðina aflýst. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefndu Guðrúnar Ólafíu Jónsdóttur og Knúts Jeppesen. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um það að landskiptagerð matsmanna 19. maí 2005 fyrir jörðina Grjóteyri í Borgarfjarðarsveit sé ógilt. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjendunum Guðrúnu Ólafíu Jónsdóttur og Knúti Jeppesen 765.961 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. ágúst 2005 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti milli áfrýjenda, Önnu Guðmundsdóttur, Guðmundar B. Guðmundssonar, Guðrúnar Ólafíu Jónsdóttur og Knúts Jeppesen fellur niður. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjendunum Guðrúnu Ólafíu Jónsdóttur og Knúti Jeppesen samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðuðu stefnendur, Knútur Jeppesen, Dísarási 1, Reykjavík, og Guðrún Ólafía Jónsdóttir, Bergstaðastræti 81, Reykjavík, 19. og 22. september 2005, gegn stefndu, íslenska ríkinu, Guðmundi B. Guðmundssyni, Sóltúni 9, Reykjavík, og Önnu Guðmundsdóttur, Borg, Borgarbyggð. Kröfur stefnenda eru að stefndu Guðmundi og Önnu verði með dómi gert að þola ógildingu á landskiptagerð landskiptanefndar, dags. 19. maí 2005, fyrir jörðina Grjóteyri, Borgarfjarðarsveit. Stefnendur krefjast þess einnig að stefndu öll verði in solidum dæmd til greiðslu 765.961 krónu auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. ágúst 2005 til greiðsludags. Þá gera stefnendur enn fremur kröfu um að stefndu verði dæmd in solidum til greiðslu málskostnaðar. Stefndu Guðmundur og Anna gera þær kröfur að þau verði sýknuð af kröfum stefnenda og að stefnendum verði in solidum gert að greiða þeim málskostnað. Stefnda íslenska ríkið gerir þær kröfur í málinu að það verði sýknað af kröfum stefnenda og stefnendur dæmdir til greiðslu málskostnaðar. I. Stefnandi Guðrún og stefndi Guðmundur keyptu jörðina Grjóteyri í Borgarfjarðarsveit árið 1968. Jörðin er nú í óskiptri sameign stefnenda og stefndu Guðmundar og Önnu. Stefnandi Guðrún mun vera eigandi 43,335% jarðarinnar, stefnandi Knútur 13,33%, stefndi Guðmundur 40,555% og stefnda Anna 2,78%. Samkvæmt gögnum málsins stóðu viðræður um skiptingu jarðarinnar yfir árum saman milli stefnda Guðmundar, fyrir hans hönd og stefndu Önnu, og stefnenda, en án árangurs. Með bréfi 4. júní 2004 óskaði stefndi Guðmundur síðan eftir því við sýslumanninn í Borgarnesi að hann kveddi til úttektarmenn samkvæmt 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 til að skipta jörðinni. Hinn 2. júlí 2004 skipaði sýslumaður Inga Tryggvason hdl., Bjarna Guðmundsson prófessor og Sigurbjörgu Ósk Áskelsdóttur arkitekt til að skipta jörðinni á grundvelli landskiptalaga. Við meðferð málsins hjá landskiptanefnd var málsaðilum gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, svo sem þeir og gerðu. Niðurstaða nefndarinnar lá fyrir 19. maí 2005. Samkvæmt framlagðri landskiptagerð var jörðinni skipt í tvo eignarhluta, öðrum til handa stefnendum en hinum til handa stefndu. Hlutur stefnenda í kostnaði við störf landskiptanefndar var 765.961 króna samkvæmt reikningum dagsettum 19. og 20. maí 2005, en kostnaði við skiptin var deilt á sameigendur í hlutfalli við eignarhluta þeirra í jörðinni. Stefnendur greiddu nefnda fjárhæð 14. júní 2005. Með bréfi til lögmanns stefndu Guðmundar og Önnu 7. júlí 2005 lýsti lögmaður stefnenda því yfir að stefnendur teldu sig með öllu óbundna af niðurstöðum landskiptanefndar þar sem öll málsmeðferðin eftir að skiptabeiðnin barst sýslumanninum í Borgarnesi 4. júlí 2004 hefði verið lögleysa ein þar sem engin lagaskilyrði hefðu verið til landskipta á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941. Í bréfinu áskildu stefnendur sér jafnframt allan rétt til kröfu á fjárhæð þeirri sem þeir hefðu í rangri trú greitt vegna meðferðar málsins fyrir landskiptanefnd. Var afrit af bréfi þessu meðal annars sent embætti sýslumannsins í Borgarnesi. Sjónarmiðum og kröfu stefnenda var alfarið hafnað með bréfi stefnda Guðmundar 8. júlí 2005. Engin viðbrögð bárust hins vegar frá embætti sýslumannsins í Borgarnesi. Með bréfi 24. júlí 2005 kröfðu stefnendur stefnda Guðmund og sýslumanninn í Borgarnesi samhliða og óskipt um áðurnefnda fjárhæð. Var greindum aðilum gefinn frestur til 8. ágúst 2005 til að inna greiðslu af hendi, ella myndu stefnendur höfða mál án frekari viðvarana til heimtu greiðslunnar. Engin viðbrögð urðu við þessu bréfi stefnenda af hálfu stefnda Guðmundar eða sýslumannsins í Borgarnesi. Sýslumaðurinn í Borgarnesi færði hina umþrættu landskiptagerð í þinglýsingabók embættisins 17. ágúst 2005 án athugasemda. Eins og áður er rakið höfðuðu stefnendur síðan mál þetta með birtingu stefnu í september 2005. II. Kröfu um ógildingu landskiptagerðar frá 19. maí 2005 reisa stefnendur á því að lagaskilyrði hafi ekki verið fyrir skipun landskiptanefndar. Skiptagerð nefndarinnar sé því ógild að lögum, hún sé ekki landskiptagerð í merkingu landskiptalaga nr. 46/1941. Stefnendur segja í 1. gr. laga nr. 46/1941 að finna afar skýra útlistun á gildissviði laganna. Skilyrði fyrir því að landskipti fari fram á grundvelli laganna sé að um sé að ræða tvö eða fleiri býli sem hafi, eða hafi áður haft, jörð til samnota. Það sé því skilyrði samkvæmt lögunum að um óskipt land að minnsta kosti tveggja eða fleiri jarða sé að ræða. Þetta grundvallarskilyrði sé ekki uppfyllt í málinu. Þessi augljósi lagaskilningur styðjist ekki einungis við skýr lögskýringargögn heldur einnig órofa réttarframkvæmd. Óskiljanlegt sé hvernig þetta fortakslausa lagaskilyrði landskiptalaga virðist hafa farið fram hjá annars vegar landskiptabeiðendum, sem notið hafi lögmannsaðstoðar við skiptin, og hins vegar sýslumanninum í Borgarnesi, er athugasemdalaust hafi skipað landskiptanefndina. Af hálfu stefnenda er því haldið fram að úr réttarágreiningi aðila hafi borið að leysa á grundvelli ólögfestra og lögfestra reglna íslensks réttar um óskipta sameign. Samkvæmt framangreindu telja stefnendur sig með öllu óbundna af niðurstöðum landskiptanefndar. Skaðabótakröfu sína reisa stefnendur á því að þeim hafi verið gert að greiða hluta þess kostnaðar sem hlotist hafi af störfum landskiptanefndar, samtals 765.961 krónu, án þess að lagaskilyrði fyrir skipun nefndarinnar hafi verið uppfyllt. Alfarið hafi því skort heimild til kröfu um greiðslu þess kostnaðar sem af störfum nefndarinnar hlaust. Stefnendur hafi greitt kostnaðinn í þeirri trú að landskiptabeiðendur hefðu að uppfylltum lagaskilyrðum óskað eftir skipun landskiptanefndar og að sýslumaðurinn í Borgarnesi hefði skipað nefndina á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941. Það hafi ekki verið fyrr en eftir að nefndin lauk störfum og stefnendur höfðu greitt reikning nefndarinnar í rangri trú á grundvelli 2. mgr. 6. gr. laga nr. 46/1941, sem þeim hafi orðið ljóst að lagaskilyrði til landskipta voru ekki fyrir hendi. Taka stefnendur sérstaklega fram í þessu sambandi að þeir hafi ekki notið lögmannsaðstoðar í aðdraganda og við framkvæmd hinna meintu landskipta. Stefnendur beina skaðabótakröfu sinni að stefndu öllum in solidum. Þeir kveða ljóst að stefndu beri sameiginlega og óskipta skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda. Stefnda íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á mistökum sýslumannsins í Borgarnesi á grundvelli meginreglunnar um fébótaábyrgð ríkissjóðs vegna skaðaverka í stjórnsýslu. Stefndu Guðmundur og Anna beri skaðabótaábyrgð á grundvelli þess að þau lögðu ranglega fram beiðni um landskipti til sýslumannsins í Borgarnesi. Með því hafi þau átt beinan þátt í tjóni stefnenda og vísa stefnendur sérstaklega til þess að stefndu hafi notið lögmannsaðstoðar við undirbúning og framkvæmd landskiptanna. Segja stefnendur beint orsakasamband milli háttsemi stefndu og tjóns stefnenda. Hlut sinn í heildarkostnaði við störf landskiptanefndar kveða stefnendur hafa verið 765.961 krónu, sbr. reikninga landskiptanefndar dagsetta 19. og 20. maí 2005, og það sé fjárhæð skaðabótakröfu þeirra í málinu, auk dráttarvaxta af kröfunni frá 7. ágúst 2005, en þann dag hafi einn mánuður verið liðinn frá því að stefnendur kröfðu stefndu um greiðslu, sbr. bréf lögmanns þeirra frá 24. júlí sl. Um aðild stefndu að málinu taka stefnendur fram að stefnda íslenska ríkinu sé stefnt vegna skaðabótaábyrgðar þess á áðurlýstum mistökum sýslumannsins í Borgarnesi. Stefndu Guðmundi og Önnu sé stefnt til greiðslu skaðabóta vegna ábyrgðar þeirra á tjóni stefnenda. Þá sé þeim enn fremur stefnt sem sameigendum stefnenda til að þola ógildingu meintrar landskiptagerðar. Heimild til samlagsaðildar byggist á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað varðar kröfu um málskostnað benda stefnendur sérstaklega á að þeir séu ekki virðisaukaskattsskyldir aðilar og beri þeim því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnaðila sinna. Um lagarök vísa stefnendur til landskiptalaga nr. 46/1941 til stuðnings kröfu sinni um ógildingu landskiptagerðar, sem og reglna stjórnsýsluréttarins, lögfestum og ólögfestum, meðal annars reglna um ógildingu stjórnvaldsákvarðana. Til stuðnings skaðabótakröfu sinni vísa stefnendur til meginreglunnar um fébótaábyrgð ríkissjóðs vegna skaðaverka í stjórnsýslu og meginreglna skaðabótaréttar um skaðabótaábyrgð utan samninga. III. A. Til stuðnings kröfu sinni um sýknu vísa stefndu Guðmundur og Anna til þess að upphaflega hafi verið um að ræða þrjár jarðir, Grjóteyrartungu, Skógarkot og Grjóteyri, sem sameinaðar hafi verið og nefndar Grjóteyri. Nú séu á jörðinni þrjú býli. Tvö þeirra séu skráð hjá Fasteignamati ríkisins undir nafni Grjóteyrar en eitt undir nafni Grjóteyrartungu. Býlin séu að nokkru nýtt allt árið, en aðallega þó á sumrin. Sameigendum jarðarinnar Grjóteyrar segja stefndu Guðmundur og Anna hafa verið ljóst, og þeir um það sammála, að ganga þyrfti frá skiptum jarðarinnar. Viðræður um skipti hafi staðið yfir í fjögur en án þess að niðurstaða fengist. Stefndu Guðmundur og Anna segja aldrei annað hafa staðið til en að skipta jörðinni. Engin áform hafi því verið um að einhver eða einhverjir eigenda jarðarinnar leystu til sín eignarhluta annarra eigenda hennar. Því liggi fyrir að þegar lögmaður stefnenda bendi á þá einu leið til lausnar að krefjast nauðungarsölu til slita á sameign sé hann að kynna nýja leið, en ekki þá sem eigendur jarðarinnar hafi ávallt stefnt að. Úrræði þetta hafi því aldrei komið til álita. Til að fá faglega niðurstöðu í ágreiningi aðila segja stefndu Guðmundur og Anna bestu leiðina til að skipta jörðinni hafa verið farna, enda hafi skilyrði þeirrar leiðar verið uppfyllt. Hvergi í málatilbúnaði stefnenda sé að finna óánægju þeirra með niðurstöðu landskiptanefndarinnar, einungis kostnaðinn af skiptunum. Staðreyndin sé enda sú að fagmennska hafi ráðið niðurstöðunni, við hana hafi engar athugasemdir verið gerðar, sem staðfesti að skiptin hafi verið réttlát. Þá málsástæðu stefnenda að þeir hafi ekki notið aðstoðar lögmanns kveða stefndu Guðmundur og Anna vera út í hött. Vitað sé um aðstöðu aðila og vísa stefndu um það atriði meðal annars til framlagðra gagna fyrir landskiptanefnd. Enn fremur segja þau lítið gert úr þekkingu stefnanda Guðrúnar. Skaðabótakröfu stefnenda segja stefndu Guðmundur og Anna haldlausa og krefjast ótrúlegs hugmyndaflugs. Stefnendur hafi gert sér fulla grein fyrir kostnaði við skiptin, ef til vill mun betur en stefndu, sbr. þau orð í greinargerð þeirra til landskiptanefndar að kostnaður vegna vinnu matsmanna greiddist samkvæmt landskiptalögum. Þau hafi síðan greitt sinn hluta kostnaðarins, án fyrirvara. Samkvæmt öllu framangreindu telja stefndu ljóst að beiðni þeirra um skipti hafi verið réttmæt og nauðsynleg. B. Stefnda íslenska ríkið segir málshöfðum stefnenda því á hendur aðeins snúa að greiðslu skaðabóta ásamt vöxtum, auk málskostnaðar. Hvorki sé krafist ómerkingar eða ógildingar á ákveðinni stjórnsýsluákvörðun sýslumannsins í Borgarnesi né öðrum gerningi handhafa ríkisvalds. Krafa stefnenda á hendur íslenska ríkinu hljóti þó að vera því háð að skipun landskiptanefndar og landskiptagerð nefndarinnar verði felld úr gildi og ómerkt. Kröfur á hendur stefnda séu samkvæmt þessu því ómarkvissar og ekki settar fram sem skyldi. Vafalaust er að áliti stefnda íslenska ríkisins að ekki þurfi allir eigendur að standa að beiðni um landskipti. Í 1. gr. landskiptalaga komi fram að hver einstakur eigandi eða umráðamaður jarðar eða jarðarparts geti krafist skipta. Ekki standi það landskiptagerðinni því fyrir þrifum að allir eigendur hafi ekki eftir henni óskað. Stefnda íslenska ríkið kveðst mótmæla þeirri fullyrðingu stefnenda að það sé fortakslaust og ófrávíkjanlegt skilyrði landskipta samkvæmt landskiptalögum að um sé að ræða tvær eða fleiri jarðir. Skilyrði það sé hvergi að finna í landskiptalögum heldur verði þvert á móti af lögunum ráðið að undir ákvæði þeirra geti vel fallið að skipta einni jörð í eigu fleiri manna, sbr. það sem segir um sameignarjörð í 2. mgr. 3. gr. laganna, en sameignarjörð geti ekki verið annað en jörð í sameign fleiri en eins eiganda. Þá tekur stefnda fram að orðið „býli“, sem fram komi í landskiptalögum, þýði ekki „jörð“ heldur bústaður eða bólstaður, eftir atvikum heimili. Stefnda segir það styðjast við lögskýringargögn og forsögu umræddra ákvæða að á einni jörð geti verið fleiri býli og að skipun umræddrar landskiptanefndar hafi því verið í fullu samræmi við lög. Á jörðinni Grjóteyri hátti einmitt þannig til að á henni séu fleiri býli en eitt. Áður fyrr hafi jörðin raunar verið þrjár bújarðir. Landskiptalög geyma að áliti stefnda íslenska ríkisins sérreglur sem ganga framar almennum reglum um slit á sameign. Stefnda segir þá sem óski eftir að skipta löndum sínum ekki bundna við almennar reglur um slit á sameign. Ekki sé víst að eigendur vilji selja jörð þótt þeir vilji afmarka hlut hvers um sig, en sú hafi einmitt verið staðan hjá eigendum jarðarinnar Grjóteyrar. Stefnda kveður þá niðurstöðu ótæka að mönnum sem eigi land saman sé ekki önnur leið fær en sú að selja landið til að skipta með sér eign sinni, komi upp ágreiningur milli eigenda um hvernig skiptin skuli vera. Slíka túlkun landskiptalaga telur stefndi ekki eðlilega. Á það er bent af hálfu stefnda íslenska ríkisins að stefnendur hafi tekið fullan þátt í meðferð málsins fyrir landskiptanefnd og þeir skilað inn til nefndarinnar öllum þeim sjónarmiðum og gögnum sem þeir vildu. Þá hafi stefnendum frá upphafi verið fullljós kostnaðurinn við landskiptin, svo sem glögglega megi sjá af greinargerð þeirra til landskiptanefndar, og að hann myndi falla á þá sjálfa. Kostnaðinn hafi stefnendur greitt athugasemdalaust og án fyrirvara um endurgreiðslu eða ómerkingu gerðarinnar. Við meðferð málsins hafi stefnendur hvorki gert athugasemdir í þá veru að annmarkar væru á málsmeðferðinni eða skipun nefndarinnar, né heldur um að störf nefndarinnar byggðust ekki á viðhlítandi lagagrundvelli. Segir stefnda hér engu skipta hvort aðilar að landskiptunum hafi notið aðstoðar lögmanna. Stefnda íslenska ríkið geti ekki borið ábyrgð á því í hvaða farveg stefnendur kusu að fara með mál sín. Þá bendir stefnda enn fremur á að svo virðist sem stefnendur hafi verið fullsáttir við málsmeðferðina allt þar til þeim hugnaðist ekki niðurstaða landskiptanefndar. Í því ljósi hefði réttara verið fyrir stefnendur að krefjast yfirmats á grundvelli landskiptalaga. Stefnda íslenska ríkið segir ekki stoða fyrir stefnendur að bera fyrir sig vankunnáttu, eða að þeir hafi ekki notið lögmannsaðstoðar, enda hafi þeim verið í lófa lagið að leita sér slíkrar aðstoðar líkt og þeir hafi nú gert. Gangi menn til samninga eða takist á hendur ákveðnar skyldur leysi það þá ekki undan skyldum að hafa ekki þekkt efni réttarreglna. Löggerningar verði ekki ómark vegna vanþekkingar samningsaðila á lögum, eða vegna annars athugunarleysis. Kjósi menn að sinna málum sínum án lögmanns geri þeir það á eigin ábyrgð. Hins vegar verði ekki af greinargerðum stefnenda ráðið að málatilbúnaður þeirra hafi liðið fyrir lögmannsleysi. Þá mótmælir stefnda íslenska ríkið því að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni í skilningi skaðabótaréttar. Stefnendur hafi vissulega greitt fyrir landskiptagerðina en þeir fengið hana í staðinn og greitt samkvæmt reikningi, sem þeir hafi ekki gert athugasemdir við. Stefnda segir það rangt að ekki hafi verið til staðar heimild til að krefjast greiðslu fyrir landskiptagerðina, sbr. 2. mgr. 6. gr. landskiptalaga. Óumdeilt sé að landskiptanefnd var skipuð á grundvelli landskiptalaga og að hún vann sitt verk. Óhjákvæmilegt hafi verið að fyrir það verk yrði greitt. Enn fremur heldur stefnda íslenska ríkið því fram að ekki séu uppfyllt skilyrði skaðabótareglna um ólögmæti hinnar meintu bótaskyldu háttsemi. Í þeirri stjórnsýsluathöfn að skipa landskiptanefnd til að skipta jörðinni Grjóteyri hafi ekki falist réttarbrot eða annað sem gengið hafi gegn rétti nokkurs manns. Ekki sé um að ræða ólögmæta athöfn í skilningi skaðabótaréttar, jafnvel þó að eftirá yrði talið að stjórnsýsluathöfnin hefði ekki verið lögfræðilega kórrétt. Það að skipa landskiptanefnd sé lögmætur gerningur og mikill munur sé á því hvort athöfn sé annars vegar beinlínis andstæð lögum og hins vegar hvort hún sé hárrétt eða lögfræðilega umdeilanleg. Skipun nefndarinnar hafi stuðst við tiltekin lagaákvæði og verið framkvæmd á réttan hátt samkvæmt formreglum stjórnsýslulaga IV. A. Ekki verður séð að stefnda íslenska ríkið geti haft lögvarða hagsmuni af ógildingu hinnar umdeildu landskiptagerðar. Af málatilbúnaði stefnenda má skýrlega ráða að kröfugerð þeirra á hendur stefnda íslenska ríkinu byggist á því að með skipun landskiptanefndar hafi sýslumaðurinn í Borgarnesi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnendur. Samkvæmt þessu stóðu rök ekki til þess að gera þær kröfur á hendur íslenska ríkinu að því yrði með dómi gert að þola ógildingu landskiptagerðarinnar eða skipunar landskiptanefndar. Stefnendum var því rétt að haga kröfugerð sinni á hendur stefnda íslenska ríkinu svo sem þeir gerðu. Samkvæmt 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 geta eftir lögunum komið til skipta eða endurskipta að nokkru eða öllu leyti heimalönd sveitajarða og afréttarlönd, sem jöfnum höndum eru notuð til vetrarbeitar, tún, sáðreitir, engi, landsnytjar aðrar og hlunnindi svo og mannvirki, sem tvö eða fleiri býli hafa eða hafa áður haft til samnota. Skilja verður málatilbúnað stefnenda svo að ofangreint lagaskilyrði hafi ekki verið fyrir hendi svo skipta mætti landi jarðarinnar Grjóteyrar á grundvelli landskiptalaga. Hugtakið „býli“ er ekki skilgreint í landskiptalögum nr. 46/1941. Skilgreiningu á hugtakinu var heldur ekki að finna í eldri landskiptalögum. Í frumvarpi til landskiptalaga nr. 43/1913 var hugtakið „jörð“ upphaflega notað í því samhengi sem hér um ræðir, en í meðförum þingsins var það fellt út og kom hugtakið „býli“ þess í stað. Verður „býli“ í 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 að þessu athuguðu því vart túlkað svo þröngt að með því sé átt við „jörð“, svo sem stefnendur hafa haldið fram í málinu. Af athugasemdum við frumvarp til landskiptalaga árið 1913, athugasemdum við frumvarp til breytinga á lögunum árið 1927 og athugasemdum við frumvarp til núgildandi landskiptalaga, sem og öðrum lögskýringargögnum, er ljóst að við setningu landskiptalaga var, eðli málsins samkvæmt, horft til búskaparhátta á þeim tíma sem lögin voru sett. Ákvæði 1. gr. landskiptalaga hefur verið óbreytt frá árinu 1941 en alkunna er að á þeim áratugum sem síðan eru liðnir hefur landnýting til sveita tekið miklum breytingum. Löggjafinn hefur allt að einu ekki séð ástæðu til að breyta umræddu ákvæði laganna. Óumdeilt er að á jörðinni Grjóteyri eru nú þrjú frístundahús. Að öllu framangreindu virtu er það álit dómsins að slík híbýli geti ekki talist „býli“ í skilningi landskiptalaga. Þá þykir ósannað gegn mótmælum stefnenda að jörðin Grjóteyri hafi á árum áður verið fleiri bújarðir, svo sem stefndu hafa haldið fram. Samkvæmt öllu framangreindu er það álit dómsins að lagaskilyrði hafi ekki verið til að skipta landi jarðarinnar Grjóteyrar á grundvelli landskiptalaga. Verður því fallist á kröfu stefnenda um ógildingu skiptagerðarinnar. B. Samkvæmt framlagðri beiðni um landskipti vegna jarðarinnar Grjóteyrar, dags. 4. júní 2004, er stefndi Guðmundur einn skiptabeiðandi. Í bréfi sýslumannsins í Borgarnesi til eigenda jarðarinnar frá 2. júlí 2004 er til þess vísað að sýslumaður hafi samkvæmt beiðni Gústafs Þórs Tryggvasonar hrl., fyrir hönd stefnda Guðmundar, skipað þrjá nafngreinda einstaklinga til að skipta jörðinni. Þá kemur fram í hinni umdeildu landskiptagerð frá 19. maí 2005 að nefndur lögmaður hafi farið fram á landskiptin fyrir hönd stefnda Guðmundar með áður tilvitnuðu bréfi. Í samræmi við allt framangreint beindu stefnendur skaðabótakröfu sinni að stefnda Guðmundi og stefnda íslenska ríkinu með bréfi 24. júlí 2005. Svo sem rakið er í kafla II. hér að framan reisa stefnendur skaðbótakröfu sína á hendur stefndu Guðmundi og Önnu á þeim grundvelli að þau hafi ranglega lagt fram beiðni um landskipti til sýslumannsins í Borgarnesi og með því átt beinan þátt í tjóni stefnenda. Málatilbúnaður þessi á hendur stefndu Önnu er ekki í samræmi við framlögð gögn líkt og að framan er rakið. Að því virtu þykir verða að vísa bótakröfu stefnenda á hendur henni frá dómi án kröfu vegna vanreifunar. Grundvöllur skaðabótakröfu stefnenda á hendur stefnda Guðmundi er reifaður hér að framan. Málatilbúnaður stefnda Guðmundar hvað bótakröfuna varðar er ekki svo glöggur sem skyldi. Þó þykir verða að skilja hann svo að af stefnda hálfu sé því mótmælt að með því að setja fram beiðni um landskipti hafi hann sýnt af sér saknæma háttsemi í skilningi skaðabótaréttar. Fallast þykir verða á það með stefnda Guðmundi að það eitt að setja fram beiðni um landskipti verði ekki metið honum til sakar í skilningi skaðabótaréttar og getur í því sambandi engu máli skipt hvort skilyrði til skipta voru fyrir hendi, eða hvort stefndi naut lögmannsaðstoðar við framsetningu beiðnar sinnar. Verður hann því ekki dæmdur til að greiða stefnendum skaðabætur á þeim grundvelli sem þeir hafa krafist í málinu. Samkvæmt 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 skulu úttektarmenn vera matsmenn og gera skiptin hver í sínu umdæmi. Ef úttektarmaður er hindraður, við málið riðinn eða nákominn aðilum, kveður sýslumaður annan í hans stað. Sýslumaður skal og kveðja oddamann til skiptagerðar. Þá er í 7. gr. laganna sérákvæði um kvaðningu sérstakra fagmanna til skipta. Í málinu hefur ekki verið á því byggt af hálfu aðila að hin umdeilda skipun sýslumannsins í Borgarnesi á landskiptanefnd hafi farið í bága við tilvitnuð lagaákvæði landskiptalaga. Í 2. mgr. 6. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 segir meðal annars að kostnað við skipti greiði sá, er þeirra beiðist, ef skiptatilraun verði árangurslaus sökum vanheimilda. Lagaregla þessi kom upphaflega inn í landskiptalög með samþykkt frumvarps til laga um breyting á landskiptalögum nr. 43/1913 árið 1927. Í greinargerð, sem umræddu lagafrumvarpi fylgdi, sagði meðal annars um ákvæðið: „Það getur auðveldlega komið fyrir, að skifta sje krafist og að það komi í ljós þegar matsmenn eru komnir á vettvang, að skiftatilraun verði árangurslaus, vegna þess að heimild til skifta felist ekki í lögunum.“ Af framangreindu er ljóst að við setningu landskiptalaga var sérstaklega ráð fyrir því gert að sú staða gæti komið upp, eftir að landskiptanefnd hefði tekið til starfa, að í ljós kæmi að lagaskilyrði væru ekki til hinna umbeðnu landskipta. Með vísan til þessa og þegar virt eru heildstætt ákvæði 1., 4. og 6. gr. landskiptalaga verður því ekki talið að á sýslumanninum í Borgarnesi hafi hvílt sú skylda, áður en hann skipaði landskiptanefnd að beiðni stefnda Guðmundar, að ganga úr skugga um að skilyrði til skipta á grundvelli landskiptalaga væru fyrir hendi í því tilfelli sem hér um ræðir. Samkvæmt því verður stefnda íslenska ríkið sýknað af skaðabótakröfu stefnenda. C. Samkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að stefndu Guðmundur og Anna greiði stefnendum málskostnað sem hæfilega þykir ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Þá þykir rétt að málskostnaður falli niður milli stefnenda og stefnda íslenska ríkisins. D Ó M S O R Ð: Landskiptagerð landskiptanefndar, dags. 19. maí 2005, fyrir jörðina Grjóteyri, Borgarfjarðarsveit, er ógilt. Skaðabótakröfu stefnenda, Knúts Jeppesen og Guðrúnar Ólafíu Jónsdóttur, á hendur stefndu Önnu Guðmundsdóttur, að fjárhæð 765.961 króna, er vísað frá dómi án kröfu. Stefndu Guðmundur B. Guðmundsson og íslenska ríkið skulu sýkn af skaðabótakröfu stefnenda að fjárhæð 765.961 króna. Stefndu Guðmundur B. Guðmundsson og Anna Guðmundsdóttir greiði stefnendum óskipt 400.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður fellur niður milli stefnenda og stefnda íslenska ríkisins.
Mál nr. 36/2012
Skuldamál
Ahf. höfðaði mál gegn M til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. Mbar því við að reikningurinn væri henni óviðkomandi og hún stæði ekki í neinniskuld við A hf. Í málinu lá fyrir að reikningurinn var stofnaður í nafni M ogbáru yfirlit yfir reikninginn með sér að yfirdrætti á honum hafi að langmestuleyti verið ráðstafað yfir á annan reikning M hjá sama banka. Taldi Hæstirétturviðbáru M vera haldlausa og gilti einu þó M kannaðist ekki við að hafa óskaðeftir heimild til yfirdráttar. Var M því dæmd til greiðslu umræddrar skuldar.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugssonog Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar11. janúar 2012. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Hinn 23. ágúst 2007 var stofnaðurreikningur nr. 0330-26-800500 í nafni áfrýjanda í útibúi Kaupþings banka hf. áAkranesi og var yfirdráttarheimild á reikningnum 6.000.000 krónur. Sama dag varöll sú fjárhæð millifærð yfir á annan reikning í bankanum nr. 0330-26-500, enþann reikning hafði áfrýjandi stofnað árið 1979 og var hann upphaflega í útibúiSamvinnubankans á Akranesi. Nokkru áður en fyrrgreindi reikningurinn varstofnaður eða 13. ágúst 2007 hafði áfrýjandi gefið út tryggingarbréf tilbankans að fjárhæð 14.000.000 krónur, en með því var veittur veðréttur ífasteigninni Garðastræti 34 í Reykjavík til tryggingar á öllum skuldum hennarvið bankann. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 22. október 2008 var eignum og skuldum Kaupþings banka hf.ráðstafað til stefnda sem þá hét Nýi Kaupþing banki hf. Við þá ráðstöfunfærðust fyrrgreindir bankareikningar í útibúinu á Akranesi til stefnda. Samkvæmtyfirliti yfir reikning nr. 0330-26-800500 var reikningurinn yfirdreginn alltfrá því hann var stofnaður 23. ágúst 2007. Hinn 20. maí 2009 var áfrýjanda sendtilkynning um vanskil vegna yfirdráttar á reikningnum, en skuldin nam þá22.341.759 krónum. Í kjölfarið gaf áfrýjandi og eiginmaður hennar út tryggingabréf29. sama mánaðar til stefnda að fjárhæð 6.000.000 krónur með veðrétti ífyrrgreindri fasteign til tryggingar á öllum skuldum hjónanna við bankann. Þanndag höfðu 22.599.930 krónur verið yfirdregnar á reikningi nr. 0330-26-800500,en á fyrrgreindum reikningi nr. 0330-26-500 höfðu verið yfirdregnar 1.168.586krónur. Mál þetta höfðaði stefndi til heimtu á skuld vegna yfirdráttar áfyrrnefnda reikningnum, og miðar höfuðstól kröfunnar við stöðu reikningsins 26.febrúar 2010. Samhliða höfðaði stefndi annað mál á hendur áfrýjanda vegnayfirdráttar á síðarnefnda reikningnum og er það mál nr. 48/2012 hér viðréttinn. II Í málinu liggur fyrir að reikningur nr.0330-26-800500 var stofnaður í nafni áfrýjanda 23. ágúst 2007 og allriyfirdráttarheimild reikningsins ráðstafað með millifærslu yfir á reikningáfrýjanda við sama banka. Þá bera yfirlit yfir reikninginn með sér aðyfirdrætti á honum var að langmestu leyti ráðstafað yfir á nefndan reikningáfrýjanda. Sú viðbára áfrýjanda að reikningurinn sé henni óviðkomandi er þvíhaldlaus. Þá gildir einu þótt áfrýjandi hafi ekki kannast við að hafa óskaðeftir heimild til yfirdráttar. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hinsáfrýjaða dóms og tekin til greina krafa stefnda að fjárhæð 24.340.774 krónurmiðað við stöðu reikningsins 26. febrúar 2010. Í málinu liggurekki fyrir að stefndi hafi sannanlega krafið áfrýjanda um greiðslu skuldarinnarfyrr en með birtingu stefnu 11. maí 2010. Með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu verða dráttavextir af kröfunni reiknaðir fráþeim degi. Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir ídómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Margrét Rósa Pétursdóttir, greiði stefnda, Arion banka hf., 24.340.774 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. maí2010 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2011. Mál þetta,sem dómtekið var 1. nóvember sl., er höfðað af Arionbanka hf., kt. 581008-0150, Borgartúni 19, Reykjavík,með stefnu birtri 11. maí 2010 á hendur Margréti Rósu Pétursdóttur, kt. 120658-3529, Garðastræti 34, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær, að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skuld aðfjárhæð 24.340.774 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags. Þá erkrafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfustefndu er þess krafist, að stefnda verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, entil vara að kröfur verði stórlega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úrhendi stefnanda að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Íupphaflegum dómkröfum stefndu var þess aðallega krafist, að málinu yrði vísaðfrá dómi. Var frávísunarkröfu stefndu í málinu hafnað með úrskurði 20. janúar2011. I Stefnandikveður kröfu sína byggða á yfirdráttarheimild á veltureikningi. Hinn 23. ágúst2007 hafi stefnandi samþykkt umsókn stefndu um stofnun veltureiknings nr.0330-26-800500 með heimild til yfirdráttar í útibúi stefnanda. Þegar heimildtil yfirdráttar hafi runnið út 26. febrúar 2010, hafi vanskilaskuldin staðið í24.340.774 krónum samkvæmt reikningaskrá. Hafi skuldin ekki fengist greiddþrátt fyrir innheimtutilraunir og því hafi verið nauðsynlegt að höfða mál tilgreiðslu hennar. Með heimildí lögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið þá ákvörðun 9. október 2008að taka yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf., kt.560882-0419, og víkja stjórn bankans og skipa skilanefnd yfir hann. Þá hafiráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til Arionbanka hf. verið ákveðin með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. október 2008. Um lagarökvísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglnasamningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efnasamninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Kröfur umdráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við ákvörðun SeðlabankaÍslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafan er studdvið 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu sína umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun reisir stefnandi á lögum nr. 50/1988, enstefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fádóm fyrir skattinum úr hendi stefndu. II Stefndareisir sýknukröfu sína á því, að hún hafi ekki sjálf stofnað til viðskipta viðstefnanda. Kannast hún ekki við að hafa óskað eftir yfirdráttarheimild hjástefnanda. Tekur krafa stefndu um sýknu því mið af þeirri staðhæfingu stefndu,að hún skuldi stefnanda ekkert. Þá mótmælirstefnda öllum kröfum stefnanda um dráttarvexti fyrr en frá og með dómsuppsögu.Krafa stefndu um málskostnað er reist á ákvæðum laga nr. 91/1991 og krafa umvirðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988, en stefnda kveðst ekki hafa á hendivirðisaukaskattskylda starfsemi og henni beri því nauðsyn til að heimtavirðisaukaskatt úr hendi stefnanda. III Stefnandikveður stefndu hafa stofnað tékkareikning með heimild til yfirdráttar í útibúi forvera stefnanda, Kaupþingi bankahf., 23. ágúst 2007, með reikningsnúmerið 0330-26-800500. Þegar heimild tilyfirdráttar hafi runnið út 26. febrúar 2010 hafi vanskilaskuld á reikningnumnumið 24.340.774 krónum. Stefnda kveðst ekki hafa stofnað umræddan reikning eðaóskað eftir yfirdráttarheimild hjá stefnanda og skuldi hún honum því ekkert. Engin gögnhafa verið lögð fram í málinu um stofnun reikningsins, en í málinu hafa veriðlögð fram reikningsyfirlit af hálfu stefnanda frá stofnun reikningsins til 31.desember 2009. Má þar sjá, að frá stofnun reikningsins hefur veriðyfirdráttarheimild á reikningnum frá stofndegi, þegar heimildin er nýtt tilfulls og millifært er af reikningnum yfir á annan reikning í eigu samareikningseiganda. Á reikningsyfirlitunum, sem send voru á lögheimili stefndu,kemur fram, að athugasemda sé óskað innan 20 daga frá viðtöku yfirlitanna,annars teljist reikningurinn réttur. Hefur því ekki verið borið við í málinu,að þau hafi ekki borist stefndu. Þá hefur ekki verið sýnt fram á, að stefndahafi gert athugasemdir eða borið brigður á yfirlitin fram til þessamálareksturs eða svarað tilkynningu um vanskil, sem henni var send 20. maí2009. Er engum skýringum af hálfu stefndu borið við um það, hvers vegna þaðhafi ekki verið gert. Enda þótt umsókn um stofnun reiknings hafi ekki veriðlögð fram af hálfu stefnanda í málinu, þá þykja framlögð reikningsyfirlit sýnafram á, að reikningur hafi verið stofnaður í nafni stefndu, sem hún hafi ekkigert athugasemdir við og því sætt sig við. Telst reikningurinn því hennar.Verður því ekki fallist á, að stefnda skuldi stefnanda ekkert, enda ber húnábyrgð á þeim skuldum, sem stofnað er til á reikningi hennar með lögmætumhætti, en því hefur ekki verið hreyft í málinu, að færslur á reikninginn hafikomið til með ólögmætum hætti eða án samþykkis hennar. Að þessuvirtu verður stefnda talin skulda stefnanda umkrafða fjárhæð í málinu og dæmdtil greiðslu hennar. Af hálfustefndu er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt. Stefnandi krefst dráttarvaxtafrá 26. febrúar 2010, en þá var síðasta hreyfing skráð á reikningnum.Reikningurinn er í vanskilum frá 30. júní 2009 að telja samkvæmt sama yfirliti,en stefndu hafði þegar verið send tilkynning um vanskil 20. maí sama ár. Hefurstefnda ekki gert nægilega grein fyrir því, að hvaða leyti dráttarvaxtakröfunnier mótmælt eða hvers vegna miða skuli við síðari dagsetningu en 26. febrúar2010. Verður því fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda eins og henni er lýst ídómsorði. Með vísantil 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda dæmd til að greiða stefnandamálskostnað. Samhliða máli þessu er rekið málið E-4171/2010 milli sömu aðila.Málskostnaður er því ákvarðaður með hliðsjón af 4. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 og þykir hæfilega ákveðinn 130.000 krónur og hefur þá verið tekiðtillit til reglna um virðisaukaskatt. Af hálfustefnanda flutti málið Þorsteinn Ingi Valdimarsson, hdl., en af hálfu stefnduflutti málið Kristján Stefánsson, hrl. Dóm þennankveður upp Hrannar Már S. Hafberg, settur héraðsdómari. D Ó M S o r ð : Stefnda,Margrét Rósa Pétursdóttir, greiði stefnanda, Arionbanka hf., 24.340.774 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags. Stefndagreiði stefnanda 130.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 247/2007
Kærumál Aðfarargerð Innsetning Börn Gjafsókn
M krafðist þess að fá dóttur sína afhenta sér með beinni aðfarargerð, en hún var ásamt móður sinni á Íslandi. Talið var að M hefði markað málinu farveg samkvæmt III. kafla laga nr. 160/1995 sem fjallar um viðurkenningu og fullnustu á grundvelli Evrópusamnings um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna. M reisti staðhæfingu sína um að K hefði flutt stúlkuna hingað til lands með ólögmætum hætti á fyrirliggjandi dómi héraðsdómstóls í París frá 8. janúar 2007. Um útivistardóm var að ræða og hafði K áfrýjað honum til æðri dómstóls. Vísað var til þess að samkvæmt 9. gr. laga nr. 160/1995 mætti með úrskurði fresta viðurkenningu eða fullnustu ákvörðunar um forsjá, búsetu eða umgengnisrétt, ef ákvörðuninni hefur verið skotið til æðra dómstóls og að ákvæðið tæki til fullnustu ákvörðunar af þessu tagi, sem reist væri á III. kafla laga nr. 160/1995 og fyrrnefndum Evrópusamningi. Í ljósi atvika var hafnað kröfu M um afhendingu stúlkunnar, en æðri dómstóll í Frakklandi hafði ekki enn komist að niðurstöðu í tilefni af áfrýjun K á framangreindum dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2007, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að hann fengi nafngreinda dóttur aðila afhenta sér með beinni aðfarargerð, hafi sóknaraðili ekki áður fært hana til Frakklands. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að beiðni varnaraðila um afhendingu stúlkunnar verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir réttinum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki er fallist á að málatilbúnaður varnaraðila sé svo óljós að vísa beri málinu frá héraðsdómi. Er aðalkröfu sóknaraðila því hafnað. Þegar hins vegar er litið á málatilbúnaðinn í heild verður ekki annað séð en að varnaraðili hafi markað honum leið samkvæmt III. kafla laga nr. 160/1995, en kaflinn fjallar um viðurkenningu og fullnustu á grundvelli Evrópusamningsins um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna, sem gerður var í Lúxemborg 20. maí 1980. Í málinu liggur fyrir í enskri þýðingu dómur héraðsdómstóls í París 8. janúar 2007 í máli, sem var höfðað af varnaraðila eftir að sóknaraðili fór frá Frakklandi með stúlkuna. Er staðhæfing varnaraðila um að sóknaraðili hafi flutt stúlkuna hingað til lands með ólögmætum hætti samkvæmt 11. gr. laga nr. 160/1995 reist á þessum dómi. Þar sem byggt er á dóminum hefði verið réttara að vísa til 6. gr. laganna. Í dóminum er fallist á að forsjá stúlkunnar sé sameiginlega í höndum aðila, en að hún skuli búa hjá varnaraðila og njóta umgengni við sóknaraðila, sem skuli hagað með nánar tilteknum hætti komi aðilar sér ekki saman um annað. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er um útivistardóm að ræða og hefur sóknaraðili áfrýjað honum til æðri dómstóls. Ber sóknaraðili meðal annars fyrir sig að varnaraðili hafi vitað hvar hún væri niðurkomin og því hafi birting stefnunnar í franska málinu ekki verið í samræmi við lög. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 160/1995 má með úrskurði fresta viðurkenningu eða fullnustu ákvörðunar um forsjá, búsetu eða umgengnisrétt, ef ákvörðuninni hefur verið skotið til æðri dómstóls eða stjórnvalds í upphafsríkinu samkvæmt almennum áfrýjunar- eða málskotsreglum. Þetta ákvæði tekur til fullnustu ákvörðunar af þessu tagi, sem reist er á III. kafla laga nr. 160/1995 og framangreindum Evrópusamningi. Í ljósi atvika þykir rétt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi um annað en málskostnað og gjafsóknarkostnað og hafna kröfu varnaraðila um afhendingu stúlkunnar, en æðri dómstóll í Frakklandi hefur ekki enn komist að niðurstöðu í tilefni af áfrýjun sóknaraðila á framangreindum dómi. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um annað en málskostnað og gjafsóknarkostnað og hafnað kröfu varnaraðila, M, um afhendingu stúlkunnar, A, með beinni aðfarargerð. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Málið barst dóminum 31. janúar 2007 og var þingfest 16. febrúar sl. Það var flutt og tekið til úrskurðar 28. mars sl. Sóknaraðili er M, [heimilisfang], Frakklandi. Varnaraðili er K, [heimilisfang], Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að stúlkan A, [kt.], verði tekin úr umráðum varnaraðila og afhent sér með beinni aðfarargerð Þá er þess krafist að málskot fresti ekki aðfarargerð, verði fallist á kröfur gerðarbeiðanda. Loks er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Varnaraðili krefst þess að hinni umbeðnu gerð verði synjað og að málskostnaðarkröfu verði hafnað. Verði ekki fallist á aðalkröfu varnaraðila er þess krafist að kæra til Hæstaréttar fresti aðför. Þá er krafist málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málavextir Aðilar máls þessa voru í óvígðri sambúð í Frakklandi sem lauk árið 2005. Á sambúðartímanum eignuðust þau dótturina A, hinn 27. nóvember 2004 og var faðerni hennar viðurkennt af aðilum. Fram kemur í aðfararbeiðni að stúlkan hafi búið hjá aðilum til skiptis eftir sambúðarslit. Þetta fyrirkomulag hafi gengið ágætlega allt þar til varnaraðili hafi fyrirvaralaust og án vitundar sóknaraðila farið með stúlkuna frá Frakklandi. Sóknaraðili höfðaði þá mál fyrir héraðsdómstóli Parísar og krafðist þess að rétturinn staðfesti sameiginlega forsjá þeirra í samræmi við frönsk lög. Útivistardómur féll í málinu, hinn 8. janúar sl. þar sem fallist var á kröfur sóknaraðila þess efnis, að lögheimili stúlkunnar skyldi vera hjá sóknaraðila, að varnaraðili skyldi njóta umgengnisréttar við stúlkuna, að óheimilt væri að fara með stúlkuna úr landi nema með samþykki beggja forsjáraðila og um meðlagsgreiðslur. Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að varnaraðili hafi numið stúlkuna á brott frá Frakklandi og haldið henni hér á landi með ólögmætum hætti. Brjóti þetta í bága við Haagsamning um einkaréttarleg áhrif af ólögmætu brottnámi barna við flutning milli landa, sem bæði Ísland og Frakkland séu aðilar að. Lagaskilyrðum fyrir afhendingu barnsins sé fullnægt, en aðilar fari sameiginlega með forsjá stúlkunnar skv. ákvæðum franskra laga og dómi héraðsdómstóls Parísar. Sé í því sambandi vísað til 1. mgr. 3. gr. Haagsamningsins og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Aldrei hafi verið gert skriflegt samkomulag milli aðila um sameiginlega forsjá og þ.a.l. sé slíkt ekki til staðfest af yfirvöldum. Sameiginlega forsjáin byggi beint á ákvæðum IX. kafla frönsku lögbókarinnar (Civil Code), nánar tiltekið ákvæði 372, sem kveði á um að foreldrar fari sameiginlega með forsjá barna, nema annað foreldrið hafi ekki viðurkennt faðerni eða móðerni fyrr en meira en ár hafi verið liðið frá fæðingu barnsins, þá skuli það foreldri sem viðurkenni barnið innan ársins fara eitt með forsjána. Bæði sóknaraðili og varnaraðili hafi viðurkennt stúlkuna sem sína innan ársins, en hinn 8. janúar 2007 hafi Héraðsdómur Parísar kveðið upp dóm þar sem m.a. segi orðrétt: „The parents recognised the child the year she was born. Since the legal requirements have been satisfied, the Court should acknowledge that parental rights are being exercised jointly by both parents.” Sé því í dóminum verið að staðfesta gildandi ástand. Þannig telji franski rétturinn það sannað að slíkt fyrirkomulag hafi verið til staðar og sé ekki tilefni fyrir því að endurmeta það af hálfu íslenskra dómstóla. Málið fyrir Héraðsdómi Parísar hafi verið höfðað af sóknaraðila gegn varnaraðila. Dómurinn hafi verið útivistardómur þar sem ekki hafi verið sótt þing af hálfu varnaraðila, en fram komi í dóminum að gripið hafi verið til allra tiltækra ráðstafana til að boða varnaraðila en það ekki tekist þar sem dvalarstaður hennar sé óþekktur. Telji rétturinn því að skilyrðum franskra réttarfarslaga sé fullnægt fyrir uppkvaðningu útivistardóms. Sé nú verið að afla sérstakrar yfirlýsingar um þetta frá héraðsdómstólnum, með vísan til 2. mgr. 14. gr. laga nr. 160/1995. Sóknaraðili byggir kröfur sínar á því að aðilar hafi farið sameiginlega með forsjá stúlkunnar, á grundvelli franskra lagaákvæða, þegar varnaraðili hafi farið með barnið úr landi í óþökk hans og hafi hún síðan haldið barninu með ólögmætum hætti hér á landi. Hafi gerðarþoli því brotið gegn forsjárrétti gerðarbeiðanda. Þá byggir sóknaraðili kröfur sínar á títtnefndum dómi héraðsdóms Parísar, þrátt fyrir að um útivistardóm sé að ræða, enda séu uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 160/1995, þar sem varnaraðili var réttilega tilkvödd fyrir dóminn skv. frönskum réttarfarslögum og héraðsdómstóll Parísar var réttur aðili, á grundvelli varnarþingsreglna, til að dæma um málið, enda voru allir aðilar málsins, þ.ám. varnaraðili, með skráð lögheimili í París þegar málið var höfðað. Þá liggi fyrir í málinu ensk þýðing á tilmælum héraðsdómstólsins í París um framfylgingu dóms hans frá 8. janúar 2007 og sé það að mati sóknaraðila fullnægjandi vottorð fyrir því að ákvörðun dómstólsins sé fullnustuhæf í upphafsríkinu, sbr. ákvæði 2. mgr. 14. gr. laga nr. 160/1995. Að lokum byggir sóknaraðili kröfur sínar á því að engar af þeim heimildum sem um geti í 12. gr. laga nr. 160/1995 sem réttlætt geti synjun á afhendingu barns eigi við í máli þessu. Einungis örfáar vikur séu síðan stúlkan hafi verið flutt á brott frá Frakklandi og hald hafist, engin hætta sé á því að afhending stúlkunnar myndi skaða hana, stúlkan sé ekki orðin nægilega gömul til að tjá skoðanir sínar á málinu og afhending fari ekki gegn grundvallarreglum hér á landi um verndun mannréttinda. Til upplýsinga skuli þess getið að gerðarbeiðandi búi í eigin íbúð við afar góðar aðstæður í 17. hverfi Parísar í Frakklandi. Hann hafi náin tengsl við fjölskyldu sína, starfi sem grafískur hönnuður og hafi af því góðar tekjur og hafi umfram allt afar náin og góð tengsl við stúlkuna, sem hann hafi annast um a.m.k. til jafns við gerðarþola allt frá fæðingu hennar. Um lagarök vísast að öðru leyti til laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., til Haag samningsins um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa (sbr. auglýsingu nr. 16/1996 í C-deild Stjórnartíðinda) og til aðfararlaga nr. 90/1989, sérstaklega 13. kafla. Varnaraðili byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að það sé alls ekki skýrt í beiðni sóknaraðila hvort verið sé að krefjast afhendingar á grundvelli IV. kafla laga 160/1995 eða fulllnustu dóms skv. III. kafla laganna. Sé grundvöllur beiðnarinnar því svo óskýr að hafna beri kröfum á grundvelli hennar enda beri að gera strangar kröfur til skýrleika kröfugerðar og sönnunarfærslu í málum sem þessum. Sé krafist fullnustu dóms skv. III. kafla laganna beri að hafna beiðninni með vísan til 1. töluliðs 8. gr. laganna enda um útivistardóm að ræða. Sýnt sé að varnaraðili hafi ekki haldið dvalarstað sínum leyndum, sóknaraðila hafi verið fullkunnugt um það hvar hún og barnið dveldust. Verði ekki á þau rök fallist beri að fresta fullnustu þar til dóminum hafi verið áfrýjað og fram komnar kröfur um að varnaraðili fari ein með forsjá. Framlagning sóknaraðila á vottorði um að ákvörðun dómsins sé fullnustuhæf í heimaríki, í skilningi 2. mgr. 14. gr. laga 160/1995, bendi til þess að krafist sé fullnustu dóms en ekki afhendingar á grundvelli IV. kafla laganna, enda segi berum orðum í ákvæðinu að það taki til ákvörðunar um fullnustu skv. Evrópusamningnum, þ.e. skv. III. kafla laganna. Sé í kröfugerð málsins ekki gerð krafa um fullnustu dóms með vísan til viðeigandi lagaákvæða en efnislega í beiðninni fjallað um málið eins og það sé rekið á þeim grundvelli. Sé í kröfugerð eingöngu vísað til Haagsamningsins um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa og vísað til laganna í heild sinni án nánari sundurgreiningar. Verði litið svo á að krafist sé afhendingar á grundvelli IV. kafla laga 160/1995 sé að mati varnaraðila skilyrðum 11. gr. laga 160/1995 ekki fullnægt í málinu. Þannig sé ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að forsjá barnsins hafi verið sameiginleg í höndum beggja né að ólögmætt hafi verið af hálfu varnaraðila að fara með barnið úr landi. Tilvísun til meintra franskra lagaákvæða í beiðni breyti þar engu enda ekki sýnt fram á ólögmætt hald í þessu tiltekna tilviki í skilningi laganna. Varnaraðili hafi ávallt talið sig eina fara með forsjá barnsins enda hafi hún aldrei samþykkt neitt annað og talið sér því vera heimilt að fara úr landi með barnið. Hafi hún haft samband við lögmann áður en hún fór og fengið staðfestingu þess að ekkert mælti gegn för hennar úr landi með barnið. Vísað sé til dóms héraðsdómstólsins í París til stuðnings afhendingarkröfu en málið hafi verið höfðað og dómur gengið eftir að varnaraðili fór úr landi og því geti sóknaraðili ekki byggt afhendingarkröfu skv. 2. mgr. 11. gr. á þeim dómi. Virðist sóknaraðili hafa verið sömu skoðunar og varnaraðili varðandi forsjána um það leyti sem hún fór úr landi. Sjáist það best á því að sóknaraðili hafi höfðað forsjármál gegn henni til að fá sameiginlega forsjá í stað þess að krefjast afhendingar á grundvelli sameiginlegrar forsjár, hafi hún verið til staðar og hafi brottför varnaraðila verið ólögmæt á þeim tíma sem hún hafi farið úr landi. Hafi það greinilega verið mat hans og lögmanna hans á þeim tíma að hann yrði að fá forsjá með dómi og að í dómi væri kveðið á um bann við för barnsins úr landi, til að ná fram afhendingu, sem bendi eindregið til að þess skort hafi á ólögmætisskilyrði 11. gr. laga 160/1995 á þeim tíma er varnaraðili yfirgaf Frakkland. Benda framlagðir lagatextar jafnframt til sömu skýringar. Beri því að hafna kröfu sóknaraðila um afhendingu barnsins jafnframt á þessum grundvelli. Stefna í forsjármálinu hafi verið birt með ólögmætum hætti í Frakklandi og útivistardómur gengið í samræmi við kröfur stefnanda. Að sögn lögmanna varnaraðila ytra hafi birtingin verið ólögmæt þar sem sóknaraðili hafi sannanlega vitað hvar varnaraðili var stödd á þeim tíma. Hafi lögmennirnir fengið í hendur gögn sem staðfesti slíkt, m.a tölvupóst sóknaraðila til varnaraðila og gögn varðandi póstsendingu hans til Íslands. Þá liggi fyrir símayfirlit sem sýni samskipti aðila á milli á þessu tímabili. Þá sé á því byggt að sóknaraðila hafi verið kunnugt um för hennar með barnið úr landi og að það hafi ekki átt að koma honum á óvart, enda varnaraðili aðal umönnunarforeldri barnsins og því eðlilegt að barnið fylgi henni. Hafi dómi undirréttar verið áfrýjað af hálfu varnaraðila meðal annars á þessum grundvelli. Vegna áfrýjunar héraðsdómsins til æðra dóms telji varnaraðili rétt að bíða niðurstöðu þess dóms áður en rekstri þessa máls verði framhaldið, enda lagastaðan um margt óljós eins og staðan sé nú. Til vara, verði ekki á framangreint fallist, telji varnaraðili að hafna beri kröfum um afhendingu á grundvelli 12. gr. laga 160/1995. Barnið sé ungt að aldri og hafi verið í umsjá varnaraðila að mestu leyti allt frá fæðingu. Sé það mat varnaraðila að afhending geti skaðað barnið andlega og líkamlega og með því væri það sett í óbærilega stöðu. Sé og vísað til 4. mgr. 12. gr. en varnaraðili telji afhendingu fela í sér brot gegn réttindum barnins skv. Barnasáttmála sameinuðu þjóðanna og gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Með slíkri niðurstöðu væri ekki byggt á hagsmunum barnsins heldur einvörðungu á hagsmunum sóknaraðila, en varnaraðili telji barnið eiga kröfu til þess að málið sé metið út frá hennar forsendum. Varðandi málskostnaðarkröfu er byggt á XXI. kafla laga 91/1991 einkanlega þó 130. gr. laganna. Niðurstaða Sóknaraðili vísar til 2. mgr. 14. gr. laga nr. 160/1995 varðandi gildi héraðsdóms Parísar er liggur frammi í málinu, en umrætt ákvæði tekur til ákvörðunar um fullnustu samkvæmt Evrópusamningnum frá 20. maí 1980, um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna, eins og varnaraðili hefur réttilega bent á. Jafnframt er vísað til Haagsamningsins. Verður þrátt fyrir þetta, með hliðsjón af málatilbúnaði sóknaraðila að öðru leyti, sem og framlögðum gögnum í málinu, að skilja sóknaraðila svo að hann krefjist afhendingar á stúlkunni með vísan til Haagsamningsins og IV. kafla laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. sem hefur verið í gildi á milli Íslands og Frakklands frá 1. september 2002. Ákvæði 11. gr. laga nr. 160/1995 kveður á um afhendingu barns á grundvelli Haagsamningsins. Í 2. mgr. ákvæðisins eru talin upp þau skilyrði sem þurfi að vera fyrir hendi til þess að brottnám eða hald á barni teljist ólögmætt. Í athugasemdum í greinargerð segir, að við mat á því hvort ólögmætur brottflutningur eða hald hafi átt sér stað og hver hafi rétt til að fá barnið afhent skuli taka beint mið af lögum þess ríkis þar sem barnið var búsett þegar það var flutt á brott eða því haldið og úrskurðum dómstóla og stjórnvalda þar um, sbr. 14. gr. samningsins. Þá segir að þess sé krafist að forsjáraðili hafi í raun farið með forsjána þegar farið var með barnið eða haldið hófst. Megi að jafnaði ganga út frá því að svo sé nema eitthvað annað komi fram. Í 372. gr. frönsku lögbókarinnar Code Civil, sem sóknaraðili vísar til, er kveðið á um að foreldrar fari sameiginlega með forsjá barna, nema annað foreldrið hafi ekki viðurkennt faðerni eða móðerni fyrr en meira en ár er liðið frá fæðingu barnsins. Þá skuli það foreldri sem viðurkennir barnið innan ársins fara eitt með forsjána. Varnaraðili hefur haldið því fram fyrir dóminum að ekki komi nægilega skýrt fram í frönskum lögum að forsjáraðila sé óheimilt að fara með barnið úr landi, nema að hinum aðilanum forspurðum. Að mati dómsins er ekki nokkur vafi á því að slíkt feli í sér brot á hinum sameiginlega forsjárrétti. Leiða má það af lagareglum um forsjá, í Code Civil, en þar segir m.a. í lagagrein 373-2, að forsjáraðila sé skylt að tilkynna hinum aðilanum um nýtt heimilisfang, flytji hann barnið með sér á milli staða. Þá getur dómari í sérstökum tilvikum, getið þess sérstaklega í vegabréfi barns, að samþykki beggja foreldra þurfi ef flytja eigi barnið brott. Verður ekki betur séð en að byggt sé á þessu í dómi héraðsdóms Parísar frá 8. janúar 2007, en samkvæmt honum er sameiginleg forsjá aðila yfir stúlkunni A er staðfest og lagt bann við því að fara megi með stúlkuna úr landi nema með samþykki beggja forsjáraðila. Um útivistardóm er að ræða og hefur varnaraðili áfrýjað dóminum til æðri dómstóls í París. Telur varnaraðili að bíða skuli niðurstöðu áfrýjunardómstólsins áður en tekin verði ákvörðun um afhendingu stúlkunnar. Ekki þykja efni til þess að fresta málinu á þeim grundvelli. Fyrir liggur staðfesting franska dómsmálaráðuneytisins á því að fyrrgreint ákvæði Code Civil eigi við um mál þetta og að aðilar hafi því farið sameiginlega með forsjá stúlkunnar eins og dómur Héraðsdóms Parísar frá 8. janúar 2007 staðfestir. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið, verður að telja, að sýnt hafi verið fram á að sameiginlegur forsjárréttur aðila yfir stúlkunni hafi verið leiddur beint af frönskum lögum og að hann hafi verið, eins og þar er kveðið á um, er varnaraðili nam hana á brott til Íslands. Því er ólögmætisskilyrðum 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 fullnægt. Varnaraðili byggir á því til vara að 12. gr. laga nr. 160/1995 komi í veg fyrir að varnaraðila verði gert skylt að afhenda stúlkuna. Koma einkum 2. og 4. tl. greinarinnar til álita. Framlögð gögn þykja ekki benda til þess að alvarleg hætta sé á að afhending muni skaða stúlkuna andlega eða líkamlega eða koma henni á annan hátt í óbærilega stöðu með afhendingu til sóknaraðila. Stúlkan er ung að árum og verður ekki annað ráðið en að fram til þess tíma, er móðir hennar flutti hana með sér til Íslands, hafi hún verið í góðum tengslum við báða foreldra sína. Þá þykja engin efni til að hafna beiðni sóknaraðila á þeim grundvelli að afhending stúlkunnar sé ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda. Markmið Haagsamningsins, eins og það birtist í samningnum, er að koma í veg fyrir að barn verði flutt á brott með ólögmætum hætti úr sínu venjulega umhverfi. Skulu samningsríki sjá til þess að brottnumdu barni sé skilað sem fyrst aftur til síns heimalands. Samkvæmt fordæmum Hæstaréttar verður þessu markmiði náð með því að skylda þann aðila, sem numið hefur barnið á brott með ólögmætum hætti, til þess að fara með það aftur til búsetulandsins, þar sem leyst verði úr ágreiningi um forsjá ef svo ber undir. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið þykir sýnt að varnaraðili eigi skýran rétt til afhendingar á A, dóttur sinni. Skal varnaraðili því innan þriggja vikna flytja hana til Frakklands, ellega verði hún færð í hendur sóknaraðila með beinni aðarargerð, eftir kröfu hans, sbr. 13. gr. laga nr. 160/1995. Rétt þykir, eins og hér stendur á, að verða við kröfu varnaraðila um að kæra úrskurðarins til Hæstaréttar fresti aðfarargerð, sbr. 3. mgr. 84. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Málskostnaður skal falla niður. Varnaraðili hefur gjafsókn samkvæmt bréfi dómsmálaráðuneytisins dagsett 28. febrúar sl. Ber því að greiða gjafsóknarkostnað hennar úr ríkissjóði, þar með talda þóknun lögmanns hennar, Valborgar Snævarr, hrl., sem þykir hæfileg 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður Hjaltested, settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð. Sóknaraðila er heimilt að þremur vikum liðnum frá uppsögu þessa úrskurðar að fá stúlkuna, A, afhenta sér með beinni aðfarargerð, hafi varnaraðili ekki áður fært hana til Frakklands eftir því sem nánar greinir í forsendum úrskurðarins. Kæra úrskurðarins til Hæstaréttar Íslands frestar aðfarargerðinni. Málskostnaður fellur niður, en gjafsóknarkostnaður varnaraðila, K, skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Valborgar Snævarr, hrl., 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 646/2016
Fjármálafyrirtæki Ábyrgð Sjálfskuldarábyrgð Ógilding samnings Gjafsókn
A hf. höfðaði mál á hendur H til heimtu skuldar á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar H á láni til sonar hennar. Sýknukrafa H var meðal annars reist á því að A hf. hefði ekki fullnægt skyldum sínum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001 við mat á greiðslugetu lántaka. Hefði í fyrsta lagi ekki verið gert ráð fyrir rekstrarkostnaði húsnæðis við mat á mánaðarlegum útgjöldum en lántaki hefði búið í leiguhúsnæði á þeim tíma er hann tók lánið. Í öðru lagi hefði framfærslukostnaður ekki tekið tekið mið af því að lántaki hefði á þessum tíma átt maka og tvö börn og í þriðja lagi hefði greiðslubyrði af skuldabréfinu, sem H hefði gengist í ábyrgð fyrir, verið vanáætluð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í greiðslumatinu, sem H undirritaði, hefði verið tekið fram að hún staðfesti að hafa fengið matið afhent, kynnt sér og skilið það og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sitt leyti. Undir liðnum áætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis hefði komið fram að hann væri enginn. Benti ekkert til að A hf. fremur en H hefði mátt vera ljóst að þessi forsenda væri röng og yrði A hf. ekki kennt um hana. Þá hefði komið fram í matinu að lántaki væri metinn sem einstaklingur. Var talið að H hefði einnig mátt vera þetta ljóst og A hf. verið rétt að leggja þetta til grundvallar. Loks var talið að væri greiðslumatið leiðrétt með tilliti til fjárhæðar hæstu afborgunar af skuldabréfinu hefði lántaki samt staðist greiðslumatið og því átt að geta staðið í skilum með skuldir sínar. Voru því ekki talin næg efni til að víkja til hliðar sjálfskuldarábyrgð H á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki talið að óheiðarlegt væri af A hf. að bera ábyrgðina fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga, eða að H væri óbundin af henni eftir reglum samningaréttar um brostnar forsendur. Var H því gert að greiða A hf. umkrafða fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. september 2016. Hann krefst þessað stefndu verði gert að greiða sér1.833.262 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur veriðveitt.ISvo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaðadómi eru málavextir þeir að stefnda gekkst í sjálfskuldarábyrgð til tryggingará efndum skuldabréfs að fjárhæð 1.500.000 krónur útgefnu 23. apríl 2008 af synihennar, Tómasi Höskuldssyni, til Kaupþings banka hf. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins21. október sama ár var tilgreindum eignum og skuldum bankans ráðstafað tiláfrýjanda, þar með talið umræddu skuldabréfi. Frá 1. júlí 2014 hefur bréfiðverið í vanskilum og höfðaði áfrýjandi málið á hendur stefndu til heimtuskuldar samkvæmt því. Málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi.IIStefnda reisir kröfu sína um sýknu af kröfuáfrýjanda á því að úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki hafikomist að þeirri niðurstöðu í úrskurði 4. apríl 2014 að fella úr gildi ábyrgðstefndu gagnvart áfrýjanda. Í kjölfarið hafi áfrýjandi tilkynnt stefndu meðbréfi 16. sama mánaðar að hann sætti sig ekki við þá niðurstöðu nema að gengnumdómi á þann veg. Stefnda telur aftur á móti að áfrýjandi sé bundinn af niðurstöðunnieftir þeim samþykktum sem gilda um nefndina. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. a. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, svo sem þeim var breytt með lögum nr.75/2010, er áfrýjanda skylt að eiga aðild að nefndinni. Þar er einnig tekiðfram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til stjórnvalda, en aðilummáls sé heimilt að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla með venjubundnum hætti.Er þetta í samræmi við rótgróna réttarfarsreglu í 1. mgr. 24. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sem varin er af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.Þessi lögbundni réttur áfrýjanda verður ekki takmarkaður með samþykktum fyrirnefndina, sbr. dóm Hæstaréttar 23. janúar 2014 í máli nr. 563/2013. Verður þvístaðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hafna þessari málsástæðu stefndu.IIIÍ annan stað byggir stefnda kröfu sína umsýknu á því að víkja beri til hliðar sjálfskuldarábyrgð hennar á grunni 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Auk þess telurhún það sama leiða af því að forsendur fyrir ábyrgðinni hafi brostið og aðóheiðarlegt sé af áfrýjanda að bera hana fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga.Til stuðnings þessum málatilbúnaði vísarstefnda til þess að til skuldar samkvæmt skuldabréfinu, sem hún gekkst í ábyrgðfyrir, hafi verið stofnað vegna lánveitingar til sonar hennar. Við þá ráðstöfunhafi lánveitandi vegna aðildar sinnar að Samtökum banka og fjármálafyrirtækja veriðbundinn af ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1.nóvember 2001 og borið að meta greiðslugetu lántaka eftir fyrirmælum þess.Telur stefnda að slíkir annmarkar hafi verið á greiðslumati lánveitanda 21.apríl 2008 að hún verði ekki krafin greiðslu á grundvelli ábyrgðarinnar. Fyrir Hæstarétti heldur stefnda því einnigfram að hún hafi ekki verið upplýst um að sonur hennar hafi verið í vanskilumvið bankann áður en hún gekkst í ábyrgðina, en þetta komi fram í skjali bankans16. apríl 2008 sem ber yfirskriftina „LÁNAÁKVÖRÐUN.“ Þessi nýja málsástæðakemst ekki að hér fyrir dómi, enda standa ekki til þess lagaskilyrði samkvæmt2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.Stefnda telur í fyrsta lagi að sá annmarkihafi verið á greiðslumatinu að ekki hafi verið gert ráð fyrir rekstrarkostnaðihúsnæðis við mat á mánaðarlegum útgjöldum, en lántaki hafi búið í leiguhúsnæðiá þeim tíma er hann tók lánið. Í öðru lagi hefði framfærslukostnaður ekki tekiðmið af því að lántaki átti á þessum tíma maka og tvö börn. Loks verði í þriðjalagi að líta til þess að greiðslubyrði af skuldabréfinu, sem stefnda hafigengist í ábyrgð fyrir, hafi verið vanáætluð.Í greiðslumatinu, sem stefnda undirritaði, vartekið fram að hún staðfesti að hafa fengið matið afhent, kynnt sér og skiliðþað og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sitt leyti. Þá sagði þar aðupplýsingar í matinu um fjárhagsstöðu lántaka væru að hluta til komnar frá honum.Undir liðnum áætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis sagði að hann væri enginn meðþví að þar var tilgreind talan 0. Þessi forsenda matsins kom því fram og bendirekkert til að lánveitanda fremur en stefndu, sem er móðir lántaka, hafi máttvera ljóst að hún hafi verið röng. Var þessi forsenda í greiðslumatinu því ekkiþess eðlis að áfrýjanda yrði um hana kennt.Samkvæmt greiðslumatinu var áætlaðurframfærslukostnaður lántaka 94.624 krónur á mánuði. Í því er maka ekki getið íviðeigandi reit og var lántaki þar af leiðandi metinn sem einstaklingur. Þettamátti stefndu einnig vera ljóst af matinu og var lánveitanda rétt að leggjaþetta til grundvallar.Á hinn bóginn er óumdeilt að ígreiðslumatinu var reiknað með að mánaðarlegar afborganir af skuldabréfinu, semstefnda gekkst í ábyrgð fyrir, næmu 14.314 krónum, en samkvæmt útreikningilánveitanda í tilefni af lántökunni nam mánaðarleg afborgun í upphafi 35.470krónum og lækkaði á sjö ára lánstíma þannig að lokaafborgun næmi 18.241 krónu.Svo sem greinir í héraðsdómi var niðurstaðagreiðslumatsins á lántaka sú að greiðslugeta hans, að teknu tilliti tilútgjalda og afborgana af skuldum, næmi 61.348 krónum. Ef hún er leiðrétt meðtilliti til fjárhæðar hæstu afborgunar af skuldabréfinu stóðst lántaki samt greiðslumatiðog átti því að geta staðið í skilum með skuldir sínar. Eins og endranær varþetta þó háð því að hann yrði ekki fyrir fjárhagslegum áföllum eða að hæfnihans til tekjuöflunar yrði skert, en ábyrgðin eftir eðli sínu fól í sér að ábyrgðarmaðurtók áhættuna af slíku með því að veita lánveitanda tryggingu fyrir efndumkröfunnar. Hér er þess einnig að gæta að stefnda bar fyrir dómi að neikvæðeignastaða lántaka um tæplega 3.000.000 krónur hefði ekki aftrað henni frá þvíað gangast í ábyrgðina, enda þyrfti ungt fólk sem væri „að byrja lífið“ áfyrirgreiðslu að halda. Að þessu virtu verða ekki talin næg efni til að víkjatil hliðar sjálfskuldarábyrgð stefndu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.Verður heldur ekki talið að óheiðarlegt sé af áfrýjanda að bera ábyrgðina fyrirsig, sbr. 33. gr. sömu laga, eða að stefnda sé óbundinn af henni eftir reglumsamningaréttar um brostnar forsendur.Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjandaá hendur stefndu tekin til greina með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði,en ekki er ágreiningur með aðilum um útreikning kröfunnar og upphafsdag vaxta.Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað afmálinu á báðum dómstigum, en um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fereins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefnda, Hildur Vera Sæmundsdóttir, greiði áfrýjanda,Arion banka hf., 1.833.262 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2014 tilgreiðsludags.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 650.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2016 Mál þetta, sem dómtekið var 19. maísl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri þann 7. maí2015 af Arion banka hf., Borgartúni 19, 105 Reykjavík, á hendur Hildi VeruSæmundsdóttur, Víðimel 19, Reykjavík.I. Stefnandi krefst þess að stefnda verðidæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.833.262 kr. ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af1.833.262 kr. frá 1.7.2014 til greiðsludags Þá krefst stefnandi málskostnaðar skv.málskostnaðarreikningi. Stefnda krefst þess að hún verði sýknuðaf öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hún málskostnaðar.II.Málsatvik Þann16. apríl 2008 sótti Tómas Höskuldsson um lán að fjárhæð 1.500.000 krónur hjáKaupþingi banka hf. Hann fékk stefndu, móður sína, til að gangast ísjálfskuldarábyrgð fyrir láninu þar sem hann væri á förum til útlanda þar eðbarnsmóðir hans væri á leið í háskólanám erlendis. Lánveitingin var afgreiddsamdægurs og stefnda var tilgreind sjálfskuldarábyrgðarmaður lánsins. Tilgreintvar í lánaákvörðun að tilefni lánveitingarinnar væru framkvæmdir og íbúðakaup.Stefnda undirritaði skjalið „Niðurstöður greiðslumats“, sem dagsett var 21.apríl 2008. Tómas Höskuldsson ritaði undir skjalið sem greiðandi, en stefndaritaði undir skjalið sem ábyrgðarmaður. Skuldabréfið var nr. 0311-74-6274 ogútgefið af Tómasi Höskuldssyni þann 23.4.2008. Á skuldabréfinu kom fram að þaðværi „NÁMSLOKALÁN“. Skuldabréfið var að fjárhæð 1.500.000 kr., vísitölutryggtm.v. vísitölu neysluverðs með grunnvísitöluna 286,2. Skuldina skyldiendurgreiða á sjö árum með 84 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinnþann 1.6.2008. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins skyldi greiða vexti afhöfuðstól skuldarinnar, eins og hann væri á hverjum tíma, þ.e. breytilegakjörvexti eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma að viðbættu föstuvaxtaálagi. Vextir skyldu reiknast frá útgáfudegi skuldabréfsins og greiðasteftir á, á sama tíma og afborganir, í fyrsta skipti þann 1.6.2008. Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldabréfsins gekkst stefnda ísjálfskuldarábyrgð vegna skuldarinnar og ábyrgðist persónulega að tryggjaefndir skuldabréfsins eins og um hennar eigin skuld væri að ræða.Greiðslumat hafði verið framkvæmt á lántaka Tómasi og þar kom fram aðráðstöfunartekjur væru 250.000 krónur á mánuði, ætlaður framfærslukostnaðurværi 94.624 krónur, áætlaður rekstarkostnaður húsnæðis væri enginn, áætlaðurrekstrarkostnaður bifreiðar væri 37.500 krónur og önnur gjöld væru engin.Áætluð greiðslugeta án skulda var 117.876 krónur. Áætluð greiðslugeta núverandifasteignalána var tilgreind 0 krónur, áætluð greiðslubyrði annarra núverandilána var 42.215 krónur og áætluð greiðslubyrði væntanlegra lána var 14.313krónur. Áætluð greiðslugeta með skuldum var metin 61.348 krónur. Lántaki áttiengar eignir. Önnur lán voru 1.335.079 krónur, væntanlegt lán var 1.500.000krónur, samtals skuldir voru því 2.835.079 krónur og eignastaða hans neikvæðsem því nam. Tiltekið var í greiðslumati að neikvæð eignastaða merkti aðgreiðandi skuldaði meira en eignum hans næmi. Stefnda staðfesti með undirrtiunsinni á greiðslumatið að hafa fengið afhent, kynnt sér og skilið þetta mat ágreiðslugetu greiðanda og samþykkti það sem fullnægjandi fyrir sig. Þá staðfesthún jafnframt með undirritun sinni að hafa kynnt sér fræðslurit Kaupþings fyrirábyrgðarmenn. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 21. október2008, hafði ráðstöfðun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til stefnanda Arionbanki hf., verið ákveðin, þ.m.t. ákvörðun um kröfu þessa á hendur stefndu. Á þeim tíma sem skuldabréfið var gefiðút mun Tómas hafa verið orðinn veikur án þess að stefnda vissi af því þá.Stuttu síðar fór Tómas til Danmerkur og var þá orðinn verulega veikur. Hann vará endanum færður til Íslands í fylgd lögreglu og í kjölfarið nauðungarvistaðurá geðdeild. Innlögn hans þar varði í sjö mánuði. Í málinu liggur fyrir læknisvottorð,dagsett 2. október 2013, þar sem það vottast að Tómas Höskuldsson hafi ekkigetað unnið launavinnu undanfarin ár vegna alvarlegs geðsjúkdóms. Hann hafifyrst farið í geðrof fyrir um 8 árum og legið nokkrum sinnum á geðdeild fráþeim tíma. Af þessum sökum hafi hann ekki haft neinar atvinnutekjur síðustu árog fyrirséð að svo yrði ekki í nánustu framtíð. Tómas hefur meira og minna fráþeim tíma legið inni á Kleppsspítala. Tómas fékk vegna greiðsluvandræðasamþykkta breytingu á greiðsluskilmálum skuldabréfsins þann 27. nóvember 2008,2. febrúar 2012, 18. apríl 2012, 27. september 2012 og síðan 17. apríl 2013.Stefnda ritaði samþykki sitt á þessar skilmálabreytingar. Gjalddagi skuldabréfsins þann1. júli2014 var ekki greiddur og gjaldfelldi stefnandi skuldabréfið miðað við þanndag. Stefnda sótti um greiðsluaðlögun fyrirhönd sonar síns vegna geðrænna veikinda hans. Í samþykktu frumvarpi tilsamnings um greiðsluaðlögun voru allar skuldir hans felldar niður. Í kjölfariðsendi stefnandi stefndu bréf, dags. 3. júlí 2014, þar sem henni var tilkynnt aðhún bæri ábyrgð á þeim eftirstöðvum sem ekki fengjust greiddar hjá skuldara,enda hefði samningur um greiðsluaðlögun mælt fyrir um að hann skyldi standaskil á 0% af samningskröfum, þ.m.t. þeirri kröfu sem hér er til umfjöllunar. Hinn 4. desember 2013 sendi stefndakvörtun vegna innheimtuaðgerða bankans til úrskurðarnefndar um viðskipti viðfjármálafyrirtæki. Nefndin kvað upp úrskurð sinn í máli nr. 104/2013 hinn 4.apríl 2014. Það var niðurstaða nefndarinnar að ábyrgðin skyldi felld úr gildienda væri greiðslumatið haldið miklum ágöllum. Þrátt fyrir það hélt stefnandiinnheimtuaðgerðum sínum áfram og hinn 11. febrúar 2015 var tekin fyriraðfararbeiðni stefnanda hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu og henni hafnað.III.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir kröfur sínar á verðtryggðu skuldabréfi nr.0311-74-6274, útgefnu af Tómasi Höskuldssyni þann 23.4.2008. Með útgáfuskuldabréfsins viðurkenndi hann að skulda Kaupþingi banka hf. (nú stefnanda)1.500.000 kr. Fjárhæðin sé vísitölutryggð m.v. vísitölu neysluverðs meðgrunnvísitöluna 286,2. Skuldina hafi borið að endurgreiða á sjö árum með 84afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn þann 1.6.2008. Samkvæmtskilmálum skuldabréfsins skyldi greiða vexti af höfuðstól skuldarinnar, eins oghann var á hverjum tíma, þ.e. breytilega kjörvexti eins og þeir eru ákveðnir áhverjum tíma að viðbættu föstu vaxtaálagi. Vextir skyldu reiknast fráútgáfudegi skuldabréfsins og greiðast eftir á, á sama tíma og afborganir, ífyrsta skipti þann 1.6.2008. Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldabréfsins hafi stefnda gengistí sjálfskuldarábyrgð vegna skuldarinnar og ábyrgst persónulega að tryggjaefndir skuldabréfsins eins og um hennar eigin skuld væri að ræða. Gjalddagiskuldabréfsins þann 1.7.2014 hafi ekki verið greiddur og skuldabréfið veriðgjaldfellt miðað við þann dag. Þá hafi eftirstöðvar skuldarinnar numið samtals1.823.764 kr., sem sé stefnufjárhæð málsins, en þar af hafi samningsvextirnumið 9.498 kr. Bankakostnaður og áfallinn innheimtukostnaður hafi verið numið17.095 kr. Krafa um bankakostnað sé vegna kostnaðar stefnanda við að haldakröfu sinni til haga vegna vanskila stefnda fram að löginnheimtu og byggistfjárhæðin á gjaldskrá stefnanda. Samkvæmtskilmálum skuldabréfsins beri stefndu að greiða dráttarvexti af gjaldfallinnieða gjaldfelldri fjárhæð í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjumtíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálag, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmtalmennum reglum kröfuréttarins og meginreglu samningaréttarins umskuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga beri stefndu aðgreiða kröfuna. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyririnnheimtutilraunir og því sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.Stefnandi vísar til þess að með heimild ílögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið þá ákvörðun að taka yfir valdhluthafafundar Kaupþings banka hf., víkja stjórn bankans frá og skipaskilanefnd yfir hann. Ákvörðun þessi sé dagsett 9. október 2008. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins, dagsettri 21. október 2008, hafi ráðstöfðun eigna ogskulda Kaupþings banka hf. til stefnanda, Arion banka hf., verið ákveðin,þ.m.t. ákvörðun um kröfu á hendur stefndu. Meðúrskurði úrskurðarnefndar fjármálafyrirtækja nr. 104/2013, dags. 4. apríl.2014, hafi sjálfskuldarábyrgð stefnda vegna ofangreinds skuldabréfs verið felldúr gildi. Með bréfi stefnanda, dags. 16.4.2014, var tilkynnt að stefnandi myndiekki sætta sig við umræddan úrskurð úrskurðarnefndar og yrði sjálfskuldarábyrgðstefndu því ekki felld úr gildi fyrr en að undangengnum dómi. Sýslumaðurinn íReykjavík hafi synjaði kröfu stefnanda um aðför á stefndu sem gerðarþola þann11.2.2015. Stefnanda sé því ekki mögulegt að fá gert fjárnám á grundvelliumrædds skuldabréfs og höfði hann því mál þetta til að fá aðfararhæfan dóm umgreiðsluskyldu stefndu. Stefnandi vísar til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglusamningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efnasamninga, en reglur þessar fá m.a. stoð í lögum nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðurstefnandi við ákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafan ummálskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Málsástæður oglagarök stefndu Stefnda byggir dómkröfur sínar einkumannars vegar á því að þeirri sjálfskuldarábyrgð sem hún undirgekkst tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldabréfs sonar hennar, nr.0311-74-6724, skuli vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá byggir hún hins vegar á því aðstefnandi sé bundinn af úrskurði úrskurðarnefndar um viðskipti viðfjármálafyrirtæki í máli nr. 104/2013, enda hafi tilkynning stefnanda, sbr.dskj. nr. 8, ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 12. gr. samþykktar fyrirúrskurðarnefndina. Stefnda byggir á því að í 1. mgr. 36.gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sé kveðið áum að víkja megi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, samningi ef þaðyrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrirsig. Í 2. mgr. sé kveðið á um að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efnissamnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðarkomu til. Stefnda byggir á því að öll skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins séuuppfyllt. Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sé undirritað afSamtökum banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna. Kaupþing hafiverið eitt þessara aðildarfélaga og stefnandi í máli þessu leiði rétt sinn fráþví félagi. Kaupþingi hafi borið að fullnægja þeim skyldum sem á því hvíldusamkvæmt samkomulaginu og þær skyldur hafi stefnandi yfirtekið. Umrætt samkomulag um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga taki m.a. til þess þegar einstaklingur gengst ísjálfskuldarábyrgð, sbr. 2. gr. samkomulagsins. Samkvæmt 3. gr. þess séfjármálafyrirtæki skylt að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óskisérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert.Fjármálafyrirtæki sé þó ávallt skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgðábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en einni milljón króna.Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynntsér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrirað greiðandi hafi samþykkt það. Bendi niðurstaða greiðslumats til þess aðgreiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir aðlán verði veitt engu að síður, skuli hann staðfesta það skriflega. Stefnda kveðst aldrei hafa fengið aðsjá þau gögn sem lágu til grundvallar greiðslumatinu. Stefnda hafi aðeins veriðfengin til þess að undirrita umrædda ábyrgðaryfirlýsingu og hún hafi treyst þvíað greiðslumatið hafi verið unnið með forsvaranlegum hætti. Stefnda hafi mátttreysta því að bankinn, sem fjármálafyrirtæki, sem átt hafi að vinna samkvæmtumræddu samkomulagi og öðrum lögum og reglum, myndi kynna henni greiðslumat semværi rétt, byggt á fullnægjandi gögnum og niðurstaða þess væri hafin yfir allanvafa. Þá hafi forveri stefnanda vanrækt skyldur samkvæmt 1. mgr. 4. gr.samkomulagsins um að afhenda upplýsingabækling um ábyrgðir í þágu þriðja aðila.Komið hafi í ljós að svo hafi ekki verið gert og því hafi forsendur ábyrgðarinnaralgerlega brostið. Í máli þessu liggi fyrir að stefnandiframkvæmdi greiðslumat af einhverjum toga og kynnti stefndu. Samkvæmtgreiðslumatinu hafi áætluð greiðslugeta með skuldum verið 61.348 krónur. Ímálinu liggi enn fremur fyrir skjalið „lánaákvörðun“, dags. 16. apríl 2008. Þarkemur fram að tilefni og tilgangur lánveitingarinnar sé „framkvæmdir ogíbúðakaup“. Í greiðslumatinu sé þrátt fyrir þetta lagt til grundvallar aðáætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis sé 0 krónur. Sonur stefndu hafi á þeim tíma erskuldabréfið var gefið út átt maka og tvö börn og hafi búið í leiguhúsnæði.Framfærslukostnaður samkvæmt viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármál heimilannavegna hjóna með tvö börn hafi verið 117.000 krónur á þeim tíma. Stefnandi hafihins vegar miðað áætlaðan framfærslukostnað við 94.624 krónur. Því sé ljóst aðframfærslukostnaður í greiðslumatinu var vantalinn um 22.372 krónur, miðað viðlágmarksskilyrði 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga,en ekki virðist hafa verið gert ráð fyrir tekjum maka við gerð greiðslumatsins.Samkomulagið hafi falið í sér afdráttarlausa skyldu til að miða ekki við lægrifjárhæð en fyrrnefnda viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Við gerð greiðslumatsins hafi einnigverið miðað við að áætluð greiðslubyrði væntanlegra lána væri 14.313 krónur.Þar sem um var að ræða 1.500.000 króna lán með 84 mánaðarlegum afborgunum hafiþví verið ljóst að afborgun af höfuðstól einum og sér næmi hærri fjárhæð og aðafborganir með vöxtum og kostnaði yrðu til að byrja með meira en tvöfalt hærrien lagt var til grundvallar við gerð greiðslumatsins. Að framangreindu sögðu megi vera ljóstað það „greiðslumat“ sem stefnandi kynnti stefndu fól ekki í sér nokkraraunhæfa tilraun til að leggja mat á hvort líklegt væri að lántakinn gætistaðið við skuldbindingar sínar vegna væntanlegs lán. Forsendur matsins hafiverið óvandaðar og beinlínis rangar í einstökum atriðum. Það sé viðurkennt afhálfu stefnanda en í svörum stefnanda við upplýsingabeiðni úrskurðarnefndar umviðskipti við fjármálafyrirtæki frá 24. mars 2014 komi fram að hefðigreiðslumatið verið réttilega framkvæmt hefði greiðslugeta lántaka verið 16.791króna án þess að tekið væri tillit til áætlaðs húsnæðis. Hefði verið tekiðtillit til þess kostnaðar megi ljóst vera að greiðslugeta lántaka hefði veriðneikvæð. Með þessu hafi forveri stefnanda brotið gegn 3. gr. samkomulags umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Skjalið hafi verið grundvöllurákvörðunar stefndu um að takast á hendur skuldbindingu þá er fólst í samþykkihennar fyrir ábyrgðinni. Með hliðsjón af veikri fjárhagsstöðu og andlegriheilsu sonar stefndu hafi hættan á því að greiðslufall yrði á láninu verið munmeiri en ætla mætti. Vegna efnis skjalsins hafi ákvörðun stefndu verið reist árangri og villandi niðurstöðu þess og það hafi forvera stefnanda mátt veraljóst. Stefnda hefði aldrei gengist í ábyrgð fyrir son sinn hefði raunverulegmynd af greiðslugetu hans verið sýnd með greiðslumatinu. Stefnda byggir á þvíað stefnandi hafi ekki efnt skuldbindingar sínar með því að útbúa skjal þettaog kynna stefndu. Auðséð hafi verið að fjárhagsstaðalántaka var með öllu samanlögðu þröng þegar fjallað var um lánveitinguna og þvíenn brýnna en ella að stefnandi stæði fyllilega við skuldbindingar sínargagnvart stefndu að þessu leyti. Forsendur hafi því verið brostnar þegar í ljóskom að greiðslumatið gaf ekki raunhæfa niðurstöðu um greiðslugetu lántaka. Þá bendir stefnda á að meginmarkmiðsamkomulags um notkun ábyrgða hafi verið að ábyrgðarmenn gætu metið hlutlægtáhættu af því að gangast í ábyrgð á skuldum einstaklinga áður en þeir samþykktuað veita hana. Heiðarleg, nákvæm og vönduð vinnubrögð ásamt upplýsingagjöflánveitenda til ábyrgðarmanna sé forsenda þess að þetta markmið náist enstefnda telur ljóst að slíku hafi ekki verið fyrir að fara í máli þessu.Stefnda lítur svo á að hin takmarkaða, ranga og villandi upplýsingagjöf umgreiðslugetu lántaka af hálfu stefnanda sé í andstöðu við ákvæði 1.-4. gr.samkomulagsins frá 2001, eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr.meginreglur 5. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og 19. gr. laga umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Því geti stefnandi ekki byggt rétt áábyrgðaryfirlýsingu stefnanda sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, og beri því að víkja henni til hliðar. Þá byggir stefnda á því að verulegahafi verið á hana hallað þegar litið er til stöðu aðila. Ljóst sé að stefnandiog forveri hans var og er stórt fjármálafyrirtæki, sem starfar á grundvelliopinbers leyfis og að til hans megi gera ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu ogvönduð vinnubrögð. Þessar kröfur leiði bæði af óskráðum reglum og 1. mgr. 19.gr. laga nr. 161/2002 og 5. gr. laga nr. 108/2007. Óumdeilt sé að stefnda búiekki yfir sérstakri menntun eða þekkingu á því sviði sem um ræðir. Hún starfisem jógakennari í hlutastarfi og hafi hvorki sérmenntun né reynslu afviðskiptum með fjármálagerninga. Því verði að gera enn ríkari kröfur tilstefnanda og fyrirrennara hans um að hann starfi í samræmi við góða og eðlilegaviðskiptahætti í viðskiptum sínum við stefndu, sbr. m.a. 19. gr. laga nr.161/2002. Í því felist m.a. að sjá til þess að öllum reglum og skyldum semsettar séu til hagsbóta og til verndar fyrir almenning sé fylgt í hvívetna. Þaðsamrýmist illa góðum viðskiptaháttum og venjum á fjármálamarkaði að fegraniðurstöðu greiðslumats og fjárhæð afborgana af lánum frá stefnanda með þeimhætti sem gert var í máli þessu. Í 1. mgr. 19. gr. laga um fjármálafyrirtækinr. 161/2002, eins og ákvæðið var þegar greiðslumatið var framkvæmt, komi framað fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigðaviðskipahætti og venjur á fjármálamarkaði. Ákvæðið sé efnislega samhljóma 5.gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Í athugasemdum við 19. gr.frumvarps til laganna komi skýrt fram að við skýringu á því hvað felist íhugtökunum eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir og venjur beri að líta tilfyrirmæla sem leiði af settum lögum og almennra siðareglna og viðtekinna venjaí fjármálastarfsemi eða einstökum undirgreinum hennar. Þar að auki geti ákvæðireglugerða og reglur og tilmæli Fjármálaeftirlitsins veitt leiðbeiningu. Það séþví sanngjarnt að gera ríkar kröfur til fjármálafyrirtækja um aðgæslu ogvandvirkni í samskiptum sínum við ábyrgðarmenn, einkum þar semfjármálafyrirtæki búa að jafnaði yfir meiri sérþekkingu en ábyrgðarmenn. Af þvíleiði að áhættan af óskýrleika og óvandvirkni sé fremur lögð áfjármálafyrirtæki en ábyrgðarmenn. Jafnframt bendir stefnda á að heilsasonar hennar hafi tekið gríðarlegum breytingum frá því ábyrgðaryfirlýsingin varveitt. Hin síðari ár hafi hann meira og minna verið í geðrofi og verið vistaðurá viðeigandi sjúkrastofnun án möguleika á að afla sér launatekna. Það hafijafnframt þýðingu við beitingu á heildstæðu mati á skilyrðum 36. gr. laga nr.7/1936. Þá byggir stefnda enn fremur á því aðforsendur fyrir ábyrgðaryfirlýsingu hennar séu brostnar. Forsenda ogákvörðunarástæða hennar fyrir útgáfu ábyrgðaryfirlýsingarinnar var niðurstaðaúr greiðslumati því er stefnandi kynnti henni. Forsendan hafi verið stefnandaljós strax við samningsgerðina og af augljósum ástæðum mikilvæg ástæða fyrirábyrgðaryfirlýsingu stefndu. Stefnda hafi jafnframt haft rangar forsendur, sbr.38. gr. laga nr. 7/1936, er hún hafi skrifað undir ábyrgðaryfirlýsinguna, enástæðan hafi verið röng upplýsingagjöf frá stefnanda. Um sé að ræða verulegaákvörðunarástæðu sem stefnanda hafi mátt vera ljós. Þegar af þeirri ástæðu beriað sýkna stefndu af kröfum stefnanda, enda séu skilyrði óskráðrar meginreglusamningaréttarins um brostnar forsendur uppfylltar. Þá er á því byggt af hálfu stefndu aðóheiðarlegt sé fyrir stefnanda að bera samninginn fyrir sig vegna atvika semfyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og hann máttivita, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936. Það sé óheiðarlegt af hálfu stefnanda aðbera fyrir sig samning um sjálfskuldarábyrgð stefndu þegar ljóst sé aðstefnandi hafi vanrækt skyldur sínar við samningsgerðina um að framkvæma réttgreiðslumat á lántakanda með þeim afleiðingum að öll áhætta vegna vanefndafærðist af stefnanda yfir á stefndu. Í 12. gr. samþykktar fyrirúrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki sé kveðið á um að hvor aðilium sig geti skotið úrskurði í kvörtunarmáli til dómstóla. Í 2. mgr.sé hinsvegar kveðið á um að fjármálafyrirtæki geti tilkynnt nefndinni og viðkomandiaðila að það sætti sig ekki við úrskurðinn og muni ekki greiða bætur nema aðundangengnum dómi. Það geti fjármálafyrirtæki aðeins gert í þeim tilvikum aðúrskurður nefndarinnar hafi veruleg útgjöld í för með sér fyrir viðkomandifjármálafyrirtæki eða fordæmisgildi. Með bréfi, dagsettu hinn 16. apríl 2014,hafi stefnandi tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og stefndu að stefnandi sætti sigekki við áðurnefndan úrskurð nefndarinnar og að hann muni ekki fellasjálfskuldarábyrgð stefndu niður fyrr en að undangengnum dómi, falli hann ásama veg. Stefnda byggir á því að úrskurðurúrskurðarnefndarinnar hafi ekki fallið að skilyrðum þeim sem kveðið sé á um í2. mgr. 12. gr. samþykktanna. Ljóst megi vera að sú fjárhæð sem úrskurðurinnfjallar um geti á engan hátt falið í sér veruleg útgjöld fyrir stefnanda. Þáhafi úrskurðurinn ekkert sjálfstætt fordæmisgildi enda fleiri úrskurðir falliðá sama veg. Slíkar niðurstöður hafi enn fremur komið fram í dómumhéraðsdómstóla og Hæstaréttar. Með því að samþykkja að stefnandi geti neitað aðfara að úrskurði úrskurðarnefndarinnar sé verið að bjóða fjármálafyrirtækjum aðbeita geðþótta við ákvörðun um hvort þau lúti niðurstöðu nefndarinnar. Þaðfordæmisgildi sem sá úrskurður sem hér er til umfjöllunar hefur geti eingöngufalist í því að fjármálafyrirtæki geti ekki komist upp með að beitaforkastanlegum vinnubrögðum við útreikninga á greiðslugetu lántakenda.Tilgangurinn með ákvæði 12. gr. samþykktarinnar geti að mati stefndu ekki veriðað fela fjármálafyrirtækjum slíkt geðþóttavald. Ákvæðinu sé einfaldlega ekkiætlað að vernda slíka hagsmuni fjármálafyrirtækja. Stefnanda hefði einfaldlegaverið í lófa lagið að bera úrskurðinn undir héraðsdóm, teldi stefnandi hann aðefni til rangan. Sú undanþága sem kveðið er á um í 2. mgr. 12. gr. sé þesseðlis að túlka beri hana afar þröngt enda gangi beiting stefnanda á henni gegnöllum markmiðum með þeirri vernd ábyrgðarmanna sem framangreint samkomulagbyggir á. Stefnda byggir á því að það eitt og sér dugi til að sýkna hana afkröfum stefnanda, enda hafi stefnanda ekki verið heimilt að hundsa niðurstöðuúrskurðarnefndarinnar með þeim hætti sem hann gerði með framangreindriyfirlýsingu. Sú yfirlýsing sé ekki í samræmi við heimildir og skilyrði 2. mgr.12. gr. samþykktanna og því óskuldbindandi fyrir stefndu. Stefnda tekur að öllu leyti undirniðurstöðu úrskurðarnefndarinnar og gerir forsendur fyrir niðurstöðu hennar aðmálsástæðum sínum. Stefnda vísar til laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. einkum 33., 36. og 38 gr.þeirra laga. Stefnda vísar til laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. einkum1. gr., 3. gr. og 19. gr. laganna og laga nr. 108/2007, einkum 5. gr. laganna.Þá vísar stefnda til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga fráárinu 2001, einkum 1.- 4. gr. Enn fremur vísar stefnda til meginreglna kröfu-og samningaréttar um ógilda samninga og forsendubrest. Um málskostnaðarkröfu ervísað til 129. og 130. gr. laga nr. 19/1991 og 50/1988. Varðandivirðisaukaskatt af málskostnaði vísar stefnda til laga nr. 50/1988 og þess aðhún er ekki með virðisaukaskattsskylda starfsemi, því sé nauðsynlegt að fástefnanda dæmdan til greiðslu virðisaukaskatts af málskostnaði.IV.Niðurstaða Í máli þessu greinir aðila á um þaðhvort ógilda beri sjálfskuldarábyrgð stefndu á verðtryggðu skuldabréfi, útgefnu23. apríl 2008 af Tómasi Höskuldssyni að fjárhæð 1.500.000 kr. til Kaupþingsbanka hf. Óumdeilt er að stefnandi hefur tekið við réttindum samkvæmtframangreindu veðskuldabréfi frá forvera sínum með ákvörðunFjármálaeftirlitsins þann 21. október 2008. Stefnda gaf skýrslu við aðalmeðferð ogkvað Tómas son sinn hafa komið heim til sín 21. apríl 2008. Hann hafi verið aðfara til útlanda með þáverandi tengdadóttur stefndu og tvö börn, hún væri aðfara í nám, en hann hafi verið að ljúka námi og verið að vinna mikið. Hann hafisýnt sér greiðslumatið en hún ekki kynnt sér það sérstaklega eða hann útskýrtþað fyrir sér. Hún hafi treyst útreikningum bankans. Þá hafi hún áður ábyrgstlán fyrir Tómas og hann ávallt staðið í skilum. Hún kvaðst hins vegar ekkerthafa þekkt til fjármála hans. Hún kvaðst ekki hafa séð neitt fræðsluritvarðandi ábyrgðir í umrætt sinn. Þá hafi hún ekki vitað af veikindum Tómasar áþessum tíma. Hún kvaðst ekki myndu hafa skrifað undir sjálfskuldarábyrgðina efniðurstaða matsins hefði ekki verið jákvæð, hún hafi verið treg til en þar semTómas og fjölskyldan hafi verið að fara til útlanda vegna náms konu hans hafihún fallist á þetta. Hann hafi síðan komið í vinnuna til sín meðveðskuldabréfið og hún skrifað undir það þar. Hún hafi hins vegar aldrei áttsamskipti við bankann í tengslum við lántöku Tómasar eða ábyrgðarskuldbindingusína. Varðandi þá málsástæðu stefndu aðstefnandi sé bundinn af úrlausn úrskurðarnefndar um viðskipti viðfjármálafyrirtæki, sbr. 12. gr. samþykktar fyrir úrskurðarnefndin, þá var meðlögum nr. 75/2010 réttur stefnanda tryggður til að leggja fyrir dóm þauágreiningsefni sem nefndin hefur leyst úr í samræmi við 1. mgr. 24. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, sem varin er af 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar. Að þessu leyti fer 1. mgr. 12. gr. samþykktarinnar í bágavið lög og getur því ekki haft þau réttaráhrif að stefnandi geti ekki tekið tilvarna gegn kröfum stefndu. Þessari málsástæður stefndu er því hafnað, sbr.niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 563/2013. Krafa stefndu byggir einkum á því aðKaupþing banki hf., sem stefnandi leiðir rétt sinn frá, hafi við umræddalánveitingu ekki staðið við skyldur sínar skv. samkomulagi um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem undirritað var af Samtökum bankaog verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinn. Kaupþing banki hf. var eittþessara aðildarfélaga. Af þessu leiði að ógilda eigi ábyrgðaryfirlýsingustefndu með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Greiðslumat á lántaka sem kynnt var stefndu hafi verið haldiðverulegum ágöllum. Í málinu liggur fyrir greiðslumat,undirritað af lántaka og stefndu og ber það heitið „Niðurstöður greiðslumats“.Greiðslumatið var unnið af starfsmönnum forvera stefnanda, Kaupþingi banka hf.Í umræddu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem tekur m.a.til þess þegar einskalingar gangast í sjálfskuldarábyrgð, sbr. 2. gr. þess,segir í 3. mgr. 4. gr. samkomulagsinsað tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áðuren hann gengur í ábyrgð, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Þessiskylda hvílir á fjármálafyrirtæki ef ábyrgð á skuldum lántaka nemur hærrifjárhæð en 1.000.000 króna. Samkvæmt greiðslumatinu var áætluðgreiðslugeta lántaka með skuldum 61.348 kr. Samkvæmt því sem fram kemur ílánaákvörðun, dags. 16. apríl 2008, segir að tilefni og tilgangur lánsbeiðnarsé framkvæmdir og íbúðakaup. Þá er tekið fram að í boði sem trygging fyrir nýjuláni sé sjálfskuldarábyrgð stefndu. Þá kemur fram að lántaki hafi verið ískilum með allt sitt „héðan af“ sem væntanlega átti að verða hingað til. Þráttfyrir það sem tekið er fram um tilgang lántöku, framkvæmdir og íbúðakaup, er ígreiðslumatinu lagt til grundvallar að enginn rekstrarkostnaður sé áætlaðurvegna húsnæðis. Á þeim tíma þegar skuldabréfið var gefið út átti lántaki makaog tvö börn. Forveri stefnanda miðaði framfærslukostnað í greiðslumatinu við94.624 kr., en framfærslukostnaður samkvæmt viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármálheimilanna vegna hjóna með tvö börn var 117.000 kr. á þessum tíma.Framfærslukostnaður í matinu var varðandi þennan þátt matsins vantalinn um22.372 kr. miðað við lágmarksskilyrði 3. gr. framangreinds samkomulags umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þá virðist ekki hafa verið gert ráðfyrir tekjum maka við gerð greiðslumatsins. Líta verður svo á að framangreintsamkomulag hafi falið í sér fortakslausa skyldu fyrir forvera stefnanda að miðaekki við lægri fjárhæð en fyrrnefnda viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármálheimilanna. Þá var jafnframt í greiðslumatinu miðaðvið að áætluð greiðslubyrði væntanlegra lána væri 14.314 kr. þrátt fyrir að umværi að ræða lán að fjárhæð 1.500.000 kr. með 84 mánaðarlegum afborgunum. Íbréfi lögfræðings stefnanda til úrskurðarnefndarinna, dags. 24. mars 2014, íframhaldi af ósk nefndarinnar um upplýsingar um forsendur fyrirframfærslukostnaði og greiðslubyrði umrædd láns, kemur fram að áneytendalánsútreikningi, sem fylgdi láninu, komi fram að mánaðarleg afborgunþess sé hæst um 35.470 kr. en fari svo lækkandi á tímabilinu og afborgun ásíðasta gjalddaga þess sé 18.241 kr. Ætlast hefði mátt til að forvera stefnandamætti vera ljóst hverjar mánaðarlegar afborganir af láninu væru og hann hefðiátt að koma því til skila í greiðslumatinu. Þá segir í bréfinu umframfærslukostnað að sú fjárhæð virðist byggð á upplýsingum frá lántakasjálfum. Þó að stefnandi byggi á því að fjárhæð ætlaðs framfærslukostnaðar sévæntanlega frá lántaka kominn, þá hafði forveri stefnanda sem fjármálafyrirtækisjálfstæðar skyldur gagnvart þeim sem gengst í ábyrgð til tryggingar láninu tilað afla upplýsinga og gagna til þess að tilgreina réttar upplýsingar í matinusvo að greiðslumatið gefi sem besta mynd af greiðslugetu lántaka. Þá segirjafnframt, að hefði matið verið leiðrétt miðað við afborgun skv. framangreinduog áætluð framfærsla hefði verið 118.000 kr., hefði greiðslumatið samt veriðjákvætt um 16.791 kr., en þá var ekki tekið tillit til rekstrarkostnaðarhúsnæðis. Gera verður ríkar kröfur til forverastefnanda um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð, sem leiða bæði af óskráðumreglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002, en óumdeilt er að stefnda bjó ekkiyfir sérstakri menntun eða þekkingu á því sviði sem hér um ræðir. Stefndatreysti því að útreikningar forvera stefnanda væru réttir og kveðst ekki myndihafa samþykkt að gangast í ábyrgð fyrir láninu hefði henni verið ljóst aðgreiðslumat lántaka væri neikvætt. Greiðslumat það sem framkvæmt var álánsumsókn lántaka, sem stefnda undirritaði, var, eins og rakið hefur verið,haldið mörgum annmörkum. Ekki verður séð hver niðurstaða þess hefði orðið efréttar upplýsingar hefðu verið lagðar til grundvallar. Í því sambandi er vísaðtil þess að engar upplýsingar liggja fyrir um kostnað vegna reksturs húsnæðistil viðbótar þeim röngu upplýsingum sem byggt var á í greiðslumatinu. Af hálfustefndu er byggt á því að hefði greiðslumat verið réttilega framkvæmt og tillittekið til áætlaðs rekstrarkostnaðar húsnæðis hefði greiðslugeta lántaka veriðneikvæð. Telja verður að stefnandi verði að bera hallann af þeirri óvissu semum þetta ríkir, og svo á því hvort stefnda hefði tekist á hendursjálfskuldarábyrgð á umræddri lántöku ef réttilega hefði verið staðið að gerðgreislumatsins. Ekki verður fallist á þá málsástæðustefnanda, sem kom fyrst fram við aðalmeðferð, að stefnda hafi sýnt af sértómlæti vegna undirritunar sinnar á skilmálabreytingar á umræddu skuldabréfi. Samkvæmt því sem rakið hefur veriðverður fallist á með stefndu að víkja beri til hliðar loforði stefndu umsjálfskuldarábyrgð á framangreindu láni og að ósanngjarnt sé fyrir stefnanda aðbera fyrir sig loforðið með hliðsjón af 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Því ber að sýkna stefndu af kröfumstefnanda. Að fenginni þessar niðurstöðu ber aðdæma stefnda til að greiða stefndu málskostnað með vísan til 1. mgr. 130 gr.laga nr. 91/1991, sem telst hæfilega ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Stefnda, Hildur Vera Sæmundsdóttir, ersýkn af kröfum stefnanda, Arion banka hf. Stefnandi greiði stefndu 800.000 krónurí málskostnað.
Mál nr. 39/2001
Félag Fasteignasala Dagsektir
Á stjórnarfundi Félags fasteignasala (FF) 20. október 1999 var FK, löggiltum fasteignasala, vikið úr félaginu, að sögn vegna kvartana er borist höfðu vegna FK. Í kjölfar þessa höfðaði FK mál á hendur FF og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann væri þar félagsmaður. Var FF sýknaður af þeirri kröfu. Jafnframt gerði FK kröfu um að hann yrði færður á félagaskrá að viðlögðum sektum. Ekki þótti í ljós leitt að FK hefði fengið tækifæri til að bregðast við áminningu sem FF hafði áður veitt honum og lagfæra vinnubrögð sín. Þá lá ekki fyrir að FK hefði verið gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaðan brottrekstur fyrir stjórn FF áður en hann var ákveðinn. Þótti af þessum ástæðum ekki hafa verið staðið að brottvísuninni á fullnægjandi hátt og var ákvörðunin því felld úr gildi þótt ávirðingar FK, þegar þær voru metnar í heild, gætu talist alvarlegar. Var því lagt fyrir FF að færa FK í félagaskrá að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. janúar 2001. Hann krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 25. apríl 2001. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hann sé félagsmaður aðaláfrýjanda. Jafnframt að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um að hann verði færður á félagaskrá að viðlögðum sektum, 10.000 krónum á dag, svo og um málskostnað. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Gagnáfrýjandi er löggiltur fasteignasali og rekur Fasteignasöluna Frón ehf. Ágreiningur aðila varðar brottrekstur hans úr aðaláfrýjanda á stjórnarfundi 20. október 1999. Aðaláfrýjandi er almennt félag löggiltra fasteignasala og er félagsaðild frjáls. Munu 71 af 143 löggiltum fasteignasölum eiga aðild að félaginu. Ekki er fram komið hvað þetta er mikill hluti þeirra sem starfandi eru. Auk þess að standa vörð um hagsmuni félagsmanna og koma fram fyrir þeirra hönd, er tilgangur félagsins að stuðla að heilbrigðum viðskiptaháttum við fasteignasölu og auka öryggi í þeim viðskiptum. Samkvæmt félagslögum ber félagsmönnum að hlýða lögum, siðareglum og samþykktum félagsins. Hefur félagið sett sér sérstakar siðareglur. Í lögum félagsins, sem og 4. gr. siðareglnanna, segir að félagsmönnum beri að fara eftir lögum og reglugerðum sem gilda um fasteignasala og skráðum og óskráðum reglum um góða fasteignasöluvenju. Hefur félagið komið á fót sérstakri samskiptanefnd til þess að sinna kvörtunum viðskiptamanna og ágreiningi milli félagsmanna. Hafa nefndinni verið settar sérstakar starfsreglur þar sem mælt er fyrir um hvernig fara skuli með kvartanir þær sem henni berast. Í starfsreglum þessum er mælt fyrir um gagnaöflun, þar á meðal andmælarétt fasteignasala og að álit nefndarinnar skuli vera rökstutt. Niðurstaða nefndarinnar á samkvæmt reglunum að vera endanlegt álit félagsins um þessar kvartanir. Hins vegar geta brot á siðareglunum leitt til þess að félagsmanni verði gert að sæta sektum eftir ákvörðun stjórnar, þó aldrei hærri en 50.000 krónum vegna einstaks brots. Þá hefur stjórnin heimild til að víkja félagsmanni úr aðaláfrýjanda um stundarsakir eða að fullu. Það er þannig stjórn félagsins sem ákveður brottrekstur en hafi samkiptanefndin fjallað um kvörtun er stjórnin bundin af niðurstöðu hennar um hvort hegðun fasteignasala sé ámælisverð í því tiltekna atviki. Samkvæmt 4. gr. félagslaganna skal stjórnin aðeins víkja manni úr félaginu sé til þess rík ástæða og þarf fylgi 4/5 hluta stjórnarmanna til þess að tillaga um brottrekstur verði samþykkt. II. Í niðurstöðu héraðsdóms er rakið að ákvörðun um brottrekstur gagnáfrýjanda hafi verið tekin á löglega boðuðum stjórnarfundi aðaláfrýjanda 20. október 1999 og með tilskildum meirihluta. Fundargerð er hins vegar ekki svo skýr sem skyldi um þátttöku í atkvæðagreiðslu um veru gagnáfrýjanda í félaginu. Þrátt fyrir það ber með skírskotun til raka héraðsdóms að staðfesta hann um sýknu aðaláfrýjanda af aðalkröfu gagnáfrýjanda. Þá þykir með skírskotun til dómsins eiga á það að fallast að það eigi ekki að spilla rétti gagnáfrýjanda þótt nokkur dráttur hafi orðið á því að hann héldi fram kröfum sínum. Í fundargerð stjórnar aðaláfrýjanda 20. október 1999 kemur fram að ákvörðun um að vísa gagnáfrýjanda úr félaginu hafi verið á því reist að fram hafi komið frekari kvartanir vegna starfa hans og vegna óviðurkvæmilegrar framkomu hans við viðkiptamenn þrátt fyrir skriflega áminningu stjórnar aðaláfrýjanda til hans 13. janúar 1999. Áminninguna hafði stjórnin veitt gagnáfrýjanda þar sem hún taldi hann hafa brotið gegn 8. gr. laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, nú 10. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, svo og 4. gr. siðareglna aðaláfrýjanda, en efni reglunnar er áður rakið. Gagnáfrýjandi viðurkennir að hafa fengið umrædda áminningu stjórnar aðaláfrýjanda, en þar var athygli hans á því vakin að brot á reglum félagsins geti leitt til brottreksturs um stundarsakir eða að fullu og öllu. Hins vegar heldur hann því fram að honum hafi verið rétt að líta svo á að ekki kæmi til brottvísunar úr félaginu nema vegna nýrra ávirðinga hans, en ekki vegna þeirra sem þegar höfðu verið afgreiddar. Engin slík mál hafi komið upp. Tekur hann fram í því sambandi að álit samskiptanefndar í júní 1999 geti ekki haft áhrif í þessu sambandi, enda hafi nefndin ekki talið tilefni til sérstakrar ályktunar í þeim tilvikum. Í júní 1999 fjallaði samskiptanefnd tvívegis um kvartanir vegna starfa gagnáfrýjanda. Í fyrra álitinu er sagt frá kvörtun viðskiptavinar Fasteignasölunnar Fróns um að honum hafi ekki verið sagt frá samþykki gagntilboðs annars í eign sem hann hugðist kaupa. Varð þetta til þess að kvartandi taldi sig hafa í höndum samþykkt tilboð í eignina og seldi því sína eign. Niðurstaða samskiptanefndarinnar varð sú, eftir að nefndin hafði gefið gagnáfrýjanda kost á að tjá sig um málið, að þar sem staðhæfing stæði gegn staðhæfingu um atvik málsins gæti hún ekki ályktað um það. Atvik þessa máls urðu í febrúar 1999. Síðara álitið varðar kvörtun um að gagnáfrýjandi hefði við kaup húsnæðis í október til nóvember 1998 ekki getið um fyrirhugaðar framkvæmdir, sem áætlað var að kosta kynnu 650.000 krónur. Gagnáfrýjandi tjáði sig um sína hlið málsins. Í ályktun samskiptanefndar segir að líkindi séu fyrir því að yfirlýsing húsfélags þar að lútandi hafi ekki verið sýnd kaupandanum fyrr en við undirritun afsals. Sé þetta ekki í samræmi við 8. tl. 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998 um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit. Nefndin vekur athygli á því að í söluyfirliti skuli vísa til yfirlýsingar húsfélags og samkvæmt 5. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar varði það sektum að semja ekki söluyfirlit, eða gera það með ófullnægjandi hætti. Ekki liggur fyrir að gagnáfrýjandi hafi fengið tækifæri til að tjá sig um aðrar kvartanir, sem aðaláfrýjanda bárust, eftir að honum hafði verið send áðurgreind áminning. Aðilar eru um það sammála að aðild að félaginu sé talin eftirsóknarverð fyrir löggilta fasteignasala þar sem að því sé stefnt að aðildinni fylgi ákveðinn gæðastimpill um starfsemi félagsmanna. Þá muni gilda sérstök viðskiptakjör hjá Morgunblaðinu varðandi auglýsingaverð fyrir félagsmenn. Engin gögn hafa þó verið lögð fram þessum fullyrðingum til styrktar og liggur ekkert fyrir um það að félagsaðildinni fylgi einhver viðskiptavild. Fram kom þó að félagsmenn auðkenna fasteignaauglýsingar sínar með merki félagsins. Málsókn þessi ber það með sér að gagnáfrýjandi telur sér einhvern akk í því að vera félagsmaður í aðaláfrýjanda. Verður að leggja til grundvallar staðhæfingar beggja aðila um að hagsmunir séu tengdir félagsaðild. Því fylgir þá jafnframt að aðaláfrýjandi getur haft af því hagsmuni að losa sig við félagsmann sem ekki fer að reglum félagsins og getur þannig með hegðan sinni rýrt orðspor þess og félagsmannanna. Stjórnarmenn aðaláfrýjanda héldu því fram er þeir komu fyrir dóm að mikill hluti kvartana þeirra, sem komu til kasta samskiptanefndar, hafi verið vegna gagnáfrýjanda. Samkvæmt niðurstöðum nefndarinnar voru sumar þeirra alvarlegar og leiddu þær til áminningar gagnáfrýjanda og var honum frá því skýrt að brot á siðareglum gætu varðað brottvísun. Nýjar kvartanir vegna hans vörðuðu aftur á móti annars vegar atvik er átt hafði sér stað áður en hann fékk áminningarbréf stjórnar aðaláfrýjanda og hins vegar atvik er ekki leiddi til ályktunar samskiptanefndar. Er þannig ekki í ljós leitt að hann hafi fengið tækifæri til að bregðast við áminningunni og lagfæra vinnubrögð sín. Þá liggur ekki fyrir að honum hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaðan brottrekstur fyrir stjórninni sjálfri áður en hann var ákveðinn. Þótt ávirðingar gagnáfrýjanda, þegar þær eru metnar í heild, geti talist alvarlegar verður ekki á það fallist að þær hafi verið til þess fallnar að honum yrði vikið úr aðaláfrýjanda í október 1999 án þess að hann fengi komið að andmælum sínum. Þykir stjórn félagsins því ekki hafa staðið að brottvísuninni á fullnægjandi hátt. Niðurstaða héraðsdóms um annað en málskostnað er því staðfest. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber aðaláfrýjanda að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn skal vera í einu lagi svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Félag fasteignasala, skal vera sýkn af aðalkröfu gagnáfrýjanda, Finnboga Kristjánssonar, um að viðurkennt verði að hann sé félagsmaður aðaláfrýjanda. Felld er úr gildi ákvörðun stjórnar aðaláfrýjanda 20. október 1999 um að vísa gagnáfrýjanda úr félaginu. Ber aðaláfrýjanda að færa gagnáfrýjanda á félagaskrá að viðlögðum 10.000 króna sektum fyrir hvern dag er án þess líður frá birtingu dóms þessa. Aðaláfrýjandi skal greiða gagnáfrýjanda 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2001. Mál þetta, sem dómtekið var þann 9. janúar sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu, sem dagsett er 21. júní sl., af Finnboga Kristjánssyni, kt. 101258-7699, Grandavegi 7, Reykjavík, á hendur Félagi fasteigna­sala, kt. 480284-0899, Ármúla 15, Reykjavík, en málið var þingfest þann 29. júní sl. Aðalkrafa stefnanda er sú að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé félags­maður í stefnda. Til vara er þess krafist að neðangreind „niðurstaða“ á stjórnarfundi í stefnda þann 20. október 1999 verði úr gildi felld: "Eftir töluverðar umræður, eins og svo oft áður, um stöðu Finnboga Kristjánssonar í Félagi Fasteignasala fyrr og nú og ekki síður í framtíðinni komst stjórnin að þeirri niðurstöðu að vegna áframhaldandi kvartanna í garð Finnboga Kristjánssonar vegna starfa hans sem lögg. fasteignasala og vegna óviðurkvæmilegrar framkomu við viðskiptamenn þrátt fyrir skriflega áminningu til hans frá FF þann 13.1.1999 væri rétt að hann hætti í félaginu." Í báðum tilfellum er þess krafist að stefnda verði gert að taka stefnanda inn á félagaskrá í stefnda að viðurlögðum dagsektum, 10.000 krónum á dag. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi en fallið er frá kröfu um virðisaukaskatt af málflutnings­þóknun sem krafist er í stefnu. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað ásamt virðisaukaskatti. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefnandi er löggiltur fasteignasali og gekk hann í hið stefnda félag á árinu 1996. Á stjórnarfundi hjá stefnda þann 20. október 1999 "komst stjórnin að þeirri niðurstöðu að vegna áfram­haldandi kvartana í garð [stefnanda] vegna starfa hans sem lögg. fasteignasala og vegna óviðurkvæmilegrar framkomu við viðskiptamenn þrátt fyrir skriflega áminningu til hans frá FF þann 13. 1. 1999 væri rétt að hann hætti í félaginu." Stefnanda var tilkynnt með bréfi formanns og varaformanns stefnda, dagsettu 28. október 1999, að stjórn stefnda hefði ákveðið að fella hann af félagaskrá í félaginu. Í málinu er deilt um það hvort stefnanda hafi verið vikið úr félaginu en af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann sé enn félagsmaður og er aðalkrafa hans í málinu byggð á því. Telji dómurinn hins vegar að ákvörðun um brottvikninguna hafi verið tekin er því haldið fram af stefnanda hálfu að málsmeðferðarreglur hafi verið brotnar og að ekki hafi verið skilyrði fyrir því að vísa honum úr félaginu. Varði þetta ógildingu ákvörðun­ar­innar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að formreglur hafi verið brotnar og haldið er fram af hans hálfu að réttmætar efnislegar forsendur hafi verið fyrir því að vísa stefnanda úr hinu stefnda félagi. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málavöxtum þannig að hann hafi verið löggiltur fasteignasali síðan í júlí árið 1995. Hann hafi starfað við fasteignasölu síðan á árinu 1986 og rekið Fasteignasöluna Frón ehf. síðan í október 1995. Hann hafi gengið í hið stefnda félag á árinu 1996. Þann 28. október 1999 hafi honum verið tilkynnt með bréfi Guðrúnar Árnadóttur formanns stefnda og Dans V.S. Wiium varaformanns að stjórn félagsins hefði ákveðið að fella nafn hans af félagaskrá, þ.e. víkja honum úr félaginu. Stefnandi vísar til þess að hið stefnda félag hafi verið starfrækt síðan árið 1983. Það starfi á grundvelli hins almenna félagafrelsis, sbr. 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. og 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í samræmi við það setji það eigin lög og reglur. Þegar umrædd brottvísunarákvörðun var tekin hafi í fyrsta lagi gilt lög stefnda, samþykkt á aðalfundi félagsins hinn 25. febrúar 1999, í öðru lagi siðareglur stefnda, samþykktar á aðalfundi 26. febrúar 1998, og í þriðja lagi starfsreglur fyrir samskiptanefnd stefnda, einnig samþykktar á aðalfundi 26. febrúar 1998. Samkvæmt 4. gr. laga stefnda geti stjórnin vísað manni úr félaginu telji hún ríkar ástæður til þess og það hljóti samþykki 4/5 hluta stjórnar­manna. Samkvæmt almennum málsmeðferðarreglum geti slíkt ekki farið fram nema að vel grunduðu máli á grundvelli haldbærra gagna og að almennra málsmeðferðarreglna sé gætt. Á grundvelli 3. mgr. 11. gr. laga stefnda starfi svokölluð samskiptanefnd í hinu stefnda félagi. Samkvæmt 23. gr. siðareglna stefnda taki stjórn stefnda eða samskiptanefndin afstöðu til kvartana frá viðskiptavinum vegna félagsmanna og vegna ágreinings milli félagsmanna innbyrðis. Stjórn stefnda setji jafnframt sérstakar vinnureglur um meðferð slíkra mála samkvæmt sömu grein siðareglnanna. Vinnureglurnar gildi einnig þegar stjórn félagsins fjalli um mál samkvæmt 23. gr. siðareglnanna enda geti ekki gilt aðrar og vandaðri málsmeðferðar­reglur í undirstjórnum heldur en í stjórninni sjálfri. Samkvæmt 5. gr. vinnureglnanna eigi kvart­anir að vera skriflegar og glöggt eigi að koma fram til hvers sé farið fram á að nefndin taki afstöðu. Þegar nefndinni berist kvörtunarbréf skuli leyst úr málum á grundvelli slíkrar kvörtunar en fasteignasali skuli fyrst gefa umsögn um kvörtunina samkvæmt 11. gr. Aðalkrafa stefnanda er byggð á því að honum hafi aldrei verið vikið úr félaginu. Af hans hálfu er í því sambandi haldið fram: 1. að ósannað sé að samþykkt hafi verið gerð þessa efnis, sem fundargerðin greini, enda sé hún ekki rituð af nema einum fundarmanni sem sé í varastjórn, 2. að ósannað sé að samþykkt þessi hafi verið gerð af 4/5 stjórnarmanna í samræmi við 4. gr. laga stefnda en fundargerðin geymi engar heimildir um það hvernig atkvæði hafi fallið, 3. að hvað sem líði liðum 1 og 2 þá geymi texti fundargerðarinnar frá 20. október 1999 ekki ákvörðun um að víkja stefnanda úr félaginu heldur lýsi hann samkvæmt orðanna hljóðan löngun til að stefnandi hætti í félaginu og að framkvæmdastjóra verði falið að láta vita af því. Með því að stefnanda hafi verið tilkynnt að honum hafi verið vikið úr félaginu og þar sem nafn hans hafi verið fellt af félagaskrá eigi hann lögvarða hagsmuni af úrlausn þessarar kröfu. Varakrafa stefnanda er byggð á því að ef atriði um boðun og framkvæmd fundarins verði ekki talin leiða til þess að ákvörðunin hafi verið markleysa varði þau ógildingu. Þegar umrædd brottvísunarákvörðun stjórnar stefnda hafi verið tekin hafi hvorki verið gætt þeirra vinnureglna er félagið hafi sett sér né almennra málsmeðferðar­reglna. Í kjölfar ákvörðunar stjórnar stefnda hafi stefnandi einfaldlega fengið sent bréf af hálfu stjórnarinnar þar sem honum hafi verið tilkynnt um niðurfellingu nafns hans af félagaskrá. Í raun hafi hann ekki hugmynd um hvað hann hafi nákvæmlega unnið til sakar. Í bréfi stjórnar stefnda 28. október 1999 hafi verið vísað til áminningar sem honum hafi verið veitt rúmlega níu mánuðum áður vegna máls sem þegar hafi verið afgreitt innan félagsins. Hafi sú áminning því aldrei getað leitt til brottvísunar sökum þess að búið hafi verið að afgreiða það mál innan félagsins. Í ákvörðun stjórnar stefnda um brottvísun hafi einnig verið vísað til fjölda kvartana er borist hafi vegna starfa stefnanda án frekari rökstuðnings eða útskýringa. Stefnanda sé kunnugt um tvö erindi sem varði hann og samskiptanefnd stefnda hafi fjallað um á tímabilinu frá því áminningin var veitt í janúar 1999 þangað til brott­vísunar­ákvörðunin hafi verið tekin í október sama ár. Í fyrra málinu, sem tekið hafi verið fyrir á fundi samskiptanefndar þann 3. júní 1999, hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri ástæða til að álykta sérstaklega um málið. Í síðara málinu, sem samskiptanefndin hafi tekið fyrir á fundi þann 10. júní 1999, hafi nefndin þó engu slegið föstu um það hvort stefnandi hefði brotið af sér. Þannig hafi þessi tvö erindi þegar verið afgreidd á ákveðinn hátt af hálfu samskiptanefndar stefnda og geti því ekki verið grundvöllur brottvísunar úr félaginu. Ákvörðun stjórnar stefnda um brottvísun hafi því verið reist á fyrrnefndri áminningu stjórnar stefnda 13. janúar 1999 og þessum tveimur erindum til samskipta­nefndar. Að öðru leyti sé brottvísun stefnanda úr félaginu byggð á atvikum sem stefnandi þekki ekki og hafi aldrei fengið upplýsingar um. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að í bréfi framkvæmdastjóra stefnda frá 27. júní 2000 komi fram að ákvörðun stjórnar stefnda um brottvísun stefnanda sé m.a. byggð á gögnum er stefnandi hafi ekki fengið að kynna sér eða andmæla. Þannig hafi vinnureglur stefnda og almennar málsmeðferðarreglur, svo sem andmælaréttur, ekki verið í heiðri hafðar þegar ákvörðunin var tekin. Þá hafi ákvörðun stjórnar stefnda verið brot á meðalhófsreglunni. Í 24. gr. siðareglna stefnda komi fram að brot á siðareglunum geti leitt til þess að félagsmanni verði gert að sæta sektum eða að honum verði vikið úr stefnda um stundarsakir eða að honum verði vikið úr stefnda að fullu og öllu. Í stað þess að beita vægari úrræðum, svo sem sekt eða brottvísun um stundarsakir, hafi verið gripið til þess af hálfu stefnda að víkja stefnanda úr stefnda að fullu og öllu en það sé brot á meðalhófsreglunni. Á stjórnarfundinn 20. október 1999 hafi mætt sex menn ásamt framkvæmda­stjóra þrátt fyrir að aðalstjórnarmenn séu aðeins fimm. Ekki liggi fyrir hvort sá stjórnarmaður sem var fjarverandi hafi fengið fundarboð, hvað þá að í fundarboði hafi málefni stefnanda verið getið þannig að á fundinum hafi mátt taka ákvörðun um brottvísun hans. Ekki liggi fyrir hvort stjórnarmaðurinn hafi tilkynnt forföll eða hvort varamaðurinn hafi formlega tekið sæti hans. Ósannað sé því að fundurinn hafi mátt taka ákvörðun um brottvísun stefnanda eða að rétt hafi verið að henni staðið. Samkvæmt þessu hafi réttra málsmeðferðarreglna ekki verið gætt þegar ákvörðun um brottvísun hafi verið tekin. Hvorki hafi verið gætt vinnureglna stefnda né almennra málsmeðferðar­reglna. Fundurinn sjálfur hafi heldur ekki verið haldinn með réttu lagi eins og áður er lýst. Ástæður brottvísunar fullnægi ekki skilyrðum til að víkja stefnanda úr stefnda. Annars vegar hafi brottvísunin verið byggð á máli sem búið hafi verið að afgreiða með áminningu. Hins vegar hafi hún verið byggð á kvörtunum, sem stefnandi hafi aldrei heyrt um utan þeirra tveggja er fyrr er lýst, þar af annarri sem samskiptanefnd hafi ekki þótt ástæða til að álykta sérstaklega út af og hinni þar sem samskiptanefnd hafi ekki tekið ákveðna afstöðu til. Það geti aldrei verið ástæða brott­vísunar úr félagi að byggt sé á máli sem lokið hafi verið með áminningu níu mánuðum fyrr eða að einhverjir láti í ljós óánægju sína án þess að komist sé að því með óyggjandi hætti hvort stefnandi hafi brotið siðareglur stefnda, málið sé rannsakað frekar eða félagsmanni gert kleift að nýta sér andmælarétt sinn. Staðhæfingum stjórnar stefnda um ámælisverða hegðun stefnanda er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi hafi lagt sitt af mörkum til þess að málið yrði leyst friðsamlega og er í því sambandi vísað til tveggja bréfa til stefnda, annað dagsett 18. maí 2000 og hitt 31. maí 2000. Svar við þeim bréfum hafi borist 27. júní 2000. Stefnandi eigi því ekki annarra kosta völ en krefjast þess að ákvörðun stjórnar stefnda verði felld úr gildi og nafn stefnanda aftur fært á félagaskrá stefnda. Vísað er til 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er vísað til laga Félags fasteignasala samþykktra á aðalfundi félagsins hinn 25. febrúar 1999, siðareglna Félags fasteignasala, samþykktra á aðalfundi 26. febrúar 1998 og starfsreglna fyrir samskiptanefnd Félags fasteignasala, samþykktra á aðalfundi 26. febrúar 1998. Vísað er til almennra málsmeðferðarreglna félagaréttar við brottvikningu úr almennu félagi, sérstaklega andmælareglu og meðalhófsreglu auk reglna um boðun funda og framkvæmd þeirra. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda hefur komið fram að í eldri lögum um fasteignasölu hafi sérstakt ákvæði, sem hafi heimilað mönnum sem hafi haft löggildingu til fasteigna­sölu, að hafa með sér félag. Þetta ákvæði hafi verið fellt niður í lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu. Í athugasemdum við frumvarp til laganna segi að þar sem félagafrelsi gildi hér á landi og öllum sé heimilt að stofna slík hagsmunafélög þyki óþarft að mæla sérstaklega fyrir um það í sérlögum eins og áður, sérstaklega þegar litið sé til þess að lögin geri ekki ráð fyrir að félagið hafi sérstakt eftirlitshlutverk varðandi framkvæmd laganna. Því sé ekki skylduaðild að stefnda og stefndi fari ekki með stjórnsýsluvald. Í stefnda sé nú 71 félagsmaður af 143 löggiltum fasteignasölum. Tilgangur stefnda sé m.a. samkvæmt 2. gr. laga félagsins að stuðla að heilbrigðum viðskiptaháttum við fasteignasölu og auka öryggi í fasteignaviðskiptum. Félagsmönnum sé skylt samkvæmt 3. gr. laganna að fara að lögum og góðum viðskipta­venjum í starfi sínu og rækja skyldur sínar af trúmennsku og samviskusemi. Í 6. gr. sé síðan kveðið á um það að sérhver félagsmaður sé skyldugur til, án sérstakrar yfirlýsingar af hans hálfu, að hlýða lögum, siðareglum og sam­þykktum félagsins. Hafi félagið jafnframt sett félagsmönnum ákveðnar siðareglur varðandi samskipti við viðskiptavini og innbyrðis og starfi sérstök samskiptanefnd innan félagsins. Vegna ítrekaðra brota stefnanda á framangreindum reglum félagsins hafi á stjórnarfundi í stefnda þann 28. október 1998, að viðstöddum fulltrúa frá samskiptanefnd, verið samþykkt að skipa sérstaka nefnd til að fjalla um mál stefnanda og leggja fram tillögur til stjórnar um aðgerðir. Hafi sú nefnd haldið fund þann 5. nóvember 1998 þar sem fram hafi komið sú afstaða nefndarinnar að fyrir lægju veigamiklar ástæður sem réttlættu brottvísun. Hafi verið lagt til að stefnanda yrði enn á ný veittur kostur á að skýra skriflega þær ávirðingar sem fram komi í áliti samskiptanefndar frá 22. október 1998 en málið yrði sent stjórn stefnda eftir tvær vikur til framhaldsmeðferðar. Næsta dag hafi stefnanda verið ritað bréf þar sem honum hafi enn á ný verið boðið að tjá sig um mál það sem samskiptanefndin hafi síðast haft til umfjöllunar og honum tilkynnt að stjórn félagsins myndi að liðnum uppgefnum fresti fjalla um málið. Að liðnum framangreindum fresti hafi síðan verið samþykkt að veita stefnanda áminningu sem honum hafi verið tilkynnt með bréfi dagsettu 13. janúar 1999. Í áminningar­bréfinu, sem allir stjórnarmenn hafi undirritað, sé jafnframt vakin athygli stefnanda á því að frekari brot á reglum félagsins gætu leitt til brottvikningar úr stefnda. Þrátt fyrir þessa áminningu stjórnar félagsins hafi samskiptanefnd þurft að fjalla um tvö kærumál á hendur stefnanda sumarið 1999. Vegna kærumálanna og annarra kvartana, sem borist hafi félaginu, hafi málefni stefnanda komist í tvígang til umræðu á fundum stjórnar, þ.e. þann 9. og 29. september 1999. Þar sem sérstök nefnd, sem skipuð hafi verið árið áður, hafi komist að þeirri niðurstöðu að ástæða væri til að víkja stefnanda úr félaginu auk þess að athygli stefnanda hefði verið vakin á því í áminningarbréfinu þann 13. janúar 1999 að frekari brot á reglum félagsins gætu leitt til brottvikningar hafi stjórn félagsins ákveðið á fundi sínum þann 20. október 1999 að víkja stefnanda úr félaginu. Til fundarins þann 20. október 1999 hafi bæði aðalmenn og varamenn verið boðaðir með sérstöku fundarboði eins og venja sé. Liður nr. 6 í fundarboðinu sé kallaður „málefni einstaks félagsmanns“. Hafi öllum stjórnarmönnum verið ljóst hvað til hafi staðið að ræða vegna umræðu um málefni stefnanda á fundum stjórnarinnar þann 7. og 29. september 1999. Fundinn hafi sótt allir stjórnarmenn nema Karl Georg Sigurbjörnsson, sem hafi boðað forföll. Einnig hafi varamenn setið fundinn eins og kveðið sé á um í 10. gr. félagslaga. Hafi Haukur Geir Garðarsson, kjörinn varamaður, tekið sæti Karls í fjarveru hans. Samþykkt hafi verið á fundinum að víkja stefnanda úr félaginu og er vísað til bókunar af fundinum í því sambandi. Brottvikningin hafi verið samþykkt af fjórum stjórnarmönnum en einn hafi setið hjá. Varamaður hafi lýst sig samþykkan brottvikningunni. Í framhaldi af þessari bókun hafi stefnanda verið ritað bréf, dagsett 28. október 1999, þar sem honum hafi verið tilkynnt að ákveðið hafi verið að fella hann af félagaskrá. Engin viðbrögð hafi komið frá stefnanda varðandi brottvikninguna, hvorki ósk um að taka málið upp á félagsfundi né mótmæli við henni á einhvern hátt. Í skriflegri skýrslu stjórnar félagsins, sem send hafi verið til félagsmanna og lögð fram á aðalfundi þann 24. febrúar 2000, hafi verið vikið að brottvikningu stefnanda. Engar athugasemdir hafi borist frá félagsmönnum varðandi brottvikn­inguna, hvorki á aðalfundinum né síðar. Fyrstu andmæli stefnanda hafi borist til stefnda með bréfi lögmanns stefnanda 18. maí 2000. Ný stjórn stefnda hafi síðan fjallað um málshöfðun stefnanda á fundi sínum 16. ágúst 2000 og hafi hún falið lögmanni sínum að taka til varna í málinu. Stefndi telur að brottvikning stefnanda úr félaginu hafi stoð í lögum félagsins en samkvæmt 4. gr. þeirra geti stjórnin með fylgi 4/5 hluta stjórnarmanna samþykkt að vísa félagsmanni úr félaginu. Hafi stjórnin sjálfsforræði í slíkum málum enda ekki skylduaðild að félaginu, það fari ekki með stjórnsýsluvald og félagsaðild sé ekki nauðsynleg forsenda fyrir rekstri fasteignasölu. Stefnda hafi í reynd verið skylt með hliðsjón af hagsmunum félagsins og annarra félagsmanna að vísa stefnanda úr félaginu og er í því sambandi vísað til framlagðra bókana frá samskiptanefnd og stjórn félagsins varðandi samskipti stefnanda við viðskiptavini. Í áminningarbréfi stefnda frá 13. janúar 1999 sé honum sérstaklega bent á að brot á siðareglum stefnda geti leitt til brottvikningar úr stefnda. Stefnandi hafi mátt ætla að til þess gæti komið ef frekari kvartanir bærust til félagsins. Siðanefnd stefnda hafi fjallað um tvö mál er vörðuðu stefnanda eftir framangreinda áminningu. Stefn­anda hafi ætíð verið gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við sam­skipta­nefnd í þeim málum sem þar hafi verið til umfjöllunar. Hins vegar hafi stjórn félagsins ekki talið þörf á því að gefa stefnanda kost á að tjá sig sérstaklega um fyrirhugaða brottvikningu með hliðsjón af fyrri afskiptum félagsins og samskipta­nefndar af starfsháttum stefnanda, ályktun sérstakrar nefndar um málefni hans frá 5. nóvember 1998 og aðvörun í áminningarbréfinu frá 13. janúar 1999. Verði einnig í þessu tilliti að líta til þess hvert sé hlutverk og tilgangur stefnda. Stefnandi hafi engan reka gert að því að koma hugsanlegum málsbótum á framfæri við stjórnina né hafi hann óskað eftir endur­upptöku á málinu eða að því yrði skotið til félagsfundar. Það hafi fyrst verið eftir að ljóst var að félagsmenn hafi samþykkt brottvikninguna með því að gera ekki athugasemd við skýrslu stjórnar að stefnandi hafi komið mótmælum á framfæri í maí 2000. Stefnandi hafi með slíku tómlæti fyrirgert hugsanlegum rétti í máli þessu. Varðandi sjálfa ákvarðanatökuna er enn fremur vísað til þess sem að framan greinir um fundarboð, stjórnarsetu, atkvæðagreiðslu og bókun. Enginn vafi hafi verið í hugum stjórnarmanna að í bókuninni hafi falist brottvikning úr félaginu. Vísað er til orðalags í bókuninni, bréfs framkvæmdastjóra og skýrslu stjórnar fyrir starfsárið 25. febrúar 1999 til 24. febrúar 2000. Af hálfu stefnda er vísað til laga nr. 54/1997, laga hins stefnda félags og siða­reglna stefnda auk almennra reglna félagaréttar varðandi brottvikningu úr félagi. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi sé ekki virðisauka­skattskyldur og þurfi því að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstöður Í málinu hefur verið lögð fram fundargerð stjórnarfundar hjá hinu stefnda félagi frá 20. október 1999. Samkvæmt henni komst stjórn stefnda að þeirri niður­stöðu að rétt væri að stefnandi hætti í félaginu og fól stjórnin framkvæmdastjóra stefnda að tilkynna stefnanda og dómsmálaráðuneytinu það. Bókunin verður ekki skilin á annan hátt en þann að með henni hafi verið tekin sú ákvörðun að vísa stefnanda úr félaginu. Guðrún Árnadóttir formaður stefnda, Sigrún Sigurpálsdóttir, Ingólfur Gissurarson, Haukur Geir Garðarsson, Runólfur Gunnlaugsson og Dan V.S. Wiium sátu fundinn ásamt framkvæmdastjóra, Sveini Skúlasyni. Haukur Geir sat fundinn sem stjórnarmaður í fjarveru Karls Georgs Sigurbjörnssonar en Runólfur sat fundinn sem varamaður í stjórn stefnda. Þau Guðrún, Ingólfur, Haukur Geir, Runólfur og Dan komu fyrir dóminn við aðalmeðferð og staðfestu að framangreind ákvörðun hafi verið tekin á fundinum. Einnig hefur komið fram að brottvikningin hafi verið samþykkt af fjórum stjórnarmanna en einn þeirra hafi setið hjá. Engin efni þykja til að líta svo á að þeir hafi ekki verið bærir til að taka umrædda ákvörðun eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Boðað var til framangreinds stjórnarfundar með dagskrá þar sem fram kemur að undir lið 6 skyldi fjalla um málefni einstaks félagsmanns. Fjallað var um kvartanir vegna stefnanda á stjórnar­fundi hjá stefnda þann 7. september sama ár eins og fram kemur í fundargerð þann dag. Stefnandi var "enn einu sinni til umræðu vegna einstakra vinnubragða" samkvæmt fundargerð frá 29. september sama ár. Þeir fundarmenn, sem komu fyrir dóminn við aðalmeðferð, staðfestu að þeim hafi vegna þessa verið ljóst að á stjórnarfundinum þann 20. október yrði tekin ákvörðun um það hvort stefnanda yrði vísað úr hinu stefnda félagi. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að fundarboðinu hafi verið áfátt þannig að ekki hafi mátt taka ákvörðun um að vísa stefnanda úr stefnda eða að fundarboðið og það hvernig staðið var að ákvörðun­inni varði ógildingu hennar. Samkvæmt þessu eiga staðhæfingar stefnanda, sem aðalkrafa hans í málinu er byggð á, enga haldbæra stoð í gögnum málsins eða á annan hátt. Verður því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda í málinu. Í fundargerðinni frá 20. október 1999 kemur fram að ákvörðun um að vísa stefnanda úr félaginu hafi verið byggð á því að áfram hafi komið fram kvartanir í garð stefnanda vegna starfa hans "og vegna óviðurkvæmilegrar framkomu við viðskipta­menn þrátt fyrir skriflega áminningu til hans frá [stefnda] þann 13. 1. 1999". Af hálfu stefnanda hefur komið fram að hann hafi fengið umrædda áminningu stjórnar stefnda. Hann telur að honum hafi verið rétt að líta svo á að ekki kæmi til brottvísunar úr stefnda nema vegna nýrra ávirðinga á hendur honum en ekki vegna þeirra sem þegar höfðu verið afgreiddar. Engin slík mál hafi komið upp en ályktanir samskiptanefndar í júní sama ár geti ekki haft áhrif í þessu sambandi. Af hálfu stefnda er vísað til þess að í áminningarbréfi stjórnarinnar frá 13. janúar 1999 hafi jafnframt verið vakin athygli stefnanda á því að frekari brot á reglum félagsins gætu leitt til brottvikningar úr stefnda. Þrátt fyrir þessa áminningu hafi samskiptanefndin þurft að fjalla um tvö kærumál á hendur stefnanda sumarið 1999, þ.e. eftir að stefnanda var veitt áminning í janúar það ár. Þar er annars vegar átt við mál vegna atvika síðustu daga janúarmánaðar og í febrúar það ár en málið var afgreitt af hálfu nefndarinnar þann 2. júní þannig að ekki væri ástæða til sérstakrar ályktunar í því hvað stefnanda varðaði. Hins vegar er um að ræða mál vegna atvika á síðari hluta árs 1998 og vegna meintra orða stefnanda í febrúar 1999. Þegar leyst er úr því hvort stefnandi hafi brotið reglur eftir að áminningin var veitt skiptir ekki máli þótt samskiptanefndin hafi fjallað um þessar kvartanir eftir að til áminningarinnar kom ef atvik gerðust fyrir áminninguna. Um atvikið í febrúar 1999 segir í niðurstöðu nefndarinnar frá 10. júní 1999 að væru tiltekin orð í bréfi kæranda rétt eftir stefnanda höfð séu þau ámælisverð og ekki sæmandi löggiltum fasteignasala. Ekki er þess getið að með þeim, þótt sönnuð væru, hafi stefnandi brotið gegn reglum félagsins eða öðrum reglum. Þá er því haldið fram af hálfu stefnda að vegna þessara kærumála og annarra kvartana, sem borist hafi félaginu, hafi málefni stefnanda komist í tvígang til umræðu á fundum stjórnar í september 1999. Hafi stjórn stefnda ákveðið í framhaldi af því á fundi 20. október 1999 að víkja stefnanda úr félaginu. Ekki kemur fram í málatilbúnaði stefnda hverjar þær aðrar kvartanir voru sem þannig er vísað til af hans hálfu. Þá hafa heldur ekki komið fram skýringar á því hvers vegna stjórn stefnda fjallaði um kærumálin tvö, sem samskiptanefndin hafði þegar afgreitt, en samkvæmt 10. gr. starfsreglna fyrir nefndina frá 26. febrúar 1998 eru niðurstöður hennar endanlegar af stefnda hálfu. Ekki liggur fyrir að stefnanda hafi verið kunnugt um að stjórn stefnda gæti gripið til þess úrræðis að vísa stefnanda úr félaginu vegna mála sem samskiptanefndin hafði þegar afgreitt. Í málatilbúnaði stefnda kemur enn fremur fram að ákvörðun um að vísa stefnanda úr stefnda hafi verið byggð á því að sérstök nefnd, sem skipuð hafi verið árið áður, hafi þann 5. nóvember 1998 komist að þeirri niðurstöðu að ástæða væri til að víkja stefnanda úr félaginu og þar að auki hafi athygli stefnanda verið vakin á því í áminningarbréfinu frá 13. janúar 1999 að frekari brot á reglum félagsins gætu leitt til brottvikningar. Samkvæmt fundargerð nefndarinnar frá 5. nóvember 1998 leit hún svo á að fyrir lægju veigamiklar ástæður er réttlættu brottvísun stefnanda úr stefnda. Í fundargerðinni er bókað að nefndin legði til að stefnanda verði gefinn kostur á að skýra skriflega ávirðingar í áliti samskiptanefndar frá 22. október 1998 en að liðnum tveggja vikna fresti yrði málið sent stjórn stefnda til framhaldsmeðferðar. Stefndi beindi athugasemdum til stjórnar stefnda með bréfi dagsettu 12. nóvember 1998. Niðurstaða stjórnarinnar var sú, eins og fram kemur í bréfi hennar til stefnanda 13. janúar 1999, að stefnandi hafi ekki komið fram við kæranda í því tilviki í samræmi við góðar viðskiptavenjur, svo sem áskilið sé í 8. gr. laga nr. 34/1986, nú 10. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu. Það séu ekki góðar viðskiptavenjur að breyta söluumboði án þess að seljandi eignarinnar sé viðstaddur og undirriti breytinguna, eða að fyrir liggi ótvírætt samþykki hans fyrir breytingunni. Ásakanir á hendur samskiptanefnd og framkvæmdastjóra félagsins í bréfi stefnanda frá 12. nóvember 1998 séu ekki við hæfi. Telji stjórnin að með þessu hafi stefnandi brotið gegn framangreindri lagagrein og 4. gr. siðareglna stefnda. Vegna þessara brota var stefnanda veitt áminning með bréfi stjórnarinnar 13. janúar 1999. Í bréfinu er bent á að samkvæmt 24. gr. siðareglnanna geti brot á þeim leitt til þess að félagsmanni verði vikið úr stefnda um stundarsakir eða að fullu og öllu. Samkvæmt 4. gr. laga hins stefnda félags, sem samþykktar voru á aðalfundi þess 25. febrúar 1999, geta fjórir af fimm stjórnarmönnum samþykkt að vísa félagsmanni úr stefnda telji þeir ríka ástæðu til þess. Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefndi hafi á tveimur stjórnarfundum í september 1999 fjallað um tvö kærumál, sem samskiptanefndin hafði áður fjallað um, og aðrar kvartanir vegna stefnanda sem leitt hafi til þess að stefnanda var vikið úr stefnda. Í 8. gr. starfsreglna, sem settar voru samkvæmt 3. mgr. 11. gr. laga félagsins og 23. gr. siðareglna þess, segir að álit samskiptanefndar skuli vera rökstutt. Sama gildir um álit stjórnarinnar en samkvæmt 24. gr. siðareglnanna tekur stjórn stefnda eða samskiptanefnd afstöðu til kvartana frá viðskiptavinum vegna félagsmanna. Af almennum reglum leiðir einnig að ákvörðun um að vísa félagsmanni úr félagi vegna brota á reglum félagsins eða öðrum reglum þarf að vera studd haldbærum rökum. Forsendur stefnda fyrir brottvísun stefnanda úr stefnda voru þær, eins og hér að framan kemur fram, að stefnandi hefði þrátt fyrir áminningu stjórnar stefnda 13. janúar 1999 áfram brotið gegn lögum um fasteignasala og reglum stefnda. Með vísan til þess sem hér að framan er rakið þykir óljóst hver brot stefnanda voru, sem stefndi hefur vísað til í rökstuðningi fyrir brottvísun stefnanda úr stefnda, eftir að stefnanda var veitt framangreind áminning. Umrædd ákvörðun stjórnar stefnda er því ekki studd viðhlítandi rökum og verður að telja hana ólögmæta vegna þessa galla á henni. Ákvörðun stjórnarinnar var tekin 20. október 1999. Ekki þykir um tómlæti af hálfu stefnanda að ræða þótt málið hafi ekki verið höfðað fyrr en í júní 2000 og hvorki þykir það hafa áhrif á niðurstöðu málsins þótt stefnandi hafi ekki hreyft athugasemdum vegna brottvísunarinnar fyrr en þá um vorið né að hann krafðist ekki endurupptöku málsins eða að ákvörðun um brottvísun yrði skotið til félagsfundar. Með vísan til þess sem að framan greinir ber að taka kröfu stefnanda til greina um að fella hina tilgreindu ákvörðun stjórnar stefnda frá 20. október 1999 úr gildi. Ber stefnda samkvæmt því og eins og krafist er að færa stefnanda á félagaskrá að viðlögðum 10.000 króna dagsektum á dag, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Rétt þykir að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Felld er úr gildi framangreind ákvörðun, sem tekin var á stjórnarfundi hjá stefnda, Félagi fasteignasala, þann 20. október 1999, um að vísa stefnanda, Finnboga Kristjánssyni, úr félaginu. Stefnda ber að færa stefnanda á félagaskrá að viðlögðum 10.000 króna dagsektum á dag. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 276/1999
Skaðabætur Líkamstjón Fasteign
S féll í tröppum lögreglustöðvar en snjór var í tröppunum. Stefndi hún íslenska ríkinu til greiðslu bóta fyrir það tjón, sem hún varð fyrir við fallið. Talið var að S hefði borið að sýna sérstaka gát, enda hefði henni mátt vera ljóst hvernig aðstæður voru. Hefði henni ekki tekist að sýna fram á að slysið yrði rakið til yfirsjónar eða vanrækslu manna, sem ríkið bar ábyrgð á. Var því sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. júlí 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.271.100 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 9. október 1993 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. I. Áfrýjandi kom til rannsóknardeildar lögreglunnar í Reykjavík 8. mars 1993 og kvaðst hafa slasast á tröppum lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu 113 um kl. 15 hinn 13. janúar það ár. Í skýrslu, sem þá var skráð, lýsti áfrýjandi atvikinu svo: „Þegar ég var að ganga niður tröppurnar rann ég í einni af tröppunum. Það var talsverður snjór á tröppunum en tröppubrúnirnar stóðu út úr snjónum. Við það að renna til féll ég en gat gripið í handriðið mér til stuðnings. Ég bar samt fyrir mig hægri hendina þegar ég datt.“ Sama dag ritaði aðstoðaryfirlögregluþjónn frásögn um slysið á skýrslueyðublað. Þar segir svo: „Tröppurnar inn á lögreglustöðina eru fimm og höfðu þær fyllst af snjó. Snjórinn hafði troðist og myndast hálka, sem virkaði eins og rennibraut niður tröppurnar.“ Fyrir dómi kvaðst aðstoðaryfirlögregluþjónninn hafa skráð þessa frásögn sína eftir punktum frá 13. janúar 1993. Hann bar einnig að eftir óhappið hafi verið kallað á sig og hann hitt áfrýjanda í anddyri lögreglustöðvarinnar. Hafi hann síðan farið út og séð að snjór í tröppunum var nýfallinn og troðin slóð hafi verið þar. Í henni hafi verið hált. Hafi þetta myndað „svona rennibraut“. Nánar aðspurður sagði hann að sig minnti að logndrífa hafi verið öðru hvoru megin við hádegið. Því hafi snjórinn verið hreinn. Hafi hann falið húsverði að hreinsa tröppurnar og stéttina fyrir framan. Fyrir dómi skýrði áfrýjandi svo frá að kalt hafi verið í veðri og snjór yfir öllu. Tröppurnar hafi verið fullar af snjó, þannig að þær hafi nánast verið eins og rennibraut, en brúnir þeirra hafi verið auðar. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var snjódýpt í Reykjavík frá 30. desember 1992 til 11. janúar 1993 frá 10 cm til 27 cm, en 17 cm daginn fyrir slysið. Hinn 11. og 12. janúar var jörð alþakin misþykku lagi af þéttum eða votum snjó. Loks kemur fram í vottorði Veðurstofunnar að engin úrkoma hafi verið í Reykjavík kl. 9, 12 og 15 slysdaginn, en kl. 15 hafi verið úrkoma í grennd við veðurathugunarstaðinn. Við mælingar á sama tíma var frost 1,7°, 1,8° og 2,6°. Þessar upplýsingar frá Veðurstofunni styðja framburð áfrýjanda og aðstoðaryfirlögregluþjónsins, sem áður er getið, um að snjór hafi verið í tröppunum, þótt þær bendi ekki til að hann hafi verið nýfallinn, eins og sá síðarnefndi bar fyrir dómi. Verður því lagt til grundvallar að snjór hafi verið á umferðarleiðum fótgangenda í borginni, þar á meðal í tröppunum við lögreglustöðina. Í umrætt sinn var áfrýjandi á förum til Bandaríkjanna ásamt þáverandi eiginmanni sínum og tveimur börnum, sem biðu í bifreið þeirra hjóna meðan þau sinntu erindum á lögreglustöðinni. Sagðist áfrýjandi hafa verið að flýta sér út í bifreiðina til þeirra. Áfrýjandi kvaðst hafa meitt sig mjög mikið við fallið. Áfrýjandi leitaði þó ekki læknis og sagði ástæðu þess hafa verið þá að klukkan hafi verið að verða þrjú, en flugvélin hafi átt að leggja af stað tveimur tímum síðar. Ekki leitaði áfrýjandi heldur læknis á meðan á tveggja vikna dvöl fjölskyldunnar í Bandaríkjunum stóð. II. Þegar slysið bar að höndum var bjart af degi. Svo sem fyrr greinir lýsti áfrýjandi aðstæðum svo að tröppurnar hafi verið fullar af snjó, nánast eins og rennibraut. Ef svo var, bar áfrýjanda að sýna sérstaka aðgæslu, einkum með því að halda sér í handriðið og þræða brúnir, sem voru að hans sögn auðar. Er þess einnig að gæta að áfrýjandi hafði skömmu áður gengið upp tröppurnar og hlaut að vera ljóst hvernig aðstæður voru. Ekki hefur verið leitt í ljós að vanbúnaður á tröppunum hafi átt þátt í slysi áfrýjanda. Samkvæmt þessu verður ekki talið að áfrýjandi hafi sýnt fram á, að slysið verði rakið til yfirsjónar eða vanrækslu manna, sem stefndi ber ábyrgð á. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Aðilarnir skulu hvor bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 1999. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 26. mars sl., var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 23. júní 1998 og þingfestri 25. sama mánaðar. Stefnandi er Sigurlaug Halldórsdóttir, kt. 091159-2529, Kaplaskjólsvegi 61, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, kt. 540269-6459. Dómkröfur stefnanda: Að stefndi verði dæmdur til að greiða 2.271.100 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. október 1993 til greiðsludags. Þess er krafist að vextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti þann 9. október 1994. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts skv. málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati réttarins. Til vara er gerð krafa um lækkun á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn falla niður. Að sögn stefnanda var hún þann 13. janúar 1993 um klukkan 15:00 á leið út af lögreglustöðinni við Hverfisgötu 113 í Reykjavík þegar hún rann til í hálku á tröppunum. Að sögn stefnanda var snjór á tröppunum þegar óhappið varð. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að tröppurnar hafi ekki verið ruddar en á þeim hafi verið snjór sem hafi troðist niður og myndað hálku ofan á flísum þeim sem á tröppunum eru. Stefnandi kveðst hafa fallið á bak og hægri mjöðm með þeim afleiðingum að hún hafi fundið til sársauka í baki, mjöðm og öxl. Auk þess kveðst stefnandi hafa fengið verk í höfuð og herðar, sérstaklega hægri öxl. Stefnandi kveðst hafa verið á leið til útlanda ásamt manni sínum síðar þennan sama dag og hafi henni þess vegna ekki gefist tími til að leita læknis. Í flugvélinni á leið frá landinu hafi hún fengið verkjalyf. Ferðalagið allt hafi reynst stefnanda erfitt vegna áverka þeirra sem hún varð fyrir og hafi þau hjónin neyðst til þess að stytta ferð sína um viku. Við heimkomuna tveim vikum síðar kveðst stefnandi hafa leitað til heimilislæknis síns þar sem hún hafi verið illa haldin af verkjum í höfði og herðum. Þá hafi verkur frá öxl verið heldur vaxandi. Heimilislæknir stefnanda hafi vísað stefnanda til sjúkranuddara til meðferðar. Sú meðferð hafi borið takmarkaðan árangur. Síðan leitaði stefnandi til Stefáns Carlssonar læknis. Í skoðun sem fram fór þann 13. janúar 1994 kom fram að stefnandi var með greinilega rýrnun ofankambsvöðva og eymsli í öxl. Vegna þessa var stefnandi sprautuð þrisvar sinnum í öxlina. Stefnandi kveðst hafa lagast skamma stund en versnað síðan aftur. Hinn 1. nóvember 1994 var aðgerð framkvæmd á öxl stefnanda þar sem aukið var rými fyrir sinafestu og fjarlægt kalk við sin. Eftir aðgerðina var stefnandi send í sjúkraþjálfun og fékk bólgu- og verkjastillandi lyf. Hinn 25. júlí 1997 mat Atli Þór Ólason læknir örorku stefnanda. Niðurstaða hans var að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu tjóni í slysinu 13. janúar 1993. Læknirinn mat tímabundna örorku stefnanda 100% í einn og hálfan mánuð eftir 1. nóv. 1994 og varanlega örorku 8%. Hinn 9. september 1993 ritaði lögmaður stefnanda bréf til lögreglunnar í Reykjavík þar sem óskað var eftir afstöðu til bótakröfu stefnanda vegna slyssins. Ekki var gerð krafa um greiðslu ákveðinnar fjárhæðar með bréfi þessu en tekið fram að ferðalag (líklega ferðalag stefnanda til Bandaríkjanna 13. janúar 1993) muni hafa kostað stefnanda og fjölskyldu hennar 5-600.000 kr. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 2. nóvember 1993, var bótaskyldu stefnda hafnað. Bótakrafa stefnanda sundurliðast þannig: Í skjölum málsins kemur fram að í ágúst 1997 fékk stefnandi greiddar v/ 8% varanlegrar örorku og vexti 590.590 kr. frá Sjóvá Almennum tryggingum hf. Greiðsla þessi mun, eftir því sem fram kom hjá stefnanda hér fyrir dómi, vera vegna slyss þess sem málið er afrisið og greidd úr ferðatryggingu Visa. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi, sem eigandi húsnæðisins að Hverfisgötu 113 í Reykjavík og sem húsbóndi þeirra sem sjá áttu um að frágangur og umhirða við húsið væri í lagi, beri ábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir þann 13. janúar 1993. Orsök slyssins telur stefnandi mega rekja til óforsvaranlegs frágangs á tröppunum þegar slysið varð. Tröppurnar séu flísalagðar og verði mjög sleipar í rigningu og þegar snjór liggur yfir þeim eins og umræddan dag. Vanrækt hafi verið að ryðja snjó af tröppunum eða gera aðrar þær ráðstafanir sem nauðsynlegar megi telja til að draga úr hættu á að fólk slasist vegna hálkunnar svo sem að dreifa á þær sandi eða salti. Ekki hafi verið gripið til slíkra ráðstafana fyrr en eftir að stefnandi féll í tröppunum en þá hafi húsverði verið falið það verkefni að hreinsa snjóinn burtu og saltbera tröppurnar. Húsið sem stefnandi slasaðist við sé opinber stofnun og almennt verði að gera miklar kröfur til aðbúnaðar og umhirðu við slík hús vegna þess fjölda fólks sem leita verði þangað eftir þjónustu sem þar er innt af hendi. Ekki hafi verið gerðar neinar ráðstafanir til að vara fólk við þeirri hættu sem í tröppunum hafi falist en telja megi að sérstök ástæða hafi verið til að gera slíkar ráðstafanir eða tryggja að tröppurnar væru vel hirtar og ekki hálar, sérstaklega þar sem ljóst sé að starfsmönnum embættis lögreglustjóra hafi verið ljóst að tröppurnar verði mjög hálar í snjó og frosti eins og fram komi í lögregluskýrslu Harðar Jóhannessonar, dags. 8. mars 1993. Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar beri stefndi bótaábyrgð á tjóni því sem rekja megi til vanbúnaðar húsnæðis í hans eigu. Þá beri stefndi einnig ábyrgð á því tjóni sem rekja megi til vanrækslu þeirra sem annast eigi um rekstur og umhirðu hússins. Af hálfu stefnanda er vísað til almennra ólögfestra reglna skaðabótaréttarins um bótaábyrgð. Sérstaklega er vísað til reglna um ábyrgð húseigenda og reglna um ábyrgð vinnuveitanda á starfsmönnum sínum. Til stuðnings fjárhæðar dómkröfu stefnanda er vísað til dómhelgaðrar venju um uppgjör skaðabótakrafna. Um vexti og dráttarvexti er vísað til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um almenna meðferð einkamála og um virðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld. Af hálfu stefnda er á því byggt að ósannað sé að atburður sá sem stefnandi byggir kröfur sínar á hafi átt sér stað svo og að ætlað tjón stefnanda sé að rekja til þessa atburðar. Málsástæðu stefnanda um óforsvaranlegan frágang á tröppunum, að tröppurnar séu flísalagðar og verði mjög sleipar í rigningu og þegar snjór liggur yfir þeim eins og umræddan dag er mótmælt sem órökstuddri og vanreifaðri. Engin gögn hafi verið lögð fram í málinu til stuðnings því að tröppurnar hafi verið sleipar vegna þess að þær hafi verið flísalagðar. Vegna fullyrðinga í stefnu um að vanrækt hafi verið að ryðja snjó af tröppunum eða gera aðrar ráðstafanir, t.d. að dreifa salti eða sandi, er tekið fram af hálfu stefnda að í vottorði Veðurstofu Íslands komi fram að auð jörð hafi verið í Reykjavík 28. des. 1992. Dagana á eftir hafi snjóað ca. 20 cm og síðan hafi verið snjór allan fyrripart janúarmánaðar. Ljóst sé því að ekki hafi verið um nýfallinn snjó að ræða þar sem ekkert hefði snjóað þrjá daga fyrir óhappið. Mikil umferð sé um tröppur þessar og því myndist fljótt slóð. Tröppurnar hafi verið hreinsaðar þegar þörf var á því talin og ekki hafi orðið óhöpp þar þrátt fyrir mikla umferð. Ekki sé meiri hætta við þessar tröppur heldur en við tröppur annars staðar í borginni þegar snjór og hálka er. Slys stefnanda sé ekki hægt að rekja til saknæmrar hegðunar starfsmanna lögreglustjóraembættisins heldur sé hér um óhappatilvik að ræða sem stefnandi beri sjálf ábyrgð á. Þá er véfengt af hálfu stefnda að ætlað tjón stefnanda sé að rekja til óhappsins 13. janúar 1993. Stefnandi hafi ekki leitað læknis fyrr en 4. febrúar 1993. Mestan hluta þess tíma er leið frá óhappinu og þar til hún leitaði læknis hafi hún verið stödd í Bandaríkjunum. Allt eins hafi óhapp getað átt sér stað þar. Það komi fram í örorkumati að stefnandi hafi dottið í baði árið 1991 og fengið þá hnykk á mjöðmina. Hún hafi verið frá vinnu einn og einn dag vegna óþæginda í mjöðminni. Jafnframt komi fram að stefnandi hafi fengið vöðvabólgu í háls og herðar er hún vann við vélritun 15-16 ára gömul. Hún hafi fundið fyrir vöðvabólgunni öðru hvoru síðan. Af hálfu stefnda er því haldið fram að þessi atriði hafi áhrif á örorku stefnanda. Í læknisvottorði 6. apríl 1993 komi fram að stefnandi hafi tognað nokkuð illa á hægri öxl. Ekkert sé minnst á mjöðm í því vottorði. Stefnandi hafi fengið tilvísun á sjúkraþjálfara auk bólgueyðandi lyfja. Stefnandi muni hafa komið aftur 12. mars 1993 og þá til þess að athuga með vottorð. Ekki hafi heldur verið minnst á mjöðm í þeirri heimsókn. Stefnandi hafi farið til Stefáns Carlssonar læknis í byrjun árs 1994. Þá hafi verið teknar röntgenmyndir af öxlum sem hafi sýnt nokkra kölkun en ekki áverkamerki. Hinn 1. nóv. 1994 hafi stefnandi farið í aðgerð hjá Stefáni Carlssyni þar sem gerð hafi verið svokölluð “decompression” á öxlinni til þess að auka bil milli sina og herðablaðs. Af hálfu stefnda er véfengt að slík aðgerð sé nauðsynleg vegna óhappsins. Samkvæmt vottorði Stefáns Carlssonar læknis, dags. 20. júlí 1997, hafi aðgerðin gengið ágætlega. Í vottorði þessu segir: “Hefur síðan ekki komið til mín fyrr en nú í febrúar 1997. Þá kemur fram að í byrjun janúar hefur hún haft veruleg óþægindi í öxlinni af og til en þau hafa horfið á milli. Við skoðun lítur öxlin eðlilega út. Það eru ekki neinar vöðvarýrnanir. Það eru eðlilegar hreyfingar í öxlinni en það tekur í við ystu hreyfimörk. Það er ákveðið að taka röntgenmynd og fór hún í þá myndatöku þann 11/2 1997 og var ekki að sjá neinar bein- eða liðbreytingar. Hafði samband við mig símleiðis 27/2 1997 varðandi myndatökuna og það kom fram að líðan var bærileg í öxlinni.” Í lok vottorðsins segi: “Gerð var aðgerð í nóvember 1994. Skánaði nokkuð eftir aðgerðina. Hefur enn veruleg einkenni frá öxlinni, sem búast má við að verði viðvarandi. Var síðast í skoðun hjá mér 6/2 1997.” Á bls. 5 í örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis segir í kaflanum Skoðun: “Göngulag og limaburður er eðlilegur. Skoðun á hálsi var eðlileg. Skoðun á hægri öxl var eðlileg. Ofanvert á vinstri öxl var 6 cm vel gróið ör. Nokkur eymsli, en væg, fundust framanvert og hliðlægt á vinstri öxl. Axlarhreyfingar voru eðlilegar og sársaukalausar, nema við frásveiflu upphandleggs móti viðnámi, þá komu óþægindi fram í vinstri axlarlið. Taugaskoðun eðlileg. Við vinstri spjaldlið og vöðvafestur við vinstri rassvöðva, rétt við spjaldliðinn, fundust væg eymsli en ekki bankeymsli. Skoðun a.ö.l. eðlileg.” Um mat á varanlegri örorku segir svo: “Við mat á varanlegri örorku er tekið mið af tognunaráverka, frírri hreyfingu axlarliðar, en áreynsluverkir eins og við festumein eða tognunaráverka, einkum á vöðvafestum (supraspinatus sin) og viðbótar tognun í vinstri mjaðmargrindarhluta. Varanleg hefðbundin læknisfræðileg örorka er einnig metin 8%.” Tímabundin örorka var metin 100% í einn og hálfan mánuð frá aðgerðinni 1. nóv. 1994. Af hálfu stefnda er þessum mötum mótmælt sem óviðkomandi óhappinu 13. janúar 1993. Sérstaklega er bent á að eymslin hafi öll verið í hægri öxlinni samkvæmt framburði stefnanda en samkvæmt örorkumati séu öll eymslin tengd vinstri öxlinni. Þá hafi stefnandi aldrei leitað sér læknis vegna mjaðmahnykksins sem sé hluti af metinni örorku. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum stefnanda og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. Taka beri tillit til eigin sakar stefnanda. Þá er á því byggt að orsakasamband sé ekki milli óhappsins og örorkunnar. Sé það ekki metið til sýknu beri að lækka bætur vegna þess. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir tekjutapi vegna óhappsins. Því er sérstaklega mótmælt að aðgerðina 1. nóv. 1994 sé að rekja til óhappsins. Miskabótakröfu er mótmælt sem of hárri. Vöxtum og upphafstíma vaxta er mótmælt. Upphafsdagur vaxta sé dagsetning kröfubréfs. Það líði tæp fimm ár frá því að kröfubréf var sent og þar til málið var höfðað. Sá dráttur sé ekki á ábyrgð stefnda. Þá sé kröfubréfið frá 9. sept. 1993 tölulega órökstutt. Varðandi málskostnaðarkröfu er vísað til 130. gr. eml. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi svo og Jónas J. Hallsson aðstoðaryfirlögregluþjónn og Atli Þór Ólason læknir. Fram kom hjá Atla Þór Ólasyni lækni að í matsgjörð hafi orðið ruglingur varðandi hægri og vinstri öxl, þannig að þar sem í matsgjörð er fjallað um vinstri öxl eigi að standa hægri öxl og öfugt. Stefnandi er ein til frásagnar um óhapp það sem hún kveðst hafa orðið fyrir í tröppum lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu hinn 13. janúar 1993. Í skýrslu stefnanda hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík 8. mars 1993 segir m.a. svo: “Þetta gerðist þannig að ég var að ljúka erindi sem ég átti inn á lögreglustöðina. Við hjónin vorum að fara til Bandaríkjanna þennan sama dag tveim tímum seinna, miðað við tímann sem slysið gerðist, en það hefur verið um klukkan 15.00. Þegar ég var að ganga niður tröppurnar rann ég í einni af tröppunum. Það var talsverður snjór á tröppunum en tröppubrúnirnar stóðu út úr snjónum. Við það að renna til féll ég en gat gripið í handriðið mér til stuðnings. Ég bar samt fyrir mig hægri höndina þegar ég datt .” Fram kom hjá stefnanda við skýrslugjöf hér fyrir dómi að slysið hafi orðið við tröppurnar á lögreglustöðvarbyggingunni, sem eru nær Snorrabrautinni. Kalt hafi verið í veðri og snjór. Tröppurnar hafi verið fullar af snjó, nánast eins og rennibraut. Stefnandi kvaðst hafa farið á lögreglustöðina með þáverandi eiginmanni sínum. Þá er stefnandi datt hafi eiginmaður hennar enn verið inni en börn þeirra, fjögurra og sex ára, hafi verið út í bíl og kvaðst stefnandi hafa verið að flýta sér út í bíl til þeirra. Klukkan hafi verið að verða 3 og flugvélin sem þau hjónin fóru með til Bandaríkjanna hafi átt að leggja af stað kl. 5. Stefnandi kvaðst ekkert hafa hugsað út í að fara þá til læknis. Stefnandi leitaði ekki læknis fyrr en hún kom aftur til landsins eftir ferðina til Bandaríkjanna. Í lögregluskýrslu Jónasar J. Hallssonar aðstoðaryfirlögregluþjóns og þáverandi stöðvarstjóra á lögreglustöðinni við Hverfisgötu, dags. 8. mars 1993, kemur fram að miðvikudaginn 13. janúar 1993 um kl. 15:00 hafi stefnandi verið að sinna erindi á lögreglustöðinni við Hverfisgötu 113 ásamt eiginmanni sínum. Þau hafi verið að fara út af stöðinni er stefnandi rann til og féll á hægri mjöðm og bak í útitröppum stöðvarinnar með þeim afleiðingum að hún kenndi til sársauka í hægri mjöðm, baki og öxl. Fram kom hjá Jónasi J. Hallssyni við skýrslugjöf hér fyrir dómi að kallað hafi verið í hann eftir slys stefnanda. Þá hafi stefnandi verið stödd í anddyri. Hún hafi verið að flýta sér, enda á leið úr landi. Ekki hafi séð á stefnanda þannig að Jónas teldi að þörf væri að leita læknis. Þegar til þess er litið sem hér hefur verið rakið þykir fram komið að stefnandi hafi fallið í tröppum lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu hinn 13. janúar 1993. Eins og málið liggur fyrir eru fullyrðingar af hálfu stefnanda um óforsvaranlegan frágang á tröppunum órökstuddar. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að vanrækt hafi verið að ryðja snjó af tröppunum eða gera aðrar þær ráðstafanir sem nauðsynlegar megi telja til þess að draga úr slysahættu vegna hálku. Í framangreindri lögregluskýrslu Jónasar J. Hallssonar, dags. 8. mars 1993, segir m.a.: “Tröppurnar inn á lögreglustöðina eru fimm og höfðu þær fyllst af snjó. Snjórinn hafði troðist og myndast hálka, sem virkaði eins og rennibraut niður tröppurnar.” Síðar í skýrslu þessari segir: “Húsvörðurinn sá um að hreinsa og saltbera tröppurnar og gangstéttina þar fyrir framan.” Fram kom hjá Jónasi J. Hallssyni við skýrslugjöf hér fyrir dómi að þegar hann kom á vettvang eftir fall stefnanda hafi verið nýfallinn snjór í tröppunum og logndrífa. Troðin slóð hafi verið niður tröppurnar og í slóðinni hafði myndast hálka. Eftir slysið kvaðst Jónas hafa haft samband við húsvörð og sagt honum að hreinsa tröppurnar og stéttina fyrir framan. Almennt eigi húsvörður að moka tröppurnar á hverjum morgni þegar snjór er. Húsvörðurinn hafi sagt Jónasi að hann hefði mokað tröppurnar þennan morgun. Samkvæmt framlögðu vottorði Veðurstofu Íslands varðandi 13. janúar 1993 var engin úrkoma kl. 9:00, þá var hitastig –1,7°. Kl. 12:00 var engin úrkoma, hitastig –1,8° og kl. 15:00 var úrkoma í grennd og hitastig –2,6°. Veðurhæð þann 13. janúar var 5 vindstig kl. 9:00, 4 vindstig kl. 12:00 og 5 vindstig kl. 15:00. Dagana 11. til 12. janúar 1993 var engin úrkoma, en snjódýpt 11. janúar var 19 cm og 12. janúar 17 cm. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið þykir bera að leggja til grundvallar framburð Jónasar J. Hallssonar yfirlögregluþjóns um að logndrífa hafi verið úti og nýfallinn snjór á tröppunum. Sá skilningur þykir geta samrýmst framangreindu vottorði Veðurstofu Íslands um að úrkoma hafi verið í grennd kl. 15:00 hinn 13. janúar 1993. Dómarar hafa kynnt sér aðstæður á slysstað. Tröppurnar bera með sér að þær þarfnast viðhalds, en viðhaldsskortur þeirra mun ekki hafa orsakað fall stefnanda. Flísar á tröppunum eru mattar, ekki virðast þær vera sérlega sleipar, en vel getur verið að vegna flísanna séu tröppurnar hálli en tröppur sem ekki eru flísalagðar. Ekkert er fram komið um að slys hafi áður eða almennt orðið á tröppum þessum. Gott handrið er báðum megin við tröppurnar. Stefnandi varð fyrir slysi sínu þegar hún var á leið út úr húsinu. Hafi verið hálka í tröppunum, þá hefur henni mátt vera það ljóst eftir ferð sína inn í húsið. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir lögreglu þann 8. mars 1993 mun hún ekki hafa stuðst við handrið á leið sinni niður tröppurnar. Í Reykjavík má í janúar alla jafna búast við misjafnri færð og hálku. Dagana fyrir slysdag, nema tvo síðustu dagana, hafði verið snjókoma. Eins og málið liggur fyrir hefur því ekki verið hnekkt að tröppur lögreglustöðvarinnar séu mokaðar daglega þegar snjór er. Ósennilegt er að tröppurnar hafi ekki verið mokaðar eftir snjókomuna frá 29. des. til 10. janúar, en samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var engin úrkoma 11. til 12. janúar. Þær kröfur verða trauðla gerðar til umráðamanna húseigna að þeir moki eða láti moka snjó um leið og hann fellur. Álit dómsins er að ekki sé við umjónarmenn lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu að sakast vegna falls stefnanda heldur sé þar um óhappatilvik að ræða og jafnframt vissu aðgæsluleysi stefnanda að kenna. Með vísan til framanritaðs er sýknukrafa stefnda tekin til greina. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Málið dæma Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari og meðdómendurnir dr. Ásgeir Ellertsson læknir og Höskuldur Baldursson læknir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Sigurlaugar Halldórsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 167/2006
Verksamningur Yfirmat
Að beiðni SG og SE tók H að sér byggingu sökkuls á lóð hans. H krafðist greiðslu að fjárhæð 1.349.365 króna fyrir verkið. SG og SE héldu því fram að samið hefði verið um einingarverð en ekki tímagjald fyrir verkið, eins og reikningur H miðaðist við, og töldu reikninginn vera of háan. SG og SE tókst ekki sönnun þess að samið hefði verið um fast verð fyrir verkið og varð því að dæma málið eftir þeirri grunnreglu sem meðal annars kemur fram í 45. gr. laga nr. 50/2000 og felur það í sér, að greiða skuli það verð sem seljandi setur upp, enda sé verðið ekki ósanngjarnt. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að sönnunarbyrði fyrir því að umkrafið verð sé ósanngjarnt hvíli á þeim sem slíku heldur fram. Fallist er á með héraðsdómi að yfirmatsgerð 5. júlí 2005 verði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Samkvæmt yfirmatsgerðinni var reikningur H 12% hærri en kostnaðarmat yfirmatsmanna. Var ekki talið að hér munaði meiru en svo að ekki væri sannað með matsgerðinni að reikningur H teldist ósanngjarn. Voru SG og SE því dæmd til að greiða kröfu H að fullu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. mars 2006. Þau krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2006. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmd til að greiða sér óskipt 997.369 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2003 til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar á héraðsdómi. Í báðum tilvikum er þess krafist að málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verði staðfest og aðaláfrýjendur verði dæmd til að greiða honum málskostnað fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjendur hafa ekki sannað að málsaðilar hafi samið um fast verð fyrir verk það sem gagnáfrýjandi vann í þágu þeirra. Er því fallist á með héraðsdómi að málið verði dæmt eftir grunnreglu þeirri sem meðal annars kemur fram í 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og felur það í sér, að greiða skuli það verð sem seljandi setur upp, enda sé verðið ekki ósanngjarnt. Sönnunarbyrði fyrir því að umkrafið verð sé ósanngjarnt hvílir á þeim sem slíku heldur fram. Með þeim rökum sem greinir í héraðsdóminum verður fallist á að yfirmatsgerð 5. júlí 2005 verði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Í yfirmatsgerðinni er komist að þeirri niðurstöðu, að reikningur gagnáfrýjanda sé 12% hærri en kostnaðarmat yfirmatsmanna. Hér munar ekki meiru en svo að ekki er sannað með þessari matsgerð að reikningur gagnáfrýjanda teljist ósanngjarn í skilningi fyrrgreindrar meginreglu. Aðaláfrýjendur verða því dæmd til að greiða kröfu gagnáfrýjanda að fullu. Sérstök andmæli aðaláfrýjenda við upphafstíma dráttarvaxta í kröfu gagnáfrýjanda komu fyrst fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti. Voru þau þá of seint fram komin og verður þess vegna ekki sinnt frekar. Verða dráttarvextir dæmdir í samræmi við kröfu gagnáfrýjanda svo sem nánar greinir í dómsorði. Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms verður staðfest. Aðaláfrýjendur verða dæmd til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Sigurður Gíslason og Sólbjört Egilsdóttir, greiði gagnáfrýjanda, Húsbyggingum ehf., óskipt 997.369 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2003 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. desember 2006. Mál þetta var þingfest 14. maí 2003 og tekið til dóms 1. desember sl. Stefnandi er Húsabygging ehf., Kjarrmóum 10, Njarðvík en stefndu eru Sigurður Gíslason og Sólbjört Egilsdóttir, bæði til heimilis að Ósbraut 5, Garði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda in solidum 997.369 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar að skaðlausu. I. Stefnandi er verktakafélag í eigu byggingarmeistara. Þann 17. desember 2002 hafði stefndi Sigurður samband við fyrirsvarsmann og eiganda stefnanda, Unnar Má Magnússon, og fór þess á leit að stefnandi sæi um byggingu sökkuls á lóð nr. 5 við Ósbraut í Garði. Forsvarsmaður stefnanda og stefndi Sigurður hittust aftur 19. desember 2002 og var þá ákveðið að stefnandi tæki að sér verkið. Jafnframt var ákveðið með aðilum að fyrirsvarsmaður stefnanda tæki að sér stöðu byggingarstjóra á framkvæmdinni allt frá upphafi og þar til kanadískt timburhús, sem til stóð að setja á sökkulinn að lokinni smíði hans, væri fullbúið. Stefndi Sigurður segir að hann hafi verið búinn að sýna nokkrum aðilum teikningar af húsinu og sökkli og verið búinn að fá upplýsingar um að það myndi kosta 350-500.000 krónur að slá upp fyrir sökkli. Hafi hann sagt Unnari frá þessu á fundi þeirra og hafi Unnar gefið í skyn með því að kinka kolli að þetta væri hugsanlegt verð fyrir vinnu stefnanda. Unnar Már sagði aftur á móti fyrir dómi að þeir hafi ekki rætt verð að öðru leyti en því að verkið skyldi unnið í tímavinnu og tímagjald á þeim tíma hafi verið 2.600 krónur að viðbættum virðisaukaskatti. Þá sagði Unnar að þeir hafi sammælst um á framangreindum fundi að laun fyrir stöðu byggingarstjóra yrðu 10.000 krónur á mánuði auk virðisaukaskatts. Greiðslur fyrir verkið skyldu inntar af hendi eftir því sem því miðaði áfram. Þann 7. janúar 2003 hófst vinna við uppslátt sökkulsins. Þann 16. janúar spurðist stefndi Sigurður fyrir um kostnað og upplýsti fyrirsvarsmaður stefnanda stefnda Sigurð um þann 22. janúar að vinnuliður samningsins stæði í um það bil 500.000 krónum án virðisaukaskatts. Þann 24. janúar greiddi stefndi 300.000 krónur sem innborgun inn á verkið. Þann 5. febrúar 2003 hafði fyrirsvarsmaður stefnanda samband við stefnda Sigurð og tjáði honum að kostnaður við verkið væri kominn upp í um það bil 1.000.000 krónur auk virðisaukaskatts og óskaði jafnframt eftir innágreiðslu. Stefndi Sigurður sagði að sér hafi brugðið í brún við þessi tíðindi því þetta hafi verið mun hærri fjárhæð en hann hafi órað fyrir. Fékk stefndi Magnús Þórðarson byggingarmeistara til að áætla kostnað við verkið og taldi Magnús að verkið ætti að kosta 351.996 krónur. Hefur úttekt hans og kostnaðarmat verið lagt fram í málinu. Í framhaldi af þessu óskaði stefndi Sigurður eftir því við byggingarfulltrúa Gerðahrepps að fyrirsvarsmaður stefnanda yrði leystur undan störfum sem byggingameistari og byggingarstjóri verksins og í framhaldi af því urðu byggingarstjóraskipti. Stefnandi fékk Frey Jóhannesson byggingartæknifræðing til að meta kostnað við verkið. Skilaði hann niðurstöðu 25. febrúar 2003 og taldi að verkið ætti að kosta 1.105.334 krónur. Þann 10. mars 2003 sendi lögmaður stefnanda stefndu bréf og krafði þau um greiðslur samkvæmt reikningi stefnanda að fjárhæð 1.349.365 krónur. Þann 24. október 2003 óskuðu stefndu eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta kostnað vegna byggingu framangreindra sökkla. Í matsgerð Erlendar Árna Hjálmarssonar byggingarfræðings, sem dagsett er 31. mars 2004, er komist að þeirri niðurstöðu að verkið hafi átt að kosta 757.452 krónur. Stefnandi undi ekki þessu mati og óskaði eftir dómkvaðningu yfirmatsmanna. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir 5. nóvember 2004 og skiluðu þeir mati í júní 2005. Í matsgerð þeirra er komist að eftirfarandi niðurstöðu en verðlag er miðað við febrúar 2003: Síðan segir í yfirmatsgerð: ,,Eina efnið sem er innifalið í ofangreindu mati er leiga á Dokamótum. Ekki hefur komið skýrt fram hvaða efni matsbeiðandi lagði fram. Innifalið í kostnaði er öll vinna við að byggja sökkul, benda hann og steypa í mót, ennfremur almenn umsjón með verki og að sinna hlutverki byggingarstjóra. Matsliðir B 1 og 2. Samkvæmt reikningi á dskj. nr. 5 er yfirmatsbeiðandi að rukka að meðaltali 2,591 kr/kls fyrir starfsmenn sína. Þar ofan á leggst síðan virðisaukaskattur. Það er mat yfirmatsmanna að þetta tímagjald sé eðlilegt og sanngjarnt að teknu tilliti til reynslu starfsmanna og verðlags (feb. 2003) Með tilvísun í matslið A þá er það mat yfirmatsmanna að fjárhæð reikningsins á dskj. nr. 5 sé í hærri kantinum. Þegar eingöngu er horft til vinnu og dokaleigu þá er sú fjárhæð á reikningi sem snýr að þessum liðum 1.239.236 kr.VSK. Þetta eru samsvarandi liðir og metnir eru í matslið A. Kostnaðarmat yfirmatsmanna í lið A var 1.092.000 kr. mVSK. Þarna munar um 12%. Yfirmatsmenn gátu ekki greint nákvæmlega í hverju þessi mismunur fólst þar sem ekki er unnt að gera sér nákvæma grein fyrir sundurliðun tímaskriftar.“ II. Stefnandi byggir kröfur sínar um greiðslu reikningsins á almennum reglum kröfuréttarins og samningsréttarins um skuldbindingargildi samninga. Stefnandi hafi tekið að sér verkefni fyrir stefndu og hafi verið samið um að vinna það í tímavinnu. Ekki hafi verið samið um fast verð. Reikningur stefnanda sé studdur fullnægjandi gögnum, þar á meðal tímaskýrslum allra starfsmanna stefnanda sem hafi komið að verkinu. Hver einasta klukkustund sem stefnandi hafi unnið að verkinu sé skráð í tímaskýrslurnar. Komi þar fram hverjir unnu að verkinu, hvenær og við hvað hafi verið unnið. Nánar sundurliðar stefnandi reikning sinn þannig: Stefnandi telur að stefndu hafi ekki fært fram efnisleg rök gegn reikningi stefnanda eða borið brigður á það sem þar kemur fram. Ef stefndu vilja ekki kannast við þá samninga sem gerðir voru um verkið beri þeim samkvæmt almennum reglum kauparéttar að greiða stefnanda það verð sem upp sé sett enda teljist það ekki ósanngjarnt. Sú regla sæki stoð í grunnreglu 45. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 en gjalddagi reikningsins sé útgáfudagur hans, 28. febrúar 2003. Krafist sé dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laganna. Af hálfu stefndu er því aðallega haldið fram að samið hafi verið um einingarverð en ekki tímagjald. Þá gera stefndu þá kröfu að undirmatsgerð verði lögð til grundvallar niðurstöðu í málinu. III. Stefndu halda því fram að uppgjör eigi að fara fram samkvæmt magntölum en stefnandi krefst greiðslu samkvæmt vinnustundafjölda sem er byggður á tímaskýrslum og á reikningum vegna útlagðs kostnaðar. Með því að stefndu hafa ekki fært sönnur á að samið hafi verið um einingarverð verður málið dæmt svo sem eigi hafi verið fyrirfram samið um verkið. Verður málið því dæmt eftir grunnreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og kemur þá til skoðunar hvort reikningur stefnanda sé ósanngjarn miðað við eðli og umfang verksins. Til þess að skera úr um það hafa aðilar málsins aflað matsgerða, stefndu undirmatsgerðar og stefnandi yfirmatsgerðar. Efni þeirra er rakið hér að framan. Báðar matsgerðirnar fjalla um sömu matsatriði og er kostnaður sundurliðaður með svipuðum hætti í báðum matsgerðum. Samkvæmt 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 metur dómari sönnunargildi matsgerða. Að öllu jöfnu hlýtur sönnunargildi yfirmatsgerðar tveggja matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum, að vega þyngra við mat á sönnun en undirmatsgerð eins matsmanns, að því tilskyldu að ekki hafi verið sýnt fram á ágalla á henni. Í málinu er ekkert fram komið um að ekki hafi verið gætt réttra aðferða við mat hinna dómkvöddu yfirmatsmanna eða að niðurstaða þeirra hafi verið reist á röngum forsendum, hvorki að því er varðar mat þeirra á aðferðum við úrbætur né kostnað af þeim. Stefndu hafa ekki heldur lagt fram nein gögn sem hnekkt geta þessu mati. Yfirmatsgerð verður því lögð til grundvallar niðurstöðu í málinu. Ekki hefur annað komið fram en að yfirmatsgerðin taki til allra þátta í vinnu stefnanda og taki jafnframt til allra þeirra atriða er reikningur stefnanda er byggður á. Reikningur stefnanda er að fjárhæð 1.349.365 krónur en yfirmatsmenn telja verkið eiga að kosta 1.092.000 krónur. Reikningur stefnanda telst ósanngjarn að því leyti sem hann er hærri en yfirmat kveður á um. Það er einnig álit hinna sérfróðu meðdómsmanna að yfirmatsmenn hafi lagt rétt mat á verk stefnanda við umræddan sökkul. Krafa stefnanda verður því tekin til greina með 1.092.000 krónum. Stefndu hafa greitt inn á kröfuna 351.996 krónur og standa því eftir 740.004 krónur sem stefndu verða dæmd til að greiða stefnanda með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 580.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar stefnanda við öflun yfirmatsgerðar að fjárhæð 207.915 krónur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Bergmundi Ella Sigurðssyni húsasmíðameistara og Ragnari Ingimarssyni verkfræðingi. DÓMSORÐ: Stefndu, Sigurður Gíslason og Sólbjört Egilsdóttir, greiði stefnanda, Húsabyggingum ehf., in solidum 740.004 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. febrúar 2003 til greiðsludags og 580.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 557/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. ágúst 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 153/1999
Líkamstjón Skaðabætur Örorka
D slasaðist í skíðalyftu í eigu R. Við uppgjör bóta var ekki ágreiningur um bótaskyldu R en deilt var um kröfu D vegna tímabundins atvinnutjóns. D krafðist þess að heimilisstörf sín yrðu metin að jöfnu við störf utan heimilis en hún starfaði sem skrifstofumaður í hálfu starfi. Þar sem ákvæði skaðabótalaga um að verðmæti vinnu við heimilisstörf skuli lagt að jöfnu við launatekjur þótti ótvírætt og forsendum D við útreikning á höfuðstól kröfu sinnar hafði ekki verið mótmælt sérstaklega, var fallist á kröfu hennar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 1999. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.086.562 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. febrúar 1997 til 20. júní 1998, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmd til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysi af völdum skíðalyftu í Skálafelli 22. febrúar 1997. Vegna slyssins var áfrýjandi talin með öllu óvinnufær um eins árs skeið, en auk þess hlaut hún varanlega örorku og varanlegan miska. Vátryggingafélag stefnda greiddi áfrýjanda 26. maí 1998 bætur af þessum sökum ásamt þjáningabótum. Um bæturnar var ekki ágreiningur nema vegna tímabundins atvinnutjóns. Taldi vátryggingafélagið áfrýjanda eingöngu eiga að fá bætur í samræmi við vinnutekjur, sem hún fór á mis við á tólf mánaða tímabili frá slysdegi, en fyrir þann tíma vann hún í hálfu starfi utan heimilis. Áfrýjandi tók við bótunum með fyrirvara um að hún teldi sig eiga rétt til frekari bóta vegna tímabundins atvinnutjóns, þar sem hún hafi ekki getað sinnt heimilisstörfum eins og hún áður gerði á móti því hálfa starfi, sem hún hafði gegnt utan heimilis. Í málinu krefst áfrýjandi bóta þessu til samræmis, en um fjárhæð þeirra leggur hún til grundvallar þau laun, sem hún þáði fyrir hálft starf sitt utan heimilis á árinu 1996. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á áfrýjandi rétt á bótum fyrir tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. laganna vegna vinnu sinnar við heimilisstörf. Fjárhæð bóta vegna slíks tjóns á samkvæmt því, sem segir í fyrrnefnda lagaákvæðinu, að miðast við verðmæti þess háttar vinnu. Stefndi hefur hins vegar ekki sérstaklega mótmælt þeim forsendum, sem áfrýjandi leggur til grundvallar við útreikning á höfuðstól kröfu sinnar. Kröfu áfrýjanda um vexti hefur heldur ekki verið andmælt. Verða því dómkröfur áfrýjanda að fullu teknar til greina. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði áfrýjanda, Dóru Kristínu Sigurðardóttur, 1.086.562 krónur með 0,9% ársvöxtum frá 22. febrúar 1997 til 1. maí sama árs, 1% ársvöxtum frá þeim degi til 1. desember sama árs, 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. janúar 1998, 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars sama árs, 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí sama árs, 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 20. júní 1998, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 24. febrúar sl. er höfðað með stefnu birtri 25. september 1998. Stefnandi er Dóra Kristín Sigurðardóttir kt. 240259-5089, Urðarhæð 2, Garðabæ. Stefndi er Reykjavíkurborg kt. 530269-7609 Ráðhúsinu, Reykjavík vegna Íþrótta­ og tómstundaráðs Reykjavíkur kt. 521286-1569 Fríkirkjuvegi 11, Reykjavík. SJÓVÁ-ALMENNUM tryggingum h/f kt. 701288-1739 Kringlunni 5, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 1.086.562 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá slysdegi þann 22. febrúar 1997 til 20. júní 1998 og með vöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, með inniföldum áhrifum 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun skv. mati dómsins. Á hendur réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur í máli þessu enda enga kröfur gerðar á hendur honum. Málavextir Stefnandi var 37 ára gömul skrifstofustúlka í hálfu starfi og húsmóðir er hún, þann 22. febrúar 1997, varð fyrir slysi í Skálafelli, við skíðaiðkun. Slysið bar þannig að, að lyftustóll lenti á herðum hennar, hálsi og baki, er hún var að aðstoða barn, sem hafði fallið úr lyftustólnum efst, þar sem fara á úr honum. Starfsmaður stefnda, sem er við gæslu á staðnum, einmitt vegna hugsanlegra óhappa af þessu tagi, virðist ekki hafa tekið eftir óhappinu og stöðvaði því ekki lyftuna þegar í stað er barnið féll við það að fara úr henni. Lyftan gekk því áfram og rakst næsti stóll í stefnanda. Við slysið hlaut stefnandi áverka er leiddu til tímabundinnar og varanlegrar örorku. Þegar fyrirséð var að frekari læknismeðferð mundi ekki skila árangri fór stefnandi í örorkumat til Atla Þórs Ólasonar læknis. Í örorkumati Atla er m.a. komist að þeirri niðurstöðu að tímabundið atvinnutjón sé 100% í 12 mánuði og er því miðað við árslaun í kröfugerð. Í máli þessu er ekki ágreiningur milli aðila um málavexti eða bótaskyldu og fór fram uppgjör þann 26. maí 1998 á bótum fyrir varanlega örorku og því er réttargæslustefndi taldi að bæta ætti tímabundið tjón stefnanda með. Enginn ágreiningur er milli aðila um aðra þætti bótauppgjörsins, en bætur fyrir tímabundið tjón skv. 2. gr. skaðabótalaga. Við bótauppgjörið var því gerður fyrirvari af hálfu stefnanda, um frekari bætur fyrir tímabundið tjón. Ágreiningur aðila snýst um það hvaða tekjuviðmið skuli leggja til grundvallar við útreikning bóta fyrir tímabundið tjón stefnanda. Ágreiningurinn varðar það hvort reikna á út bætur fyrir tímabundið tjón miðað við þau laun, ein og sér, sem stefnandi hafði hjá vinnuveitanda sínum, eða hvort umreikna á launin miðað við að stefnandi hefði verið í fullu starfi þegar slysið bar að höndum. Mál þetta snúist þannig um það, hvort leggja eigi heimilisstörf að jöfnu við launað starf eða hvort alls ekki eigi neinar bætur að koma fyrir störf á heimili, eins og verið hafi afstaða stefnda/réttargæslustefnda við uppgjörið þann 26. maí 1998. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að auk þess sem hún hafi verið í hálfu starfi utan heimilis fyrir slysið hafi hún sinnt hefðbundnum heimilisstörfum. Eftir slysið hafi hún hvorki getað sinnt sinni launuðu vinnu né heimilisstörfum og því þurft að leita aðstoðar vina og vandamanna við heimilisstörf, auk þess sem þau hafi komið þyngra niður á maka hennar og börnum, sem séu þrjú, 5 ára, 7 ára og 14 ára. Með hliðsjón af þessu og ákvæði 3. mgr. l. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. greinargerð með því, telur stefnandi að tjón hennar sé ekki fullbætt með því að reikna bætur eingöngu út frá launum hennar fyrir hálft starf utan heimilis. Verði þannig, eins og krafist er í málinu, að umreikna laun hennar til fulls starfs til að leggja verðmæti vinnu við heimilisstörf að jöfnu við störf utan heimilis, eins og fram komi í lagaákvæðinu. Í 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga sé vísað til 2. gr., 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. skaðabótalaga. Fyrstnefnda ákvæðið, þ.e. 2. gr. skaðabótalaga, fjalli um bætur fyrir tímabundið tjón, en hin síðarnefndu varanlega örorku. Því sé ljóst að tilgangur laganna sé sá að sömu forsendur skuli lagðar til grundvallar við ákvörðun bóta fyrir tímabundna örorku og fyrir varanlega örorku. Þetta komi enn skýrar fram i greinargerð með lögunum, en í greinargerð með 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga segi orðrétt: "Ákvæði 3. mgr. um að verðmæti vinnu við heimilisstörf skuli leggja að jöfnu við launatekjur skiptir máli þegar ákveða skal bætur fyrir atvinnutjón skv. 2. gr. eða varanlega örorku tjónþola sem nýtir starfsgetu sína að verulegu leyti til annars en að afla vinnutekna." Í skaðabótalögunum sjálfum, svo og greinargerð með frumvarpi til þeirra, verði ekki séð að neinn greinarmunur sé gerður, að þessu leytinu til, annars vegar á bótum fyrir tímabundið tjón og hins vegar á bótum fyrir varanlega örorku. Þrátt fyrir þetta hafi stefndi/réttargæslustefndi, án nokkurs rökstuðnings, alfarið neitað að greiða bætur fyrir þann hluta tímabundins tjóns stefnanda sem snúi að störfum á heimili hennar. Nánari rökstuðning fyrir kröfu stefnanda sé að finna í bréfum lögmanns hennar til réttargæslustefnda dags. 20. og 22. maí 1998. Í síðarnefnda bréfinu sé gert það sáttaboð að endanlegt uppgjör fari fram með helmingi þeirrar fjárhæðar sem stefnt er fyrir í máli þessu, þ.e. að uppgjör fyrir störf á heimili fari fram miðað við helming þeirra tekna sem stefnandi hafði fyrir störf utan heimilisins. Boði þessu, sem sett hafi verið fram án nokkurrar viðurkenningar á réttmæti slíkrar skerðingar, hafi alfarið og án nokkurs rökstuðnings verið hafnað af hálfu stefnda/réttargæslustefnda. Þess sé þó rétt að geta, að starfsmaður réttargæslustefnda hafi tjáð lögmanni stefnanda, munnlega, að ástæða þess að ekki væri fallist á að bæta stefnanda tímabundið tjón hennar vegna heimilisstarfa væri sú að vátryggingafélögin hefðu tekið þá afstöðu að ekki beri að bæta slíkt tjón. Stefnandi bendir á að fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50 frá 1993 hafi verið venja að bæta heimavinnandi aðila tímabundna örorku með hliðsjón af útreikningi tryggingastærðfræðings, sem nánast undantekningarlaust hafi byggst á 75% af svokölluðum "Iðjutaxta". Ekkert í skaðabótalögunum frá 1993 bendi til að ætlunin hafi verið, með gildistöku laganna, að gera rétt þeirra sem falla í þennan flokk (hvort sem um er að ræða hlutastarf utan heimilis eða einungis heimilisstörf) svo miklu verri en áður var. Þvert á móti virðist það hafa verið tilgangur löggjafans, sbr. áðurgreint ákvæði 3. mgr. 1. gr. laganna, að rétta hlut þessa fólks frá því sem áður var. Þá vísar stefnandi til þess að með 8. gr. skaðabótalaga sé sérstaklega tekið á því hverjar bætur skuli greiða, vegna varanlegrar örorku, til þeirra sem séu heimavinnandi eða vinni ekki fyrir tekjum. Sé athyglisvert að velta því fyrir sér hver ástæða sé til að greiða bætur til slíkra aðila fyrir "fjárhagstjón" þegar það er varanlegt en ekki þegar það er tímabundið. Lögin taki á þessu, eins og fram komi hér að framan, á þann hátt að í 3. mgr. 1. gr. sé tekið fram að leggja skuli tekjur fyrir heimilisstörf að jöfnu við launatekjur. Krafa stefnanda í máli þessu sé í samræmi við þessi fyrirmæli laganna. Tekjur stefnanda fyrir hálft starf, utan heimilis, séu þekktar og óumdeildar, enda hafi verið gert upp miðað við ákveðnar forsendur fyrir varanlega örorku. Stefnandi krefst þess að gert sé upp við hana, miðað við sömu forsendur og tekjur, fyrir tímabundið tjón. Stefnandi krefst vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá slysdegi til 20. júní 1998 (kröfubréf var ritað 20. maí 1998) og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um að málskostnaðurinn hafi að geyma innifalin áhrif 24,5% virðisaukaskatts byggist á lögum um virðisaukaskatt, en stefnandi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og verði því vegna skaðleysissjónarmiða að hafa hliðsjón af skattinum, sem henni beri að greiða lögmanni sínum, þar sem lög um virðisaukaskatt leggi honum þá skyldu á herðar að innheimta skattinn af þjónustu sinni. Útreikningur stefnukröfu: Uppgjör það sem fram hefur farið vegna tímabundins tjóns var gert þannig að tekin voru full laun (fyrir 50% starf) vegna 1996, kr. 1.025.059,00. Við þau var bætt 6% lífeyrissjóðstilleggi vinnuveitanda, kr. 61.504,00. Frá voru síðan dregnar innborganir frá réttargæslustefnda, kr. 640.000,00 og laun frá vinnuveitanda, vegna slysaforfalla, þmt. 6% lífeyrissjóðstillegg, kr. 256.277,00. Eftirstöðvarnar hafi numið kr. 190.285,00 sem réttargæslustefndi greiddi við uppgjör aðila hinn 26. maí 1998. Ástæða þess að tekin séu laun fyrir heilt ár sé sú að skv. örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis sé tímabundið tjón talið vera 100% í 12 mánuði. Stefnandi telji hins vegar að rétt sé að miða uppgjör bóta vegna tímabundins tjóns við það að hún hefði verið í fullu starfi (í stað 50% starfs) alveg eins og gert var við uppgjör á varanlegu tjóni hennar, en við uppgjörið á varanlega tjóninu voru árslaunin 1996 auk 6% lífeyrissjóðstilleggs tvöfölduð og þannig miðað við reiknuð árslaun að fjárhæð kr. 2.050.118,00 auk 6% lífeyrissjóðstilleggs, kr. 123.007,00 eða samtals kr. 2.173.125,00. Stefnandi geri því kröfu um að uppgjör tímabundins tjóns fari þannig fram: Af hálfu stefndu segir að uppgjör hafi farið fram á tímabundinni örorku, sem taki mið af launum stefnanda þennan tíma miðað við 50% vinnu, en stefnandi hafi verið og sé í hálfdags vinnu hjá Tónmenntaskóla Reykjavíkur. Í máli þessu krefjist stefnandi viðbótarbóta við það uppgjör sem átti sér stað 26. maí 1998, en það hafi tekið mið af raunverulegum launum hennar (50%), og þar með rauntekjutapi þetta tiltekna tímabil. Byggi þessi krafa stefnanda á því að hana beri í þessu tilliti að meta með 100% vinnuframlag, þar sem hún hafi gegnt heimilisstörfum hinn helming dagsins. Sama regla eigi að gilda, hvort sem um sé að ræða tímabundna- eða varanlega örorku. Í máli þessu er ekki á því byggt að stefnandi hafi orðið fyrir útlögðum kostnaði vegna sérstaks kostnaðar við heimilisstörfin þetta tímabil, sem eigi rót sína að rekja til slyssins. Af greinargerð með 2. gr. frumvarps til skaðabótalaga komi skýrt fram að greinin eigi aðeins við um útgjöld vegna sérstakrar aðstoðar á heimili þegar maki slasist og sé þá eingöngu átt við útlagðan kostnað. Bætur vegna tímabundinnar örorku nái af eðlilegum ástæðum aðeins til sannanlegs fjárhagslegs tjóns sem tjónþoli verði fyrir á því tímabili sem tímabundna örorkan nái yfir. Að gefnu tilefni skuli nefnt að þegar varanleg örorka sé metin sé hins vegar tekið mið af fullu starfi (eins og gert hafi verið í uppgjöri við stefnanda), enda byggi hún á framtíðarmati á tjóni tjónþolans. Tímabundið örorkutjón nái aðeins til sannaðs rauntjóns. Uppgjör það sem fram hafi farið við stefnanda sé í samræmi við gildandi skaðabótarétt samkvæmt skaðabótalögum. Viðbótarkrafa stefnanda eigi sér enga lagastoð og beri því að hafna henni og taka kröfu stefnda til greina. Niðurstaða Ákvæði 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga vísar til þess að við mat á verðmæti vinnu við heimilisstörf skuli fara að reglum 2. gr, 2. mgr. 7. gr. og 8. gr. laganna. Í 2. gr. laganna er fjallað um tímabundið atvinnutjón og er hér á því byggt að bætur samkvæmt ákvæðinu séu ekki staðlaðar eins og á sér stað er hin síðarnefndu ákvæði taka til tilviksins heldur þurfi tjónþoli að sýna fram á tjón sitt á því tímabili sem ákvæðið tekur til. Í því tilviki sem hér er til úrlausnar gerði stefnandi það hvað snerti tap atvinnutekna eins og að framan greinir. Hins vegar er ekki sýnt fram á hvort hún hafi beðið tjón og þá hvert vegna vangetu til þess að stunda heimilisstörf á umræddu tímabili. Verður því ekki hjá því komist að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, skal sýkn af kröfum stefnanda, Dóru Kristínar Sigurðardóttur.
Mál nr. 217/2002
Kærumál Valdmörk Útlendingur Gjafsókn Frávísunarúrskurður staðfestur
Í máli sem H hafði höfðað á hendur íslenska ríkinu gerði hún m.a. þær varakröfur að hún skyldi fá hæli hér á landi af mannúðarástæðum og að hún fengi dvalarleyfi hérlendis. Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem þessum varakröfum H var vísað frá dómi á þeim grundvelli að sakarefni þessi væru undanþegin lögsögu dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. maí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2002, þar sem vísað var frá dómi annars vegar kröfu varnaraðila um að hún skuli fá hæli hér á landi af mannúðarástæðum og hins vegar kröfu hennar um að hún fái dvalarleyfi hérlendis. Öðrum frávísunarkröfum varnaraðila var hafnað. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og öllum frávísunarkröfum varnaraðila hafnað. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Varnaraðili krefst þess, að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Ekki eru skilyrði til að dæma gjafsóknarkostnað í þessum þætti málsins, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Málskostnaður í hérðaði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 9. þ.m., var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 8. ágúst 2001. Stefnandi er Hames Garniki Iskandaryan, f. 25. desember 1960. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda: Aðallega, að ógiltur verði úrskurður stefnda, dómsmálaráðherra, dags. 21. desember 2000, og dæmt að úrskurðu class=MsoNormal style='text-align:justify;text-indent:1.0cm;line-height: 150%'>Aðallega, að ógiltur verði úrskurður stefnda, dómsmálaráðherra, dr útlendingaeftirlitsins frá 3. nóvember 2000, verði felldur úr gildi og málinu vísað aftur til útlendingaeftirlitsins til löglegrar meðferðar og úrlausnar. Fyrsta varakrafa, að dæmt verði að stefnandi skuli fá hæli hér á landi af mannúðarástæðum. Önnur varakrafa, að stefnandi fái dvalarleyfi. Þriðja varakrafa, að tímabundið endurkomubann til Íslands verði fellt úr gildi. Fjórða varakrafa að viðurkennt verði að bannið nái ekki til annarra Norðurlanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi ríkissjóðs eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjafsókn í máli þessu með leyfi dómsmálaráðherra, dags. 21. ágúst 2001. Dómkröfur stefnda: Aðallega, að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti á dæmdan málskostnað. Frávísunarkrafa stefnda er hér til úrlausnar. Hinn 21. október 2000 kom stefnandi, sem er frá Armeníu, til Íslands með annari konu, Gohar Simoni Hayrapetyan, sem einnig er frá Armeníu. Þær komu með flugvél Flugleiða frá Arlanda flugvelli í Stokkhólmi. Við komu á Keflavíkurflugvöll framvísuðu þær stefnandi og Hamest Iskandaryan vegabréfum frá Armeníu með vegabréfsáritun til Íslands, útgefinni af sendiráði Íslands í Moskvu. Vegabréf stefnanda var nr. AE-0576274, útgefið í Armeníu með gildistíma frá 30. ágúst 2000 til 30. ágúst 2010. Samkvæmt umsókn stefnanda ætlaði hún að vera hér í sex daga. Að kvöldi 21. okt. 2000 voru stefnandi og stalla hennar handteknar. Voru þær þá skilríkjalausar. Daginn eftir báru þær stöllur við yfirheyrslu hjá lögreglu að þær hefðu fargað farseðlum sínum og vegabréfum til að komast hjá því að verða sendar heim. Lögreglan útvegaði þeim húsnæði og kynnti þeim reglur um vegabréfsáritanir, umsóknir um dvalar- og atvinnuleyfi og sagði þeim að mál þeirra yrðu send útlendingaeftirlitinu til afgreiðslu. Var þeim síðan sleppt um kl. 20:00 þann 22. okt. Þann 25. okt. 2000 leituðu stefnandi og ferðafélagi hennar til Rauða kross Íslands og kváðust óska eftir hæli á Íslandi. Hinn 3. nóv. 2000 kvað Útlendingaeftirlitið upp úrskurð þar sem beiðni stefnanda um pólitískt hæli hér á landi var hafnað. Jafnframt var úrskurðað að stefnanda skuli ekki veitt dvalarleyfi á Íslandi. Stefnandi skyldi verða á brott af Íslandi svo fljótt sem við yrði komið. Henni var bönnuð endurkoma til Ísland í þrjú ár frá og með framkvæmdardegi brottvísunar. Stefnandi kærði þennan úrskurð til dómsmálaráðuneytis sem staðfesti úrskurðinn 21. des. 2000. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að stefnandi eigi ekki lengur lögvarinna hagsmuna að gæta að fá leyst úr sakarefninu þar sem hún sé þegar farin úr landi og hinum umdeilda úrskurði hafi þegar verið fullnægt og stefnandi sé komin aftur til Armeníu. Þá sé stefnandi að fara fram á við dóminn með fyrstu og annarri varakröfu sinni að dómurinn veiti stefnanda hæli hér á landi eða dvalarleyfi. Þetta sé í andstöðu við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um hlutverk dómstóla. Um þessi tilgreindu atriði eigi stjónvöld fullnaðarúrskurðarvald og séu þeir aðilar sem veiti slík leyfi. Komist dómstólar að þeirri niðurstöðu að ákvörðun stjórnvalds sé ólögmæt geti þeir fellt hana úr gildi en taki yfirleitt ekki aðra ákvörðun í hennar stað. Af hálfu stefnanda var því haldið fram að stefnandi hefði lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðað hvort úrskurðurinn hafi verið í samræmi við lög. Úrskurðurinn sé tvíþættur. Stefnanda hafi verið vísað úr landi og henni hafi verið bönnuð endurkoma í þrjú ár. Konan fái ekki dvalarleyfi. Bannið nái til allra Norðurlandanna. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinum hnekkt þar sem hún geti hvorki komið hingað til lands né til annarra Norðurlanda. Það er hvorki hlutverk dómsins að veita hæli af mannúðarástæðum né dvalarleyfi. Það er í höndum stjórnvalda að veita slíkt. Ber því með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 að vísa frá dómi fyrstu og annarri varakröfu stefnanda. Í úrskurði útlendingaeftirlitsins frá 3. nóv. 2000 var stefnanda bönnuð endurkoma til Íslands í þrjú ár frá og með framkvæmdardegi brottvísunar, sem var 24. okt. 2001. Samkvæmt samningi Norðurlanda gildir bann þetta einnig á hinum Norðurlöndum. Þannig er stefnanda samkvæmt úrskurðinum óheimil koma hingað til lands og til annarra Norðurlanda allt til 24. okt. 2004. Verður því ekki á þá skoðun stefnda fallist að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr sakarefni málsins. Kröfu stefnda um frávísun aðalkröfu stefnanda og þriðju og fjórðu varakröfu er því hafnað. Ákvörðun um málskostnað vegna þessa þáttar málsins bíður efnisdóms í málinu. Úrskurðinn kveður upp Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Fyrstu og annari varakröfu stefnanda, Hames Garniki Iskandaryan, er vísað frá dómi. Öðrum frávísunarkröfum stefnda, íslenska ríkisins, er hafnað.
Mál nr. 370/2011
Kærumál Aðild Útivist Frávísunarúrskurður staðfestur
K höfðaði mál gegn Í og T. Í héraði varð útivist af hálfu Í við fyrirtöku málsins og var málið því dómtekið að því er hann varðaði, sbr. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var kröfum K á hendur Í vísað frá dómi af sjálfsdáðum, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að af kröfugerð K mætti ráða að kröfum hennar hefði einungis verið beint að T. Í stefnu væri ekki að finna skýringu á því hvers vegna Í væri stefnt við hlið T. Hæstiréttur taldi því aðild Í til varnar vanreifaða og staðfesti úrskurð héraðsdóms um að vísa kröfum K á hendur Í frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 6. júní 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2011, þar sem dómkröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hnekkt og héraðsdómara gert að kveða upp efnisdóm á hendur varnaraðila í málinu „í þeim búningi sem það var í við fyrirtöku þess 8. mars 2011 en til vara 9. maí 2011 og þrautavara 23. maí 2011.“ Til vara krefst hún þess að „málsmeðferð í héraði eftir 8. mars 2011 verði ómerkt og málinu heimvísað til nýrrar dómtöku og löglegrar meðferðar og dómsúrvinnslu og dæmt óháð greinargerð og öðrum afskiptum lögmanns Tryggingastofnunar ríkisins og í þeim búningi sem málið var í gegn kærða við fyrirtöku þess 8. mars 2011, en til vara við upphaf fyrirtöku 9. maí 2011 og vara vara við upphaf fyrirtöku 23. maí 2011.“ Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að „meðferð málsins í héraði verði ómerkt og því heimvísað í nýja meðferð.“ Þá krefst hún aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Í stefnu til héraðsdóms er málið sagt höfðað gegn Tryggingastofnun ríkisins, heilbrigðisráðuneyti, félags- og tryggingarmálaráðuneyti, fjármálaráðuneyti og íslenska ríkinu. Þykir mega miða við að málið hafi verið höfðað gegn tveimur lögaðilum, Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkinu. Fallist verður á þá niðurstöðu í hinum kærða úrskurði að þingsókn varnaraðila hafi fallið niður 8. mars 2011. Bar þá að fara með málið að því er hann varðar eftir 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Á dómþingi 23. maí 2011 var gerð svofelld bókun: „Dómari málsins upplýsti að hann hefði í hyggju að vísa dómkröfum stefnanda á hendur stefndu heilbrigðisráðuneytinu, félags- og tryggingarmálaráðuneytinu, fjármálaráðuneytinu, íslenska ríkinu og ríkissjóði frá dómi sökum vanreifunar að undangenginni dómtöku málsins á hendur sömu stefndu. Lögmönnum aðila var gefið tækifæri til að tjá sig um frávísunina.“ Að svo búnu fór fram munnlegur málflutningur um þetta að varnaraðila fjarstöddum, enda hafði þingsókn hans fallið niður. Ekki voru efni til að boða til sérstaks málflutnings um fyrrgreindar fyrirætlanir héraðsdóms, sbr. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, en í ákvæðinu felst að taka skuli mál til dóms eða eftir atvikum úrskurðar um frávísun í þeim búningi sem það er þegar þingsókn fellur niður. Héraðsdómi var hins vegar rétt að kveða upp hinn kærða úrskurð þegar eftir að þingsóknin féll niður, svo sem hann gerði, í stað þess að bíða málsmeðferðar um kröfu sóknaraðila gegn Tryggingastofnun ríkisins, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Verður ekki talið að nefndur annmarki á meðferð málsins leiði til ómerkingar hins kærða úrskurðar, enda var það sóknaraðila í sjálfu sér til hagsbóta að fá tækifæri til að tjá sig um fyrirætlanir héraðsdóms um að vísa kröfum hennar á hendur varnaraðila frá dómi. Eftir að þingsókn varnaraðila var fallin niður 8. mars 2011 gat hann ekki gert kröfur eða átt neina aðild að rekstri málsins. Gildir þetta líka um meðferð þess fyrir Hæstarétti. Koma því kröfur hans og málflutningur ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Í málinu er einungis til endurskoðunar hvort héraðsdómi hafi verið rétt að vísa kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila af sjálfsdáðum frá dómi svo sem hann gerði. II Sóknaraðili byggir málsókn sína á því að Tryggingastofnun ríkisins hafi brotið á henni rétt sem hún hafi að lögum átt til greiðslu heimilisuppbótar, sbr. lög nr. 118/1993 um félagslega aðstoð og lög nr. 117/1993 um almannatryggingar, nú nr. 100/2007. Þrátt fyrir að kveðast höfða málið á hendur fyrrgreindum aðilum eru dómkröfur í stefnu orðaðar svo að „stefnda verði dæmt“ til að greiða stefnukröfurnar og þola viðurkenningu á bótaskyldu vegna tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir. Er svo að skilja á þessu að kröfum sóknaraðila hafi einungis verið beint að Tryggingastofnun ríkisins, þó að varnaraðild væri tilgreind með þeim hætti sem að framan greinir. Í stefnunni er ekki að finna skýringu á því hvers vegna íslenska ríkinu sé stefnt við hlið Tryggingastofnunar ríkisins. Síðast nefnd stofnun fullnægir skilyrðum til að eiga sjálfstæða aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Með því að sóknaraðili hefur ekki fært fram sérstök rök fyrir því að varnaraðili þurfi að eiga aðild að málinu við hlið Tryggingastofnunar ríkisins til varnar gegn kröfum hennar telst aðild varnaraðila vanreifuð, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. janúar 1997 í máli nr. 290/1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 350. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfum sóknaraðila, Kristrúnar Grétarsdóttur, á hendur varnaraðila, íslenska ríkinu, er vísað frá héraðsdómi.
Mál nr. 90/2009
Börn Forsjá Umgengni
M og K deildu um forsjá dóttur sinnar. Barnaverndarnefnd hafði fjarlægt telpuna af heimili K vegna vímuefnaneyslu og óreglu hennar og hafði M verið falin bráðabirgðaforsjá með telpunni. Niðurstaða héraðsdóms var byggð á ítarlegri skýrslu sálfræðings, þar sem fram kom að K þyrfti á langvarandi meðferð að halda til að vinna bug á fíkniefnaneyslu sinni. Var talið að þar sem ekki hefði verið sýnt fram á að aðstæður K hefðu breyst til batnaðar frá því að úrskurður um bráðabirgðaforsjá var kveðinn upp yrði að telja barninu fyrir bestu að M fengi forsjá hennar til frambúðar. Var því fallist á kröfu hans í málinu um að honum yrði falin forsjá telpunnar. Var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. febrúar 2009 og krefst þess að sér verði dæmd forsjá dóttur aðila, A, og stefnda gert að greiða frá uppsögu dóms í málinu einfalt meðlag með henni til fullnaðs 18 ára aldurs. Hver sem úrslit málsins verða krefst áfrýjandi þess að ákveðið verði hvernig umgengni við barnið verði háttað. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni var veitt í héraði. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 15. desember sl., er höfðað 24. október 2006 af M, [...],[...] gegn K, [...], Reykjavík. Stefnda krefst þess að kröfum stefnanda verði hafnað og að henni verði dæmd forsjá barnsins. Þá er gerð krafa um greiðslu meðlags og að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Loks er krafist málskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 15. júní 2007, var stefnanda falin forsjá A til bráðabirgða. Hafnað var kröfu um að kveða á um inntak umgengnisréttar. Málavextir eru þeir að samband málsaðila stóð yfir, með hléum, frá ársbyrjun 2001 til ágústmánaðar 2003. Voru þau í sambúð á þessu tímabili en sambúðin var ekki skráð. Hinn 16. maí 2003 eignuðust þau dótturina A. Fór stefnda með forsjá barnsins. Í upphafi sambands þeirra áttu bæði við vandamál að stríða vegna neyslu áfengis og kannabisefna. Liggur fyrir að stefnandi hlaut nokkra dóma vegna slagsmála og meðferðar fíkniefna. Stefnandi kveðst hafa snúið við blaðinu eftir að hann eignaðist dótturina og sé nú reglusamur og eigi ekki við fíkniefnavandamál að stríða. Í byrjun júlí árið 2005 leitaði stefnandi til barnaverndaryfirvalda þar sem hann hafði áhyggjur af velferð dóttur sinnar í umsjá stefndu, sem var í vímuefnaneyslu. Í apríl 2007 fékk stefnandi barnið til sín eftir að Barnaverndarnefnd hafði fjarlægt barnið af heimili stefndu vegna vímuefnaneyslu og óreglu hennar. Í júní 2007 var stefnanda falin forsjá A til bráðabirgða með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Báðir aðilar telja barninu betur borgið í sinni umsjá og krefjast forsjár þess. Að beiðni stefndu var dómkvaddur matsmaður til þess að meta forsjárhæfni aðila o.fl. Var Ása Guðmundsdóttir sálfræðingur dómkvödd sem matsmaður og var matsgerðin lögð fram í málinu 30. október sl. Matsgerð Ásu er mjög ítarleg. Er þar rakin saga málsaðila hvors um sig, sameiginleg saga þeirra og gerð grein fyrir aðstæðum þeirra eftir að þau skildu að skiptum. Þá er gerð grein fyrir viðhorfum þeirra til forsjár og umgengni við barnið og heimsókn matsmanns á heimili þeirra. Gerð er grein fyrir þeim sálfræðilegu prófum sem lögð voru fyrir málsaðila og niðurstöðum þeirra o.fl. Í samantekt um stefndu segir m.a í matsgerð að stefnda sé 26 ára gömul með lága meðalgreind. Í orði hafi hún getu til að nota rökhugsun við úrlausnir vandamála og verkefna en á borði gæti hún átt erfitt með að skilja orsakasamhengi hluta og meta félagslegar aðstæður. Hún eigi nokkuð auðvelt með að tjá sig en sé fljót að fara í vörn og afneiti jafnvel minnstu yfirsjónum. Hún sýni tilhneigingu til viðkvæmni gagnvart hegðun annarra, tortryggni og ásakana en réttlætinga og afneitunar á eigin hegðun. Því gæti mikils ósamræmis í frásögnum hennar annars vegar og því sem komi fram í gögnum málsins hins vegar. Sökum lítils sjálfsstyrks virðist stefnda hafa takmörkuð úrræði til að takast á við vandamál og kröfur daglegs lífs og höndla félagslegar aðstæður. Vinnusaga hennar sé stopul og hún hafi ekki verið félagslega virk. Stefnda upplifi sterka þörf fyrir að vera samvistum við dóttur sína og þyki tilefnislaust og óskiljanlegt að hún hafi verið tekin frá sér. Hún taki ekki ábyrgð á aðstæðum þeim er leitt hafa til afskipta lögreglu og Barnaverndarnefndar af henni og barni hennar en skrifar það á stefnanda, sem hún telur að vilji gera sér erfitt fyrir. Hún virðist nokkuð meðvituð um ýmsa þætti er skipta máli varðandi uppeldi og aðbúnað barna, einkum hvað varðar tilfinningalegar og líkamlegar þarfir. Henni hafi hins vegar ekki tekist að tryggja öryggi telpunnar og stöðugleika í umhverfi hennar. Samkvæmt málsgögnum hafi hún glímt við vímuefnafíkn frá unglingsárum og margoft lent á bráðaþjónustu vegna ofskammts lyfja og fíkniefnaneyslu, sjálfsvígshótana og tengdra vandamála en ekki auðnast að nýta sér meðferð, þrátt fyrir endurteknar tilraunir og eindregnar ráðleggingar vegna lifrarbólgu og vegna afskipta Barnaverndarnefndar. Leiða megi líkur að því að hvatvísi og tortryggni sem séu birtingarmynd persónuleikaröskunar torveldi meðferð. Hún virðist föst í vítahring vanlíðunar vegna þróunar mála varðandi barnið og tregðu gagnvart því að taka leiðsögn og snúa málum í betra horf. Í samantekt um föður segir að hann sé 32 ára, mjög vel gefinn, með góða dómgreind og ágæta hæfni til rökhugsunar. Hann sé laus við alvarlegt þunglyndi og kvíða og ekkert í svörum og úrlausnum hans bendi til geðrænna eða vefrænna truflana. Hann sýni væga tilhneigingu til að afneita óþægilegum hugsunum, réttlæta sig og gera lítið úr vandamálum. Góður sjálfsstyrkur og góð rökhæfni bendi til að hann hafi raunhæft sjálfsmat og eigi að hafa getu til að mæta kröfum dagslegs lífs. Hann mælist með mjög góða foreldrahæfni en flutningur vegna vinnu og skóla hafi valdið óstöðugleika í ytri aðbúnaði telpunnar. Hann hyggist setjast að á [...] þar sem hann sinni ábyrgðarstöðu í fyrirtæki fjölskyldunnar og eins vilji hann skapa stöðugleika í kringum barnið. Í umfjöllun sinni um það hvort það samrýmist betur hagsmunum barnsins að forsjá hennar verði hjá föður eða móður segir svo: „Telpan var tekin frá móður sinni fyrir hálfu öðru ári og henni komið fyrir í umsjá föður. Ástæðurnar voru vímuefnaneysla móður og óregla í kringum hana. Hún hefur verið hjá föður síðan og var honum dæmd bráðabirgðaforsjá þann 15. júní sama ár. Eins og kemur fram í gögnum málsins virðist móðirin að einhverju leyti gera sér grein fyrir því hvar vandinn liggur og hefur leitað meðferðar við vímuefnavanda sínum, en ekki tekist að komast af stað í þá vinnu sem það krefst að ná bata. Að losna frá vímuefnavanda og afleiðingum hans sé langt ferli og ef um persónuleikaröskun er einnig að ræða krefst það fagmannlegrar langtímameðferðar. Móðirin þráir að fá barnið til sín aftur og virðist föst í vítahring vanlíðunar vegna þeirra stefnu sem mál þetta hefur tekið, en á sama tíma virðist hún treg til að taka leiðsögn til að snúa málum í betra horf og óraunsæ varðandi það sem hún þarf að gera til að það takist. Óraunsæ varðandi það hvað hún þarf að gera til þess og föst í vítahring vanlíðunar vegna þróunar mála varðandi barnið og tregðu gagnvart því að taka leiðsögn til að snúa málum í betra horf. Að svo stöddu verður því ekki séð að forsendur séu fyrir að breyta forsjánni.“ Um aðstæður sínar í dag bar stefnandi fyrir dómi að hann búi á [...] þar sem hann stundi atvinnu, en hann er framkvæmdastjóri í [...]verksmiðju sem er fjölskyldufyrirtæki. Hann kveðst vera í námi í viðskiptafræðum í Háskólanum í Reykjavík og eiga fjóra áfanga eftir áður en hann lýkur því. Hann sé að fara að flytja inn í raðhús á [...] sem sé í nágrenni við leikskóla A og einnig í nágrenni grunnskóla sem hún komi til með að sækja. Hann hyggur á sambúð með unnustu sinni sem á tveggja ára gamlan son. Samband hennar við telpuna sé mjög gott. Hann kvaðst hafa gott og mikið samband við fjölskyldu sína sem býr á [...]. Þá hafi hann algerlega hætt fíkniefnaneyslu eftir að dóttir hans fæddist. Umgengni stefndu við telpuna sé hagað í samráði við föður stefndu og sé umgengni oftast á hálfsmánaðar fresti. Sé barnið aldrei yfir nótt hjá móður í umgengni. Telur stefnandi það ekki hægt eins og er. Telur hann ástand stefndu í dag ekki gott og sé hún í slagtogi við óæskilegt fólk sem barnið hafi ekki gott af að vera nálægt. Stefnda bar fyrir dómi að hún væri ekki í neyslu og væri að taka sig á. Hún væri búin að vera edrú í tvo mánuði. Hún hafi verið í meðferð í Hlaðgerðarkoti í haust í um það bil viku. Kveðst hún stunda fundi og samkomur. Stefnda kvaðst hafa farið í sína fyrstu meðferð vegna fíkniefnaneyslu þegar hún var 17 ára og hafi farið mörgum sinnum síðan. Lengsti tími án fíkniefna hafi verið þegar hún gekk með barnið. Telur hún umgengni sína við barnið ekki vera nógu oft og fari hún algerlega eftir höfði stefnanda. Stuðningsaðilar hennar séu faðir hennar og móðir. Kveðst hún algerlega hafa farið í rúst eftir að A fór frá henni. Aðspurð um dóm sem nýlega hefði fallið vegna atvika er áttu sér stað í Litlu kaffistofunni og stefnda tengdist, kvaðst hún hafa hlotið 16 mánaða dóm en honum hefði verið áfrýjað. Bar hún að þegar þetta gerðist hafi hún farið með manni þangað og hefði hún verið í annarlegu ástandi. Fram hefur komið að meðan málsaðilar voru í sambúð neytti stefnandi vímuefna. Hann kveðst hafa hætt neyslu á árinu 2003. Ekkert í gögnum málsins eða því sem fram hefur komið fyrir dómi bendir til annars en þessi fullyrðing stefnanda eigi við rök að styðjast. Stefnandi hefur farið með forsjá A til bráðabirgða frá 15. júní 2007. Samkvæmt matsgerð og gögnum máls liggur ekki annað fyrir en að honum hafi farist vel úr hendi að annast dóttur sína og sjá fyrir öllum hennar þörfum. Hefur ekki annað komið fram en að barninu líði vel hjá föður sínum. Stefnda á við illvígan sjúkdóm að etja sem er fíkniefnaneysla. Hefur hún neytt fíkniefna frá 17 ára aldri. Samkvæmt gögnum málsins höfðu barnaverndaryfirvöld ítrekuð afskipti af henni og barni hennar, þegar hún hafði forsjá þess. Hefur þessi neysla stefndu og haft í för með sér afbrot. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 23. október sl. var stefnda dæmd til 16 mánaða fangavistar vegna þátttöku í ráni. Kveðst hún hafa áfrýjað þeim dómi. Að áliti matsmanns þarf stefnda á langvarandi meðferð að halda til þess að vinna bug á sjúkdómi sínum. Samkvæmt því sem fram hefur komið hefur henni ekki enn sem komið er auðnast að nýta sér þær meðferðir sem standa til boða. Liggur ekki fyrir að stefnda sé í meðferð eða hyggi á slíkt. Ekki hefur verið sýnt fram á að aðstæður stefndu hafi breyst til batnaðar frá því að úrskurður um bráðabirgðaforsjá var kveðinn upp. Verður að telja að það sé barninu fyrir bestu fái stefnandi forsjá hennar til frambúðar. Er því fallist á kröfu hans í málinu um að honum verði falin forsjá A. Stefnda krefst þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær forsjá barnsins. Fram er komið að stefnandi og faðir stefndu hafa haft samráð um umgengni stefndu við barn sitt. Hefur stefnda hitt dóttur sína um það bil hálfsmánaðarlega hjá föður stefndu. Hefur þetta fyrirkomulag virkað vel eftir því sem best verður séð. Með hliðsjón af aðstæðum stefndu, eins og þær hafa birst í máli þessu, þykir ekki sýnt fram á hún geti fullkomlega tryggt öryggi telpunnar fái hún fasta umgengni við hana. Verður því að hafna kröfu stefndu um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar við telpuna í dómi þessum. Í ljósi framfærsluskyldu foreldris gagnvart barni sínu ber að fallast á kröfu stefnanda um að stefndu verði gert að greiða meðlag með barninu frá dómsuppkvaðningu til fullnaðs 18 ára aldurs þess. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefnandi, M, skal fara með forsjá A, kt. [...]. Stefnda, K, greiði einfalt meðlag með telpunni frá 2. febrúar 2009 til 18 ára aldurs hennar. Hafnað er kröfu stefndu, K, um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 4/2010
Umboð Skaðabótaskylda innan samninga Gjafsókn
I krafðist skaðabóta úr hendi G vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir af hennar völdum. Málsatvik voru með þeim hætti að G hafði með höndum fjárreiður fyrir S, föður I, frá árinu 2000 allt fram að andláti hans 17. janúar 2004. Höfðaði I, eini erfingi S, mál þetta gegn G eftir að bókhaldsrannsókn á fjárhaldi G fyrir hinn látna leiddi í ljós að verulegum fjármunum af fé hins látna hafði verið ráðstafað í þágu annarra aðila án skýringa. Í dómi Hæstaréttar segir að G hafi annast átölulaust matarinnkaup og greiðslu á reikningum fyrir S árin 2000 til 2003. S hafi ekki veitt G skriflegt umboð fyrr en 30. desember 2002 en að heimild sú sem lá til grundvallar umboðsmennsku G fyrir þann tíma hafi verið athafnaleysi S, sem jafna megi til löggernings. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að G yrði að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á að henni hafi verið heimilt að ráðstafa því fé í eigin þágu eða fjölskyldu sinnar. Þá var kröfu G um lækkun á kröfu I hafnað með vísan til meginreglu þess efnis að umboðsmanni beri að standa umbjóðanda sínum skil á erindum sem hann rekur fyrir hann í skjóli umboðs. Var aðalkrafa I því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason dómstjóri. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. mars 2010. Hún krefst þess aðallega að kröfum aðaláfrýjanda um frávísun og ómerkingu verði hafnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða 5.458.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 27. júní 2007 til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms. Hún krefst í báðum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Sigurður Guðmundsson, faðir gagnáfrýjanda, lést 17. janúar 2004. Gagnáfrýjandi fékk leyfi til einkaskipta 16. febrúar 2004 og lauk skiptum 18. mars 2005. Var þá bókuð sú athugasemd að við bókhaldsrannsókn á fjárhaldi þriðja aðila fyrir hinn látna tímabilið 1. janúar 2001 til andlátsdags hefði komið í ljós að verulegum fjármunum af fé hins látna hefði verið ráðstafað í þágu annarra aðila án skýringa. Hefði verið óskað lögreglurannsóknar á fjárhaldi fyrir hinn látna og yrði gerð bótakrafa í því máli fyrir hönd dánarbúsins eða erfingja ef tilefni gæfist til. Gagnáfrýjandi er eini erfingi Sigurðar Guðmundssonar. Er hún samkvæmt því réttur aðili málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 2000, bls. 2835 í dómasafni réttarins það ár, í mál nr. 142/2000. Krafa aðaláfrýjanda um frávísun málsins verður ekki tekin til greina enda er málið nægilega reifað svo dómur verði á það lagður. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á verulega annmarka á héraðsdómi verður krafa gagnáfrýjanda um ómerkingu heldur ekki tekin til greina. II Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður staðfest sú niðurstaða hans að þrátt fyrir að Sigurður Guðmundsson hafi verið haldinn geðklofa hafi ekki verið sýnt fram á að hann hafi verið ófær um að bera skynbragð á fjárhagslegar ráðstafanir sínar. Þá liggur fyrir að Sigurður Guðmundsson var fjárráða alla tíð frá fjárræðisaldri. Gagnáfrýjandi byggir á því að aðaláfrýjanda hafi verið óheimilt að nýta fjármuni föður hennar í eigin þágu samkvæmt þeirri heimild sem aðaláfrýjandi hafði frá honum til að greiða reikninga fyrir hann og annast innkaup. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína á reglum um skaðabótaskyldu innan samninga. Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að hún hafi haft heimild frá Sigurði til að taka út peninga af reikningi hans. Í skýrslu aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að eftir lát móður Sigurðar hefði hann beðið hana að sjá um matarinnkaup og að greiða alla reikninga í banka fyrir sig. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að aðaláfrýjandi hafi ekki haft aðra heimild frá Sigurði en ráðin verði af því umboði sem hann undirritaði 30. desember 2002. Fyrir liggur að Sigurður veitti aðaláfrýjanda ekki skriflegt umboð fyrr en 30. desember 2002 en þar segir: „Ég undirritaður Sigurður Guðmundsson kt. ... veiti hér með Guðrúnu Björgu Tómasdóttur kt. ... fullt umboð til að annast fjárreiður mínar í Landsbankanum.“ Ekki er til að dreifa öðrum skjölum í málinu þar sem Sigurður veitti aðaláfrýjanda heimild til úttekta af bankareikningi hans. Á hinn bóginn liggur fyrir að aðalafrýjandi annaðist átölulaust matarinnkaup svo og greiðslu á reikningum fyrir Sigurð árin 2000 til 2003 út af bankareikningi hans. Telja verður að heimild sú, sem lá til grundvallar umboðsmennsku aðaláfrýjanda, þar til Sigurður veitti henni skriflegt umboð, hafi verið athafnaleysi hans, sem jafna megi til löggernings. Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjandi verði að bera hallan af því að hafa ekki sýnt fram á að henni hafi verið heimilt að ráðstafa því fé í eigin þágu eða fjölskyldu sinnar, sem krafa gagnáfrýjanda byggir á, enda var aðaláfrýjanda í lófa lagið að afla sér nauðsynlegra sannana þar að lútandi frá Sigurði. Með vísan til forsendna héraðsdóms er jafnframt staðfest sú niðurstaða hans að samtals sé um að ræða 8.255.607 krónur sem aðaláfrýjandi hafi þannig ráðstafað heimildarlaust af fjármunum Sigurðar Guðmundssonar. Aðaláfrýjandi hefur stutt kröfu sína um lækkun á kröfu gagnáfrýjanda þeim rökum, að mikið af þeim fjármunum, sem hún hafi tekið út af reikningi Sigurðar, hafi runnið til hans, bæði í formi peninga og til greiðslu á ýmsum kostnaði hans. Gagnáfrýjandi hefur fallist á að draga megi 2.796.912 krónur frá framangreindri fjárhæð og því er krafa hennar í málinu að aðaláfrýjanda beri að greiða 5.458.695 krónur. Aðaláfrýjandi telur aftur á móti að lækka beri þá fjárhæð verulega þar sem framfærsla Sigurðar hafi numið mun hærri fjárhæð. Aðilar málsins deila um hvorum þeirra standi nær að færa sönnur á hver kostnaður hafi verið af framfærslu Sigurðar Guðmundssonar árin 2000 til 2003. Sú meginregla gildir að umboðsmanni ber að standa umbjóðanda sínum skil á erindum sem hann rekur fyrir hann í skjóli umboðs, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1999, bls. 1817 í dómsafni réttarins það ár, í máli nr. 406/1998. Með viðtöku og vörslu fjármuna í eigu Sigurðar fylgdi því skylda fyrir aðaláfrýjanda til að gera grein fyrir ráðstöfun þeirra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1993, bls. 2119 í dómasafni réttarins það ár, í máli nr. 61/1990. Það stendur því aðaláfrýjanda næst að sýna fram á að frádráttur vegna framfærslu Sigurðar Guðmundssonar hafi numið hærri fjárhæð en byggt er á af hálfu gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjanda hefur ekki tekist sú sönnun og verður því krafa gagnáfrýjanda tekin til greina, svo og krafa hennar um dráttarvexti. Eftir þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjanda með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmd til að greiða málskostnað í héraði og Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsókn var ekki áfrýjað til Hæstaréttar og stendur það því óraskað. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Guðrún Björg Tómasdóttir, greiði gagnáfrýjanda, Ingibjörgu Sigurðardóttur, 5.458.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 27. júní 2007 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði 600.000 krónur í málkostnað í héraði er renni í ríkissjóð. Þá greiði aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað er óraskað.
Mál nr. 392/2008
Lausafjárkaup Umboð Umsýsluviðskipti Aðild
K ehf. gerði skriflegt tilboð, fyrir hönd umbjóðanda, til Þ ehf. um sölu tiltekinna veiðiheimilda. Þ ehf. samþykkti tilboðið samdægurs. Greiddi það fyrir hluta veiðiheimildanna, en S ehf., eigandi þeirra, stefndi því til greiðslu á því sem eftir stóð. Ekki var talið unnt að líta svo á að tilboðið hafi borið svo ótvírætt með sér að K ehf. kæmi þar fram í skjóli umboðs að Þ ehf. gæti talist hafa með samþykki þess orðið bundinn af samningi við annan en K ehf., sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ekki var deilt um það í málinu að K ehf. hafði milligöngu fyrir S ehf. Var K ehf. því í stöðu umsýslumanns í þessum viðskiptum. Eftir óskráðum reglum fjármunaréttar um umsýsluviðskipti bakaði Þ ehf. sér skuldbindingu við umsýslumanninn með samþykki tilboðsins, en ekki gagnvart S ehf. sem umsýsluveitanda. Var talið að S ehf. gæti ekki á þessum grunni einum sótt greiðslu úr hendi Þ ehf. og var Þ ehf. því sýknað, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2008 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda. Til vara krefst áfrýjandi að krafan verði lækkuð og beri fyrst dráttarvexti frá uppsögu dóms í málinu, auk þess sem dæmt verði að stefnda „beri að afhenda 25% aflahlutdeildar í Skagafjarðarrækju gegn greiðslu samkvæmt dómsorði“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gerði Kvóta- og skipasalan ehf. skriflegt tilboð 5. mars 2007, sem beint var til áfrýjanda. Í upphafi þess kom fram að sá fyrrnefndi væri tilboðsgjafi „f.h. umbjóðanda“, en þessa umbjóðanda var ekki getið þar að öðru leyti. Í framhaldi af þessu sagði eftirfarandi: „Tilboðsgjafi gefur sölutilboð á eftirfarandi aflahlutdeild og aflamarki sem tilboðsgjafi er eigandi af“. Þessar veiðiheimildir voru nánar tiltekin aflahlutdeild í þorski og skötusel ásamt tilgreindu óveiddu aflamarki í þorski, en að auki 25% aflahlutdeild í svonefndri Skagafjarðarrækju. Án þess að frekari skýringar væru færðar fyrir því í tilboðinu var síðastgreindri aflahlutdeild lýst með því að í henni fælist tiltekið aflamark í fjórum fisktegundum og væri um að ræða „bætur“. Fyrir liggur í málinu að þetta hafi stafað af því að engar innfjarðarrækjuveiðar munu hafa verið stundaðar á fiskveiðiárinu 2005 til 2006, meðal annars á Skagafirði, og hafi þess í stað verið úthlutað á næsta fiskveiðiári tilteknu aflamarki til báta, sem höfðu hlutdeild í innfjarðarrækju þar. Samkvæmt tilboðinu gafst áfrýjanda kostur á að kaupa þessar veiðiheimildir fyrir 215.976.576 krónur, sem greiðast ættu á tiltekinn bankareikning Kvóta- og skipasölunnar ehf. Áfrýjandi samþykkti þetta tilboð samdægurs. Óumdeilt er í málinu að stefndi var eigandi þeirra veiðiheimilda, sem framangreint tilboð tók til, en jafnframt að áfrýjanda hafi ekki verið um það kunnugt þegar hann samþykkti tilboðið. Með yfirlýsingu dagsettri 5. mars 2007 veitti stefndi Kvóta- og skipasölunni ehf. „fullt og ótakmarkað umboð til að undirrita og samþykkja“ tilboð til áfrýjanda um sölu á aflahlutdeild og aflamarki fyrir samtals 215.976.576 krónur, allt eins og fram kæmi í tölvupóstsendingu stefnda sama dag. Fram hefur verið lögð mynd af hluta skjals, þar sem fram kemur dagsetningin 13. mars 2007, en að öðru leyti er þar að sjá sömu tilgreiningu á aflahlutdeild og aflamarki og getið var í tilboðinu til áfrýjanda 5. sama mánaðar, svo og sundurliðun áðurnefndrar fjárhæðar á hvern þátt veiðiheimildanna, meðal annars samtals 84.884.940 krónur vegna þeirra sem tengdust Skagafjarðarrækju. Ekki verður annað séð en að óumdeilt sé að þessar upplýsingar stafi frá stefnda og hafi búið að baki tilboðinu frá 5. mars 2007, þar á meðal um sundurliðun á verðmæti einstakra veiðiheimilda. Samkvæmt skýrslu fyrirsvarsmanns áfrýjanda fyrir héraðsdómi fékk hann þetta gagn í hendur frá Kvóta- og skipasölunni ehf. tveimur eða þremur dögum eftir samþykki tilboðsins. Áfrýjandi kveðst eftir samþykki tilboðsins hafa leitað lánafyrirgreiðslu vegna kaupanna hjá viðskiptabanka, en þar hafi verið hafnað erindi hans að því leyti, sem það varðaði kaupverð veiðiheimilda í tengslum við Skagafjarðarrækju. Í framhaldi af því virðist áfrýjandi hafa greitt til Kvóta- og skipasölunnar ehf. 19. og 23. mars 2007 kaupverð annarra veiðiheimilda en þeirra, sem tengdust Skagafjarðarrækju, en það nam 84.884.940 krónum. Aðrar veiðiheimildir, sem tilboðið frá 5. mars 2007 tók til, hafa verið framseldar áfrýjanda og eru kaupin á þeim ekki til umfjöllunar í málinu. Stefndi leitar á hinn bóginn dóms um skyldu áfrýjanda til að inna af hendi kaupverð veiðiheimilda, sem tengjast Skagafjarðarrækju, en að teknu tilliti til afsláttar, sem stefndi bauð fram af því verði undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi, krefst hann greiðslu á 73.442.470 krónum ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði. II Í tilboði Kvóta- og skipasölunnar ehf. til áfrýjanda 5. mars 2007 um sölu á veiðiheimildum var þess getið eins og áður greinir að sá fyrrnefndi væri „tilboðsgjafi ... f.h. umbjóðanda“. Í framhaldi af því var á hinn bóginn tekið fram að „tilboðsgjafi er eigandi“ veiðiheimildanna, sem boðnar voru til sölu. Um „umbjóðanda“ Kvóta- og skipasölunnar ehf. var hvergi rætt að öðru leyti í tilboðinu og var ætlast til að áfrýjandi innti af hendi kaupverð með greiðslu inn á tiltekinn bankareikning félagsins. Að þessu virtu er ekki unnt að líta þannig á að tilboðið hafi borið svo ótvírætt með sér að Kvóta- og skipasalan ehf. kæmi þar fram í skjóli umboðs að áfrýjandi geti talist hafa með samþykki þess orðið bundinn af samningi við annan en félagið, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um það er á hinn bóginn ekki deilt í málinu að Kvóta- og skipasalan ehf. hafði í þessum efnum milligöngu fyrir stefnda, sem í raun var eigandi veiðiheimildanna. Af þessu leiðir að félagið verður að teljast hafa verið í stöðu umsýslumanns í þessum viðskiptum. Eftir óskráðum reglum fjármunaréttar um umsýsluviðskipti bakaði áfrýjandi sér skuldbindingu við umsýslumanninn með samþykki tilboðsins 5. mars 2007, en ekki gagnvart stefnda sem umsýsluveitanda. Sökum þessa getur stefndi ekki á þessum grunni einum sótt greiðslu úr hendi áfrýjanda til efnda á samningnum, sem komst á með framangreindum hætti. Verður því að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Þórsberg ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Skarfakletts ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2008. Mál þetta, sem tekið var til dóms 21. apríl sl., var þingfest 28. júní 2007. Stefnandi er Skarfaklettur ehf., Tungulandi 1, Tálknafirði. Stefndi er Þórsberg ehf., Strandgötu 25, Tálknafirði. Í þinghaldi 21. apríl 2008, var gerð breyting á dómkröfum stefnanda sem er í samræmi við framangreinda bókun eftirfarandi: Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 73.442.470 krónur, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2007 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda. Í aðalkröfu er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, samanber 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991. Til vara krefst stefndi þess að dómari gæti að því, samanber 1. tölulið 111. gr. laga nr. 91/1991, að dómkrafa stefnanda er í raun þess efnis að stefnandi og stefndi efni sölutilboð, samkvæmt efni sölutilboðsins. Samkvæmt sölutilboði verður stefndi ekki dæmdur til þess að greiða stefnanda peninga, nema gegn afhendingu (færslu) stefnanda á 25% Skagafjarðarrækju, inn á bát er stefndi tilgreinir. Þá er gerð krafa til þess í varakröfu að vextir reiknist ekki á dómkröfu stefnanda fyrr en frá dómsuppsögu, með vísan til 2. ml. 7. gr. laga nr. 38/2001. Í varakröfu er þess krafist að hvor málsaðila verði látinn bera sinn kostnað af málinu samanber 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsatvik. Mál þetta snýst um sölutilboð sem undirritað er af Árna Guðmundssyni vegna ,,Kvóta-og skipasölunnar ehf., f.h. umbjóðanda“ og fyrirsvarsmanni stefnda, Guðjóni Indriðasyni. Tilboðið er dagsett 5. mars 2007 og samkvæmt því lagði stefnandi fram blöndu af aflaheimildum af bátum sínum. Nánar tiltekið var um að ræða aflahlutdeild í þorski 0.0150367%, úthlutað magn 23.256 og óveitt aflamark 129.696, skötusel 0.9740321%, úthlutað magn 26.322, Skagafjarðarrækju 25% hlutdeild í úthlutun, þorski (bætur), úthlutað magn 35.252, ýsu (bætur) úthlutað magn 19.265, ufsa (bætur), úthlutað magn 15.869, steinbít (bætur), úthlutað magn 2.565. Kaupverðið var 215.975.576 krónur sem greiðast skyldi inn á reikning Kvóta- og skipasölunnar ehf., þegar tilflutningur aflaheimildanna hjá Fiskistofu hefði farið fram. Stefnandi kveður að aflaheimildir hafi síðan verið fluttar af bátum sínum, m.s. Arney HU-36 (2102) og ein aflahlutdeild af m.s. Silla SU-152, yfir á bát stefnda, m.s. Kóp BA-175 (1063). Stefndi greiddi Kvóta- og skipasölunni ehf. 10.000.000 krónur 19. mars 2007 og síðan aftur 23. mars 2007, 117.058.273 krónur, eða alls 127.058.273 krónur af kaupverði. Voru þá ógreiddar af kaupverði 88.613.306 krónur, en af þeim áttu 4.033.363 krónur að renna til Kvóta- og skipasölunnar ehf. í söluþóknun. Átti Kvóta- og skipasalan ehf. að sjá um að koma greiðslu til stefnda um leið og aflaheimildir hefðu verið færðar á milli báta. Viðskiptabanki stefnanda, Landsbanki Íslands, sendi tölvuskeyti til Kvóta- og skipasölunnar 13. apríl 2007 og ítrekaði að enn væru ógreiddar 88.613.306 krónur af kaupverðinu. Fiskistofa staðfesti flutning 25% aflahlutdeildar í Skagafjarðarrækju 16. apríl 2007, en flutning á öðrum aflahlutdeildum hafði Fiskistofa staðfest áður. Stefndi sendi bréf til Fiskistofu 18. apríl 2007, þar sem hann tilkynnti að flutningur aflaheimilda vegna Skagafjarðarrækju hefði farið fram án vitneskju fyrirsvarsmanns stefnda. Var í bréfinu farið fram á af hálfu stefnda að aflahlutdeildarfærslan yrði bakfærð án tafar. Með bréfi Fiskistofu 22. maí 2007 var stefnanda tilkynnt um kröfu stefnda um bakfærslu á aflahlutdeild í Skagafjarðarrækju og gefinn frestur til 1. júní 2007 til að gera athugasemdir við það. Mótmælti lögmaður stefnda ofangreindri bakfærslu, eins og fram kemur í ódagsettu, framlögðu bréfi lögmanns hans. Fiskistofa tók ákvörðun um að afturkalla tilflutning af framangreindri Skagafjarðarrækju frá Arney HU-36 til Kóps BA-175 og var aflahlutdeildin færð að nýju á Arney HU-36. Bakfærslan fór fram 1. júní 2007. Ágreiningur málsins snýst um efndir á samningi þeim sem aðilar gerðu, hvort stefnandi sé réttur aðili að málinu, og hvort skilyrði séu til að víkja samningnum til hliðar í heild eða að hluta með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur Theódór Erlingsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, Guðjón Indriðason, fyrirsvarsmaður stefnda, Árni S. Guðmundsson, Anna Sigurðardóttir og Theódór Siemsen Sigurbergsson. Kvaðst Theódór vera útgerðarmaður og hafi hann falið Kvóta- og skipasölunni ehf. að selja fyrir sig aflamark og aflaheimildir í þorski, skötusel og Skagafjarðarrækju. Hann kvaðst ekki hafa hitt kaupandann, fyrirsvarsmann stefnda, en frétt daginn eftir að sölutilboð var undirritað hver hann væri. Hann kvaðst aldrei hafa fengið upplýsingar um að kaupandi vildi hætta við kaupin. Hann kvað eiganda aflaheimilda Skagafjarðarrækju hafa verið Skarfaklett ehf. á þeim tíma er tilboð var undirritað. Fyrirsvarsmaður stefnda, Guðjón Indriðason útgerðarmaður, kvaðst oft hafa átt viðskipti við Kvóta- og skipasöluna ehf., áður en til viðskipta þeirra var stofnað sem mál þetta er sprottið af. Hafi hann fyrst og fremst verið að horfa til aflamarks í þorski, er hann skrifaði undir sölutilboð og hafi viðskiptabanki hans samþykkt að lána fyrir kaupverðinu að frátöldum aflaheimildum í Skagafjarðarrækju. Hann hafi því farið til Árna Guðmundssonar hjá Kvóta- og skipasölunni ehf. og boðist til að hætta við kaupin, þar sem hann fengi ekki fyrirgreiðslu hjá viðskiptabanka sínum. Hann kvaðst hafa treyst Árna fyrir þessu máli og hafi hann skrifað í ,,fávitaskap og blindni“ undir sölutilboð. Hann kvaðst ekki hafa vitað fyrr en 2-3 vikum eftir undirritun sölutilboðsins hver seljandi aflaheimildanna væri. Árni S. Guðmundsson kvað fyrirsvarsmann stefnanda, Theódór, hafa beðið sig að selja fyrir sig kvóta í þorski, skötusel og rækju. Hann hafi látið fyrirsvarsmann stefnda, Guðjón, vita að hann væri að fá inn, m.a. þorskkvóta og hafi Guðjón komið til hans á skrifstofuna og samþykkt að kaupa. Við undirritun sölutilboðs hafi fyrirsvarsmaður stefnda ekki vitað hver var seljandi kvótans. Það hafi hins vegar verið sama dag eða daginn eftir sem fyrirsvarsmaður stefnda hafi fengið það upplýst. Hann kvað Guðjón margoft hafa átt viðskipti við Kvóta- og skipasöluna ehf. áður en þessi kaup áttu sér stað. Vitnið kvað að eitthvað hafi verið rætt um verðlagningu á rækjunni áður en sölutilboðið var undirritað. Vitnið kvað það ekki hafa komið fram af hálfu Guðjóns að hann vildi rifta þessum kaupum. Vitnið kvaðst hafa verið með umboð frá Skarfakletti ehf. til að annast þessa sölu og að söluumboð frá fyrirsvarsmanni stefnanda til Kvóta- og skipasölunnar ehf. hafi legið fyrir þegar sölutilboð var undirritað. Hann hafi skýrt fyrirsvarsmanni Skarfakletts ehf. frá því að erfiðleikar væru við að efna sölutilboðið af hálfu stefnda. Vitnið kvað engar blekkingar hafa verið hafðar í frammi við kaupin. Ekki þykir þörf á að rekja vitnaframburð annarra vitna fyrir dóminum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Þrátt fyrir að stefnandi hafi bent Fiskistofu á þessi ósannindi stefnda og lagt áherslu á að einhliða yfirlýsing annars aðilans í viðskiptum rifti ekki tvíhliða löggerningi um kaup, hafi Fiskistofa í engu sinnt því og bakfært aflahlutadeild í Skagafjarðarrækjunni Leggi stefnandi sérstaka áherslu á að 25% aflahlutdeildin í Skagafjarðarrækjunni standi stefnda til boða, láti hann af andstöðu sinni við að taka við þessum aflaheimildum, enda hafi hann keypt þessar aflaheimildir. Stefnandi byggir má1 sitt á þeirri meginreglu samningaréttar, að samninga skuli halda, ,,pacta sunt servanda.“ Einnig byggir stefnandi á þeirri reglu, sem fram komi í 1. mgr. 52. gr. kaupalaga nr. 50/2000 þess efnis, að seljandi geti haldið fast við kaup og krafið kaupandann um greiðslu alls kaupverðsins, sem stefnandi og geri. Þá bendir stefnandi á að stefndi geti ekki rift lögmætum kaupum, þótt hann telji að hluti þeirra hafi verið of dýru verði keyptur og seljandi hlutarins vilji ekki gefa honum afslátt af kaupverði. Fái slíkur skilningur ekki staðist, þ.e að samninga þurfi ekki að halda. Af hálfu stefnda hafi kaupin á aflaheimildunum ekki verið bundin neinum fyrirvara eða skilyrðum. Þá hafi forvígismaður stefnda verið þrautreyndur útgerðarmaður og hafði oft áður átt í viðskiptum með aflaheimildir. Hafi því verið jafnræði með aðilum. Við gerð kaupsamnings um aflaheimildir hafi báðir aðilar tekið áhættu vegna þeirrar þróunar mála, sem verða kynni varðandi verðlagningu aflaheimilda. Eftir að kaupin hafi átt sér stað hafi verð á aflaheimildum hækkað á öðrum tegundum en á Skagafjarðarrækjunni. Hafi stefndi notið góðs af heim hækkunum. Almennt sanngirnismat dugi ekki til riftunar hluta kaupa stefnda á aflaheimildunum. Telji stefndi sig hafa keypt aflahlutdeildina í Skagafjarðarrækjunni of háu verði, verði kaupunum ekki rift af þeim ástæðum, frekar en í öllum þeim tilvikum öðrum, þegar slíkt kunni að eiga sér stað. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða kaupalaga nr. 50/2000, einkum 1. mgr. 52. gr., samningalaga nr. 7/1936 og þeirrar grundvallarreglu samningaréttar, að samninga skuli halda. Stefndi kveðst, líkt og margir íslenskir útgerðarmenn, hafa til margra ára átt viðskipti við Kvóta- og skipasöluna ehf. við kaup, sölu og leigu á veiðiheimildum. Hafi forsvarsmaður Kvóta- og skipasölunnar ehf. þekkt til þess að stefndi vildi leigja aflamark í þorski fyrir skip sín. Sölumaður Kvóta- og skipasölunnar ehf. hafi tilkynnt forsvarsmanni stefnda, fyrstu daga marsmánaðar 2007, að stefndi gæti leigt aflamark í þorski, í svipuðu magni og stefndi hafði óskað eftir, en því aflamarki fylgdi aflahlutdeild í skötusel svo og 25% aflahlutdeild i Skagafjarðarrækju. Ekki hafi verið getið um hver væri eigandi þessara veiðiréttinda, en Kvóta- og skipasalan ehf. hafi annast sölu og verðmat þeirra veiðiréttindi sem voru til sölu. Stefndi hafi þekkt til verðlagningar aflahlutdeilda í þorski og skötusel, svo og til verðlagningar á aflamarki á þorski. Varðandi verð aflahlutdeildar í Skagafjarðarrækju hafi framkvæmdastjóri stefnda treyst verðmati Árna Guðmundssonar, eiganda Kvóta- og skipasölunnar ehf., sem verið hafi umsýsluaðili sölunnar. Varðandi kröfu um sýknu vegna aðildarskorts stefnanda vísar stefndi til þess að hann hafi átti viðskipti við Kvóta- og skipasöluna ehf. 5. mars 2007, sem gert hafi stefnda sölutilboð á veiðiheimildum, eins og fram komi í dómskjali 3. Við undirritun stefnda undir sölutilboð, sem tilboðshafi, hafi hann ekki vitað hver umbjóðandi Kvóta- og skipasölunnar ehf. var. Stefndi þekki ekki þá samninga, sem í gildi hafi verið milli stefnanda og eða Silla ehf. og Kvóta- og skipasölunnar ehf. Veiðiheimildir, (þorskur, skötuselur og Skagafjarðarrækja), hafi verið afhentar stefnda, án þess að kauptilboð, kaupsamningur og eða afsal hafi verið undirrituð milli stefnanda og stefnda. Enginn samningur sé milli stefnanda og stefnda. Hann hafi verið óþarfur, þar sem stefnandi og fyrirtækið Silli ehf. annars vegar og hins vegar umsýsluaðilinn, Kvóta- og skipasalan ehf. hafi gert með sér munnlegan eða skriflegan samning, um umsýslusölu Kvóta- og skipasölunnar ehf. á veiðiheimildum. Algengt sé að gera slíka samninga við sölu lausafjár, þar sem Kvóta- og skipasalan ehf., sem umsýsluaðili, skuldbindi sig til þess að annast sölu veiðiheimilda, í eigu stefnanda og Silla ehf. Þá megi sjá að aflahlutdeild í þorski, sem stefnda hafi verið afhent hafi verið flutt af bátnum Silla SU-152, en sá bátur hafi við afhendingu aflahlutdeildar verið í eigu Silla ehf. Þá hafi aflahlutdeild verið flutt af bátnum Arney HU-36, skipaskrárnúmer 2102, en eigandi þess báts sé stefnandi. Stefndi viti ekki hvort stefnandi, eða Silli ehf., hafi átt í viðskiptum við Kvóta- og skipasöluna ehf., enda breyti sú vitneskja engu fyrir hann, þar sem hann átti í viðskiptum við Kvóta- og skipasöluna ehf., sem er umsýsluaðili viðskipta. Þá gerir stefndi þá kröfu að þeim hluta samþykkts sölutilboðs sem varði sölu og afhendingu á aflahlutdeild á Skagafjarðarrækju, gegn greiðslu stefnda á 84.884.940 krónur verði vikið til hliðar. Samkvæmt dómskjali númer 26 hafi stefnandi keypt alla hluti/hlutabréf í einkahlutafélaginu Mánarnir ehf. 23. febrúar 2007. Samkvæmt 2. grein þess samnings hafi einu eignir félagsins verið Skagafjarðarrækja og aflamark í þorski 35.114 kg. Engar skuldir hafi fylgt félaginu. Söluverð allra hluta smærri einkahlutafélaga eins og félagsins Mánanna ehf., sem hafi yfir að ráða veiðiréttindum og engum öðrum eignum eða réttindum, reiknist út frá verðmati veiðiheimilda félagsins. Í stað þess að selja veiðiheimildirnar sjálfar hafi allir hlutir einkahlutafélagsins verið seldir. Það hafi verið gert vegna skattalegs hagæðis seljanda, en breyti kaupanda engu. Kaupverð stefnanda 23. febrúar 2007 hafi verið 62.000.000 króna. Þar af hafi verðmæti aflamarks í þorski verið um 5.774.848 krónur. Engin óvissa hafi verið um söluverð þorskaflamarks, þar sem viðskipti með þorskaflamark séu í verulegu magni hvern virkan dag ársins. Samkvæmt því sé kaupverð stefnanda á Skagafjarðarrækju 23. febrúar 2007, 56.225.152 krónur (62.000.000 krónur að frádregnum 5.774.848 krónum). Samkvæmt dómskjali númer 28, séu veiðiheimildir sem stefnda hafi verið boðnar til sölu af Kvóta- og skipasölunni ehf., með sölutilboði dagsettu 5. mars 2007, metnar á 215.976.576 krónur, þar af hafi Skagafjarðarrækja verið metin á 84.884.940 krónur. Umsýsluaðili og eða stefnandi hafi hækkað verð á Skagafjarðarrækju úr 56.225.152 krónum í 84.884.940 krónur. Hækkun hafi numið 28.659.788 krónum, eða sem nemi rúmlega 50% hækkun, á tímabilinu frá 23. febrúar 2007 til 5. mars 2007. Stefnandi og/eða Kvóta- og skipasalan ehf. hafi þekkt til kaupa stefnanda frá 23. febrúar 2007 auk þess sem Kvóta- og skipasölunni ehf. hafi verið ljóst að stefndi leitaði eftir leigu á aflamarki í þorski. Kvóta- og skipasalan ehf. hafi komið fram fyrir hönd stefnanda, en það fyrirtæki hafði aflað sér trausts forsvarmanns stefnda, með fyrri viðskiptum. Söluverð aflahlutdeilda í algengum fisktegundum og leiguverð aflamarks, algengra kvótabundinna fisktegunda, sé verð sem mótist á markaði, vegna umtalsverðra viðskipta. Fyrirtæki, sem annist þessi viðskipti, haldi skrá um markaðsverð, auk þess sem Fiskistofa fylgist með og birti á heimasíðu Fiskistofu, leiguverð fisktegunda. Bætur vegna skerðingar á leyfilegum heildarafla innfjarðarrækju í Skagafirði, séu framseljanleg réttindi. Þar sem réttindin séu framseljanleg séu þau metin til peninga við eigendaskipti. Hins vegar séu viðskipti með Skagafjarðarrækju ekki skráð á kvótamarkaði og framsal réttinda fátíð. Í viðskiptum við löggilta fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, eins og Kvóta- og skipasöluna ehf., geri stefndi kröfu til þess að umsýsluaðili liðsinni kaupanda jafnt og seljanda, og gæti þess að veita kaupanda þær upplýsingar, sem kaupandi hafi ekki vitneskju um og geti ekki aflað sér vitneskju um, og varði söluna. Um lagarök vísar stefndi til III. kafla laga nr. 7/1936, aðallega 36. gr. Þá vísar stefndi til laga nr. 99/2004, einkum leiðbeinandi ákvæða 14. og 15. gr. laganna, samanber einnig 8. gr. reglugerðar nr. 939/2004. Þá vísar stefndi til 248. gr. laga nr. 19/1940. Stefndi bendir á til stuðnings varakröfu sinni að dómari verði að gæta að því, sbr. 1. tölulið 111. gr. laga 91/1991, að dómkrafa stefnanda sé í raun þess efnis að stefnandi og stefndi efni sölutilboð samkvæmt efni sölutilboðsins. Samkvæmt sölutilboði verði stefndi ekki dæmdur til þess að greiða stefnanda peninga, nema gegn afhendingu (færslu) stefnanda á 25% Skagafjarðarækju, inn á bát er stefndi tilgreini. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefnda um sýknu, er gerð krafa til þess að samhliða greiðslu stefnda fari fram afhending stefnanda á 25% Skagafjarðarækju, en afhending aflahlutdeilda, eins og 25% aflahlutdeildar í Skagafjarðarrækju, sé háð skilyrðum, sem tengist þeim sem framselji aflahlutdeild. Stefndi hefur krafist þess, verði hann dæmdur til greiðslu stefnufjárhæðar, að samhliða greiðslu stefnda fari fram afhending stefnanda á 25% Skagafjarðarrækju. Stefnandi lýsir því yfir í stefnu að 25% aflahlutdeild í Skagafjarðarrækju standi stefnanda til boða, enda hafi hann keypt þær aflaheimildir. Stefndi verður samkvæmt framangreindu dæmdur til að greiða stefnanda 73.442.470 krónur, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2007 til greiðsludags, gegn afhendingu stefnanda á 25% aflahlutdeild í Skagafjarðarrækju. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 greiði stefndi stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Þórsberg ehf., greiði stefnanda, Skarfakletti ehf., 73.442.470 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2007 til greiðsludags, gegn afhendingu stefnanda á 25% aflahlutdeild í Skagafjarðarrækju. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur málskostnað.
Mál nr. 401/2004
Fasteignakaup Galli Matsgerð Tómlæti Óskipt ábyrgð
H krafðist afsláttar af kaupverði íbúðar sem hún hafði keypt af BJ og BK vegna fúa í burðarvirki hennar og útveggjum. Talið var að H hefði mátt treysta því að forsvaranlega hefði verið staðið að viðgerðum og endurbótum á húsinu þegar það var á sínum tíma klætt og einangrað að utan. Hefði því ekki verið tilefni til þess að hún gripi til sérstakra ráðstafana til að kanna ástand útveggja og burðarvirkis hússins undir klæðningunni en lýsing á eigninni í söluyfirliti hafði ekki gefið sérstakt tilefni til slíkrar skoðunar. Var eignin því talin hafa verið gölluð við kaupin í skilningi kauparéttar þannig að H hefði öðlast rétt til afsláttar af kaupverði hennar. Ekki var fallist á að H hefði firrt sig rétti til að hafa uppi kröfur vegna galla á eigninni með kostnaðaruppgjöri eða fyrirvaralausri áritun á afsal sama dag, enda yrði að leggja til grundvallar að hún hefði ekki orðið vör við gallana fyrr en rúmlega tveimur árum eftir kaupin. Hafði H gert BJ og BK þá viðvart og boðað að hún myndi hafa uppi kröfur af því tilefni. Þá var ekki var talið að krafa H væri fallin niður vegna tómlætis, enda þótt óþarfur dráttur hefði orðið á frekari aðgerðum af hennar hálfu til að halda fram rétti sínum, en tæpt ár leið frá því að BJ og BK brugðust við tilkynningu H um gallana þar til hún beiddist dómkvaðningar matsmanns og aftur sextán mánuðir frá því að matsgerð lá fyrir þar til mál var höfðað. Var BJ og BK gert að greiða H 650.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 1. október 2004. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefnda keypti íbúð á neðri hæð hússins nr. 62 við Kópavogsbraut í Kópavogi með kaupsamningi 6. október 1998. Var hinn seldi eignarhluti 66,67% af heildareigninni. Kaupverð var 7.000.000 krónur og eignin afhent 1. desember 1998. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst stefnda áður en kaupin gerðust hafa kynnt sér söluyfirlit um eignina og skoðað hana tvívegis ásamt sambúðarmanni sínum. Í söluyfirlitinu kemur fram að húsið sé timburhús byggt 1950, „forskallað“ og klætt að utan með áli eða stáli. Í reit sem ætlaður er fyrir galla kemur fram að þeir séu engir, sem sölumönnum fasteignasölunnar sé kunnugt um. Meðal þess, sem kemur fram í nánari lýsingu eignarinnar í yfirlitinu er að hús og þak eigi „að vera í góðu standi að sögn seljenda.“ Skömmu eftir afhendingu eignarinnar taldi stefnda sig verða vara við galla á henni. Hún gerði með bréfi í febrúar 1999 kröfu til lækkunar kaupverðs vegna fimm nánar tiltekinna atriða, sem áfrýjendur höfnuðu bréflega um hæl. Afsal var gefið út 1. september 1999. Sama dag fór fram svonefnt kostnaðaruppgjör milli aðila. Var þá tekið fram að aðilar væru sammála um að hér væri „um fullnaðaruppgjör að ræða og að hvorugur aðili hafi kröfur á hendur hinum“ vegna ætlaðra galla sem fram hafi komið í áðurnefndum bréfaskiptum. Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi kom í ljós mikill fúi í fótstykkjum, stoðum og borðaklæðningu útveggja hússins er stefnda hugðist breyta íbúðinni í febrúar 2001. Stefnda fékk mág sinn, sem er byggingatæknifræðingur, til að gera skýrslu um skemmdirnar og sendi áfrýjendum hana með bréfi 23. febrúar 2001. Í bréfinu tilkynnti hún jafnframt að hún myndi vegna þessa hafa uppi kröfur um skaðabætur, afslátt eða jafnvel riftun og boðaði dómkvaðningu matsmanns. Áfrýjendur höfnuðu þessum kröfum með bréfi 2. mars 2001. Stefnda beiddist dómkvaðningar matsmanns 20. febrúar 2002 og var maður dómkvaddur til verksins 15. mars sama ár. Efni matsgerðarinnar 8. ágúst 2002 er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnda hafi kynnt áfrýjendum niðurstöðu matsgerðarinnar eða gert kröfur á hendur þeim á grundvelli hennar fyrr en með höfðun þessa máls fyrir héraðsdómi, en málið var þingfest 17. desember 2003. II. Fyrir héraðsdómi reisti stefnda kröfu sína í fyrsta lagi á því að áfrýjendur bæru skaðabótaábyrgð vegna þeirra galla sem komið hefðu í ljós á hinni seldu eign vegna fúa í burðarvirki hennar og útveggjum en að því frágengnu ætti hún rétt til afsláttar af kaupverði eignarinnar af þessum sökum. Fyrir Hæstarétti hefur stefnda fallið frá þeirri málsástæðu að hún eigi kröfu til skaðabóta úr hendi áfrýjenda og reisir nú kröfu sína einungis á því að hún eigi rétt til afsláttar. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi komst matsmaður að þeirri niðurstöðu að fúi væri útbreiddur í veggjum neðri hæðar hússins, fótreimar væru sundurmorknar, sem og neðri hluti stoða. Burðarþol hússins væri því verulega skert. Matsmaður taldi að fúi hafi byrjað að myndast í húsinu fljótlega eftir að það var „forskallað“ og hafi ágerst með tímanum. Langt væri síðan fúinn hafi verið orðinn svo útbreiddur og langt genginn að hluti útveggja hafi verið nær ónýtur. Taldi hann „að þeir sem unnu við endurbætur á húsinu m.a. klæðningu utanhúss og klæðningar innanhúss hafi óhjákvæmilega orðið varir við skemmdir í útveggjum og hluti aðgerða þeirra hafi beinlínis falist í að taka á skemmdunum þó með þeim hætti að ekki væri um fullnaðarviðgerð að ræða.“ Ekki er í ljós leitt hvenær umræddar viðgerðir og endurbætur voru framkvæmdar en ágreiningslaust er að það var áður en áfrýjendur eignuðust eignarhlutann á árinu 1995. Í hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, er tekið undir þá skoðun matsmanns að vatn og raki hafi verið búinn að vera lengi í tréklæðningu hússins og burðarviki þess þegar húsið var klætt að utan og að „rétt viðgerð“ hefði verið að ganga úr skugga um hvar fúi væri farinn að myndast og setja nýtt í stað þess sem fúið var áður en húsið var einangrað og klætt að utan. III. Það var mat héraðsdóms að ekki verði séð að stefnda hefði átt að verða umræddra galla vör við venjulega skoðun. Hin selda fasteign var tæplega fimmtíu ára gamalt timburhús. Gera verður kröfur til þess að kaupendur slíkra húsa kynni sér ástand þeirra vandlega. Þrátt fyrir það verður að telja að stefnda hafi mátt treysta því að forsvaranlega hafi verið staðið að viðgerðum og endurbótum á húsinu þegar það var á sínum tíma klætt og einangrað að utan. Því hafi ekki verið tilefni til þess að hún gripi til sérstakra ráðstafana til að kanna ástand útveggja og burðarvirkis hússins undir klæðningunni. Er þá einnig til þess að líta að lýsing á eigninni í söluyfirliti gaf ekki sérstakt tilefni til slíkrar skoðunar. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið telst hin selda fasteign hafa verið gölluð við kaupin í skilningi kauparéttar þannig að stefnda hafi öðlast rétt til afsláttar af kaupverði hennar. Ekki verður fallist á það með áfrýjendum að stefnda hafi firrt sig rétti til að hafa uppi kröfur vegna galla á eigninni með fyrrgreindu kostnaðaruppgjöri 1. september 1999 eða fyrirvaralausri áritun á afsal sama dag, enda verður að leggja til grundvallar að hún hafi ekki orðið vör við galla þá sem um er deilt í máli þessu fyrr en í febrúar 2001. Er hún varð þeirra vör gerði hún, eins og að framan er rakið, áfrýjendum viðvart um umfang þeirra og eðli og boðaði að hún myndi hafa uppi kröfur af því tilefni. Ekki verður talið að krafa hennar sé niður fallin vegna tómlætis, enda þótt óþarfur dráttur hafi orðið á frekari aðgerðum af hennar hálfu til að halda fram rétti sínum, en tæpt ár leið frá því að áfrýjendur brugðust við tilkynningu stefndu um gallana þar til hún beiddist dómkvaðningar matsmanns og aftur sextán mánuðir frá því að matsgerð lá fyrir þar til mál var höfðað. Í matsbeiðni var þess óskað að annars vegar yrði metinn kostnaður við úrbætur á göllum á húseigninni og hins vegar hvert söluverð hennar hefði átt að vera að teknu tilliti til gallanna miðað við að umsamið verð hennar hafi verið markaðsverð ógallaðrar eignar. Matsmaður varð við fyrri óskinni og mat með hefðbundnum hætti kostnað við að bæta úr göllunum. Sá þáttur matsgerðarinnar er tekinn upp í hinum áfrýjaða dómi. Niðurstaða hennar er sú að kostnaður við úrbætur á göllum á sameign hússins sé samtals 3.286.000 krónur, en við úrbætur á séreign stefndu 18.000 krónur, hvort tveggja miðað við verðlag í ágúst 2002. Matsmaður mat hins vegar ekki afslátt vegna gallanna, svo sem um var beðið, en mat þess í stað viðgerðarkostnaðinn á ný miðað við áætlaðan endingartíma einstakra byggingarhluta. Taldi hann þannig metinn viðgerðarkostnað nema samtals 1.187.000 krónum fyrir húsið í heild. Við ákvörðun á fjárhæð afsláttar verður tekið mið af kostnaði við úrbætur samkvæmt matinu enda er ekki við annað að styðjast í þeim efnum. Verður miðað við mat á viðgerðarkostnaði eftir hinni hefðbundnu aðferð. Kostnaður við leigu á íbúð meðan á viðgerð stendur kemur ekki til álita við ákvörðun á fjárhæð afsláttar. Að teknu tilliti til þess sem og þess að 60% af virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað fæst endurgreiddur úr ríkissjóði telst viðgerðarkostnaður á sameign 2.746.574 krónur en á séreign stefndu 14.851 króna. Þegar tillit er tekið til eignarhlutdeildar stefndu og kostnaðurinn færður til verðlags á kaupdegi miðað við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar telst hann samtals nema 1.535.369 kónum. Vegna aldurs hússins verður loks að færa þannig metna kostnaðarliði verulega niður. Að gættu því sem að framan greinir telst afsláttur til handa stefndu hæfilega metinn 650.000 krónur. Fyrir héraðsdómi krafðist stefnda þess að áfrýjendur yrðu dæmd óskipt til greiðslu umkrafinnar fjárhæðar. Í dómsorði héraðsdóms, sem ekki hefur verið gagnáfrýjað, eru áfrýjendur dæmd til greiðslu án þess að tekið sé fram hvernig greiðsluskyldu þeirra skuli háttað að þessu leyti. Við þessar aðstæður verða áfrýjendur hér fyrir dómi ekki dæmd til sameiginlegrar greiðslu kröfunnar. Áfrýjendur verða samkvæmt framansögðu dæmd til að greiða stefndu 650.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Borgþór Jónasson og Brynja Kristjánsdóttir, greiði stefndu, Helgu Hrönn Þórsdóttur, 650.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. desember 2003 til greiðsludags. Áfrýjendur greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. júlí 2004. Stefnandi í málinu er Helga Hrönn Þórisdóttir, kt. [...], Kópa­vogsbraut 62, Kópavogi en stefndu eru Borgþór Jónasson, kt. [...] og Brynja Kristjánsdóttir, kt. [...], bæði til heimilis að Hrauntungu 57, Kópavogi. Umboðsmaður stefnanda er Þorvaldur Jóhannesson hdl., en umboðsmaður stefndu er Óskar Sigurðsson hdl. I. Dómkröfur. 1. Stefnandi krefst þess að stefndu verð dæmd in solidum til að greiða stefnanda kt. 2.208.667, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verð­tryggingu nr. 38/2001 frá 17. desember 2003 til greiðsludags. Þá er krafist matskostnaðar að meðtöldum öllum málskostnaði að skaðlausu að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti á þann hluta málskostnaðar sem sé virðisaukaskattsskyld lögmannsþóknun. 2. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar sam­kvæmt framlögum málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til greiðsluskyldu virðis­aukaskatts á málflutningsþóknun, en til vara er ess krafist að fjárkröfur í stefnu verði lækkaðar stórlega og einnig er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. II. Málavextir. Stefnandi keypti íbúð á neðri hæð hússins nr. 62 við Kópavogsbraut í Kópavogi af stefndu með kaupsamningi dags. 6. október 1998. Kaupverð eignarinnar var kr. 7.000.000 og skyldi greiðast þannig: 1. Við undirritun samnings kr. 1.000.000 2. Hinn 1. mars 1999 " 550.000 3. Hinn 1. september 1999 " 577.292 4. Með yfirtöku áhvílandi veðskulda " 4.167.496 Fram kemur hjá stefndu að við sölumeðferð eignarinnar hafi kaupandi kynnt sér ástand hennar ásamt Kjartani Magnússyni, bæði er hún hafi fyrst verið skoðuð og við afhendingu hennar án þess að athugasemdir hafi verið gerðar, en hún var afhent 1. desember 1998. Afsal var gefið út fyrir eigninni 1. september 1999, en hafði stefnandi þá staðið skil á útborguninni og í kostnaðaruppgjöri var þá tekið tillit til þess, sem þau höfðu fundið að með því að þau fengu kr. 35.000 af sátt af kaupverðinu til að standa straum af kostnaði við að eyða silfurskottum. Í söluyfirliti um húseingina sem lá frammi hjá fasteignasölunni Dalhól kemur fram að húsið sé forskallað tvíbýlishús byggt árið 1950 og síðar klætt með áli eða stáli. Að sögn seljanda átti hús og þak að vera í góðu standi. Í febrúarmánuði 2001þegar stefnandi hugðist framkvæma breytingar á íbúðinni og hafði fjarlægt klæðningu af veggjum herbergis 1 NA horni hússins í þeim tilgangi á að klæða þá nýjum efnum, en þeir voru klæddir innan með 25 mm mótatimbri og einangraðir með sagi, spónum, torfi og tómum sementsspólum og var innsta lag klæðningarinnar þunn máluð spónaplata sem var úr lagi gengin. Kom þá í ljós mikill fúi í fótstykkjum, stoðum og borðaklæðningu útveggja. Í framhaldi af þessu var Jóhann Ágúst Pétursson, byggingatæknifræðingur fenginn til að skoða húsið nánar, sem staðreyndi fúann á þeim stöðum sem rifið hafði verið frá og taldi líklegt að ástandið væri eins og allri austurhliðinni, vestur og suðurhliðinni, þó að þær hafi ekki verið skoðaðar sérstaklega, enda þurfti að rífa klæðninguna frá til að skoða það. Eftir að skýrsla Jóns Ágústar lá fyrir, en hún er dags. 13. febrúar 2001, ritaði lögmaður stefnanda stefndu bréf og kynnti þeim niðurstöður skýrslunnar og að viðgerðir á húsinu myndu verða kostnaðarsamar og að þau yrðu krafinn um skaðabætur eða afslátt af kaupverðinu og jafnvel gæti komið til riftunar á kaupunum og jafnframt yrði nauðsynlegt að dómkveðja matsmann til að skoða og meta gallana á húsinu. Dómkvaðningin fór fram þann 15. mars 2002 og var Hjalti Sigmundsson, tæknifræðingur og húsasmíðameistari dómkvaddur til að meta þá galla, sem að framan er lýst og nánar voru tilteknir í matsbeiðni. Gallarnir voru taldir varða sameign hússins, þar sem um skemmd á burðarvirki þess væri að ræða og stóð eigandi efri hæðar hússins Hrafnhildur Theodórsdóttir, kt. 230169-3759, og að beiðninni og matsmanni falið að meta allt húsið með hliðsjón af þeim göllum sem tilgreindir voru í matsbeiðni. Matsmaður skilaði matsgerð af sér 8. ágúst 2002 og var niðurstaða hans sú, að húsið væri verulega gallað og mat hann kostnaðinn við viðgerðir á göllunum á kr. 3.286.000 sem væri sameiginlegur kostnaður í skilningi laga um fjöleignarhús, þar eð viðgerðirnar vörðuðu burðarvirki hússins og byggingarhluta, sem leiddu til þeirrar niðurstöðu og væri hlutdeild stefnanda í þessum kostnaði 66,67% eða kr. 2.190.667. Á grundvelli þessa mats var stefndu stefnt í málinu, en í bréfi lögmanns stefndu dags. 2. mars 2001 kom fram, að þau teldu sig ekki bera ábyrgð á framangreindum göllum. II. Matsgerð. Í matsbeiðni var þess óskað að matsmaður skoðaði og mæti ástand fasgteigninnar með hliðsjón af þeim göllum, sem fram höfðu komið við fyrirhugaðar breytingar og skoðun Jóns Ágústs og hann léti álit sitt á því í ljós hvort og þá hvaða gallar væru á fasteigninni, hvað væri til úrbóta og hvað kosti að bæta úr þeim göllum. Var vísað til þess, að matsbeiðendur töldu fótstykki, stoðir og borðaklæðningu veggja mjög fúna og var leitað álits um hve lengi fúi hafði verið til staðar í húsinu. Í matsgerðinni kemur þetta fram um þetta efni: "Við skoðun kom í ljós að mikill og útbreiddur fúi er í veggjum neðri hæðar hússins. Það er álit matsmanns að skemmdirnar teygja sig upp eftir hornum hússins og með gluggum þó það hafi ekki verið staðfest á öllum veggjum. Matsmaður gerir ráð fyrir að vesturhlið og norðurhlið hússins séu minna eða óverulega skemmdar þar sem veðurálag er minna á þeim. Fúinn er svo langt kominn að mikill hluti klæðningar utan á húsinu er algerlega ónýtur þannig að lítið sem ekkert hald er í henni fyrir klæðningu þ.e. burðarþol er verulega skert. Fótreimar eru líka sundurmorknar svo og neðri hluti stoða og burðarþol þar með verulega skert. Á stöku stað nær fúinn í innri klæðningu líka. Ekki var óskað eftir að veggir eða þak á annarri hæð væru opnaðir en matsmaður greindi frá því að hann gæti ekki staðfest ástand nema að opna veggi og loft. Hægt er að sjá þakviði þar sem innangengt er á loft yfir viðbyggingu. Engin merki eru þar um fúa. Matsmaður telur þó líkur til þess að klæðning á austurgafli kunni að vera skemmdir en síður á vesturgafli. Skoðun leiddi í ljós að múrhúð undir stálklæðningu utan á húsinu er mikið sprungin og telur matsmaður það verið ástæðan fyrir því að húsið var klætt. Þar er einnig ástæðan fyrir því að útveggir eru svo fúnir sem þeir eru. Vatn hefur komist í allmiklu mæli inn um sprungur á múrhúðinni og einnig þar sem múrhúð kemur að gluggum. Veggirnir eru óloftræstir eins og forskallaðir veggir voru almennt sem veldur því að vatnið þornar mjög hægt út aftur og einungis með gufustreymi (diffusion) en ekki loftstraum, en einnig að einhverju leiti í gegnum múrhúðina með þeim hætti að vatnið síast gegnum múrhúðina með hárpípukröftum og þornar af yfirborðinu með uppgufun. Af þessu leiðir að efnið í veggjunum hefur verið langtímum saman blautt og kjöraðstæður verið fyrir fúamyndun vegna nægs hita frá húsinu. Rakaflæði í gegnum vegginn innanfrá hefur lítil sem engin áhrif á þetta jafnvægi þar sem það er ekki meira en svo að það nær að streyma jafn harðan í gegnum veggin og veggurinn því í góðu jafnvægi gagnvart raka innan úr húsinu. Af öllum ummerkjum að dæma má ætla að fúinn hafi verið lengi í húsinu og byrjað að myndast skömmu eftir að húsið var forskalað en þannig hefur það e.t.v. verið frá upphafi þar sem forskalningin virðist hafa verið sett á húsið í upphafi. Sprungur myndast mjög gjarnan í múrhúð strax eða fljótlega eftir að hann hefur verið dreginn upp. Þannig hefur vatn fljótlega byrjað að ganga inn í vegginn. Til að gera við skemmdirnar þarf að fjarlægja alla klæðninguna utan af húsinu jafnt sem innan af því þannig að hægt sé að fjarlægja ónýtar klæðningar og ónýta burðarviði. Fjarlægja þarf stóran hluta af klæðningum sem eru óskemmdar til að hægt sé að koma fyrir nýjum burðarviðum og festa þá á tryggilegan hátt við óskemmda hluta burðarvirkisins. Matsmaður telur því að allar klæðningar á útveggjum á austurhlið, suðurhlið og vesturhlið, jafnt úti sem inni, fari forgörðum. Þá þarf að endurnýja alla einangrun og það liggur því beinast við að nota steinull í stað reiðings sem fyrir er. Þá telur matsmaður að koma eigi fyrir rakavörn í húsinu þó að hún sé slitrótt fyrir. Um það umfangsmiklar endurbætur er að ræða að óeðlilegt væri að koma henni ekki fyrir. Gengið er út frá því að húsið verði stálklætt að utanverðu eins og það er nú. Því telur matsmaður ekki þörf á að forskala húsið aftur en í stað þess verði það klætt með borðviði eða ódýrum plötum og pappalagt undir stálið. Niðurstaða Það er niðurstaða matsmanns að neðri hluti veggja svo og upp með úthornum og gluggum séu útveggir hússins nær ónýtir vegna fúa. Burðarþol er svo skert að ekki verður komist hjá að endurnýa mikinn hluta burðarviða í þeim. Það er skoðun matsmanns að fúinn hafi byrjað að myndast fljótlega eftir að húsið var forskallað og hann hafi síðan ágerst og magnast með tímanum. Langt er síðan að fúinn var orðinn svo útbreiddur og langt genginn að veggir voru nær ónýtir. Orsakir skemmdanna telur matsmaður fyrst og fremst vera að vatn kemst inn í vegginn utanfrá en rennur ekki frá honum aftur og þornar mjög hægt út. Viðgerð á veggjum felst í því að; 1) koma fyrir bráðabirgðaburðarvirki, 2) fjarlægja klæðningar utan og innan af útveggjum svo og reiðing úr grind og alla ónýta hluta burðarvirkis, 3) koma fyrir nýu burðarvirki, einangrun og klæða úti og inni, 4) ganga frá. Sjá nánar í töflu með metnum kostnaði. Ekki er tekið tillit til þess að nýtt efni kemur í stað gamals og að hluta til er endurbættur veggurinn tæknilega fullkomnari en sá sem fyrir var. Niðurstöður matsmann um annað, sem óskað var að metið yrði. Matsmaður telur að þeir sem unnu við endurbætur á húsinu m.a. klæðningu utanhúss og klæðningar innanhúss hafi óhjákvæmilega orðið varir við skemmdir í útveggjum og hluti aðgerða þeirra hafi beinlínis falist í að taka á skemmdunum þó með þeim hætti að ekki væri um fullnaðarviðgerð að ræða. 3. Niðurstaða um hvort uppsetningu og frágangi álklæðningar sé ábótavant. Matsmaður telur að festing á grindar undir klæðningu sé ófullnægjandi og stafi það einkum af því að burðarviðir og borðaklæðning undir múrhúð er ónýt af fúa sbr. matslið 1. Festing á neðsta lista í sökkul er ófullnægjandi og listinn laus á köflum. Matsmaður telur að frágangur stáls sé með algengum hætti og ekki aðfinnsluverður að því frátöldu að kíttað er fyrir hábárur yfir gluggum og á köflum við þakbrúnir. Kostnaður við endurbætur fellur inn í kostnað við matslið 1 þar sem taka þarf allar klæðningar niður til að komast fyrir fúa í útveggjum. 4. Niðurstaða um hvort gólfviðir séu skemmdir eða fúnir. Matsmaður telur litlar líkur á að gólfviðir í gólfi annarrar hæðar séu skemmdir vegna fúa. Það hefur þó ekki verið staðfest þar sem gólf voru ekki opnuð. Metinn er kostnaður við að skipta um hluta af gólfborði. 5. Niðurstaða um galla geti verið að ræða í þaki hússins vegna einangrunar, öndunar eða fúa. Matsmaður getur ekki staðfest hvort þakviðir, einangrun eða loftun sé í lagi eða ekki. Af viðræðum við matsþola og af skoðun á þaki viðbyggingar og þeim hlutum aðalþaks sem hægt er að sjá þar er þak ekki skemmt af fúa. Ekki er metinn kostnaður vegna þaks. 6. Niðurstaða matsmanns er að allar viðgerðir sé verði að gera varði sameignina og því eigi kostnaður við viðgerðina að skiptast eftir hlutföllum. 7. Niðurstaða um ástand raflagna Matsmaður telur að búið sé að endurnýja raflagnstöflu og rafmagnsvíra þ.e. að rafmagnstafla og rafmagnsvír sé ekki upprunalegur. Tengidósir og ídráttarrör eru upprunaleg. Ekki er metinn kostnaður vegna raflagna annar en fram kemur í matslið 1. 8. Niðurstaða um ástand skolps og vatnslagna m.v. að þær eigi að vera endurnýjaðar er sú að skipt hafi verið um þær allar og því ekki ástæða til kostnaðarmats um þær. 9. Niðurstaða um það hvort söluverð íbúðanna hefði átt að vera með tilliti til gallanna og að umsamið verð þeirra hafi verið markaðsverð ógallaðra íbúða. Matsmaður telur að söluverðið í heild á báðum íbúðunum hefði átt að vera kr. 1.187.000 lægra. Þetta er sú upphæð sem matsmaður metur að ætla mætti að restvirði þess sem þurfi að gera við og eigi að koma til afsláttar kaupverði beggja íbúðanna skipt eftir eignarhlutum. Reiknuð afföll er sýnd í töflu sem fylgir þessum matslið og er að meðaltali 75-85% en fara í tveimur tilvikum niður í 25-35% og í einu í 100%. III. Málsástæður og lagarök. 1. Kröfugerð stefnanda er einkum reist á þeirri málsástæðu að fasteignin sé haldin tilteknum göllum eins og í matsgerð komi fram og þar er lýst. Fébótaábyrgðina beri stefndu samkvæmt almennum meginreglum samninga og kröfuréttar. Stefnandi reisir kröfur sínar á reglum skaðabótaréttar og dómvenjum íslensks réttar um bótaskyldu seljanda á göllum í fasteignaviðskiptum. Stefndu beri fulla ábyrgð gagnvart stefnanda á göllum þeim, sem á húsinu eru og lýst er í mati hins dómkvadda matsmanns og ber stefndu að svara stefnanda bótum og/eða afslætti af kaupverði í samræmi við það. Dómkröfur styðjist við kaupsamning málsaðila og þau gögn sem lágu fyrir við samningsgerðina. Telji stefnandi að hinni seldu eign hafi verið áfátt, þar sem í ljós hafi verið leitt með matsgerð dómkvadds matsmanns, að verulegir annmarkar hafi komið í ljós á eigninni, sem verði að vera á ábyrgð stefndu. Ljóst sé og staðfest í matsgerð að gallar þeir sem á eigninni voru og lýst er í matsgerð hafi verið til staðar þegar eignin var seld stefnanda og löngu fyrir þann tíma. Stefnandi telji að stefndu sé skylt að bæta þeim með fébótum, skaðabótum og /eða afslætti, allan þann kostnað vegna þeirra galla sem staðreynt hafi verið að séu á eigninni og matsmaður hafi metið eins og fram kemur í matsgerð. Stefnandi leggi matsfjárhæðina til grundvallar fébótakröfu sinni og byggi á þeirri niðurstöðu í matsgerðinni. Stefnandi byggi á því að engir gallar hafi komið í ljós við skoðun á eigninni og ekkert hafi heldur komið fram við skoðun sem bent gæti til þess að húsið gæti verið gallað. Stefnandi hafði með bréfi dags. 15.02.999 (fskj. með dskj. nr. 9) kvartað við stefndu vegna tiltekinna galla sem hún taldi að væru á eigninni. Þessu bréfi hafi verið svarað af lögmanni stefndu dags. 24.02.1999. Við lokagreiðslu stefnanda og útgáfu afsals þann 1. sept. 1999, hafi farið fram lokauppgjör aðila vegna þeirra galla sem tilgreindir voru í framangreindu bréfi stefnanda. Með þessu hefði stefnandi fráleitt afsalað sér rétti til að hafa uppi réttmætar kröfur vegna þeirra galla sem um er deilt í þessu máli og komu fram síðar og verði að teljast leyndir. engin ástæða eða tilefni hafi verið af stefnanda hálfu til þess að gera sér nokkra grein fyrir tilvist þessara leyndu galla. Stefnandi byggi á því að það séu áskildir kostir að burðarvirki og viðir hússins séu ógallaðir og í lagi. Stefnandi byggi á því, að hún hafi með því að láta dómkveðja matsmann til mats á þeim göllum sem á eigninni séu, fengið staðfestingu á þeim göllum og því hver sé kostnaður við úrbætur. Þessi matsgerð sé nú meginsönnum fyrir þeim kröfum sem stefnandi telji að stefndu eigi að svara henni með greiðslu skaðabóta eða afsláttar af kaupverði eignarinnar. Stefnukröfur sínar styðji stefnandi við meginreglur samninga- og kröfuréttar en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 39/1922 per analogiam og lögum 7/1936. Einnig sé vísað til laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Kröfur um dráttarvexti styðji stefnandi við ákvæði III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga 19/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á l. 50/1988. 2. Stefndu byggja sýknukröfu sínam.a. á því að a) að fasteign sú, sem þau seldu stefnanda, hafi ekki verið gölluð í skilningi fasteignakauparéttar og því hvorki um skaðabótaskyldu né skilyrði afsláttar að ræða, b) að hafna beri kröfu um skaðabætur eða afslátt þó að komist væri að þeirri niðurstöðu að fasteignin væri gölluð. Mál þetta snúist um forskalað tvíbýlishús byggt árið 1950 og meta verði ástand eignarinnar með hliðsjón af aldri hennar og byggingargerð. Ástand eignarinnar er því ekkert annað en við mátti búast miðað við sambærilegar eignir. Húsið er tæplega hálfrar aldar gamalt og ástand þess sé í samræmi við það og þá byggingaraðferð, sem þá tíðkaðist. Alkunna sé að rakamyndun getur átt sér stað í útveggjum gamalla húsa, einkum ef um forskalað timburhús er að ræða, auk þess sem eðlileg rýrnun geti leitt til þess ástands, sem stefnandi kveður að sé að eigninni. Þetta séu allt þættir, sem kaupendur gamalla húsa mega búast við og geri ráð fyrir, þ. á m. hugsanlegu viðhaldi vegna fúaskemmda eða endurbætur vegna hönnunar. Því sé mótmælt að framlögð matsgerð í málinu sýni í sjálfu sér fram á galla á fasteigninni. Framlögð matsgerð sanni vissulega ástand fasteignarinnar og m.a. að fúi sé í útveggjum hennar. Gallahugtak fasteignakauparéttar sé hins vegar lög­fræði­legt hugtak sem tengist ekki aðeins ástandi fasteignarinnar heldur einnig aldri hennar og atvikum við samningsgerð svo eitthvað sé nefnt. Í stefnu sé krafa stefnanda um skaðabætur ekki rökstudd og ber því að hafna. Grundvöllur slíkrar kröfu sé sem kunnugt er sá að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu eða athafnaleysis. Slíku er ekki til að dreifa í þessu máli. Sönnunarbyrði þar að lútandi hvílir alfarið á stefnanda. Eins og fram komi í gögnum málsins þá endurbættu stefndu hluta þaks fasteignarinnar, þ.e. miðhluta þaksins. Að norðanverðu hafi verið skipt um járn yfir kvisti en að sunnanverðu hafi verið skipt um sperrur og fyrirkomulagi þeirra breytt, þannig að jafn halli yrði frá mæni og að frambrún kvists, þar sem áður var brot í þakinu. Við þá aðgerð hafi ekki orðið vart við fúa í þakbitum og aldrei hafi orðið vart við leka á þaki. Sé það staðreynt í mati matsmanns. Stefndu hafi ekki annast aðrar endurbætur á húseigninni, eins og klæðningu þess að utan eða endurnýjun lagna. Þau hafi því ekki getað vitað um ástand eignarinnar, að öðru leyti en því sem þau upplýstu um. Stefndu hafi aldrei orðið vör við fúa eða raka í burðarvirki hússins eða klæðningu á ytra byrði útveggja á þeim tíma er þau bjuggu í eigninni og sé það staðreynt af hálfu hins dómkvadda matsmanns. Stefndu byggi einnig á því að stefnandi hafi haft sér til ráðgjafar sérfróða skoðunarmenn þegar hún hafi tekið ákvörðun um að kaupa fasteignina auk þess sem hún hafði skoðað eignina ítarlega fyrir kaup og við afhendingu. Þá hafi stefnandi í einu og öllu fallist á ástand eignarinnar með áritun á afsal eignarinnar. Stefnandi hafi haft uppi kröfur um bætur vegna meintra galla á fasteigninni 15. febrúar 1999. Það hafi verið til lykta leitt 1. september 1999 og veittur afsláttur að fjárhæð kr. 35.000,- fyrir eitrun á silfurskottum, sem stefndu hefðu áður boðist til að greiða. Ljóst sé af greindu kröfubréfi stefnanda að hún hafði látið skoða og meta eignina ítarlega, m.a. loft íbúðarinnar, sem sé hluti af burðarvirki hússins, einangrun, meintan raka og leka í baðherbergi auk þess sem fram fór athugun á þaki hússins. Byggi stefndu á því að stefnandi geti því ekki nú haft uppi kröfur um skaðabætur og/eða afslátt. Með fyrirvaralausri áritun sinni á afsal eignarinnar hafi stefnandi samþykkt eðli málsins samkvæmt, að taka við eigninni í því ástandi sem hún var og hafi hún fallið frá öllum frekari kröfum sínum vegna viðskiptanna. Stefndu bendi á að stefnandi hefði getað við skoðun á eigninni og síðari rannsókn sína látið rannsaka hvort fúi væri í húsinu ef stefnandi hefði ætlað sér að kaupa fúalaust forskalað timburhús á þessum aldri. Þá er einnig sé það bent að stefnandi hefði getað áskilið sérstaklega við samn­ings­gerðina að útveggir fasteignarinnar væru lausir við fúa. Þá sé ljóst að stefndu hafa hvorki í orði eða verki, beint eða óbeint ábyrgst eða lýst því yfir við stefnanda að útveggir fasteign­arinnar væru ófúnir. Af hálfu stefndu hafi aldrei verið áskilið að burðarvirki hússins og viðir hússins væru “ógallaðir og í lagi”, eins og á sé byggt af hálfu stefnanda, enda um mjög gamalt hús að ræða, eins og fyrr greinir, sem stefnandi gerði sér alveg grein fyrir. Þá hefði hún skoðað eignina ítarlega með sérfróðum skoðunarmanni fyrir kaupin og við afhendingu auk þess sem hún hefði látið fara fram ítarlega skoðun á ástandi og ásigkomulagi eignarinnar fyrir afsalsgerð. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að skoða fasteignina með því að láta opna útveggi á sinn kostnað ef stefnandi ætlaði sér að kaupa fasteign á þessum aldri sem ekki væri fúin. Stefndu hafi því ekki vanefnt samning sinn við stefnanda á neinn hátt. Stefndu bendi á í þessu sambandi að stefnandi hefur ekki rökstutt bótagrundvöll á hendur stefndu með öðru en því að vísa til ástands rúmlega 50 ára gamals forskalaðs timburhúss eins og það birtist í matsgerð frá júlí 2002. Slík röksemdafærsla taki ekkert tillit til aldurs hússins, gerðar þess eða kaupsamnings aðila og annarra atvika við samningsgerðina. Þá sýni matsgerðin, sem á sé byggt, heldur ekki fram á meint tjón með fullnægjandi hætti, sbr. hér nánar umfjöllun í IV. tölulið. Það sé því ljóst að skilyrði skaðabóta eru ekki fyrir hendi. Stefndu byggja einnig á því að skilyrði afsláttar séu ekki fyrir hendi. Í kröfu- og fasteignakauparétti er talið að einungis sé unnt að beita afsláttarheimildinni í grófari tilvikum eða alveg augljósum tilvikum. Það verður því að vera um stórfelldan galla að ræða, sem meta verður í ljósi aldurs og ástands viðkomandi eignar, sbr. umfjöllun í II. tölulið. Stefndu geri verulegar athugasemdir við matsgerð hins dómkvadda matsmanns en farið verður sérstaklega yfir þær athugasemdir í tölulið IV. hér á eftir. Í þessu tilviki séu að mati stefndu engin skilyrði til afsláttar af kaupverði eignarinnar. Vísast í því efni til þess sem að ofan greinir, sbr. einnig síðari umfjöllun um matið sjálft. Þá getur t.d. ekki viðhald á gólfborði eignarinnar talist til galla eða á ábyrgð stefndu. Ákvæði kaupsamningsins séu alveg skýr hvað varðar ábyrgð stefnanda á viðhaldi eignar og umhirðu frá þeim tíma er lögskil áttu sér stað. Þá hafi kaupverð eignarinnar tekið mið af ástandi hennar á þeim tíma og að um svo gamla eign væri að ræða, sem kallaði á viðhald og endurbætur. Auk þess skuli tekið fram, að afsláttarkrafa byggi á því að einhver verðrýrnun hafi orðið á fasteign í tilefni galla á hinni seldu eign. Slíku sé ekki til að dreifa hér. Stefndu byggi jafnframt á því að gera verði allríkar kröfur til umfangs galla ef dæma eigi afslátt vegna fúa í svo gamalli fasteign úr timbri. Stefndu bendi á að mjög erfitt sé að slá föstu einhverjum almennum mælikvarða á eðlilegt ástand svo gamallar fasteignar. Stefndu byggja á því að umfang viðgerða sem fram þurfi að fara á fasteigninni séu ekki óeðlilegir miðað við aldur fasteignarinnar og hönnun. Þá byggi stefndu á því að hvorki matsgerð sú sem stefnandi leggi til grundvallar afsláttarkröfu sinni né önnur gögn í málinu sanni eða gefi tilefni til að ætla að raunveruleg verðrýrnun hafi orðið á hinni seldu fasteign vegna ástands þess sem lýst er í matsgerðinni. Því sé hafnað að það hafi verið áskilið í kaupsamningi aðila að stefnandi væri að kaupa “gamalt ógallað hús” eins og byggt sé á í matsgerðinni. Hvað þetta varðar er vísað til umfjöllun um kaupsamning aðila og aldur fasteignarinnar. Stefndu byggi einnig á því að stefnandi hafi glatað rétti sínum, ef einhver hefur verið, sakir tómlætis. Samkvæmt meginreglum laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, sem voru í gildi á þeim tíma er atvik máls þessa gerðust, verður sá sem vill kvarta undan galla á vöru og fylgja umkvörtun sinni eftir að gera það án ástæðulauss dráttar. Sú regla gildir einnig þegar fasteignir séu seldar. Samkvæmt 44. gr. fyrrgreindra laga byrji kvörtunarfrestur að líða frá því tímamarki er eign fluttist yfir í ábyrgð kaupanda. Stefnandi setti fram kvartanir við stefndu, að undangenginni ítarlegri rannsókn á ástandi eignarinnar, og var málinu lokið við undirritun afsals án fyrirvara af hálfu stefnanda þann 1. september 1999. Lögmaður stefnanda sendi bréf tveimur og hálfu ári eftir að kaupsamningur var undirritaður og tæpu einu og hálfu ári eftir undirritun afsals og fyrrgreinds lokauppgjörs. Síðan taki við enn lengra tímabil og ljóst sé að mikill og ástæðulaus dráttur hafi orðið á eftirfylgni málsins af hálfu stefnanda. Það er t.d. ekki óskað eftir dómkvaðningu matsmanns fyrr en tæpum þremur og hálfu ári eftir að kaupsamningur var undirritaður og fyrst hafi stefndu verið birtar fjárkröfur stefnanda við birtingu stefnu 16. desember 2003 eða rúmum fimm árum frá því að fasteignin hafi verið seld. Stefnandi hafi því glatað rétti sínum, ef einhver hefur verið. Samkvæmt framangreindu beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um sýknu er þess krafist að kröfufjárhæð verði lækkuð verulega. Eins og fyrr greini sé krafa stefnanda ekki sundurgreind heldur er sett fram í einu lagi krafa um skaðabætur og/eða afslátt og á því byggt að um sömu fjárhæð sé að ræða og byggi á mati á kostnaði við úrbætur sem geri ráð fyrir öðru og mun betra ástandi en kaupsamningur aðila, ástand fasteignarinnar, aldur hennar og önnur atvik við kaupsamningsgerð og uppgjör við afsalsgerð gerðu ráð fyrir. Matsmaður telji að afsláttur af kaupverði beggja íbúða að Kópavogsbraut 62, Kópavogi, ætti að vera kr. 1.187.000,-. Eignarhluti stefnanda í fasteigninni er 66,67%. Afsláttarkrafa stefnanda gæti því hæst numið kr. 791.373,-. Matsmaður segir sjálfur í forsendum sínum að ekki sé tekið tillit til þess að nýtt komi fyrir gamalt auk þess sem forsendur matsmanns ganga út frá nánast hreinni endurbyggingu eignarinnar. Ljóst sé að stefnandi á eigi rétt til þess að eignin verði allt önnur og meiri að gæðum en hún mátti búast við kaup sín á forsköluðu timburhúsi byggðu árið 1950. Í ljósi þeirra úrbóta sem matsmaður leggi til má vera ljóst að hér sé um að ræða allt annað ástand eignarinnar en gera mátti ráð fyrir við sölu hennar. Ljóst er að endurbætur sem matsmaður byggi á hafa í för með sér breytingu á hönnun hússins, þ.e. útveggir þess verða tæknilega fullkomnari en áður var. Einnig sé t.d. gert ráð fyrir endurnýjun á raflögnum í útvegg fasteignarinnar án þess að því sé slegið föstu í matsgerðinni eða málatilbúnaði stefnanda að raflagnir séu gallaðar eða að slíkir meintir gallar séu á ábyrgð stefndu. Þá séu ýmsir liðir hjá matsmanni, þar sem kostnaður er mjög hár og reyndar óþarfir, t.d. kostnaður við flutning úr íbúð, koma fyrir yfirbreiðslum, byggja skýli úti með plasti, niðurrif klæðningar, verkstjórn, hönnun, o.fl. Augljóst sé t.d. að hönnun sé innifalin í öðrum kostnaðarliðum, þar sem um hreina endurbyggingu er að ræða. Einnig beri að hafna þessum liðum, enda geri matsmaður ráð fyrir ríflegum vinnulaunum í kostnaði við lagfæringar. Þá er margt annað í forsendum og niðurstöðum matsmanns sem gera verði athugasemdir við og margir liðir, sem ekki sé unnt að leggja til grundvallar við ákvörðun um galla. Einnig verði að hafa í huga að stefnandi beri ábyrgð á almennu viðhaldi og endurbótum á þessari gömlu eign og hafi henni verið það ljóst við kaupin. Samkvæmt forsendum matsmanns verði eignin hins vegar allt önnur en stefnandi mátti ætla við kaupin. Einnig sé mótmælt þeirri aðferð sem á sé byggt við að finna afsláttarverðið, enda byggi hún á á mati á kostnaði við úrbætur er gera fasteignina betri en hún var þegar hún var seld en ekki á mati á hvaða áhrif meintir gallar hefðu haft á söluverð eignarinnar á kaupsamn­ingsdegi. Matsfjárhæð og þar með skaðabóta- og afsláttarkrafa, eigi jafnframt að lækka sem nemur 60% af virðisaukaskatti af vinnu, sem unnin sé á byggingarstað, sem stefnandi á rétt eiga að fá endurgreidda, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Samkvæmt matinu er vinnuliður samtals kr. 2.333.000,- og nemur hlutur stefnanda kr. 1.555.411,- auk kr. 16.000,- vegna vinnu við upptöku á gólfborðum eða samtals kr. 1.571.411,-. Virðisaukaskattur af greindri fjárhæð sé kr. 309.254,- og til lækkunar ætti því að koma kr. 185.552,-. Stefndu vísi að öðru leyti til fyrri umfjöllunar vegna annarra málsástæðna, þ. á m. til umfjöllunar um aðalkröfu stefndu, lækkunar­kröfum sínum til stuðnings. Loks sé upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt kröfugerð mótmælt. Stefndu hafa aldrei verið krafin um bætur á grundvelli matsgerðar, sem stefnandi aflaði. Það hafi fyrst verið með stefnu í þessu máli sem stefnandi hafði uppi þá fjárkröfu sem hún geri á hendur stefndu. Það sé því krafa stefndu að vextir verði aldrei dæmdir nema frá uppsögu dóms í þessu máli en til vara að dráttarvextir reiknist ekki á kröfuna fyrr en einum mánuði eftir þingfestingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndu byggja kröfur sínar á almennum meginreglum íslensks réttar á sviði fasteignakauparéttar auk meginreglna kröfuréttar og samningaréttar, sem gildi hafa í fasteignakaupum og staðfest hefur verið með dómaframkvæmd á því sviði. Þá byggja stefndu á ákvæðum 44. og 52. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem í gildi hafi verið þegar atvik málsins gerðust, sem og meginreglum samninga- og kröfuréttar um tómlæti. Auk þess sé byggt á reglum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup til hliðsjónar. Þá sé vísað til 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og um dráttarvexti til laga nr. 38/2001. Að því er málskostnaðarkröfu varðar er byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Sönnunarfærsla. Hér fyrir dómi gáfu skýrslur stefnandi og stefndi Borgþór Jónasson. Þá bar vitnið Hjalti Sigmundsson, dómkvaddur matsmaður, kt. 021160-2969, Bæjargili 101, Garðablæ, sem staðfesti framlagða matsgerð sína í málinu. Fram kom hjá stefnanda að hann var að kaupa sína fyrstu íbúð. Hún hafði séð auglýsingu um íbúðina og leist vel á miðað við stærð og skilmála. Hún hafði kynnt sér söluyfirlit um íbúðina og gerði ekki athugasemdir við hana. Hún skoðaði íbúðina með manni sínum Kjartani Þór Magnússyni og hafði ekkert sérstakt komið fram við þessar skoðanir. Hún hafi átt að vera í góðu lagi, en nýlega hafi verið búið að gera við þakið og einnig hafi verið möguleiki á stækkun. Seljendur hefðu ekki tekið fram að neitt væri að og ekkert rætt um það. Hún hafði gert ýmsar athugasemdir við seljendur varðandi gler, einangrun lofts o.fl. en ekki hefði verið fallist á að bæta henni það, sem hún taldi ábótavant við uppgjör, nema kostnað við eitrun vegna silfurskotta. Þá hafði ekkert komið fram um að fúi væri í húsinu og það ekki komið fram fyrr en síðar, að gera átti breytingu á herbergi í norð-austur hluta hússins til stækkunar, en þá hafi orðið að rífa klæðningu af veggjum, en þá hafi komið fram fúi og vísaði hún í skýrslu Jóns Ágústs þar um. Hún kvað áður hafa verið gerða breytingu á eldhúsinu þar sem rifinn hafi verið hluti veggs, en þar hafi ekki reynst vera neinn fúi. Við viðgerðina á norð-austur herberginu hafa verið framkvæmdar af henni og eiginmanni hennar í samráði við Jón Ágúst tæknifræðing. Fram kom hjá stefnda Borgþóri, að stefndu höfðu keypt íbúðina 1995 og eftir það endurnýjað járn á parti af þakinu og skipt um einangrun og sperru á einum stað, engar aðrar endurbætur gert. Hann kvaðst ekki hafa komið nálægt því, er húsið var klætt utan, vissi ekki hver framkvæmdi þá viðgerð. Hann kvað þau stefndu ekki hafa orðið vör við raka eða leka í íbúðinni. Vitnið Hjalti Sigmundsson staðfesti matsgerð sína. Það kvað kostnaðarmatið á viðgerðinni vera miðað við verðlag á útgáfudegi matsgerðar. Það kvaðst hafa opnað klæðningu hússins að austan og vestan að utanverðu til að meta skemmdir, en þó hafi það ekki brotið niður forskallningu. Veggir höfðu og verið opnaðir að innan, en þó byggt á myndum, hvernig ástand austurhliðar var. Það kvað fúa hafa verið í veggjum í mörg ár eða jafnvel áratugi og hefði hann komið fram eftir að húsið var forskalað. Það kvað burðarvirkið í húsinu að hluta örugglega verið orðið ónýtt fyrir 5-10 árum. Það kvaðst gera ráð fyrir í matinu að það yrði fjarlægt sem væri skemmt í útveggjum neðri hæðar og í því sambandi að brjóta niður forskallninguna þar, en hinsvegar væri ekki nauðsynlegt að brjóta niður forskallningu efri hæðar. það kvað norðurhliðina hafa verið minna skemmda en aðrar hliðar og þar hafi ekki verið umtalsverðar skemmdir á burðarvirki. Þar var samt þörf sömu aðgerða og á öðrum hliðum til að tryggja festingu fyrir grindina sem stálklæðningin er fest á. Það taldi það hafa verið mistök að norðurhliðin hafi ekki verið með afsláttarmatinu, en taldi þann kostnað sambærilegan og á öðrum hliðum hússins. Það hafði metið endingartíma veggklæðningar og múrs 40 ár, en burðarvirkis 60-100 ár og hafi 65% af líftíma þess hafa verið liðinn. Það hafði ekki séð neinar skemmdir er það skoðaði þakvirki hússins í geymslu efri hæðar, en það hafi ekki gefið tilefni til að álykta um aðra hluti hússins. V. Niðurstöður. Í málinu hefur ekki verið upplýst hver hafi látið klæða húsið að utan með stálklæðningu og hver hafi annast það verk og hver var ástæða þess að það var gert, þó að líklegt sé að það hafi verið vegna þess að lekið hafi með forskalningu, t.d. sprungum í henni. Í áliti matsmanns kemur fram, að þeir sem hafi unnið við klæðningu hússins að utan og innan hafi óhjákvæmilega orðið varir við skemmdir á útveggjum og að hluti aðgerða þeirra hafi beinlínis falist í því að taka á skemmdunum, en þó með þeim hætti að ekki hafi verið um fullnaðarviðgerð að ræða. Af þessu má telja að er aðgerðin fór fram hafi vatn og raki verið búinn að vera lengi í tréklæðningunni og burðarvirkinu og rétt viðgerð hefði verið að ganga úr skugga um hvar fúi væri farinn að myndast og rífa þar af forskallninguna og ytri klæðningu, setja nýtt í stað þess sem hafði fúnað eða var byrjað að fúna og eftir það hefði grind verið skrúfuð eða negld utan á húsið, einangrun sett á milli grindarlista og stálklæðningin svo verið sett á. Ekki hefur í málinu verið sýnt fram á að stefndu hafi vitað hvernig gengið hafi verið frá klæðningu né vitað hvað hefði komið fram um rakamyndun áður en sú viðgerð var framkvæmd. Verður því að byggja á þeirri staðhæfingu þeirra að er þau hafi keypt íbúðina hafi verið búið að framkvæma þessa aðgerð, og þau ekki vitað annað en allt væri í lagi með íbúðina eftir klæðningu. Þá hafa þau haldið því fram að þau hafi ekki orðið vör við raka í útveggjum íbúðarinnar meðan þau áttu hana og er það ekki ósennilegt miðað við að stefnandi verður ekki var við raka fyrr en hann þarf að opna útvegg vegna breytinga. Það þykir því bresta sönnur á að stefndu hafi vitað um þá galla á íbúðinni sem fram komu er útveggir voru opnaðir og lýst er í skýrslu Jóns Ágústs og matsgerð. Það verður því ekki talið að stefndu hafi vísvitandi leynt þessum göllum né þykja þau hafa brugðist upplýsingaskyldu sinni. Það eru því ekki skilyrði til að dæma þau til að greiða stefnanda skaðabætur vegna þeirra. Það verður heldur ekki séð að stefnandi hafi geta merkt þessa galla við venjulega skoðun jafnvel þó að byggingarfróður maður hefði skoða með henni. Hins vegar verður að telja að stefnandi hafi mátt treysta því að fagmannlega hafi verið staðið að klæðningu og einangrun hússins að utan og eftir þá aðgerð hafi ekki verið að vænta að raki eða fúi leyndist í klæðningu og burðarvirki hússis. Það er því mat réttarins að stefnandi eigi með vísun í 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39,1922 per analogium rétt á afslætti, en þegar höfð er hliðsjón af framlagðri matsgerð verður ekki talið að gallarnir á húsnæðinu séu óverulegir. Við ákvörðun hæfilegs afsláttar í málinu þykir mega miða við matsgerðina í málinu en henni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati og byggt á því í meginatriðum. Viðgerðin verður nær eingöngu unnin á byggingarstað og er rétt að frá upphæð afsáttar dragist fjárhæð þess virðisaukaskatts, sem stefnandi á rétt að fá endurgreiddan. Réttinum þykir ekki varhugavert að telja, að við sölu á íbúðinni í dag með þeim göllum sem komið hafa í ljós myndi hún ekki seljast á hærra verði en nemur markaðsverði hennar þegar hún var keypt að frádregnum kostnaði við að bæta úr göllunum samkv. matsgerð en að frádregnum hæfilegum afskriftum þess sem gera þarf við og endurgreiðanlegum virðisaukaskatti. Í ljósi niðurstöðu matsgerðarinnar telur dómurinn að hæfilegur afsláttur af verði alls hússins vegna gallanna sé kr. 2.000.000 og hefur þá verið tekið tillit til þess að nýtt komi fyrir gamalt og að hluti af virðisaukaskatti af vinnuliðum matsgerðar fáist endurgreiddur. Miðað við eignarhluta stefnanda í húsinu er afslátturinn sem veita ber af kaupverði neðri hæðar hússins kr. 1.339.400 og er stefndu dæmd til að greiða þá fjárhæð og er fallist á að sú fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi málsins 17. desember 2003 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum ber stefndu að greiða stefnanda í málskostnað kr. 390.886. Þar af er matskostnaður kr. 141.886 og virðisaukaskattur af lögmannsþóknun kr. 49.000. Dóm þennan kveða upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Freyr Jóhannesson byggingartæknifræðingur og Erlendur Árni Hjálmarsson byggingarfræðingur. DÓMSORÐ: Stefndu, Borgþór Jónasson og Brynja Kristjánsdóttir, greiði stefnanda, Helgu Hrönn Þórisdóttur, kr. 1.339.400, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 17. desember 2003 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda í málskostnað kr. 390.886. Þar af er matskostnaður kr. 141.886 og virðisaukaskattur af lögmannsþóknun kr. 49.000.
Mál nr. 662/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en tilfimmtudagsins 20. október 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldiverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Varnaraðila hefur verið gert að sæta gæsluvarðhaldióslitið frá 2. júní 2016 á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, svo sem nánar er rakið í dómi réttarins 30. ágúst 2016 í máli nr. 603/2016.Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur,sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22.september 2016Héraðssaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...],verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þóeigi lengur en til fimmtudagsins 20. október 2016, kl. 16.00.Í greinargerð héraðssaksóknara kemurfram að með ákæru héraðssaksóknaradagssettri 18. júlí sl. var ákærða, X, gefið að sök ítrekuð brot gegn eiginkonusinni A og stjúpdætrum sínum B og C og vísast til meðfylgjandi ákæru meðlýsingu á þeim brotum sem ákærða eru gefið að sök. Eins og fram komi í gögnum málsins hafiákærða með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 7. mars sl.,sem staðfest hafi verið með úrskurði héraðsdóms í máli nr. R-86/2016, veriðgert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart A, B og C, þannigað lagt hafi verið bann við því að hann kæmi á eða í námunda við lögheimilisitt og þeirra að [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfisheimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt hafi verið lagt bann við því að Xveitti A, B og C eftirför, nálgaðist þær á almannafæri eða setti sig í sambandvið þær með öðrum hætti. Úrskurður héraðsdóms hafi verið staðfestur með dómiHæstaréttar í máli nr. 198/2016.Ákærða hafi með ákvörðun lögreglustjóra,dags. 4. apríl sl., verið gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni ogbrottvísun af heimili í kjölfar þess að þær mægður höfðu ítrekað tilkynnt umbrot X gegn nálgunarbanninu og lagt fram kæru á hendur honum vegna brotanna.Ákvörðun lögreglustjóra hafi verið staðfest með úrskurði héraðsdóms í máli nr.R-120/2016 og hafi úrskurður héraðsdóms verið staðfestur með dómi Hæstaréttar ímáli nr. 258/2016. Með ákvörðun lögreglustjóra, dags. 2.maí, sl. hafi X aftur verið gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni ogbrottvísun af heimili í kjölfar ítrekaðra brota hans gegn nálgunarbanninu. Hafiákvörðunin verið staðfest með úrskurði héraðsdóms í máli nr. R-149/2016. Meðákvörðun lögreglustjóra, dags. 30. maí sl., hafi X enn aftur verið gert að sætanálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart þeim B og C og hafi ákvörðuninverið birt fyrir honum kl. 22:45 að kvöldi 30. maí sl. Í framangreindumúrskurðum héraðsdóms og dómum Hæstaréttar séu efnisatriði málanna rakin meðnánari hætti og atriði sem fram hafi komið við skýrslutökur af aðilum og vitnummálsins og er einnig vísað til þess til stuðnings kröfu þessari.Þann 1. júní sl. hafði B samband viðlögreglu í miklu uppnámi og kvaðst vera hrædd um líf sitt. Kvaðst hún hafaverið nýkomin í vinnuna og að X væri kominn með enn eitt símanúmerið og væri aðbrjóta nálgunarbannið með því að senda henni líflátshótanir í smáskilaboðum.Kvað hún hann einnig hafa byrjað að senda henni hótanir um leið og honum varsleppt úr haldi lögreglu daginn áður, eftir að hann hafði verið handtekinnfyrir meint brot gegn nálgunarbanninu. Skömmu síðar hringdi C í lögreglu fráheimili sínu og sagði að X væri að senda henni hótanir frá nýju símanúmeri.Kærði var handtekinn vegna þessa og þann 2. júní sl. var hann úrskurðaður ígæsluvarðhald á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95. gr laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-173/2016.Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms að því leyti að X skyldi sætagæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hæstirétturstaðfesti nú síðast úrskurð héraðsdóms Reykjavíkur um áframhaldandigæsluvarðhald á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. sakamálalaga, með dómi ímáli 603/2016.Líkt og fram komi í ákæruskjali séákærða m.a. gefið að sök að hafa ítrekað brotið gegn nálgunarbanni m.a. meðsendingu smáskilaboða sem innihalda grófar hótanir og kynferðislega áreitni ígarð stjúpdætra sinna. Aðalmeðferð hafi farið fram í málinu 13. og 14. þ.m. oghafi málið verið dómtekið. Að mati ákæruvalds séu yfirgnæfandilíkur fyrir því að ákærði muni halda áfram afbrotum gangi hann frjáls ferðasinna. Það er því talið nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan málumhans sé ólokið. Hann hafi sýnt einbeittan brotavilja og ekki látið af háttsemisinni þrátt fyrir ítrekuð afskiptilögreglu og fyrirmæli þar um. Þá liggi fyrir að með ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu frá 31. ágúst sl. hafi ákærða verið gert að sætanálgunarbanni gagnvart A eiginkonu sinni og hafi sú ákvörðun verið staðfest afHéraðsdómi Reykjavíkur þann 5. þ.m. sbr. mál nr. R-284. Jafnframt teljiákæruvaldið ljóst að ákærði muni ekki fáskilorðsbundinn dóm vegna fjölda mála sem um ræðir og alvarleika þeirra. Með vísan til alls framangreinds,framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.NiðurstaðaMeð vísan til greinargerðar Héraðssaksóknara, fyrrirannsóknarúrskurða vegna athæfis kærða, ákæru á hendur honum frá 18. júlí sl.,sem þingfest var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. júlí sl., og að virtumrannsóknargögnum málsins liggur fyrir rökstuddur grunur um að ákærði hafi gerstsekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Í ákæru er honum gefið aðsök ítrekuð brot gegn eiginkonu sinni A og stjúpdætrum sínum B og C. Málið vartekið til dóms 13. september sl. að lokinni aðalmeðferð. Í ljósi sakargifta, alvarleika brotanna og fjölda þeirraþykir ekki sýnt að þau brot sem ákærði er sakaður um muni aðeins hafa í för meðsér sektir eða skilorðsbundna fangelsisrefsingu miðað við aðstæður. Samkvæmt þeimupplýsingum sem fyrir liggja í gögnum málsins hélt ákærði áfram brotum sínum með skilaboðum sem m.a.fólu í sér hótanir eftir að hann hóf að sæta gæsluvarðhaldi sbr. úrskurðdómsins í málinu nr. 271/2016 frá 25. ágúst sl. Við meðferð þess máls var afhálfu Héraðssaksóknara lögð fram upplýsingaskýrsla, þar sem fram kemur aðlögreglunni á höfuðborgarsvæðinu hafi borist þrjú bréf sem ákærði hafi reynt aðsenda eiginkonu sinni og stjúpdætrum. Fangelsisyfirvöld hafi ekki sent bréfinen framsent þau lögreglu til skoðunar. Með hliðsjón af gögnum málins verðurekki framhjá því litið að ákærði virðist hafa sýnt af sér einbeittanbrotavilja. Með hliðsjón af því og afstöðu ákærða sjálfs til þeirraalvarlegu sakarefna sem honum eru gefin að sök má ætla að ákærði muni haldaáfram brotum sínum gagnvart þeim mæðgum fari hann frjáls ferða sinna. Það erþví mat dómsins að uppfyllt séu skilyrði til að ákærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli c- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaþangað til dómur fellur í máli hans en þó ekki lengur en greinir í kröfuHéraðssaksóknara. Ekki verður fallist á aðástæða sé til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma en krafist er. Er þvífallist á kröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett og verður ákærða gertað sæta gæsluvarðhaldi áfram eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Þar sem mál gegn ákærðahefur verið dómtekið og verjandi hans lagt þar fram málskostnaðaryfirlit seminnifelur eðli máls samkvæmt ekki tíma vegna meðferðar á kröfu þessari, verðurfallist á kröfu til málsvarnarlauna sem eru ákveðin 80.000 krónur, sem greiðastskulu úr ríkissjóði.Lárentsínus Kristjánssonhéraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldiþar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20.október 2016, kl. 16.00.Þóknunverjanda ákærða, Jóns Bjarna Kristjánssonar hdl., 80.000 krónur, skal greidd úrríkissjóði.
Mál nr. 386/2012
Lánssamningur Gengistrygging
U ehf. höfðaði mál gegn Í hf. og krafðist viðurkenningar á því að skuldbinding U ehf. við Í hf. á grundvelli lánssamnings væri í íslenskum krónum og bundin við gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að með dómum réttarins 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hefði því verið slegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu stæðu því í vegi að lántaki væri skuldbundinn af ákvæði í samningi um að fjárhæð láns í íslenskum krónum tæki breytingum eftir gengi erlends gjaldmiðils. Frá þeim tíma hefði rétturinn kveðið upp marga dóma þar sem reynt hefði á hvort lán væru í íslenskum krónum og bundin gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti eða í erlendum myntum. Vísaði Hæstiréttur til nánar tilgreindra dóma þar sem litið hefði verið svo á að orðalag í tiltekinni tegund samninga um slíka skuldbindingu dygði ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu heldur yrði jafnframt að líta einkum til þess hvernig aðilar samnings hefðu í raun efnt hann hvor fyrir sitt leyti. Hæstiréttur taldi að enginn vafi væri á að lánssamningurinn sem um ræddi í málinu hefði verið íslenskum krónum og vísaði í því samhengi til tilgreiningar lánsfjárhæðarinnar. Var því fallist á kröfu U ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu stefndi og Glitnir banki hf. samning 22. maí 2006 um „lán í erlendum gjaldmiðlum og ísl. krónum, verðtryggt“, svo sem sagði í fyrirsögn hans, og var hann af hálfu stefnda undirritaður af öllum, sem áttu sæti í stjórn hans. Í meginmáli samningsins var tiltekið að hann væri „um lán til 8 ára að fjárhæð jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00“ og yrði því skipt í tvo hluta eftir vali stefnda sem lántaka, í „lánshluta A, sem er lán í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum og lánshluta B, sem er verðtryggt lán í íslenskum krónum“, en „lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur er út samkvæmt samningi þessum“ yrði 120.000.000 krónur „eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum.“ Átti stefndi að senda bankanum með minnst tveggja virkra bankadaga fyrirvara beiðni um útborgun lánsins, þar sem greint yrði frá reikningi, sem leggja ætti lánsféð inn á, en „form að útborgunarbeiðni“ væri fylgiskjal með samningnum. Í þeirri beiðni skyldi „lántaki tilkynna lánveitanda, sé lán í erlendri mynt, í hvaða erlendu gjaldmiðla hann muni umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum.“ Fjárhæð hvers gjaldmiðils yrði þó ekki ákveðin fyrr en tveimur bankadögum fyrir útborgun lánsins og yrðu á því tímamarki „fjárhæðirnar endanlegar og munu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá, þótt upphafleg hlutföll þeirra kunni að breytast á lánstímanum.“ Yrði þá lánið „eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða íslenskum krónum“ samkvæmt nánari fyrirmælum í ákvæði samningsins um myntbreytingar. Tekið var fram að stefndi hygðist „nýta lánið til greiðslu á núverandi erl. rekstrarlánasamningi og sem innborgun á yfirdráttarheimild“ á tilteknum bankareikningi. Um endurgreiðslu var mælt svo fyrir að stefnda bæri að standa skil á 1/96 hluta lánsins hverju sinni á 60 mánaðarlegum gjalddögum, í fyrsta sinn 20. júlí 2006, og síðan 36/96 hlutum þann dag á árinu 2011, en heimilt væri þó að því leyti að framlengja lánssamninginn til allt að fimm ára með sams konar endurgreiðslum. Engin sérstök fyrirmæli voru um endurgreiðslu svonefnds lánshluta A, en um lánshluta B voru ákvæði um að hann yrði bundinn vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu og yrði höfuðstóll hans og síðan afborgun af honum reiknuð út á hverjum gjalddaga því til samræmis. Tekið var fram að lánið bæri „að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af“, svo og að bankanum væri heimilt að skuldfæra nánar tiltekinn tékkareikning stefnda fyrir greiðslum samkvæmt samningnum, en óumdeilt er að sá reikningur hafi verið í íslenskum krónum. Mælt var fyrir um að vextir af lánshluta í evrum yrðu svonefndir EURIBOR vextir með 2,25% álagi, en af öðrum erlendum gjaldmiðlum LIBOR vextir með sama álagi. Að því leyti, sem lánshluti A kynni að verða í íslenskum krónum, bæri hann svonefnda REIBOR vexti með 2,25% álagi, en af fjárhæð í þeim gjaldmiðli samkvæmt lánshluta B skyldu vextir ráðast af vaxtagrunni bankans „fyrir skuldir til sambærilegs lánstíma í íslenskum krónum á hverjum tíma að viðbættu vaxtaálagi 1,25%“. Kveðið var á um heimild stefnda til að óska eftir myntbreytingu á skuld samkvæmt lánshluta A með tilkynningu til bankans að minnsta kosti tíu dögum fyrir gjalddaga, enda væri lánið í skilum. Mætti þá stefndi velja úr sex tilgreindum erlendum gjaldmiðlum auk íslenskra króna, en við umreikning á skuldinni vegna myntbreytingar ætti að styðjast við sölugengi þess gjaldmiðils, sem hætt yrði að „miða við“, og kaupgengi þess „sem framvegis skal miða við“. Þá voru ákvæði í samningnum um 1% lántökugjald til bankans, sem yrði dregið frá við „útborgun lánshluta“, svo og um að stefndi myndi veita bankanum allsherjarveð í nánar tilteknum lausafjármunum til tryggingar skuldinni. Loks er þess að geta að meðal atvika, sem sögð voru teljast til vanefnda á skyldum stefnda samkvæmt samningnum, voru þau að hann myndi ekki greiða afborgun „á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli“. Óumdeilt er að stefndi fyllti ekki út áðurnefnt eyðublað fyrir beiðni um útborgun lánsins, en á hinn bóginn undirritaði framkvæmdastjóri hans sama dag og lánssamningurinn var gerður skjal með fyrirsögninni „lánsumsókn“. Þar kom fram að stefndi óskaði eftir að fá að láni hjá Glitni banka hf. „upphæð í íslenskum krónum“, sem væri 80.000.000. Yrði „skipting í erlenda mynt“ með þeim hætti að 25% þessarar fjárhæðar yrðu 278.940 bandaríkjadalir, sem væru 20.000.000 krónur, 20% hennar 271.370 svissneskir frankar, sem væru 16.000.000 krónur, 15% hennar 18.832.392 japönsk jen, sem væru 12.000.000 krónur, og 40% fjárhæðarinnar 349.918 evrur, sem væru 32.000.000 krónur. Sama dag gerði bankinn kvittanir vegna lánveitingar til stefnda, eina fyrir hverja fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum sem að framan greinir. Samkvæmt kvittununum komu til frádráttar þóknanir bankans ásamt lántökugjaldi og voru síðan að teknu tilliti til þeirra liða tilgreindar fjárhæðirnar í erlendu gjaldmiðlunum, sem kæmu „til útborgunar“. Neðan við þetta var getið um gengi gjaldmiðlanna og á grundvelli þess tiltekið hvert væri „andvirði“ erlendu fjárhæðanna í íslenskum krónum, sem yrði lagt inn á tékkareikning stefnda við bankann sama dag. Samkvæmt framlögðu yfirliti um þann reikning barst þetta andvirði, samtals 79.195.000 krónur, inn á hann í fernu lagi með þeirri skýringu að um væri að ræða „erlent lán“. Degi síðar voru að auki greiddar inn á reikninginn 39.608.100 krónur vegna skuldabréfs og liggur fyrir að þetta hafi verið fjárhæðin, sem féll undir áðurnefndan lánshluta B samkvæmt samningi stefnda við Glitni banka hf. að frádregnum kostnaði og lántökugjaldi. Í málinu hafa verið lagðar fram kvittanir frá Glitni banka hf. til stefnda fyrir greiðslu afborgana af láninu frá fyrsta gjalddaga 20. júlí 2006 til og með gjalddaga 20. september 2008, en þó aðeins af lánshluta A samkvæmt samningi þeirra. Vegna hvers gjalddaga voru gerðar fjórar kvittanir, ein vegna svissneskra franka, önnur vegna japanskra jena, sú þriðja vegna bandaríkjadala og sú fjórða vegna evra. Í hverri kvittun var greint frá fjárhæð afborgunar af höfuðstól, vaxta og þóknunar í viðkomandi gjaldmiðli og samtalan af því dregin saman, en því næst var tiltekið gengi gjaldmiðilsins og samkvæmt því „andvirði“ greiðslu í íslenskum krónum, sem skuldfærð var af fyrrnefndum tékkareikningi stefnda. Jafnframt var getið um höfuðstól skuldar í gjaldmiðlinum, sem við átti, að afstaðinni greiðslu. Óumdeilt er að stefndi hafi jafnframt þessu staðið réttilega skil á afborgunum af skuld vegna lánshluta B samkvæmt samningi hans við bankann. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, en í framhaldi af því var settur á stofn Nýi Glitnir banki hf., sem nú ber heiti áfrýjanda. Óumdeilt er að meðal eigna eldri bankans, sem færðar voru til áfrýjanda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, hafi verið réttindi þess fyrstnefnda samkvæmt lánssamningnum við stefnda. Eftir þessi aðilaskipti stóð stefndi á sama hátt og áður greinir í skilum á skuld sinni og gaf áfrýjandi út kvittanir fyrir afborgunum með sama efni og áður var lýst frá gjalddaga 20. október 2008 til 20. febrúar 2009. Samkvæmt gögnum málsins gerði áfrýjandi upp frá því og til og með gjalddaga 20. júní 2011 greiðsluseðla vegna afborgana af láninu og voru þeir hverju sinni fjórir vegna skuldar samkvæmt lánshluta A, einn fyrir svissneska franka, annar fyrir japönsk jen, sá þriðji fyrir bandaríkjadali og sá fjórði fyrir evrur. Á hverjum greiðsluseðli var meðal annars greint frá upphaflegri fjárhæð skuldar í viðkomandi gjaldmiðli og íslenskum krónum ásamt því, sem nefnt var „reiknað grunngengi“, heildarfjárhæð greiðslu og sundurliðun hennar í afborgun, vexti og kostnað, svo og eftirstöðvum fyrir og eftir greiðslu, en bæði fjárhæðir til greiðslu og eftirstöðvar voru tilgreindar í viðkomandi erlendum gjaldmiðli. Fram kom á seðlunum að margfalda yrði heildarfjárhæð greiðslu með sölugengi erlenda gjaldmiðilsins til að finna fjárhæðina, sem greiða þyrfti í íslenskum krónum, en greiðsla stefnda yrði skuldfærð. Í framlögðum gögnum virðist vanta greiðsluseðla vegna átta gjalddaga á þessu tímabili og hafa í stað þeirra verið lögð fram skjöl frá áfrýjanda, sem ýmist bera fyrirsögnina „greiðsluyfirlit“ eða „greiðsluyfirlit í ISK“. Á þessum yfirlitum er hverju sinni greint frá greiðslu stefnda í fimm liðum, sem greinilega eru fjórir hlutar skuldar samkvæmt lánshluta A og skuld samkvæmt lánshluta B í lánssamningnum. Í hverjum lið er greiðsla sundurliðuð í afborgun, vexti og kostnað ásamt þætti, sem ýmist er nefndur „verðbætur“ eða „verðb./gengism.“ Hvergi er þar greint frá fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum, heldur eingöngu íslenskum krónum. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta 14. apríl 2011 og sneri endanleg dómkrafa hans í héraði að því einu að viðurkennt yrði að lán samkvæmt lánshluta A í samningi hans við Glitni banka hf. 22. maí 2006 væri bundið gengistryggingu, sem óheimil væri samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. II Í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var því slegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001 stæðu því í vegi að lántaki væri skuldbundinn af ákvæði í samningi um að fjárhæð láns í íslenskum krónum tæki breytingum eftir gengi erlends gjaldmiðils. Frá þeim tíma hefur rétturinn kveðið upp marga dóma, þar sem á það hefur reynt hvort skuldbinding samkvæmt lánssamningi teljist vera um fjárhæð í íslenskum krónum, sem á þennan óheimila hátt hafi verið gengistryggð, eða fjárhæð í erlendum gjaldmiðli, einum eða fleiri, sem fyrrnefnt lagaákvæði tekur ekki til. Af þeim meiði eru meðal annarra dómar Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 og 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012, en í þeim öllum var í þessu tilliti deilt um samninga um lán, sem tilgreind voru sem jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í tilteknum erlendum gjaldmiðlum, og var þess þá einnig getið hvert hlutfall hvers erlenda gjaldmiðils ætti að vera af fjárhæð lánsins. Í þessum tilvikum var litið svo á að orðalag í samningi um skuldbindingu í þessari mynd dygði ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu, heldur yrði jafnframt í því sambandi að líta einkum til þess hvernig aðilar samnings hafi í raun efnt hann hvor fyrir sitt leyti. Að því gættu var í fyrstnefnda dóminum litið svo á að samningur hafi í reynd verið um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri ólögmætu ákvæði um gengistryggingu, en í hinum dómunum tveimur að samningar hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum, sem væru skuldbindandi fyrir lántaka. Í fyrrnefndum samningi 22. maí 2006 var fjárhæð lánsins, sem stefndi tók hjá Glitni banka hf. og deilt er um í málinu, tilgreind með því einu að hún væri að „jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00“. Þótt komið hafi fram í fyrirsögn samningsins að hann væri um „lán í erlendum gjaldmiðlum og ísl. krónum, verðtryggt“ var hvergi í honum sagt til um hvort það kæmi til með að verða í einhverjum erlendum gjaldmiðlum fremur en íslenskum krónum, hverjir þeir gjaldmiðlar þá yrðu og með hvaða fjárhæð í þeim eða hlutfalli af fjárhæðinni í íslenskum krónum. Áfrýjanda er í þessu sambandi haldlaust að bera fyrir sig efni fyrrnefndrar umsóknar stefnda um lánið, sem hvergi var vísað til í samningnum, en hún sneri að auki eftir orðanna hljóðan eingöngu að hluta lánsins eða 80.000.000 krónum. Með því að eina fjárhæðin, sem beint eða óbeint var tilgreind í lánssamningnum, var í íslenskum krónum getur engum vafa verið háð að hann tók eingöngu til skuldbindingar í þeim gjaldmiðli, sem óheimilt var samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 að binda við gengi erlendra gjaldmiðla. Þarf þá ekki að líta til þess hvernig stefndi og Glitnir banki hf. efndu skuldbindingar sínar í raun, en þau atriði gætu að auki að engu leyti hnigið að annarri niðurstöðu. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Íslandsbanki hf., greiði stefnda, Umbúðamiðlun ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2012. Mál þetta var höfðað 14. apríl 2011 og dómtekið 30. apríl 2012. Stefnandi er Umbúðamiðlun ehf. kt., 540896-2249, Fornubúðum 3, Hafnarfirði. Stefndi er Íslandsbanki hf., kt. 491008-0160, Kirkjusandi 2, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði með dómi að A hluti lánasamnings aðila málsins, nr. 545-101960 (lánshlutar auðkenndir 852491, 852492, 852589, 852601 áður 12CU516653, 12CU516655, 12CU516656, 12CU516657), dags. 22. maí 2006, upphaflega milli stefnanda og Glitnis banka hf., sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. I. Þann 22. maí 2006 undirrituðu stefnandi og Glitnir banki hf. „lánssamning um lán til 8 ára að fjárhæð jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00 – eitthundraðog tuttugumilljónir 00/100 íslenskar krónur-“. Samkvæmt samningnum er stefndi lánveitandi og stefnandi lántaki. Óumdeilt er að lánasamningurinn var við hrun Glitnis banka hf. í október 2008 færður í nýjan banka, þ.e. til stefnda, sem og réttindi og skyldur samkvæmt honum. Samkvæmt samningi aðila frá 22. maí 2006 skiptist lánið „í tvo lánshluta, allt eftir vali lántaka, þ.e. lánshluta A, sem lán í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum og lánshluta B, sem er verðtryggt lán í íslenskum krónum, með þeim skilmálum sem greinir í samningi þessum“. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. samningsins var lánið laust til útborgunar frá undirritun samningsins til 1. júní 2006. Lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur yrði út samkvæmt samningnum var ISK 120.000.000,00 eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum, eins og segir í 2. mgr. 1. gr. samningsins. Þá var kveðið á um það í 3. mgr. 1. gr. samningsins að stefnandi skyldi senda bankanum beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningur sem leggja skyldi lánið eða lánshlutann inn á. Form að útborgunarbeiðni sé fest við samninginn sem viðauki 1 og í henni skuli lántaki tilkynna lánveitanda, sé lán í erlendri mynt, í hvaða erlendu gjaldmiðla hann myndi umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum. Stefnandi segir að þessi beiðni hafi aldrei verið útfyllt heldur hafi það verið ákveðið munnlega í símtölum milli aðila að lánið skyldi skiptast þannig að B hluti lánsins yrði 40.000.000 króna en A hluti yrði að jafnvirði 80.000.000 króna, sem yrði reiknað í myntkörfu. Lánið hafi í kjölfarið verið greitt út og stefnanda afhentar 120.000.000 króna inn á íslenskan krónureikning sinn í bankanum nr. 545-26-2249 að frádregnum kostnaði bankans eins og lántökugjöldum. Stefnandi segir að fjárhæðin í viðskiptum aðila hafi ekki tekið neinum breytingum, heldur hafi upphæð gjaldmiðla á lánveitinganótum verið stillt af þannig að svokallaður erlendur hluti samningsins væri jafnvirði 80.000.000 á útborgundardegi lánsins. Þá hafi allar greiðslur inná lánið farið fram í íslenskum krónum og allar afborganir verið rukkaðar og innheimtar á þann hátt. Stefndi segir það hins vegar ákveðna einföldun hjá stefnanda að kveða útgreiðslu og innborganir lánsins hafa verið í íslenskum krónum. Varðandi þá staðhæfingu stefnanda að það hafi verið ákveðið „munnlega í símtölum“ að A-hluti lánsins yrði að jafnvirði 80.000.000 króna bendir stefndi á að af „Lánsumsókn“, dags. 22. maí 2006, þ.e. sama dag og lánasamningsskjalið hafi verið undirritað, megi glögglega sjá að stefnandi hafi óskað eftir því að 25,00% lánsfjárhæðarinnar yrði í USD, 20,00% í CHF, 15,00% í JPY og 40,00% í EUR. Höfuðstóll hinnar erlendu lánsfjárhæðar sé þar sérstaklega tiltekinn og jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Nánar tiltekið hafi lánsfjárhæðin verið: USD 278.940, CHF 271.370, JPY 18.832.392, og EUR 349.918. Þá bendir stefndi sérstaklega á að á greiðsluseðlum/-kvittunum, sbr. sýnishorn sem hann hefur lagt fram, sé höfuðstóll hinnar erlendu lánsfjárhæðar sérstaklega tiltekinn. II. Rök stefnanda Stefnandi bendir á að tilgangur stefnanda sé rekstur umbúðamiðlunar þ.e.a.s útleiga fiskikara og ýmis þjónusta við fiskmarkaði, fiskkaupendur, fiskseljendur og aðra aðila. Áður en lánasamningurinn sem mál þetta snýst um hafi verið undirritaður hafi stefnandi verið með bankaviðskipti sín hjá Íslandsbanka hf., forvera stefnda, sem starfaði áður undir því nafni og nafninu Glitnir banki hf. Stefnandi hafi tekið fjölda lána hjá bankanum. Fram til ársins 2006 hafi stefnandi tekið lán hjá bankanum í íslenskum krónum enda allar tekjur stefnanda í krónum segir stefnandi. Í maí 2006 hafi verið komið að því að endurfjármagna rekstrarlán félagsins vegna mikilla fjárfestinga í fiskikörum undanfarin ár. Í þessum tilgangi hafi stefnandi þurft að taka lán að fjárhæð 120.000.000 króna en að hluta líka sem innborgun á yfirdráttarheimild félagsins. Stefnandi heldur því fram að þegar hinn umdeildi lánasamningur hafi verið gerður hafi starfsmenn bankans lagt til við fyrirsvarsmenn stefnanda að tekið yrði svokallað myntkörfulán. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til tölvupósts frá 4. maí 2006 frá Viðari Þorsteinssyni en skeytið hljóðar svo: Sæll Ólafur. Í framhaldi af samtali okkar í dag vil ég staðfesta eftirfarandi um fyrirhugaða lántöku hjá Glitni hf. Beiðni félagsins um nýjan lánasamning til skuldbreytingar á núverandi rekstrarláni og greiðslu á hluta yfirdráttarheimildar samtals að fjárhæð allt að 120 mkr. yrði mætt með eftirfarandi tillögu sem niðurstöðu af okkar viðræðum. Erlendi hlutinn, þ.e. um 70 mkr. LIBOR vextir + 2,25% álag. Útibúið mælir með myntkröfu sem endurspegar að verulegu leiti gengisvog ÍKR. Lán í ÍKR um 50 mkr. REIBOR vextir + 2,25% álag. Einnig gæti verið valkvætt að ÍKR hlutinn væri verðtryggður þ.e. kjörvextir bankans + 1,50% álag. Lántökugjald er 1% en ekkert stimpilgjald er af samningnum. Lánstími 8 ár. Verðlagning að framan endurspeglar þá breytingar sem hafa orðið á mörkðum að undanförnu sem þýðir hækkun um 0,25% punkta á álagi frá fyrra samningi. fyrirvari er gerður um endanlegt samþykki lánanefndar glitnir hf. á samningnum. Kveðja Viðar. Stefnandi segir að á þessum tíma hafi öllum aðilum verið ljóst að stefnandi hefði enga þörf fyrir erlenda gjaldmiðla heldur einungis íslenskar krónur til að nota í starfsemi sinni. Tilgangurinn með því að veita stefnanda myntkörfulán virðist því einungis hafa verið í verðtryggingarskyni fyrir lánveitanda, þ.e. að láta höfuðstólinn sem greiddur var út í íslenskum krónum fylgja gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Þessu er harðlega mótmælt af hálfu stefnda sem röngu og ósönnuðu, þ.e. að tilgangurinn með lánveitingunni hafi verið í „verðtryggingarskyni fyrir lánveitanda“. Þá telur hann það einföldun hjá stefnanda að halda því fram að útgreiðsla og innborganir lánsins hafi verið í íslenskum krónum Þá lýsir stefnandi því að hann hafi ávallt staðið í skilum með afborganir í samræmi við útreikninga stefnda sem hafi verið miðaðir við gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Eftir hrun íslensku bankanna í október 2008 hafi gengi íslensku krónunnar hrunið, eins og kunnugt sé og greiðslubyrði A hluta láns stefnanda hækkað gríðarlega af þeim sökum. Engu að síður hafi stefnandi haldið áfram að greiða af láninu. Stefnandi segir að í kjölfar almennra umræðna og deilna um lögmæti gengistryggingar og hinna sk. myntkörfulána og sérstaklega eftir að Hæstiréttur staðfesti að erlend gengistrygging bryti í bága við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. dóma Hrd. frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, hafi aðilar rætt um lögmæti framangreinds samnings. Þessar viðræður hafi síðan strandað í janúar 2011 og málshöfðun þessi nauðsynleg fyrir stefnanda til að ná fram rétti sínum. Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á ólögmæti gengistryggingar lánasamnings aðila á þeirri málsástæðu að lánshluti A í hinu umdeilda láni sé lán í íslenskum krónum með gengistryggingu í nánar tilgreindum gjaldmiðlum. Í dómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að lán sem bundin séu við gengi erlendra gjaldmiðla fari í bága við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í forsendum dómanna segi m.a. orðrétt: Lög nr. 38/2001 heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 eru ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verður því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki er stoð fyrir í lögum. Stefnandi telur ljóst að lánshluti A sé gengistryggður í þessum skilningi. Í fyrsta lagi sé lánsfjárhæðin strax í upphafi lánasamningsins tilgreind með þessum hætti, þ.e.: um lán til 8 ára að fjárhæð jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00 – eitthundraðogtuttugumilljónir 00/100 íslenskar krónur. Í samræmi við þetta hafi stefnanda verið greiddar 120.000.000 króna, að frádregnum lántökukostnaði, inn á íslenskan krónureikning sinn í bankanum nr. 545-26-2249. Engir erlendir gjaldmiðlar hafi nokkru sinni verið afhentir stefnanda eða lagðir inn á gjaldeyrisreikninga. Þá liggi jafnframt fyrir að stefnandi hafi frá upphafi greitt af láninu með íslenskum krónum. Stefnandi hafi aldrei greitt af láninu með erlendum gjaldmiðlum. Þá liggi einnig fyrir að fjárhæðir gjaldmiðla hafi á útborgunardegi verið stilltar af sem jafnvirði 80.000.000 króna en ekki var ákveðið lán í erlendri mynd og sú fjárhæð greidd. Stefnandi byggir á því að horfa beri til raunverulegrar framkvæmdar samnings við túlkun á hugtakinu gengistrygging en ekki sé nægilegt að horfa einungis til orðalags samnings eða forms samnings aðila. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til gengisdómanna en þar hafi raunverulegt efni og framkvæmd samninga ráðið úrslitum um gengistrygginguna frekar en sá búningur sem gerningarnir höfðu verið klæddir í af lánveitendum. Í samningi aðila sé í nokkrum tilvikum talað um lán í erlendri mynt, auk þess sem þar segi að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af, sbr. 3. mgr. 2. gr. Þá segi meira að segja í 10. gr. (liðum i og ii) að það teljist vanefnd lántaka á samningnum ef hann greiðir ekki á réttum gjalddaga eða í réttum gjaldmiðli. Stefnandi byggir á því að þessi ákvæði samningsins sem hafi verið samin einhliða af bankanum, séu til málamynda og sett til að klæða löggerninginn í þann búning að um erlent lán sé að ræða. Þessu til stuðnings áréttar stefnandi að hann hafi aldrei greitt af A hluta lánsins í þeim gjaldmiðlum sem það samanstóð af heldur alltaf í íslenskum krónum og hann hafi enn fremur einnig verið rukkaður í íslenskum krónum. Hefði stefndi staðið í þeirri trú að lánið væri erlent lán hefði hann átt að gera athugasemdir við þessa framkvæmd enda strangt til tekið þá um vanefnd af hálfu stefnanda að ræða að greiða í íslenskri mynt. Þótt litið yrði fram hjá öðru verði að telja að stefndi hafi með athafnaleysi sínu einu og sér fallist á þessa túlkun samningsins, þ.e. að greiða bæri afborganir af honum með íslenskum krónum en fjárhæðin hverju sinni reiknuð eftir gengi viðmiðunargjaldmiðla lánshluta A. Þegar hafi verið staðfest í dómum Hæstaréttar að það hafi ekki áhrif á niðurstöðu um það hvort lánasamningur teljist gengistryggður eða ekki, hvernig vextir hafi verið ákvarðaðir í samningi. Stefnandi vísar til dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Í báðum málunum hafi verið um að ræða lánasamninga gengistryggða í erlendri mynt þar sem greiðsla lántaka tók mið af breytingum á gengi og LIBOR-vöxtum. Þetta atriði hafi þó ekki orðið til þess að talið hafi verið að um væri ræða samning í erlendri mynt heldur þvert á móti að um væri að ræða lánasamning í íslenskum krónum með gengistryggingu í erlendri mynt. Þá verði að telja að sk. kaupnótur sem stefndi hafi sent stefnanda í tengslum við málið hafi enga þýðingu um niðurstöðuna hvað gengistryggingu varðar. Umræddar kaupnótur séu óundirritaðar og útbúnar einhliða af bankanum án nokkurrar aðkomu stefnanda. Þá hafi stefnanda ekki verið afhentar umræddar kaupnótur á þeim tíma sem því sé haldið fram að gjaldeyrisviðskiptin hafi átt sér stað. Stefnandi telur því liggja í augum uppi að umræddar kaupnótur séu í besta falli málamyndagerningar sem ætlað sé að breiða yfir þá staðreynd að engin lántaka hafi farið fram í erlendri mynt. Þessi gögn hafi því ekkert sönnunargildi í málinu. Þetta hafi verið staðfest í dómaframkvæmd, sbr. t.d. dóm héraðsdóms Reykjavíkur frá 23. febrúar 2011 í máli nr. X-559/2010. Krafa stefnanda byggir á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. laganna. Þá er vísað til samningalaga nr. 7/1936, einkum 36. gr. og 36. gr. a-d. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 21. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. III. Rök stefnda Af hálfu stefnda er öllum málsástæðum stefnanda, þar að lútandi að lánshluti A í hinu umþrætta láni sé lán í íslenskum krónum með gengistryggingu í nánar tilgreindum gjaldmiðlum og brjóti því í bága við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, hafnað. Stefndi hafnar því líka alfarið þegar af þeim ástæðum að lánið sé sagt vera að jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum sé lánsskuldbindingin í íslenskum krónum í stað erlendrar myntar. Þegar stofnað hafi verið til lánsskuldbindingarinnar hafi ekki verið lagðar hömlur við lánaviðskiptum í erlendri mynt. Engu breyti þótt höfuðstóll hinnar erlendu myntar hafi ekki verið tiltekinn í lánasamningsskjalinu heldur eingöngu jafnvirði hennar í íslenskum krónum. Með tilvísuðu orðalagi lánasamningsskjalsins sé samkvæmt orðanna hljóðan verið að vísa til jafngildis hinnar erlendu fjárhæðar í íslenskum krónum, en slíkt fái engu breytt um að skuldbindingin sem slík sé í erlendri mynt. Nánar tiltekið, þá svari lánsskuldbindingin í hinni erlendu mynt til tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að greiða út fjárhæðina í hinni erlendu mynt hefði stefnandi óskað þess. Hins vegar, eins og stefnandi sjálfur segi, hafði hann enga þörf fyrir það. Þá bendir stefndi sömuleiðis sérstaklega á að í fyrrgreindri lánsumsókn, dags. sama dag og lánasamningurinn, hafi höfuðstóll hinnar erlendu lánsfjárhæðar sérstaklega verið tiltekinn, svo og á einstökum greiðsluseðlum/-kvittunum eftir stofnun lánsskuldbindingarinnar, enda þótt jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum sé jafnframt tiltekið. Þessi lánshluti sé því í grunninn í erlendri mynt. Vart þurfi að taka fram að hin undirritaða lánsumsókn, dagsett sama dag og lánasamningurinn, sé órjúfanlegur hluti hans. Nánar tiltekið sé lánsfjárhæðin, sem fyrr segir: USD 278.940; CHF 271.370; JPY 18.832.392; og EUR 349.918. Stefndi telur jafnframt ljóst að önnur skjalleg gögn og framkvæmd samningsins bendi ótvírætt til þess að um lánsskuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða, að því er A-hluta hans varðar. Á upphafssíðu lánasamningsins sé t.d. sérstaklega tiltekið að um lán í erlendum gjaldmiðlum, sbr. A-hluta lánsins, og í íslenskum krónum, sbr. B-hluta lánsins, sé að ræða. Í upphafi lánasamningsins segi jafnframt að lánið skiptist í tvo lánshluta, „allt eftir vali lántaka, þ.e. lánshluta A, sem er lán í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum og lánshluta B, sem er verðtryggt lán í íslenskum krónum ...“. Í 3. mgr. 2. gr. lánasamningsins sé jafnframt sérstaklega kveðið á um að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af. Í 3. gr. samningsins, þar sem kveðið er á um vexti, vaxtabreytingar og greiðslu vaxta, sé sérstaklega tiltekið að lánshlutar samkvæmt A-hluta lánsins í erlendum myntum öðrum en evrum skuli bera eins mánaðar LIBOR vexti samkvæmt nánari tilgreiningu, og að lánshluti í evrum samkvæmt A-hluta lánsins skuli bera eins mánaðar EURIBOR vexti samkvæmt nánari tilgreiningu. Í 4. gr. lánasamningsins sé jafnframt kveðið á um sérstaka myntbreytingarheimild, þannig að eftirstöðvar þess lánshluta „miðist við aðra erlenda mynt ...“. Hvergi í lánasamningnum sé að finna neina tilvísun til gengistryggingar, sbr. t.d. hins vegar lánasamninga þá sem deilt var um í málum nr. 603 og 604/2010 sem dæmd hafi verið í Hæstarétti. Af tilkynningum bankans til stefnanda um lánveitinguna og ekki síður lánsumsókninni frá 22. maí 2006 megi jafnframt ráða að lánið sé veitt í tilgreindum erlendum myntum, þ.e. USD, CHF, JPY og EUR. Því er jafnframt alfarið hafnað að þær séu til „málamynda“ svo sem stefnandi byggir á. Andvirði hinnar erlendu lánsfjárhæðar í íslenskum krónum hafi síðan verið lagt inn á reikning stefnanda, sem hafi verið í íslenskum krónum, enda, eins og stefnandi kveður sjálfur, hafði hann enga þörf fyrir erlenda gjaldmiðla. Ekkert hefði hins vegar verið því til fyrirstöðu að greiða út fjárhæðina í hinni erlendu mynt hefði stefnandi óskað þess. Lánið sem slíkt sé hins vegar veitt og í reynd greitt út í erlendri mynt, sbr. fyrrnefnda lánsumsókn,þótt andvirði þess í íslenskum krónum hafi síðan verið ráðstafað á reikning stefnanda. Aðalskylda stefnda hafi því í grunninn verið efnd í erlendri mynt. Í reikningsyfirliti, sem stefnandi hafi lagt fram, megi jafnframt sjá að erlendi lánshlutinn sé ávallt tilgreindur, sbr. einnig sýnishorn af greiðsluseðlum/kvittunum sem stefndi hafi lagt fram. Enda þótt stefnandi hafi greitt stefnda íslenskar krónur á einstökum gjalddögum lánasamningsins, þá hafi sú fjárhæð svarað hverju sinni til andvirðis hinnar erlendu myntar. Í reynd, þ.e. í uppgjörslegu tilliti, hafi stefnandi á hverjum gjalddaga lánsins keypt erlendar myntir fyrir íslenskar krónur. Hvað sem þessu líði sé ljóst að lánsskuldbindingin sem slík sé eftir sem áður í erlendri mynt, en ekki í íslenskum krónum. Þá mótmælir stefndi jafnframt sérstaklega sem röngum og ósönnuðum hvers konar málsástæðum stefnanda um að ákvæði lánasamningsins, sem bera þess ljóslega merki að um erlenda lánsskuldbindingu sé að ræða, sbr. að framan, séu til málamynda og til þess eins að klæða löggerninginn í þann búning að um erlent lán sé að ræða. Um lagarök vísar stefndi einkum til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk meginreglna fjármunaréttar. Kröfu sína um málskostnaður styður stefndi við ákvæði 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Niðurstaða Eins og fram hefur komið deila málsaðilar um hvort skuldbinding stefnanda samkvæmt A-hluta lánssamnings aðila sé, skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum, nánar tiltekið USD 278.940, CHF 271.370, JPY 18.832.392, og EUR 349.918, eins og stefndi heldur fram, eða skuldbinding íslenskum krónum, sem bundin sé gengi fyrrgreindra erlendra gjaldmiðla, eins og stefnandi heldur fram. Við úrlausn málsins þarf m.ö.o. að leysa úr því hvort með samningi aðila frá 22. maí 2006 hafi stefnanda verið veittar að láni framangreindar erlendar myntir eða íslenskrar krónur tengdar við erlenda mynt. Við þá túlkun skiptir mestu máli efni samningsins auk þess sem líta ber til framkvæmdar hans. Verður nú vikið nánar að samningi aðila. Á forsíðu samnings aðila er að finna yfirskriftina Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum og ísl. krónum, verðtryggt) en síðan segir í upphafi samningsins að um sé að ræða lán „að fjárhæð jafnvirði allt að ISK 120.000.000,00 –“. Lánshluti A sé lán í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum. Þá segir í 1. mgr. 1. gr. samningsins m.a. að lántaki lofi að taka að láni og lánveitandi að lána allt að umsamda lánsfjárhæð. Lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur sé út samkvæmt samningnum sé ISK 120.000.000,00 eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum. Samningnum fylgdi form að útborgunarbeiðni, sem viðauki 1, sem gert var ráð fyrir, samkvæmt 2. mgr. 1. gr. samningsins, að stefnandi myndi nota til að tilkynna stefnda, væri lán í erlendri mynt, í hvaða erlendu gjaldmiðlum hann myndi umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum. Fjárhæð hvers gjaldmiðils fyrir sig skyldi þó ekki ákvarðast fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgun lánsins. Á því tímamarki yrðu fjárhæðirnar endanlegar og myndu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá, þótt upphafleg hlutföll þeirra kynnu að breytast á lánstímanum. Lánið yrði þá eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða í íslenskum krónum, samkvæmt heimildum 3. og 4. gr. samningsins. Í lokamálsgrein 1. gr. samningsins er kveðið á um að lántaki hyggist nýta lánið til greiðslu á núverandi erl. rekstrarlánasamningi og sem innborgun á yfirdráttarheimild á reikningi 545-26-2249. Þá segir í 3. mgr. 2. mgr. samningsins að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af en jafnframt í 7. mgr. sama ákvæði að lánveitandi hafi heimild, en ekki skyldu, til þess að skuldfæra reikning lánataka hjá lánveitanda, þ.e. 545-26-2249. Samkvæmt gögnum málsins fyllti stefnandi ekki formið að útborgunarbeiðninni sem fylgdi samningnum en aðilar undirrituðu sama dag fyrrnefnt skjal er ber yfirskriftina „Lánsumsókn“ þar sem „upphæð“ er tilgreind „í íslenskum krónum: 80.000.000“. Þá er undir yfirskriftinni „Skipting í erlenda mynt“ fjárhæðinni skipt með svofelldum hætti í erlendu gjaldmiðlana USD, CHF, JPY og EUR: % mynt Libor Viðmiðunar- Umsamið ISK Reikningsnúmer gengi gengi 25,00 USD 278.940 5,14063 71,56 71,7 20.000.000 545-26-2249 20,00 CHF 271.370 1,36583 59 58,96 16.000.000 545-26-2249 15,00 JPY 18.832.392 0,14125 0,6341 0,6372 12.000.000 545-26-2249 40.00 EUR 349.918 2,83400 91 91,45 32.000.000 545-26-2249 Í samræmi við þetta og samkvæmt yfirlitum um lánveitingar og yfirliti reiknings nr. 525 26 2249, sem er íslenskur tékkareikningur, greiddi stefnandi lánið í íslenskum krónum inn á þennan reikning stefnanda, eða samtals 79.195.000 íslenskar krónur að frádreginni þóknun. Á greiðsluseðlum stefnda til stefnanda var bæði höfuðstóll upphaflegrar fjárhæðar í íslenskum krónum og hinnar erlendu myntar tilgreindur og jafnframt tilgreind erlenda fjárhæðin sem var „Til greiðslu“ en neðanmáls undir yfirskriftinni „Útreikningur“ segir: „margfaldað er „Til greiðslu“ viðkomandi mynt á gjalddaga til að finna greiðslufjárhæð í íslenskum krónum.“ Þá hafa verið lagðar fram greiðslukvittanir frá Glitni vegna greiðslu á láninu, sem hafa að geyma upplýsingar um afborganir í fyrrgreindum erlendum myntum en jafnframt útreikning á andvirði afborgunar í íslenskum krónum, sem tekin var út af var fyrrgreindum reikningi stefnanda og óumdeilt er að stefnandi greiddi ávallt af láninu í íslenskum krónum. Þegar litið er til alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins að lán stefnda til stefnanda samkvæmt A-hluta samnings aðila hafi í raun verið lán í íslenskum krónum enda liggur fyrir samkvæmt framangreindu að báðir aðilar efndu meginskyldur sínar samkvæmt lánssamningnum með greiðslum í íslenskum krónum og gerðu það í raun, sbr. fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Verður því fallist á það með stefnanda, þrátt fyrir fyrrgreint orðalag í yfirskrift samnings aðila; „Lán í erlendum gjaldmiðlum og ísl. krónum “, að hér sé um að ræða lán sem ákveðið hafi verið í íslenskum krónum en bundið við gengi erlendra gjaldmiðla og þar með í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. fordæmi Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, eins og áréttað var enn fremur í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Áslaug Björgvinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Viðurkennt er að A hluti lánasamnings stefnanda, Umbúðamiðlunar ehf., og stefnda, Íslandsbanka hf., nr. 545-101960 (lánshlutar auðkenndir 852491, 852492, 852589, 852601 áður 12CU516653, 12CU516655, 12CU516656, 12CU516657), dags. 22. maí 2006, upphaflega milli stefnanda og Glitnis banka hf., er bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 460/2004
Kærumál Vitni Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
Gerð var krafa um að X viki úr þinghaldi á meðan tiltekin þrjú vitni gæfu skýrslu fyrir dómi með vísan til 6. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991. Þótti skilyrðum ákvæðisins ekki vera fullnægt þar sem ekki hefði verið sýnt nægilega fram á raunverulega ógn við öryggi vitnanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjaness, sem tekin var 17. nóvember 2004 í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila, um að þeim síðarnefnda beri að víkja af dómþingi á meðan skýrslur verða teknar af tilteknum þremur vitnum og að þau skuli að auki njóta þeirrar verndar sem 8. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991, sbr. b. lið 2. gr. laga nr. 86/2004, mælir fyrir um. Kæruheimild er í d. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um að varnaraðila verði gert að víkja af dómþingi á meðan tiltekin þrjú vitni gefi skýrslur í málinu verði felld úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun héraðsdóms verði staðfest. I. Varnaraðili er í máli þessu ákærður fyrir tilraun til manndráps og sjö líkamsárásir auk annarra brota á tímabilinu 30. október 2003 til 31. ágúst 2004. Þar á meðal er hann sakaður um að hafa aðfaranótt 31. ágúst 2004 ráðist með öxi á tvo nafngreinda menn sem staddir voru á veitingastað í Hafnarfirði. Vitni eru sögð hafa verið að þessari ætluðu árás, meðal annars þau þrjú sem mál þetta varðar. Að lokinni lögreglurannsókn höfðaði ríkissaksóknari mál á hendur varnaraðila með ákæru 12. október 2004, þar sem honum er gefin að sök tilraun til manndráps og sérstaklega hættuleg líkamsárás og hafa með því brotið gegn 211. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Í þinghaldi 21. október 2004, þar sem ákæruefnið var borið undir varnaraðila, neitaði hann sök. Var málinu frestað til aðalmeðferðar 9. nóvember 2004. Aðalmeðferð hófst þann dag og var síðan fram haldið 15. og 16. sama mánaðar. Í bréfi 13. nóvember 2004, sem afhent var héraðsdómara sem trúnaðarmál í þinghaldi tveimur dögum síðar, krafðist ríkissaksóknari fyrir hönd sjö nafngreindra vitna, sem höfðu verið auðkennd í lögreglugögnum með tilteknum bókstöfum, að varnaraðili yrði látinn víkja af dómþingi á meðan þau gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Var krafan reist á 6. og 8. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. gr. laga nr. 86/2004. Umrædd krafa ríkissaksóknara var borin undir ákærða, sem mótmælti henni að því er varðaði veru hans í dómsal en gerði að öðru leyti ekki athugasemdir við að nafnleyndar yrði gætt varðandi vitnin. Í þinghaldi 16. sama mánaðar upplýsti sóknaraðili að fjögur vitnanna hefðu fallið frá kröfu sinni um vitnavernd. Með hinni kærðu ákvörðun tók héraðsdómari kröfu ríkissaksóknara til greina varðandi þau þrjú vitni sem eftir stóðu. II. Fyrir Hæstarétti reisir sóknaraðili kröfu sína um staðfestingu ákvörðunar héraðsdóms á því að nafnleyndin ein og sér sé umræddum vitnum ekki fullnægjandi vernd. Sé brottvísun varnaraðila úr dómsal nauðsynleg þar sem allar líkur séu á að hann beri kennsl á vitnin. Tekur sóknaraðili fram að ástæða kröfunnar sé sú að við upphaf lögreglurannsóknar hafi komið í ljós að mörg þeirra vitna sem boðuð voru til skýrslutöku hjá lögreglu hefðu færst undan því að gefa skýrslur vegna ótta um hefndaraðgerðir af hálfu varnaraðila. Hefðu þessi vitni notið nafnleyndar þegar skýrslur voru teknar af þeim fyrir lögreglu. Í skýrslum þessum sé varnaraðila lýst sem stórhættulegum manni sem sé til alls líklegur og kemur fram að vitnin óttist um líf sitt. Varnaraðili telur að ekki séu uppfyllt skilyrði 6. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991, til að honum verði gert að víkja úr þinghaldi á meðan skýrslur eru teknar af vitnunum. Bendir varnaraðili á að dómari geti ekki lagt huglægt mat vitna til grundvallar ákvörðunar, heldur verði hún að byggja á hlutlægum forsendum um að fyrir hendi sé raunveruleg alvarleg ógn við öryggi. Þá gerir hann athugasemdir við að héraðsdómarinn hafi byggt á sakavottorði hans og ætluðum líkamsárásum sem eru til meðferðar í málinu. Eigi sakborningur að vera talinn saklaus þar til sekt hans hafi verið sönnuð, en grundvallarréttur sakbornings sé réttlát málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól. III. Samkvæmt 6. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari orðið við kröfu í opinberu máli um að ákærði verði látinn víkja úr þinghaldi á meðan vitni gefur skýrslu fyrir dómi ef dómarinn telur nærveru ákærða geta orðið vitninu sérstaklega til íþyngingar eða haft áhrif á framburð þess. Það sama á við ef ætla má að öryggi vitnis geti stafað alvarleg ógn af því að sakborningur komist með nærveru sinni í þinghaldi að raun um persónuauðkenni þess, enda sé þá um leið gætt leyndar um nafn þess, sbr. 8. mgr. sömu greinar. Við skýringu þessa ákvæðis verður að taka tillit til þess að ákærður maður nýtur þess grundvallarréttar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, að mál hans hljóti réttláta meðferð fyrir dómi. Í því felst meðal annars að honum verður að meginreglu að gefast kostur á að vera staddur við þinghöld í máli sínu, þar á meðal til að hlýða á og taka afstöðu til sönnunarfærslu, láta leggja spurningar fyrir þá sem gefa skýrslu fyrir dómi og taka þannig þátt í málsvörn sinni. Verður í þessum efnum einnig að líta til ákvæða 1. mgr. og d. liðar 3. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Ljóst er að fyrir dómi verður eftir því leitað að vitnin, sem eiga hér hlut að máli, lýsi í skýrslum sínum í einstökum atriðum þeim ætluðu atvikum, sem þau kveðast hafa orðið vitni að. Frásögn um slík atvik getur verið vitni til óþæginda ef skýrslan er gefin að viðstöddum þeim sem sökum er borinn og jafnvel valdið ótta vitnis vegna hættu sem það telur sér stafa af honum í ljósi þeirra atvika sem vitnið ber um. Skilyrði ákvæðis 6. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 er að nærvera sakbornings geti orðið vitni sérstaklega til íþyngingar eða geti haft áhrif á framburð þess eða að ætla megi að öryggi þess geti stafað alvarleg ógn af því að sakborningur komist með nærveru sinni í þinghaldi að raun um persónuauðkenni þess. Hefur í máli þessu ekki verið sýnt nægilega fram á raunverulega ógn við öryggi vitnanna og telst því þessum skilyrðum ekki fullnægt. Að gættu því, sem að framan greinir, verður ekki fallist á að atvik séu hér með þeim sérstaka hætti að beita megi undantekningarheimild 6. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991, sbr. a. lið 2. gr. laga nr. 86/2004 til að víkja varnaraðila úr þinghaldi á meðan umræddar vitnaskýrslur verða gefnar. Verður því að fella þennan hluta hinnar kærðu ákvörðunar úr gildi. Dómsorð: Hin kærða ákvörðun er felld úr gildi af því er varðar þá kröfu sóknaraðila að varnaraðili skuli víkja úr þinghaldi meðan á skýrslutöku vitnanna A, D og G stendur. Ákvörðun Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2004. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kynnir eftirfarandi ákvörðun sína. Saksóknari kom því á framfæri við dóminn með bréfi dagsettu 13. þ.m. og dómari hefur farið með sem trúnaðarmál að sjö nafngreind vitni í málinu óski þess að ákærða verð gert að víkja úr dómsal meðan þau gefa skýrslu fyrir dóminum. Eru vitni þessi auðkennd með bókstöfum í lögreglugögnum sem dómari hefur undir höndum sem trúnaðarmál. Er krafa þessi rökstudd með vísan til 6. og 8. mgr. 59. laga nr. 19/1991 sbr. 2. gr. laga nr. 86/2004. Í þinghaldi þann 16. þ.m. upplýsti saksóknari að við nánari eftirgrennslan væru það einungis þrjú þessara vitna sem óskuðu vitnaverndar vildu fylgja þeirri kröfu eftir. Þannig að eftir stendur krafa saksóknara um að vitni sem í áðurgreindu bréfi koma fram undir bókstöfunum A, D og G njóti þeirrar verndar sem tilvitnuð ákvæði mæla fyrir um þannig að auk þess að nafnleyndar sé gætt þá sé tryggt að við skýrslutöku komist sakborningur ekki með nærveru sinni að raun um persónuauðkenni þeirra. Forsendna vitnanna A og D fyrir kröfu þessari verður ekki leitað annars staðar en í skýrslum sem þau hafa gefið hjá lögreglu þar sem þau láta í ljós að þau óttist sakborning sem þau lýsa sem stórhættulegum manni sem þau telja sig vita að hafi haft í hótunum við fólk. Vitnið G hefur komið því á framfæri við saksóknara að það óttist um líf sitt af sama tilefni. Telur dómari að ekki verði dregið í efa að vitnum þessum stafi ógn af því að sakborningur komist að því með nærveru sinni hver þau eru og að þau telji brýna öryggishagsmuni sína vera í húfi. Vitni þessi hafa ekki komið fram undir nafni við rannsókn málsins. Við ákvörðun sína hefur dómari til hliðsjónar að sakborningur hefur samkvæmt fyrirliggjandi sakarvottorði tvívegis gerst brotlegur við 2. mgr. og einu sinni við 1. mgr. 218. gr almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verði ekki horft fram hjá því að í ákærum sem varða mál það sem nú er til meðferðar fyrir dóminum er ákærði sakaður um átta líkamsárásir. Þrátt fyrir þá meginreglu að sakborningur sé viðstaddur sönnunarfærslu fyrir dómi telur dómari að ákvörðun um að verða við ósk vitnanna stangist ekki á við meginreglu mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð, enda mun þess verða gætt að sakborningi gefist kostur á að hlýða á framburð vitnanna í hátalarakerfi í húsakynnum dómsins utan dómsalarins og geti í samráði við verjanda sinn, gefist tilefni til, nýtt sér rétt sinn til þess að láta spyrja vitni sem honum er tryggður í d-lið 3. mgr. 6. gr. sama sáttmála. Það segir sig sjálft að ákæruvaldið hefur með kröfu sinni tekið undir óskir vitnanna og með því tekið á sig að sæta því að sönnunargildi skýrslna þeirra kynni af þessum sökum ekki að vega jafn þungt og væru þær gefnar að sakborningi viðstöddum. Með vísan til þess sem að ofan greinir tekur dómari þá ákvörðun að verða við þeirri kröfu saksóknara að ákærði skuli víkja úr dómsal á meðan skýrslur verða teknar af vitnunum A, D og G og að þau skuli að auki njóta þeirrar verndar sem 8. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 sbr. b-lið 2. gr. laga nr. 86/2004 mælir fyrir um.
Mál nr. 10/2018
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Akstur sviptur ökurétti Reynslulausn Skilorðsrof Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Dómari Stjórnsýsla Réttlát málsmeðferð Dómstóll
X var sakfelldur í héraði og fyrir Landsrétti fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti og undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Fyrir Hæstarétti krafðist X aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms en til vara sýknu af kröfum ákæruvaldsins á þeim grundvelli að skipun eins dómara sem sat í dómi í málinu fyrir Landsrétti hefði ekki verið í samræmi við lög, svo sem áskilið væri í 59. gr. stjórnarskrárinnar og 2. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hefði þetta leitt til þess að fyrir Landsrétti hefði X ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli, eins og honum væri tryggður réttur til í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. rakið að við skipun dómara við Landsrétt hefði verið fylgt formreglum III. kafla lag nr. 50/2016 um dómstóla, svo og ákvæðis IV til bráðabirgða við þau lög, en þó að því frátöldu að við meðferð Alþingis á tillögum dómsmálaráðherra hefðu ekki verið greidd atkvæði um skipun hvers dómara fyrir sig. Hefði það þó ekki verið annmarki sem vægi hefði. Því næst var rakið að rétturinn hefði í dómum í málum nr. 591/2017 og 592/2017 slegið því föstu að slíkir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar dómara við Landsrétt að skaðabótaskyldu hefði varðað úr hendi íslenska ríkisins. Þegar afstaða væri tekin til afleiðinga þessara annmarka yrði á hinn bóginn að líta til þess að ótímabundin skipun allra dómaranna fimmtán við Landsrétt hefði orðið að veruleika við undirritun skipunarbréfa þeirra 8. júní 2017. Þau hefðu öll fullnægt skilyrðum 2. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016 til að hljóta skipun í embætti og hefðu frá þeim tíma notið þeirrar stöðu samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar að þeim yrði ekki vikið úr embætti nema með dómi. Frá því skipun þeirra hefði tekið gildi hefðu þau samkvæmt sama ákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. og 1 mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016, jafnframt borið þá höfuðskyldu að fara í embættisverkum sínum einungis eftir lögum. Þeim hefði einnig verið áskilið með síðastnefndu lagaákvæði sjálfstæði í dómstörfum en jafnframt lagt þar á herðar að leysa þau á eigin ábyrgð og lúta í þeim efnum aldrei boðvaldi annarra. Að þessu virtu taldi Hæstiréttur að ekki væri næg ástæða til að draga á réttmætan hátt í efa að X hefði, þrátt fyrir annmarka á málsmeðferð dómsmálaráðherra, fengið notið í Landsrétti réttlátrar meðferðar máls síns fyrir óháðum og óhlutdrægum dómendum. Var aðalkröfu og varakröfu X því hafnað. Þá var dómur Landsréttar staðfestur um sakfellingu X og ákvörðun refsingar hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Garðar Gíslason setturhæstaréttardómari.Að fengnu áfrýjunarleyfi 17. apríl 2018 skaut ríkissaksóknari málinu tilHæstaréttar 20. sama mánaðar í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Afhálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur Landsréttar verðistaðfestur.Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, tilvara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en að því frágengnu aðrefsing hans verði milduð. ILögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu höfðaði mál þetta með ákæru 31.janúar 2017, þar sem ákærða var gefið að sök að hafa 24. október 2016 ekiðtiltekinni bifreið sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna eftir nánar tilgreindri leið í Kópavogi og aðendingu í veg fyrir aðra bifreið þannig að árekstur hafi orðið. Í ákærunni varvísað til þess að í blóðsýni úr ákærða hafi mælst 65 ng af kókaíni í millilítrablóðs og var háttsemi hans talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a., 1.mgr. 48. gr. og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess var krafist aðákærða yrði gerð refsing og hann sviptur ökurétti, sbr. 101. og 102. gr. sömulaga, svo og að hann yrði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar.Við þingfestingu málsins fyrir Héraðsdómi Reykjaness 2. mars 2017 fékkákærði frest til að taka afstöðu til sakargifta, en í þinghaldi 10. samamánaðar viðurkenndi hann „skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honumer gefin að sök í ákæru“, svo sem fært var í þingbók. Af þessum sökum var fariðmeð málið upp frá því eftir 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ogþað dómtekið 16. mars 2017. Með dómi 23. sama mánaðar var ákærði, sem er fæddur1985, sakfelldur samkvæmt ákæru. Í dóminum voru í einstaka atriðum rakinmargítrekuð brot ákærða gegn umferðarlögum, sem ná allt aftur til ársins 2005og hafa falist í ölvunarakstri, akstri undir áhrifum fíkniefna og akstri ánökuréttinda, svo og að hann hafi með brotunum, sem um ræddi í ákæru, rofiðskilyrði reynslulausnar, sem honum var veitt 14. mars 2016 í tvö ár á 270 daga samanlögðumeftirstöðvum fangelsisrefsingar sem hann hafði áður hlotið með fimm tilteknumdómum. Á þessum grunni var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í sautján mánuðiog sviptingu ökuréttar ævilangt ásamt því að greiða allan sakarkostnað, samtals275.808 krónur.Ákærði lýsti 6. apríl 2017 yfir áfrýjun framangreinds dóms tilHæstaréttar og gaf ríkissaksóknari út því til samræmis áfrýjunarstefnu samadag. Í greinargerð ákærða til réttarins 31. maí 2017 var þess krafist aðrefsing hans yrði milduð, en í greinargerð ákæruvaldsins sama dag var krafiststaðfestingar héraðsdóms. Að fram komnum þessum greinargerðum var málið tilbúiðtil munnlegs flutnings fyrir Hæstarétti, en með því að það var ekki flutt fyrirréttinum fyrir lok ársins 2017 færðist frekari meðferð þess til Landsréttar,sbr. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, svo sem þeim var breytt með 4. gr. laganr. 53/2017.Landsréttur tilkynnti ríkissaksóknara og verjanda ákærða 29. janúar 2018að ákveðið hafi verið að málið yrði munnlega flutt þar fyrir dómi 6. febrúarsama ár og myndu sitja í dómi landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir,Jóhannes Sigurðsson og Þorgeir Ingi Njálsson. Í bréfi til Landsréttar 2.febrúar 2018 lýsti verjandi ákærða þeirri skoðun að nánar tilgreindir annmarkarhafi verið á málsmeðferð við skipun fjögurra af fimmtán dómurum við þanndómstól og væri því unnt að líta svo á að þeir dómarar hafi ekki verið skipaðirí samræmi við lög, en meðal þeirra væri Arnfríður Einarsdóttir. Krefðist því ákærðiþess að hún viki sæti í málinu. Að undangengnum munnlegum málflutningi um þessakröfu 6. febrúar 2018 gekk úrskurður Landsréttar 22. sama mánaðar, þar semhenni var hafnað. Ákærði kærði þann úrskurð til Hæstaréttar, en með dómi 8.mars 2018 í máli nr. 5/2018 var því vísað frá réttinum.Í framhaldi af því, sem að framan greinir, var málið munnlega flutt aðefni til fyrir Landsrétti 13. mars 2018. Með hinum áfrýjaða dómi 23. samamánaðar var héraðsdómur staðfestur og ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnaðað fjárhæð samtals 509.625 krónur.IIAðalkrafa ákærða fyrir Hæstarétti um að hinn áfrýjaði dómur verðiómerktur ásamt varakröfu hans um sýknu er reist á því að málsmeðferð við skipunArnfríðar Einarsdóttur, sem eins og fyrr segir sat í dómi í máli þessu fyrirLandsrétti, í embætti dómara við þann dómstól hafi brotið gegn ákvæðum laga nr.50/2016 um dómstóla og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem tillagadómsmálaráðherra um skipun dómarans, sem forseti Íslands varð við, hafi veriðandstæð þeirri óskráðu meginreglu að stjórnvaldi beri að skipa hæfastaumsækjandann í stöðu eða embætti. Því hafi þessi skipun ekki verið í samræmivið lög, svo sem gert sé að fortakslausu skilyrði um dómara í 59. gr.stjórnarskrárinnar og 2. málslið 1. mgr. 6. gr. samnings um verndunmannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmálaEvrópu. Að auki hafi þetta leitt til þess að fyrir Landsrétti hafi ákærði ekkinotið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli, eins oghonum sé tryggður réttur til í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1.málslið 1. mgr. 6. gr. fyrrnefnds samnings.2Atvikum þeim varðandi skipun dómara við Landsrétt, sem ákærði vísar tilsamkvæmt framansögðu, er ítarlega lýst í dómum Hæstaréttar 19. desember 2017 í málumnr. 591/2017 og 592/2017. Í meginatriðum snúa þau að því að með lögum nr.50/2016 var mælt fyrir um stofnun nýs áfrýjunardómstóls á millidómstigi,Landsréttar, sem taka skyldi til starfa við gildistöku laganna 1. janúar 2018að teknu tilliti meðal annars til sérstakra reglna í ákvæði IV til bráðabirgðavið þau. Í 1. mgr. þess bráðabirgðaákvæðis var nánar tiltekið mælt svo fyrir aðljúka skyldi skipun allra fimmtán dómara við Landsrétt ekki síðar en 1. júlí2017, en lagt var í hendur dómnefndar samkvæmt 4. gr. a. þágildandi laga nr.15/1998 um dómstóla að meta hæfni umsækjenda um þau embætti og láta ráðherra íté umsögn um þá. Tekið var fram í sömu málsgrein bráðabirgðaákvæðisins aðráðherra væri óheimilt að skipa í embætti mann, sem nefndin hefði ekki metiðhæfastan meðal umsækjenda, nema því aðeins að Alþingi samþykkti tillöguráðherra um skipun annars nafngreinds umsækjanda, sem fullnægði öllum skilyrðumsamkvæmt 2. og 3. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016. Þá var að auki mælt svo fyrirí 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins að þegar ráðherra gerði tillögur um skipun íembætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn skyldu þær lagðar fyrir Alþingi tilsamþykkis. Ef Alþingi samþykkti tillögur ráðherra bæri honum að leggja þærfyrir forseta Íslands til skipunar í embættin, en í gagnstæðu tilviki skyldiráðherra leggja nýjar tillögur fyrir Alþingi.Í samræmi við framangreint var birt auglýsing 10. febrúar 2017 eftirumsækjendum um laus embætti fimmtán dómara við Landsrétt og skyldiumsóknarfresti ljúka 28. sama mánaðar. Áðurnefnd Arnfríður Einarsdóttir var meðalumsækjenda um þessi embætti. Dómnefndin lauk mati á 33 umsækjendum með umsögn19. maí 2017, sem hafði meðal annars að geyma ítarlegar upplýsingar um hvertþeirra og samanburð á þeim með tilliti til hæfni til að gegna embætti dómaravið Landsrétt, en um þetta viðfangsefni nefndarinnar voru nánari fyrirmæli íáðurnefndri 4. gr. a. laga nr. 15/1998 og reglum nr. 620/2010 um störfdómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti. Í niðurstöðumnefndarinnar, sem fram komu í ályktarorði umsagnarinnar, voru talin upp fimmtánaf umsækjendunum og þau sögð vera hæfust úr hópi þeirra. Arnfríður Einarsdóttirvar ekki meðal þeirra. Hvorki var í ályktarorði né annars staðar í umsögninnivikið að stöðu þessara fimmtán umsækjenda innbyrðis í þeirra hópi eða stöðuhinna átján í hæfnisröð, en fram kom að öll hafi þau verið talin hæf til aðgegna embætti dómara við Landsrétt. Fyrir liggur á hinn bóginn að dómnefndinhafi í störfum sínum beitt sérstakri stigatöflu, þar sem tólf nánar tilteknirmatsþættir, sem fjallað var um í umsögn nefndarinnar, hafi hver um sig fengið fyrirfram ákveðinn hundraðshluta heildarstiga og hverjum umsækjanda síðan verið metinstig innan ramma hvers þáttar. Samanlagður fjöldi stiga hvers umsækjanda hafisvo ráðið niðurstöðu um röðun þeirra. Að loknu þessu verki dómnefndarinnar mundómsmálaráðherra hafa fengið frá henni sundurliðaðar upplýsingar um stigafjöldahvers umsækjanda.Í samræmi við áðurnefnt ákvæði IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016 sendidómsmálaráðherra forseta Alþingis bréf 29. maí 2017 með tillögum um skipunfimmtán dómara við Landsrétt. Ellefu af þeim voru í hópi þeirra fimmtánumsækjenda, sem dómnefnd hafði metið hæfust, en fjórir úr þeim hópi voru á hinnbóginn ekki teknir upp í tillögur ráðherra. Voru þetta nánar tiltekið fjórirkarlar og gegndi einn þeirra starfi prófessors í lögum, annar var héraðsdómariog hinir tveir hæstaréttarlögmenn, en dómnefnd hafði í stigatöflu sinni skipaðþessum umsækjendum í 7., 11., 12. og 14. sæti. Í stað þessara fjögurra gerðiráðherra tillögur um að jafn margir héraðsdómarar, tvær konur og tveir karlar,yrðu skipuð í embætti landsréttardómara, en í stigatöflu dómnefndarinnar höfðuþau hafnað í 17., 18., 23. og 30. sæti meðal umsækjenda. Mun ArnfríðurEinarsdóttir hafa verið sá umsækjandi, sem var í 18. sæti. Í bréfi ráðherransvar vikið að ástæðum þess að tillögurnar væru ekki í öllum atriðum í samræmivið niðurstöður dómnefndarinnar og sagði meðal annars í því sambandi: „Í umsögndómnefndar er reynsla af dómarastörfum lögð að jöfnu við reynslu aflögmannsstörfum og reynslu af störfum í stjórnsýslunni. Ef lögð er samanreynsla af fræðistörfum og kennslu ásamt menntun þá vegur það jafn þungt ogþrír fyrrgreindu þættirnir. Þrír matsþættir, sem sérstaklega er vikið að íreglum nr. 620/2010, eru hins vegar látnir liggja milli hluta með því að geraekki upp á milli umsækjenda hvað þá þætti varðar. Um er að ræða matsþætti erlúta að stjórn þinghalda, samningu og ritun dóma og almenna starfshæfni. Meðþví að gera ekki tilraun til þess að leggja tvo fyrrnefndu þættina tilgrundvallar heildarmati verður ekki annað ráðið en að reynsla dómara fái ekkiþað vægi sem tilefni er til og gert er ráð fyrir í reglum nr. 620/2010 ...Eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins, þ.m.t. umsóknir, umsögn dómnefndar,andmæli umsækjenda og vinnugögn nefndarinnar, sem ráðherra kallaði sérstaklegaeftir, er það niðurstaða ráðherra að fleiri umsækjendur hafi komið til greinaheldur en tilteknir hafi verið í ályktarorðum dómnefndar. Þannig hafi þeirfimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komið til greina sem og aðrir sembúa yfir áralangri dómarareynslu, alls 24 umsækjendur.“Farið var á Alþingi með framangreindar tillögur dómsmálaráðherra eftirákvæðum 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991 um þingsköp Alþingis með því að áþingfundi 29. maí 2017 greindi þingforseti frá því að erindi þetta hafi borist,svo og að því væri vísað til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefndþingsins. Dómsmálaráðherra beindi til þeirrar þingnefndar minnisblaði 30. maí2017, þar sem að nokkru var fjallað nánar um tillögur ráðherrans, en íminnisblaðinu sagði meðal annars: „Fyrir liggur að skipa þarf 15 nýja dómara íeinu vetfangi. Brýnt er að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi svoog eðlilegan málsmeðferðartíma fyrir réttinum. Er það mat ráðherra aðnauðsynlegt sé að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert var ímati dómnefndar þannig að tryggt sé að meirihluti dómenda við Landsrétt hafihaldgóða reynslu af dómarastörfum. Var vægi þessa matsþáttar því aukið frá þvísem var í heildarmati dómnefndar. Það að veita dómarareynslu aukið vægi gerðiþað að verkum að neðangreindir umsækjendur, sem ráðherra gerir tillögu tilAlþingis um að skipaðir verði í embætti landsréttardómara voru að mati ráðherraeinnig hæfastir til viðbótar við þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta ... Slíksjónarmið eru bæði málefnaleg og lögmæt. Þá liggur fyrir að lög nr. 10/2008 umjafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla gilda um tillögu ráðherra ...Ráðherra er í mati sínu bundinn af því að velja þá sem hæfastir eru til aðgegna embætti landsréttardómara. Í fyrirliggjandi máli eru að mati ráðherraofangreindir fjórir umsækjendur að auki hæfastir til að gegna embætti dómaravið Landsrétt. Byggist það mat ráðherra á ítarlegri yfirferð á gögnum málsins,þ.m.t. umsókna, umsagnar dómnefndar, andmæla umsækjenda, vinnugagnanefndarinnar og með þau málefnalegu sjónarmið að leiðarljósi sem áður hafaverið rakin. Ráðherra hefur ekki gert athugasemd við undirbúning málsins af hálfudómnefndar. Ráðherra telur dómnefnd hafa upplýst málið nægilega og fullnægjandirannsókn farið fram á þeim matsþáttum sem eru til grundvallar niðurstöðu.Ráðherra telur rétt að vægi dómsstarfa sé þyngra en dómnefnd gerði ráð fyrir.Nefndin hefur nú þegar lagt mat á þennan matsþátt og allar upplýsingar umdómarareynslu umsækjenda liggja fyrir í gögnum málsins. Engar nýjar upplýsingareða gögn hafa legið til grundvallar tillögu ráðherra.“ Stjórnskipunar- ogeftirlitsnefnd Alþingis klofnaði í afstöðu sinni til tillagna ráðherra. Í álitimeiri hluta nefndarinnar 31. maí 2017 var lagt til að Alþingi ályktaði aðsamþykkja tillögur dómsmálaráðherra um að fimmtán nafngreindir menn yrðuskipaðir dómarar við Landsrétt, en í áliti minni hlutans sama dag var á hinnbóginn lagt til að málinu yrði vísað frá. Á þingfundi 1. júní 2017 voru fyrstgreidd atkvæði um tillögu minni hluta þingnefndarinnar, sem felld var með 31atkvæði gegn 30, en síðan um tillögu meiri hlutans, sem var samþykkt með 31atkvæði gegn 22. Voru þannig í raun greidd í einu lagi atkvæði um tillögurdómsmálaráðherra um skipun allra dómaranna fimmtán.Samkvæmt tillögu dómsmálaráðherra ritaði forseti Íslands 8. júní 2017undir skipunarbréf þeirra fimmtán dómara við Landsrétt, sem ráðherra hafði gerttillögur um og Alþingi samþykkt. Meðal þeirra dómara var ArnfríðurEinarsdóttir.Tveir umsækjendanna, sem voru meðal þeirra fimmtán sem dómnefnd hafðimetið hæfasta en hlutu samkvæmt tillögum dómsmálaráðherra ekki embætti dómaravið Landsrétt, höfðuðu í júní 2017 mál gegn íslenska ríkinu. Þeir kröfðust hvorfyrir sitt leyti að ógilt yrði ákvörðun dómsmálaráðherra 29. maí 2017 um aðleggja ekki til að þeir yrðu skipaðir í stöðu dómara við Landsrétt „ogjafnframt eða til vara“ að ógilt yrði sú ákvörðun að leggja til við forsetaÍslands að þeir yrðu ekki meðal þeirra fimmtán, sem skipaðir yrðu. Einnigkröfðust þeir þess að viðurkenndur yrði réttur þeirra til skaðabóta vegnafjártjóns, sem leitt hafi af þessum ákvörðunum ráðherra, svo og að þeim yrðuhvorum dæmdar 1.000.000 krónur í miskabætur „vegna þeirrar ólögmætu meingerðargegn æru ... sem fólst í framangreindum ákvörðunum.“ Með dómum Hæstaréttar 31.júlí 2017 í málum nr. 451/2017 og 452/2017 var fyrstnefndri dómkröfu beggjaumsækjendanna vísað frá héraðsdómi. Til hinna krafnanna tveggja var á hinnbóginn tekin efnisleg afstaða í áðurnefndum dómum réttarins 19. desember 2017 ímálum nr. 591/2017 og 592/2017. Í báðum tilvikum var íslenska ríkið sýknað afkröfum umsækjendanna um viðurkenningu á rétti til skaðabóta fyrir fjártjón, endæmt til að greiða hvorum þeirra 700.000 krónur í miskabætur ásamt málskostnaðiá báðum dómstigum.3Í málatilbúnaði ákærða er því meðal annars borið við til stuðningsfyrrgreindri aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti og varakröfu að það leiði af 59.gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að skipun manns íembætti dómara þurfi í hvívetna að fara að lögum. Sé á því misbrestur ogskipunin þar með ólögmæt „sé viðkomandi dómari ekki með réttu handhafidómsvalds og dómsúrlausnir dóms sem hann skipar teljist þar með dauðurbókstafur“, svo sem segir í greinargerð ákærða fyrir Hæstarétti. Ályktun sú,sem dregin er í tilvitnuðum orðum, fengi ekki staðist nema litið yrði svo á aðskipun manns í embætti dómara við aðstæður sem þessar væri markleysa að lögum,en ekki aðeins að annmarkar á skipuninni gætu valdið ógildingu hennar. Til þessverður að líta að í fyrrgreindri umsögn dómnefndar 19. maí 2017 var komist aðþeirri niðurstöðu að umsækjendurnir þrjátíu og þrír fullnægðu öll skilyrðumlaga til að gegna embætti dómara við Landsrétt og hafa ekki verið bornarbrigður á það. Við skipun dómaranna var fylgt formreglum III. kafla laga nr.50/2016, svo og ákvæðis IV til bráðabirgða við þau lög, en þó að því frátölduað við meðferð Alþingis á tillögum dómsmálaráðherra um skipun dómaranna varekki farið að fyrirmælum 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins að því leyti að greiða baratkvæði um skipun hvers dómara fyrir sig en ekki þá alla í senn, svo sem gertvar. Um þetta atriði hefur á hinn bóginn þegar verið fjallað í áðurnefndumdómum Hæstaréttar í málum nr. 591/2017 og 592/2017 og komist þar að þeirriniðurstöðu að ekki væri um að ræða annmarka á málsmeðferð sem vægi hefði. Að virtuþessu ásamt því að allir dómararnir fimmtán voru skipaðir í embætti með bréfumforseta Íslands 8. júní 2017, sem dómsmálaráðherra undirritaði ásamt honum, erekki unnt að líta svo á að skipun Arnfríðar Einarsdóttur hafi verið markleysaog úrlausnir Landsréttar, sem hún stendur að ásamt öðrum, af þeim sökum „dauðurbókstafur.“Þegar metið er hvort ákærði hafi vegna setu Arnfríðar Einarsdóttur í dómifyrir Landsrétti ekki notið réttlátrar meðferðar þessa máls síns fyrir óháðumog óhlutdrægum dómstóli í samræmi við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr.6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, verður að gæta að því að í fyrrnefndumdómum Hæstaréttar í málum nr. 591/2017 og 592/2017 hefur þegar verið slegiðföstu að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð dómsmálaráðherra íaðdraganda skipunar landsréttardómaranna fimmtán að skaðabótaskyldu hafi varðaðúr hendi íslenska ríkisins. Í máli þessu hefur því í engu verið hnekkt og hafaþeir dómar þannig í þessu efni sönnunargildi hér samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um þetta verður jafnframt sérstaklega að áréttaað ekki gat það staðist, sem byggt var á í fyrrnefndu minnisblaði dómsmálaráðherra30. maí 2017, að með því einu að auka vægi dómarareynslu frá því, sem dómnefndhafði lagt til grundvallar í stigatöflu að baki umsögn sinni 19. sama mánaðar, enbyggja að öðru leyti á „fullnægjandi rannsókn“ nefndarinnar á einstökummatsþáttum, gæti fengist sú niðurstaða að fjórir tilteknir umsækjendur umembætti dómara við Landsrétt féllu allir, en aðrir ekki, brott úr hópi þeirrafimmtán hæfustu og í stað þeirra færðust upp í þann hóp fjórir tilteknirumsækjendur öll með tölu öðrum fremur. Þegar afstaða er tekin til afleiðingaþessara annmarka á málsmeðferð dómsmálaráðherra verður á hinn bóginn að lítatil þess að ótímabundin skipun allra dómaranna fimmtán við Landsrétt, sem íengu hefur verið ógilt með dómi, varð að veruleika við undirritun skipunarbréfaþeirra 8. júní 2017. Þau fullnægðu öll sem áður segir skilyrðum 2. mgr. 21. gr.laga nr. 50/2016 til að hljóta skipun í þessi embætti, þar á meðal því skilyrði8. töluliðar þeirrar málsgreinar að teljast hæf til að gegna þeim í ljósistarfsferils og lögfræðilegrar þekkingar. Frá þeim tíma hafa þessir dómararnotið þeirrar stöðu samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar að þeim verður ekkivikið úr embætti nema með dómi. Frá því að skipun þessara dómara tók gildi hafaþau samkvæmt sama ákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016,jafnframt borið þá höfuðskyldu að fara í embættisverkum sínum einungis eftirlögum. Þeim hefur einnig verið áskilið með síðastnefndu lagaákvæði sjálfstæði ídómstörfum en jafnframt lagt þar á herðar að leysa þau á eigin ábyrgð og lúta íþeim efnum aldrei boðvaldi annarra. Er að þessu öllu virtu ekki næg ástæða tilað draga á réttmætan hátt í efa að ákærði hafi, þrátt fyrir annmarka ámálsmeðferð dómsmálaráðherra, fengið notið í Landsrétti réttlátrar meðferðarmáls síns fyrir óháðum og óhlutdrægum dómendum. Verður því aðalkröfu ákærða ogvarakröfu hafnað.IIIMeð vísan til forsendna dóms Landsréttar, svo og forsendna dómsHéraðsdóms Reykjaness í máli þessu frá 23. mars 2017, verður hinn áfrýjaðidómur staðfestur.Með tilliti til þess að ákvörðun Hæstaréttar um að verða við umsóknákærða um leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar í málinu var í öllu verulegureist á því að nauðsyn bæri til að eyða óvissu um áðurgreind atriði, sem bjugguað baki aðalkröfu hans um ómerkingu dómsins og varakröfu um sýknu, verður aðfella kostnað af áfrýjun þessari á ríkissjóð. Skal því allur sakarkostnaður hérfyrir dómi greiðast á þann hátt, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða,sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:DómurLandsréttar skal vera óraskaður.Allurkostnaður af áfrýjun dómsins til Hæstaréttar greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarlögmanns, 1.240.000 krónur.Dómur Landsréttar 23. mars 2018.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir,Jóhannes Sigurðsson og Þorgeir Ingi Njálsson.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaRíkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar Íslands 6. apríl 2017 í samræmi við yfirlýsinguákærða um áfrýjun. Gögn málsins bárust Landsrétti 2. janúar 2018 en samkvæmt 1.mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, sbr. 76. gr. laga nr. 117/2016 og 4. gr. laganr. 53/2017, hefur málið verið rekið fyrir Landsrétti frá þeim tíma. Áfrýjað erdómi Héraðsdóms Reykjaness 23. mars 2017 í málinu nr. S-49/2017. 2Ígreinargerð sinni til Hæstaréttar 31. maí 2017 krafðist ákærði þess að refsinghans yrði milduð, auk þess sem hann krafðist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Íupphafi aðalmeðferðar 13. mars 2018 lagði ákærði fram bókun þar sem kemur frambreytt kröfugerð hans. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing hansverði milduð. Þá krefst ákærði málsvarnarlauna fyrir Landsrétti úr ríkissjóði.3Afhálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Niðurstaða4Íframangreindri bókun kemur fram að þar sem ákærði telji að við skipun dómara íLandsrétt hafi verið brotið gegn 59. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2.málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, hafihann ákveðið að breyta kröfugerð sinni frá því sem greinir íáfrýjunaryfirlýsingu og greinargerð hans til Hæstaréttar og krefjast aðallegasýknu í málinu. 5Fyrirliggur að við meðferð málsins fyrir héraðsdómi játaði ákærði þá háttsemi semhonum er gefin að sök í ákæru og hann var dæmdur fyrir í hinum áfrýjaða dómi.Sú afstaða ákærða var áréttuð af verjanda hans við aðalmeðferð málsins fyrirLandsrétti. Að þessu gættu hefur ákærði ekki fært fram haldbær rök fyrirsýknukröfu sinni. 6Með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.7Dæma berákærða til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, sem verða ákveðin aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði.Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 509.625 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, VilhjálmsHans Vilhjálmssonar lögmanns, 496.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 23. mars 2017.Mál þetta, sem var dómtekið 16.þessa mánaðar, var höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,útgefinni 31. janúar síðastliðinn, á hendur X, kt. [...], […], „fyrir brot áumferðarlögum með því að hafa mánudaginn 24. október 2016 í Kópavogi ekiðbifreiðinni [...] sviptur ökurétti og óhæfur um að stjórna henni örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist kókaín 65 ng/ml) austurHlíðarhjalla og inn á gatnamót Hlíðarhjalla og Dalvegar og í veg fyrirbifreiðina [...], þannig að árekstur varð“ og að hafa þannig brotið gegn 1.mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr.umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 og 3. gr. laga nr.24/2007.Í ákæru er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar, greiðslu alls sakarkostnaðar og til sviptingarökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laganr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006.Um málsatvik er skírskotað tilákæru.Ákærði hefur fyrir dómi skýlaustjátað að hafa framið þau brot sem honum eru gefin að sök og var farið með málþetta samkvæmt 164. gr. laga um meðferð saka­mála nr. 88/2008 og það tekið tildóms án frekari sönnunarfærslu eftir að aðilum hafði verið gefinn kostur á aðtjá sig í stuttu máli um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Sannað er með skýlausri játninguákærða, sem er í sam­ræmi við framlögð sakargögn, að hann hafi gerst sekur umþau brot sem honum eru gefin að sök og eru þau rétt heimfærð til refsiákvæðis.Ákærði hefur því unnið sér til refsingar.Af hálfu ákærða er krafistvægustu refsingar sem lög leyfa og gerir verjandi hans kröfu um þóknun vegnastarfa sinna á rannsóknarstigi og fyrir dómi. Af hálfu ákærða hafa færð fyrirdóminn gögn um að hann sé í fastri vinnu, í sambúð og með börn á framfæri.Fyrir liggur að ákærði á að bakisakaferil sem nær aftur til ársins 2004, en þar af hafa eftir­greind brot hansáhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu, sbr. 5. tl. 1. mgr. 70. gr. almennrahegningar­laga nr. 19/1940. Með sátt hjá lögreglustjóra [...] það ár,samþykkti ákærði greiðslu sektar og tímabundna sviptingu öku­réttar fyrirölvunar­akstur. Með dómi […] 2005 var hann dæmdur til sektargreiðslu ogtímabundinnar sviptingar ökuréttar fyrir sams konar brot. Með dómi […] sama árvar hann dæmdur í þrjátíu daga fangelsi, til sektargreiðslu og sviptur ökuréttiævi­langt, fyrir ölvunar- og hraðakstur. Með sátt hjá lögreglustjóra […] 2006sam­þykkti hann sektargreiðslu fyrir sviptingar- og hraðakstur. Með dómi […]2006 var hann dæmdur í 65 daga fangelsi og ævilöng ökuréttarsvipting hansáréttuð, vegna ölvunar- og sviptingaraksturs. Með dómi […] 2006 var hann dæmdurí þrjátíu daga fang­elsi fyrir sams konar brot, sem hann framdi […] 2006, en umvar að ræða hegningar­auka við fyrr­greindan dóm frá […] sama ár. Með dómi […]2010 var hann dæmdur í 45 daga fangelsi og ævilöng ökuréttar­svipting hansáréttuð, vegna brota gegn lögum um ávana- og fíkni­efni, aksturs undir áhrifumslíkra efna og aksturs sviptur ökurétti. Með dómi […] 2011 var hann dæmdur ísextíu daga fangelsi fyrir að aka sviptur ökurétti. Með dómi […] 2012 var hanndæmdur í fimm mánaða fang­elsi og ævilöng ökuréttarsvipting hans áréttuð, vegnabrota gegn lögum um ávana- og fíkniefni, akstur undir áhrifum þess háttar efnaog akstur sviptur ökurétti. Með dómi […] 2013 var hann dæmdur í tveggja mánaðafangelsi og ævilöng ökuréttar­svipting hans áréttuð, vegna hraðaksturs, akstursundir áhrifum ávana- og fíkni­efna og aksturs sviptur ökurétti, en um var aðræða hegningarauka við fyrrgreindan dóm frá […] 2012. Með dómi […] 2013 varhann dæmdur í sjö mánaða fangelsi og ævilöng ökuréttarsvipting hans áréttuð,vegna aksturs undir áhrifum ávana- og fíkniefna og sviptur ökurétti. Með dómi […]2014 var hann dæmdur í tveggja mánaða fangelsi og ævilöng ökuréttar­sviptinghans áréttuð, fyrir sams konar brot, en um var að ræða hegningarauka viðfyrrgreindan dóm frá […] 2013.Þann 14. mars á síðasta ári varákærða veitt reynslulausn í tvö ár af eftir­stöðvum 270 daga refsingar samkvæmtframan­greindum dómum frá […] 2011, […] 2012, […] 2013, […] sama ár og […]2014. Með brotum þeim sem hann er sakfelldur fyrir í máli þessu, hefur hannrofið ­skil­yrði þeirrar reynslulausnar og er hún því tekin upp og dæmd með ímáli þessu með vísan til 1. mgr. 82. gr. laga um fullnustu refsinga nr.15/2016, sbr. 60. gr. almennra hegningar­laga. Samkvæmt því, að framan­greinduvirtu og eftir 77. gr. sömu laga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðinfangelsi í sautján mánuði. Ekki eru efni til að skil­orðsbinda refsinguna.Með vísan til 3. mgr. 101. gr.umferðarlaga, er ævilöng ökuréttar­svipting ákærða áréttuð.Á grundvelli 1. mgr. 218. gr.laga nr. 88/2008, er ákærði dæmdur til að greiða sakar­kostnað málsins, semsamkvæmt yfirliti um slíkan kostnað og með stoð í öðrum framlögðum gögnum,nemur 105.928 krónum vegna rannsóknar málsins, og þóknun verjanda síns,Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttar­lögmanns, á rannsóknarstigi og fyrirdómi, sem þykir hæfilega ákveðin 169.880 krónur, að meðtöldum virðisauka­skatti.Hákon Þorsteinsson, aðstoðarmaðurdómara, dæmir mál þetta.Dó m s o r ð:Ákærði, X, sæti fangelsi ísautján mánuði. Ákærði er sviptur ökuréttiævilangt.Ákærði greiði 275.808 krónur ísakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns fyrir dómi og árannsóknarstigi, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttar­lögmanns, 169.880krónur.
Mál nr. 345/2005
Eignarréttur Fasteign Afréttur Ítak Þjóðlenda Jafnræðisregla Gjafsókn
Með úrskurði 14. nóvember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Suðursveit, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þessi mörk ættu að fylgja megin jökuljaðri eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og að allt land ofan þessara marka skyldi vera þjóðlenda en eignarlönd neðan þeirra. Í krafðist fyrir dómi ógildingar á úrskurðinum varðandi það svæði, sem átti að tilheyra eyðibýlinu Felli, og viðurkenningar á nánar tilteknum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda á landsvæðinu. Fól kröfugerð Í m.a. í sér að Breiðamerkurlón, Breiðamerkursandur og stór hluti fjalllendisins á svæðinu teldist þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti krafðist Í til vara að mörkin skyldu fylgja jaðri Breiðamerkurjökuls eins og hann lá við gerð landamerkjabréfs árið 1922. Eigendur jarðarinnar kröfðust einnig ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar og viðurkenningar á því að mörkin á svæðinu lægju á milli nánar tilgreindra punkta. Fól sú kröfugerð m.a. í sér að lónið, sandurinn að vesturmörkum Suðursveitar og stór hluti af því landi, sem Breiðamerkurjökull og jökull vestan við Þverártindsegg liggur yfir, teldist eignarland Fells.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. ágúst 2005. Endanleg krafa hans er að hluti úrskurðar óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í málinu nr. 2/2001 um mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Fells í Suðursveit í Hornafirði verði felldur úr gildi. Hann krefst þess að mörkin verði ákveðin á eftirfarandi hátt: „Til austurs frá vesturmörkum jarðarinnar Reynivalla í jökuljaðri Vatnajökuls, sem er punktur A. Þaðan verði fylgt landamerkjum Fells vestan Reynivalla í punkt B þar sem lína úr punkti á Staðarfjallstindi (928 m) í Staðarfjalli liggur í punkt í Breiðamerkurjökli við Þröng vestan Fellsfjalls, punktur C. Frá þessum hornpunkti er dregin bein lína niður í sjó og verður punkturinn við ströndina punktur D. Hann ákvarðist sem framhald af línu sem dregin er beint frá Prestfelli gegnum punkt C við Þröng og verður punktur D, samanber kröfukort. Til vara: Lína dregin frá punkti G, sem er í miðri Jökulsá á móts við ströndina og þaðan í punkt H, sem er í jaðri Breiðamerkurjökuls eins og jökullinn var 1922 og fylgi svo þeirri jökullínu í austur að punkti C, sbr. kröfukort.“ Í báðum tilvikum er þess krafist að land norðan og vestan kröfulínunnar verði ákveðið þjóðlenda, en eignarland Fells austan og sunnan hennar. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi 19. október 2005. Þeir krefjast þess að mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Fells verði ákveðin á eftirfarandi hátt: „Varða hlaðin í fjörunni vestan við hornið á Nýgræðunum (P1) og þaðan í Kaplaklif í Mávabyggðum (P2), þaðan í Tjaldmýri í Esjufjöllum (P3), þaðan í urðarrana austast í Esjufjöllum (P4), þaðan í Snæfell (P5), þaðan efst í Þverártindsegg í 1554 metra hæð (P6), eftir Þverártindsegg í punkt í 1115 metra hæð (P7), þaðan efst í Fellsárgljúfur (P8) og eftir því í Fellsfoss (P9) og þaðan beint í fjöru (P10), en lína þessi markast af því er Fellsárfoss ber í mitt skarðið á Hrollaugshólum séð úr fjöru. Við fjöruborð ráði hafið.“ Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Að gengnum héraðsdómi óskaði aðaláfrýjandi eftir því við Héraðsdóm Reykjaness að matsmaður yrði dómkvaddur til þess að meta eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi legu suðurjaðars Breiðamerkurjökuls 1851 frá Þröng við Fellsfjall og til Breiðamerkurfjalls og í öðru lagi legu suðurjaðars sama jökuls 1922. Var Oddur Sigurðsson jarðfræðingur dómkvaddur til þessa 16. september 2005. Skilaði hann mati sínu 29. nóvember sama ár og hefur það verið lagt fyrir Hæstarétt ásamt meðfylgjandi korti þar sem kemur fram staða jökulsins nú og ætluð staða jökulsins 1922 þegar landamerkjabréf Fells var gert. Varakrafa aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti er sniðin að þessari matsgerð. Aðaláfrýjandi hafði enga varakröfu uppi í héraði og eru málsástæður sem hún er reist á nýjar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt henni á þeim grunni að hún sé of seint fram komin. Varakrafan gengur að hluta til lengra en aðalkrafa aðaláfrýjanda og getur að því leyti ekki komist að fyrir Hæstarétti. Dómarar Hæstaréttar hafa gengið á vettvang ásamt lögmönnum aðila. I. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra 13. júlí 2000 að hún hefði á fundi 4. sama mánaðar ákveðið að taka til meðferðar landsvæði í sveitafélaginu Hornafirði. Áttu mörk þessa svæðis að ráðast af landamerkjum Skaftafells til vesturs, en til austurs af jörðunum Hvalsnesi, Vík, Svínhólum, Reyðará, Bæ, Hlíð og Stafafelli. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að öðru leyti var það afmarkað með línu, sem dregin var um Vatnajökul í samræmi við vinnu samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands. Aðaláfrýjandi lýsti 12. desember 2000 kröfum sínum um mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði. Að því gerðu lét óbyggðanefnd frá sér fara tilkynningu um meðferð svæðisins ásamt útdrætti úr kröfum aðaláfrýjanda og var þetta birt eins og fyrir er mælt í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Jafnframt var skorað á þá, sem teldu til eignarréttinda yfir landi sem aðalaláfrýjandi krafðist að félli innan marka þjóðlendna, að lýsa kröfum sínum til óbyggðanefndar fyrir 3. maí 2001. Að liðnum þeim fresti ákvað nefndin að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum, og var eitt þeirra mál nr. 2/2001 um mörk þjóðlendu og eignarlanda í Suðursveit sem meðal annars tók til jarðarinnar Fells, sem er vestast í þeirri sveit. Samkvæmt Landnámabók nam Hrollaugur sonur Rögnvaldar jarls á Mæri í Noregi land frá Horni í austri til Kvíár í vestri. Síðan á hann að hafa gefið Þórði illuga Eyvindarsyni land frá Kvíá austur að Jökulsá á Breiðamerkursandi. Jökulsá sem var á eystri mörkum landnáms Þórðar illuga er talin hafa runnið til sjávar á líkum stað og hún gerir nú og hefur lengi gert. Fjallað var um mörk þjóðlendu við fyrrum landnám Þórðar illuga í máli nr. 1/2001 fyrir óbyggðanefnd og í málum nr. 454/2005 og 496/2005 hér fyrir dómi að undanskildu landi frá fyrrum mörkum Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps að Jökulsá, sem eigendur Fells telja til eignarráða yfir og er til meðferðar í þessu máli. Fyrir óbyggðanefnd krafðist aðaláfrýjandi þess að mörk milli þjóðlendu og jarðarinnar Fells yrðu dregin eftir nánar tilgreindum línum sem eru í samræmi við aðalkröfu hans hér fyrir dómi. Hann viðurkenndi rétt jarðarinnar til afréttar í Veðurárdal, sem er norðan kröfulínu hans frá mörkum jarðarinnar við Reynivelli, sem er næsti bær austan Fells, og að Þröng vestan Fellsfjalls. Þá viðurkenndi hann rekarétt jarðarinnar frá rekamörkum Breiðamerkurfjöru og „so langt austur epter Sande sem tilvinst“ svo sem segir vísitasíu Jóns biskups Vídalíns frá 1706. Eigendur jarðarinnar andmæltu kröfum aðaláfrýjanda og kröfðust þess að mörk þjóðlendu gagnvart landi Fells yrðu dregin í samræmi við kröfu gagnáfrýjanda hér fyrir dómi. Halda þeir því fram að sú kröfulína markist af fjöllum þeim er umlykja mikinn dal sem eftir rannsóknum vísindamanna sé hulinn Breiðamerkurjökli. Óbyggðanefnd kvað, sem fyrr segir, upp úrskurð í málinu 14. nóvember 2003. Samkvæmt honum voru mörk milli eignarlanda og þjóðlendna látin fylgja megin jökuljaðri eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998 og jökullinn ofan þeirrar línu talin þjóðlenda en allt neðan hans eignarland allt að mörkum fyrrum Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps og til sjávar. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði 20. maí 2004 til að fá hnekkt niðurstöðu óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu og jarðarinnar. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa aðaláfrýjanda varðandi mörk eignarlands og þjóðlendu frá landamerkjum jarðarinnar við Reynivelli og að Þröng viðurkennd, en þaðan voru þau látin fylgja jökuljaðri eins og hann er á hverjum tíma og allt að mörkum fyrrum Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps. Samkvæmt kröfugerð aðila má skipta ágreiningsefni þeirra í þrennt. Í fyrsta lagi varðandi fjalllendið og jökulinn norðan kröfulínu aðaláfrýjanda, í öðru lagi landsvæðið vestan Jökulsár og í þriðja lagi frá Jökulsá að kröfulínu aðaláfrýjanda til austurs. II. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 er það hlutverk óbyggðanefndar að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. Jafnframt að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu, sem nýttur er sem afréttur, og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Í 8. gr. er svo fyrir mælt að nefndin skuli að eigin frumkvæði taka til meðferðar og úrskurða um þau málefni sem undir hana heyra. Samkvæmt þessu hefur þannig nefndin bæði frumkvæðisskyldu og rannsóknarskyldu, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en þau lög gilda einnig um starfsemi nefndarinnar. Ber að huga að því við úrlausn þessa máls að aðkoma nefndarinnar er að nokkru frábrugðin meðferð málsins fyrir dómi þar sem dómstólar eru hér sem endranær bundnir af þeim gögnum og röksemdum sem aðilar færa fram fyrir dómi. Við úrlausn þjóðlendumála gildir einnig almennt að gæta ber samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 37/1993. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Skipan mála var hins vegar breytt með lögum nr. 58/1998 að því leyti að eigandalaust land var með þeim fellt undir eignarráð aðaláfrýjanda, en talið hafði verið að land sem enginn gat sannað eignarrétt sinn á væri ekki undirorpið beinum eignarrétti. Hafði Hæstiréttur í dómi sínum 28. desember 1981 í málinu nr. 199/1978, sem birtur er í dómasafni fyrrnefnds árs á bls. 1584, í máli um Landmannaafrétt látið svo um mælt: „Handhafar ríkisvalds, sem til þess eru bærir, geta í skjóli valdheimilda sinna sett reglur um meðferð og nýtingu landsvæðis þess, sem hér er um að ræða, en líta ber þó til þess, að fyrirsvarsmenn ríkisins hafa viðurkennt „rétt byggðamanna til upprekstrar og annarra afréttarnota, sem lög og venjur eru fyrir.” ” Landmannaafréttur var í málinu að öðru leyti talinn eigandalaust land. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796 og varðar mörk þjóðlendu á Biskupstungnaafrétti gagnvart eignarjörðum, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfa væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa framangreind sönnunarsjónarmið í huga. III. Efni landamerkjabréfa Fells, Reynivalla, sem er næsta jörð að austan, og Breiðármerkur, sem er næsta land að vestan, er rakið í héraðsdómi. Þar eru talin þau heimildarskjöl sem þeir styðja beinan eignarrétt sinn við að landi innan kröfugerðar sinnar. Af hálfu aðaláfrýjanda eru brigður ekki á það bornar að þótt Fell hafi farið endanlega í eyði 1873 teljist það enn til jarða. Þá eru eignarráð gagnáfrýjenda ekki dregin í efa. Hins vegar ríkir óvissa um mörk jarðarinnar til norðurs og vesturs. Áður er því lýst að samkvæmt Landnámu fékk Þórður illugi land vestan Jökulsár úr landnámi Hrollaugs Rögnvaldssonar. Engar heimildir eru um hvenær Fell byggðist en af Landnámu má ætla að jörðin hafi byggst úr landnámi Hrollaugs og að vesturmörk hennar hafi þá verið við Jökulsá á Breiðamerkursandi. Í 6. kapítula landbrigðabálks Jónsbókar frá 1281 eru ákvæði um landamerki og landakaup. Segir meðal annars: „Nú vill maðr selja land sitt við verði, þá skulu þeir kveða á um merki með sér, um land ok skóga ok engjar ok reka, veiðar ok afréttu ef eru, ok allra gæða skulu þeir geta þeira, er því landi eigu at fylgja, þó at þat sé í önnur lönd, eða aðrir menn eigi þanneg ítök; síðan skulu þeir takaz í hendr ok kaupa með váttum tveim eða fleirum. ... Skyldr er sá at ganga á merki, er honum seldi, innan .xii. mánaða, ok stefna þeim til öllum áðr er til móts eigu. Þar er eigi skylt at ganga til merkja er firðir deila eða ár þær er netnæmir fiskar ganga í. ... Eigi er skylt at ganga á merki þar er fjöll þau eru, er vatnföll deilaz millum heraða, ok eigi er skylt at ganga ór búfjárgangi á fjöll upp, kveða skal þar á merki. ...“. Ákvæðum þessum svipar mjög til reglna er áður giltu samkvæmt því safni laga sem kennt er við Grágás. Þykir almennt af þessu mega ráða að lög hafi staðið til þess að merki jarða varðveittust þótt ekki væri skylt að gera skrá um þau og fá sýslumanni í hendur til þinglesturs fyrr en með tilkomu landamerkjalaga nr. 5/1882. Skylda þeirra laga náði til þess að halda við glöggum merkjum jarða. Sama regla gilti einnig um afrétti og aðrar óbyggðar lendur eftir því sem við varð komið. Nú gilda um þetta efni lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. Af framanrituðu sést að nær frá upphafi Íslandsbyggðar mörkuðu menn sér ekki eingöngu ákveðin landsvæði, sem voru háð beinum eignarrétti, heldur einnig mörk ítaka, afrétta og allra annarra réttinda í lönd sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu manna. Meðan landsvæði gaf eitthvað af sér lágu hagsmunir til þess að halda merkjum réttindanna við, hvers eðlis sem þau voru. Af framanrituðu þykir leiða að skýra verði hvaða réttindi það séu sem menn voru að skipta á milli sín. IV. Af heimildum um landnám Hrollaugs Rögnvaldssonar verða engar ályktanir dregnar varðandi það álitaefni hvort land norðan kröfulínu aðaláfrýjanda frá mörkum við Reynivelli og í punkt í Breiðamerkurjökli við Þröng hafi verið numið í öndverðu. Í niðurstöðu héraðsdóms er vitnað til lýsingar óbyggðanefndar á greindu landsvæði. Í þeirri lýsingu kemur fram að fjallendi þetta er lítt gróið ofan við 500-600 m hæð og víða liggi mörk samfellds gróðurs neðar. Fellsfjallið sé þó að hluta vel gróið en fjalllendið norður af ekki vegna hæðar og halla. Vötn renna þar til vesturs og undir Breiðamerkurjökul nema úr Hvítingsdal, sem gengur inn í fjalllendið að sunnan og austan í 300 – 400 m hæð yfir sjávarmál, ekki fjarri þeim stað er bærinn á Felli stóð áður. Vötn í dalnum renna til suðurs og austurs og eru staðhættir því fremur til styrktar að dalurinn hafi getað verið heimaland jarðarinnar frá öndverðu. Í landamerkjabréfi fyrir Fell 1. maí 1922 er mörkum að austan eingöngu lýst í Fellsárfoss og í landamerkjabréfi Reynivalla 8. apríl 1888 er mörkum milli þessara jarða fyrst lýst á sama hátt og síðan „frá fossinum ræður Fellsárgljúfur mörkum að jökli.“ Marka Fells að norðan er að engu getið í landamerkjabréfi jarðarinnar. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms um norðurmörk jarðarinnar við þjóðlendu er dómurinn staðfestur um þessi mörk að öðru leyti en því að rétt þykir að þau verði dregin úr punktinum A við Fellsjökul og beina stefnu í punktinn C við Þröng, en með því móti verður Hvítingsdalur að mestu talinn til Fellsjarðarinnar og háður beinum eignarréttindum eigenda hennar. Landið norðan við allt að jökli er hins vegar þjóðlenda og afréttarland jarðarinnar. Styðst það við frásögn í Jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1709 um að Fell eigi afrétt í Veðurárdal. V. Aðaláfrýjandi heldur því fram að land frá línu, sem á framlögðum uppdrætti er á milli punkta merktra C og D frá Þröng við Breiðamerkurjökul til sjávar, og að mörkum fyrrum Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps, sé ekki háð beinum eignarrétti. Síðarnefndu mörkunum er lýst á sambærilegan hátt bæði í landamerkjaskrá fyrir Fellsland 1. maí 1922 og í merkjalýsingu hreppstjóra hreppanna 13. maí 1922 milli Fells og Breiðármerkur, þar sem segir: „Landa- og fjörumörkin eru: Varða hlaðin á graskoll á fjörunni, vestanhalt við hornið á Nýgræðunum, á að bera austanvert í Hálfdánaröldu uppi undir jökli og í Kaplaklif í Máfabygðum, og er það alt bein lína. Þetta eru einnig mörk milli hreppanna: Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps.” Engir aðrir en hreppstjórarnir rita undir síðarnefndu lýsinguna en landamerkjaskrá Fells er undirrituð af þar töldum eiganda og ábúanda jarðarinnar og þeim er áttu lönd að austan. Fell var á þessum tíma löngu komið í eyði og Breiðármörk hafði ekki verið byggð í aldir þótt nokkurra gagna og sagna njóti um byggð þar. Af gögnum málsins má ráða að merki þessi eiga rót sína að rekja til deilna, sem urðu milli eigenda Fells og Hofs í Öræfum, um ætlað eignartilkall þeirra síðarnefndu til „nokkurs parts grasnitja“ austan Breiðár um miðja 19. öld og lyktaði með samkomulagi 8. júní 1854 á þann veg: „ad öll grasnit initjar og virkilegur eignarréttur Skal hereptir einasta til heira Felli i Sudursveit, allt ad austur mörkum Fjallsfjöru, sem eru á millum Breidumerkurfjöru og Fjallsfjöru, og Skal þadann af Fjörunni sjónhending tekinn beina Stefnu i Svörturák sem er á joklinum uppundann Breidá og undann hvorri hun rennur. Svo Skulu og Hofs eigendur og ábuendur njóta alls vestann meiginn vid nemda Breidá og til greindu stefnulinu Fjalls og fjöru á milli og so lángt vestur sem treista ser land ad helga.“ Af þessum texta og gögnum sem voru undanfari þessarar sáttargerðar má ráða að landsnytjum var þarna skipt eftir fjörumörkum en ágangur vatna og jökuls hafði á þessum tíma löngu eytt mestum nytjum af þessu landi að undanteknum reka og öðrum fjörunotum. Mörkin tóku mið úr fjörunni til skerja eða annarra kennileita í jökli. Mörk fjörunytja og landa fóru ekki endilega saman á þessum slóðum þar sem fjöruítök höfðu um aldir gengið sjálfstætt kaupum og sölum og verið lögð til kirkna. Samkvæmt mati Odds Sigurðssonar jarðfræðings, sem að framan er til vitnað, lá jökulröndin á þessum tíma þó nokkru sunnar en nú er. Af staðháttum er ljóst að landsvæðið varð á þessum tíma ekki nytjað til annars en þess sem fjaran gaf og sem afréttur í óverulegum mæli, en það tilheyrði líkast til jörðinni Breiðá fyrr á öldum, eins og bær á þessum slóðun mun þá hafa kallast. Má ljóst vera að það voru slík not sem eigendur Hofs og Fells skiptu á milli sín með samkomulaginu 8. júní 1854. Engar heimildir eru hins vegar fyrir því að land þetta vestan Jökulsár á Breiðamerkursandi hafi fyrir þennan tíma tilheyrt Felli sem eignarland þeirrar jarðar og verður ekki heldur á því byggt að það hafi heyrt til jörðinni Hofi, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 496/2005. Þykja því eigendur Fells ekki hafa sýnt fram á með vísun til framanskráðra sönnunarreglna að þeir eigi annað tilkall til lands frá fyrrum hreppamörkum Hofs- og Borgarhafnarhreppa að Jökulsá en afnot fjöru og afréttar. Verður það því talin þjóðlenda samkvæmt lögum nr. 58/1998, en fjöruítak og afréttarnot talin fylgja jörðinni Felli. VI. Af frásögnum Landnámu um landnám Hrollaugs Rögnvaldssonar, öðrum gögnum málsins og staðháttum þykir ekki annað fram komið en að eignarland Fells hafi náð að Jökulsá á Breiðamerkursandi og verið nýtt þaðan allt þar til jökull og vatnagangur gerði jörðina óbyggilega eftir miðja 19. öld. Af matsgerð Odds Sigurðssonar er fram komið að jökuljaðarinn náði næstum til sjávar 1922 þegar landamerkjabréf jarðarinnar var gert. Eftir að jökullinn tók að hopa á síðustu öld hefur myndast stórt og djúpt lón við jökulsporðinn sem auk landsvæðis, sem fjallað var um í næsta kafla að framan, tekur yfir stóran hluta svæðisins allt að kröfulínu aðaláfrýjanda frá Þröng við Breiðamerkurjökul til sjávar. Að framan er því lýst að óbyggðanefnd miðaði þjóðlendulínu við jökulröndina eins og hún var við gildistöku laga nr. 58/1998 en héraðsdómur taldi að miða ætti við jökulröndina eins og hún er á hverjum tíma. Hins vegar er vandséð að þeir er gerðu merkjabréf Fells 1922 hafi haft væntingar til þess að jökullinn hopaði og að hafa mætti not af landinu sem þá kæmi í ljós til búrekstrar í framtíðinni. Not af þessu landi hefur á síðari árum helst tengst ferðamennsku vegna þess náttúruundurs sem Jökulsárlón þykir vera. Lónið og sandurinn milli Kvíár og Fellsár frá Breiðamerkurjökli til fjöru er nú á náttúruminjaskrá. Nýting landsins, eins og henni hefur verið háttað, hefur ekki staðið það lengi eða verið þess eðlis að þeir sem hana hafa haft með höndum geti kallað til beins eignarréttar yfir landsvæðinu fyrir hefð. Hins vegar er nægjanlega sannað að sá hluti landsins, sem var íslaus við gerð landamerkjabréfs, hafi verið og sé háður beinum eignarrétti. Þegar það er síðan virt að aðaláfrýjandi unir við þau þjóðlendumörk gagnvart jökli, sem óbyggðanefnd ákvað fyrir aðrar jarðir í Suðursveit og Öræfum án þess að láta á þau reyna fyrir dómi, verður ekki vegna jafnræðisreglu hróflað við ákvörðun nefndarinnar gagnvart eignarlandi Fells að þessu leyti. Er því rétt að draga þjóðlendulínuna frá punkti G, sem samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjanda er í miðri Jökulsá á móts við ströndina, og þaðan í punkt H, sem er í ósnum úr Jökulsárlóni. Þaðan fylgja mörkin beinni línu sem dregin er í Prestfell þar til hún fyrst sker línuna, sem óbyggðanefnd markaði eftir jaðri jökulsins eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998. Frá þeim skurðpunkti að punkti C við Þröng skulu mörk óbyggðanefndar vera óröskuð. VII. Málskostnaðar- og gjafsóknarákvæði héraðsdóms verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 að því er varðar mörk eignarlands jarðarinnar Fells í sveitarfélaginu Hornafirði og þjóðlendu er felldur úr gildi. Skal um mörk þessi fara svo: Að austan frá vesturmörkum jarðarinnar Reynivalla í jaðri Vatnajökuls, sem er punktur A, og þaðan í punkt C sem á uppdrætti er í Þröng við Breiðamerkurjökul. Frá punkti C skal jaðar Breiðamerkurjökuls, eins og hann var 1. júlí 1998, ráða mörkum eignarlands og þjóðlendu þar til kemur að línu sem dregin er frá punktinum H í ósnum úr Jökulsárlóni að Prestsfelli, síðan eftir þeirri línu í punkt H og þaðan eftir miðri Jökulsá í punktinn G við ströndina. Telst land norðan og vestan þessarar markalínu þjóðlenda, en sunnan og austan hennar eignarland Fells. Málskostnaðar- og gjafsóknarákvæði héraðsdóms eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. júlí 2005. Mál þetta var dómtekið 28. f.m. Aðalstefnandi er íslenska ríkið. Gagnstefnendur eru Sameigendafélag Fells, Kópavogsbraut 87 í Kópavogi, og Einar Björn Einarsson, Kirkjubraut 7 á Höfn. Í aðalsök, sem höfðuð var 25. maí 2004, gerir aðalstefnandi þá kröfu að hluti af úrskurði óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 í málinu nr. 2/2001 um mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Fells í Suðursveit í Hornafirði verði felldur úr gildi. Þá er þess krafist að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Fells, í samræmi við framlagðan uppdrátt: „Frá vesturmörkum jarðarinnar Reynivalla í jökuljaðri Vatnajökuls, sem er punktur A. Frá þessum punkti er fylgt landamerkjum Fells vestan Reynivalla í punkt B er þar sem lína úr punkti á Staðarfjallstindi (928m) í Staðarfjalli liggur í punkt í Breiðamerkurjökli við Þröng vestan Fellsfjalls, punktur C. Frá þessum hornpunkti er dregin bein lína niður í sjó og verður punkturinn við ströndina punktur D [...]. Ákvarðist land norðan og vestan markalínunnar þjóðlenda, en sunnan og austan eignarland jarðarinnar Fells.“ Þá er krafist málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda. Gagnstefnendur gera þá kröfu í aðalsök að kröfum aðalstefnanda verði hafnað. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en gagnstefnendum var veitt gjafsókn með bréfi dómsmála-ráðuneytisins 11. f.m. Gagnsök var höfðuð 21. júlí 2004. Í gagnstefnu gera gagnstefnendur þá kröfu að hluti af úrskurði óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 í málinu nr. 2/2001 um mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Fells í Suðursveit í Hornafirði verði felldur úr gildi. Krefjast gagnstefnendur þess að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Fells, í samræmi við framlagðan uppdrátt: „Varða hlaðin í fjörunni vestan við hornið á Nýgræðunum (P1) og þaðan í Kaplaklif í Mávabyggðum (P2), þaðan í Tjaldmýri í Esjufjöllum (P3), þaðan í urðarrana austast í Esjufjöllum (P4), þaðan í Snæfell (P5), þaðan efst í Þverártindsegg í 1554 metra hæð (P6), eftir Þverártindsegg í punkt í 1115 metra hæð (P7), þaðan efst í Fellsárgljúfur (P8) og eftir því í Fellsfoss (P9) og þaðan beint í fjöru (P10), en lína þessi markast af því er Fellsárfoss ber í mitt skarðið á Hrollaugshólum séð úr fjöru. Við fjöruborð ráði hafið.“ Þá krefjast gagnstefnendur málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Aðalstefnandi gerir þá kröfu í gagnsök „að úrskurður óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 í málinu nr. 2/2001 verði ekki ógiltur hvað varðar þann hluta kröfusvæðisins sem kröfur í gagnsök taka til“. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda. Dómari gekk á vettvang ásamt lögmönnum aðila 14. mars sl. I. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta var í fyrsta sinn mælt í almennri löggjöf fyrir um eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda og stjórnsýslu þar. Hafa lögin að geyma ítarlegar reglur um það með hvaða hætti skuli skorið úr um eignarrétt að svæðum utan eignarlanda, en það er landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð yfir því innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma, sbr. 1. gr. laganna. Annað grundvallarhugtak samkvæmt greininni er þjóðlenda, sem þar er skilgreint sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Eru lögin á því reist að landinu verði skipt í eignarlönd annars vegar og þjóðlendur hins vegar. Loks er afréttur skilgreindur í 1. gr. laganna sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 58/1998 kemur fram að hugtakið afréttur verði ekki notað sem lýsing á ákveðnu eignarformi lands, heldur afnotaréttindum, til dæmis beitarafnotum. Í 1. mgr. 2. gr. laganna er síðan tekið af skarið um það að íslenska ríkið sé eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Með III. kafla laga nr. 58/1998 var komið á fót óbyggðanefnd, en hún er stjórnsýslunefnd þriggja manna sem forsætisráðherra skipar. Skal hún samkvæmt lögunum eiga frumkvæði að því að skera með skipulegum hætti úr um eignarrétt á einstökum svæðum landsins. Er hlutverk hennar skilgreint svo í 7. gr. laganna að hún skuli kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Verður úrlausnum óbyggðanefndar ekki skotið til ráðherra sem æðra stjórnvalds, sbr. 1. mgr. 14. gr. laganna. Samkvæmt 19. gr. þeirra getur hins vegar sá sem ekki vill una úrskurði nefndarinnar lagt til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu sem gerð hefur verið fyrir henni. II. Í stefnu er greint frá því að í byrjun síðustu aldar hafi orðið mikil umræða hér á landi um rétt aðalstefnanda til landa utan eignarlanda lögbýla og þá aðallega með tilliti til vatnsréttinda. Hafi menn skipst í tvo hópa, þar sem annar hafi talið afréttareigendur eiga beinan eignarrétt að afréttarlandinu, en hinn að ríkið og íslenska þjóðin ættu þennan rétt og afréttareigendur eingöngu óbeinan eignarrétt eða nýtingarrétt. Ríkið ætti allan rétt í almenningum. Þáttaskil hafi orðið í þessum deilumálum með uppkvaðningu tveggja dóma Hæstaréttar á árunum 1955 og 1981, sbr. dómur réttarins í dómasafni 1955, bls. 108, og dómur í dómasafni 1981, bls. 1584. Seinna málið hafi íslenska ríkið höfðað til viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að svonefndum Landmannaafrétti. Hafi það mál verið rökrétt framhald fyrra málsins, þar sem hafnað hafi verið kröfu sveitarfélags um viðurkenningu á beinum eignarrétti þess að sama afrétti. Niðurstaða Hæstaréttar í seinna málinu hafi orðið sú að íslenska ríkinu hefði ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn. Hins vegar verði að telja „að handhafar ríkisvalds, sem til þess eru bærir, geti í skjóli valdheimilda sinna sett reglur um meðferð og nýtingu landsvæðis þess, sem hér er um að ræða“. Nokkur bið hafi orðið á því að slíkar reglur yrðu settar og hafi það ekki gerst fyrr en 1. júlí 1998, en þá hafi lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta öðlast gildi. Um undirbúning og aðdraganda að setningu þeirra laga sé ítarlega fjallað í athugasemdum með frumvarpi til þeirra. Þar komi meðal annars fram að ekki verði lögfestar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum, sem færðar verði fram í hverju tilviki. Sé þetta reyndar sama niðurstaða og áður hafi verið viðurkennd við aðra lagasmíð, svo sem vatnalög og lög um afréttarmál. Samkvæmt framansögðu hafi það verið samdóma álit manna um langan tíma að ekki væri hægt að ákveða annað í lögum varðandi eignarhald að landi, en að það land, sem enginn gæti sannað beinan eignarrétt að, væri þjóðareign. Eftir gildistöku laga nr. 58/1998 heiti það land þjóðlenda. III. Með bréfi 13. júlí 2000 tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til meðferðar Sveitarfélagið Hornafjörð, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Í júlí 2001 tilkynnti nefndin síðan að ákveðið hefði verið að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þessara fimm mála var mál nr. 2/2001, sem nefndin gaf heitið „Suðursveit í sveitarfélaginu Hornafirði, hvort og þá hvaða land teljist til þjóðlendna, hver séu mörk þjóðlendu við eignarland, hvaða hluti þjóðlendu sé nýttur sem afréttur og hver séu eignarréttindi innan þjóðlendu.“ Afmarkast það svæði sem hér um ræðir til vesturs af Öræfum, þar sem áður voru hreppamörk, og til austurs af Mýrum, þar sem einnig voru hreppamörk áður. Framangreind viðmiðun til vesturs endar við jaðar Breiðamerkurjökuls. Þaðan er dregin lína í punkt í Mávabyggðum í Vatnajökli og síðan áfram í norður, hornrétt á línu á Vatnajökli sem liggur á milli Svíahnúks eystri og til austurs í miðja Breiðubungu, en hún er hluti þeirrar markalínu á jöklinum sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til suðurs afmarkast svæðið með hafinu. Er ekki þörf á því að gefa hér frekari lýsingu á afmörkun þess svæðis sem þetta tiltekna mál tók til. Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð sinn í því 14. nóvember 2003. Hefur mál þetta verið höfðað til að fá þeim úrskurði hnekkt að því er tekur til niðurstöðu nefndarinnar um mörk þjóðlendu og eignarlands vestast á svæðinu og svo sem dómkröfur samkvæmt stefnu og gagnstefnu fela nánar í sér. Fyrir óbyggðanefnd gerðu málsaðilar þessar sömu kröfur. Í kröfu aðalstefnanda felst að mörk þjóðlendu og eignarlands liggi langt innan marka þess landsvæðis sem gagnstefnendur telja vera undirorpið beinum eignarrétti sínum. Hins vegar er innan þessa svæðis viðurkenndur afréttarréttur í Veðurárdal fremri í samræmi við heimildir úr jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 og rekaréttur frá fjörumörkum Breiðármerkurfjöru og svo langt austur sem vinnst í samræmi við heimildir úr vísitasíu Jóns Vídalín 1706. Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á kröfur gagnstefnenda um austur- og vesturmörk jarðarinnar Fells og við sjó í suðri, en ekki á kröfu þeirra um norðurmörk jarðarinnar inn til landsins. Voru norðurmörk jarðarinnar samkvæmt úrskurðinum miðuð við stöðu jökulrandarinnar við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Gagnstefnandi, Sameigendafélag Fells, er félag sem 30 eigendur jarðarinnar Fells stofnuðu á sínum tíma og sem samkvæmt sameignarsamningi er ætlað að gæta hagsmuna eigenda í samskiptum við aðra aðila, opinbera jafnt sem einkaaðila, að því er málefni jarðarinnar og sameignarinnar um hana varðar. Hefur aðild félagsins að dómsmáli um þessa hagsmuni verið viðurkennd, sbr. dómur Hæstaréttar í máli nr. 167/1998, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 4262. Er jörðin að 89,6417 hundraðshlutum í eigu þeirra einstaklinga sem aðild eiga að sameigendafélaginu. Sá eignarhlutur sem eftir stendur er í eigu gagnstefnanda Einars Björns. IV. Í stefnu er fyrst að því vikið, að lokinni umfjöllun um almenn atriði og undanfara málssóknar, að jörðin Fell hafi verið innan landnáms Hrollaugs Rögnvaldssonar, sem land nam milli Horns og Kvíár. Óvíst sé hversu mikill hluti af landnámi Hrollaugs hafi fallið undir Fell þar sem engar heimildir séu til frá fyrri öldum um merki jarðarinnar. Vestasti hluti hins numda lands hafi verið framseldur Þórði illuga, það er land milli Jökulsár og Kvíár, en hann hafi búið á Fjalli í Öræfum. Engar öruggar heimildir séu til um að Jökulsá hafi runnið annars staðar á landnámsöld en hún gerir nú og ef svo er hljóti mörk landnáma að hafa verið þar. Landnámsjörð Hrollaugs hafi verið Breiðabólstaður. Eftir að Þórður illugi hafði fengið úr landnáminu land frá Jökulsá að Kvíá hafi landnámsbýlið Breiðabólstaður átt land austan megin við Jökulsá. Ekki sé vitað hvenær landi var afsalað til jarðarinnar Fells og til varð sérstök jörð. Af ýmsum heimildum má ráða að byggð hafi verið mikil á Breiðamerkursandi þar sem nú er að stórum hluta land þakið jökli. Kemur fram í gögnum sem lágu fyrir óbyggðanefnd að á þessu svæði hafi í upphafi byggðar verið fagurt hérað, grösugt og víða skógi vaxið, með fjölmörgum bæjum. Er þess getið að á tíma landnáms hafi 20 km verið íslausir frá strönd að Vatnajökli. Frá um 1300 til 1900 varð hins vegar mikil kólnun og sérstaklega eftir 1600. Munaði minnstu í lok 19. aldar að Breiðamerkurjökull gengi út í sjó. Mun framskrið austurjökulsins, þar sem nú er Jökulsá, hafa verið alls 9 km á tímabilinu 1732-1890 og 45 km² lands horfið undir ís. Lengst mun jökuljaðarinn hafa náð fram árið 1894, eða 256 m frá sjó. Ónýttist mikið land af þessum sökum og jarðir fóru í eyði og hafa ekki byggst síðan. Síðan hefur jökullinn hopað eina 4 km og skilið eftir sig Jökulsárlón, sem er eitt dýpsta stöðuvatn landsins. Þar var ekkert stöðuvatn fyrir á sögulegum tíma. Fyrstu heimildir um Fell eru frá 16. öld, það er þegar tæplega 700 ár eru liðin frá landnámi. Talið er að búskapur þar hafi endanlega lagst af árið 1873 og jörðin þá farið í eyði. Lítilfjörlegur kotbúskapur mun hafa verið stundaður þar næstu fjögur ár á undan og þá ekki á gamla bæjarstæðinu heldur spölkorn austar með fjallinu, í svokölluðu Stekkjartúni. Greina heimildir frá því að í september 1868 hafi Veðurá brotið sér farveg frá jöklinum og austur með fjallinu og að endingu brotið á bæjarhúsunum, sem flest hafi orðið undan að láta. Ennþá sjást þó greinileg merki bæjarrústanna. Segir í gagnstefnu að eftir að jörðin fór í eyði hafi Eyjólfur Runólfsson bóndi á Reynivöllum keypt mestan hluta jarðarinnar og nytjað hana sína búskapartíð. Eftir hans dag hafi jörðin að mestu leyti verið í eigu afkomenda hans og skyldmenna. Síðustu árin hafi tún jarðarinnar verið nytjuð af eigendum og land við Jökulsárlón hafi þeir leigt aðila sem reki þar umfangsmikla ferðaþjónustu með siglingum um lónið. Það land í Suðursveit, sem er vestan Reynivalla, er fjallið Fell upp af Fellsjörðinni, hálendið þar norður af, Veðurárdalirnir, jökultungan suður af Snæfelli, Mávabyggðir, Esjufjöll, hluti Vatnajökuls og Breiðamerkurjökull. Í kröfulýsingu fyrir óbyggðanefnd vegna Fells var gerð krafa til beins eignarréttar til alls hálendisins, Veðurárdala, hluta jökulsins suður af Snæfelli, hluta Esjufjalla og Mávabyggða og meirihluta Breiðamerkurjökuls, auk Jökulsárlóns og þess hluta undirlendisins sem er vestan Reynivalla í hinum gamla Borgarhafnarhreppi allt að mörkunum við fyrrum Hofshrepp samkvæmt hreppamörkum ákveðnum árið 1922. Úrskurður óbyggða-nefndar féll svo á þann veg svo sem áður greinir, að viðurkenndur var beinn eignarréttur til alls lands þarna að jökuljaðrinum eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. V. Í málatilbúnaði sínum hafa málsaðilar gert grein fyrir þeim heimildum um kröfusvæðið og þeir telja að þýðingu hafi við úrlausn málsins. Styðst sú greinargerð ýmist við skjöl sem hafa verið lögð fram í málinu og hafa að geyma heimildir um kröfusvæðið, en einnig við úrskurði óbyggðanefndar þar sem frekari heimilda er getið. Verður nú að þessum heimildum vikið. 1. Þann 24. júlí 1851 er gerð lögfesta fyrir jörðina Fell. Kemur fram í henni að hún hafi verið samin af eigendum jarðarinnar Fells í „eystri Skaptafells syslu“ séra Þorsteini Einarssyni á Kálfafellsstað og Gísla Þorsteinssyni bónda á Uppsölum. Í lögfestunni segir svo: „[Að] austanverðu eða millum Fells og Reynivalla sjónhending af fjörunni í miðt Hrollaugshólaskarð og miðjan þann fremsta foss í Fellsá, sem ber þar í og blasir á móti nær ámynnst stefna er tekin af fjörunni, síðan ræður það austari gljúfur upp frá nefndum fossi og deilir löndum allt í jökul upp. Að ofanverðu takmarkar Breiðamerkur jökull land jarðarinnar allt að Breiðamerkur á og skiptir hún löndum milli Fellsins og Öræfa einsog hún beinast rennur og hefur runnið undan jökli og til marka á milli Breiðamerkur og Fjalls fjöru. Að framan takmarkar meiginhaf land jarðarinnar frá Reynivalla lands og fjöru mörkum allt til marka millum Breiðamerkur og Fjallsfjöru og er öll sú fjara er liggur á milli nefndra landamerkja einasta Fellinu tilheyrandi að fráteknri Breiðamerkur fjöru, hvor tekin er sem ítak af öðrum enda fjöru jarðarinnar.“ Þann 23. apríl 1853 senda Jón Sigurðsson og Pétur Jónsson á Hofi bréf til sýslumanns og óska eftir því að komið verði á fundi til að eyða ágreiningi um fjörumörk milli Fells- og Hofsbænda. Í samkomulagi landeigenda um þetta ágreiningsefni, sem gert var 8. júní 1854, segir svo: „[Að] öll grasnit initjar og virkilegur eignarréttur skal hereptir einast til heira Felli í Suðursveit allt að austur mörkum Fjallsfjöru, sem eru á millum Breiðumerkurfjöru og Fjallsfjöru, og skal þaðann af Fjörunni sjónhending tekinn beina stefnu í Svörturák sem er á jöklinum uppundann Breiðá og undann hvorri hún rennur. Svo skulu og Hofs eigendur og ábúendur njóta alls vestann meiginn við nemda Breiðá og til greindu stefnulínu Fjalls og fjöru milli og so lángt vestur sem treysta sér land að helga.“ Landamerkjaskrá fyrir Fellslandi frá 1. maí 1922 er undirrituð af Eyjólfi R. Sverrissyni eiganda Reynivalla. Kemur fram í úrskurði óbyggðanefndar og þar um stuðst við Byggðasögu Austur-Skaftafellssýslu að „Eyjólfur Runólfsson sýnist hafa ritað nafn sitt Eyjólfur R. Sverresen (eða Sverrisson) á seinni hluta ævi sinnar. Í landamerkjaskránni segir svo: „1. Að austan milli Fells og Reynivalla er að Fellsárfoss ber í miðt Hrollaugshólaskarð, og er sú bein lína í sjó sem þá verða fjörumörk. 2. Landa og fjörumörk að vestan milli Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps er varða hlaðin á fjörunni vestan við hornið á nýgræðunum sem á að bera í Hálfdánaröldu upp undir jökli og í Kaplaklif í Máfabygðum og er það bein lína milli Fells og Breiðamerkurlanda og fjörumörk. Þetta eru einnig mörk milli hreppanna Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps.“ Í landamerkjaskrá milli Fells í Borgarhafnarhreppi og Breiðumerkur í Hofshreppi frá 13. maí 1922, sem undirrituð var af hreppstjórum beggja hreppanna, segir svo meðal annars: „Landa- og fjörumörk eru: Varða hlaðin á graskoll á fjörunni, vestanhalt við hornið á Nýgræðunum, á að bera austast í Hálfdánaröldu uppi undir jökli og í Kaplaklif í Mávabygðum, og er það allt bein lína. Þetta eru einnig mörk milli hreppanna: Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps.“ Í landamerkjaskrá jarðarinnar Reynivalla frá 8. apríl 1888, sem staðfest var ábúendum jarðanna Reynivalla og Breiðabólsstaðar, segir svo meðal annars: „1. Mark að austan er þegar Markhólmi þar sem hann er hæstur ber í hæstu þúfu á austasta Borgarhrauni og ræður sú lína norður að jökli. 2. Mark að vestan er þegar fossinn neðst í Fellsárgljúfri ber í miðt skarðið á Hrollaugshólum, frá fossinum ræður Fellsárgljúfur mörkum að jökli.“ Í vísitasíu Jóns biskups Vídalíns frá 1706 er skýrt svo frá að Ísleifur Einarsson sýslumaður hafi gefið kirkjunni að Felli reka á Fellsfjöru frá Breiðamerkur eystra fjörumarki 5 hundruð faðma tólfræð svo langt austur eftir sandi sem til vinnst. Samkvæmt Jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 á jörðin Fell afrétt í Veðurárdal. Í Gíslamáldaga frá 1570 kemur fram að hálfkirkja hafi verið á Felli. Að því er varðar kaup- og afsalsgerninga um jörðina Fell liggur eftirfarandi fyrir: 1. Heimild er fyrir því að hinn 26. júlí 1525 hafi Ögmundur Pálsson biskup keypt hálfa jörðina Fell af Teiti Þorleifssyni fyrir 20 hundruð. 2. Heimild er fyrir því að sjöttardómur hafi dæmt löglegt kaup Árna Guðnasonar við sr. Einar Árnason á 10 hundruðum í Felli í Suðursveit 28. maí 1554. 3. Til er kaupbréf fyrir 30 hundruðum í jörðinni Felli í Fellshverfi frá 16. september 1555. 4. Samkvæmt uppboðsgerð frá 1734 kaupir Vilborg Jónsdóttir jörðina Fell fyrir 100 ríkisdali. 5. Til eru kaupbréf frá árunum 1755, 1784 og 1789 fyrir hlutum úr Felli. Seld eru nokkur hundruð og kaupendur aldrei þeir sömu. 6. Hinn 8. apríl 1850 var gerður samningur um skipti á hluta úr Borgarhöfn og hálfu Felli. 7. Hinn 1. mars 1890 afsalar Guðný Runólfsdóttir 48 álnum úr Felli til Eyjólfs Runólfssonar á Reynivöllum. 8. Þann 31. maí 1891 er undirritað afsal fyrir ½ Felli og tilheyrandi fjöru og hálfri Breiðamerkurfjöru á Breiðamerkursandi til Eyjólfs Runólfssonar. Þá eru heimildir um veðsetningu jarðarinnar. Í veðskjölum frá 1725-1727 er sagt að jörðin sé 40 hundruð að dýrleika. Í jarðatali Johnsens frá 1847 er haft eftir sýslumanni að jörðin Fell sé aðeins 6 hundruð að dýrleika, en dýrleikinn engu að síður sagður vera 20 hundruð. Í gerðabók fasteignamatsnefndar í Austur-Skaftafellssýslu frá 1916 segir meðal annars svo um Fell: „Fjara löng og rekasæl fylgir jörðinni, Fellsfjara. [...] Jörð þessi liggur skammt fyrir vestan Reynivelli, við Breiðamerkursand. Var hún fyr meir mikið höfuðból, en eyddist á síðustu öld af jökulhlaupum og vötnum, en nú er land jarðarinnar að gróa nokkuð upp, sum staðar á sandinum, með því jöklar hafa minnkað í seinni tíð, og fuglavarp aukist. Stórvatnið Jökulsá á Breiðamerkursandi fellur um land jarðarinnar.“ Í bókinni „Byggðasaga Austur-Skaftafellssýslu“, sem út kom árið 1972, skrifar Þorsteinn Guðmundsson frá Reynivöllum að mestur hluti Mávabyggða og öll Esjufjöll hafi talist til Fellslands áður fyrr. Segir hann að þess vegna hafi Ísleifur Einarsson sýslumaður talið villifé í Esjufjöllum sína eign og dæmt bændur er þangað fóru til að ná sér í sláturfé í sekt. Öndverða við þessa heimild segir aðalstefnandi vera frásögn Sigurðar Stefánssonar sýslumanns, sem átti heima á Smyrlabjörgum. Hann segi í sýslulýsingu sinni frá 1746 að Mávabyggðir tilheyri Öræfum. Sé það mat Sigurðar að sýslumaður hafi ekki dæmt bændur fyrir að taka þar kindur frá Öræfingum heldur fyrir að hagnýta sér ómarkað fé í stað þess að láta bjóða það upp, svo sem lög hafi gert ráð fyrir. 2. Í stefnu er því lýst að samkvæmt kröfugerð gagnstefnenda liggi land Fells í vestri að landi Breiðármerkur. Með samningum annars vegar við Hofsbændur vegna Breiðármerkur árið 1854 og hins vegar með ákvörðun hreppstjóra Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps árið 1922 séu landamerki Fells talin ná talsvert vestur fyrir Jökulsá og því inn í landnám Þórðar illuga. Verði þannig ekki hjá því komist að reifa heimildir um Breiðármörk þó fjallað hafi verið um það land í máli óbyggðanefndar nr. 1/2001. Verði þannig hægt að fá einhverja hugmynd um landrétt og aðildarhæfi að þeim löggerningum sem byggt sé á í málinu. Elsta heimildin um Breiðármörk, áður Breiðá, er í Njálu, en samkvæmt henni settist Kári Sölmundarson þar að. Hin næsta er máldagi frá árinu 1343, en samkvæmt honum átti Maríukirkjan á Breiðá heimaland allt með fjörum og skógum þeim sem þar höfðu að fornu fylgt. Breiðármerkurkirkja lagðist af nálægt árinu 1500 eða fyrr og féll þá jörðin undir dómkirkjuna í Skálholti. Skálholt seldi svo einkaaðila jörðina 3. ágúst 1525, en undanskildi stórreka. Þann 29. nóvember 1670 er gert kaupbréf fyrir jörðinni Breiðármörk auk Kaldárholts í Holtum. Bjarni Eiríksson lögréttumaður selur þá Brynjólfi biskupi Sveinssyni til fullkomlegrar eignar og frjáls forræðis hálft annað hundrað, sem er fjórðungur úr 6 hundraða jörðinni Breiðármörk austur í Öræfum með svo miklu úr viðreka fjöru sem þeim fjórðungi má fylgja í 6 álna trjám og þaðan af minna, eftir því sem biskupinn í Skálholti hafði selt Ásgrími Ásgrímssyni 1525. Á árinu 1698 er jörðin yfirgefinn, en var þá óbrúkandi orðin vegna ágangs jökuls og vatna. Í Jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1709 er greint frá því að jörðin sé hálf konungseign og hálf bændaeign. Hinn 7. apríl 1851 lögfesta Hofsbændur eignarjörð sína Hof með ákveðnum merkjum. Ennfremur lögfesta þeir sér nánar tilgreind ítök sem Hofsjörðu eiga að fylgja og meðal þess er hálf eyðijörðin Breiðármörk með tilheyrandi fjöru, veiðistöðum, og öllum landsnytjum. Sagt er að jörð þessi liggi fyrir austan Fjallsland, austur að Fellslandi í Suðursveit, vestan Jökulsár á Breiðamerkursandi, þar sem hún fellur úr jökli. Í kaflanum um Fell, sbr. 1 hér að framan, er getið um ágreining um fjörumörk á milli Fells í Suðursveit og Hofsbænda vegna Fjalls og Breiðármerkur í Öræfum sem leiddi til þess að þeir Jón Sigurðsson og Pétur Jónsson á Hofi sendu bréf til sýslumanns til að óska eftir að komið verði á fundi til að eyða ágreiningi um mörkin, en þeir töldu sig eiga þarna hagsmuni. Talið var að auðveldasta leiðin til að mæla mörkin væri að mæla frá Kvískerjafjöru, Fjalls- og Breiðamerkurfjöru, þar sem vissa væri til um lengd þeirra. Þann 8. júní 1854 var svo sem fram er komið gerður samningur milli eigenda Fells og Hofsbænda um merki milli Fells og lands Breiðármerkur á Breiðamerkursandi. Vísast um það til þess sem fram kemur um þann samning í kafla 1 hér að framan. Næsta skjal sem varðar land Breiðármerkur og hér þykir rétt að gera grein fyrir er bréf, sem sonarsynir Gísla Halldórssonar í Njarðvík, þeir Björn Sigurðsson og Þorkell Sigurðsson, rituðu 20. september 186l. Vísa þeir þar til upplýsinga um „að töluvert hagabeitargagn væri nú á árum orðið að grasvegi á Breiðamerkursandi þar sem var landareign jarðarinnar Breiðmerkur, og svo hið sama hefði lengi verið mikið hagræði á stundum af smárekanum 6 álna trjám og minni á Breiðamerkursandi, sem tilheyrði nefndri jörð.“ Hafði presturinn á Desjamýri spurt feður bréfritara „hvort þeir vissu til að Gísli sálugi Halldórsson í Njarðvík faðir þeirra, sem eitt sinn hefði átt hálfa jörðina Breiðmörk með tilheyrandi smáreka, nokkurn tíma hefði selt hana eða gefið – og ef það hefði ekki verið hvort þeir vissu þá til hvornig þessi eign hefði gengið undan honum og hanns erfingjum. Sögðu þeir þá að faðir þeirra hefði átt þessa eign og aldrei, svo þeirr vissu, selt eða gefið hana burtu, heldur hefði einhverr þar syðra haft hana og rekann í umboði og goldið eitthvað af á hinum fyrri árum þangað til hann hefði hætt af þeim ástæðum að landið væri algjörlega eyðilagt af jöklum og mjög lítið ræki.“ Leituðu þeir Björn og Þorkell eftir því við Þorstein Einarsson prest á Kálfafellsstað að hann leigði eða seldi þessa eign. Aðrir erfingjar Gísla samþykktu svo þessa ráðagerð. Varðandi Breiðármörk er til bréf frá 31. mars 1876 frá Einari Gíslasyni og fjallar það um að vakta leiguliðagagn það 6 álna tré eða minni á Breiðármerkurfjöru, sem forfaðir hans Halldór Gíslason átti, en sem nú orðið muni mega kalla eignaleysi. Ennfremur segir að Gísli sálugi í Njarðvík hafi átt ½ Breiðumörk, en hinn helmingurinn verið opinber eign og sé það að líkindum sá hluti sem tilheyri Hofi. Í bréfinu fjallar hann frekar um þessa eign, sem hann ítrekað kallar leiguliðagagn og ítak og skrifar um landsnytjar af rekaítakinu. Í niðurlagi bréfsins stendur svo þetta: „Í bráðina man ég nú ekki eftir fleiru til að taka fram viðvíkjandi leiguliðagagni þessu, nema að fjaran á að vera 900 faðma tólfræða á lengd (og liggur fyrir miðjum Breiðumerkursandi milli Fells og Fjalls- fjöru).” Síðan fer Einar fram á það að honum verði send lína um hvort nokkrir rísa upp öndverðir móti þessu eignartilkalli hans og hvað þeir þá hafa við að styðjast. Þá er hér rétt að nefna að nýju landamerkjaskrárnar frá 1. og 13. maí 1922, en um efni þeirra vísast til kafla 1. Segir í þeim báðum að merki á milli Fells og Breiðármerkur séu einnig mörk milli Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps. Í bréfi Stefáns Jónssonar á Kálfafelli vegna Breiðármerkurfjöru, dags. 22. maí 1922, segir svo meðal annars: „Þau mörk sem við Björn á Tvískerjum hófum í fyrra eru að [líkindum] nokkuð nærri sanni en mættu kanske vera svolítið vestar ef að ætti að halda sig við Jökuls á þar sem hún rann til forna, þá mun hún hafa runnið vestan við Nýgræður og hafa það þá verið hreppamörk samkvæmt því sem í Landnámu segjir að Hrollaugur nam land austan frá Horni til Kvíár en gaf svo land milli Jökuls ár og Kvíár öðrum, og síðan hefur það land talist með Hofshreppi nefnilega Breiðármörk og er byggð 1587 til 1709 [...].“ Hann ritar ennfremur að hvað hreppamörkum viðkemur þá ættu að vera sömu mörk „milli Fells lands og Breiðármerkur lands samhljóða hreppa mörkunum“ og hyggur hann að réttustu mörkin séu þar sem Jökulsá rann til forna. Árið 1937 afsalar Björgvin Vigfússon fyrrverandi sýslumaður á Efra Hvoli hálfri Breiðármörk og hálfri Breiðármerkurfjöru með reka til Björns Pálssonar bónda á Kvískerjum. Í upphafi afsalsins segir þetta: „Með því að ég undirritaður fyrrv. sýslumaður Björgvin Vigfússon, hefi síðan 1910, átölulaust af öllum, hirt afgjald af landi hálfrar Breiðármerkur í Hofshreppi [...] frá ábúandanum Birni Pálssyni bónda á Kvískerjum, þá hefur það á síðastliðnu ári orðið að samkomulagi milli mín og hans, að hann skyldi eignast land þetta, ásamt hálfri Breiðumerkurfjöru með reka [...].“ VI. 1. Málsástæður aðalstefnanda. Almenn atriði. Við kröfugerð um þjóðlendumörk í Suðursveit er af hálfu aðalstefnanda að meginstefnu til byggt á því að mörk eignarlanda á kröfusvæðinu séu þau sömu og landnámsmörk. Utan þjóðlendulínu séu eignarlönd, sem numin voru til eignar, en innan hennar þjóðlenda, sem aðliggjandi jarðeigendur hafi í einhverjum mæli haft afnot af. Landnám hafi verið grundvöllur frumstofnunar eignarréttar að landi hérlendis og eini gjörningurinn sem leitt hafi af sér beinan eignarrétt. Um landnámið séu glöggar heimildir í íslenskum fornritum, aðallega Landnámu. Við námið og eftirfarandi aðgerðir landnámsmannsins við að brjóta land til ræktunar og gera landið að bújörð hafi stofnast honum til handa beinn eignarréttur að þessum hluta náttúrunnar. Í íslenskri lögfræði sé þessi beini eignarréttur nefndur ýmsum nöfnum, eins og grunneignarréttur, eignarland, fullkomið eignarland, einkaeign og land undirorpið einstaklingseignarrétti. Í nýjustu lögum sé um þetta aðallega notað orðið eignarland eða landareign með sérstökum orðskýringum og sá réttur að einstaklingar geti átt hlut af náttúrunni nefndur séreignarréttur. Fyrir utan skriflegar heimildir um landnámið hafi fornleifar og búsetusaga staðfest fyrir nútímamönnum að byggð hafi í stórum dráttum haldist á þeim svæðum sem numin voru til eignar. Sums staðar hafi byggð dregist saman, en í örfáum undantekningartilvikum hafi byggð sótt á eftir að eiginlegu landnámi lauk. Jafnhliða náminu hafi annar háttur á réttindatöku yfir landi verið viðurkenndur í öndverðu, það er taka til afnota. Óbeinn eignaréttur eins og beitarréttur hafi í upphafi grundvallast á töku og síðan venjurétti. Byggt sé á því í þjóðlendumálum í Austur-Skaftafellssýslu að land utan eignarlanda hafi af einstökum jarðeigendum verið tekið afnotatöku og þar sem möguleiki hafi verið til beitarafnota og sums staðar allt að jökulrönd. Byggist það á því að engar heimildir sé að finna um að almenningar hafi verið í sýslunni, en þeir hafi verið sameiginlegt afnotaland fjórðungsmanna og síðan þjóðarinnar. Jöklarnir hafa aldrei talist til eiginlegra almenninga, heldur flokkast með öræfum og verið einskis manns land, en eftir lögtöku þjóðlendulaga verður að gera kröfu til þess að þeir teljist þjóðlenda. Mjög erfitt sé að gefa sér að hálendi eða fjöll hafi verið numin þar sem skráðar landnámsreglur beri það með sér að slíkt hafi verið vandkvæðum bundið. Ólíklegt sé að kvíga hafi verið leidd til fjalla eða eldar bornir á fjöll. Með þetta í huga verði að gefa sér það að athöfnin sjálf við landnámið hafi farið fram á láglendi. Spurning sé hins vegar hvort helgunin sjálf hafi náð eitthvað ofar. Að minnsta kosti sé líklegt að helgunin hafi náð svo langt að tekið væri með það land sem nýta mátti á heilsársgrundvelli og gat þannig verið hluti af jörð. Á því er byggt af hálfu aðalstefnanda að eignarréttur sé ekki eilífur. Talið sé að hann geti fallið niður ef hann verður að engu eða framselst ekki með löggerningum, erfðum eða hefðarhaldi. Til dæmis sé talið að verði jörð óbrúkandi vegna ágangs jökuls og vatna og byggð leggist af sökum þess verði landið að almenningi sem nú kallast þjóðlenda. Þá er á því byggt að beinn eignaréttur að heimalandi jarðar geti fallið niður með tímanum ef beini eignarrétturinn framselst ekki, en eigendur aðliggjandi jarða taka að nýta það til beitar fyrir búfé eingöngu. Með beitarnotunum eingöngu séu skilyrði hefðarréttar ekki uppfyllt. Í þessu sambandi megi benda á ákvæði sem var í Nýbýlatilskipuninni frá 15. apríl 1776, en þar segi svo: „[Það] álíst eigi að vera nein sérleg eign, þó að þeir í kring búandi hafi verið vanir að reka sitt kvikfé á svoddan land, svo lengi sem, og vegna þess að það hefur legið í eyði, því það skal einasta álítast sem almenningur.“ Að því er landnám í Suðursveit og heimildir um það varðar er í stefnu vísað til þess að í Landnámabók, helstu heimild um nám lands hér á landi, sé getið um þrjá frillusonu sem Rögnvaldur jarl á Mæri átti. Einn þeirra var Hrollaugur. Hann fór til Íslands og nam land austan frá Horni til Kvíár og bjó fyrst undir Skarðsbrekku í Hornafirði, en síðan á Breiðabólstað í Fellshverfi. Samkvæmt Landnámu á Hrollaugur að hafa gefið Þórði illuga land milli Jökulsár og Kvíár. Þórður hafi búið undir Felli við Breiðá. Aðeins hluti af landsvæði Þórðar illuga sé undir í þessu máli, eða svæðið frá tilteknum stað í Nýgræðunum til Jökulsár. Þórður hafi samkvæmt þessu ekki verið sjálfstæður landnámsmaður heldur leitt rétt sinn af landnámi Hrollaugs Rögnvaldssonar. Staðarmörkin séu glögg gagnvart aðliggjandi landnámum, en til landsins verði að geta í eyðurnar. Í fyrsta laga megi benda á að það segi í það minnsta ekki að land hafi verið numið til fjalla eða jafnvel allt að jökulrótum. Á ritunaríma Landnámu og í Íslendingasögunum hafi land merkt bújörð. Talað hafi verið um lönd og lausa aura. Óbyggðir og sumarbeitilönd hafi ekki verið lönd í þessum skilningi. Sé því á því byggt í máli þessu að námið hafi einungis náð til þess lands sem byggð reis á, en ekki til fjalla, öræfa eða jökla. Aðalstefnandi telur að glöggt komi fram í heimildum um landnám í Suðursveit að hálendi, fjöll, öræfi og jöklar hafi ekki verið numin til eignar. Þetta sé þýðingarmikið þar sem fyrir liggi að vegna annarra sambærilegra svæða hafi af hálfu Hæstaréttar verið gerðar ríkari sönnunarkröfur um beinan eignarrétt að slíku landi en öðru landi á mörkum byggðar. Í þessu tilliti hafi Hæstiréttur litið til atriða eins og staðhátta, víðáttu og gróðurfars. Í þessu sambandi skipti hæðarlínur auðvitað miklu máli, enda í rökréttu samhengi við ofangreint. Telur aðalstefnandi að af löggjöf og dómum Hæstaréttar megi ráða að þessi atriði skipti mestu þegar ákveða skal mörk jarða gagnvart óbyggðum. Litið sé til þeirra ásamt landnámi og nýtingu við kröfugerð í málinu. Það sé þó talið skipta meginmáli að samkvæmt gildandi rétti verði landeigandi að færa sönnur fyrir eignarheimildum sínum. Það sé því hans að sanna að nám, raunveruleg og eðlileg nýting tiltekinnar jarðar eða önnur atriði hafi tekið til stærra svæðis en aðalstefnandi miðar við í kröfugerð sinni. Þá reglu megi ennfremur leiða af dómum Hæstaréttar að tengsl verði að vera milli eldri og yngri réttar til lands. Því séu eldri heimildir eins og vísitasíur bornar saman við nýrri landamerkjabréf. Verði nýrri heimildir um merki að víkja fyrir eldri eða upprunalegum heimildum. 2. Málsástæður er varða Breiðármörk. Vísað er til þess af hálfu aðalstefnanda að árið 1698 hafi jörðin verið yfirgefin, enda hafi hún þá verið orðin óbrúkandi vegna ágangs jökuls og vatna. Í máli óbyggðanefndar nr. 1/2001, sem tók til Öræfa, hafi verið á því byggt að beinn eignaréttur að heimalandi jarðarinnar hafi fallið niður með tímanum. Sé í þessu sambandi bent á ákvæði í Nýbýlatilskipuninni frá 15. apríl 1776, en þar segi svo: „[Það] álíst eigi að vera nein sérleg eign, þó að þeir í kring búandi hafi verið vanir að reka sitt kvikfé á svoddan land, svo lengi sem, og vegna þess að það hefur legið í eyði, því það skal einasta álítast sem almenningur.“ Í Vilborgarkotsdómi Landsyfirréttar hafi niðurstaða um þrætuland orðið á þennan veg og einnig í svokölluðum Geitlandsdómi Hæstaréttar, sbr. dómur réttarins í dómasafni 1994, bls. 2227. Í sambandi við fasteignir, sem enginn getur sannað beinan eignarrétta að, hvort sem þær hafa áður verið háðar eignarrétti eða ekki, sé einnig bent á reglur um erfðafjársjóð, sbr. 1. mgr. 55. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sem leiða til þess að eignir manns, sem enga erfingja á, renna í erfðafjársjóð til ráðstöfunar ríkisins. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að þjóðlendulögum sé einmitt að því vikið að það sé íhugunarefni hvort sams konar reglur eigi ekki að gilda um slíkar fasteignir. Þessu næst er í stefnu gerð grein fyrir því að rétt fyrir eyðingu jarðarinnar, eða 1670, hafi fjórðungi hennar verið afsalað til Brynjólfs biskups Sveinssonar. Síðan komi þær heimildir í jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1709, að jörðin sé hálf bændaeign og hálf konungseign. Heimildir skorti fyrir því hverning þessi skipting hafi orðið til. Í samræmi við kenninguna um brottfall beins eignaréttar sé ekki ólíklegt að með orðum jarðabókarinnar sé við það átt að konungseignin sé stórrekinn, sem tilheyrt hafi Skálholti þar til honum hafi verið afsalað til Gísla Þorsteinssonar á Uppsölum árið 1857, en bændaeignin sé annar reki og eftir atvikum beit. Konungur hafi svo sem kunnugt sé tekið undir sig eignir Skálholts eftir siðskipti. Lögfesta Hofs frá 1851 sé athyglisverð því þar komi Hofsbændur fyrst við sögu Breiðármerkur. Svo virðist sem aðrir en þeir geti leitt rétt sinn til jarðarinnar með löggerningum eins og afsölum, en þeir beiti lögfestu. Þetta gefi tilefni til að telja réttinn á bak við lögfestuna vafasaman. Tvennt sé þó ljóst af lögfestunni. Annars vegar það að Hofsbændur telji Breiðármörk ná allt að Jökulsá og svo hitt að ekki sé lögfestur beinn eignarréttur að Breiðármörk, heldur ítaks- eða afnotaréttur. Texti lögfestunnar beri það með sér að þegar búið sé að lögfesta jörðina Hof séu lögfest ítök sem Hofsjörðu eigi að fylgja. Eitt þessara ítaka sé „hálf eyðijörðin Breiðumörk með tilheyrandi fjöru, veiðistöðum og öllum landsnytjum“. Næstu heimildir um þetta þrætuland og reyndar land utan kröfusvæðis þessa máls allt að Jökulsá segir aðalstefnandi vera frá árunum 1853 og 1854. Þá séu eigendur Fells og Hofsbændur að deila og gera með sér samkomulag um land og fjörumörk. Aðild Hofsbænda að þessari þrætu hafi vafalaust byggst á lögfestunni og ekki sé ólíklegt að lögfestan hafi verið gerð í tilefni af deilunni. Samkvæmt lögfestunni hafi Hofsbændur einungis átt hálfa eyðijörðina og geti þá ekki gert bindandi samninga fyrir alla jörðina. Ennfremur komi þeir einungis fram sem fulltrúar rétthafa óbeinna eignarréttinda og geti því ekki gert samning um framsal beins eignarréttar. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að hvergi sé á Hof minnst í eignarskjölum að því er þetta svæði varðar, þó að undanskildu bréfi frá 31. mars 1876 þar sem bréfritari, Einar Gíslason, segi að Gísli sálugi í Njarðvík hafi átt ½ Breiðumörk, en að hinn helmingurinn hafi verið opinber eign og sé það að líkindum sá hluti sem átt hafi undir Hof. Þessi skrif bendi til þess að vafi geti verið á að hér fyrr hafi verið dregnar réttar ályktanir af eignarheimildunum úr Jarðabókinni frá 1709 og með opinberri eign sé ekki átt við stórrekann, sem afsalað hafi verið árið 1876. Hvað sem rétt kunni að vera í þessu efni verði á það að benda að heimild Hofsbænda til að fara með opinbera eign verði að byggjast á löggerningi og sá löggerningur liggi ekki frammi. Lögfesta hafi ekkert gildi nema á bak við hana sé raunverulegur réttur. Í bréfum frá erfingjum Gísla Halldórssonar í Njarðvík á árunum 1861–1876, sem fyrr er rakin, komi fram að hin eydda jörð sé farin að gróa að einhverju leyti þannig að hagbeitargagn sé orðin af landinu. Í bréfi Einars Gíslasonar frá 1876 sé hvergi talað um annað í sambandi við Breiðármörk en leiguliðagagn, ítak og landsnytjar að leiguliðagagninu. Hið eina sem þarna komi fram um afmörkun lands sé að fjaran eigi að vera 900 faðmar tólfræð á lengd og liggi fyrir miðjum Breiðamerkursandi milli Fells og Fjalls fjöru. Á árinu 1922 sé farið að huga að hreppamörkum milli Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps. Frá því ári séu til skriflegar heimildir sem hafi að geyma vangveltur Stefáns Jónssonar á Kálfafelli um svæðið. Hann velti upp þeirri hugmynd sinni að Jökulsá á Breiðármerkursandi hafi á landnámstíma runnið fyrir vestan Nýgræður og hafi það þá verið hreppamörk og svo skuli standa. Verði þá landamörk milli Fells og Breiðármerkur á sama stað. Landamerkjaskráin 13. maí 1922 sé gerð í samræmi við þetta og hún samþykkt af hreppstjórum Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps. Meintir eigendur Fells eða Breiðármerkur séu ekki kallaðir til þó svo að landamerkjabréf hafi samkvæmt landamerkjalögum því aðeins eitthvert samningsgildi að eigendur jarða sem það tekur til undirriti hana, en landamerkjabréf sé ekkert annað en samningur um landamerki. Um þetta svokallaða landamerkjabréf megi einnig segja að með því sé einungis ákveðin bein lína með því að miða við ákveðin kennileyti á fjöru, við jökul og svo viðmiðunarpunkt í Mávabyggðum. Alls ekki sé verið að taka af skarið um það hversu langt til landsins land Breiðármerkur nái. Auk þess vanti mörk til norðurs og vesturs. Þá vísar aðalstefnandi í þessum kafla stefnu til afsals Björgvins Vigfússonar frá 26. febrúar 1937 fyrir hálfri Breiðármörk og hálfri Breiðármerkurfjöru, sbr. niðurlag kafla IV hér að framan. Orðalag þessa afsals bendi eindregið til þess að Björgvin hafi ekki verið viss um sinn eignarrétt, en þar sem hann hefði síðan 1910 og átölulaust af öllum hirt afgjald af landi hálfrar Breiðármerkur og hálfrar Breiðármerkurfjöru, það er í 27 ár, hafi hann talið sig geta afsalað viðkomandi eignum. Hverju hann hafi hins vegar verið að afsala komi ekki fram. Ekkert sé sagt um landamerki, heldur sé talað um land hálfrar Breiðármerkur eins og það hafi verið til forna. Þó sé getið um lengd fjörunnar. Ekki sé þess getið hvort um eignarland sé að ræða, hvort þetta land sé úrskipt, eða í óskiptri sameign, né heldur hver sé eigandi hins helmingsins. Samkvæmt kröfulýsingu vegna Breiðármerkur sé heimildarskjalið á bak við hana skrá um eigendur að Breiðármerkurfjöru. Hvergi sé þar getið um Hofsbændur og sé þannig spurning hvað hafi orðið um hinn meinta rétt Hofsbænda samkvæmt lögfestunni 1851, sem aftur hafi af hálfu Hofsbænda staðið að baki samningnum frá 1854 gagnvart eigendum Fells. 3. Málsástæður vegna Fells. Samkvæmt kröfugerð Fellseigenda fyrir óbyggðanefnd var þess krafist að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þinglýstra eigenda jarðarinnar að öllu landi jarðarinnar innan merkja sem koma fram á kröfukorti með hornpunkta í Mávabyggðum, Esjufjöllum og Snæfelli. Varakrafa var hins vegar sú að yrðu einhver svæði innan jarðarinnar úrskurðuð þjóðlenda var krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti landeigenda að þeim svæðum. Báðum þessum kröfum er mótmælt, en ítrekuð krafa um þjóðlendumörk í samræmi við kröfulínu á korti. Viðurkenndur er beinn eignarréttur að því landi, sem þannig verður innan merkja Fells. Einnig er viðurkenndur afréttarréttur í Veðurárdal fremri í samræmi við heimildir úr jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 og rekaréttur frá fjörumörkum Breiðármerkurfjöru og svo langt austur sem vinnst í samræmi við heimildir úr vísitasíu Jóns Vídalín 1706. Eignartilkall gagnstefnenda byggi á því að jörðin Fell hafi verið numin þegar á landnámsöld, en um landrými kröfugerðar er vísað til kröfulínu sem Sigurgeir Skúlason landfræðingur hefur fært inn á kort sem fylgdi kröfulýsingunni. Á það sé hægt að fallast að jörðin Fell hafi verið innan landnáms Hrollaugs Rögnvaldssonar, sem land nam milli Horns og Kvíár. Spurningin sé bara hversu mikill hluti af landnáminu hafi fallið undir jörðina þar sem engar heimildir séu til frá fyrri öldum um landamerki hennar. Vestasti hluti landnámsins hafi verið framseldur Þórði illuga, það er land milli Jökulsár og Kvíár, en hann hafi búið á Fjalli. Engar heimildir séu til um að Jökulsá hafi á landnámsöld runnið annars staðar en nú og því verði þar landnámsmörk. Sættargerðin frá 1854 milli Hofsbænda og Fellseigenda, þar sem landi vestan Jökulsár hafi verið ráðstafað til Fells, sé að engu hafandi þar sem ekki sé þar byggt á eldra rétti og umboð Hofsbænda sé í meira lagi vafasamt. Þá standi eftir þræta um undirlendið frá Jökulsá og austur að kröfulínu um þjóðlendumörk. Þá sé því hafnað, svo sem fram er komið, að jökull og hálendi upp af kröfulínunni hafi verið numið. Jörðin Fell hafi ekki verið landnámsjörð og því hafi landi ekki verið afsalað til annarra jarða úr henni. Þannig sé ekki hægt að álykta sem svo að það af numdu landi, sem aðrir eiga ekki, tilheyri Felli. Landnámsjörð Hrollaugs hafi verið Breiðabólstaður og eftir að Þórður illugi hafði fengið úr landnáminu land frá Jökulsá að Kvíá hafi landnámsbýlið Breiðabólstaður átt land austan megin við Jökulsá. Ekki sé vitað hvenær landi var afsalað til jarðarinnar Fells og ekki hvort það hafi verið úr Breiðabólstaðalandi eða skipt úr annarri jörð sem leiddi landrétt sinn frá Breiðabólstað. Af ýmsum fornum heimildum megi ráða að mikil byggð hafi verið á Breiðamerkursandi þar sem nú sé að stórum hluta land þakið jökli. Í skjölum komi glöggt fram það álit að á þessu svæði hafi fyrrum verið mikið og gott land og mörg býli. Talið sé að þar hafi á landnámsöld verið fagurt hérað, grösugt og víða skógi vaxið með fjölmörgum bæjum. Árið 1772 sé þar sandauðn. Í þessu sambandi sé vert að hafa í huga að fyrir 1362 hafi verið tugir bæja í Ingólfshöfðahverfi sem hafi lagst af og ekki byggst síðan. Þess sé getið í þessum heimildum að á tíma landnáms hafi 20 km verið íslausir frá strönd að Vatnajökli. Árið 1894 hafi bilið verið aðeins 256 metrar. Fyrstu heimildirnar um Fell séu frá þessum tíma. Frá um 1300 til 1900 hafi orðið mikil kólnum og sérstaklega eftir 1600. Þannig hafi óhemju mikið land horfið undir jökul og margar jarðir eyðst á svæðinu. Jörðin Brennihólar hafi staðið á þessu þrætulandi. Hún hafi farið undir ís árið 1753. Þannig megi segja að Breiðármerkurjökull hafi verið mikill áhrifavaldur á lönd, jarðir og jafnvel heil byggðahverfi. Landamerki hafi eyðst og fólk orðið að yfirgefa eignir sínar til að halda lífi og oft á tíðum án þess að geta nýtt það sem eftir stóð tímabundið af jörðum. Fráleitt sé að halda því fram að það eigi að geta staðist að sú jörð sem síðust fór í eyði vegna eyðileggingar eigi kröfu á því landi sem aðrir áttu, hvort sem það sé komið undan jökli eða ekki. Ef þetta ætti að gilda ætti eignaréttur að öllum jörðunum í Þjórsárdal, sem eyðilögðust á fyrri hluta byggðar, að hafa fallið til síðustu jarðarinnar. Niðurstaðan verði hér sú að það skipti engu máli fyrir landrétt jarðarinnar Fells hversu vítt til vesturs Hrollaugur Rögnvaldsson nam land. Það skipti einungis máli hversu mikið af numdu landi var skipt út til jarðarinnar í upphafi eða síðar. Þá sé auðvitað komið að helsta vandamálinu varðandi sönnunarfærslu landeigenda í þessu ágreiningsmáli. Það lúti að þeirri staðreynd að jörðin fer í eyði fyrir lögtöku landamerkjalaga 1882 og engra heimilda nýtur við um hvert land taldist til býlisins á blómatíma þess. Raunar sé ekkert gilt landamerkjabréf til fyrir jörðina. Til að mynda verði að líta svo á að lýsing á vesturmörkum jarðarinnar samkvæmt svokölluðum landamerkjaskrám sé í raun bara samningur tveggja hreppstjóra um merki milli hreppa, sem jafnframt eigi að vera landamerki milli eyðibýlisins Fells og eyðibýlisins Breiðármarkar. Hvorugt þessara merkja geti skoðast landamerkjalína. Einungis sé um að ræða sjónhendingarlínu, sem ráði fjörumörkum. Vísitasía Jóns Vídalíns á Felli í Suðursveit frá 1706 ásamt uppskrift hjálpi ekki til í þessu efni. Þar segi að kirkjan að Felli sé vísiteruð og sagt er að hún eigi að gjöf sýslumannsins Ísleifs Einarssonar reka á Fellsfjöru frá Breiðármerkur eystra fjörumarki 5 hundruð faðma tólfræð svo langt austur eftir sandi sem tilvinnst. Með ítaki sé átt við eru óbein eignarréttindi, nánar tiltekið takmörkuð afnotaréttindi eða arðsemisréttindi, sem tiltekinn aðili á í landi sem er í annars eigu. Í 1. gr. laga 113/1952 um lausn ítaka af jörðum segi að ítak merki í þeim lögum hvers konar afnot fasteignar, sem eigi séu samfara vörslum hennar eða þess hluta hennar, sem afnotin taka til, enda sé réttur til afnotanna byggður á heimild einkaréttar eðlis. Grágás hafi að geyma ákvæði um tilteknar tegundir ítaka, eins og til dæmis rekaítök. Þar sé berum orðum gert ráð fyrir því að rekaréttur geti verið skilinn frá jörð, sbr. eftirfarandi: „Hverr maðr a reka fyrir landi síno vidar ok sela oc huala oc fiska nema þar se sölum selt frá lande eða gefit eða goldit [...].“ Svipuð ákvæði séu svo í Jónsbók. Þannig bendi flest til þess að Ísleifur Einarsson sýslumaður hafi ekki átt meira en rekaítakið er hann gaf það kirkjunni. Af rekaítakinu verði þannig ekkert ráðið um landamörk Fellsjarðar, nema að eftir gjöfina hafi jörðin eða kirkjan átt fjörumörk í samræmi við gjöfina. Af þessum gjafagerningi verði hins vegar ráðið að heimaland Fellsjarðarinnar hafi ekki náð til þess hluta af sandinum þar sem þessi rekafjara er og það sé þó rekafjara austan við Breiðamerkurfjöru. Þessi fjara og Breiðármerkurfjara séu einmitt taldar til þjóðlendu utan við eignarland Fells. Sama megi ráða af afsalinu frá 31. maí 1891, þegar selt var ½ Fell og tilheyrandi fjara og ½ Breiðármerkurfjara. Í þessu afsali séu þessar tvær fjörur ekki taldar til eignarlands Fellsjarðar. Á Felli hafi verið bændakirkja í eigu bóndans þar Ísleifs. Hefði fjaran verið hluti af jörðinni Felli og undirorpin beinum eignarrétti jarðareiganda vegna náms hefði hún að mati aðalstefnanda verið hluti af heimalandi jarðarinnar. Heimalönd jarða hafi verið gefin kirkjum að öllu leyti eða að hluta. Frá hvaða jörð þetta rekaítak sé komið og hvernig Ísleifur eignaðist það sé ekki vitað, en til sé að menn hafi talið sig eiga rekaítak í almenningsfjörum eða einskis manns landi. Hér fyrr var fjallað um samninginn frá 1854 milli Hofsbænda og eiganda Fells um fjörumörk milli Fells annars vegar og Fjallsfjöru og Breiðamerkurfjöru hins vegar. Umboð Hofsbænda til að semja um fjörumörk fyrir eyðijarðirnar Fjall og Breiðá hafi ekki verið fyrir hendi og á þessum tíma hafi ekki verið samið um meira land en þá var jökullaust, sem varla hafi náð nema á að giska 300 metra til landsins. Jafnframt þessu megi enn ítreka það að hvorki Hofsbændur né afkomendur Gísla Halldórssonar virðast telja sig eiga annað en afnotarétt að landi Breiðármarkar. Sérstaklega erfitt sé að gera sér grein fyrir því hvort og þá hvernig land jarðarinnar Fells hafi verið framselt til hinna ýmsu aðila. Þar sé um að ræða nokkra löggerninga sem tiltaki einungis hluta eða hundruði lands, en ekki hvort þessir hlutar séu úr úrskiptu landi og þá við hvaða heildarland sé miðað. Núverandi vesturmörk styðjist við ákvörðun hreppstjóranna 1922 og austurmörkin séu ákvörðun eiganda og ábúanda næstu jarðar við Fell, Reynivalla, eftir að Fellsjörðin er ónýt orðin, komin í aur og yfirgefin. Þá njóti alls ekki við nokkurra heimilda um norðurmörk jarðarinnar, nema lögfestunnnar frá 1851, sem þó nefni bara Breiðamerkurjökul. Getgátur séu auðvitað um að jörðin hafi í fyrndinni átt land allt upp í Esjufjöll. Þessar getgátur komi fram í bókinni „Byggðasaga Austur-Skaftafellssýslu”, en þar sé því haldið fram að mestur hluti Mávabyggða og öll Esjufjöll hafi talist til Fellslands áður fyrr. Þessa ályktun dragi greinarhöfundur af því að hann telur að Ísleifur Einarsson sýslumaður hafi dæmt bændur, sem þangað sóttu villifé, til sektar vegna eignarréttar síns að fjöllunum. Sigurður Stefánsson sýslumaður á Smyrlabjörgum hafi aðra skýringu á þessu eins og fram komi í sýslulýsingu hans frá 1746. Segi hann sektirnar grundvallast á því að sektir hafi legið við því að hagnýta sér ómarkað fé í stað þess að bjóða það upp eins og lög munu hafa gert ráð fyrir. Þá telji Sigurður að Mávabyggðir tilheyra Öræfum, en aðrir telji að hann eigi við Esjufjöll. Þannig séu misvísandi heimildir um til hvaða hreppi fjöllin tilheyrðu og þá sé einnig mjög ólíklegt að fjöllin hafi verið innan landamerkja einhverrar jarðar. Heimildirnar um villiféð vitni gegn því að beinn eignaréttur hafi verið til fjallanna. Skýringin á því hvernig landamerki Fells eru færð inn á kröfukort sé sú að allar heimildir um merki Fells lúti að ákvörðunum um fjörumörk og ekki annað. Um austurmörk segi þannig í landamerkjabréfi „að Fellsárfoss ber í mitt Hrollaugshólaskarð, og er sú beina lína í sjó, sem þá verður fjörumark“. Þarna séu tveir punktar þegar þá ber saman af fjörunni látnir ráða fjörumörkum. Berum orðum segi ekki annað og því sé fráleitt að telja landamerkjalínu ná frá fjörumörkunum í Fellsárfoss og þaðan í mitt Hrollaugshólaskarð. Sama eigi við um vesturmörkin samkvæmt ákvörðun hreppstjóranna 1922. Þar sé verið að ákveða fjörumörk og um leið hreppamörk á landi, sem náð hefðu nokkurhundruð metra frá ströndu. Notaðir séu þrír punktar til að bera saman og fá þannig meiri nákvæmni. Þessir þrír punktar séu „varða hlaðin á graskoll í fjörunni og hún á að bera austast í Hálfdánaröldu uppi undir jökli og í Kaplaklif í Mávabyggðum, allt bein lína“. Þá tiltekur aðalstefnandi að stærð þess lands sem viðurkennt er að sé undirorpið beinum eignarrétti Fells sé talsvert meiri en lönd bæja austur í Suðursveit, þar sem á mörgum stöðum hafi verið fleirbýlt. Á eignarlandinu væri hægt að reka stórbú ef landgæði væru svipuð og voru fyrir eyðingu jarðarinnar. 4. Mótrök við úrskurði óbyggðanefndar. Í úrskurði óbyggðanefndar var byggt á því að af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarðarinnar Fells væri þjóðlenda og rannsókn óbyggðanefndar hafi einnig leitt til þeirrar niðurstöðu að um eignarland væri að ræða. Aðalstefnandi telur þessa sönnunarbyrði ekki verða lagða á hann þar sem hann hafi engin eignarskjöl að þjóðlendum fyrr en eftir úrskurði óbyggðanefndar. Þjóðlendur séu það land sem útaf standi þegar mörk eignarlandanna hafa verið skilgreind og þau verði aldrei skilgreind nema með lögfullri sönnun. Sé þetta sama sönnunarregla og í Jónsbók, landsleigubálki 26. kap i.f., sbr. landsyfirréttardóm kveðinn upp 25. janúar 1892 í máli bæjarstjórnar Reykjavíkur og hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps gegn eiganda Elliðakots. Svo virðist sem óbyggðanefnd telji beinan eignarrétt geta komið til greina ef minnsti vafi er um hvort skilgreina beri land sem þjóðlendu eða ekki. Í málinu fyrir óbyggðanefnd hafi engar sannanir verið lagðar fram af hálfu gagnstefnenda um nýtingu lands utan þjóðlendukröfulínu aðalstefnanda, en á því hafi verið þörf þar sem hér sé um gróðurlaus háfjöll og öræfi að ræða. Hafi Hæstiréttur hingað til hafnað að öræfi og háfjöll geti verið undirorpin beinum eignarrétti. Þá byggi óbyggðanefnd á því að land á kröfusvæðinu hafi verið numið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún að minnsta kosti og styðst í þeim efnum við það að fremur séu líkur til þess að landsvæðið sé innan upphaflegs landnáms. Þarna sé nám og þar með beinn eignarréttur byggður á líkum þótt vitað sé að nám hafi einungis þurft til að brjóta land undir bújörð en ekki til takmarkaðra nota. Land sem liggur yfir ákveðinni hæð yfir sjó verði aldrei nýtt til búrekstrar hér á landi við óbreytt veðurfar og Hæstiréttur hafi fram að þessu aldrei viðurkennt nám og beinan eignarrétt að háfjöllum og öræfum að jökulrótum. Í úrskurði óbyggðanefndar (bls. 141) sé beinlínis á því byggt að á kröfusvæðinu sé gróður vart að finna fyrir ofan 500-600 metra hæð og víða liggi mörk samfellds gróðurs neðar. Þá komist óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi beri að miða við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Á þetta geti aðalstefnandi ekki fallist. Hafi beinn eignarréttur jarðar náð að jökli þegar landamerkjalýsing er gerð geti ekki orðið til landauki og land jarðar þannig stækkað frá merkjagerðinni upphaflegu til þess er þjóðlendulög voru sett 1998. Þjóðlendulögin hafi engu breytt um eignarlönd heldur skilgreint allt land, sem ekki var fyrir undirorpið beinum eignarrétti, sem þjóðlendu. Engu breyti um eignarrétt að landi hvort það sé hulið vatni, snjó, ís eða jökli. Á bls. 141 í úrskurði óbyggðanefndar sé lýst framskriði Breiðamerkurjökuls. Segi þar að framskrið austurjökulsins hafi verið 9 km á tímabilinu 1732-1890 og 45 km² lands hafi á því tímabili horfið undir ís. Lengst hafi jökuljaðarinn náð fram 1894, eða 256 metra frá sjó. Eftir það hafi hann tekið að hopa, hægt í fyrstu en hratt eftir 1930. Árin 1934-1935 hafi Jökulsárlón farið að koma fram við jökulsporðinn og Jökulsá tekið til við að grafa sér fastan farveg til sjávar. Lónið hafi stækkað og 1991 hafi jökulsporðurinn legið 3 km frá sjó. Lögfesta Fells 1851 miði við jökuljaðar, sem sé rétt við sjó á miklu kuldaskeiði og landamerkjabréf Fells sé ritað 1922, tólf árum áður en Jökulsárlón kemur undan jökli. Enginn hafi markað sér þennan nokkurra kílómetra landauka með skriflegum yfirlýsingum. Óbyggðanefnd ákveði hins vegar að bæta honum við það land sem eigendur Fells hefðu lögfest sér í óþökk þeirra sem sóttu manntalsþingið 1852, sem lögfestan var lesin á. Þá byggi óbyggðanefnd á því að fyrir liggi landamerkjabréf fyrir Fell og vísar þar til einhliða yfirlýsingar Eyjólfs R. Sverrissonar, eiganda og ábúanda Reynivalla frá 1. maí 1922, sem reyndar sé þinglýst og greini aðeins vestur- og austurmörk. Byggir nefndin á því að í landamerkjabréfi sé austurmörkum beinlínis lýst í jökul, þrátt fyrir að orðalag bréfsins segi ekki annað en „að Fellsárfoss ber í mitt Hrollaugshólaskarð og er sú beina lína í sjó sem verða fjörumörk“. Í þessu sambandi sé bent á að Fellsárfoss sé talsvert fyrir sunnan kröfulínu aðalstefnanda. Þá sé jafnframt bent á að landamerkjalög mæli fyrir um form landamerkjabréfa og eigi þau að vera samningar milli eiganda aðliggjandi eignarlanda og það eitt eigi hreppstjóri að tryggja að samþykkis þeirra sé leitað. Ef enginn er til samþykkis, eins og þegar eignarland liggur að þjóðlendu, sé þessi skylda ekki fyrir hendi. Í Landsyfirréttarmálinu nr. 57/1909, sem dæmt var 15. ágúst 1910, segi að framlagning einhliða landamerkjaskrár af hálfu eiganda Brautarholts geti eðlilega ekki haft neitt sönnunargildi fyrir rétti hans sjálfs til þess ítaks sem málið snérist um. Þannig sé einhliða landamerkjalýsing lögð að jöfnu við aðilaskýrslu í einkamáli, það er að sönnunargildið sé einungis um þau atriði sem eru aðilanum í óhag. Sama túlkun hafi einnig verið álitin eiga við um lögfestur. Til þess að rökstyðja norðurmörk vísi óbyggðanefnd til einhliða lögfestu frá 1851, sem reyndar hafi verið mótmælt af öllum hlutaðeigandi á manntalsþingi að Hofi í Öræfum 5. maí 1852. Í henni segi: „Að ofanverðu takmarkar Breiðamerkur jökull land jarðarinnar allt að Breiðamerkur á.“ Vegna þessa er bent á að Breiðamerkurjökull sé nafnið á skriðjöklinum sem rennur fram á Breiðamerkursand, en það nafn sé ekki á jöklinum sem liggur að Veðurárdölunum og Miðfellunum. Á þessari lögfestu byggi óbyggðanefnd þrátt fyrir að nefndin komist svo að orði í almennum ályktunum sínum (bls. 41 í úrskurði) að dómstólar hafi lítið lagt upp úr lögfestum sem sönnunargögnum um tilvist eignarréttinda, en ekki sé útilokað að þær geti ásamt öðru haft þýðingu. Eins og fram komi í úrskurði óbyggðanefndar (bls. 136 og 137) hafi miklar deilur verið um miðja 19. öld milli Hofseigenda og eiganda Fells um eyðiland Breiðármerkur vestan Jökulsár og báðir deiluaðilar viljað eigna sér það land. Hefðu Hofsmenn gert lögfestu 1851 og Fellsmenn sama ár. Hefðu þessar lögfestur skarast að því leyti að báðir vildu eigna sér landið frá Breiðá að Jökulsá. Úr þessum ágreiningi hafi verið leyst með sáttargerð milli eigenda Hofs og Fells 8. júní 1854. Þar sé samið um að Felli skuli tilheyra „öll grasnyt og virkilegur eignarréttur“ austan við mörk Fjallsfjöru og Breiðármerkurfjöru, beina stefnu úr fjörunni og í Svörturák á jöklinum upp undan Breiðá og undan hvorri hún rennur. Um þetta segi í úrskurði óbyggðanefndar: „Með hliðsjón af umfjöllun um Jökulsá í lögfestu Hofsmanna, meintri helmingseign Hofsmanna í Breiðármörk og elstu heimildum um hreppamörk á þessu svæði er hugsanlegt að í þessum samningi hafi falist skipting Breiðármerkur á milli Hofs og Fells og þannig ný vesturmerki Fells í Breiðá. Um það verður þó ekkert fullyrt. Það er allt eins víst að vesturmörk Fells hafi ávallt verið í Breiðá.“ Þarna staldri óbyggðanefnd við eignarréttarlegan vafa eins og víðar í úrskurðinum varðandi Fell. Þetta atriði hefði þurft að kryfja frekar. Fyrir hafi legið að Breiðármörk hafi verið jörð og um það vitað hvenær hún fór í eyði. Jörðin hafi verið innan landnáms Þórðar illuga, sem fengið hafi land milli Jökulsár og Kvíár. Einungis ein sögusögn sé til um að Jökulsá hafi runnið vestar en nú og alla sönnun skorti fyrir því. Þannig verði að byggja á því að jörðin Breiðármörk hafi náð að Jökulsá. Byggir aðalstefnandi á því að beinn eignarréttur að jörðinni hafi fallið niður eftir að jörðin ónýttist. Aðliggjandi jarðir hafi nýtt reka, sem var það eina sem eftir hafi staðið. Deilurnar um miðja 19. öld milli Hofs og Fells séu deilur milli þeirra sem mestir hafa verið valdamenn í hreppunum tveimur sem þarna lágu saman, Hofshreppi og Borgarhafnarhreppi. Hvorir um sig hafi viljað sölsa undir sig og sinn hrepp sem mest af landi, en einmitt um miðja 19. öld hafi ýmsir aðilar verið að keppast við að ná undir sig sem mest af hinum fornu almenningum hér á landi. Hefðu Hofsmenn og Fellsmenn verið eigendur að hálfu að Breiðármörk og verið um jörð að ræða hefðu þeir vafalaust leyst málið með því að þinglýsa jörðinni á báða aðila í hlutföllunum 50/50, en þar sem land Breiðármerkur hafi ekki lengur verið jörð hafi skiptingin orðið með þeim hætti að helmingi af landinu hafi verið bætt við Fell og þar með Borgarhafnarhrepp. Það sé þvert á móti sönnun um að Breiðármörk hafi ekki verið jörð þegar hér var komið sögu og hinn beini eignarréttur, sem stofnað hafi verið til í öndverðu, verið fallinn niður. Þannig hafi átt að blasa við óbyggðanefnd að um þjóðlendu væri að ræða. Um landið frá Jökulsá og að kröfulínu ríkisins séu til heimildir og á þeim byggi íslenska ríkið og rökstyðji það álit sitt að um þjóðlendu sé að ræða og framsal á því landi sé einfaldlega framsal á rekarétti en ekki landi. Óbyggðanefnd víki sér hins vegar undan því að fjalla um þetta í forsendum úrskurðar síns. Þessi heimild sé vísitasía Jóns Vídalín á Felli í Suðursveit frá 1706, þar sem segi að kirkjan eigi að gjöf sýslumannsins Ísleifs Einarssonar reka á Fellsfjöru frá Breiðármerkur eystra fjörumarki 5 hundruð faðma tólfræð svo langt austur eftir sandi sem tilvinnst. Er um þess gjöf fyrr fjallað og sömuleiðis afsalið 31. maí 1891 fyrir ½ Felli og tilheyrandi Fjöru og ½ Breiðármerkurfjöru. Standi ótvíræð rök til þess að ekki verði litið á þessar fjörur sem hluta af heimlandi Fells. Í jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 er greint frá því að Fell eigi afrétt í Veðurárdal. Um þessa heimild álykti óbyggðanefnd á þann veg að þetta verði ekki talið leiða til þess að viðkomandi landsvæði sé undirorpið óbeinum eignarrétti heldur þvert á móti talið að líkur séu til þess að um sé að ræða áréttingu á því að jörðin viðurkenni ekki óbein eignarréttindi annarra á viðkomandi hluta jarðarinnar. Sé vandséð hvernig óbyggðanefnd geti komist að þessari niðurstöðu. Ekki segi í jarðabókinni að afréttarlandið Veðurárdalur sé í landi jarðarinnar, heldur sé þess getið að jörðin eigi afrétt. Jörð geti ekki átt afrétt. Afréttarréttindi geti hins vegar fylgt jörð og séu þessi óbeinu eignarréttindi þá eign eiganda jarðarinnar. Einkarétt sinn til afréttarlands hafi jarðeigendur yfirleitt tryggt sér með því að innlima afrétti inn í land jarða. Þá hafi enginn getað eignað sér beit í landinu nema með því að fá samþykki á lögfestu eða samþykki fyrir ítakinu með áritun á landamerkjabréf þeirrar jarðar sem ítakið fylgir. Þá telji óbyggðanefnd að fyrirliggjandi gögn bendi ekki til annars en að landamerkjum sé rétt lýst svo langt sem sú lýsing nær. Landamerkjabréfið sé þinglesið og fært í landamerkjabók og á því byggt um merki jarðarinnar án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Svo segi að landamerkjaskrá milli Fells í Borgarhafnarhreppi og Breiðamerkur í Hofshreppi og landamerkjabréf Reynivalla hafi einnig verið þinglesin án athugasemda. Þetta bendi til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt telji óbyggðanefnd að eigendur Fells hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Ekki sé rökstutt hvaða eignarréttarlega þýðingu um skilgreiningu á mörkum eignarlanda og þjóðlendu það hafi að þinglýsing landamerkjaskrár sé athugasemdalaus, né hvar það hafi stoð í íslenskum réttarreglum að réttmætar ástæður eigenda um landamerki hafi eignarréttarlega þýðingu. Landamerkjalög leggi þá skyldu eina á hreppsstjóra að gæta að því að merkjalýsingar við eignarlönd séu áritaðar af eigendum hlutaðeigandi jarða. Hreppsstjórar Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps hefðu haft frumkvæði að því að ákvarða mörkin í vestri á þessu kröfusvæði sem hreppamörk og segja þau jafnframt landamerki. Engin ástæða hafi verið til að ætla að sömu aðilar færu að amast við þinglýsingu sömu merkja. Það liggi þó beint við að hafi hreppstjórinn í Borgarhafnarhreppi talið hreppamörkin og vestri mörk Fells liggja að eignarlandi Breiðármerkur þá hefði hann ekki átt að þinglýsa landamerkjabréfinu fyrr en að fengu samþykki eiganda Breiðármerkur. Réttmætar ástæður um rétt landamerkjabréf séu ekki til í íslenskri lögfræði. Réttmætar væntingar afréttarhafa Gnúpverjaafréttar, Einars Benediktssonar, Títan h/f og síðan íslenska ríkisins um beinan eignarrétt að Búrfelli og Skeljafelli hafi ekki verið þungar á vogarskálunum þegar óbyggðanefnd hafi úrskurðað viðkomandi land þjóðlendu. Hér kveði við annan tón. Fell hafi farið í eyði og úr notum 50 árum áður en landamerkjabréfið var gert. Einu verulegu notin af því landi, sem ágreiningur stendur um og gagnstefnendur telja að tilheyri Felli, hafi verið undir ferðaþjónustu við Breiðamerkurlón. VII. Í gagnstefnu vísa gagnstefnendur fyrst til þess að því er varðar málsástæður þeirra og lagarök að jörðin Fell hafi verið innan marka landnáms Hrollaugs Rögnvaldssonar, sem Landnáma greinir að hafi numið land austan frá Horni til Kvíár. Örnefni þessi séu þekkt enn þann dag í dag og enginn vafi sé um það við hvað sé átt. Fell nái frá Fellsá að austan og vestur á sveitamörkin milli Suðursveitar og Öræfasveitar vestan Jökulsár. Á fyrstu öldum eftir landnám hafi landslag á þessu svæði verið öðru vísi en nú er. Talið sé að Breiðamörk hafi þá verið gróið sléttlendi sem gæti hafa náð langt í norður frá núverandi jökulsporði. Þar sem áður hafi verið gróin mörk hafi jökullinn í gegnum aldirnar grafið landið hundruði metra niður fyrir sjávarmál. Meðan Fell var í byggð hafi jörðin verið bústaður stórbænda og höfðingja. Hafi hún verið talin eitt af mestu höfuðbólum sýslunnar, landmesta jörðin og fyrir miðja 18. öld mesta slægjujörð í Suðursveit. Aðeins þrjár jarðir í sýslunni hafi verið taldar hundraðafleiri en Fell. Vísa gagnstefnendur að því er framangreint varðar til skrifa fræðimanna sem eru á meðal gagna málsins. Við landnám hafa stofnast beinn og fullkominn eignarréttur að jörðinni. Hafi Hæstiréttur talið að lýsingar Landnámu á umfangi landnáms hafi sönnunargildi við mat á því hvort stofnast hafi til eignarréttar yfir tilteknu landsvæði. Vísa gagnstefnendur hvað þetta varðar til dóms Hæstaréttar í dómasafni 1960, bls. 726, en þar segi svo: „Af þessari frásögn Landnámu er auðsætt, að hinar umdeildu engjar hafi í öndverðu verið hluti af landi Skeljabrekku”. Þá sé í dómi réttarins í dómasafni 1994, bls. 2227, á því byggt að „[í] kjölfar landnáms virðist Geitland hafa verið fullkomið eignarland.“ Óbyggðanefnd hafi í úrskurðum sínum tekið undir þessi sjónarmið Hæstaréttar og talið að Landnáma lýsi að minnsta kosti þeirri skiptingu lands sem menn töldu rétta eða voru ásáttir um á ritunartíma einstakra gerða hennar. Telji nefndin að skýrar frásagnir Landnámu hafi sönnunargildi um tilvist eignarréttar og að frásagnir hennar bendi almennt séð til þess að landnám hafi í einhverjum tilvikum náð lengra inn til landsins en lýst landamerki jarða á síðari tímum. Vísist um þetta til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar, til dæmis í málinu nr. 4/2000 (bls. 114 í úrskurði). Í almennum niðurstöðum sínum, til dæmis í máli nr. 4/2000 (bls. 161 í úrskurði), telji óbyggðanefnd einnig að almennt megi gera ráð fyrir að jörð sé landsvæði sem upprunalega hafi verið ráðstafað úr einstökum landnámum, stofnað til nýbýlis á eða eignarhefð unnin yfir. Gagnstefnendur taki undir þessi sjónarmið óbyggðanefndar. Sé samkvæmt þessu komin fram lögfull sönnun fyrir því að jörðin Fell hafi verið innan marka landnáms Hrollaugs Rögnvaldssonar. Eftir sé hins vegar að svara því hversu langt til norðurs jörðin náði. Í því sambandi sé að mörgu að huga og ekki hvað síst að því hvernig jökla- og gróðurfar hefur þróast frá fyrstu árum Íslandsbyggðar. Í greinum vísindamannanna, sem gagnstefnendur vísa til hvað þetta varðar og fram hafa verið lagðar í málinu, komi fram að landslag á svæðinu hafi breyst verulega frá landnámsöld. Jöklar hafi þá ekki verið eins nálægt ströndinni og nú er. Framlagðar mælingar Raunvísindastofnunar Háskóla Íslands sýni áætlaða legu Breiðamerkurjökuls á fyrstu öldum eftir landnám. Þar sjáist að jökullinn hafi aðeins náð niður að Skálabjörgum neðst í Esjufjöllum. Mælingarnar sýni að við landnám hafi Breiðamörkin teygt sig inn að jökultungunum með svipuðum halla og Skeiðarársandur nú. Breiðamörkin hafi þá talist til láglendis, enda sé hún í aðeins 100 metra hæð yfir sjávarmáli rétt neðan við Skálabjörg. Talið sé einnig að mikið af því landi sem var íslaust við landnám hafi verið meira og minna gróið allt upp að 600-800 metra hæð. Birkiskógur og kjarr með gróskumiklum undirgróðri hafi vaxið inn eftir dölum og upp í að minnsta kosti 300-400 metra hæð í hlíðum fjalla, sbr. úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2001 (bls. 25-26). Þá komi fram í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 4/2000 (bls. 111) að birkiskógur og kjarr hafi sett langmestan svip á gróðurfar í láglendis- og hlíðarbeltum og að þetta hafi verið langverðmætasta landið. Byggja gagnstefnendur á því að þetta land hafi verið numið í öndverðu. Hafa verði í huga að einmitt á þessu landsvæði sé láglendi almennt mjög lítið. Orðið sjálft, Breiðamörk, segir líka mikið eitt út af fyrir sig, það er breið mörk. Fornar sagnir um að Esjufjöll og Mávabyggðir hafi tilheyrt Felli styðji líka að Breiðamörkin hafi verið numin. Þá benda gagnstefnendur á þá staðreynd sem meðal annars komi fram í úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2001 (bls. 141), að ekki hafi fundist heimildir um aðra byggð í Breiðumörk en ýmsar hjáleigur frá Felli sem hafi því verið innan marka landnámsins. Byggja gagnstefnendur á því með vísan til vísindarannsókna og sögulegra heimilda að svo miklar líkur séu á því að Breiðmörkin hafi verið numin við landnám og þá tilheyrt Felli að sá sem haldi öðru fram hljóti að hafa sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni. Í þessu sambandi sé rétt að minnast þeirrar almennu niðurstöðu óbyggðanefndar, til dæmis í málinu nr. 4/2000 (bls. 161 í úrskurði), að líkur séu á því að land, sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum sé eða hafi verið jörð, sé beinum eignarrétti háð. Sönnunarbyrðin fyrir öðru hvíli á þeim sem haldi slíku fram. Hér skipti lega þrætulandsins einnig máli. Í dómum, þar sem reynt hafi á sönnunargildi Landnámu við úrlausn um eignarréttarlega stöðu lands, hafi Hæstiréttur þannig horft til þess hvort þrætuland liggi nálægt byggð, hversu hátt yfir sjó það standi og hvernig gróðurfari þar sé háttað. Í því máli sem hér er til meðferðar sé þessum spurningum svarað. Landamerkin við landnám séu skýr og örnefnin, sem miðað er við, þekkt. Landið teljist láglent í beinu framhaldi af ströndinni og talið sé að það hafi verið sveipað gróðri. Telja gagnstefnendur samkvæmt þessu að líta verði til legu Breiðamerkur, þar á meðal hæðar yfir sjávarmáli, fjarlægðar frá byggð, gróðurfars við landnám og breytinga á jöklafari, þegar lagt er mat á líkindi þess að hún hafi verið numin þegar á landnámsöld. Þá hafna gagnstefnendur því alfarið að breytingar á legu jökuls geti orðið til þess að landamerki breytist eða færist úr stað. Þó að það snjói á jörð eða vatn myndist á henni geti það ekki valdið því að landamerki hennar færist úr stað. Það sé ekki ásættanleg niðurstaða að náttúruhamfarir geti valdið því að landamerki breytist. Miklu eðlilegra sé að sömu sjónarmið gildi og fram koma í vatnalögum um að „eigi [breytist] merki þótt farvegur breytist“ og „vötn skulu renna sem að fornu hafa runnið“, sbr. 2. mgr. 3. gr. og 7. gr. laganna. Málið snúist fyrst og fremst um sönnunarleg atriði, það er hvaða land það var sem var numið í öndverðu við landnám. Dómkröfur gagnstefnenda, eigenda jarðarinnar Fells, miðist við það. Heimildir frá 16. öld séu til um Fell. Bendi heimildir ekki til annars en að nokkuð samfelld búseta hafi verið á Felli frá því að jarðarinnar er fyrst getið og þar til hún fór í eyði. Byggja gagnstefnendur á því að fyrirliggjandi heimildir gefi sterka vísbendingu um að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða og að líkur séu á að hún hafi verið innan upphafslegs landnáms í Austur-Skaftafellssýslu. Varðandi merki jarðarinnar Fells gagnvart aðliggjandi eignarlöndum og þjóðlendu byggja gagnstefnendur á fyrirliggjandi landamerkjaskrám, það er „landamerkjaskrá jarðarinnar Reynivalla í Borgarhafnarhreppi“ frá 8. apríl 1888, „landamerkjaskrá fyrir Fellslandi“ frá 1. maí 1922 og „landamerkjaskrá milli Fells í Borgarhafnarhreppi og Breiðumerkur í Hofshreppi“ frá 13. maí 1922. Tvær hinar síðastnefndu hafi verið gerðar með stoð í landamerkjalögum nr. 41/1919 sem þá höfðu nýlega tekið gildi. Með lögunum hafi beinlínis verið að því stefnt að koma lagi á landamerki milli jarða. Í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar í máli 4/2000 (bls. 154 í úrskurði) komi fram að samkvæmt ákvæðum landamerkjalaganna frá 1882 og 1919 hafi sú skylda hvílt á sýslumanni að hafa eftirlit með því að menn uppfylltu skyldur sínar um skrásetningu merkja. Þannig hafi hann í raun verið vörslumaður almannahagsmuna og ríkisvaldsins og gert athugasemdir ef ekki var um lögmæta gerninga að ræða. Ofangreindar landamerkjaskrár hafi verið gerðar við þessar kringumstæður. Þær hefðu verið gerðar í góðri trú og eftir því sem menn töldu réttast á þeim tíma. Þá hefðu þær verið þinglesnar á manntalsþingum og innfærðar í landamerkjabók Skaftafellssýslu. Á þeim hafi síðan verið byggt varðandi landamerki hinna tilgreindu jarða og án ágreinings við nágranna eða sveitarfélög. Bendi þetta eindregið til þess að lýsing merkja samkvæmt þeim hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda, sbr. almennar niðurstöður óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2000 (bls. 154 í úrskurði), en hið sama eigi við í þessu máli. Gagnstefnendur telja með vísan til þeirrar almennu niðurstöðu óbyggðanefndar, sem meðal annars sé að finna í málinu nr. 4/2000 (bls. 163 í úrskurði), að leggja verði til grundvallar að jörð, svo sem hún er afmörkuð í landamerkjabréfi, sé beinum eignarrétti háð. Útilokað sé að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi til dagsins í dag. Sama gildi um land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er eða hefur verið jörð. Sá sem haldi öðru fram hljóti að hafa sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni, sbr. sami úrskurður á bls. 161. Landamerkjaskrá Reynivalla frá 1888 „er undirrituð og samin af ábúendum jarðanna Reynivalla og Breiðabólsstaðar 1885 en dagsett og send til birtingar 1888, undirrituð af viðkomandi presti 1890 og afrituð sama ár“ eins og það er orðað í skránni. Fell fór í eyði 1873 svo sem áður er getið, en var að mestu eftir það í eigu ábúandans á Reynivöllum, Eyjólfs Runólfssonar og afkomenda hans. Það sé því ekkert óeðlilegt þótt landamerkjaskráin sé eingöngu undirrituð af ábúendum Reynivalla og Breiðabólsstaðar. Landamerkin eins og þeim er lýst þarna fari algerlega saman við lýsingu merkja í landamerkjaskránni frá 1. maí 1922 og miða eigendur beggja jarðanna Fells og Reynivalla við sömu landamerki enn þann dag í dag. Landamerkjaskráin frá 13. maí 1922 fari síðan saman eftir því sem við á við landamerkjaskránna frá 1. maí 1922, sem undirrituð hafi verið af eigendum og ábúendum Reynivalla sem einnig áttu Fell, að minnsta kosti að stórum hluta. Að því er varðar landamerkjaskrána frá 13. maí 1922 byggja gagnstefnendur á því að hreppstjórar Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps hafi haft fullt umboð jarðeigenda til þess að undirrita síðastnefndu landamerkjaskrána, enda sé ekki vitað til þess að sérstakur ágreiningur hafi komið upp um hana. Landamerkin og hreppamörkin séu virt að eigendum aðliggjandi jarða enn þann dag í dag. Lítilsháttar ágreiningur hafi verið um vestari landamerkin á 19. öld. Þann ágreining hafi jarðeigendur leyst með „sattargjörd“ frá 8. júní 1854 milli eigenda jarðanna Fells og Hofs í Öræfum sem undirrituð hafi verið af eigendum beggja jarðanna til þess að „jafna þá miskljd sin á millum er risinn var ut af hinna sjdarnemdu meintu eignartilkalli til nokkur parts grasnitja austann meiginn Breidáar á Breidumerkur Sandi svoleidis: ad öll grasnit initjar og virkilegur eignaréttur Skal hereptir einasta til heira Felli í Sudursveit [...]“. Sáttargerðin veiti landamerkjaskránni stoð, enda aðeins 68 ár á milli þess sem löggerningar þessir voru undirritaðir. Krafa gagnstefnenda um landamerki Fells vestan jökulsár styðjist ennfremur við lögfestu Hofsbænda frá 1851. Að því er varðar framhald eystri landamerkja jarðarinnar til norðurs frá Fellsfossi og upp með Fellsgljúfri eftir Þverártindsegg í Snæfell þá styðjast þau að sögn gagnstefnenda við frásagnir bænda á svæðinu. Þessi landamerki hafi verið og séu kunn á meðal þeirra. Þá styðjist þau við eðli máls. Þverártindseggin sé eins og hnífsblað og þannig vel til þess fallin frá náttúrunnar hendi að skipta löndum. Það hafi því þótt sjálfsagt og eðlilegt að miða við hana í framhaldi af Fellsárgljúfri og því engin ástæða til að nefna hana sérstaklega í landamerkjalýsingu. Ástæða sé til að vekja athygli á því að á korti sé hún sýnd sem jökull, en það sé hún ekki. Lega landamerkjanna til norðurs að öðru leyti sé í fullu samræmi við legu Breiðmerkurinnar á fyrstu öldum eftir landnám og svo sem áður er rakið. Einnig sé hún í fullu samræmi við landamerki jarðarinnar til vesturs. Breiðamörkin sé eins og römmuð inn á milli landamerkjanna, það er frá vörðu í fjörunni til norðurs í Kaplaklif í Mávabyggðum og í austur til Esjufjalla og þaðan í Snæfell, síðan suður aftur eftir Þverártindsegg og niður í Fellsárgljúfur að Fellsfossi og þaðan beina línu í gegnum Hrollaugshóla að vörðu í fjörunni. Varðandi umfang og stærð jarðarinnar telja gagnstefnendur að líta verði til þess að meðan að jörðin var í byggð hafi hún verið bústaður stórbænda og höfðingja og talin eitt af mestu höfuðbólum sýslunnar og landmesta jörðin. Þá byggja gagnstefnendur á sjónarmiðum um hefð til stuðnings kröfum sínum. Byggja þeir á því að hafi þeir ekki átt beinan eignarrétt að jörðinni hafi þeir að minnsta kosti öðlast hann fyrir hefð, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Byggja þeir á því að þeir og forfeður þeirra hafi um árabil haft svo víðtæk umráð yfir jörðinni að það eitt hljóti að vera vísbending um eignarhald. Nægi í þessu sambandi að vísa til sögulegra heimilda samkvæmt framlögðum gögnum. Gagnstefnendur og aðrir landeigendur hafi í aldanna rás nytjað jörðina á margvíslegan hátt til dæmis beitt þar sauðfé. Fornar sagnir séu um fé í Esjubyggðum sem renni stoðum undir víðáttumikið eignarhald á jörðinni. Það að jökullinn hefur farið yfir landið á síðustu öldum og þannig komið í veg fyrir nýtingu á því landi breyti engu um eignarhaldið. Gagnstefnendur byggja á því að þó að duttlungar náttúrunnar hafi um tíma dregið úr möguleikum jarðeigenda til að nýta jörðina eða alfarið komið í veg fyrir það þá geti það ekki ráðið úrslitum um það hvert eignarréttur þeirra nái. Gagnstefnendur nýti hins vegar jökulinn og lónið í dag. Þar sé rekin ferðaþjónusta, en gagnstefnendur leigi aðstöðu fyrir siglingar um lónið. Þá hafi svæðið verið vettvangur kvikmyndagerðar og gagnstefnendur verið viðsemjendur þeirra aðila sem nýttu það með þessum hætti. Þannig hafi nýting jarðarinnar þróast og breyst í aldanna rás. Þá byggja gagnstefnendur á traustfangsreglum til stuðnings kröfum sínum. Landamerkjaskrám jarðarinnar hafi verið þinglýst á manntalsþingum og færðar í sérstakar skrár. Þá séu gagnstefnendur þinglýstir eigendur jarðarinnar svo sem þinglýsingarvottorð beri með sér. Þá byggja gagnstefnendur á því að aðalstefnandi hafi ekki aðeins sýnt málinu algert tómlæti fram til þess að hann lagði fram kröfulýsingu fyrir óbyggðanefnd, heldur hafi vörslumenn hagsmuna aðalstefnanda beinlínis lagt blessun sína yfir landamerkin, svo sem að framan sé rakið. Þá vísa gagnstefnendur til ákvæða þinglýsingalaga. Þeir hafi þinglýsta eignarheimild í skilningi 25. gr. laganna fyrir jörðinni. Hvorki ríkið né aðrir hafi nýtt sér heimild í 2. mgr. 27. gr. þeirra um að fá leiðréttingu á færslu í fasteignabók þinglýst á eignina. Af þessu leiði að jarðeigendur hafi þinglýsta eignarheimild fyrir jörðinni eins og hún sé afmörkuð í dag samkvæmt landamerkjaskrám. Loks vísa gagnstefnendur til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignar-réttarins til stuðnings kröfum sínum. VIII. 1. Í málinu er tekist á um mörk eignarlands jarðarinnar Fells í Suðursveit í Sveitarfélaginu Hornafirði og þjóðlendu. Leita málsaðilar endurskoðunar á úrskurði óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 um þessi mörk, sbr. 19. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Í kröfu aðalstefnanda felst svo sem fram er komið að mörk þjóðlendu og eignarlands liggi langt innan marka þess landsvæðis sem gagnstefnendur telja vera undirorpið beinum eignarrétti sínum. Hefur aðalstefnandi dregið kröfulínu sína frá punkti við sjó í beina stefnu á Prestfell og í Þröng í jaðri Breiðamerkurjökuls. Þaðan liggur línan beint í Fellsárgljúfur, um það bil miðja vegu milli Fellsárfoss og Fellsjökuls. Samkvæmt þessari kröfugerð er landsvæði á austanverðum Breiðamerkursandi þjóðlenda. Þannig eru Jökulsárlón og hluti Stemmulóns innan þjóðlendu samkvæmt þessu. Hið sama á við um landsvæði sem liggur á milli Breiðamerkurjökuls og jökulsvæðis austan hans. Í því felst að meðal annars er gerð krafa um að Hvítingsdalur, Veðurárdalir og Veðurárdalsfjöll séu innan þjóðlendu. Á móti hafa gagnstefnendur lýst kröfu um beinan eignarrétt að stórum hluta Breiðamerkurjökuls og jökulsvæðinu vestan við Þverártindsegg og Snæfell. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 58/1998 er tekið fram að ekki verði í lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Skipan mála var hins vegar breytt með lögum nr. 58/1998 að því leyti að eigandalaust land var með þeim fellt undir eignarráð aðalstefnanda. Í kafla V hér að framan er gerð grein fyrir þeim heimildum sem til skoðunar koma við úrlausn málsins og í köflum VI og VII eru málsástæður aðilanna raktar. 2. Af heimildum um landnám í Suðursveit verða ekki dregnar ályktanir sem á er byggjandi varðandi það álitaefni hvort land norðan við kröfulínu aðalstefnanda, sem dregin er úr punkti á Staðarfjallstindi í Staðarfjalli og í punkt í Breiðumerkurjökli við Þröng, hafi verið numið. Á bls. 134 í úrskurði óbyggðanefndar er þessu landsvæði lýst. Í þeirri lýsingu segir svo meðal annars: „Bærinn [á Felli] stóð vestur undir Fellsfjalli. Vestur með fjallinu eru háir hamrar og ber þar hæst Daðahnútu (u.þ.b. 800 m). Norðvestur af Daðahnútu er Hellrafjall. Þá tekur við Veðurárdalur. [ ] Dalkvosin skiptist um Miðfell en Miðfellsár renna hvor sínu megin við það og skila þær sér í Veðurá undir jökli. Norðvestan við dalinn er Útgönguháls. Sunnan við Miðfell gengur Hvítingsdalur inn í fjalllendið í 300-400 m hæð yfir sjávarmáli. Vestan við Miðfell er Veðurárdalsegg (u.þ.b. 1000 m) og norðaustan við það er Þverártindsegg (1554 m) umkringd jökultotum sem ganga fram úr Vatnajökli og smájöklum sem skilist hafa frá jökulbreiðunni. Norðan við Veðurárdalsegg er Innri-Veðurárdalur. Í botni hans er stórt jökullón. Fyrir dalbotninum er Veðurárdalskambur (1203 m) en vestan við dalinn rís Prestfell (1006 m) beint á móti fjallinu Fauska (944 m) sem er sunnan við dalsmynnið. Í framhaldi af Prestfelli til norðurs eru Innri-Veðurárdalsfjöll og ná þau að Svöludal. Sunnan í Veðurárdalsfjöllum er Mávatorfa og við hana austanverða gengur Draugagil til norðurs. Á þeim tíma sem jöklar voru stærstir náðu Breiðamerkurjökull og jökullinn á og umhverfis Þverártindsegg saman í Innri-Veðurárdal. Prestfell, Veðurárdalsfjöll, Mávatorfa og Draugagil voru því um skeið umkringd jökli.“ Þessu til viðbótar verður af gögnum málsins ráðið að hæð Miðfells, sem getið er um hér að framan, sé um það bil 1000 m, og að hið sama eigi við um Veðurárdalsfjöll (Innri-Veðurárdalsfjöll), sem eru skammt norðan við fjallið Fauska og Innri-Veðurárdal. Fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar að í fjalllendi í Suðursveit sé lítinn gróður að finna ofan við við 500-600 m hæð og víða liggi mörk samfellds gróðurs neðar. Fellsfjallið sé þó að hluta allvel gróið, en fjalllendið norður af því lítið gróið vegna hæðar og halla. Við landnám hafi mikið af því landi sem þá var íslaust verið meira og minna gróið upp að 600-800 m hæð nema klettabelti og brattar, lausar skriður. Krafa aðalstefnanda um að mörk þjóðlendu og eignarlands til norðurs eigi að vera þau sem framangreind kröfulína felur í sér er aðallega á því reist að engin efni séu til að líta svo á að stofnast hafi til beins eignarréttar að landi norðan kröfulínunnar fyrir nám. Hafi þetta svæði aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, en hljóti nú að falla til ríkisins sem þjóðlenda, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 58/1998. Telur aðalstefnandi að í heimildum um landnám í Suðursveit komi glöggt fram að hálendi, fjöll og öræfi hafi ekki verið numin til eignar og að námið hafi einungis náð til þess lands sem byggð reis á. Hæstiréttur hafi gert ríkar sönnunarkröfur fyrir tilvist beins eignarréttar að landi á mörkum byggðar. Í því sambandi skipti hæðarlínur miklu máli, enda í rökréttu samhengi við staðhætti, víðáttu og gróðurfar, sem Hæstiréttur hafi einkum litið til þegar mörk jarða gagnvart óbyggðum eru ákveðin. Hins vegar verði að ganga út frá því að land sunnan þessarar kröfulínu hafi verið numið í öndverðu og nýtt til búskapar allt árið. Samkvæmt framansögðu og öðrum gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu er það svæði norðan kröfulínu aðalstefnanda, sem gagnstefnendur telja til beins eignarréttar yfir, mjög hálent og gróðursnautt þegar litið er til þess í heild. Þá er það að stórum hluta hulið jökli. Enda þótt gróður hafi við landnám náð talsvert ofar en nú má að þessu virtu fallast á það með aðalstefnanda að staðhættir og gróðurfar á þessu svæði mæli gegn því að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því með námi. Má til hliðsjónar að því er þetta varðar vísa til dóms Hæstaréttar frá 21. október 2004 í málinu nr. 48/2004. Eru þá engin efni til að gera greinarmun hvað þetta varðar á þeim hluta svæðisins sem nú er hulinn jökli og þeim hluta þess sem er jökullaus. Krafa gagnstefnenda um að viðurkennt verði að þeir eigi beinan eignarétt að því landsvæði sem hér er til umfjöllunar styðst einkum við lögfestu frá 24. júlí 1851, landamerkjabréf Fells og landamerkjabréf jarðarinnar Reynivalla, en hún liggur svo sem fram er komið að landi Fells í austri. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Fell 1. maí 1922 er austurmörkum jarðarinnar lýst í sömu línu og fjörumörkum, þannig að þau séu þar sem Fellsárfoss ber í mitt Hrollaugshólaskarð. Svo sem rakið er í úrskurði óbyggðanefndar gengur lýsing á austurmörkum jarðarinnar skemur í þessu landamerkjabréfi en í lögfestunni frá 24. júlí 1851, þar sem er að finna fyrstu heildstæðu lýsinguna á landamerkjum Fells, og landamerkjabréfi fyrir Reynivelli 8. apríl 1888, en í þessum síðasttöldu heimildum er mælt fyrir um það að frá fossinum ráði Fellsárgljúfur mörkum að jökli. Þá segir í lögfestunni að Breiðamerkurjökull takmarki land jarðarinnar að ofanverðu allt að Breiðamerkurá. Skal í þessu sambandi tekið fram að Breiðamerkurjökull afmarkast að austanverðu af Veðurárdalsfjöllum og Fellsfjalli. Lögfesta hefur verið skilgreind sem skriflegt bann eiganda eða ábúanda fasteignar gegn því að aðrir noti landið innan ákveðinna ummerkja. Er tekið undir það með aðalstefnanda að dómstólar hafi haft tilhneigingu til þess að taka lítið mark á lögfestum þar sem þær hafi að geyma einhliða lýsingu á merkjum. Eru engin efni til að gefa lögfestum aukið vægi í málum af því tagi sem hér um ræðir, það er þegar tekist er á um mörk eignarlands og þjóðlendu. Landamerkjabréf felur hins vegar í sér ríkari sönnun fyrir inntaki eignarréttar á svæði, sem þar er lýst, enda þótt meta verði gildi hvers bréfs sérstaklega. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004, þar sem fjallað er um gildi landamerkjabréfa, segir svo meðal annars: „Hins vegar verður ekki litið framhjá þeirri mótbáru aðaláfrýjanda að landamerki Úthlíðartorfu voru ósamþykkt að öðru leyti en áður greinir, þar sem engum hafi verið til að dreifa sem fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú nefnist þjóðlenda. Er þess þá jafnframt að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það, sem verið hafði.“ Er það niðurstaða Hæstaréttar að landamerkjabréf nægi ekki eitt og sér til að sanna beinan eignarrétt eiganda að öllu landi, sem bréfið tekur til, heldur verði önnur atriði jafnframt að koma til, sem stutt geti sömu niðurstöðu. Sé þá einkum til þess að líta hvort fyrir hendi séu eldri heimildir sem fallið geta að lýsingu í landamerkjabréfinu, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins. Fallist er á það með óbyggðanefnd að krafa gagnstefnenda um beinan eignarrétt þeirra að jökulsvæðinu vestan við Þverártindsegg hafi ekki stoð í þeim heimildum um landamerki jarðarinnar Fells sem getið er um hér að framan. Andstætt því sem á er byggt í úrskurði óbyggðanefndar fær dómurinn ekki séð að sú frásögn í Jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1709, að Fell eigi afrétt í Veðurárdal, feli annað og meira í sér. Verður þannig ekki talið að þessi heimild gefi vísbendingu um að eignarhald á þessu svæði kunni að hafa verið með öðrum hætti en þeim að aðeins hafi verið um að ræða óbein eignarréttindi. Samkvæmt framansögðu er kröfugerð gagnstefnenda að því er tekur landsvæðisins norðan kröfulínu aðalstefnanda í andstöðu við líkur sem teljast vera á því að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því með námi. Andspænis þessu og með vísan til þess sem að öðru leyti er rakið hér að framan geta ákvæði lögfestunnar frá 24. júlí 1851 og landamerkjabréfa ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að taka megi kröfu gagnstefnenda um mörk eignarlands og þjóðlendu á þessum hluta hins umdeilda kröfusvæðis til greina, en eignartilkall þeirra að því styðst ekki við aðrar heimildir. Aðrar málsástæður, sem gagnstefnendur hafa teflt fram til stuðnings þessari kröfu sinni, eru með sama hætti haldlausar. Ber í því sambandi sérstaklega að nefna að engin efni eru til að líta svo á að gagnstefnendur eða þeir sem áttu jörðina Fell á undan þeim hafi öðlast beinan eignarrétt að umræddu svæði í skjóli hefðar, sbr. 1. gr. og 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, enda benda heimildir ekki til annars að í besta falli hafi verið um að ræða hefðbundin afréttarnot af litlum hluta svæðisins sem ekki geta stofnað til beinna eignarréttinda yfir því. Þá getur meint tómlæti aðalstefnanda að því er varðar tilkall hans til þessa lands hér engu skipt og tilvísun gagnstefnenda til ákvæða þinglýsingalaga til stuðnings kröfum þeirra er með öllu þýðingarlaus. Samkvæmt framangreindu og svo sem kröfugerð aðilanna er háttað er fallist á það með aðalstefnanda að þau mörk eignarlands jarðarinnar Fells og þjóðlendu, sem hér hafa verið til umfjöllunar, verði þau sem í kröfugerð hans greinir. Í því felst meðal annars að allt jökullaust land norðan markalínunnar telst vera þjóðlenda. 3. Það á að miklu leyti við um þann hluta kröfusvæðisins, sem ekki hefur verið tekin afstaða til samkvæmt framansögðu, að málsaðilar eru um það sammála að landsvæðið, sem um ræðir, hafi verið numið í öndverðu og að það hafi þannig verið undirorpið beinum eignarrétti. Er undir þetta tekið, enda ekki annað komið fram en að staðhættir þar og gróðurfar hafi ekki staðið landnámi í vegi. Eins og áður greinir er jarðarinnar Fells fyrst getið í heimildum frá 16. öld. Er almennt talið að hún hafi verið höfuðból fyrr á öldum. Fyrstu heimildina um landamerki jarðarinnar er að finna í áðurgreindri lögfestu frá 24. júlí 1851. Þá er eins og áður greinir getið um landamerki hennar í austri í landamerkjabréfi fyrir Reynivelli frá árinu 1888 og um landamerki hennar í vestri í landamerkjabréfi milli Fells og Breiðumerkur frá 13. maí 1922. Landamerkjabréf fyrir Fell var hins vegar gert 1. maí 1922. Í öðrum heimildum um jörðina verður ekkert um landamerki hennar ráðið, ef undan eru skilin sáttargjörð frá 8. júní 1854 á milli Fells- og Hofsbænda og gerðabók fasteignamatsnefndar í Austur-Skaftafellssýslu frá árinu 1916, en í gerðabókinni kemur meðal annars fram að „[stórvatnið] Jökulsá á Breiðamerkursandi“ falli um land jarðarinnar og að sæluhús sé í landi jarðarinnar vestan við Jökulsá. Þannig er enga lýsingu á merkjum jarðarinnar að finna í skjölum sem vísað hefur verið til í málinu og varða sölu eða veðsetningu hennar. Landamerkjabréf fyrir Fell er einvörðugu undirritað af Eyjólfi (Runólfssyni) Sverrissyni. Þá er landamerkjabréf milli Fells og Breiðumerkur undirritað af hreppstjórum Hofs- og Borgarhafnarhrepps og öðrum ekki. Í báðum þessum landamerkjabréfum er vesturmörkum Fells lýst með nánast sama hætti. Þannig segir svo um þetta í landamerkjabréfi Fells: „Landa og fjörumörk að vestan milli Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps er varða hlaðin á fjörunni vestan við hornið á nýgræðunum sem á að bera í Hálfdánaröldu uppi undir jökli og í Kaplaklif í Máfabygðum og er það bein lína á milli Fells og Breiðamerkurlanda og fjörumörk.“ Ekki er ágreiningur um upphafspunkt við sjó samkvæmt þessari merkjalýsingu. Í 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki er mælt fyrir um hvernig staðið skuli að gerð landamerkjabréfa og opinberri skráningu þeirra. Hefur efni ákvæðisins að því marki sem hér skiptir máli staðið óhaggað allt frá setningu laganna. Samkvæmt því skal eigandi lands eða fyrirsvarsmaður sýna merkjalýsingu, sem honum ber að gera, hverjum þeim sem land á til móts við hann. Skal sá rita samþykki sitt á merkjaskrá, nema hann telji hana ranga, enda skal þess þá getið ef einhver vill eigi samþykkja hana. Að þessu loknu skal merkjaskrá afhent hreppsstjóra, sem skal athuga hvort allir aðilar hafi ritað á hana samþykki sitt, og geta þess í skránni, og að því búnu afhenda hana sýslumanni til þinglýsingar. Að mati dómsins hníga rök eindregið að því að við gerð landamerkjabréfa sem varða vesturmörk Fells hafi þessum lagafyrirmælum verið fylgt að því marki sem unnt var. Þá verður með engu móti staðhæft að með þeim hafi verið gengið lengra í að fella land undir eignarland Fells en þá tilheyrði jörðinni með réttu. Er í því sambandi á það minnt að þau sjónarmið sem áður eru rakin og lúta að staðháttum, gróðurfari og öðrum þáttum, sem máli skipta um sönnun á beinum eignarrétti, benda ótvírætt til þess að landsvæði austan þeirrar markalínu sem þarna er lýst og inn til landsins hafi verið numið og beinn eignarréttur að því stofnast. Þykir hér verða að líta svo á að merki til vesturs samkvæmt landamerkjabréfunum hafi verið í samræmi við það sem menn vissu réttast á þeim tíma sem þau voru gerð. Engir aðrir en gagnstefnendur hafa síðar og fram að kröfulýsingu aðalstefnanda fyrir óbyggðanefnd í lok árs 2000 talið til beins eignarréttar yfir því landsvæði sem hér er til umfjöllunar og ekki er vitað til þess að á þessum sama tímabili hafi komið upp ágreiningur um efni landamerkjabréfanna að þessu leyti. Enda þótt ráða megi af heimildum að mörk milli Fells og Breiðármerkur hafi engan veginn verið ljós allt fram undir það að landamerkjabréfin voru gerð verður gagnstefnendum ekki gert, við þær aðstæður sem uppi eru í málinu, að sýna frekar fram á það en gert hefur verið að merkjum Fells til vesturs sé þar réttilega lýst. Verða þau að þessu virtu lögð til grundavallar við ákvörðun landamerkja Fells til vesturs, enda þykja gögn og sjónarmið sem vísað hefur verið til af hálfu aðalstefnanda til stuðnings annarri niðurstöðu ekki vera til þess fallin að hnekkja þessari ályktun dómsins. Að mati dómsins er nærtækast að skilja landamerkjabréf Fells á þann veg að um norðurmörk jarðarinnar hafi verið miðað við rönd Breiðamerkurjökuls. Er þannig fallist á það með óbyggðanefnd að það orðalag sem notað er við lýsingu á vesturmörkum jarðarinnar bendi fremur til þess að þar sé tekin stefna af Kaplaklifi í Mávabyggðum og merki Fells nái þar að jökulrönd, heldur en að þau liggi yfir jökulinn og að Mávabyggðum. Er þessi niðurstaða í samræmi við lögfestu Fells frá árinu 1851 og þá staðreynd að mörkum til norðurs er ekki sérstaklega lýst í landamerkjabréfum. Hefur jökullinn þannig afmarkað það land sem máli skipti með tilliti til mögulegra nytja og tilgreining merkja á þessu svæði til norðurs því verið óþörf. Fyrir liggur að verulegur hluti lands sunnan Breiðamerkurjökuls var áður hulinn jökli. Kemur fram í heimildum að á tíma landnáms hafi 20 km verið íslausir frá strönd að Vatnajökli. Á nær samfelldu kuldaskeiði frá 14. öld og fram að byrjun 20. aldar varð mikil breyting hér á með framskriði Breiðamerkurjökuls. Var framrás hans nær stöðug á þessu tímabili. Mun framskrið austurjökulsins, þar sem nú er Jökulsá, hafa verið alls 9 km á tímabilinu 1732-1890 og 45 km² lands horfið undir ís. Lengst mun jökuljaðarinn hafa náð fram árið 1894, eða 256 m frá sjó. Eftir það tók hann að hopa, hægt í fyrstu en hratt eftir 1930. Árin 1934-1935 fór Jökulsárlón að koma í ljós við jökulsporðinn. Það hefur síðan stækkað ört og dýpkað. Árið 1991 mun jökulsporðurinn hafa verið um 3 km frá sjó og hann hefur síðan haldið áfram að hopa. Með því sem að framan er rakið er ljóst að þegar landamerkjabréf fyrir jörðina Fell var gert var stærstur hluti þess landsvæðis sunnan Mávabyggða og Esjufjalla, sem hér er til umfjöllunar, hulinn jökli. Svo sem fram er komið verður við það að miða að stór hluti þessa svæðis hafi verið numinn í öndverðu. Þá eru ekki efni til annars en að líta svo á að það hafi í sama mæli verið undirorpið beinum eignarrétti og með það farið sem hvert annað eignarland á meðan framskrið Breiðamerkurjökuls kom ekki í veg fyrir hefðbundna nýtingu þess. Kröfugerð gagnstefnenda um að norðurmörk jarðarinnar Fells verði dregin frá Kaplaklifi í Mávabyggðum og til austurs í Esjufjöll og þaðan í Snæfell er í andstöðu við þann skilning sem dómurinn hefur lagt í landamerkjabréf jarðarinnar og áður er gerð grein fyrir. Standa heimildir ekki til þess að eignarland jarðarinnar verði afmarkað með þeim hætti sem þessi kröfugerð gerir ráð fyrir og verður henni því hafnað. Hvað sem þessari niðurstöðu dómsins líður þarf hér að taka afstöðu til þess hvernig fara skuli með það land sem komið hefur undan Breiðamerkurjökli frá árinu 1922, en hér er fyrir hendi sú aðstaða að sá jökuljaðar, sem samkvæmt framansögðu telst hafa verið horft til þá er merkjum var lýst í jökul, hefur gengið til baka. Má í samræmi við það sem áður er rakið ganga út frá því að það landsvæði sé talsvert stærra en það land sem jökullaust var sunnan Breiðamerkurjökuls við upphaf þessa tímabils. Úr því hefur ekki verið leyst í lögum eða dómum hvort og þá hvernig landamerki breytist þegar jökull hverfur af svæði sem hann hefur áður hulið. Í þessu tiltekna máli hefur dómurinn engar forsendur við að styðjast til að ákvarða legu jökuljaðarins árið 1922, enda hefur málatilbúnaður málsaðila í engu lotið að því að staða hans þá geti ráðið mörkum eignarlands og þjóðlendu. Þá er það svo að fram að gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998 fóru eigendur Fells með þetta svæði sem sína eign og að stærstum hluta um áratugaskeið, athugasemdalaust eftir því sem næst verður komist. Þykja ekki vera efni til annars en að líta svo á og hvað sem öðru líður að gagnstefnendur og þeir sem þau leiða rétt sinn frá hafi á greindu tímamarki haft umráð mikils hluta þess lands, sem þá var komið undan jökli, í fullan hefðartíma, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, og með þeim unnið beinan eignarrétt að því. Hins vegar eru engar forsendur til að ákvarða mörk þess landsvæðis sem þannig yrði farið með. Í úrskurði sínum í máli nr. 2/2001 hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkjabréfi beri að miða við stöðu jökuljaðarins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Í umfjöllun sinni um hugsanleg lagaleg viðmið í þessu sambandi gerir óbyggðanefnd meðal annars grein fyrir reglum um merki sjávarjarða til hafsins og þeirri niðurstöðu dómstóla að eigandi sjávarjarðar eignist landauka til sjávar. Þá segir þar að nýlegri löggjöf um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins hafi ekki verið ætlað að hafa í för með sér að merki sjávarjarða til hafsins væru endanlega fastsett. Það er hins vegar niðurstaða nefndarinnar að gildistaka þjóðlendulaga hafi undir þeim kringumstæðum, sem gerð er grein fyrir í úrskurðinum, haft það í för með sér að um merki jarða gagnvart jökli fari svo sem að framan greinir. Sé það í eðlilegu samræmi við markmið og tilgang löggjafarinnar að þessi merki verði fastsett (hnitasett) og að þau ráðist þannig í engu af breytingum sem verða á stöðu jökuljaðarins eftir það tímamark sem nefndin kýs að miða við. Andstætt því sem á er byggt af hálfu óbyggðanefndar fær dómurinn ekki séð að því verði fundin stoð í lögum nr. 58/1998 að gildistaka laganna marki þau skil að því er varðar réttindi yfir landi við jökul sem gengið er út frá í úrskurði nefndarinnar. Hefði í öllu falli verið nauðsynlegt að kveðið yrði með skýrum hætti á um það ef þjóðlendulögum hefði verið ætlað að hafa þessi réttaráhrif í för með sér og þá ekki hvað síst með tilliti þeirrar réttarverndar sem eignarréttindum eru veitt í 72. gr. stjórnarskrár. Breytir í þessu sambandi engu þótt þjóðlendulögin séu á því reist að landinu verði skipt í eignarlönd annars vegar og þjóðlendur hins vegar, né heldur það ákvæði 8. mgr. 3. gr. laganna að frá og með gildistöku þeirra sé ekki unnt að öðlast eignarréttindi innan þjóðlendna fyrir nám eða hefð. Er að mati dómsins nærtækast að við úrlausn um framangreint álitaefni verði litið til þeirrar grunnreglu sem hefur verið talin gilda hér á landi varðandi breytingu á fjöru og landauka sem þar verður til, enda sé ekki sýnt fram á að hluti jökuls sé innan eignarlands. Landamerki færist þannig til í samræmi við færslu jökuljaðarins og ráðist með því af skýrum náttúrulegum aðstæðum. Er hér til þess að líta að þegar eignarmörk eru miðuð við sjó svipar þeirri aðstöðu mjög til þess þegar merki jarðar eru miðuð við jökul. Verður reyndar ekki annað ráðið af úrskurði óbyggðanefndar en að hún telji að þessi regla hafi í reynd gilt um það land sem komið hefur undan jökli á síðari árum og fram til 1. júlí 1998, en gildistaka þjóðlendulaga þann dag hafi markað þau skil í þessum efnum sem áður er getið. Er enda vandséð að eigendur Fells hafi á öðrum grunni getað eignast land allt að jaðri Breiðamerkurjökuls miðað við stöðu hans á greindu tímamarki. Skal í þessu sambandi tekið fram að eins og gerð er grein fyrir í dómi Hæstaréttar frá 21. október 2004 í málinu nr. 48/2004 var ekki stefnt að því með þjóðlendulögum að skerða eignarrétt eða raska á annan hátt réttindum með því að eignir yrðu teknar af mönnum, heldur að ganga með tilteknum hætti úr skugga um hvort hvort viðhlítandi eignarheimildir væru fyrir eignarrétti. Enda þótt ljóst megi vera að framangreind niðurstaða um merki við jökul sé vissum annmörkum bundin er það einfaldlega svo að mati dómsins að önnur niðurstaða fái að óbreyttum lögum ekki staðist við þær aðstæður sem hér eru uppi. Gagnstefnendur hafa ekki uppi í málinu sérstaka varakröfu að frágenginni þeirri kröfu þeirra að mörk eignarlands Fells og þjóðlendu verði dregin frá Kaplaklifi í Mávabyggðum og til austurs í Esjufjöll og þaðan í Snæfell. Með gagnstefnu er leitað endurskoðunar á þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að þessi mörk liggi mun sunnar en kröfugerð þeirra felur í sér og svo sem áður er gerð grein fyrir. Verður að telja að svo sem hér hagar til hafi dómurinn heimild til að taka afstöðu til þess hvar mörk eignarlands og þjóðlendu skuli með réttu dregin innan þess svæðis sem ágreiningur er um samkvæmt kröfugerð aðilanna og að ekki hafi þannig verið þörf á því að hún yrði sérstaklega þrengd í þessu skyni. Með því að ákvarða mörk eignarlands og þjóðlendu með þeim hætti sem framangreind niðurstaða gerir ráð fyrir telst dómurinn því ekki fara út fyrir dómkröfur aðilanna, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að öllu framansögðu virtu er það niðurstaða dómsins að jaðar Breiðamerkurjökuls eins og hann er á hverjum tíma skuli ráða mörkum eignarlands jarðarinnar Fells sunnan hans og þjóðlendu á milli vestur- og austurmarka jarðarinnar svo sem þau hafa verið ákvörðuð með dómi þessum. 4. Með vísan til þeirrar niðurstöðu dómsins, sem mælt er fyrir um í köflum 2 og 3 hér að framan, er úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 að því er varðar mörk eignarlands jarðarinnar Fells í Sveitarfélaginu Hornafirði og þjóðlendu, sbr. a. liður 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, felldur úr gildi. Skal um þessi mörk fara svo sem hér greinir og í samræmi við framlagðan uppdrátt: Til austurs frá vesturmörkum jarðarinnar Reynivalla í jökuljaðri Vatnajökuls, sem er punktur A. Þaðan er fylgt landamerkjum Fells vestan Reynivalla í punkt B þar sem lína úr punkti á Staðarfjallstindi (928 m) í Staðarfjalli liggur í punkt í Breiðamerkurjökli við Þröng, vestan Fellsfjalls, punktur C. Telst land norðan þessarar markalínu vera þjóðlenda, en sunnan hennar eignarland Fells. Frá punkti C og að vesturmörkum jarðarinnar, sbr. hér síðar, skal jaðar Breiðamerkurjökuls eins og hann er á hverjum tíma ráða mörkum eignarlands sunnan hans og þjóðlendu. Vesturmörk eignarlands Fells ákvarðast af línu sem dregin er úr hlaðinni vörðu við hornið á Nýgræðunum (P1) og þaðan í Kaplaklif í Mávabyggðum (P2). Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnstefnenda skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Reynis Karlssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 1.000.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 að því er varðar mörk eignarlands jarðarinnar Fells í Sveitarfélaginu Hornafirði og þjóðlendu, sbr. a. liður 7. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, er felldur úr gildi. Skal um þessi mörk fara svo sem hér greinir og í samræmi við framlagðan uppdrátt: Til austurs frá vesturmörkum jarðarinnar Reynivalla í jökuljaðri Vatnajökuls, sem er punktur A. Þaðan er fylgt landamerkjum Fells vestan Reynivalla í punkt B þar sem lína úr punkti á Staðarfjallstindi (928 m) í Staðarfjalli liggur í punkt í Breiðamerkurjökli við Þröng, vestan Fellsfjalls, punktur C. Telst land norðan þessarar markalínu vera þjóðlenda, en sunnan hennar eignarland Fells. Frá punkti C og að vesturmörkum jarðarinnar, sbr. hér síðar, skal jaðar Breiðamerkurjökuls eins og hann er á hverjum tíma ráða mörkum eignarlands sunnan hans og þjóðlendu. Vesturmörk eignarlands Fells ákvarðast af línu sem dregin er úr hlaðinni vörðu við hornið á Nýgræðunum (P1) og þaðan í Kaplaklif í Mávabyggðum (P2). Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnstefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Reynis Karlssonar hæstaréttarlögmanns, 1.000.000 krónur.
Mál nr. 65/2010
Skaðabætur Líkamstjón Fasteign Sakarskipting Gjafsókn
S krafðist þess að viðurkennt yrðiað G bæri fulla skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir áskemmtistað G. Fallist var á með héraðsdómi að G bæri skaðabótaábyrgð á slysi Ssökum þess að umbúnaður palls sem S féll af hefði ekki verið forsvaranlegur. Þávar fallist á ályktun héraðsdóms um að orsakir slyssins yrðu einnig raktar tilölvunar S, sem vissi af grindverki því sem var við brún pallsins þar sem húnféll, þannig að hún ætti sjálf nokkra sök á slysinu. Þá var við sakarmat litiðtil þess að pallurinn hefði upphaflega verið reistur fyrir flytjendur tónlistará veitingastaðnum og grindverkið sett upp í þeim tilgangi að halda gestumstaðarins frá tónlistarflytjendum. Á þeim tíma er slysið varð hafði pallurinn áhinn bóginn öðlast nýtt hlutverk og hann ætlaður gestum veitingastaðarins.Þegar litið var til þess og þeirrar starfsemi sem rekin var í húsinu var taliðað umbúnaður þessi hefði verið meginorsök slyssins þannig að G skyldi beraábyrgð á tjóni S að 2/3 hlutum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón SteinarGunnlaugsson og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2010. Hún krefst þessað viðurkennt verði að gagnáfrýjandi beri fulla skaðabótaskyldu vegnalíkamstjóns sem hún varð fyrir 7. janúar 2008 á skemmtistað gagnáfrýjanda. Þákrefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits tilgjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. apríl 2010. Hannkrefst aðallega sýknu af kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að verða aðeins talinnskaðabótaskyldur að hluta vegna tjóns aðaláfrýjanda og að málskostnaður verðifelldur niður. Fallist er á með héraðsdómi að gagnáfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á slysiaðaláfrýjanda sökum þess að umbúnaður palls sem aðaláfrýjandi féll af var ekkiforsvaranlegur. Þá er fallist á ályktun héraðsdóms um að orsakir slyssins verðieinnig raktar til ölvunar aðaláfrýjanda, sem vissi af grindverki því sem varvið brún pallsins þar sem hún féll þannig að hún eigi sjálf nokkra sök áslysinu. Auk þeirra atriða sem rakin eru í héraðsdómi og varða umbúnað pallsinsverður litið til þess við sakarmat að hann var upphaflega reistur fyrirflytjendur tónlistar á veitingastaðnum og grindverkið sett upp í þeim tilgangiað halda gestum staðarins frá tónlistarflytjendum. Á þeim tíma er slysið varðhafði pallurinn á hinn bóginn öðlast nýtt hlutverk og hann ætlaður gestumveitingastaðarins. Á honum hafði verið komið fyrir stórum hornsófa og borði,jafnframt því sem fjarlægð hafði verið keðja sem legið hafði ofar þverslár grindverksinsmilli stöpla þess í um 50-65 cm hæð frá yfirborðipallsins sem var 20 cm hærra en gólfið fyrir framan.Stóð þá eftir af fyrri umbúnaði grindverk við brún pallsins með þverslá íeinungis um 40 cm hæð frá gólfi pallsins. Ekki eru ígögnum málsins upplýsingar um flatarmál pallsins, en samkvæmt framlögðum myndumverður ekki ráðið að mikið pláss hafi verið fyrir gesti að ganga um hann. Þegarlitið er til framanritaðs og þeirrar starfsemi sem rekin er í húsinu verður aðtelja umbúnað þennan hafa verið meginorsök slyssins þannig að gagnáfrýjandiskuli bera ábyrgð á tjóni aðaláfrýjanda að 2/3 hlutum. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms umgjafsóknarkostnað verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fyrirHæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að gagnáfrýjandi, GSB veitingar ehf., skuli bæta 2/3 hlutaþess tjóns er aðaláfrýjandi, Svanhvít Albertsdóttir, varð fyrir er húnslasaðist á veitingastað gagnáfrýjanda Kaffi Akureyri 7. janúar 2008. Gagnáfrýjandi greiði 622.500 krónur í málskostnað í héraði sem renni íríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Gagnáfrýjandi greiði 747.304 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti semrenni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði,þar með talin lögmannsþóknun, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlandseystra 6. nóvember 2009. Mál þetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferðhinn 11. september, er höfðað með stefnu, birtri 21. febrúar 2009, af SvanhvítiAlbertsdóttur, kt. 221159-5879, Norðurgötu 16,Akureyri, á hendur GSB veitingum ehf., kt.621003-2750, Strandgötu 49, Akureyri. Fyrir hönd hins stefnda einkahlutafélagser stefnt Sveini Rafnssyni, kt. 150761-3449,Reykjasíðu 1, Akureyri. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskyldastefnda á líkamstjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir hinn 6. janúar 2008 vegnaófullnægjandi aðbúnaðar á palli á skemmtistað stefnda. Þá krefst stefnandimálskostnaðar, eins og hún nyti ekki gjafsóknar, samkvæmt málskostnaðarreikningiog að litið verði til þess að hún sé ekki virðisaukaskattskyld. Stefnda krefst fyrst og fremst sýknu af kröfu stefnandaog málskostnaðar úr hennar hendi samkvæmt málskostnaðarreikningi. Til varakrefst stefnda þess að verða aðeins dæmt skaðabótaskylt að hluta og aðmálskostnaður verði felldur niður. Málavextir. Samkvæmt lögregluskýrslu sem liggur fyrir í málinu varlögreglu tilkynnt, kl. 00:46, hinn 7. janúar 2008, að kona væri slösuð áveitingahúsinu Kaffi Akureyri og væri sjúkrabifreið á leið þangað. Þegarlögreglu hafi borið að garði hafi sjúkraflutningamenn verið teknir að hlynna aðSvanhvíti Albertsdóttur, stefnanda, sem legið hefði á gólfinu, fyrir framanneyðarútgang á suðurhlið hússins, nær alveg inni í enda. Við höfuð stefnanda hafiverið allstór blóðpollur. Segir í skýrslunni að „innan við neyðarútganginn, ísuðvesturhorni staðarins [sé] upphækkaður pallur í ca30 cm hæð, sem [sé] girtur af með járnslám, sem [séu]í um 30 cm hæð frá gólfi pallsins, gert [sé] ráðfyrir efri slá, en hana [vanti].“ Þá segir í skýrslunni: „Svanhvít hafði dottiðum járnslána og fram af pallinum og lent beint á andlitinu og hlaut hún við þaðmikla áverka á andliti.“ Í skýrslunni segir enn fremur: „Starfsstúlka KaffiAkureyri kvaðst hafa séð er Svanhvít féll og hafi fallið verið mjög þungt.Aðspurð hvers vegna efri slána vanti á afgirta svæðið kvaðst hún ekki munaeftir því að nein efri slá hefði nokkurn tíma verið þarna eftir að hún hófstörf á Kaffi Akureyri. Hún var beðin um að skila því til Birgis Torfasonar,eiganda staðarins, að ráða þyrfti bót á þessu því að um augljósa slysahættuværi að ræða.“ Þá segir í skýrslunni að kl. 02:10 hafi verið hringt tillögreglu frá slysadeild og beðið um að stefnandi yrði sókt.Er lögregla hafi komið á deildina hafi þar verið „hjúkrunarfræðingur að reynaað telja Svanhvíti hughvarf varðandi það að fara heim og kvaðst vilja að húnmundi eyða nóttinn[i] á Slysadeild svo hægt væri aðfylgjast með líðan hennar þar sem mjög líklega væri hún brotin í andliti enerfitt væri að greina það með fullvissu vegna ölvunarástands hennar.“ Ískýrslunni segir að lögregla hafi skilið við stefnanda á heimili hennar og þáverið tekið að blæða úr nefi hennar. Hafi lögregla reynt „að sannfæra hana umað betra væri að hún væri undir eftirliti í nótt, annað hvort á Slysadeildinnieða á lögreglustöðinni en hún þvertók fyrir það og kvaðst bara vilja faraheim.“ Í málinu liggur fyrir vottorð Vals Þórs Marteinssonaryfirlæknis, dagsett 29. desember 2008. Segir þar að stefnandi hafi leitað áslysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri hinn 7. janúar 2008 kl. 01:34eftir að hafa dottið af palli á Kaffi Akureyri. Hafi fallið, samkvæmt frásögnvitna og sjúkraflutningamanna, verið um metri og stefnandi fallið beint áandlit. Er haft eftir stefnanda að hún muni ekki eftir atburðum fyrir fallið,en kvarti yfir höfuðverk og verk hægra megin í andliti, en ekki yfir truflunumá sjón eða heyrn. Er haft eftir henni að hún hafi „verið að drekka undanfarna2-3 daga“ en þar áður verið allsgáð í fimm mánuði. Segir í vottorðinu að viðkomu á slysadeild hafi stefnandi verið „undir áhrifum og talsverð áfengislyktfrá vitum, lífsmörk innan eðlilegra marka og taugakerfisskoðun eðlileg, varáttuð á tíma, stað og stund. Hún man þó ekki hvað hafði gerst um kvöldið. Það varstorknað blóð í hægri nös, byrjandi glóðarauga á hægra auga en sjáöldureðlileg, bólgin yfir hægra kinnbeini og kjálka og verkur í kjálkalið hægramegin við að opna munninn eða gapa. Skurður hægra megin á efri vör og smá flipiþar en tennur að sjá óskaddaðar. Ekki blóð í eyrnagangi. Gert var að sárumsamkvæmt venju og spor sett í vörina, ráðlagt að láta fjarlægja það eftiru.þ.b. viku. Gegn betri vilja, þá útskrifar hún sig sjálf og skrifar undirvottorð um það að hún hafi útskrifast gegn læknisráði. Hringt er á lögreglu ogfylgdu þeir henni heim.“ Í málinu liggur fyrir vottorð Sigurðar Júlíussonar,sérfræðings á háls-, nef- og eyrnadeild Landspítalans í Fossvogi, dagsett 21.janúar 2009. Segir þar að stefnandi hafi verið send á sjúkrahúsið fráFjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Hafi tölvusneiðmynd sýnt „innkýlt brot íframvegg kinnbeinsholu og í botni hægri augntóftar.“ Einnig hafi verið „sprungaí kinnbeinsboga án mikillar hliðrunar.“ Segir í vottorðinu að stefnandi hafiverið „greind með brot í hægra kinnbeini. Brotlínan náði upp og inn í gólfaugntóftar. Hún fór í aðgerð hér þar sem tilfærslan var lagfærð og beinbrotfest saman með títan plötu.“ Málsatvikalýsing,málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi segist í stefnu sinni, hafa fallið um þá slá,er hafi verið meðfram hliðum áðurgetins palls, í veitingahúsi stefnda. Húnsegir kröfu sína byggða á hinni almennu óskráðu sakarreglu skaðabótaréttarins,en stefnda hafi, sem rekstraraðili Kaffis Akureyrar, sýnt af sér stórkostlegtgáleysi með því að aðbúnaði staðarins hafi verið verulega ábótavant. Staðurinnsé vínveitingahús og þar megi búast við gestum undir áhrifum áfengis, sem ekkifari eins varlega og þeir myndu ella gera. Strangar kröfur séu gerðar tilaðbúnaðar vínveitingastaða og hafi stefndi ekki uppfyllt þær skyldur sínar. Stefnandi segir járnslá í 40 cmhæð, á litlum palli á vínveitingastað, bjóða upp á að gestir hnjóti um hana. Þásé mjög þröngur gangvegur upp á pallinn. Í skýrslu lögregluþjóns vegna slyssinskomi fram að um augljósa slysagildru sé að ræða, en eigendur vínveitingastaðaverði að haga aðbúnaði á staðnum þannig að gestum stafi ekki hætta af. Þáskyldu hafi stefnda vanrækt og verði að bæta stefnanda það tjón sem orðið hafiaf vanrækslunni. Stefnandi kveðst vísa til hinar óskráðu sakarregluskaðabótaréttar auk almennra reglna hans og skaðabótalaga nr. 50/1993.Stefnandi kveðst vísa til laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði ogskemmtanahald og laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum og reglugerða sem settar hafi verið á grundvelli þeirra laga.Málskostnaðarkröfu segir stefnandi byggða á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála og kveðst vísa, vegna varnarþings, til 33. gr. sömu laga.Heimild sína til að höfða viðurkenningarmál kveðst stefnandi sækja til 2. mgr.25. gr. einkamálalaganna. Málsatvikalýsing,málsástæður og lagarök stefnda. Stefnda segir stefnanda hafa fallið á umræddum palli, enkveðst mótmæla því að stefnandi hafi fallið um grindverkið sem sé umhverfishann. Ekkert í gögnum málsins bendi með óyggjandi hætti til þess að stefnandihafi fallið um grindverkið frekar en einfaldlega á það eða yfir, og þá vegnajafnvægisleysis sökum ölvunar sinnar. Stefnda segir pallinn vera um 20 cmháan og hafa verið ætlaðan til tónlistarflutnings. Grindverk hafi verið settupp, í um 40 cm hæð frá pallinum, til þess að forðastátroðning frá gestum svo tónlistarmenn gætu spilað óáreittir. Grindverkinu hafiekki verið ætlað að verja þá falli sem á pallinum væru. Upphaflega hafipallurinn verið útbúinn með keðjum milli stólpa og hafi þær legið frá 65 cm hæð niður í um hálfs metra hæð frá palli, en stöplarnirnái mest 68 cm hæð frá palli. Keðjurnar hafi veriðfjarlægðar þar sem gestir hafi tekið að losa þær og sveifla í kring um sig. Stefnda segir engin óhöpp hafa orðið kringum pallinn áðuren stefnandi hafi fallið og eftirlitsaðilar, svo sem heilbrigðisnefnd ogbyggingarfulltrúi, hafi engar athugasemdir gert við pallinn og ástand hans. Stefnda segist byggja sýknukröfu sína á því, að ósannaðsé að tjón stefnanda verði rakið til atvika sem stefnda beri skaðabótaábyrgð á.Ósannað sé að aðbúnaði veitingastaðarins hafi verið ábótavant og einnig aðmeint tjón stefnanda verði rakið til þess. Sé tjónið alfarið að rekja tilgáleysis stefnanda, ef til vill þó í bland við óhappatilviljun. Stefnda kveðst mótmæla því að sérstakar og strangarikröfur gildi um aðbúnað vínveitingastaða en almennra veitingastaða eða annarrafasteigna. Jafnframt kveðst stefnda mótmæla því að rekja megi tjón stefnanda tilgáleysis stefnda, enda hafi aðbúnaður verið að fullu í samræmi við lög ogvenju. Stefnda kveðst hafa rekið veitingastaðinn Kaffi Akureyriundanfarin ár. Umræddan dag hafi stefnda verið með gilt vínveitingaleyfi skv.lögum nr. 67/1985, sbr. reglugerð nr. 288/1987, til reksturs veitingahúss,skemmtistaðar, dansstaðar og kaffihúss við Strandgötu 7, og hafi leyfið gilttil sjö ára frá 13. september 2006. Nýtt leyfi hafi verið gefið út frá og með30. apríl 2008 og hafi engar athugasemdir verið gerðar þá. Pallurinn hafi veriðá staðnum allt frá því fyrra leyfi hafi verið veitt og verið eins útbúinn þegarlögbundnir umsagnaraðilar hafi skoðað staðinn vegna veitingar leyfisins í apríl2008. Stefnda kveðst einlægt hafa uppfyllt reglur opinberraeftirlitsaðila sem gert sé að fylgjast með því að búnaður sé með lögbundnum ogviðurkenndum hætti. Kveðst stefnda alfarið mótmæla því að um slysagildru hafiverið að ræða eða að aðbúnaði hafi verið ábótavant. Umrætt óhapp hafi veriðeinstakt og stefnda hafi aldrei haft ástæðu til að ætla aðbúnað á staðnumóviðunandi. Stefnandi hafi hvorki bent á hvaða ströngu kröfur gildi um aðbúnaðvínveitingastaða né hvaða reglur eða venjur stefnda eigi að hafa brotið. Ekkertbendi til þess að stefnda hafi sýnt af sér gáleysi með því að haga frágangipallsins eins og gert var. Stefnda segir að ráða megi af gögnum málsins að stefndahafi verið mjög drukkin og verið við drykkju í tvo til þrjá daga samkvæmtlæknisvottorði. Í vottorðinu komi enn fremur fram að stefnandi hafi farið afsjúkrahúsinu um nóttina, gegn ráðleggingum starfsfólks þar. Af lögregluskýrslummegi sjá að ölvun stefnanda hafi verið slík að lögregla og sjúkrahússtarfsmennhafi talið nauðsynlegt að fylgjast með stefnanda heima fyrir fram undir morgun. Stefnda kveðst telja að ölvunarástand stefnanda hafiverið slíkt að stefnda geti ekki með neinu móti borið ábyrgð á athöfnum hennareða gert slíkar ráðstafanir að gestir í því ástandi geti ekki slasað sig, endahafi tilviljun ráðið því að hún hafi fallið á pallinum en ekki annars staðar íveitingasalnum. Stefnda segir stefnanda hafa vegna ölvunar ekki boriðhendur fyrir sig í fallinu og því ekki komið í veg fyrir eða að minnsta kostitakmarkað meiðsli sín verulega. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að fall sitthafi ekki verið vegna eigin ölvunar eða óhappatilviljunar og beri því að sýknastefnda. Varakröfu sína um skiptingu sakar segist stefnda byggja áþví að eigin sök stefnanda, sem stefnda kveðst rökstyðja með sömu sjónarmiðumog aðalkröfu sína, eigi að leiða til þess að stefnandi verði að bera tjón sittað stærstum hluta. Verður nú rakið það sem fram kom við skýrslugjöf ogvitnisburð fyrir dómi, eftir því sem ástæða þykir til. Stefnandi kvaðst hafa farið umrætt kvöld á Kaffi Akureyrien þangað hefði hún aldrei áður komið. Hún hefði farið á barinn og fengið sér campari og setzt í leðursóffa sem verið hefði á palli. Hún hefði farið um hliðtil að komast á pallinn. Þangað hefðu komið þrír menn sem hún ekki þekkti ogeftir nokkura stund hefði hún fengið nóg af þeimfélagsskap og ákveðið að yfirgefa staðinn. Hefði hún þá gengið beint ágrindverk, sem hún hefði ekki séð, og steypzt framaf. Er hún hefði fallið hefði hún haldið á myndavél og tösku. Grindverkið hefðivaldið fallinu, en stefnandi hefði ekki verið í ójafnvægi áður. Grindverkið semhún hefði gengið á, hefði verið hægra megin við útganginn af pallinum. Vitnið kvaðst fyrst hafa setztí miðjan sóffann en svo fært sig til er mennirnirhefðu komið, og þá setið nær neyðarútgangi. Á pallinum hefði verið stórt borðog hefði hún þurft að smokra sér fram hjá því, svo þröngt hefði þar verið. Húnhefði tekið eftir grindverkinu þegar hún hefði verið setztí sóffann. Einu sinni hefði barþjónn komið til þeirraá pallinn. Stefnandi kvaðst hafa komið ódrukkin á staðinn og ekkihafa orðið ölvuð þar. Hefði hún keypt sér tvö campari-glösen kvaðst telja að hún hefði ekki fulldrukkið úr hinu síðara. Þá hefði hún ekkiverið undir áhrifum annarra vímuefna. Hún kvaðst hins vegar hvorki muna eftirsér á sjúkrahúsi um kvöldið og ekki eftir skýrslugjöf hjá lögreglu, en húnhefði vankazt og líklega rotaztvið fallið. Hún kvaðst þó muna að hafa á sjúkrahúsinu gert athugasemdir viðhvernig saumað væri í vör hennar og að hún hefði ekki viljað vera ásjúkrahúsinu, vegna slæmrar reynslu sinnar af slíkum stöðum, en lögregluþjónninnMaría hefði boðizt til að fylgja sér heim og fylgjastmeð sér þar. Stefnandi kvaðst vísa því á bug sem segði í vottorði ValsMarteinssonar læknis, að hún hefði sagzt hafa drukkiðtvo til þrjá daga fyrir atvikið. Hefði hún ekki drukkið mánuðum saman fyriratvikið og kvaðst hún ekki kannast við að hafa talað við umræddan lækni. Hefðihún hins vegar verið ósátt við sjálfa sig fyrir að hafa fengið sér í glas ástaðnum um kvöldið, en áður hefði hún verið allsgáð í fimm mánuði. Stefnandi kvað bein hafa kurlaztog taugar farið í sundur, nef hefði skekkzt og væriþar enn kuldatilfinning. Liðbönd hefðu farið í sundur og þá kenndi hún enn tilí hönd eftir þetta. Stefnandi kvað dimmt hafa verið á staðnum þegar atvikiðhefði orðið. Sjón sín væri ekki óeðlileg. Ætti hún ekki vanda til slíkra óhappasem í þetta sinn. Birgir Torfason veitingamaður gaf skýrslu fyrir dómi semfyrirsvarsmaður stefnda. Kvaðst hann ekki vita nákvæmlega hversu hár pallurinnværi en grindverk væri í kring um hann með góðu og aðgengilegu hliði tilumferðar, á að gizka 60 til 70 cmbreitt. Á pallinum væri hornsóffi og borð og aðstæðurmjög góðar, enda hefði aldrei áður orðið þar slys. Þá hefði staðurinn fulltleyfi, sem síðast hefði verið endurnýjað sumarið áður, og aldrei verið sett útá pallinn. Ekki hefðu gestir heldur kvartað. Birgir sagði fyrri eigendur staðarins hafa notað pallinnundir hljómsveitir er leikið hefðu á staðnum og hefði þá efri slá verið ágrindverkinu. Því hefði hins vegar verið breytt áður en núverandi eigendur hefðutekið við staðnum, og þá farið í það horf er verið hefði er stefnandi hefði slasazt. Kvaðst Birgir ekki telja háskalegt að hafa grind í40 cm hæð inni á skemmtistað eins og þarna hefðiverið, en grindin hefði ekki verið á dansgólfi heldur á svæði þar sem gert væriráð fyrir fáum gestum, sex til sjö í sætum. Fyrr á þessu ári hefði pallurinnverið teppalagður og við það tækifæri hefði grindverkið verið fjarlægt „til aðkoma í veg fyrir svona slys“. María Jespersen lögregluþjónnkvað lögreglu hafa verið kallaða á vettvang og er hún hefði komið hefðistefnandi legið á gólfinu, blóðug í framan og vönkuð. Stefnandi hefði fallið afpalli í einu horni staðarins. Pallurinn hefði verið afgirtur með grindverki ogefri slá grindverksins hefði vantað. Áður hefði kaðall verið í stað efri sláren nú enginn slíkur verið. Stefnandi hefði sagt vitninu að hún hefði fallið umþetta grindverk, en auk þess hefði það verið greinilegt af því hvernig hún hefið legið. Vitnið kvaðst telja mjög ólíklegt að stefnandihefði dottið vegna ójafnvægis síns. Vitnið kvað lögreglu hafa rætt eitthvað við starfsfólk ástaðnum en lítið muna eftir því. Þó hefði verið farið fram á að þegar yrðugerðar úrbætur á aðstöðunni þar eð hún væri stórhættuleg, jafnt fyrir drukknasem allsgáða. Vitnið sagði að farið hefði verið með stefnanda ásjúkrahús, en þar hefði stefnandi ekki viljað vera og borið við slæmumminningum af sjúkrahúsi. Stefnandi hefði verið undir talsverðum áfengisáhrifumen skýr í svörum; mjög vönkuð en ekki ofurölvi. Vitnið kvaðst hafa komið heim til stefnanda áklukkustundarfresti um nóttina og hugað að henni. Um sexleytið hefði vitniðvakið stefnanda og upplýst hana um hvaða lögregluþjónn næstu vaktar tæki viðþví hlutverki. Vitnið Tara Björt Guðbjartsdóttir fyrrverandi starfsmaðurKaffis Akureyrar sagði stefnanda hafa verið komna á staðinn þegar vaktvitnisins hefði hafizt kl. 20:00. Sá starfsmaður, semvitnið hefði leyst af hólmi, hefði sagt vitninu að þrír gestir, og þar á meðalstefnandi, hefðu mjög drukkið áfengi og reykt vindlinga á staðnum og því beðiðvitnið um að vera frammi en ekki baka til. Vitnið hefði því staðið við barinnallan tímann, og meðal annars afgreitt stefnanda um drykki, sem vitnið myndi þóekki hverjir hefðu verið, en þó fleiri en tveir. Stefnandi hefði nokkurum sinnum kveikt sér í vindlingum þarna inni ogvitnið þá sagt henni að slíkt væri bannað. Stefnandi hefði jafnan drepið ívindlingunum en látið í ljós vilja til að fá að reykja þarna inni. Vitnið kvaðstefnanda hafa verið mjög ölvaða, en vitnið kvaðst vel geta metið slíkt. Vitnið kvaðst hafa staðið við barinn, nokkurametra frá stefnanda, er það hefði séð stefnanda standa upp og „hún einhvernveginn bara flýgur fram fyrir sig“, en kaðall, sem hefði átt að vera „á milli“,hefði ekki verið þar. Vitnið sagði hins vegar að stefnandi hefði allt að einudottið þó að kaðallinn hefði verið á sínum stað. Kvaðst vitnið telja aðstefnandi hefði ekki stigið fram fyrir sig, heldur verið að færa sig til hliðarþegar stefnandi hefði dottið vegna jafnvægisleysis. Stefnandi hefði skolliðbeint niður og lent á andlitinu og ekki borið hendur fyrir sig við fallið.Vitnið taldi að þrír eða fjórir gestir hefðu setið á pallinum er þetta gerðist. Þegar vitnið var nánar spurt um grindverkið á pallinumsagði það að stangir hefðu verið á pallinum og milli þeirra hefði átt að verakaðall. Enginn kaðall hefði hins vegar verið milli stanganna. Er vitnið varfyrst spurt taldi það enga lárétta slá hafa verið milli stanganna er stefnandiféll, en þegar vitninu var sýndar mynd af vettvangi, úr lögregluskýrslu erliggur fyrir í málinu, kvað vitnið myndina lýsa vettvanginum eins og hann hefðiverið er atvikið hefði orðið; vitniðhefði ekki munað eftir slánni. Niðurstaða Af gögnum málsins, fyrst og fremst lögregluskýrslu ogvottorði Vals Þ. Marteinssonar læknis, er ljóst að stefnandi varð fyrirlíkamstjóni inni á veitingahúsinu Kaffi Akureyri aðfaranótt 7. janúar 2008. Stefnandi heldur því fram, að hún hafi fallið umgrindverk er hafi verið á palli þeim er hún hafi setið á, sem gestur áveitingahúsinu. Þessu mótmælir stefnda sem ósönnuðu. Fyrir dómi ítrekaðistefnandi þessa fullyrðingu sína og hlaut nokkurastoð í vætti Maríu Jespersen lögregluþjóns sem kvaðstefnanda hafa tjáð sér þetta þegar eftir fallið en einnig hefði þetta veriðgreinilegt af því hvernig stefnandi hefði legið í gólfinu. Á hinn bóginn kemurvitnisburður Töru Bjartar Guðbjartsdóttur, sem var barþjónn á Kaffi Akureyri eratvikið varð. Kvaðst Tara Björt telja stefnanda ekki hafa fallið um grindverkheldur af eigin jafnvægisleysi. Að mati dómsins dregur það hins vegar úr vægiþess mats Töru Bjartar, að stefnandi hafi ekki hnotið um grindverksslána, aðfyrir dómi mundi Tara Björt ekki eftir slánni fyrr en henni var sýnd mynd afvettvangi. Í málinu liggja fyrir myndir af pallinum eins og hann munhafa verið á umræddum tíma. Má af þeim ráða að þröngt hefur verið á pallinumeftir að þar er kominn hornsóffi og borð við. Ljóst er að stefnandi var stödd á pallinum þegar hún féllog lenti á gólfinu fyrir neðan hann. Þar á milli er margnefnt grindverk, 40 cm hátt samkvæmt lögregluskýrslu sem hvorki hefur veriðhnekkt né mótmælt. Stefnandi hefur verið eindregin í þeim framburði sínum aðhún hafi fallið um grindverksslána og eins og áður segir þykir sá framburður fástoð í því sem María lögregluþjónn hefur eftir henni á slysstað, skömmu eftirfallið, en lögreglan kom að stefnanda þar sem hún lá enn á gólfinu. Að matidómsins er lárétt grindverksslá, í 40 cm hæð, almennttil þess fallin að skapa hættu ef hún er þar sem vænta má fólks á hreyfingu.Þegar á allt framanritað er litið er það niðurstaða dómsins að telja megisannað að stefnandi hafi, svo sem hún segir, fallið um grindverksslána er húnætlaði að yfirgefa pallinn þar sem hún hafði setið. Kaffi Akureyri, sem stefnda rekur, er veitingahús, opiðalmennum gestum, og er sala áfengis þáttur í starfsemi staðarins. Verður aðætlast til þess að útbúnaður á staðnum sé miðaður við að þar fari um ölvaðfólk, ekki sízt síðla kvölds í takmarkaðri birtu.Ekki verður þó á slíka staði lagt að hafa alla hluti í því horfi að gestum séútilokað að slasa sig á þeim, enda seint hægt að sjá við öllu því sem orðiðgetur til tjóns ef óheppnin er með. Umræddur pallur var búinn leðurhornsóffa og við hann stóð borð. Er augljóst að gertvar ráð fyrir að þar sætu gestir og nytu veitinga. Eins og áður segir, er þaðmat dómsins að lárétt grindverksslá, í 40 cm hæð, séalmennt til þess fallin að skapa hættu ef hún er þar sem vænta má fólks áhreyfingu. Telur dómurinn það hafa verið sérstaklega varasamt hér, í ljósi þessað á staðnum mátti vænta ölvaðs fólks sem ekki myndi sýna sömu varkárni og aðgæzlu og allsgátt. Fyrir liggurí málinu að lóðréttar stangir grindverksins eru hærri en 40 cm.Stefnda segir í greinargerð sinni að stöplarnir nái mest 68 cmhæð frá palli og hefur því ekki verið andmælt í málinu. Þá liggur fyrir að áðurhafði keðja verið milli stöplanna, fyrir ofan margnefnda járnslá, en hafðiverið fjarlægð á umræddum tíma. Stefnda segir í greinargerð sinni að keðjanhafi verið í 50-65 cm hæð frá pallgólfi.Fyrirsvarsmaður stefnda segir að keðjan hafi verið fjarlægð í tíð fyrri eigendaen í bréfi þáverandi lögmanns stefnda, til lögmanns stefnanda, dags. 16. maí2008, segir að keðjurnar hafi orðið til vandræða þegar eftir að núverandieigendur hafi tekið við staðnum. Allt að einu er ljóst að stefnda var ljóst aðkeðja hafði áður verið fyrir ofan slána. Að mati dómsins hefði keðja eða önnurslá, ofar þeirri sem var á umræddum tíma, horft til þess að draga úr líkum þessað gestir féllu um grindverkið, þó ráða megi af 202. gr. byggingarreglugerðarnr. 441/1998 að grindverkið hefði þurft að vera nokkuruhærra ef það hefði beinlínis átt að nýtast sem fallvörn. Umrætt grindverk hefur nú verið fjarlægt. Fyrir dómi sagðifyrirsvarsmaður stefnda að það hefði verið gert „til að koma í veg fyrir svonaslys“. Þykir dóminum óhjákvæmilegt að skýra þau orð svo, að stefnda hafi þátalið að slíkt grindverk gæti að minnsta kosti átt þátt í atvikum sem þessum. Stefnda hefur mótmælt því að ríkari kröfur um aðbúnaðskuli gerðar til vínveitingahúsa en annarra veitingahúsa. Að mati dómsins ereðlilegt og í samræmi við dómaframkvæmd að við mat á því, hvað teljisteðlilegur aðbúnaður, sé höfð hliðsjón af þeirri starfsemi sem fram fer á staðnum,en sala áfengis til gesta er þáttur í starfsemi veitingahúss stefnda. Að matidómsins má hér líta til dóma Hæstaréttar Íslands í málum númer 76/1966, sem uppvar kveðinn hinn 20. desember 1967, og 119/1988, sem upp var kveðinn hinn 17.október 1989. Stefnda hefur borið því við að eftirlitsaðilar hafi fariðum staðinn og engar athugasemdir gert, þrátt fyrir pallinn og keðjulausthandriðið. Hafi stefnda fengið leyfi til rekstrarins án nokkurra athugasemda aðþví leyti. Að mati dómsins leiðir athugasemdaleysi við leyfisveitingu eðaathugun eftirlitsaðila ekki sjálfkrafa til þess að veitingamenn geti sér aðáhættulausu notazt við allan þann útbúnað sem ekkihreyfir við eftirlitsmönnum. Þó hið opinbera hefji eftirlit á tilteknu sviðileiðir það ekki til þess að ábyrgð á öllum hugsanlegum misfellum þar, hafi þarmeð færzt frá þeim, sem þar starfa og stunda rekstur,og yfir til hins opinbera. Skylda umráðamanns veitingastaðar til þess að sjátil þess að gestir hans geti farið eðlilegra ferða sinna um staðinn sér aðstórslysalausu, helzt óbreytt þó úttektarmaðurstjórnvalds hafi ekki gert athugasemdir á staðnum. Er það mat dómsins, að meðþví að hafa á veitingastað sínum lárétta járnslá, svo lágt frá gólfi sem rakiðhefur verið, á þeim stað þar sem vænta mátti tilfæringa misölvaðra gesta, hafistefnda gerzt sekt um gáleysi sem hafi orðið til þessað stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni. Þykir stefnda hafa með þessu unniðsér til ábyrgðar á tjóni stefnanda og verður ekki falliztá aðalkröfu stefnda um sýknu. Víkur þá sögunni að varakröfu stefnda. Stefnandi hefur ímálinu gert lítið úr ölvun sinni umrætt kvöld. Kvaðst stefnandi fyrir dómi hafakomið allsgáð á veitingahúsið og drukkið þar úr rúmlega einu glasi af campari. Stefnda byggir hins vegar á því að stefnandi hafiverið verulega drukkin er atvikið varð. María Jespersenbar fyrir dómi að hún teldi stefnanda hafa verið talsvert ölvaða er hún hefðikomið að henni. Tara Björt Guðbjartsdóttir kvað stefnanda hafa verið mjögölvaða um kvöldið. Að mati dómsins eru þær báðar vanar að eiga við ölvað fólk,María sem lögregluþjónn og Tara Björt sem barþjónn. Þá segir í lögregluskýrslu Maríu Jespersenað kl. 02:10 um nóttina hafi verið hringt frá slysadeild til lögreglu og óskaðeftir því að stefnandi yrði sókt á deildina. Erþangað hafi verið komið hafi starfsmaður verið að „reyna að telja [stefnanda]hughvarf varðandi það að fara heim og kvaðst vilja að hún myndi eyða nóttinn[i] á Slysadeild svo hægt væri að fylgjast með líðanhennar þar sem mjög líklega væri hún brotin í andliti en erfitt væri að greinaþað með fullvissu vegna ölvunarástands hennar.“ Í vottorði Vals Þ. Marteinssonar læknis segir aðstefnandi hafi verið „undir áhrifum og talsverð áfengislykt frá vitum“. Þásegir í vottorðinu að stefnandi hafi sagzt hafa veriðvið drykkju í tvo til þrjá daga, en þeirri frásögn andmælti stefnandi eindregiðfyrir dómi. Læknirinn var ekki leiddur fyrir dóm til staðfestingar vottorðinuog verður ekki byggt á því hér að stefnandi hafi drukkið í tvo til þrjá dagafram að atvikinu. Allt að einu þykir dóminum óhætt að slá föstu, með vísan tilframanritaðs, einkum vitnisburðar þeirra Maríu og Töru Bjartar og vottorðsVals, að stefnandi hafi verið talsvert ölvuð er hún slasaðist. Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa tekið eftir margnefndugrindverki er hún hefði gengið upp á pallinn. Hefur henni þannig verið ljóst,fyrr um kvöldið, að grindverk væri við brún pallsins. Dómurinn álítur að almennt megi ætla að ölvaður maðurgangi ekki fram af sömu varkárni og allsgáður. Hér vill svo til að stefnandislasast eftir að hafa gengið á slá sem hún hafði fyrr um kvöldið vitað af.Telja má afar sennilegt að ölvun stefnanda hafi átt ríkan þátt í því að svotókst til. Þegar horft er á þetta tvennt, ölvun stefnanda og þá staðreynd, aðstefnandi hafði fyrr um kvöldið gert sér grein fyrir því að grindverk væri þarsem það var, þykir dóminum sem stefnandi verði að bera tjón sitt að tveimurþriðju hlutum sjálf en þriðjung verði stefnda að bera. Ekki þykir hins vegarskipta sérstaklega máli að stefnandi hafi ekki borið hönd fyrir sig við fallið,en ekki hefur verið sýnt fram á að tjón stefnanda hefði þannig orðið minna. Í dómkröfum sínum krefst stefnandi þess að viðurkenndverði skaðabótaskylda stefnda á líkamstjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir hinn6. janúar 2008. Samkvæmt lögregluskýrslu, sem ekki hefur verið sérstaklegaandmælt, barst tilkynning um atvikið til lögreglu kl. 00:46 hinn 7. janúar.Verður að álíta að stefnandi hafi í raun orðið fyrir tjóninu hinn 7. janúar, enþetta þykir engu breyta um niðurstöðu málsins, sem verður eins og í dómsorðigreinir, en þessu hefur ekki verið hreyft af hálfu stefnda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli aðila. Dóms- og kirkjumálaráðherra veitti stefnanda gjafsóknhinn 31. október 2008. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist því úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 622.500 krónur og hefur þáverið litið til reglna um virðisaukaskatt. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr.laga nr. 19/1991. Mál þetta fluttu héraðsdómslögmennirnir Auður BjörgJónsdóttir fyrir stefnanda og Ásgeir Helgi Jóhannsson fyrir stefnda. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Viðurkennt er að stefnda, GSB veitingar ehf., beriskaðabótaábyrgð á þriðjungi þess tjóns sem stefnandi, Svanhvít Albertsdóttir,varð fyrir á veitingastað stefnda, Kaffi Akureyri, 7. janúar 2008. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Úr ríkissjóði greiðist allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda, þar á meðal þóknun lögmanns hennar, 622.500 krónur
Mál nr. 557/2007
Ölvunarakstur Rannsókn Útivist Sératkvæði
Ó var ákærður fyrir ölvunarakstur en mætti ekki til þingfestingar málsins í héraði. Farið var með málið í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 og það dómtekið. Ó var síðan sakfelldur og dæmdur til greiðslu sektar og ökuleyfissviptingar í eitt ár. Ákæruvaldið áfrýjaði málinu og krafðist lengingar á sviptingu ökuleyfisins. Ó krafðist staðfestingar héraðsdóms og reisti málsvörn sína á því að ekki hefði verið rétt að leggja dóm á málið á grundvelli 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991, þar sem rannsókn málsins hefði verið ábótavant, en ekki hefði verið tekin af honum lögregluskýrsla þar sem veittar höfðu verið upplýsingar um kæruefnið, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að sakarefni málsins hefði verið einfalt og ekki talið að vanhöld hefðu verið á rannsókn lögreglu þannig að það gæti varðað frávísun þess. Skilyrði 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 120. gr. sömu laga, voru talin vera fyrir hendi og því heimilt leggja dóm á málið án þess að Ó sækti þing. Ökuleyfissvipting Ó var lengd í tvö ár í samræmi við lögbundin lágmarksviðurlög samkvæmt 5. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þegar vínandamagn í blóði ökumanns er yfir 2‰.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Krafa ákærða er byggð á því að ekki hafi verið tekin af honum lögregluskýrsla fyrir útgáfu ákæru þar sem honum hafi verið veittar upplýsingar um kæruefni, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hafi hann því átt erfitt með að átta sig á ákæru málsins og þýðingu þess að sagt var að alkóhól í blóði hans hafi mælst 2,22‰. Hefði það verið útskýrt fyrir honum hefði hann óskað eftir nýrri alkóhólrannsókn á blóðsýninu en hann telur að fyrri rannsókn fái ekki staðist. Þegar litið sé til þess hvernig lögregla hagaði rannsókn málsins hafi verið óeðlilegt að leggja á málið dóm með vísan til 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt lögregluskýrslu 5. mars 2007 var ákærði stöðvaður á Akureyri aðfararnótt 3. mars 2007 við akstur á bifreiðinni RU 263. Í skýrslunni kemur fram að ákærði, sem var ökumaður bifreiðarinnar, hafi verið mjög reikull í spori og undir greinilegum ölvunaráhrifum þegar hann steig út úr henni. Ákærði var þá látinn gefa öndunarpróf í S-D2 mæli sem sýndi 2.10‰. Hann var síðan handtekinn og honum gerð grein fyrir réttarstöðu sinni. Í skýrslunni kemur fram að alls óvíst sé hvort ákærði hafi skilið leiðbeiningar um réttarstöðu sína sökum ölvunar. Þá er einnig skráð í skýrsluna að tilgangslaust virtist að kynna ákærða upplýsingablað um réttarstöðu handtekinna manna. Var honum að endingu gerð grein fyrir réttarstöðu sinni munnlega. Læknir tók blóðsýni úr ákærða klukkan 05:35 og mældist alkóhól í blóði hans 2,22‰. Tilraun varð gerð til að taka lögregluskýrslu af ákærða klukkan 05.43. Í lok skýrslunnar var skráð: „Ökumaður var áberandi ölvaður og var búinn að gleyma því er sagt var við hann nokkrum mínútum áður.“ Að skýrslutöku lokinni var honum sleppt. Hann var ekki boðaður síðar til skýrslugjafar um málið hjá lögreglu. Samkvæmt 112. gr. laga nr. 19/1991 mat lögreglustjórinn á Akureyri það svo, þegar hann gaf út ákæru í málinu 23. mars 2007, að rannsókn þess hjá lögreglu væri lokið og hún nægði til að taka ákvörðun um saksókn. Sakarefni málsins er einfalt og verða ekki talin þau vanhöld á rannsókn lögreglu að varðað geti frávísun þess, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 213/1998 frá 4. júní 1998 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár, bls. 2286. Ákærða var í samræmi við 120. gr. laga nr. 19/1991 birt fyrirkall 5. maí 2007 þar sem greinir stað og stund þingfestingar ásamt áskorun til hans um að sækja þing. Þar er þess einnig skilmerkilega getið að fjarvist ákærða kunni að verða metin til jafns við það að hann viðurkenni brotið og að dómur kynni að ganga um málið þótt hann myndi ekki sækja þing, auk þess að heimildir til áfrýjunar slíks dóms væru takmarkaðar, sbr. 150. gr. laga nr. 19/1991. Í greinargerð ákærða kemur fram að hann hafi, þegar honum var birt fyrirkall, ákveðið að mæta ekki enda hafi hann kannast við að hafa ekið undir áhrifum áfengis eins og lýst hafi verið í ákæru. Þar sem ákærða hafði verið löglega birt fyrirkall og veittar leiðbeiningar um réttaráhrif þess sækti hann ekki þing og ætluð brot hans vörðuðu ekki þyngri viðurlögum en sekt og sviptingu réttinda voru öll skilyrði a. liðar 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 uppfyllt til þess að leggja dóm á málið svo sem héraðsdómari gerði. Eins og málið var vaxið og í ljósi þeirra laga sem á reyndi valt niðurstaða þess um sakfellingu og refsiákvörðun á alkóhólmagni í blóði ákærða er hann var tekinn ölvaður við akstur. Það var á áhættu ákærða að ákveða að sækja ekki þing, en hefði hann gert það hefði honum gefist kostur á krefjast nýrrar alkóhólrannsóknar á því blóðsýni sem úr honum var dregið 3. mars 2007, færa fram varnir og gæta hagsmuna sinna. Ákvæði héraðsdóms um sektarrefsingu ákærða er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti og stendur það því óraskað. Ákærði verður sviptur ökurétti í tvö ár frá birtingu héraðsdóms samkvæmt þeim lögbundnu lágmarksviðurlögum sem lögð eru við því þegar vínandamagn í blóði stjórnanda ökutækis reynist yfir 2‰, sbr. 5. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Með þessari dómsniðurstöðu er leiðrétt viðurlagaákvörðun hins áfrýjaða dóms í samræmi við 5. mgr. 102. gr. umferðarlaga og er því rétt að áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um sektarrefsingu ákærða, Óskars Valgarðssonar, skal vera óraskað. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá birtingu héraðsdóms 29. maí 2007. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Svo sem fram kemur í atkvæði meiri hluta dómara má ráða af skýrslu lögreglu er ákærði var handtekinn að hann hafi vegna ölvunar hvorki skilið hvert var tilefni handtökunnar né hver réttarstaða hans var. Í framburðarskýrslu sem af honum var tekin um klukkustund eftir handtöku var skráð: „Ökumaður var áberandi ölvaður og var búinn að gleyma því er sagt var við hann nokkrum mínútum áður.“ Hann var ekki boðaður til skýrslutöku á ný. Samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er skylt að gefa sakborningi upplýsingar um kæruefni áður en hann er yfirheyrður út af því eða við handtöku ef til hennar kemur. Fyrir liggur að þetta var reynt þegar ákærði var handtekinn en upplýsingarnar náðu ekki til vitundar ákærða vegna ölvunar hans. Samkvæmt lögum nr. 19/1991 er ekki skylt að taka skýrslu af sökuðum manni áður en ákvörðun er tekin um saksókn gegn honum. Er þannig ekkert því til fyrirstöðu að maður sé sóttur til sakar, þó að engin slík skýrsla hafi verið tekin, ef ákærandi telur rannsókn fullnægjandi til að ákveða megi saksókn, sbr. 67. gr. og 112. gr. laganna. Hér er til úrlausnar hvort unnt sé að beita heimild 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 til að dæma mál að ákærða fjarstöddum, þegar engin skýrsla hefur verið tekin af honum um þá háttsemi sem honum er gefin að sök. Það er meginregla laga nr. 19/1991 að ákærður maður skuli koma fyrir dóm, áður en dómur verði á mál lagður, sbr. 1. mgr. 123. gr. laganna. Þá er kveðið svo á í 1. mgr. 48. gr. að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Frá reglu 1. mgr. 123. gr. er vikið í 1. mgr. 126. gr. þegar tilgreind skilyrði eru uppfyllt. Að mínum dómi verður að túlka þessa undantekningarreglu þröngt á þann veg að það sé skilyrði fyrir beitingu hennar, að tekin hafi verið að minnsta kosti lögregluskýrsla af ákærða, þar sem leitað er afstöðu hans til sakargifta, hvort sem hann hefur kosið að veita efnisleg svör eða ekki. Að öðrum kosti yrði ákærði dæmdur án þess að ætlað brot hafi nokkurn tíma verið borið undir hann með formlegum hætti hjá lögreglu eða fyrir dómi. Skýrsla sú sem tekin var af ákærða stuttu eftir handtöku og getið er að framan, telst ekki að mínum dómi uppfylla þá kröfu að geta talist framburðarskýrsla hans, þar sem ljóst er af því sem skráð var að ákærði skildi ekki það sem undir hann var borið. Samkvæmt framansögðu tel ég að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. maí 2007. Mál þetta, sem dómtekið var þann 7. maí 2007 sl., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru lögreglustjórans á Akureyri, útgefinni þann 23. mars sl., á hendur Óskari Valgarðssyni, [kt.], Einholti 12a, Akureyri; ,,fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 3. mars 2007, ekið bifreiðinni RU-263 undir áhrifum áfengis (2,22‰) norður Laufásgötu á Akureyri, uns lögreglan stöðvaði akstur hans. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr., 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. lög nr. 48, 1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. og 26. gr. laga nr. 44, 1993, sbr. lög nr. 84, 2004.“ Fyrirkall í málinu var gefið út 28. mars. sl., og birt ákærða 5. maí sl. Við þingfestingu málsins þann 7. maí sl. sótti ákærði ekki þing og var málið dómtekið að kröfu sækjanda með vísan til 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þykir mega jafna útivist ákærða til játningar hans, sbr. téða lagagrein, enda fer sú niðurstaða eigi í bága við gögn málsins. Telst sök ákærða því nægjanlega sönnuð og varðar brot hans við tilgreind lagaákvæði í ákæruskjali. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði ekki áður sætt refsingu. Þykir refsing ákærða hæfilega áveðin kr. 130.000- í sekt í ríkissjóð og komi 10 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa. Með vísan til 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga ber að svipta ákærða ökurétti í 1 ár frá birtingu dómsins. Samkvæmt yfirliti ákæruvaldsins nemur kostnaður af rekstri málsins kr. 28.287-, sem er kostnaður af töku blóðsýnis og rannsóknar þess. Ber að dæma ákærða til greiðslu þeirrar fjárhæðar í sakarkostnað. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði Óskar Valgarðsson greiði kr. 130.000- í sekt til ríkissjóðs og komi 10 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa. Ákærði er sviptur ökurétti í eitt ár frá birtingu dómsins. Ákærði greiði kr. 28.287- í sakarkostnað.
Mál nr. 274/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 12. júní 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verið felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ákærði hlaut skilorðsbundinn dóm 5. desember 2006 vegna sambærilegra brota og hann er nú kærður fyrir. Hann er undir rökstuddum grun um að hafa fyrir þann dóm og skömmu eftir hann gerst sekur um auðgunarbrot og svo aftur í þessum mánuði um tvö þjófnaðarbrot. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrði c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Ekki eru efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Í greinargerð kemur fram að hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu séu til meðferðar nokkur mál sem varða meint brot kærða í Reykjavík: M. 010-2006-49567. Þann 3. október 2006 hafi verið tilkynnt um þjófnað í versluninni Hagkaup í Kringlunni. Kærði hafði tekið vörur að verðmæti kr. 386. Kærði viðurkenndi brotið á vettvangi. M. 010-2006-54402. Þann 26. október 2006 var lögregla kvödd að versluninni Pétursbúð við Ránargötu 15 vegna tilraunar til ráns. Þangað hafði komið inn maður með nælonsokk yfir höfði og skipað afgreiðslukonu að setja peninga úr sjóðsvél í poka. Afgreiðslukonan neitaði því og kvaðst hafa þekkt kærða í sjón í gegnum sokkinn. Kærði hljóp af vettvangi eftir að honum var ljóst að afgreiðslukonan hafði ræst viðvörunarkerfi. Afgreiðslukonan þekkti kærða við myndsakbendingu daginn eftir. Kærði var handtekinn sama kvöld og yfirheyrður daginn eftir þar sem hann neitaði sök. Kærði kvaðst ekki hafa verið að verki og kvaðst hafa verið staddur í Keiluhöllinni í Öskjuhlíð. Fyrir liggja símagögn þar sem fram kemur að kærði var ekki staddur í Öskjuhlíðinni á þeim tíma sem hið meinta brot var framið. M. 007-2007-00754. Aðfaranótt 4. janúar sl. barst lögreglu tilkynning um að maður hefði verið að reyna að brjóta upp hraðbanka við Laugaveg 116 og maðurinn væri þar nálægur. Lögreglumenn fóru að manninum, sem reyndist vera kærði, en hann var þá með gúmmíhanska á höndunum og hélt á kúbeini. Kærði var ósamvinnuþýður við lögreglumenn og greindi frá því að hann hefði ætlað að nota kúbeinið til að opna blaðabunka. Við athugun á vettvangi mátti sjá ummerki um að reynt hefði verið að opna hraðbankann með áhaldi. Sjáanlegar skemmdar voru á hraðbankanum og búið var að líma bréfmiða fyrir sjónsvið eftirlitsbúnaðar hjá tækinu. Kærði var yfirheyrður morgunin eftir en hann gaf ósennilegar skýringar á ferðum sínum eða meintu athæfi við hraðbankann. Munnvatn fannst á framangreindum pappírsmiða sem lögregla lagði hald á. Kærði neitaði lögreglu um heimild til taka munnvatnssýni eða að ljósmyndir yrðu teknar af honum og fékkst slík heimild með dómsúrskurði. Fyrir liggur niðurstaða DNA greiningar sem staðfestir að munnvatn úr minnismiðanum var úr kærða. M. 007-2007-06002. Að morgni 28. janúar sl. var tilkynnt um yfirstandandi innbrot í tannlæknastofu að Hátúni 8. Brotin hafði verið rúða í húsnæðinu, farið þar inn og rótað í hirslum og stolið tveimur stafrænum myndavélum og 10-15 þúsund í peningum. Blóð fannst á vettvangi og skófar. Lögreglumenn urðu varir við kærða á gangi í nágrenninu skömmu síðar. Við leit á kærða fundust merkispjöld frá tannlæknastofunni. Kærði var blóðugur þegar lögreglumenn töluðu við hann. Við yfirheyrslu 2. febrúar sl. neitaði kærði að tjá sig um sakarefnið. Fyrir liggur niðurstaða DNA greiningar þess efnis að blóð úr kærða fannst á vettvangi. M. 007-2007-06026 Að morgni 28. janúar sl. var tilkynnt um yfirstandandi innbrot á verkstæði Samraf að Hátúni 6b. Brotin hafði verið rúða í húsnæðinu og rótað til í hirslum. Stolið hafði verið skiptimynnt að fjárhæð kr. 3.000 og síma. Blóð og skófar fannst á vettvangi. Skófarið var sams konar og í innbroti í húsnæðina við hliðina, sbr. mál nr. 007-2007-06002. Við yfirheyrslu 2. febrúar sl. neitaði kærði að tjá sig um málið. Fyrir liggur niðurstaða DNA greiningar þess efnis að blóð úr kærða fannst á vettvangi. M. 007-2007-06405 Aðfaranótt 30. janúar sl. var tilkynnt um yfirstandandi innbrot í Hátún 6b og gerandi væri á staðnum. Þegar lögreglumenn komu á vettvang sáu þeir til manns á hlaupum frá staðnum. Hljóp maðurinn í átt að Laugavegi. Talið var líklegt að maðurinn væri kærði en vitað var um heimili hans að Skúlagötu 56. Fóru lögreglumenn þangað og urðu varir við taupoka sem var útataður í blóði. Fyrir utan útihurð á heimili kærða var skópar sem vitað var til að hafði ekki verið þar skömmu áður. Kærði var handtekinn skömmu síðar í bakgarði við húsið. Við yfirheyrslu síðar sama dag neitaði kærði að tjá sig um málið en sagðist hafa verið heima hjá sér um nóttina. M. 007-2007-33943 Aðfaranótt laugardagsins 12. þ.m. var tilkynnt um innbrot í hjálpartækjaverslunina Adam & Evu við Hverfisgötu 82. Rúða hafði verið brotin í versluninni. Lagt var hald á upptöku úr eftirlitsmyndavélakerfi sem sýnir mann fara inn í verslunina og taka muni sem lágu ofan á borði verslunarinnar. Lögreglumenn hafa borið kennsl á kærða á upptökunni, sbr. upplýsingaskýrsla Alberts Arnar Sigurðssonar rannsóknarlögreglumanns dags. í dag. Kærði var yfirheyrður í gær vegna málsins. Kærði neitaði að tjá sig um málið en viðurkenndi að hann væri maðurinn á upptökunni. M. 007-2007-34156 Aðfaranótt sunnudagsins 13. þ.m. var tilkynnt um innbrot í sömu hjálpartækjaverslun (sjá mál nr. 007-2007-33943). Krossviðsplata, sem notuð hafði verið til að byrgja eftir rúðubrotið frá því nóttina áður, hafði verið rifin úr. Lagt var hald á upptöku úr eftirlitsmyndavélakerfi sem sýnir mann fara inn í verslunina og taka þaðan tiltekna muni. Við skoðun á upptökunni sést að kærði er maðurinn í versluninni. Við yfirheyrslu í gær neitaði kærði að tjá sig um málið en viðurkenndi að vera maðurinn sem sést á upptökunni. Kærði hafi verið handtekinn kl. 13:40 í gær eftir að starfsfólk fyrrnefndrar hjálpartækjaverslunar hafði óskað eftir lögregluaðstoð. Kærði hafði komið inn í verslunina á opnunartíma en starfsfólk þekkti hann af upptökunni. Kærði hafi verið sakfelldur fyrir auðgunarbrot og fíkniefnabrot, sbr. dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sl. í máli nr. S-1624/2006, þar sem ákvörðun refsingar var frestað skilorðsbundið í 2 ár. Með vísan til brotaferils kærða síðustu mánuði, sem virðist vera að færast í aukana þessa dagana, er það mat lögreglu að kærði muni halda áfram afbrotum gangi hann laus og því nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi á meðan rannsókn er ólokið og þar til ákvörðun um saksókn liggur fyrir og mál er til meðferðar fyrir héraðsdómi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um aðild að 8 málum sem hafa verið til rannsóknar af hálfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Flest þessara brota tengjast þjófnuðum, en eitt þeirra er vegna tilraunar til ráns. Fyrir liggur að kærði, þó ungur sé, hefur samkvæmt sakarvottorði í þrígang gengist undir sáttir vegna brota á lögum um ávana og fíkniefni. Þá var hann 5. desember sl. dæmdur vegna brota á 244. gr. laga 19/1940 og vegna brota á lögum um ávana og fíkniefni. Af þessu öllu er ljóst að varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa margítrekað brotist inn í verslanir og fyrirtæki. Svo sem rannsóknargögn málsins og sakarferill kærða veita óræka vísbendingu um þykir hætta á að kærði muni halda áfram brotastarfsemi, sé hann frjáls ferða sinna. Ákæruvald hefur lýst yfir að rannsókn þeirra mála sem nú eru til meðferðar verði lokið á næstunni og séu allar líkur á að ákæra verði gefin út fyrir 12. júní nk. Með vísan til þessa verður fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð:
Mál nr. 106/2001
Fasteignakaup Vanefnd Riftun
V gerði kauptilboð í fasteign JR og JÞ 25. október 1999 og var tilboðið samþykkt degi síðar. Þrátt fyrir að samningur teldist þannig kominn á milli aðila, átti enn eftir að kveða endanlega á um ýmsa skilmála kaupanna með skriflegum kaupsamningi. Til þess kom þó aldrei og 1. febrúar 2000 var af hálfu JR og JÞ lýst yfir riftun kaupanna, vegna vanefnda V. V mótmælti riftun með bréfi til þeirra 2. febrúar 2000 og mun 28. sama mánaðar hafa fengið kauptilboði sínu þinglýst á fasteignina. Krafðist V þess fyrir dómi að viðurkennt yrði að gildur og skuldbindandi kaupsamningur hefði komist á milli aðila. Að öllum atvikum málsins virtum var álitið, að JÞ og JT hefðu mátt telja svo fyrirséð 1. febrúar 2000 að V tækist ekki að efna skyldur sínar samkvæmt samningi þeirra, að þeim hefði verið heimilt að rifta kaupunum. Samkvæmt þessu voru JÞ og JT sýknuð af kröfu V, en jafnframt fallist á kröfu þeirra í gagnsök um að V bæri að fá afmáð úr fasteignabók fyrrgreinda færslu um samþykki JÞ og JT á kauptilboði V.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2001. Hann krefst þess að viðurkennt verði að tilboð sitt 25. október 1999 í fasteignina Hrefnugötu 9 í Reykjavík, sem samþykkt var af stefndu 26. sama mánaðar, sé gildur og skuldbindandi kaupsamningur á milli þeirra. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur, en þó þannig að kveðið verði á um að áfrýjanda sé skylt að fá afmáð úr fasteignabók sýslumannsins í Reykjavík framangreint kauptilboð, sem hann fékk þinglýst 28. febrúar 2000 á fasteignina að Hrefnugötu 9. Þá krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti hafa aðilarnir lýst sig sammála um að orðalagi dómkrafna fyrir héraðsdómi verði breytt í það horf, sem að framan greinir. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi gerði áfrýjandi kauptilboð 25. október 1999 í fasteign stefndu að Hrefnugötu 9 í Reykjavík. Þar bauðst áfrýjandi til að greiða fyrir eignina samtals 21.500.000 krónur. Af þeirri fjárhæð skyldu 6.000.000 krónur teljast greiddar með íbúð að Nönnugötu 8 í Reykjavík, áfrýjandi átti að greiða með peningum 7.637.000 krónur við undirritun kaupsamnings og síðan 1.550.000 krónur í þremur áföngum á tímabilinu frá 15. apríl til 15. október 2000. Afganginn, 6.313.000 krónur, átti hann að greiða með fasteignaveðbréfi, sem yrði gefið út við undirritun kaupsamnings. Í tilboðinu var gerður fyrirvari um að brunabótamat hússins að Hrefnugötu 9 yrði hækkað í sömu fjárhæð og áfrýjandi bauð í fasteignina. Skyldi eignin afhent „samkvæmt nánara samkomulagi t.d. 1.3.2000, en kjallari afhendist þó fyrr ef hægt er“, eins og sagði í tilboðinu. Stefndu samþykktu það 26. október 1999. Með bréfi til áfrýjanda 1. febrúar 2000 lýstu stefndu yfir riftun framangreindra kaupa, þar sem hann hefði vanefnt tilboð sitt í eignina og ekkert greitt samkvæmt því, þótt liðnir væru rúmir þrír mánuðir frá samþykki þess. Í bréfinu var rakið nánar í einstökum atriðum í hverju stefndu töldu þessar vanefndir fólgnar. Áfrýjandi mótmælti riftun með bréfi til stefndu 4. febrúar 2000 og skoraði þar á þau að gera þegar í stað skriflegan kaupsamning við sig. Gengu í framhaldi af þessu bréf á milli lögmanna aðilanna, en áfrýjandi mun 28. sama mánaðar hafa fengið kauptilboði sínu þinglýst á fasteignina. II. Með því að stefndu samþykktu fyrrnefnt tilboð áfrýjanda komst á samningur milli þeirra um kaup hans á fasteigninni að Hrefnugötu 9. Átti þá enn eftir að kveða endanlega á um ýmsa skilmála kaupanna, en það skyldi gert með skriflegum kaupsamningi. Við undirritun þess samnings bar áfrýjanda eins og áður sagði að inna af hendi með peningum 7.637.000 krónur og afhenda fasteignaveðbréf að fjárhæð 6.313.000 krónur, auk þess að flytja í hendur stefndu eignarrétt að nánar tiltekinni íbúð að Nönnugötu 8. Í kauptilboðinu var hvorki mælt fyrir um hvenær skriflegur kaupsamningur yrði gerður né hvort það skyldi gert innan ákveðins tíma. Óumdeilt er að aðilarnir ræddu þetta heldur ekki sín á milli. Stefndu hafa ekki sannað að föst venja gildi í fasteignakaupum um lengd frests, sem kaupandi geti fengið til að undirbúa efndir skyldu til að greiða hluta kaupverðs með fasteignaveðbréfi eða afla á annan hátt fjár til greiðslu við undirritun kaupsamnings, en fyrir tilvist og efni slíkrar venju bera þau sönnunarbyrði, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að þessu gættu gátu stefndu ekki knúið áfrýjanda til efnda nema samkvæmt þeirri meginreglu, sem fram kom í 14. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Í samþykktu kauptilboði áfrýjanda var ekki mælt afdráttarlaust fyrir um hvenær stefndu bæri að afhenda honum fasteignina að Hrefnugötu 9. Af þeim ummælum í tilboðinu, sem lutu að þessu og áður eru greind, er þó ljóst að við samþykki þess stefndu aðilarnir að því að þetta yrði gert 1. mars 2000 og hugsanlega að einhverju leyti fyrr. Þegar stefndu lýstu yfir riftun kaupanna 1. febrúar 2000 voru liðnir rúmir þrír mánuðir frá því að þau samþykktu tilboð áfrýjanda, en í mesta lagi var þá mánuður þar til þeim bar að afhenda honum eignina ef ekki yrði síðar samið á annan veg. Á því stigi var þegar orðið brýnt að áfrýjandi gerði nauðsynlegar ráðstafanir, sem greiðsla kaupverðsins var komin undir, sbr. meginreglu 1. mgr. 28. gr. þágildandi laga nr. 39/1922. Þegar þar var komið sögu hafði áfrýjandi að vísu aflað sér 27. janúar 2000 greiðslumats samvæmt 18. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðislán til að geta leitað fyrirgreiðslu Íbúðalánasjóðs í tengslum við notkun fasteignaveðbréfs í viðskiptum við stefndu. Eins og nánar greinir í héraðsdómi var það mat þó ekki miðað við þau greiðslukjör, sem aðilarnir höfðu samið um, heldur önnur og ólíkt hagfelldari áfrýjanda, sem stefndu höfðu ekki samþykkt fyrir sitt leyti. Viðskiptabankinn, sem áfrýjandi leitaði eftir greiðslumati frá, mun áður hafa hafnað að hann hefði getu til að standa við þau greiðslukjör, sem hann bauð stefndu 25. október 1999 og þau samþykktu næsta dag. Áður en stefndu riftu kaupunum hafði áfrýjandi jafnframt greint frá því að hann hygðist afla sér láns til að standa straum af greiðslunni, sem honum bar að inna af hendi við undirritun kaupsamningsins, að fjárhæð 7.637.000 krónur. Um væntanlegan lánveitanda mun áfrýjandi fyrst í stað hafa bent á Landsbanka Íslands hf., því næst Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis og loks Búnaðarbanka Íslands hf. Í lok janúar 2000 lá samkvæmt gögnum málsins fyrir að áfrýjandi fengi ekki lán í þessu skyni hjá öðrum hvorum þeirra fyrstnefndu. Hann varð ekki við tilmælum starfsmanns fasteignasölunnar, sem hafði milligöngu um viðskipti aðilanna, um að leggja á því stigi fram staðfestingu síðastnefnda bankans um að áfrýjandi mætti vænta þaðan fyrirgreiðslunnar, sem kaupin voru háð. Að öllu þessu virtu máttu stefndu telja svo fyrirséð 1. febrúar 2000 að áfrýjanda tækist ekki að efna skyldur sínar samkvæmt samningi þeirra að stefndu var heimilt að rifta kaupunum. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um aðalsök í héraði því staðfest. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu verður að fallast á kröfu stefndu um að áfrýjanda beri að fá afmáð úr fasteignabók sýslumannsins í Reykjavík færslu um samþykki kauptilboðs síns, sem hann fékk þinglýst 28. febrúar 2000. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, Jóns Reykdals og Jóhönnu Þórðardóttur, af kröfu áfrýjanda, Valdimars Jónssonar. Áfrýjanda ber að fá afmáð úr fasteignabók við embætti sýslumannsins í Reykjavík færslu um samþykki stefndu á kauptilboði áfrýjanda frá 25. október 1999 í fasteignina að Hrefnugötu 9 í Reykjavík, sem þinglýst var 28. febrúar 2000. Áfrýjandi greiði stefndu samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 18. desember s.l., er höfðað með stefnu birtri 11. maí 2000. Stefnandi í aðalsök og stefndi í gagnsök er Valdimar Jónsson, kt. 260665-2949, Nönnugötu 8, Reykjavík. Stefndu í aðalsök og stefnendur í gagnsök eru Jón Reykdal, kt. 140145-3869 og Jóhanna Þórðardóttir, kt. 241046-3389, bæði til heimilis að Hrefnugötu 9, Reykjavík. Upphafleg aðalkrafa stefndu í aðalsök var að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 16. nóvember 2000, var dómkröfu stefnanda um að kaupsamningi dags. 14.04.2000 sem þinglýstur var á fasteignina Hrefnugötu 9, Reykjavík, þann 17.04.2000 verði afmáður úr þinglýsingarbókum embættis sýslumannsins í Reykjavík, vísað frá dómi. Frávísun annarra dómkrafna var hafnað. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök eru því þær, að viðurkenndur verði réttur hans sem kaupsamningshafa að fasteigninni Hrefnugötu 9, Reykjavík, samkvæmt kauptilboði dags. 26.10.1999 og að kauptilboðið verði staðfest. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefndu í aðalsök eru að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Þá gera stefndu kröfu um að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að mati réttarins auk virðisaukaskatts. Með gagnstefnu birtri 13. júní 2000 höfðuðu stefndu í aðalsök gagnsök á hendur stefnanda í aðalsök og gera þær kröfur að kauptilboð gagnstefnda, dagsett 25. október 1999, í eignina Hrefnugötu 9 í Reykjavík, sem þinglýst var á eignina þann 28. febrúar 2000 skuli afmáð af þinglýsingarvottorði eignarinnar í þinglýsingarbókum embættis sýslumannsins í Reykjavík. Þá er þess krafist að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnendum málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur gagnstefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum gagnstefnenda og að gagnstefnendur verði dæmd til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir eru þeir að hinn 25.10.1999 gerði stefnandi, Valdimar Jónsson, fyrir milligöngu fasteignasölunnar Eignamiðlunar kauptilboð í fasteign stefndu, Jóns Reykdals og Jóhönnu Þórðardóttur, Hrefnugötu 9, Reykjavík. Kaupverðið kr. 21.500.000 ætlaði stefnandi að greiða þannig: 1. Með íbúð sinni að Nönnugötu 8, 3. hæð og ris, Reykjavík. Ásett verð er kr. 11.500.000, en áhvílandi kr. 5.500.000. 2. Við undirritun kaupsamnings með peningum kr. 7.637.000 3. Hinn 15.04.2000 með peningum kr. 515.000 4. Hinn 15.07.2000 með peningum kr. 515.000 5. Hinn 15.10.2000 með peningum kr. 520.000 Auk þess skyldi stefnandi greiða kr. 6.313 með útgáfu fasteignaveðbréfs. Afhending eignarinnar átti að fara fram samkvæmt nánara samkomulagi t.d. 01.03.2000, en afhending kjallara fyrr ef hægt væri. Fyrirvari var gerður um að brunabótamat eignarinnar hækkaði í a.m.k. kr. 21.500.000. Samkvæmt tilboðinu áttu stefndu að aflýsa öllum áhvílandi veðskuldum. Stefndu samþykktu tilboð stefnanda 26. október 1999. Stefnandi kveðst skömmu eftir samþykki tilboðsins hafa látið fasteignasöluna vita að hann þyrfti að fara erlendis í tvær vikur. Strax og hann hafi komið til baka hafi hann farið í að afla greiðslumats og útvega lán vegna kaupanna. Stefndu kveða að við samþykki kauptilboðsins hafi verið um það talað að gengið yrði frá kaupsamningi eftir hálfan mánuð til fjórar vikur. Það hafi passað þeim en þau hafi verið búin að kaupa aðra eign fyrir milligöngu fasteignasölunnar og átt að inna af hendi greiðslu 15. nóvember 1999. Þau hafi því strax um miðjan nóvember farið að spyrjast fyrir um hvað kaupsamningi liði. Stefnandi kveður öll gögn vegna greiðslumats hafa verið tilbúin í byrjun desember og hafi þau samkvæmt ábendingu fasteignasölunnar verið send Landsbanka Íslands. Stefndu kveða stefnanda hafa verið gerð grein fyrir því að sá dráttur sem þá þegar var orðinn hefði haft veruleg áhrif á fjárhag þeirra þar sem þau hafi þurft að taka dýr lán til að geta staðið við skuldbindingar sínar. Þau hafi því lagt mikla áherslu á að gengið yrði frá formlegum kaupsamningi fyrir áramótin 1999-2000. Eftir þetta hafi þau verið í stöðugu sambandi við fasteignasöluna. Um miðjan desember hafi þeim verið tjáð að Landsbankinn hefði stöðvað afgreiðslu umsókna um greiðslumat. Það hafi sett þeirra mál í uppnám og það því einungis verið fyrir góð orð um að stutt væri í að úr rættist varðandi fjármögnun kaupanna að þau hafi dregið að rifta þeim. Stefnandi kveður málið hafa dregist án þess að hann fengi við það ráðið, þar sem Landsbankinn hafi ekki afgreitt neinar umsóknir um greiðslumat fram til 17. janúar 2000, en umsókn hans hafi þá verið hafnað. Stefndu kveðast hafa leitað til Fasteignamats ríkisins upp úr miðjum janúar 2000 til að fá brunabótamat Hrefnugötu 9 hækkað, enda hafi þau trúað að stutt væri í að gengið yrði frá formlegum kaupsamningi. Það hafi hins vegar tekið lengri tíma en þau hafi gert ráð fyrir og það ekki fengist hækkað fyrr en í febrúar. Stefndu kveðast hafa verið farin að hafa verulegar áhyggjur þegar dregið hafi að lokum janúar, en hjá fasteignasölunni hafi þau fengið þær upplýsingar að stefnandi væri enn að vinna að fjármögnun kaupanna. Þá hafi Þorleifur St. Guðmundsson, sölumaður, greint þeim frá því að stefnandi hefði hringt í hann og sagt honum að hann væri búinn að útvega lán hjá SPRON. Jafnframt hafi Þoleifur sagt þeim að hann hefði að beiðni stefnanda farið í SPRON til að ganga frá láninu en þar hafi hins vegar enginn kannast við lánveitingu til stefnanda. Þann 28. janúar 2000 lagði stefnandi fram greiðslumat dags. 27. s.m. Greiðslumatið byggir á óundirrituðu kauptilboði um fasteignina Hrefnugötu 9 þar sem gert er ráð fyrir yfirtöku stefnanda á áhvílandi lánum á eigninni. Stefnandi kveðst ekki kannast við hið óundirritaða kauptilboð og kveður það ekki hafa verið meðal þeirra gagna er hann lagði inn með umsókn um greiðslumat. Stefndu, sem samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði um eignina skyldu aflétta áhvílandi lánum á eigninni, kveðast hafa frétt af því þegar hringt hafi verið til þeirra frá SPRON föstudaginn 28. janúar að stefnandi vildi yfirtaka áhvílandi lán frá SPRON. Stefnandi hafi hins vegar aldrei farið fram á yfirtöku við þau og slíkt hefði aldrei komið til greina af þeirra hálfu enda slíkt andstætt vinnureglum bankans. Þau hafi því sama dag hafa farið fram á það við sölumann fasteignasölunnar að hann gerði stefnanda þegar ljóst að þau myndu rifta kaupunum án frekari fyrirvara ef stefnandi legði ekki þá þegar fram sönnun um lánsloforð eða raunverulega getu til að standa við kaupin. Seinna þann dag hafi þeim verið tjáð að stefnandi væri kominn með lánsloforð frá Búnaðarbanka Íslands, en engin sönnun um slíkt loforð hafi borist frá stefnanda. Þau hafi fallist á að stefnandi fengi frest til mánudagsins 31. janúar til að leggja fram staðfestingu um lánsloforð, en engin staðfesting hafi hins vegar borist þá. Þá hafi þau komist að því að hvorki stefnandi né nokkur honum tengdur væri þinglesinn eigandi Nönnugötu 8. Þau hafi ekki getað þolað frekari vanefndir af hálfu stefnanda og hinn 1. febrúar hafi þau rift kauptilboðinu um Hrefnugötu 9 með bréfi sem birt var á vinnustað stefnanda. Í riftunarbréfinu eru ástæður riftunarinnar m.a. tilgreindar þær að sá dráttur sem hafi orðið á skilum greiðslumats sé með öllu óviðunandi og þá sé dregið í efa að greiðslumatið standist kröfur Íbúðarlánasjóðs. Þá hafi komið í ljós að stefnandi sé ekki þinglesin eigandi íbúar að Nönnugötu 8, 3. hæð og ris sem boðin hafi verið sem greiðsla skv. 1. tl. Dráttur sá sem orðið hafi á efndum kauptilboðsins af stefnanda hálfu verði að teljast verulegur og með öllu óviðunandi. Stefnandi kveðst hins vegar hafa verið tilbúinn til að ganga til kaupsamnings í lok janúar 2000 og hafi hann óskaði eftir því við fasteignasöluna að það yrði gert. Fasteignasalan hafi hins vegar aldrei boðað aðila til frágangs kaupsamnings né til fundar um málið. Þá hafi stefndu aldrei haft samband við hann. Hann hafi verið búinn að fá loforð fyrir láni hjá Búnaðarbankanum og hafi það legið fyrir nokkru áður en hann fékk greiðslumatið. Þorleifur sölumaður hafi beðið hann um skriflega staðfestingu á lánsloforðinu eftir lokun banka föstudaginn 28. janúar s.á. Hann hafi svo talað við Þorleif aftur á mánudeginum, en hann lítið viljað við hann tala og ekki beðið hann um staðfestingu á lánsloforðinu. Þorleifur hafi ekki greint honum frá því að stefndu vildu rifta en sagt honum að hljóðið væru þungt í þeim. Svar stefndu við ósk hans um að ganga til kaupsamnings hafi verið bréf frá lögmanni þeirra dags. 1. febrúar 2000 um riftun á kauptilboðinu vegna vanefnda hans. Með bréfi dagsettu 4. febrúar s.á. mótmælti stefnandi áformum stefndu um riftun og skoraði á stefndu að ganga til frágangs kaupsamnings, þar sem ekkert í samskiptum aðila gæfi tilefni til riftunar. Með svarbréfi dagsettu 7. s.m. höfnuðu stefndu mótmælum stefnanda og ítrekuðu riftun kauptilboðsins Hinn 29. febrúar s.á. lét stefnandi þinglýsa kauptilboðinu um Hrefnugötu 9. Með bréfi lögmanns stefndu dags. 14. mars s.á. til lögmanns stefnanda er m.a. áréttað að þau standi við riftunina og þess krafist að stefnandi láti aflýsa kauptilboðinu af eigninni. Í svarbréfi lögmanns stefnanda s.d. var tekið fram að stefnandi myndi standa við kaupin. Þá voru fyrri tilmæli um að ganga til kaupsamnings og afhenda eignina ítrekuð. Tekið var fram að ef við því yrði ekki orðið myndi stefnandi deponera fyrir kaupsamningnum og höfða mál til staðfestingar honum. Með bréfi lögmanns stefndu dags. 17. mars s.á. til lögmanns stefnanda var riftunin enn einu sinni ítrekuð og skorað á stefnanda að aflýsa kauptilboðinu þá þegar. Með svarbréfi lögmanns stefnanda s.d. var enn á ný skorað á stefndu að ganga til frágangs kaupsamnings. Í bréfinu kemur fram að stefnandi hafi þá fjármuni undir höndum sem tilskyldir séu í kauptilboðinu. Í bréfi lögmanns stefndu dags. 12. apríl s.á. til lögmanns stefnanda er athygli vakin á því að stefnandi hafi ekki deponerað fyrir kaupsamningsgreiðslu og höfðað mál til stðfestingar á kaupsamningi eins og lýst hafði verið yfir að hann myndi gera í bréfinu frá 14. mars s.á., né hafi hann gert nokkuð annað til að sanna getu sína og raunverulegan vilja til að standa við kauptilboð sitt. Stefnanda hljóti því að vera ljóst að riftunin sé lögmæt og bindandi fyrir hann. Þá kemur fram í bréfinu að vanefndir stefnanda hafi valdið stefndu miklu tjóni og að þeim sé nauðsynlegt til að takmarka frekara tjón að selja fasteignina og muni þau því leita eftir sölu hennar til þriðja manns. Bréfi þessu svaraði lögmaður stefnanda með bréfi dags 13. apríl s.á., en mótteknu af lögmanni stefnanda 19. s.m., þar sem riftuninni er m.a. mótmælt og ítrekað að ekkert sé því til fyrirstöðu að ganga til frágangs kaupsamnings og boðið að staðgreiða eignina. Stefndu kveða fasteignina Hrefnugötu 9, Reykjavík, hafa verið setta á sölu á ný eftir riftunina. Með kaupsamningi dags. 14. apríl 2000 seldu þau eignina síðan þeim Birgi Erni Arnarsyni og Ingu Bryndísi Jónsdóttur. Með bréfi Búnaðarbanka Íslands til lögmanns stefndu dags. 26. apríl 2000 er staðfest að ekki verði séð af bókum bankans að stefnandi hafi fengið lánsloforð hjá bankanum. III Málsástæður og lagarök aðila í aðalsök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með samþykki kauptilboðs aðila frá 26. október 1999 hafi í raun komist á bindandi kaupsamningur eins og segi í kauptilboðinu. Í fasteignakaupum líði oft nokkur tími frá samþykki kauptilboðs og þar til gengið sé frá kaupsamningi. Engar tafir hafi orðið í máli þessu sem stefnanda verði kennt um nema vegna utanferðar hans sem hann lét fasteignasöluna vita um. Öll gögn stefnanda hafi verið tilbúin þann 2. desember 1999, en hækkun brunabótamats, sem stefnandi hafði gert áskilnað um í kauptilboðinu hafi vantað til að málið gæti haldið áfram. Í raun hafi ekki verið hægt að ganga frá kaupsamningi fyrr en eftir hækkun brunabótamats eignarinnar þann 16.02.2000, en stefndu hafi vitað að stefnandi ætlaði að fá lán á eignina og til þess að það fengist þyrfti að hækka brunabótamat eignarinnar. Helstu skyldur seljenda í fasteignakaupum séu að láta hið selda af hendi í réttu ásigkomulagi og á réttum tíma og að fullnægja skilyrðum þess að kaupandinn geti eignast hið selda. Ekkert af þessu hafi stefndu staðið við og því sé um að ræða afhendingardrátt af hálfu stefndu skv. 21. gr. sbr. 23. gr. kaupalaga nr. 39/1922 per analogian. Stefnandi eigi samkvæmt framangreindu allan rétt á að vera viðurkenndur sem kaupsamningshafi og að staðfesting kauptilboðsins fari fram þannig að hægt verði að ganga til frágangs kaupsamnings. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og efndir samninga, en kröfur hans eigi m.a. stoð í ákvæðum laga nr. 7/1936 og meginreglum laga nr. 39/1922, sérstaklega 12, 14, 21, 23 og 26. gr. fyrir lögjöfnun. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök aðila í gagnsök Sverrir Kristinsson skýrði frá því að hann hefði fylgst með málinu þó að Þorleifur St. Guðmundsson sölumaður, hafi komið meira að því. Hann kvað málið hafa strandað á því að stefnandi legði fram greiðslumat, sem eigi ekki að þurfa að taka nema örfáa daga að fá, þó að það hafi tekið á þessum tíma allt upp í 3 til 4 vikur og í einstaka tilvikum eitthvað lengri tíma. Dráttur sá sem orðið hafi á því að stefnandi legði fram greiðslumat hafi því verið umfram það sem venjulegt sé og eigi sér ekki hliðstæðu svo honum sé kunnugt um. Þegar tveir mánuðir hafi verið liðnir frá samþykki kauptilboðsins hafi stefnandi verið búinn að fá nægjanlegt tækifæri til að sanna greiðslugetu sína. Það hafi því ekki verið óeðlileg ráðstöfun hjá stefndu að grípa til riftunar. Í dag sé í öllum kauptilboðum fasteignasölunnar ákvæði um að hafi tilboðsgjafi ekki skilað greiðslumati innan 2 vikna frá tilboðsgerð geti seljandi rift einhliða. Það að hækkun brunabótamats hafi ekki legið fyrir hafi ekki verið vandamál. Venjan sé að ekki er lagt út í kostnað við að fá hækkun brunabótamats fyrr en greiðslumat liggur fyrir og ljóst er að af viðskiptunum verði. Þorleifur Guðmundsson sölumaður, skýrði svo frá að eftir samþykki kauptilboðsins hafi stefnandi tilkynnt honum að hann þyrfti að fara til útlanda og að hann gæti ekki sinnt greiðslumatinu fyrr en hann kæmi til baka. Að u.þ.b. hálfum mánuði liðnum, þegar stefnandi kom til baka, hafi stefnandi haft samband við hann út af gögnum vegna greiðslumatsins og hafi þau verið send Landsbankanum þar sem stefnandi hafi ætlað að fá svokallað heimilslán, en greiðslumatið hafi átt að afgreiðast með hliðsjón af því. Í kringum miðjan desember 1999 hafi stefnandi hringt í hann og sagt honum að Landsbankinn væri hættur að veita heimilislán og að hann væri stopp þess vegna. Hann hafi hins vegar fengið upplýsingar um að fyrirliggjandi umsóknir um lán yrðu afgreiddar og hafi hann síðar fengið það staðfest. Það sem stefnandi hafði haldið fram stóðst því ekki. Eftir miðjan janúar 2000 hafi endanlega legið fyrir að stefnandi fengi ekki lán í Landsbankanum og hafi beiðni hans um greiðslumat verið vísað frá. Stefnandi hafi þá sagst geta fengið lán hjá SPRON og hafi hann orðið við þeirri beiðni stefnanda að koma gögnum vegna greiðslumatsins til SPRON, en þar hafi þjónustufulltrúi sagt honum að miðað við þau gögn sem hann hefði hjá sér fengi stefnandi ekki lán hjá þeim. Stefnandi hafi þá viljað kanna hvort hann gæti ekki yfirtekið áhvílandi lán frá SPRON á Hrefnugötu 9. Því hafi hann að beiðni stefnanda útbúið hugmynd að kauptilboði þar sem ráð hafi verið gert fyrir yfirtöku lánanna. Samþykkis stefndu fyrir breytingu þessari hafi ekki verið aflað. Breytingin hafi verið gerð í því skyni að kanna hvort greiðslumat fengist, en SPRON hafi hins vegar ekki samþykkt að stefnandi yfirtæki lánin. Strax í desember 1999 hafi stefndu, sem verið hafi í reglulegu sambandi við fasteignasöluna, verið farin að ókyrrast og lýsa efasemdum sínum um að stefnandi gæti staðið við kauptilboðið. Hann hafi gert stefnanda grein fyrir því. Þegar fyrir hafi legið að SPRON myndi ekki samþykkja yfirtöku stefnanda á áhvílandi lánum hafi málið nánast verið komið á það stig að tilboðinu yrði rift. Stefnandi hafi hins vegar tjáð honum að hann væri kominn með greiðslur og lagt fram greiðslumat byggt á yfirtöku áhvílandi lána. En þar sem SPRON hafði ekki samþykkt að stefnandi yfirtæki áhvílandi lán hafi hann beðið hann um að koma með staðfestingu á greiðslugetu sinni. Föstudaginn 28. janúar 2000 hafi stefndu ákveðið viljað rifta þar sem stefnandi hefði ekki sýnt fram á að hann hefði fé til að greiða þeim og hafi hann lesið skilaboð þar að lútandi inn á símsvara stefnanda. Um kl. hálf fjögur þann sama dag hafi stefnandi komið til hans og sagst vera kominn með lán hjá Búnaðarbanka Íslands og vera tilbúinn að ganga frá kaupunum. Hann hafi beðið hann um staðfestingu á því, en upp úr klukkan fjögur hafi hann fengið skilaboð frá stefnanda um að hann hefði ekki náð í neinn hjá bankanum. Staðfestingin hafi þannig ekki komið á föstudeginum og ekki heldur á mánudeginum 31. janúar s.á. Hann hafi hringt til stefnanda að stefndu viðstöddum og rætt við hann um að hann kæmi með einhverja staðfestingu. Stefnandi hafi svaraði því til að það væri ekkert mál fyrir hann að afla staðfestingar en hún hafi hins vegar aldrei borist. Að hans áliti hafi ekki verið óeðlilegt að biðja stefnanda um staðfestingu á að hann hefði greiðslugetu þar sem formleg lánshöfnun hafi verið komin frá Landsbankanum og munnleg frá SPRON. Það eigi ekki að þurfa að taka nema 3 daga til viku að fá greiðslumat, þó að það taki í einstaka tilvikum allt að hálfum mánuði. Síðan taki afgreiðsla Íbúðarlánasjóðs yfirleitt hálfan mánuð þó að það sé svolítið misjafnt. Þannig að yfirleitt sé hægt að ganga frá kaupsamningi á innan við mánuði eftir samþykki kauptilboðs. Í máli þessu hafi hins vegar liðið rúmir 3 mánuðir frá því að kauptilboðið var samþykkt og þangað til greiðslumat fékkst. Þar sem stefnandi hafi ekki getað sýnt fram á greiðslugetu hafi ekki verið hægt að ráðleggja annað en riftun. Ekki hafi komið til greina að boða aðila til kaupsamnings þar sem ekki hafi verið búið að fá samþykki Íbúðarlánasjóðs fyrir greiðslumatinu, sem sé forsenda þess að unnt sé að ganga frá kaupsamningi og fyrir hafi legið að greiðslumatið var byggt á yfirtöku lána sem ekki voru í boði. Hækkun brunabótamats eignarinnar hafi verið hreint formsatriði og ekkert vandamál á þessum tíma. Eignin hafi verið auglýst eftir riftunina og þá fyrst hafi nýr kaupandi komið til sögunnar. Birgir Örn Arnarson skýrði svo frá að hann hefði séð fasteignina Hrefnugötu 9, Reykjavík, auglýsta í febrúar 2000 og síðan keypt hana. Elín Helga Sveinbjörnsdóttir sambýliskona stefnanda, kvaðst hafa keypt fasteignina Nönnugötu 8, efri hæð og ris í október 1998, en gleymst hafi um tíma að þinglýsa afsalinu. Hún kvað sér hafa verið kunnugt um að stefnandi hefði boðið eignina sem hluta greiðslu kaupverðs Hrefnugötu 9 og að hún hafi verið því samþykk. Stefndu samþykktu kauptilboð stefnanda í fasteignina þeirra, Hrefnugötu 9, þann 26. október 1999. Í greindu tilboði er tekið sérstaklega fram, að þegar tilboðið hafi verið samþykkt af báðum aðilum sé í raun kominn á bindandi kaupsamningur. Stefndu riftu kauptilboðinu með bréfi dags. 1. febrúar 2000, eða rúmum þremur mánuðum síðar. Samkvæmt tilboðinu skyldi 1. greiðsla greiðast með íbúð að Nönnugötu 8, 3. hæð og ris og 2. greiðsla, kr. 7.637.000, við undirritun kaupsamnings, en ekki greinir hvenær undirrita eigi hann. Þrátt fyrir það verður ekki litið svo á að stefnandi hafi haft sjálfdæmi um hvenær greiðslan yrði innt af hendi og kaupsamningur undirritaður, heldur þykir verða að líta svo á að stefnandi hafi átt að fá hæfilegt svigrúm til að inna greiðsluna af hendi. Stefnandi byggir á því að enginn sá dráttur hafi orðið á málinu sem honum verði um kennt nema vegna tveggja vikna utanferðar eftir samþykki kauptilboðs. Það var þó ekki fyrr en í byrjun desember að stefnandi lagði inn umsókn um greiðslumat hjá Landsbanka Íslands. Landsbanki Íslands afgreiddi síðan ekki erindi stefnanda fyrr en 17. janúar 2000 og vísaði þá beiðni hans um greiðslumat frá. Hefur stefnandi borið að sá dráttur sem varð á afgreiðslu bankans hafi stafað af því að engar umsóknir um greiðslumat hafi verið afgreiddar á tímabilinu. Vitnið Þorleifur St. Guðmundsson sölumaður, hefur hins vegar borið að stefnandi hafi ætlað að fá svokallað heimilislán til fasteignakaupanna hjá Landsbankanum og að greiðslumatið hafi átt að afgreiðast með hliðsjón af því. Um miðjan desember hafi stefnandi tilkynnt honum að Landsbankinn væri hættur að veita heimilislán og að hann væri stopp þess vegna. Hann hafi hins vegar fengið staðfestar upplýsingar um að fyrirliggjandi umsóknir um lán yrðu afgreiddar. Það sem stefnandi hafi haldið fram hafi því stangast á við þær upplýsingar hans. Að fenginni niðurstöðu í aðalsök verður krafa stefnenda í gagnsök tekin til greina og skal kauptilboð gagnstefnda, dagsett 25. október 1999, í eignina Hrefnugötu 9 í Reykjavík, sem þinglýst var á eignina þann 28. febrúar 2000 afmáð af þinglýsingarvottorði eignarinnar í þinglýsingarbókum embættis sýslumannsins í Reykjavík. Samkvæmt niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnanda í aðalsök og stefnda í gagnsök til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur til hvors stefndu í aðalsök og stefnenda í gagnsök, eða samtals krónur 700.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af lögmannsþóknun. Af hálfu stefnanda og gagnstefnda flutti málið Brynjar Níelsson hrl., en af hálfu stefndu og gagnstefnenda Kristján B. Thorlacius hdl. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Aðalstefndu, Jón Reykdal og Jóhanna Þórðardóttir, skulu vera sýkn af öllum kröfum aðalstefnanda, Valdimars Jónssonar, í máli þessu. Kauptilboð gagnstefnda, Valdimars Jónssonar, dagsett 25. október 1999, í eignina Hrefnugötu 9 í Reykjavík, sem þinglýst var á eignina þann 28. febrúar 2000 skal afmáð af þinglýsingarvottorði eignarinnar í þinglýsingarbókum embættis sýslumannsins í Reykjavík. Stefnandi og gagnstefndi, Valdimar Jónsson, greiði stefndu og gagnstefnendum, Jóni Reykdal og Jóhönnu Þórðardóttur, hvoru fyrir sig 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 360/2016
Þjófnaður Gripdeild Líkamsárás Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Ökuréttarsvipting Aðalmeðferð Ómerkingarkröfu hafnað
A var sakfelldur fyrir átta þjófnaðarbrot, gripdeild, líkamsárás og akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Fyrir Hæstarétti krafðist A ómerkingar héraðsdóms þar sem hann taldi sig ekki hafa átt kost á að halda uppi vörnum í málinu með réttmætum hætti, þar sem héraðsdómari hefði ákveðið að láta aðalmeðferð fara fram þrátt fyrir fjarveru hans. Vísaði Hæstiréttur til þess að A hefði tekið afstöðu til sakargifta í öðru þinghaldi og í því hefði einnig tímasetning aðalmeðferðar verið ákveðin. Var því talið að A hefði kosið að nýta sér ekki rétt sinn til að vera viðstaddur aðalmeðferð málsins og jafnframt til að neita að gefa skýrslu um sakarefnið sbr. 1. mgr. 166. gr. og 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við ákvörðunar refsingar var litið til sakaferils A en hann hafði nítján sinnum verið dæmdur fyrir sambærileg brot en á hinn bóginn var litið til þess að flest brot hans hefðu verið smávægileg.Var refsing A ákveðin fangelsi í 10 mánuði auk þess sem áréttuð var ævilöng ökuréttarsvipting hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstþess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, til vara sýknu af ákæru19. janúar 2016, en að því frágengnu að refsing verði milduð.Ákærði reisirómerkingarkröfu sína á því að hann hafi ekki átt kost á að halda uppi vörnum ímálinu með réttmætum hætti, þar sem héraðsdómari hafi ákveðið að látaaðalmeðferð fara fram þrátt fyrir fjarveru ákærða. Af þeim sökum hafi vörnumhans verið áfátt, sbr. b. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994. Þá er því haldið fram að framangreind ákvörðun héraðsdómarahafi ráðist af persónulegri afstöðu hans til ákærða og dómarinn því ekki veriðsjálfstæður og óvilhallur.Samkvæmt bókun íþingbók héraðsdóms var ákærði ekki mættur við þingfestingu málsins 25. janúar2016 þrátt fyrir löglega birt fyrirkall. Málið var tekið fyrir öðru sinni 12.febrúar sama ár án þess að ákærði mætti til þings, en þá var honum skipaðurverjandi að hans ósk. Í lok þinghaldsins var bókað að málið yrði tekið fyrir26. febrúar 2016 og myndi sækjandi láta handtaka ákærða og færa hann fyrir dómþann dag. Þegar málið var næst tekið fyrir 18. febrúar 2016 var ákærði mætturog honum skipaður nýr verjandi, sem kominn var til þings. Í þinghaldinu játaðiákærði fimm þjófnaðarbrot samkvæmt ákæru 22. desember 2015 og akstur undiráhrifum ávana- og fíkniefna, en neitaði gripdeild og einu þjófnaðarbroti. Þáneitaði ákærði að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök íákæru 19. janúar 2016. Í lok þinghaldsins var bókað að aðalmeðferð málsins færifram 1. mars 2016. Við upphafaðalmeðferðar umræddan dag var bókað í þingbók að ákærði væri ekki mættur og aðverjandi hans hefði ekki upplýsingar um hvar hann væri. Við svo búið hófstaðalmeðferð með því að skýrslur voru teknar af vitnum. Að loknum skýrslutökumákvað héraðsdómari að fram skyldi fara munnlegur flutningur málsins, þar semákærða hafi verið fullkunnugt um að aðalmeðferð færi fram fyrrnefndan dag. Lýsti sækjandi sig því sammála, en verjandimótmælti að málflutningur færi fram áður en ákærði gæfi skýrslu. Í framhaldi afþví var málið flutt munnlega og dómtekið. Í 2. málslið 1.mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir að ákærði eigi rétt áað vera viðstaddur aðalmeðferð máls. Þá er kveðið á um í 2. mgr. 113. gr. sömulaga að ákærði geti ýmist neitað að gefa skýrslu um sakarefnið eða neitað aðsvara einstökum spurningum þar að lútandi. Eins og áður greinir kom ákærðifyrir dóm 18. febrúar 2016 og tók afstöðu til sakargifta að viðstöddum verjandasínum. Í sama þinghaldi var ákveðið að aðalmeðferð málsins færi fram 1. marssama ár. Þrátt fyrir vitneskju sína um þá tímasetningu mætti ákærði ekki tilþings þann dag og hefur hann engar skýringar gefið á fjarveru sinni. Við þessaraðstæður verður að líta svo á að ákærði hafi kosið að nýta sér ekki rétt sinntil að vera viðstaddur aðalmeðferð málsins og jafnframt til að neita að gefaskýrslu um sakarefnið.Samkvæmt b. lið3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, skal þessgætt að hver sá sem borinn er sökum um refsiverðan verknað fái nægan tíma ogaðstöðu til að undirbúa vörn sína. Ákærði naut sem fyrr greinir aðstoðarverjanda að eigin vali, sem gætti hagsmuna hans við meðferð málsins. Þá verðurað telja að ákærði hafi haft nægan tíma til að undirbúa vörn sína í málinu, semer einfalt í sniðum, frá því hann tók afstöðu til sakargifta 18. febrúar 2016þar til aðalmeðferð fór fram 1. mars sama ár. Að framansögðu virtu var vörnákærða ekki áfátt. Loks er haldlaus fullyrðing ákærða um að huglæg afstaðahéraðsdómara til ákærða hafi ráðið ákvörðun hans um að láta aðalmeðferð farafram án nærværu hans. Samkvæmt þessu er ómerkingarkröfu ákærða hafnað.Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verðurgert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins ogí dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður.Ákærði,Aðalsteinn Árdal Björnsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 398.307krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns KarlsKristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016. Málþetta, sem dómtekið var 1. mars síðastliðinn, var höfðað með tveimur ákærumlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Fyrri ákæran er gefin út 22. desember2015 á hendur ákærða, Aðalsteini Árdal Björnssyni, kt. [...], Rauðavaði 13,Reykjavík, „fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2015:I. Þjófnaði:.Aðfaranótt mánudagsins 29. júní í verslun Iceland viðVesturberg 76 í Reykjavík, stolið matvöru að verðmæti kr. 1.996.2.Sunnudaginn 19. júlí í verslun Cintamani við Bankastræti5 í Reykjavík, stolið úlpu að verðmæti kr. 98.990.3.Þriðjudaginn 11. ágúst í verslun Bónuss við Fiskislóð 2 íReykjavík, stolið matvöru samtals að verðmæti kr. 3.783.4.Sunnudaginn 23. ágúst inni á Center Hótel Plaza viðAðalstræti 4 í Reykjavík, stolið fjórum listaverkum, samtals að verðmæti kr.540.000.5.Laugardaginn 19. september í félagi við óþekktan mann íverslun Krónunnar við Nóatún 17 í Reykjavík, stolið matvöru og snyrtivöru,samtals að verðmæti kr. 6.269.6.Föstudaginn 25. september í félagi við A ískartgripaverslun Jens við Grandagarð 31í Reykjavík, stolið tveimur veskjum,samtals að verðmæti kr. 19.200 Teljastbrot þessi varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.II.Gripdeild, með því að hafaþriðjudaginn 21. júlí, í verslun Icewear við Þingholtsstræti 2 í Reykjavík,tekið fatnað að verðmæti kr. 39.980 og hlaupið út úr versluninni án þess aðgreiða fyrir vörurnar.Telst brot þetta varða við 245.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.III.Umferðarlagabrot með því að hafaþriðjudaginn 1. september ekið bifreiðinni [...]sviptur ökurétti og óhæfur um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- ogfíkniefna (í blóði mældist amfetamín 115 ng/ml, metamfetamín 25 ng/ml ogmetýlfenídat 15 ng/ml) austur Bústaðaveg í Reykjavík, uns lögregla stöðvaðiaksturinn. Telst brot þettavarða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr.100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 og 3. gr. laganr. 24/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu allssakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr.nefndra umferðarlaga, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laganr. 66/2006.“ Síðariákæran er gefin út af lögreglustjóra 19. janúar síðastliðinn gegn ákærða,„fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2015:I.Þjófnað og líkamsárás með því aðhafa að kvöldi föstudagsins 24. júlí í verslun Nettó í Mjódd í Reykjavík stoliðmatvöru samtals að verðmæti kr. 5.431 og er B, kt. [...], starfsmaður verslunarinnar,hafði afskipti af honum slegið hann í andlitið með frosinni nautalund með þeimafleiðingum að hann hlaut tannarliðhlaup.Teljast brot þessi varða við 1. mgr. 217. gr. og 1.mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981.II.Þjófnað með því aðhafa þriðjudaginn 15. desember í verslun Debenhams í Smáralind í Kópavogi,stolið vörum að verðmæti kr. 11.666.Telst brot þetta varða við 1.mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“Ákærðihefur játað sök samkvæmt fyrri ákærunni nema hvað hann neitar sök í 3. lið I.kafla og í II. kafla. Þá neitar hann sök samkvæmt síðari ákærunni. Ákærðikrefst sýknu af þeim ákæruliðum þar sem hann neitar sök en vægustu refsingarvegna hinna. Þess er krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði,þar með talin laun verjenda á rannsóknarstigi og fyrir dómi.II Nú verða málavextir reifaðir varðandi þá ákæruliðiþar sem ákærði neitar sök. Að öðru leyti er vísað til ákærunnar, sbr. 3. mgr.183. gr. laga nr. 88/2008. Með bréfi 3. september 2015 kærðu Hagar hf. ákærðatil lögreglu fyrir að stela matvöru úr versluninni sem í 3. lið I. kafla fyrriákærunnar getur og á þeim degi sem þar er nefndur. Í kærunni segir að náðsthafi myndir af ákærða stela kjöti að verðmæti 3.783 krónur. Starfsmennverslunarinnar hafi þekkt ákærða, enda sé hann þekktur vegna fyrri mála.Lögreglumenn þekktu einnig ákærða á myndunum. Hann var yfirheyrður og kvaðst veramaðurinn á myndunum en hann myndi ekki eftir þessu þar eð hann hefði verið írugli á þessum tíma. Ákærða var bent á að á myndunum sæist hann greinilega takakjöt í versluninni og setja í hliðartösku. Hann ítrekaði að hann myndi ekkieftir þessu, „en ég er ekki að rengja þetta“, er haft eftir honum. Málavextir varðandi II. kafla fyrri ákærunnar eruþeir að nefndan dag var tilkynnt um þjófnað úr versluninni sem í ákæru getur.Tveir lögreglumenn fóru að svipast um eftir þjófnum og komu að ákærða í miðbænumþar sem hann var með flíkur úr versluninni. Hann var handtekinn og færður álögreglustöð. Við yfirheyrslu hjá lögreglu viðurkenndi hann að hafa tekiðflíkurnar. Málavextir varðandi fyrri kafla síðari ákærunnar eruþeir, samkvæmt lögregluskýrslu, að brotaþoli, sem var öryggisvörður íversluninni, hafði afskipti af ákærða nefndan dag vegna þess að hann hafði ekkigreitt fyrir súkkulaðistykki. Ákærði skilaði þá súkkulaðinu og ætlaði út enbrotaþoli vildi kanna hann nánar og kom við bringu hans. Þar fann hann eitthvaðhart viðkomu. Í því tók ákærði fram frosið kjötstykki og barði brotaþola íandlitið. Brotaþoli leitaði á slysadeild og samkvæmt vottorði þaðan bar hann þááverka er í ákæru getur. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu og neitaði sök.Hann kvaðst hafa ætlað að kaupa súkkulaðið en hefði verið að kanna hvað kjötiðkostaði. Þá neitaði hann að hafa barið brotaþola. Málavextir varðandi síðari kafla síðari ákærunnar eruþeir samkvæmt lögregluskýrslu að öryggisverðir töldu ákærða hafa stoliðvarningi í versluninni og höfðu samband við lögreglu. Ákærði var yfirheyrður aflögreglu og kvaðst hafa verið að skoða jólagjafir og máta föt. III Ákærði kom fyrir dóm 18. febrúar síðastliðinn og tókafstöðu til ákæruefnanna eins og að framan var rakið. Þá var ákveðinaðalmeðferð 1. mars. Ákærði mætti ekki við aðalmeðferðina og vissi verjandihans ekki hvar hann var. Dómarinn ákvað að aðalmeðferðin færi engu að síðurfram og var málið dómtekið að henni lokinni. Lögreglumaður sem rannsakaði málið sem 3. ákæruliðurI. kafla fyrri ákærunnar fjallar um, staðfesti skýrslu sína. Hann kvað kæruhafa komið frá versluninni ásamt myndaupptöku. Hann kvaðst hafa þekkt manninn ámyndunum sem ákærða. Lögreglumaðurinn staðfesti að ákærði hefði þekkt sjálfansig á myndunum en borið fyrir sig minnisleysi. Þá bar hann að margir aðrirlögreglumenn hefðu þekkt ákærða á myndunum. Lögreglumaður,sem hafði afskipti af ákærða vegna ákæruefnis II. kafla fyrri ákærunnar, bar aðhafa handtekið ákærða í miðbænum og hefði hann haft undir höndum flíkur semstolið var í versluninni sem nefnd er í ákærukaflanum. Ákærði var handtekinn ogviðurkenndi að hafa stolið flíkunum. Annarlögreglumaður, sem hafði afskipti af ákærða vegna ákæruefnis II. kafla fyrriákærunnar, bar að hafa handtekið ákærða í miðbænum og hefði hann haft undirhöndum flíkur sem stolið var í versluninni sem nefnd er í ákærukaflanum. Ákærðivar handtekinn og viðurkenndi að hafa stolið flíkunum, að því erlögreglumanninn minnti. Brotaþoli,sem var öryggisvörður í versluninni sem um getur í fyrri kafla síðariákærunnar, kvaðst hafa séð ákærða stinga súkkulaðistykki inn á sig í þettaskipti. Hann kvaðst hafa stöðvað hann á leiðinni út er hann var kominn fram hjákössunum. Þar hefði ákærði tekið frosna nautalund, sem hann var með inni á sér,og slegið hann í andlitið með henni. Brotaþoli kvað tennur hafa losnað og einværi ekki í lagi í dag. Starfsmaður verslunarinnar, sem um getur í fyrrikafla síðari ákærunnar, kvað brotaþola hafa kallað á sig nefnt kvöld. Þá hafitveir menn gengið fram hjá kössunum og hefðu þeir verið stöðvaðir. Annar þeirrahefði rétt brotaþola súkkulaðistykki og gosflösku en brotaþoli hefði ýtt ípeysu mannsins að framan og spurt „hvað er þetta?“ Þá hefði maðurinn tekið framfrosna nautalund og slegið brotaþola í andlitið. Starfsmaðurinn kvað sig ogannan starfsmann hafa lagt ákærða í gólfið við innganginn og haldið honum þartil lögreglan kom. Starfsmaðurinn kvaðst hafa séð ákærða ganga fram hjá kössumán þess að greiða fyrir vörurnar og eins hefði hann séð hann taka þær upp úrvösunum. Hann kvað brotaþola hafa verið með brotna tönn og blóðugan eftirhöggið. Öryggisvörður í versluninni, sem nefnd er í II. kaflasíðari ákærunnar, kvað upplýsingar hafa borist um grunsamlegan mann þennan dag.Öryggisverðir hefðu fundið manninn í myndavél og séð að hann hefði stungið hlutí vasa. Síðan hefði hann farið á bak við vegg og þaðan hefði horfið pakkning.Þá hefði hann farið og tekið tvennar gallabuxur og farið í mátunarklefa enkomið til baka með einar. Öryggisvörðurinn kvað starfsfélaga sinn hafa komið ámóti manninum fyrir utan hlið þar sem öryggisbúnaður hefði gefið hljóðmerki.Farið hefði verið með manninn í herbergi og þar hefði verið rætt við hann oghefði hann neitað öllu. Hann hefði hins vegar verið í gallabuxum undir eiginbuxum. Þá hefði hann tekið upp fjölnotaverkfæri og eins hefði hann verið meðgleraugnahreinsisett. Lögreglan hefði svo komið og haft tal af manninum. Annar öryggisvörður bar að aðrir öryggisverðir hefðukomið auga á grunsamlegan mann í versluninni. Hann kvaðst hafa skoðað mynd ogstrax borið kennsl á ákærða og þekkt hann af þjófnuðum. Hann kvaðst hafa séðákærða beygja sig niður með pakkningu en þegar hann rétti sig upp hefðipakkningin verið horfin. Hann kvaðst hafa farið að svipast um með starfsfélagasínum. Þá hefði komið fram að ákærði hefði farið inn í mátunarklefa með tvennargallabuxur en aðeins komið út með einar. Öryggisvörðurinn kvaðst hafa séðákærða koma að dyrum og þar hefði vöruverndarbjalla hljómað. Hann kvaðst hafahaft tal af ákærða sem hefði framvísað pakkningu og sagt að þetta hefðu veriðmistök. Hann kvaðst hafa beðið ákærða að koma með sér enda vitað að hann hefðitekið fleiri hluti. Í bakpoka ákærða fannst fjölnotaverkfæri sem hann hafðistolið og notað til að klippa þjófavörn af buxum er hann hafði líka stolið ogvar í, undir eigin buxum. Loks hefði ákærði stolið gleraugnahreinsisetti.Ákærði hefði gefið þá skýringu að hann væri illa haldinn af athyglisbresti. Læknirinn sem ritar framangreint vottorð staðfestiþað. Hann kvað áverka brotaþola geta stafað af því að hann hefði verið barinnmeð frosnu kjötstykki.IV Ákærði verður sakfelldur fyrir þau brot í fyrriákærunni þar sem hann hefur játað sök fyrir dómi enda er játning hans í samræmivið gögn málsins. Brot ákærða eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði neitar sök í tveimur ákæruliðum fyrriákærunnar. Hér að framan var gerð grein fyrir framburði lögreglumanns semrannsakaði mál samkvæmt fyrri liðnum. Þá kemur fram hér að framan að starfsmennverslunarinnar og lögreglumenn þekktu ákærða á myndbandi vera að stela matvörueins og hann er ákærður fyrir. Ákærði þekkti einnig sjálfan sig á myndbandinuhjá lögreglu og rengdi ekki það sem á hann var borið en kvaðst ekki muna eftirþessu. Samkvæmt þessu telur dómurinn sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafiframið brot það sem honum er gefið að sök í þessum ákærulið og verður hannsakfelldur fyrir það. Brot hans er rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði neitar einnig sök í II. kafla fyrri ákærunnar.Tveir lögreglumenn hafa komið fyrir dóm og borið að hafa handtekið ákærða meðþýfið og að hann hafi viðurkennt þjófnaðinn fyrir þeim. Samkvæmt þessu telurdómurinn sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi framið brot það sem honum ergefið að sök í þessum ákærulið og verður hann sakfelldur fyrir það. Brot hanser rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Í fyrri kafla síðari ákærunnar er ákærði ákærðurfyrir þjófnað og líkamsárás. Tvö vitni hafa komið fyrir dóm og borið að ákærðihafi stolið varningi eins og rakið var. Þá hafa þau einnig borið að hann hafislegið öryggisvörð í andlitið með frosinni nautalund. Framburður vitnanna oglæknisvottorð sanna að öryggisvörðurinn fékk við þetta áverka eins og greinir íákærunni. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir það sem honum er gefiðað sök í þessum ákærukafla og eru brot hans rétt færð til refsiákvæða íákærunni. Í síðari kafla síðari ákærunnar er ákærði ákærðurfyrir þjófnað. Tvö vitni hafa komið fyrir dóm og borið að ákærði hafi stoliðvarningi eins rakið var. Með framburði þeirra, gegn neitun ákærða, er sannað aðhann hafi gerst sekur um þjófnað eins og hann er ákærður fyrir og er brot hansrétt fært til refsiákvæðis í ákærunni.Ákærði erfæddur í maí 1978. Hann á að baki sakaferil frá árinu 1998. Hefur hann nítján sinnumverið dæmdur fyrir brot á almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum umávana- og fíkniefni. Hefur ákærði verið dæmdur til langrar fangelsisvistar ogjafnan þurft að afplána eftirstöðvar reynslulausnar vegna rofa á skilyrðumþeirra. Hann var síðast dæmdur í 6 mánaða fangelsi 11. október 2013. Refsingákærða verður ákveðin samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga. Er refsing hanshæfilega ákveðin 10 mánaða fangelsi og er þá haft í huga að flest brot hans erusmávægileg. Ákærði var sviptur ökurétti ævilangt með dómi 9. febrúar 2011 ogverður sú svipting áréttuð.Loksverður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað eins og í dómsorði segir ogmálsvarnarlaun verjanda síns og verjanda síns á rannsóknarstigi, en launin eruákvörðuð með virðisaukaskatti í dómsorði. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kvað upp dóminn.D ó m s o r ð : Ákærði,Aðalsteinn Árdal Björnsson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærðier sviptur ökurétti ævilangt. Ákærðigreiði 172.398 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Stefáns Karls Kristjánssonar hrl., 245.520 krónur og verjanda síns árannsóknarstigi, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 102.300 krónur.
Mál nr. 655/2007
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
a. Þeirri ráðstöfun er fólst í afléttingu persónulegrar ábyrgðar stefnda, Gunnars Óla, með greiðslu á 350.000 króna láni, nr. 967092 hjá Glitni hf., hinn 16. september 2005.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins innti Um ehf. af hendi til Íslandsbanka hf. 16. september 2005 tvær greiðslur, annars vegar 350.000 krónur til innborgunar á kröfu samkvæmt skuldabréfi upphaflega að fjárhæð 2.000.000 krónur og hins vegar 545.066 krónur til að greiða upp kröfu samkvæmt skuldabréfi upphaflega að fjárhæð 667.000 krónur. Bæði þessi skuldabréf munu hafa verið gefin út af Um ehf. til bankans á árinu 2004 og varnaraðilinn Gunnar Óli Erlingsson, sem varð eini stjórnarmaðurinn í félaginu 4. mars 2005, gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu þeirra. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 9. mars 2006. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 21. nóvember sama ár og krafðist þess að rift yrði „þeirri ráðstöfun er fólst í afléttingu persónulegrar ábyrgðar“ varnaraðilans Gunnars Óla með framangreindum tveimur greiðslum. Í héraðsdómsstefnu var vísað til þess að krafist væri riftunar með stoð í 134. gr., sbr. 2. og 3. mgr. 147. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 147. gr. laga nr. 21/1991 getur þrotabú að fullnægðum nánar tilgreindum skilyrðum haft uppi fjárkröfu á hendur þriðja manni, sem gengið hefur í ábyrgð fyrir skuld þrotamanns og losnað frá þeirri skuldbindingu með riftanlegri greiðslu hans. Á þeim grunni gæti sóknaraðila verið fært að beina málsókn að varnaraðilanum Gunnari Óla án þess að þörf væri á að gera jafnframt kröfu á hendur viðtakanda áðurnefndra greiðslna, sem nú heitir Glitnir banki hf. Í hinum kærða úrskurði er í meginatriðum gerð grein fyrir málatilbúnaði sóknaraðila samkvæmt héraðsdómsstefnu. Eins og hún er gerð úr garði skortir mjög á að málið hafi þar verið nægilega reifað með tilliti til þess, sem að framan greinir, svo að efnisdómur verði felldur á það. Vegna þessa verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Um ehf., greiði varnaraðilum, Gunnari Óla Erlingssyni og Randi Níelsdóttur, hvoru fyrir sig 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 107/2016
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
S höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að S hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði S stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11.febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 tilheimtu bóta vegna ólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni áÁlftanesi, þar sem hann hafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla meðfriðsamlegum hætti framkvæmdum, sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags viðlagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málumnr. 812/2014 til 820/2014 voru níu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr.lögreglulaga nr. 90/1996 með því að hafa 21. október 2013 neitað að hlýðaítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærðu voru staddir ávinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindumdómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hafi átt sér viðhlítandilagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu því borið, í samræmi viðfyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að ljá Vegagerðinniaðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða semnauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmt fyrirmælum í 15.gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi umræddandag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandisinnti ekki ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19.gr. lögreglulaga, um að víkja af vinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni ogleitaðist þannig við að hindra lögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu varlögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga að handtakaáfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum ogreglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisirkröfu sína á, og hefur eins og atvikum er háttað fyrirgert rétti til bótasamkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Að framansögðu virtu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað eins og greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillittil þess að samhliða þessu máli eru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sverrir Kr. Bjarnason, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015. Mál þetta höfðaði Sverrir Kr.Bjarnason, Laufvangi 11, Hafnarfirði, með stefnu birtri 26. júní 2014 á hendurinnanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verðilækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja umstund í fangaklefa þann 21. október 2013.Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti aðhefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unniná hrauninu. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. október sl. Samhliðaþessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinnog krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku.Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðueinungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburðurstefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maísl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum semtóku þátt í mótmælunum. Stefnandi varekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einuþessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, varsú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðsÁlftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnarvoru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu íför með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkurhópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðalannars komið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur umlögmæti framkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðuhöfðað dómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þessað lagt yrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaðiaðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir áframkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 meðþví að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefnimeð viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að.Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sérfyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlítafyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsinsverður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra aðframkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svoað lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirravoru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voruleiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa veriðaðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið viðstjórninni. Hann sagði að það hefðiverið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrirvinnusvæðið. Þau sem hefðu komið afturinn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir.Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað viðhvern einasta mann. Það hefði orðiðljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn.A sagði að mótmælin hefðu verið friðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeirhefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk aðfara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það afvinnusvæðinu. Þau sem hafi komið afturhafi verið handteknir. B sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. Hannkvaðst ekki muna hvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hannhefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekkiað fyrirmælum. Fyrst hafi fólk veriðborið af svæðinu. Þau sem hafi komiðaftur hafi verið handteknir. C sagði að mótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeirhefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst veriðbeðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E,fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið ávettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfuVegagerðarinnar. Hann sagði að engarmerkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setjaupp plastkeilur. Síðan hafi lögreglanfarið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei veriðmerktur. E kvaðst aldrei hafa séðlögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna.Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr ölluhófi. F sagði að ekki hefði veriðafmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Þaðhefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri enmótmælendur. Einn stefnenda, SævarSiggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendursem hefðu betur verið ósögð. Þá sagðiLárus Vilhjálmsson, sem er einnig einn stefnenda, að lögreglumenn hefðu sagt aðþau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandi, Sverrir Kr.Bjarnason, sagði fyrir dómi að hann hefði verið þarna í Gálgahrauni ásamtfleirum til að mótmæla lagningu vegar um þetta friðlýsta svæði. Þau hafi reynt að koma í veg fyrir lagninguvegarins á friðsaman hátt. Hann hafisetið ásamt félögum sínum þegar lögreglan gaf þeim fyrirmæli um að fara. Kvaðst stefnandi hafa sýnt borgaralegaóhlýðni með því neita að fara. Þá hafihann verið tekinn og færður í lögreglubíl.Hann hefði ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu af því að hann hefði talið sigvera í fullum rétti. Stefnandi sagði að þetta hefðiekki verið neitt vinnusvæði samkvæmt þeim reglum sem um slík svæði giltu. Þetta svæði hefði verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum. Stefnandi tók svo til orða aðhann hefði haft ráðrúm til að hlýða fyrirmælum lögreglu að svo miklu leyti semhann heyrði þau, hann hefði heyrt ávæning af þeim. Tók hann fram að rafhlaðan í heyrnartækjumhans hefði verið tóm. Sagði hann þaðrangt sem segði í lögregluskýrslu að hann hefði sjálfur slökkt á heyrnartækjunum. Stefnandi kvað líðan sína eftiratburðina vera ágæta. Hann hefði helstvorkennt lögreglumönnunum að þurfa að ráðast að friðsömum ellilífeyrisþegum oglistamönnum. G lögreglumaður kvaðst munaeftir að hafa handtekið stefnanda. Hannhefði setið á jörðinni eftir að öllum hefði verið gefin fyrirmæli um aðfara. Hann hefði slökkt á heyrnartækjumsínum og látið eins og hann heyrði ekki í þeim.Þá hafi hann verið borinn út af svæðinu. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðaðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði lögregluhafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum oghandjárnum. Markmiðið hafi augljóslegaverið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn tilfriðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafibúið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðumog kalla vinnusvæði. Engum reglum umafmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt.Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus ogólögmæt. Stefnandi byggir á því að í 19.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs néséu því sett önnur takmörk. Engin rökhafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi enginógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika ogþess að hún valdi réttaróöryggi.Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikilskerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotiðgegn þessum rétti stefnanda með handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínumtil frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr.mannréttindasáttmálans. Handtakan ogvistun í fangaklefa hafi brotið gegn rétti hans til frelsis og mannhelgi. Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæðium bótarétt þess sem hefur verið handtekinn að ósekju og að unnt sé að komahonum fram. Þá feli ákvæðið í sérlögmætiskröfu, kröfu um að landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur. Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki þaðskilyrði. Stefnandi telur að meðhandtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægariúrræðum, eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telurstefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra semsafnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla.Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandigagnvart stefnanda. Hafi hún valdiðtilfinningalegu raski og varanlegum miska.Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Þá vísar hann til 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfusína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og ísamræmi við lög. Þá hafi meðalhófs veriðgætt. Þar til bær stjórnvöld hafiákveðið að leggja veg um Gálgahraun.Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýttvegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr.lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu ogstöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr.171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr.stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði íbráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr.lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum ogreglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkumfyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði ía-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr.lögreglulaga. Honum hafi verið gefinfyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri aðvinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafiverið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddiekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekkihlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr.Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því aðmeðalhófs hafi verið gætt. Stefnandihafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dómahéraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níueinstaklingum sem mótmæltu um leið og stefnandi. Þau hafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19.gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málumséu sambærilegar aðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því aðbótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því aðskilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hannvar handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr.67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veitiríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Varakrafa stefnda um lækkunbótafjárhæðar er byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og að kröfufjárhæðinsé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Aðmorgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi,samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði þeirra sem gáfuskýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfirhraunið. Hæstirétturhefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28.maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærumaðilum á lögmætan hátt. Verður því ekkihægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendur sem þarna voru hafi ætlaðsér að koma í veg fyrir lögleysu.Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinngæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnumeð dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnanditelur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði hennarhafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð.Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslegamikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindumstefnanda. Ósannað er að framgangalögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða þaðfólk sem þarna hafði safnast saman.Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi veriðfyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvikmálsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna aðstefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið ogað lögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnandavoru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eðaekki voru fyrirmæli lögreglu skýr og stefnandi hlaut að gera sér fulla greinfyrir því að hann væri staddur á vinnusvæðinu.Blasir við að hann ætlaði sér beinlínis að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig aðsvæðið hafi ekki verið réttilega merkt.Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli semhann skildi fullkomlega um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann hlýddi ekkivísvitandi. Ekki þarf að fjalla um hvortstefnandi hafi vísvitandi slökkt á heyrnartækjum sínum. Í19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir umskyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu. Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegnþessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eruekki handtökuheimild, þetta eru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmtdómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessutilviki var í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008.Var fullnægt skilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Umframkvæmd handtökunnar gilda almennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan umnauðsyn aðgerða í 14. gr. og síðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga ogreglur XIII. kafla laga nr. 88/2008. Handtakastefnanda var nauðsynleg eins og á stóð.Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utanþess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst aðflytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri aðhefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra semhandteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus ískilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða særtstefnanda. Óumdeilter að mótmælin voru friðsöm. Eins ogfram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnaralmennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir áfriðsaman hátt. Þá veita þau hópi mannarétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegummótmælum. Þessum rétti má setja skorðurmeð lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sérviðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e-og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa tilþeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar réttimanna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Eins og segir ígreindum dómum sem vörðuðu sömu mótmælin gengu aðgerðir lögreglu á vettvangiekki lengra en þörf krafði og mótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla ávinnusvæðinu sjálfu. Handtakastefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði ogstefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr.laga um meðferð sakamála. Þá var ekkiunnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verðaþví heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Verður stefndi sýknaður af kröfum hans. Þóttniðurstaða málsins sýnist með öllu vafalaus er þó rétt að málskostnaður falliniður. Stefnandi hefur gjafsókn og erþóknun lögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekinsamhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Sverris Kr. Bjarnasonar. Málskostnaðurfellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 577/2006
Kærumál Innsetningargerð Börn Frávísun frá Hæstarétti
A krafðist þess að fá son sinn tekinn úr umráðum móður drengsins, B, og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Reisti hann kröfuna á ákvæðum laga nr. 160/1990 og vísaði til þess að B hefði flutt barnið með ólögmætum hætti frá Danmörku, sbr. 11. gr. laganna. Áður en meðferð málsins lauk fyrir Hæstarétti tók A umráð sonar síns og hélt þeim síðan. Þar sem drengurinn var ekki lengur í umráðum B var ekki unnt að krefjast þess að hann yrði tekinn úr umráðum hennar og afhentur A. Við svo búið varð að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá nafngreindan son aðilanna tekinn úr umráðum varnaraðila og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að aðfarargerðin verði heimiluð og varnaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins fæddist sonur aðilanna 21. apríl 2006. Þau höfðu þá verið búsett í Danmörku frá því í október 2004 og voru þar uns varnaraðili yfirgaf heimili þeirra með soninn 16. ágúst 2006. Hún kom skömmu síðar með hann hingað til lands. Hún leitaði ekki eftir samþykki sóknaraðila fyrir því að flytja barnið frá Danmörku og virðist honum ekki hafa verið kunnugt um þá fyrirætlan fyrr en eftir að hún kom til Íslands. Sóknaraðili krafðist 5. september 2006 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur heimildar til að fá son aðilanna afhentan sér með innsetningargerð. Var sú krafa reist á ákvæðum laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., svo og samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980. Með hinum kærða úrskurði var þessari kröfu sóknaraðila sem fyrr segir hafnað. Með bréfi til Hæstaréttar 20. nóvember 2006 greindi varnaraðili frá því að sóknaraðili hafi átt umgengni við son þeirra 18. sama mánaðar og tekið þá barnið í umráð sín, sem hann hafi haldið síðan. Af hálfu sóknaraðila hefur verið staðfest að rétt sé með farið. Samkvæmt 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 90/1989 er það markmið beinnar innsetningargerðar að veita gerðarbeiðanda, sem með ólögmætum hætti er aftrað að neyta réttinda sinna, umráð yfir öðru en því, sem um ræðir í 72. gr. laganna, með því að taka það úr umráðum gerðarþola og afhenda honum. Sonur aðilanna er samkvæmt framansögðu ekki lengur í umráðum varnaraðila. Við svo búið verður að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 560/2009
Eignarréttur Fasteign Jarðhiti Ógilding samnings Brostnar forsendur
LR krafðist þess að Í og L yrði gert að þola ógildingu á samningi eigenda jarðarinnar R við Í frá 18. mars 1971, þar sem mælt var fyrir um að jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar væru Í til frjálsra umráða og ráðstöfunar. Árið 1985 keypti L Kröfluvirkjun af Í og réttinn til að virkja og hagnýta til raforkuframleiðslu jarðhitaorku á þessu svæði. Talið var að líta yrði svo á að samningurinn frá 1971 hefði með stoð í 1. mgr. 13. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 falið í sér fullnaðarafsal eigenda R til Í fyrir beinum eignarrétti að jarðhitaréttindum á svæðinu, jarðhita sem þar fyndist og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, án þess að önnur réttindi yfir landinu hefðu fylgt í kaupunum. Samkvæmt samningnum bar Í að endurgjaldi fyrir þetta að leggja til nánar tilgreind mannvirki í tengslum við hitaveitu fyrir byggðahverfi í landinu og greiða kostnað af slíkum framkvæmdum. Því hefði ekki verið borið við í málinu að Í hefði vanefnt þessar skyldur sínar. Ennfremur skuldbatt Í sig til að láta endurgjaldslaust í té heitt vatn til hitaveitunnar og var ekki kveðið á um að sú skylda væri bundin til ákveðins tíma. Talið var óhjákvæmilegt að skýra samninginn svo að með honum hefði Í skuldbundið sig til að fella kvöð á réttindin, sem Í keypti, um varanlegt tilkall viðsemjanda síns til tiltekinnar hlutdeildar í þeim. Þessi skuldbinding hefði verið efnd af hálfu Í með undirritun samningsins. Ekki þótti fært að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, þar sem samningsaðilar höfðu hvor fyrir sitt leyti efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum þegar það lagaákvæði tók gildi. Þá var gátu dómkröfur LR ekki sótt stoð í óskráðar reglur um ógildingu samninga vegna brostinna eða rangra forsenda, enda gæti LR ekki talist hafa sýnt fram á að eigendur R hefðu gengið til þessa samnings á þeim forsendum að orkuvinnsla á landsvæðinu færi ekki fram úr einhverju tilteknu marki. Enn síður yrði ætlast til að Í hefði mátt vera ljós slík forsenda viðsemjanda síns. Voru Í og L því sýkn af kröfum LR.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf., greiði stefndu, íslenska ríkinu og Landsvirkjun, hvorum um sig 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dómþinginu af Landeigendum Reykjahlíðar ehf., Lágmúla 5, Reykjavík á hendur íslenska ríkinu og Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 15. desember 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði gert að þola ógildingu á samningi eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi við stefnda, íslenska ríkið, um jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar o.fl. frá 18. mars 1971, og að réttaráhrif þeirrar ógildingar miðist við undirritunardag samningsins. Til vara krefst stefnandi að stefndu verði gert að þola ógildingu á samningi eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi við stefnda, íslenska ríkið, um jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar o.fl. frá 18. mars 1971, og að réttaráhrif þeirrar ógildingar miðist við dómsuppsögudag í máli þessu. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að þola að samningi eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi við stefnda, íslenska ríkið, frá 18. mars 1971 verði breytt á þá leið að jarðhitaréttindi þau sem stefnda, íslenska ríkinu, eru „til frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt 1. gr. samningsins svari að afli aðeins til jarðhitaorku allt að 70 megawöttum (MW) til raforkuframleiðslu, en ekkert umfram það, og að sú breyting taki gildi miðað við undirritunardag samningsins. Til þrautaþrautavara krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að þola að samningi eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi við stefnda, íslenska ríkið, frá 18. mars 1971 verði breytt á þá leið að jarðhitaréttindi þau sem stefnda, íslenska ríkinu, eru „til frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt 1. gr. samningsins svari að afli aðeins til jarðhitaorku allt að 70 MW til raforkuframleiðslu, en ekkert umfram það, og að sú breyting taki gildi á dómsuppsögudegi máls þessa. Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum að skaðlausu. Dómkröfur stefnda, íslenska ríkisins, eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og jafnframt að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati réttarins. Dómkröfur stefnda, Landsvirkjunar, eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati réttarins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. II Málsatvik eru þau, eins og þeim er lýst í stefnu og eru að mestu óumdeild, að hinn 18. mars 1971 var undirritaður af hálfu eigenda jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi í Suður-Þingeyjarsýslu annars vegar og iðnaðarráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins hins vegar, samningur sá sem mál þetta lýtur að. Í honum var m.a. kveðið á um að jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar á jarðhitasvæði því, sem afmarkað var á viðfestum uppdrætti, við Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall, ásamt jarðhita þeim sem þar er að finna, og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, skyldu þaðan í frá vera ríkissjóði til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“, eins og það var orðað í samningnum. Þá var mælt fyrir um að til endurgjalds á þeim verðmætum sem ríkissjóður öðlaðist með samningnum skuldbindi ríkissjóður sig til að byggja á sinn kostnað nánar tilgreind mannvirki fyrir afhendingu á vatni frá varmaveitu í Bjarnarflagi handa byggðahverfunum við Reykjahlíð og Voga við Mývatn. Enn fremur skuldbatt ríkissjóður sig til að afhenda endurgjaldslaust nánar tilgreint vatnsmagn (20 lítra á sekúndu) úr safnþró, sem komið yrði upp í Bjarnarflagi. Nánari skilgreining á endurgjaldsverðmætunum er að finna í samningnum. Af hálfu eigenda Reykjahlíðar undirritaði samninginn, Páll S. Pálsson hrl. samkvæmt umboði, en af hálfu ríkisins, Jóhann Hafstein iðnaðarráðherra, en einnig ritaði undir samninginn Magnús Jónsson fjármálaráðherra. Sambærilegur samningur var, að því er Bjarnarflag og Námafjall varðar, gerður við landeigendur Voga við Mývatn 25. mars 1971 vegna jarðhitaréttinda þar á landssvæði í þeirra eigu. Ýmis vandamál komu upp vegna hitaveitunnar, sem ríkið skuldbatt sig til að koma upp samkvæmt ofangreindum samningi frá 18. mars 1971, m.a. vegna útfellinga í aðveituæðum og dreifikerfi. Greip ríkið til ýmissa ráðstafana til lagfæringa á þessu í þeim tilgangi að tryggja nothæft vatn. Gaf ríkið út tvær yfirlýsingar í þessu sambandi, annars vegar 1. júlí 1975 og hins vegar 23. júní 1982, þar sem farið var yfir til hvaða úrbóta yrði gripið. Árið 1975 hóf ríkið að reisa jarðgufuvirkjun í landi Reykjahlíðar á því svæði sem samningurinn frá 1971 tók til, á grundvelli laga nr. 21/1974 um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu. Munu rannsóknir á svæðinu hafa staðið yfir allt frá árinu 1963. Umrædd virkjun fékk nafnið Kröfluvirkjun og var reist á árunum 1975 til 1977. Keyptar voru tvær 30 MW vélasamstæður. Fyrri vélin var gangsett árið 1977 og rafmagnsframleiðsla hófst þar árið 1978. Hinn 26. júlí 1985 seldi stefndi, íslenska ríkið stefnda, Landsvirkjun, Kröfluvirkjun, ásamt tilheyrandi mannvirkjum, sbr. lög nr. 102/1985. Samhliða var framseldur rétturinn til hagnýtingar á 70 MW af jarðhitaorku á Kröflusvæðinu, til raforkuframleiðslu. Um var að ræða rétt, sem ríkið hafði fengið til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“ frá landeigendum Reykjahlíðar með samningnum 1971. Fyrstu rekstrarár Kröfluvirkjunar gekk illa að afla gufu, ekki síst vegna eldsumbrota, sem stóðu yfir á svæðinu í níu ár á tímabilinu 1975-1984. Allt til ársins 1997 var aðeins önnur af tveimur 30 MW vélunum í rekstri. Frá árinu 1999 hefur stöðin hins vegar verið rekin á fullum afköstum, 60 MW, og náð allt upp að 70 MW afköstum á ári. Árið 1969 reisti Laxárvirkjun 3,2 MW gufuaflsstöð í Bjarnarflagi. Boraðar voru sex vinnsluholur á árunum 1968-1970, m.a. vegna þeirrar stöðvar, en einnig vegna Kísiliðjunnar. Með samningi ríkisins og Landsvirkjunar, dagsettum 17. september 1986, seldi ríkið eignir Jarðvarmaveitna ríkisins í Bjarnaflagi til Landsvirkjunar. Umrætt svæði, sem samningurinn frá 18. mars 1971 nær til, er talið vera eitt af stærstu háhitasvæðum landsins. Heildarflatarmál þess á yfirborði samkvæmt yfirborðsjarðhita- og viðnámsmælingum er um 30-35 ferkílómetrar og eru um 90% þess aðgengileg til vinnslu. Nýlegar áætlanir Orkustofnunar ætla, að afl svæðisins til raforkuvinnslu geti náð um 375 MW í 50 ár og samsvarandi orkugeta um 3000 gígavattstundir (GWh) á ári. Með lögum nr. 38/2002, um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar, veitti Alþingi iðnaðarráðherra heimild til að veita Landsvirkjun leyfi til að stækka Kröfluvirkjun í allt að 220 MW ásamt aðalorkuveitum. Í mars 2006 var gerður rammasamningur milli íslenska ríkisins og Landsvirkjunar um „afnot af jarðhitaréttindum innan jarðhitaréttindasvæðisins við Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall“, þ.e. á svæði því, sem samningurinn frá 18. mars 1971 tekur til. Í samningnum var m.a. vísað til laga nr. 38/2002, um heimild til stækkunar Kröfluvirkjunar, og fyrri laga, og ofangreindra samninga við landeigendur 1971 og milli Landsvirkjunar og ríkisins 1985 og 1986. Tekið var fram í samningnum, að markmið ríkisins með honum væri að tryggja aukna nýtingu innlendra orkulinda, skynsamlega nýtingu auðlindarinnar, áframhaldandi uppbyggingu orkuiðnaðar á svæðinu og eðlilegt endurgjald fyrir auðlindina. Tilgreint markmið Landsvirkjunar með samningnum var að geta haft tiltæka næga jarðhitaorku innan „jarðhitaréttindasvæðisins við Kröflu, Bjarnarflag og Námafjall til vinnslu allt að 350 MW til raforkuframleiðslu vegna hugsanlegrar aukinnar orkunotkunar á Norðausturlandi“, eins og fram kemur í samningnum. Þá er þar að finna skilgreiningar á því, hvernig afgjald til ríkisins vegna nýtingar á jarðhitanum skyldi fundið og grundvallarviðmið í því sambandi, en um nánari útfærslu á fjárhæðum var vísað til viðauka við samninginn, sem gera skyldi í kjölfar útgáfu virkjunarleyfis samkvæmt 4. gr. raforkulaga nr. 65/2003, eða nýtingarleyfis samkvæmt 6. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Í nóvember 2005, áður en ofangreindur rammasamningur var gerður, gerðu stefndi, Landsvirkjun, og stefnandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf., með sér rammasamning um nýtingu jarðhita o.fl. á svokölluðu Sandbotnasvæði, í Hágöngum og Gjástykki, þ.e. utan þess svæðis sem samningurinn við ríkið frá 18. mars 1971 náði til. Samkvæmt gr. 1.7 í samningnum skal Landsvirkjun greiða árlega fasta fjárhæð, 1.500.000 krónur, í umsýslugjald, allt til þess tíma, sem orkusala frá jarðhitavirkjun á viðkomandi svæðum hefst, en frá þeim tíma skal Landsvirkjun, sbr. gr. 2.3. í samningnum, greiða Landeigendum Reykjahlíðar ehf. fyrir þann jarðhita sem Landsvirkjun er heimilaður nýtingarréttur á, afgjald á framleidda kílóvattstund rafmagns (kWh) út á flutningsnet (royalty-greiðsla). Skal greiðslan nema 1,7 aurum/kWh rafmagns án virðisaukaskatts. Stefnandi kveður að leiðrétt miðað við gengisvísitölu á stefnudegi (desember 2008) er greiðslan 3,33 aurar/kWh. Sé sú tala sett inn í rammasamning íslenska ríkisins og Landsvirkjunar frá mars 2006 megi nálgast það að verðmeta umrædd jarðhitaréttindi innan þess svæðis sem samningurinn 1971 náði til. Fyrir 375 MW reiknast árleg greiðsla til handhafa réttindanna samkvæmt því (orkugjald) nú 99.900.000 krónur (375.000 kW x 8.000 nýtingartími í klst. á ári x 0,0333 kr./kWh), sbr. gr. 2 og 4 í rammasamningnum milli Landsvirkjunar og ríkisins frá mars 2006. Í júlí 2007 undirrituðu Hitaveita Suðurnesja, Landsvirkjun, Orkustofnun, Orkuveita Reykjavíkur og Alcoa Inc. síðan samning um Íslenska djúpborunarverkefnið (e. The IcelandDeep Drilling Project). Markmið samningsins er að halda áfram, frá fyrri samningi 7. apríl 2006, að kanna, hvort það sé fjárhagslega forsvaranlegt að nýta orku úr 4 - 5 kílómetra holum, sem gefa vökva, sem er 400 til 500 gráða heitur. Fara boranir fram á Kröflusvæðinu. Ef niðurstöður borana í Kröflu verða hagstæðar mun fyrsta orkuverið verða sett upp þar, sbr. gr. 3.3.6. í samningnum. Heildarkostnaður við verkefnið er áætlaður á bilinu 3,5 til 4 milljarðar króna, sbr. viðauka 4 (Appendix 4) við samninginn. Stefnandi kveður, að samkvæmt rannsóknum vísindamanna geti djúpboranir leitt til jafnvel tífaldaðrar orku úr hverri holu, sbr. fyrirlestragögn Landsvirkjunar frá alþjóðlegri álráðstefnu í Reykjavík 12. - 14. júní 2005. Ef slíkt rættist, myndi afgjaldið af jarðhitaréttindunum við Kröflu margfaldast. Þá kveður stefnandi liggja fyrir, að samningur sá, sem landeigendur Reykjahlíðar gerðu við ríkið árið 1971 sé á ýmsa vegu alfarið kominn úr takti við þann raunveruleika, sem nú blasi við í nýtingu jarðhitaauðlindar. Sé hann af þeim sökum, og fjölmörgum öðrum, bersýnilega ósanngjarn, auk þess sem forsendur hans hafi verið rangar og/eða hafi brostið. Stefnandi kveður mál þetta höfðað til ógildingar samningsins, en til vara að honum verði breytt á tiltekinn hátt. Málið sé höfðað af Landeigendum Reykjahlíðar ehf., sem hafi til þess málsóknarumboð, dagsett 20. október 2007, frá öllum þinglýstum eigendum jarðarinnar Reykjahlíðar. Stefndi sé annars vegar íslenska ríkið, sem viðsemjandi landeigenda Reykjahlíðar árið 1971, og hins vegar Landsvirkjun, sem „afnotahafi“ jarðhitaréttinda á svæðinu samkvæmt samningum við ríkið frá 1985 og 2006. Sambærilegt mál við þetta hafi áður verið höfðað með stefnu birtri 16. janúar 2008 en því var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október s.á. Sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar 2. desember s.á. í máli nr. 623/2008. Kveður stefnandi sig hafa bætt úr annmörkum þeim sem Hæstiréttur taldi að hefðu verið á fyrri málatilbúnaði. III Málsástæður og lagarök stefnanda Aðalkrafa Stefnandi byggir kröfur sínar á því í aðalsök, að fyrir liggi í málinu og sé óumdeilt að þinglýstir eigendur Reykjahlíðar, sem veitt hafi stefnanda málsóknar­umboð í máli þessu, eigi umrætt jarðhitasvæði í Kröflu, Bjarnarflagi og Námafjalli, beinum eignarrétti. Svæðið sé talið vera eitt af stærstu háhitasvæðum landsins, 30-35 ferkílómetrar og um 90% þess sé aðgengilegt til vinnslu. Afl svæðisins til raforkuvinnslu sé gríðarlegt að mati Orkustofnunar, eða um 375 MW í 50 ár. Aðalkrafa stefnanda lúti að því að samningurinn frá 18. mars 1971, þar sem ákveðið var að hin miklu jarðhitaréttindi á svæðinu skyldu vera stefnda, íslenska ríkinu, til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“, verði ógiltur. Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu í fyrsta lagi á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eins og henni hafi verið breytt með 6. gr. laga nr. 11/1986. Í því ákvæði sé mælt fyrir um, í 1. mgr., að samningi megi víkja til hliðar í heild eða hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skuli, við mat samkvæmt 1. mgr., líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika, sem síðar komu til. Stefnandi byggir á því að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986 verði beitt um samninginn, sem undirritaður var árið 1971, þ.e. fyrir gildistöku breytingalaganna, og vísar þar til dómafordæma Hæstaréttar, sbr. Hrd. 1990.1437, þar sem um hafi verið að ræða viðvarandi samning sem gerður hafði verið árið 1953, sbr. og til hliðsjónar Hrd. 1992.1858, þar sem 36. gr. laganna hafi verið beitt um samning jafnvel þótt hann væri að fullu efndur fyrir gildistöku breytingalaganna frá 1986, en sá samningur, sem um ræddi í því máli, var undirritaður árið 1980. Byggir stefnandi á því að samningurinn frá 1971 hafi verið, og sé enn, verulega ósanngjarn og andstæður góðri viðskiptavenju. Hafi þar áhrif, allt í senn, efni samningsins, staða samningsaðilanna, atvik við samningsgerð og atvik er hafi síðar komið til. Í fyrsta lagi liggi fyrir, að atvik hafi breyst gríðarlega frá 1971, að því er varði nýtingu jarðhita á því svæði sem hann nái til, eins og rakið sé hér að ofan. Þannig sé ljóst, að heildarafl svæðisins, 375 MW, sé umtalsvert meira en talið hafi verið áður. Til dæmis hafi verið talið, í skýrslu Orkustofnunar um Kröflu - niðurstöður vinnsluborana 1975, horfur um gufuöflun, rúmum fjórum árum eftir að samningurinn 18. mars 1971 var gerður, að gufa í virkjanlegum borholum samsvaraði 25-36 MW. Væntingar ríkisins við samningsgerðina hafi varla verið meiri en áætlað hámark afkastagetu svæðisins á þeim tíma og hafi greiðslur fyrir afnotaréttinn verið við það miðaðar. Þá liggi fyrir, að endurgjald það sem ríkinu beri að inna af hendi samkvæmt samningnum sé í engu samræmi við verðmæti jarðhitaréttindanna, sem hafi verið ríkinu til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt honum. Ljóst sé, að verulegur munur sé þarna á og megi sjá þetta af því, sem rakið sé hér að ofan, við samanburð á þeim samningi, sem stefnandi gerði við Landsvirkjun í nóvember 2005 um nýtingu jarðhita o.fl. á svokölluðu Sandbotnasvæði, í Hágöngum og Gjástykki annars vegar, og rammasamningi milli íslenska ríkisins og Landsvirkjunar, sem gerður var í mars 2006 um jarðhitasvæðið við Kröflu hins vegar. Ljóst sé af þessum gögnum að verðmæti jarðhitaréttindanna, sem samningurinn frá 18. mars 1971 náði til, sé gífurlegt, eins og að ofan sé rakið, eða sem svari til u.þ.b. 100.000.000 króna greiðslu árlega, og geti margfaldast, ef árangur verði af djúpborunum, í u.þ.b. 1.000.000.000 króna greiðslu árlega. Hér verði einnig að hafa í huga, að allt bendi til þess, að verðmæti vistvænna náttúruauðlinda sem þessara muni aukast verulega á komandi árum og áratugum. Samningurinn, sem gerður hafi verið 1971, sé barn síns tíma í framangreindu ljósi. Samningurinn hafi, á þessum tíma, í raun verið byggður á orkuþörf fyrir Kísiliðjuna, hitaveitu Reykjahlíðar og frekari rannsóknir á svæðinu, fremur en að þarna hefði verið ætlunin að byggja stóra virkjun, enda landeigendum ekki gert kunnugt um það fyrir undirritun samningsins. Fyrir liggi, að endurgjaldið samkvæmt samningnum 1971 reynist brot af verðmæti jarðhitaréttindanna, sem afhent hafi verið, eins og þau birtist í framangreindum gögnum. Endurgjaldið sé annars vegar í formi aðalæðar hitaveitu, sem ríkið hafi byggt fyrir nokkra bæi í Reykjahlíð og síðar í Vogum, og hins vegar í formi 20 lítra á sekúndu af heitu vatni. Endurgjaldið í formi heits vatns nýtist landeigendum á afar takmarkaðan hátt. Auk þess banni ákvæði í 4. gr. samningsins frá 1971 afhendingu eða sölu vatnsins til iðjurekstrar eða skyldrar starfsemi í samkeppni við vatn eða gufu frá jarðvarmaveitum ríkisins eða öðrum aðilum, sem ríkissjóður heimili framkvæmdir á framangreindu landi, á lægra verði en þessir aðilar bjóði. Af þessum sökum sé verðmæti endurgjaldsins lítið og í engu samræmi við hin miklu verðmæti jarðhitaréttindanna. Þannig sé heildararður landeigenda Reykjahlíðar af hinu heita vatni í gegnum hitaveitu Skútustaðahrepps tæplega milljón ári, þ.e. 924.541 króna á árinu 2006 og 1.008.663 krónur árið 2007, sem sé aðeins brotabrot af því sem sé réttmætur arður landeigenda af jarðhitaauðlindinni við Kröflu. Loks hafi staða aðila við samningsgerðina einnig áhrif við mat um það, hvort samninginn beri að ógilda. Landeigendur hafi verið í þeirri stöðu að semja við ægivald ríkisins sem ásælst hafi jarðhitaréttindi þeirra, en hafi átt yfir höfði sér eignarnám að öðrum kosti, en það úrræði hafi m.a. verið fyrir hendi, þegar Kísiliðjan var byggð í Mývatnssveit, sbr. lög nr. 80/1966. Þá hafi landeigendur ekkert verið upplýstir um til hvers nýta átti jarðhitaréttindin, sem hafi komið í ljós nokkrum árum síðar, þegar hafin var bygging Kröfluvirkjunar, og ekki hafi þeir heldur verið upplýstir um, hvað væri verið að rannsaka á þeirra landi, eða um niðurstöður rannsókna á svæðinu, sem staðið höfðu yfir a.m.k. frá 1963, eins og gögn málsins staðfesta. Þá hafi landeigendur ekki verið upplýstir um rannsóknir á hinni lögfræðilegu hlið málsins. Þannig hafi legið fyrir, við undirritun samningsins, álitsgerð frá Benedikt Sigurjónssyni, lögfræðingi Raforkumálastofnunar og síðar hæstaréttardómara, dagsett 13. október 1964, um eignarétt að jarðhita, sem vitnað sé til í greinargerð Gunnlaugs Briem ráðuneytisstjóra, frá 23. nóvember 1968. Greinargerð Gunnlaugs Briem gefi annars glögga mynd af þeirri vitneskju sem stefndi íslenska ríkið bjó yfir, fyrir samningsgerð um jarðhitaauðlindir á þessu svæði og lagalegri stöðu. Staðfesti hún, og önnur gögn málsins, einkum skýrslur Vermis sf. og Orkustofnunar frá þessum tíma, hinn mikla aðstöðumun sem hafi verið milli samningsaðila árið 1971, sem lýsi sér í ægivaldi ríkisins, sem hafi ómæld fjárráð, gagnvart viðsemjanda sínum, landeigendum í Reykjahlíð, sem yfirleitt hafi haft mjög takmörkuð fjárráð og litla vitneskju um þau atriði sem að framan greinir. Vegna aðstöðumunarins hefði t.a.m. verið eðlilegt og sanngjarnt að hafa endurskoðunarákvæði í samningnum, t.d. um endurskoðun hans eftir 25 ár, en það hafi ekki verið gert. Auki það á ósanngirni samningsins. Með vísan til alls þess, sem rakið sé hér að framan, sé ljóst, að samningurinn frá 18. mars 1971 sé verulega ósanngjarn og andstæður góðri viðskiptavenju og verði að ógilda hann á þeim grundvelli, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986. Verði ekki fallist á kröfu stefnanda um að ógilda samninginn á grundvelli 36. gr. samningalaga sé þess krafist að ógilda beri hann á grundvelli reglna kröfu- og samningaréttar um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra. Um sjónarmið fyrir þessari kröfu vísist til þess, sem fram komi hér að ofan, til stuðnings ógildingarkröfu á grundvelli 36. gr. samningalaga eftir því sem við á. Rétt sé þó að árétta í þessu sambandi, að ætla verði að væntingar ríkisins við samningsgerðina hafi varla verið meiri en áætlað hámark afkastagetu svæðisins á þeim tíma og hafi greiðslur fyrir afnotaréttinn verið við það miðaðar. Nýjustu rannsóknir sýni, eins og að framan sé rakið, að afkastageta svæðisins sé ekki fjarri því að vera sjöfalt meiri í dag en áætlað hafi verið við samningsgerðina á árinu 1971. Það sé ein af grundvallarforsendum landeigenda að þeir séu ekki að leigja ríkinu afnota annarra, eða meiri réttinda, en reiknað hafi verið með og hafi verið þekkt á þeim tíma er samningurinn var gerður. Sú grundvallarforsenda hafi nú brostið sem leiði til þess að ógilda verði samninginn. Jafnframt sé ljóst að verðmætaaukning nýtingarréttar alls jarðhita á svæðinu, bæði þess hluta sem Landsvirkjun nýti í dag og þess hluta sem nýting sé fyrirhuguð á, sé margföld miðað við það verð sem gengið hafi verið út frá við samningsgerð, eins og að framan sé rakið. Þar hafi grundvallarforsendur því einnig brostið. Með vísan til framangreinds, verði að ógilda samninginn frá 1971, með vísan til reglna kröfu- og samningaréttar um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda um að ógilda samninginn með vísan til 36. gr. samningalaga eða reglna um brostnar forsendur sé þess krafist að samningurinn verði ógiltur á grundvelli reglna samninga- og kröfuréttar um rangar forsendur og réttaráhrif þeirra. Vísist um það atriði til þess sem að ofan sé rakið eftir því sem við á. Í þessu sambandi verði sérstaklega að líta til þess, að þegar samningurinn 18. mars 1971 var gerður, hafi menn staðið í nokkurri óvissu um það, hve langt niður í jörð réttur jarðeiganda til auðlinda næði, hvort heldur til jarðhita eða annars. Talið hafi verið, að slíkur réttur næði e.t.v. aðeins um 100 metra niður, eða a.m.k. mætti takmarka hann bótalaust með þeim hætti, að hann næði aðeins svo langt niður. Árið 1957 hafi verið lagt fram á Alþingi frumvarp ríkisstjórnarinnar til laga um jarðhita, þar sem mælt hafi verið fyrir um, að ríkið ætti allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita sem lægi dýpra en 100 metra undir yfirborði jarðar. Með frumvarpinu hafi fylgt álitsgerð Ólafs Jóhannessonar prófessors, sem hafi talið þessa takmörkun heimila að stjórnlögum. Enn fremur megi ráða vísbendingu um eignaréttarlega óvissu, sem uppi hafi verið um landsins gæði á og í námunda við jarðir á þessum tíma, af málaferlum sem hafi lokið með dómi Hæstaréttar 19. febrúar 1981, Hrd. 1981.182, þar sem deilt hafi verið um eignarrétt að botni Mývatns. Meðal málsaðila hafi verið allir eigendur Reykjahlíðar á þeim tíma. Málaferlin hafi hafist árið 1969 og því staðið lengi yfir. Samningur sá, sem krafist sé ógildingar á í þessu máli, hafi verið gerður í skugga þessara málaferla, ef svo mætti að orði komast. Stefnandi telur, að á síðari tímum hafi hin eignarréttarlega staða skýrst, m.a. fyrir lagasetningu. Þannig sé nú ljóst, að réttur landeigenda til jarðhita nái jafnlangt niður og möguleg tækniþekking hverju sinni geri mönnum kleift að nýta hann, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og athugasemdir í frumvarpi til þeirra laga. Í því sambandi sé rétt að benda á þann samning, sem að ofan geti og Hitaveita Suðurnesja, Landsvirkjun, Orkustofnun, Orkuveita Reykjavíkur og Alcoa Inc. hafi undirritað í júlí 2007, um íslenska djúpborunarverkefnið (e. The Iceland Deep DrillingProject), sem lúti að könnun á nýtingu orku úr 4-5 kílómetra holum á Kröflusvæðinu, sem gefi vökva sem sé 400 til 500 gráða heitur. Ljóst sé, að tækniþekkingu vindi fram um djúpboranir, en tækniþekking hafi verið skammt á veg komin árið 1971 og nýtingarmöguleikar á jarðhitanum á þeim tíma mjög takmarkaðir. Samkvæmt framangreindu hafi landeigendur staðið í villu, eða a.m.k. verulegri óvissu, um eignaréttindi sín við samningsgerð. Valdi það því, að ógilda verði samninginn, með vísan til reglna samninga- og kröfuréttar og rangar forsendur og réttaráhrif þeirra. Verði ekki fallist á að ógilda samninginn með vísan til 36. gr. samningalaga, eða réttarreglna um brostnar og rangar forsendur, sé byggt á því að hann verði að ógilda með vísan til brots gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Þannig hátti til, að í 12. gr. auðlindalaga nr. 57/1998 sé lagt bann við því að undanskilja jarðhitaréttindi frá eignarlöndum, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Sambærilegt ákvæði hafi verið í 16. gr. orkulaga nr. 58/1967. Það hafi verið gert með samningnum 1971, þegar ákveðið var að jarðhitaréttindi sem tilheyrðu eignarlandi Reykjahlíðar, yrðu með einhverjum hætti framseld ríkinu til „frjálsra umráða og ráðstöfunar“. Þau réttindi hafi verið, að því leytinu til, skilin frá eignarlandinu. Ekki hafi heldur legið fyrir sérstakt leyfi ráðherra sem stjórnvalds þegar samningurinn hafi verið gerður. Með vísan til framangreinds ákvæðis, hafi umræddur gerningur farið í bága við lög. Ljóst sé, af þeim sökum, að hann verði að ógilda, enda hafi hann farið, og fari enn, í bága við lög. Samkvæmt framangreindu beri að ógilda samning landeigenda Reykjahlíðar við íslenska ríkið, frá 18. mars 1971 um jarðhitaréttindi á svæðinu, í fyrsta lagi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11/1986, í öðru lagi með vísan til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra, í þriðja lagi með vísan til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um rangar forsendur og réttaráhrif þeirra, og í fjórða lagi með vísan til brots gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Í samræmi við almennar reglur samningaréttar verði að miða réttaráhrif þeirrar ógildingar, sem hér sé krafist, við undirritunardag samningsins, þannig að samningurinn sé ógildur frá upphafi. Varakrafa Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda, um að miða réttaráhrif ógildingar á framangreindum samningi við undirritunardag hans, þ.e. frá upphafi, sé þess krafist til vara, að réttaráhrif ógildingarinnar miðist við dómsuppsögudag í málinu. Vísist um röksemdir fyrir þessari kröfu til þeirra sjónarmiða sem hafa verið rakin hér að ofan til stuðnings aðalkröfu stefnanda, eftir því sem við á. Sé þá einkum við það miðað, að atvik er „síðar komu til“ í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 og/eða brostnar forsendur, þ.e. eftir undirritun hans, valdi því að samninginn skuli ógilda. Sé þess þá krafist, fyrir skýrleika sakir, að sú ógilding miðist við dómsuppsögudag en ekki fyrra tímamark. Þrautavarakrafa Verði hvorki fallist á aðal- né varakröfu stefnanda sé þess krafist til þrautavara að framangreindum samningi verði breytt á þá leið, að jarðhitaréttindi þau sem stefnda séu „til frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt 1. gr. hans, svari að afli aðeins til jarðhitaorku, allt að 70 MW til raforkuframleiðslu, en ekkert umfram það. Sé þess krafist að breytingin gildi frá undirritunardegi samningsins, 18. mars 1971. Um málsástæður og lagarök fyrir þessari kröfu, vísist til þess sem fram komi að ofan til stuðnings aðalkröfu, eftir því sem við á. Sé þessum kosti stillt upp til þrautavara og beri að taka til greina ef hvorki verður fallist á aðal- né varakröfu stefnanda. Það, að miða breytinguna við að, „til frjálsra umráða og ráðstöfunar“ samkvæmt 1. gr. samningsins sé jarðhitaorka sem svari að afli til allt að 70 MW raforkuframleiðslu, en ekkert umfram það, sé eins konar millileið sem sæki viðmið í samning ríkisins við Landsvirkjun, frá 26. júlí 1985, þar sem ríkið hafi framselt Landsvirkjun fullan og ótakmarkaðan rétt til hagnýtingar á þeirri jarðhitaorku „sem finnast kann á Kröflusvæðinu og sem nú sé óbreytt í umráðum ríkisins, að afli sem svarar allt að 70 MW, til raforkuframleiðslu“. Eðlilegt og sanngjarnt sé að breyta samningnum frá 1971 í þessa veru, ef ekki verði fallist á að ógilda samninginn. Ljóst sé nú, að heildarafl svæðisins sé 375 MW, samkvæmt mælingum Orkustofnunar. Með breytingu samningsins, í þá veru sem að framan greini, yrði litið svo á að landeigendur hefðu framselt ríkinu, 18. mars 1971, jarðhitaorku, sem svari til 70 MW raforkuframleiðslu, en að öll jarðhitaréttindi umfram það væru skilyrðislaus eign landeigenda Reykjahlíðar. Þrautaþrautavarakrafa Í öllum tilvikum sé þess krafist að stefndu greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins. Stefndi byggir sýknukröfu sína, með öðru, á því, að skuldbindingargildi samninga sé ein af grundvallarreglum íslensks fjármunaréttar. Í þeirri reglu felist að aðilum sé almennt heimilt að velja sér gagnaðila við samningsgerð, frelsi um efni löggerninga og frjálsræði til að ákvarða hvort samningur skuli gerður eða hvort látið skuli hjá líða að gera samning eða annan löggerning. Eigi þessi regla sér rót í meginreglunni um að samninga eða aðra löggerninga skuli efna. Af reglu þessari leiði að samningsaðili geti almennt ekki komið sér hjá því að efna samningsskyldur sínar, þó svo að þær megi telja ósanngjarnar í hans garð. Sé þá haft í huga að samningsaðilar hafi gengið óbundnir til samningsgerðar af fúsum og frjálsum vilja. Af framangreindu megi ráða, að meginregla samningaréttar sé að samninga skuli efna. Ákvæði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, sé undantekning frá þessari meginreglu. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 11/1986 sé tekinn af allur vafi um þetta, þar sem segi að ákvæði 36. gr. sé í eðli sínu undantekningarregla og dómstólum beri að fara mjög varlega við beitingu hennar. Í greinargerðinni segi m.a.: „Reglan [36.gr.] er í eðli sínu undantekningarregla. Hún stendur andspænis þeim meginreglum íslensks fjármunaréttar, sem áður er getið, um samningsfrelsið og skyldu manna til þess að efna gerða samninga. Þess vegna er sérstök ástæða til þess að undirstrika það, að til þess er ætlast, að dómstólar fari mjög varlega í beitingu reglunnar. Óhófleg beiting reglunnar væri mjög til þess fallin að skerða öryggi í viðskiptum og skapa réttaróvissu.“ Grundvallarregla við lögskýringu, sem og skýringu á löggerningum, sé að undantekningu skuli túlka þröngt. Þannig verði 36. gr. samningalaganna ekki beitt nema óyggjandi sönnun liggi fyrir um að ákvæði greinarinnar eigi skýrlega við. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með lagarökum að samningurinn sé á nokkurn hátt þess eðlis að ákvæði 36. gr. laganna taki til hans að hluta eða í heild. Stefndi telur að ekki sé hægt að byggja á 36. gr. samningalaga, sbr. lög nr. 11/1986, með afturvirkum hætti eins og stefnandi virðist byggja á. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 11/1986, um breytingu á 36. gr. samningalaga, sé að finna leiðbeiningar um hvernig beita eigi reglunni, þ.e. um lagaskil, um samninga sem gerðir voru fyrir gildistöku laganna. Segi orðrétt í greinargerðinni m.a.: „Enginn vafi er á því, að reglunni verður ekki beitt um samninga, sem eru að fullu efndir við gildistöku [laganna], og að reglunni verður að fullu beitt um samninga sem stofnað er til eftir gildistöku [laganna].“ Í þessu samhengi sé rétt að benda á, að samningurinn hafi verið að fullu efndur, löngu fyrir gildistöku laga nr. 11/1986, og af þeirri ástæðu einni og sér taki ákvæði 36. gr. samningalaga ekki til samningsins. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að um forsendubrest sé að ræða hvað varðar efndir samningsins. Þvert á móti telur stefndi að samningurinn hafi verið að fullu efndur í samræmi við efnisatriði hans og að auki hafi stefndi gengið lengra hvað varðar efndir en skýrt orðalag samningsins gefi til kynna. Vísist hér til þeirra úrbóta sem ríkissjóður hafi tekið að sér umfram það sem getið er um í samningnum og tilteknar eru í yfirlýsingum aðila frá árunum 1975 og 1982, eins og lýst hafi verið hér að framan. Hvað varði brostnar forsendur, sé almennt talið, að uppfylla beri þrjú skilyrði, svo unnt sé að bera þær ástæður fyrir sig. Í fyrsta lagi verði viðkomandi forsenda að hafa verið ákvörðunarástæða fyrir loforðsgjafann. Í öðru lagi þurfi loforðs-móttakandinn að hafa vitað eða mátt vita, að loforðið hafi verið gefið vegna forsendunnar. Loks í þriðja lagi þurfi að vera sanngjarnara að leggja áhættuna af því, að forsendan bresti, á loforðsmóttakandann en loforðsgjafann. Stefndi telur, að stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á, að framangreind skilyrði hafi verið uppfyllt. Þvert á móti telur stefndi, að svo almenn tilvísun stefnanda til brostinna forsendna, án eðlilegs rökstuðnings, geti ekki á nokkurn hátt byggt rétt til handa honum. Stefndi bendir á, að samkvæmt samningnum sé hvergi kveðið á um einhvers konar magntakmarkanir á jarðhitanýtingu á svæðinu. Þvert á móti sé ríkissjóði afsalað til frjálsra afnota og hagnýtingar jarðhitaréttindum á hinu afmarkaða, tilgreinda samningssvæði. Ljóst sé, að stefndi hafi, a.m.k. framan af, staðið einn undir þeim gríðarlega kostnaði við að nýta þau jarðhitaréttindi, sem áður voru ónýtt í iðrum jarðar, og að sama skapi hafi stefnandi ekki þurft að leggja til nokkurn kostnað vegna þessa en þess í stað notið reglulegs afgjalds. Sökum kostnaðarsamra úrbóta umfram skýrt orðalag samningsins, sem og vegna áhættutöku varðandi framtíðarnýtingu jarðhitans, hafi verulega hallað á stefnda, hvað varði efndir samningsins. Í málatilbúnaði stefnanda séu vangaveltur um, að verðmæti vistvænna náttúruauðlinda muni aukast verulega á komandi árum og áratugum. Engin rök séu færð fram um þessar getgátur stefnanda. Ljóst sé hins vegar, að erfitt sé að segja fyrir um verðmæti slíkra vistvænna náttúruauðlinda. Að auki kunni verðmat á jarðhita að vera háð ýmsum ytri aðstæðum, svo sem kostnaði við framkvæmdir, flutningi á orku og aðgengi að jarðhita, svo dæmi séu tekin. Stefnandi vísi til þess í stefnu, að þegar samningurinn var gerður árið 1971, hafi verið nokkur óvissa um, hve langt niður í jörð réttur landeigenda til auðlinda næði. Vísi stefnandi einnig til frumvarps til laga um jarðhita, sem lagt var fram á Alþingi árið 1957, sem og álitsgerðar, sem fylgdi því frumvarpi. Stefndi bendir á, að árið 1957 hafi verið í gildi lög um eignar- og notkunarrétt á jarðhita, nr. 98/1940, með síðari breytingum, þar sem í 1. gr. sagði orðrétt: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum (jarðhita), sem á henni eru, þó með takmörkunum þeim, sem lög þessi tilgreina.“ Í tilvísuðu lagaákvæði sé viðurkennt, að jarðhiti sé að fullu í eigu landeigenda, þótt tiltekið sé, að nýting hans kunni að vera háð takmörkunum, sem kveðið væri á um í lögunum. Þær takmarkanir hafi hins vegar varðað sjálfbæra hagnýtingu jarðhitans sem og að nýting hans yrði sem best tryggð. Hvergi hafi í lögunum verið kveðið á um takmörk eignaréttar varðandi dýpt eða annað eins. Regla þessi hafi verið svo gott sem samhljóða tekin upp í orkulög, nr. 58/1967, þar sem sagði í 9. gr.: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita úr landareigninni, þó með takmörkunum þeim, sem lög þessi tilgreina.“ Af framangreindu sé því ljóst, að ekki hafi hvílt lagalegar takmarkanir á hagnýtingu jarðhitans, hvað dýpt hans varðar. Í málatilbúnaði sínum vísi stefnandi til og byggi á 13. gr. orkulaga nr. 58/1967, sbr. 12. gr. laga um rannsóknir og hagnýtingu á auðlindum úr jörðu, nr. 57/1998, um að óheimilt sé að undanskilja jarðhitaréttindi frá eignarlöndum, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Í tilvitnaðri 13. gr. orkulaga sagði m.a.: „Landeigandi má ekki undanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra.“ Stefndi byggir á því, að með undirritun sinni, og um leið staðfestingu á efni samningsins, hafi iðnaðarráðherra, í þessu tilviki Jóhann Hafstein, þáverandi iðnaðarráðherra, haft fullt stöðuumboð til að samþykkja umrætt framsal á jarðhitaréttindum. Hafnað sé þeim rökum stefnanda, að iðnaðarráðherra hafi ekki haft sérstakt leyfi til að undanskilja umrædd jarðhitaréttindi. Ekki hafi í þágildandi ákvæði orkulaga, frekar en í núgildandi lögum nr. 57/1998, verið kveðið á um formkröfur, sem ráðherra bæri að uppfylla varðandi þá athöfn að undanskilja jarðhitaréttindi frá landareign á grundvelli gildandi lagaákvæða. Byggir stefndi á því, að undirritun samnings, þar sem jarðhitaréttindi eru framseld ríkinu til frjálsra afnota og hagnýtingar, feli í sér samþykki iðnaðarráðherra, sem undirritunaraðila, fyrir slíkum gerningi. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda, að landeigendur Reykjahlíðar hafi á sínum tíma verið nauðbeygðir til þess að ganga til samninga enda hafi þeir, að sögn stefnanda, átt yfir höfði sér eignarnám að öðrum kosti. Bendir stefndi á það, að landeigendur hafi á sínum tíma haft fullan rétt á að óska eftir því að sett yrði inn í samninginn endurskoðunarákvæði, en þeir hafi augljóslega kosið að gera það ekki. Ljóst sé og, að þeir hafi notið lögmannsaðstoðar við samningsgerðina. Jafnræði hafi því verið með samningsaðilum. Framangreindar fullyrðingar og málsástæður stefnanda komi nú fyrst fram, tæpum fjórum áratugum frá undirritun samningsins. Stefndi telur fullyrðingarnar í fyrsta lagi órökstuddar og ósannaðar getgátur. Í öðru lagi komi þær fram of seint, og vísar stefndi hér til tómlætissjónarmiða og réttaráhrifa þeirra. Stefndi byggir á því, að samningur málsaðila hafi að fullu verið í samræmi við meginregluna um samningsfrelsi sem og ákvæði samningslaga. Ekki hafi verið sýnt fram á, af hálfu stefnanda, að framkoma við samningsgerð eða efndir samningsins hafi gengið gegn almennum eða sértækum réttarheimildum. Þar af leiðandi hafni stefndi því alfarið, að gengið hafi verið gegn þeim grundvallarsjónarmiðum stjórnsýslunnar, sem felast í lögmætisreglunni. Telji stefndi því, að hvorki hafi verið brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins né öðrum skráðum eða óskráðum meginreglum þess réttar. Stefndi telur sig hafa sýnt fram á, að viðsemjendur hans hafi ekki hreyft mótmælum hvað varði efndir og endurgjald fyrr en fyrst árið 2003, þ.e. að minnsta kosti þrjátíu og tveimur árum eftir upphaflegan samning. Að mati stefnda sé það slíkt tómlæti af hálfu stefnanda að það eitt og sér komi í veg fyrir að hægt sé að fallast á dómkröfur stefnanda. Það sé því málsástæða stefnda, að slíkt tómlæti leiði sjálfstætt til sýknu og á því sé byggt af hálfu stefnda. Stefndi mótmæli forsendum þrautavara- og þrautaþrautavarakrafna stefnanda, aðallega á þeim grundvelli að ekkert réttarsamband sé milli samnings stefnda og landeigenda Reykjahlíðar 1971 annars vegar og samnings stefnda við Landsvirkjun frá 26. júlí 1985 hins vegar. Sú viðmiðunartala, sem nefnd sé í síðari samningnum um raforkuframleiðslu, hafi ekkert sjálfstætt gildi í samskiptum stefnanda og stefnda, enda hafi samningur aðila frá 1971 kveðið á um frjálsan umráða- og ráðstöfunarrétt jarðhitaréttinda á landsvæðinu. Í samningnum frá 1971 sé með öðrum orðum engin takmörkun á vinnslu nýtanlegrar jarðorku á því landsvæði, sem um var samið. Stefndi hafi framselt til Landsvirkjunar tiltekna jarðhitaorku með samningnum 1985 en haldið sjálfur eftir nýtanlegum jarðhita umfram umsamið hámark. Til þess hafi stefndi haft fullan rétt, en um leið hafi þetta fyrirkomulag engan sjálfstæðan rétt skapað til handa stefnanda. Því sé alfarið mótmælt, að 36. gr. samningalaga heimili stefnanda að breyta samningnum frá 1971 til samræmis við kröfugerð stefnanda. Engar forsendur séu til þess, að mati stefnda, og vísar stefndi með öðru til sýknumálsástæðna með aðalkröfu. Í þessu samhengi sé enn byggt á, að stefnandi, eða umbjóðendur hans, hafi engar athugasemdir gert við samninginn frá 1971 fyrr en áratugum síðar. Að mati stefnda sé þetta tómlæti, sem leiði til sýknu. Með öllum dómkröfum stefnanda séu réttaráhrif dómkrafna hans, eða breytingar, ýmist miðaðar við undirritunardag samnings stefnda og landeigenda hinn 18. mars 1971 eða við dómsuppsögu í málinu. Stefndi mótmælir kröfugerð þessari og aðferðarfræði á allan hátt, og telur hana órökstudda með öllu. Stefndi kveðst ekki átta sig á því, hvernig ógilda megi samning aftur í tímann, sem efndur hafi verið í áratugi með fullu samkomulagi þeirra sem átt hafi í hlut, og hafi í raun verið breytt með samkomulagi samningsaðila í tvígang á tímabilinu. Stefnandi hafi ekki rökstutt þessa kröfugerð á eðlilegan hátt, að mati stefnda, enda sé hún í augljósri andstöðu við vilja upphaflegra samningsaðila. Vilji og væntingar núverandi landeigenda og stefnanda breyti því ekki, að lengst af hafi verið full sátt um samning þennan. Af þessari ástæðu sé erfitt að sjá, hvernig hægt sé ýmist að ógilda samninginn frá 18. mars 1971 eða breyta honum miðað við upphaflegan undirritunardag. Stefndi komi ekki auga á lögfræðilegan rökstuðning fyrir því og verði sem fyrr að vísa til þess að ákvæði 36. gr. samningalaga, og reglur um brostnar forsendur, geti ekki átt við um samning landeigenda og stefnda eins og málinu hafi verið lýst. Þar að auki verði aftur að vísa til tómlætis stefnanda og kröfugerðar stefnanda þar að lútandi. Stefndi kveðst heldur ekki fá séð, hvernig dómsuppsaga geti skipt máli varðandi réttaráhrif ógildingar á grundvelli 36. gr. samningalaga eða breytingar á samningnum frá 1971, sem stefnandi eða þáverandi landeigendur hafi ekki verið aðilar að. Stefndi kveður málsástæður sem hann hafi fært fram bæði eiga við um aðal- og varakröfu stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnda, Landsvirkjunar. Stefndi, Landsvirkjun, krefst einnig sýknu af varakröfu stefnanda um að samningurinn verði ógiltur en að réttaráhrif miðist við dómsuppkvaðningu. Efnislega sé vísað til sömu málsástæðna og stefndi byggi á kröfu sína um sýknu af aðalkröfu stefnanda. Stefndi hafnar því sem ósönnuðu og röngu að einhver þau atvik hafi gerst eftir undirritunardag samningsins sem heimili ógildingu samningsins frá dómsupp­kvaðningar­degi, hvort sem byggt sé á 36. gr. samningalaga eða reglum um brostnar forsendur, sbr. umfjöllun um aðalkröfu. Stefndi mótmæli því alfarið að „atvik sem síðar komu til“ eigi að leiða til ógildingar samningsins. Þvert á móti verði að telja að það hafi verið báðum aðilum a.m.k. jafn fyrirsjáanlegt að brugðið gæti til beggja vona með virkjunaráform Kröflu og hvernig gengi að vinna orkuna en landeigendum var tryggð sín greiðsla. Um málsástæður og lagaröksemdir vísist til umfjöllunar um aðalkröfu og beri að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda um ógildingu samnings með réttaráhrifum frá dómsuppkvaðningardegi. Niðurstaða Með málssókn þessari freistar stefnandi þess að fá ógiltan samning sem gerður var hinn 18. mars 1971 milli þáverandi landeigenda Reykjahlíðar og stefnda, íslenska ríkisins. Gerir hann aðallega kröfu um að samningurinn verði ógiltur frá upphafi en til vara að hann verði ógiltur frá og með dómsuppsögudegi. Byggir stefnandi aðallega á 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, þar sem samningurinn hafi alltaf verið og sé enn ósanngjarn og andstæður góðri viðskiptavenju, sbr. efni samningsins, stöðu samningsaðilanna, atvik við samningsgerðina og atvik sem síðar hafi komið til. Til vara byggir stefnandi á því að forsendur samningsins séu rangar, til þrautavara að forsendur samningsins séu brostnar og til þrautaþrautavara, að ógilda beri samninginn vegna brots á lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Stefndi, íslenska ríkið, byggir sýknukröfu sína á því, bæði hvað varðar kröfu stefnanda um að ógilda samninginn frá upphafi sem og við dómsuppsögu, að 36. gr. samningalaga verði ekki beitt með afturvirkum hætti, en einnig að forsendur samningsins séu hvorki rangar né séu þær brostnar. Einnig hafnar stefndi, íslenska ríkið, því að reglur 36. gr. samningalaga heimili stefnanda að breyta samningnum frá 1971, en til þess liggi engar forsendur. Þá byggir stefndi, íslenska ríkið, á því að samningurinn hafi verið í samræmi við meginregluna um samningsfrelsi sem og ákvæði samningalaga. Einnig byggir stefndi, íslenska ríkið, á því að tómlæti stefnenda eigi að leiða til sýknu stefnda. Stefndi mótmælir þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu stefnanda aðallega á þeim grunni, að ekkert réttarsamband sé milli samnings stefnda og landeigenda Reykjahlíðar árið 1971 annars vegar og samnings stefnda, íslenska ríkisins, við stefnda, Landsvirkjun, frá 26. júlí 1985 hins vegar. Stefndi, Landsvirkjun, byggir sýknukröfu sína á því, að 36. gr. samningalaga, geti ekki átt við um réttarsambandið, aðallega þar sem samningurinn hafi verið að fullu efndur þegar ákvæðið tók gildi, og verði ekki beitt með afturvirkum hætti, sem og að skilyrði greinarinnar séu ekki fyrir hendi. Stefndi, Landsvirkjun, mótmælir því að unnt sé að ógilda samninginn frá upphafi, en þá þyrfti að fara fram uppgjör milli aðila svo þeir yrðu jafnsettir og samningurinn hefði aldrei verið gerður, en stefnendur hafi ekki lagt fram slíkt uppgjör eða sýnt fram á greiðslugetu sína í því sambandi. Einnig mótmælir stefndi, Landsvirkjun, því að atvik sem síðar hafi komið til eigi að leiða til þess að samningurinn verði ógiltur, sem og að kröfur stefnenda séu ósannaðar í málinu. Stefndi, Landsvirkjun, mótmælir því og sem röngu og ósönnuðu, að forsendur samningsins hafi brostið eða að um rangar forsendur við samningsgerðina hafi verið að ræða. Einnig byggir stefndi, Landsvirkjun, á því, að ekki sé unnt að ógilda samninginn á grundvelli lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins, þar sem þáverandi forsætis- og iðnaðarráðherra, hafi undirritað samninginn fyrir hönd íslenska ríkisins. Byggir stefndi, Landsvirkjun, á því, að tómlæti stefnenda eitt og sér eigi að nægja til þess að sýkna stefndu. Þá byggir stefndi, Landsvirkjun, sýknukröfu sína af kröfu stefnanda að ógilda beri samninginn eða breyta honum frá dómsuppsögudegi, á sömu málsástæðum og sýknukröfu sína af aðalkröfu stefnanda. Eins og fram hefur komið gerði íslenska ríkið samning við nafngreinda landeigendur í Reykjahlíð um jarðhitaréttindi á tilteknu og afmörkuðu svæði í tengslum við byggingu Kröfluvirkjunar. Endurgjaldið var aðallega bygging mannvirkis fyrir afhendingu á heitu vatni sem og afhending hitaveituvatns til jarðeigenda. Samkvæmt framlögðu málssóknarumboði var aðeins einn af núverandi eigendum jarðarinnar Reykjahlíðar, Þuríður Sigurðardóttir, aðili að þeim samningi. Ekki er ágreiningur um að samningurinn var efndur þó svo að hluti endurgjaldsins felist í afhendingu á heitu vatni til frambúðar til landeigenda. Eins og að framan er lýst byggir stefnandi kröfu sínar um ógildi samningsins aðallega á 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, er lögfest var sem almenn ógildingarregla í samningalögum og tók gildi 1. maí 1986, og hljóðar svo: „Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hið sama á við um aðra löggerninga. Við mat skv. 1. mgr. skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika, sem síðar komu til“ Þó svo að umdeildur samningur hafi verið gerður fyrir gildistöku laganna og efndur að öðru leyti en því að stefnda, íslenska ríkinu, ber samkvæmt honum að afhenda tiltekið magn af vatni um ókomna tíð til stefnanda, er, með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands 19. nóvember 1992 í málinu nr. 79/1992, þar sem talið var, með vísan til athugasemda með frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 11/1986, unnt að beita 36. gr. laga nr. 7/1936, um samninginn. Kemur því til skoðunar hvort skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936, séu uppfyllt, sem og reglur samningalaga um rangar og brostnar forsendur. Ein af meginreglum samningaréttar er sú, að gerða samninga ber að halda. Í ljósi þess verður að skýra reglunar um rangar og breyttar forsendur og ákvæði 36. gr. samningalaga og réttaráhrif þeirra. Í málinu liggur ekkert annað fyrir en að samningur sá sem gerður var við landeigendur hafi verið efndur og landeigendur hafi fengið það endurgjald sem samið var um milli aðila, að undanskildu því, eins og áður segir, að stefnda, íslenska ríkinu, ber að afhenda stefndu 20 lítra af vatni á sekúndu, til framtíðar. Af málatilbúnaði stefnanda verður ekki annað ráðið en að það hafi ekki verið fyrr en árið 2003 sem stefnandi gerði athugasemdir við samninginn og taldi hann ósanngjarnan, eða rúmum 30 árum frá gerð hans. Virðist þá sem stefnandi hafi talið endurgjald fyrir jarðhitaréttindin vera of lítið, þegar hann, að eigin sögn, fékk vitneskju um aukna afkastagetu svæðisins. En með lögum nr. 38/2002, um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar, veitti Alþingi iðnaðarráðherra heimild til að veita stefnda, Landsvirkjun, leyfi til að stækka Kröfluvirkjun í allt að 220 MW ásamt aðalorkuveitum. Telur stefnandi því að í framtíðinni gæti afgjald af jarðhitaréttindum við Kröflu margfaldast. Hefur og komið fram að eftir eldsumbrot á Kröflusvæðinu jókst magn vinnanlegs jarðhita en til ársins 1999 var, að sögn stefndu, aðeins önnur vél af tveimur 30 MW vélum Kröfluvirkjunar í rekstri. Í máli þessu liggur fyrir að við gerð samningsins nutu landeigendur í Reykjahlíð aðstoðar lögmanns. Liggur ekkert fyrir í málinu um að forsendur samningsins hafi verið þær, að stærð Kröfluvirkjunar og afkastageta myndi vera óbreytanleg um ókomna framtíð, enda var stefnda, íslenska ríkinu, framseldur jarðhitaréttur þar til frjálsra umráða og afnota. Í málinu liggur ekkert fyrir um að forsendur jarðeigenda hafi á sínum tíma verið aðrar en þær að fá greiðslu fyrir jarðhitaréttindi. Verður og ekki séð að lög um eignarnám hafi þvingað jarðeigendur til samninga á þeim nótum sem raun varð, enda felst í reglum um eignarnám, að eigendur fá að fullu greitt fyrir þá eign sem tekin er eignarnámi. Þá verður ekki séð að hugmyndir manna og óvissa um hve langt niður réttur jarðeigenda til auðlinda næði hafi þvingað jarðeigendur til samningsgerðar á þeim nótum sem gert var, enda kveðið á um það í orkulögum nr. 58/1967, að jarðhitaréttindi tilheyrðu landeigenda, svo sem áður hafði verið. Þó svo að fyrir liggi að afkastageta Kröfluvirkjunar sé nú mun meiri er ekkert í málinu sem sýnir fram á það að aðilar, hvort heldur stefnandi eða stefndi, íslenska ríkið, hafi gengið út frá því að afkastagetan yrði óbreytt um alla framtíð, enda rétturinn framseldur til frjálsra afnota, svo sem fyrr greinir. Þá er og ekkert fram komið í málinu sem sýnir fram á að greiðslur samkvæmt samningnum hafi átt að miðast við hámarksafkastagetu svæðisins, eins og þær voru þá eða það hafi verið forsenda fyrir samningi aðila. Liggur og ekkert fyrir um það í málinu að reynt hafi verið að koma að endurskoðunarákvæði í samninginn, eins og stefnandi heldur nú fram að átt hafi að vera í honum, og verður stefnandi því að bera hallan af því að sönnun skorti um það atriði. Byggir stefnandi og á því að endurgjald samkvæmt samningnum sé ekki í samræmi við jarðhitaréttindin og vísar í því sambandi til samninga sem síðar hafa verið gerðir við stefnanda um nýtingu jarðhita o. fl. á svokölluðu Sandbotnasvæði, í Hágöngum og Gjástykki og rammasamnings milli stefndu, íslenska ríkisins og Landsvirkjunar, um jarðhitasvæðið við Kröflu. Einnig vísar stefnandi til þess að verðmæti vistvænna náttúruauðlinda muni aukast á komandi árum. Liggur ekkert fyrir um annað en að jarðeigendum Reykjahlíðar hafi á þeim tíma talið hagsmunum sínum best borgið með gerð umdeilds samnings með þeim hætti sem gert var og að endurgjald fyrir jarðhitaréttindin hafi verið sanngjarnt, og verður samningurinn því ekki ógiltur vegna fullyrðinga stefnanda um að aðrir samningar um jarðhita kveði á um hærra endurgjald eða með óstaðfestum fullyrðingum nú, að verðmæti vistvænna náttúruauðlinda muni aukast í framtíðinni. Verður því ekki séð, eins og mál þetta liggur fyrir, að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig óbreyttan. Er og með öllu ósönnuð sú fullyrðing stefnanda að hann hafi verið leyndur upplýsingum sem máli skiptu áður en samningurinn var gerður. Hefur því ekki verið sýnt fram á að forsendur þeirra sem að samningsgerðinni stóðu á sínum tíma séu brostnar. Þá ber og að líta til þess að aðalkrafa stefnenda um ógildingu samningsins frá undirritun felur í raun í sér að staða samningsaðila verði eins og samningurinn hefði ekki verið gerður. Í dómkröfu stefnenda er hins vegar ekkert um að þeir ætli þá að skila endurgjaldinu, sem þeir hafa þegar tekið við, eða er á annan hátt gerð grein fyrir hvernig samningsaðilar eigi að verða eins settir og samningurinn hefði ekki verið gerður. Samkvæmt 16. gr. orkulaga nr. 58/1967 mátti landeigandi ekki undanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Með því að umdeildur samningur var undirritaður af þáverandi iðnaðarráðherra verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að svokölluð lögmætisregla stjórnsýsluréttarins hafi verið brotin við gerð samningsins. Með vísan til þeirrar grundvallarreglu samningsréttarins, að gerða samninga ber að halda og þegar allt framangreint er virt sem og sá tími sem liðinn er frá því að samningurinn var gerður, verður ekki fallist á að ógilda beri umdeildan samning á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða vegna þess að brostnar séu forsendur hans eða þær hafi verið rangar, hvorki frá samningsgerð né frá dómsuppsögudegi. Þrautavarakrafa og þrautaþrautavarakrafa stefnenda byggja á því að umráða- og ráðstöfunarréttur samkvæmt 1. gr. samningsins svari að afli aðeins til 70 MW raforkuframleiðslu, en ekkert umfram það. Byggja stefnendur á því, að samkvæmt mælingum Orkustofnunar sé heildarafl svæðisins nú 375 MW, en samningur stefndu, íslenska ríkisins og Landsvirkjunar, kveður á um 70MW til raforkuframleiðslu. Sé því eðlilegt og sanngjarnt að breyta samningnum í þá veru. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og þess að samningurinn kvað á um frjáls umráð og ráðstöfun íslenska ríkisins á jarðhita á umræddu svæði, verður ekki séð að eðlilegt og sanngjarnt sé að breyta samningnum í þá veru að hann verði takmarkaður við ákveðna jarðhitaorku. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur til hvors stefndu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, íslenska ríkið og Landsvirkjun, eru sýkn af kröfum stefnanda, Landeigendum Reykjahlíðar ehf. Stefnandi, Landeigendur Reykjahlíðar ehf., greiði hvorum stefndu, íslenska ríkinu og Landsvirkjun, 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 191/1999
Kærumál Dómari Vanhæfi
Talið var að úrskurðir sem héraðsdómari hafði kveðið upp á rannsóknarstigi opinbers máls yllu ekki vanhæfi hans til þess að fara með málið eftir útgáfu ákæru.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 1999, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Júlíus B. Georgsson settur héraðsdómari viki sæti. Kæruheimild er 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var ekki sótt þing af hálfu ákærða. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að kært hafi verið í tæka tíð, sbr. 2. mgr. 144. gr. laga nr. 19/1991. Skilja verður málatilbúnað varnaraðila á þá leið, að hann krefjist þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og honum gert að víkja sæti í málinu. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði kvað Júlíus B. Georgsson, þá dómarafulltrúi, upp þrjá úrskurði í mars 1992 í þágu rannsóknar á þeim atriðum, sem varnaraðili sætir nú ákæru fyrir. Með hliðsjón af efni framangreindra úrskurða verður ekki fallist á með varnaraðila að þessar fyrri gerðir dómarans í tengslum við rannsókn málsins séu til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 743/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafistþess að kærða, X, kt. [...]-[...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 13. nóvember nk. kl. 16:00 og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 30. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. október 2015, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. nóvember 2015klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 551/2002
Niðurfelling máls Málshöfðun Gjafsókn
Mál S gegn Ó var fellt niður að ósk málsaðila, sem jafnframt voru sammála um að leggja það í dóm um málskostnað. Rétt var talið að aðilarnir bæru hvor sinn kostnað af málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 2002, en gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 14. febrúar 2003. Með bréfi 8. júlí sama árs tilkynntu aðilarnir að þeir hefðu gert samkomulag um að óska eftir að málið yrði fellt niður fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að það gengi til dóms um málskostnað. Gagnáfrýjandi krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga eins og henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, Ólínu Sigríðar Einarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2002. Mál þetta var höfðað 4. september 1991 og dómtekið 9. júlí 2002. Stefnandi er Ólína Sigríður Einarsdóttir, kt. 190953-3439, Starrahólum 3 í Reykjavík en með dvalarstað að Geysi í Biskupstungnahreppi. Stefndi er Sigurður Guðmundsson, kt. 040547-7469, Starrahólum 3 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi, að stefnandi sé eigandi að helmings­hlut í fasteigninni Starrahólum 3 í Reykjavík með öllum réttindum og skyldum sem eigninni fylgja. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eingöngu eigandi að 21,86% hlut í fasteigninni Starrahólum 3 í Reykjavík. Til vara að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda og að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi að öðrum og lægri eignarhlut en 50% í fasteigninni Starrahólum 3 í Reykjavík, allt eftir mati dómsins. Í báðum tilfellum gerir stefndi kröfu um málskostnað. Málsatvik og helstu ágreiningsefni Málsaðilar hófu sambúð á árinu 1997. Með kaupsamningi 17. júlí 1997 festu þau kaup á fasteigninni Starrahólum 3 í Reykjavík. Kjallaraíbúð í húsinu skyldi afhenda við undirskrift kaupsamningsins en húsið allt í síðasta lagi 30. ágúst 1997 og þá skyldi afsal gefið út. Kaupverðið var 13.500.000 krónur og skyldi greiða það með eftirfarandi hætti: Í kaupsamningi, sem þinglýst var 21. júlí 1997, var tilgreint að hvor málsaðila væri eigandi að 50% eignarhluta í húsinu og var það í samræmi við kauptilboð dagsett 27. júní 1997. Í afsali dagsettu 3. september 1997 voru þau bæði skráð sem afsalshafar en eignarhlutföll ekki tilgreind. Málsaðilar hafa bæði talið fasteignina fram til skatts og hjá Fasteignamati ríkisins er hvort um sig skráð sem eignandi hálfrar fasteignarinnar. Upplýst er í málinu að stefnandi seldi íbúð sína að Fögrukinn 24 í Hafnarfirði 10. júlí 1997. Kaupverðið var 11.450.000 krónur og var það greitt þannig að við útborgun voru afhent húsbréf að nafnverði 4.850.000 krónur en framreiknuð að verðmæti 5.323.845 krónur og 1.121.155 krónur í peningum. Kaupandi skyldi greiða 2.203.699 krónur í peningum 18. júlí 1997 og yfirtaka veðskuldir að verðmæti 2.801.301 krónu. Samkvæmt samningnum skuldbatt stefnda sig til þess að létta af fasteigninni tveimur veðskuldum. Annars vegar veðskuld á 1. veðrétti við Lífeyrissjóð starfsmanna Reykjavíkurborgar, upphaflega að fjárhæð ein milljón króna en að eftirstöðvum 897.000 krónur. Hins vegar veðskuld á 3. veðrétti við Íslandsbanka hf., upphaflega að fjárhæð 2,5 milljónir króna en að eftirstöðvum 2.341.592 krónur. Upplýst er að stefndi greiddi þann hluta útborgunargreiðslu í fasteigninni Starrahólum 3 sem greiða átti í peningum eða 370.000 krónur. Stefnandi framseldi hins vegar til seljanda við undirritun samningsins húsbréf sem voru uppreiknuð miðað við 27. júní 1997 á 3.307.500 krónur og við undirritun afsals húsbréf, uppreiknuð með sama hætti á 761.814 krónur. Húsbréf þessi voru hluti af þeim húsbréfum sem stefnandi hafði fengið við sölu á fyrrnefndri íbúð að Fögrukinn 24. Óumdeilt er að stefndi lánaði stefnanda eina milljón króna í tvennu lagi síðari hluta júní 1997 eða áður en hún seldi íbúð sína að Fögrukinn 24. Aðila greinir á um ástæðu lánveitingarinnar. Stefnandi kveður lánið hafa verið veitt vegna fjárhagserfiðleika sonar hennar. Stefndi telur lánið tengjast fjármögnun sameiginlegra fasteignakaupa. Lán þetta endurgreiddi stefnandi 9. mars 1998. Stefnandi setti Íslandsbanka hf. að veði hluta af húsbréfum sem hún fékk við undirritun kaupsamnings vegna íbúðarinnar að Fögrukinn 24 til tryggingar afléttingu veðskuldar við bankann að eftirstöðvum 2.341.592 krónur. Hún hugðist hins vegar nota þessi húsbréf sem útborgunargreiðslu í fasteigninni Starrahólum 3. Þar sem stefnanda vantaði fé til að aflétta framangreindri veðskuld við Íslandsbanka hf. af íbúðinni að Fögrukinn 24 og fá þar með húsbréfin afhent lánaði stefndi henni 1.300.000 krónur 15. júlí 1997. Þetta fé og rúmlega eina milljón króna sem hún hafði fengið í peningum við söluna á Fögrukinn 24 notaði hún til þess að greiða upp veðskuldina og fékk þá húsbréfin afhent. Þetta lán endurgreiddi stefnandi stefnda þremur dögum síðar eða 18. júlí 1997 með andvirði hluta af framangreindum húsbréfum. Stefnandi heldur því fram að hún hafi lánað vinkonu sinni veð í íbúðinni að Fögrukinn 24 fyrir skuld að eftirstöðvum 897.000 krónur á 1. veðrétti og hafi vinkona hennar flutt veðið af eigninni eftir að hún var seld. Sú veðskuld hafi því ekki komið til frádráttar því fé sem hún hafi haft til ráðstöfunar eftir söluna. Þessu til sönnunar hefur stefnandi lagt fram veðbandslausn þar sem meðal annars kemur fram að umrædd veðskuld hafi verið flutt á fasteignina Snæland 3 í Reykjavík. Upplýst er að á sambúðartímanum átti stefndi einkahlutafélag sem festi kaup á íbúð að Ingólfsstræti 7 í Reykjavík og heldur stefndi því fram að íbúðin hafi síðar verið seld með hagnaði. Gögn liggja ekki fyrir um þessi viðskipti. Þá keypti stefnandi á sambúðartímanum sumarbústað fyrir 600.000 krónur á nauðungarsölu og liggur fyrir í málinu afsal sýslumannsins á Selfossi til hennar dagsett 13. júlí 2000. Í málinu liggur fyrir að stefndi seldi stefnanda 1. júlí 1998 bifreið sína BP-611 fyrir 920.000 krónur. Málsaðilar eru sammála um að ekki hafi staðið til að stefnandi greiddi kaupverðið og ekkert liggur fyrir um hvert raunverulegt verðmæti bifreiðarinnar var þegar bifreiðinni var afsalað. Stefnda hefur notað bifreið þessa síðan en kaupverðið hefur ekki verið greitt. Fyrir liggur að fimm veðskuldir voru greiddar upp með samtals 1.690.364 krónum 21. júlí 1997 en aðila greinir á um hvort stefndi hafi einn innt af hendi greiðsluna eða hvort málsaðilar hafi greitt í sameiningu. Óumdeilt er hins vegar að stefndi greiddi einn niður húsbréfalán 6 desember 1999 með krónum 3.447.394 krónum. Allar skuldir sem hvíldu á fasteigninni að Starrahólum 3 voru skráðar á stefnda eftir kaupin og allir gíróseðlar voru sendir á hans nafn. Málsaðilar töldu alla tíð fram til skatts hvort í sínu lagi. Í skattframtölum málsaðila vegna tekjuársins 1997 var skuldunum skipt en í skattframtölum vegna tekjuáranna 1998 og 1999 voru allar skuldirnar skráðar á stefnanda. Málsaðila greinir á um hver framlög þeirra til afborgana af veðskuldum voru. Málsaðila greinir einnig mjög á um framlög þeirra til endurbóta og viðhalds á fasteigninni, greiðslu rekstrarkostnaðar af fasteigninni og sameiginlegs heimilishalds. Málsaðilar töldu fram til skatts hvort í sínu lagi á sambúðartímanum. Skattframtöl þeirra 1997-2000 hafa verið lögð fram í málinu og veita þau m.a. upplýsingar um tekjur málsaðila og eignastöðu við upphaf sambúðar. Af hálfu stefnanda hefur verið lagt fram yfirlit Sigurðar P. Sigurðssonar, löggilts endurskoðanda, yfir greiðslur hvors aðila um sig samkvæmt kaupsamningi og greiðslur af yfirteknum lánum samkvæmt kaupsamningi um Starrahóla 3. Þessar greiðslur hefur hann framreiknað miðað við breytingu neysluverðsvísitölu frá greiðslumánuði til ársloka 2001. Gengið er út frá því að stefndi hafi greitt upp lán að fjárhæð 3.447.394 krónur í desember 1999 en málsaðilar greitt önnur lán að jöfnu. Samkvæmt þessum forsendum eru framreiknaðar greiðslur stefnanda 8.198.969 krónur en stefnda 6.575.292. Endurskoðandinn hafnar því að taka tillit til vaxta við þessa útreikninga. Af hálfu stefnda hafa verið lagðir fram útreikningar Stefáns Sigtryggssonar viðskiptafræðings á eignarhlutföllum málsaðila í Starrahólum 3 miðað við greiðslur hvors um sig vegna kaupa, reksturs og viðhalds fasteignarinnar. Inn í þá útreikninga eru teknar afborganir samkvæmt kaupsamningi, greiðsla af áhvílandi veðskuldum og uppgreiðsla þeirra en einnig greiðsla fasteignagjalds, trygginga, hita og rafmagns, kostnaður við viðhald og endurbætur, lánveitingar milli málsaðila og fyrrnefnd bifreiðakaup. Viðskiptafræðingurinn verðbætir greiðslurnar og reiknar af þeim vexti. Hann hefur borið að stefndi hafi aðeins verið skrifaður fyrir þeim greiðslum sem sannarlega hafi frá honum stafað en þær greiðslur sem vafi hafi verið um hafi verið taldar frá stefnanda komnar. Niðurstaða hans var sú að eignahlutfall stefnanda af skuldlausri eign miðað við 30. apríl 2001 hafi verið 21,86% en eignahlutfall stefnda 78,14%. Málsaðilar hugðust ganga í hjónaband en af því varð ekki. Upp úr sambandi þeirra slitnaði í ársbyrjun 2001 en þau bjuggu þó bæði áfram í húsinu þar til stefndi flutti út í lok júní. Stefnandi flutti úr húsinu í lok ágúst 2001 og stóð það síðan autt þar til stefndi flutti þangað í ársbyrjun 2002. Áhvílandi veðskuldir á fasteign málsaðila hafa verið í vanskilum síðustu mánuði og hefur verið krafist nauðungarsölu á eigninni. Málsástæður og lagarök málsaðila Af hálfu stefnanda er á því byggt að til hafi staðið að aðilar gengju í hjónaband og hafi sú ætlun verið sýnd í verki með sambúð og sameiginlegum fasteignakaupum. Fjárhagur þeirra hafi í reynd verið sameiginlegur á sambúðartíma og eignir þeirra og tekjur jöfnum höndum verið notaðar til að fjármagna fasteignakaupin, reka fasteignina, greiða afborganir og standa undir heimilisrekstri að öðru leyti. Stefnandi hafi að mestu séð um matarinnkaup og útgjöld til heimilis en stefndi fyrstu árin aðallega um greiðslu afborgana af áhvílandi lánum á eigninni. Fjármagn til þessara hluta hafi hins vegar komið frá báðum aðilum, eftir því sem efni hafi verið til. Frá miðju ári 2000 hafi stefndi hætt afskiptum af greiðslu lána, þau lent í vanskilum og innheimtu, en stefnandi eftir megni greitt inn á skuldbindingarnar og forðað eigninni frá aðför. Stefnandi hafi fengið rúmlega sex milljónir króna til ráðstöfunar vegna sölu á íbúð sinni að Fögrukinn 24 í Hafnarfirði og strax ráðstafað rúmlega fjórum milljónum króna af þeirri fjárhæð til fasteignakaupanna en einni milljón til að greiða persónulega skuld við stefnda. Afgangnum hafi hún meðal annars varið til greiðslu afborgana og annars kostnaðar við fasteignina. Stefndi hafi einungis greitt 370.000 krónur af kaupverði fasteignarinnar en auk þess greitt upp áhvílandi veðskuldir á fasteigninni í desember 1999 að fjárhæð 3.447.394 krónur. Stefnandi byggir aðallega á því, að fasteignin Starrahólar 3, Reykjavík sé óskipt sameign aðila í jöfnum hlutföllum. Stefnandi byggir á því, að samkomulag hafi verið á milli málsaðila um að hvort þeirra skyldi eiga helming fasteignarinnar. Hafi þetta samkomulag verið staðfest í verki með gerð kaupsamnings um eignina og framtalsgerð á sambúðartímanum. Á því er byggt að stefnandi sé löglega skráður eigandi helmings eignarinnar hjá opinberum aðilum og að sú skráning eigi að gilda í lögskiptum aðila. Stefnandi bendir á, að hún hafi greitt skatta og skyldur af sínum hluta eignarinnar, meðal annars greitt fasteignagjöld og annan rekstrakostnað. Stefnandi kveður báða aðila sannanlega hafa lagt fram fé til eignarmyndunar í fasteigninni. Hún hafi lagt fram nánast alla útborgunina samkvæmt kaupsamningi. Bæði hafi átt eignir og haft tekjur til að standa undir afborgunum og greiðslu lána. Bent er á að stefnandi hafi fjármagnað kaupin að meginstefnu til í upphafi, enda átt eign fyrir en andvirði hennar hafi runnið nánast óskipt til kaupanna. Mótframlag hafi ekki komið frá stefnda fyrr en í árslok 1999 í formi uppgreiðslu á húsbréfaláni. Stefnandi byggir á því, að vegna samnings aðila um jafnt eignarhald og skráningar eignarinnar því til staðfestingar séu löglíkur fyrir því að stefnandi eigi helmingshlutdeild í eigninni. Byggt er á því að stefndi hafi sönnunarbyrgðina fyrir öðrum eignarhlutföllum. Á sambúðartíma hafi verið fjárhagsleg samstaða með aðilum, þannig að hvor aðili hafi greitt eftir aðstæðum rekstrarkostnað heimilisins, kostnað vegna viðhalds og framkvæmda og af áhvílandi lánum. Eðli málsins samkvæmt sé erfitt mörgu árum síðar að sannreyna einstaka greiðslur. Stefndi hafi fært öll lán á sitt nafn og gíróseðlar og kvittanir segi ekki til um hver hafi í raun greitt afborganir. Stefnandi hafi meðal annars afhent stefnda peninga til að greiða reikninga. Stefndi hafi haldið reikningum og kvittunum til haga og verið í sambandi við bókhaldara sem séð hafi um bókhald þeirra og skattframtöl. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að eina sem skipti máli varðandi fjármögnun fasteignakaupanna sé hvort þeirra hafi innt af hendi kaupverð fasteignarinnar og greitt af lánum. Stefnandi heldur því fram að hún hafi greitt eða lagt til fjármagn til greiðslu á afborgunum af lánum til jafns við stefnda að öðru leyti en því að hann hafi greitt upp hluta af veðskuldum í desember 1999 eins og áður sé vísað til. Vísað er til álits Sigurðar P. Sigurðssonar löggilts endurskoðanda sem komist hafi að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi haft greiðslugetu til að standa undir skuldbindingum sínum sem eigandi helmings fasteignarinnar. Af hálfu stefnanda er því hafnað að yfirfærsla á bifreið stefnda yfir á hennar nafn eigi að hafa áhrif á eignarhlutdeild þeirra í fasteigninni. Eigendaskiptin hafi eingöngu verið til hagræðingar og ekki hafi staðið til að hún greiddi kaupverð það sem tilgreint hafi verið. Hún hafi ekki greitt það en hafi hins vegar notað bifreiðina. Stefnandi kveðst hafa haft bolmagn til að kaupa sumarbústað á árinu 2000 fyrir 600.000 krónur og hafi þau kaup ekki haft áhrif á þátttöku hennar í að greiða sameiginlegan kostnað hennar og stefnda. Af hálfu stefnanda er forsendum fyrir útreikningum Stefáns Sigtryggssonar viðskiptafræðings á eignarhlutdeild málsaðila mótmælt í grundvallaratriðum. Sérstaklega er því mótmælt að rekstrarkostnaði og viðhaldskostnaði fasteignarinnar, persónulegum lánveitingum milli málsaðila og nafnabreytingu á bifreið sé blandað í þá útreikninga. Mótmælt er að máli skipti, við mat á því hver hafi innt einstaka greiðslur af hendi, á hvern greiðsluseðlar séu stílaðir. Þá er mótmælt sérstaklega að vextir séu reiknaðir á einstaka greiðslur. Þá er hlutdrægni viðskiptafræðingsins dregið í efa og bent á að hann og stefndi séu félagar í sömu stúku í Oddfellowreglunni og góðir kunningjar. Af hálfu stefnanda var upphaflega gerð varakrafa um viðurkenndur yrði annar eignarhlutur stefnanda í fasteigninni Starrahólum 3 að mati dómsins. Af hálfu stefnanda var fallið frá varakröfunni í síðari málflutningsræðu lögmanns stefnanda. Af hálfu stefnanda er mótmælt að stefndi geti komið að í málinu kröfu um að viðurkenndur verði minni eignarhlutur stefnanda en 50%. Sú krafa feli í sér að dómurinn fallist á að eignarhlutur stefnda sé stærri en 50% en dómsniðurstaða í þá átt geti ekki rúmast innan kröfugerðar stefnanda. Stefndi komi slíkri kröfu því ekki að í málinu nema með gagnstefnu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að aðilar málsins hafi eingöngu verið skráð sem kaupendur eignarinnar að jöfnu af þeirri ástæðu að stefnandi hafði beðið stefnda um að giftast sér auk þess sem talið hafi verið hagkvæmt að skrá eignina með þessum hætti. Enginn samningur eða samkomulag hafi legið fyrir um eignaskiptingu þessa milli aðila hvað þá að hin opinbera skráning hafi endurspeglað raunveruleg eignarráð og er fullyrðingum um það af hálfu stefnanda mótmælt sem röngum. Jafnframt er því mótmælt að um sameiginlegan fjárhag hafi verið að ræða fullum fetum hjá aðilum málsins á sambúðartímanum. Ekki hafi verið um samsköttun tekna að ræða né sérstakt fjárfélag. Hið rétta sé að aðilar hafi nýtt tekjur sínar í því skyni að reka heimili sitt eftir hentugleika hverju sinni. Stefndi hafi orðið að bera meginhluta allra útgjalda heimilisins, annast greiðslu áhvílandi veðskulda, kostnað við viðhald og endurbætur á eigninni og sinna öðrum þeim útgjöldum sem til hafi fallið, en tekjur hans hafi verið umtalsvert hærri en tekjur stefnanda. Aðalkrafa stefnda sé byggð á yfirliti viðskiptafræðings um framlegð aðila til eignarmyndunar og reksturs eignarinnar þau ár sem sambúð hafi staðið. Við gerð yfirlitsins hafi verið gengið út frá því að fjárútlát sem stefndi hafi ekki getað rakið beint til sín hafi verið talin stafa frá stefnanda. Við kaup á eigninni hafi stefndi lagt fram það reiðufé sem nauðsynlegt hafi verið auk þess sem hann hafi lagt stefnanda til 2.300.000 krónur í tengslum við sölu á fyrri eign hennar til þess að húsbréf hennar gætu nýst við kaup aðila á Starrahólum 3. Í því skyni að bæta eignastöðu aðila og til þess að minnka mánaðarlega greiðslubyrði af Starrahólum 3 hafi stefndi að auki einn annast með sínum fjármunum viðamiklar uppgreiðslur ýmissa veðskulda sem á eigninni hvíldu og hafi áhvílandi veðskuldir lækkað um fimm milljónir króna á sambúðartímanum. Áður en málsaðilar stofnuðu til sameignlegra fasteignakaupa hafi stefndi átt eignir að verðmæti um 14 milljónir króna en stefnandi aðeins átt eignir að verðmæti um 4 milljónir króna. Stefndi hafi þannig bæði haft umtalsvert meira af handbæru fé til eignamyndunar og umtalsvert hærri tekjur til ráðstöfunar en stefnandi. Þá hafi stefndi staðið fyrir kostnaðarsömum endurbótum á eigninni fyrir eigin reikning en þessar endurbætur hafi óneitanlega aukið verðgildi hennar. Af hálfu stefnda er á því byggt, að taka beri aðalkröfu hans til greina í málinu þannig að eignarhlutur stefnanda verði ekki talinn nema hærra hlutfalli en 21,60% eignarinnar. Varakrafan er á því byggð að telji dómurinn sýnt að hlutdeild stefnanda sé hærri en aðalkrafa stefnda geri ráð fyrir beri að miða skiptinguna við mat dómsins en við það mat verði að taka tillit til allrar framlegðar stefnda til eignamyndunar, einkum uppgreiðslu lána, greiðslu afborgana og kostnað við endurbætur ásamt heildarmati á eignastöðu og tekjuöflun aðila á tímabilinu. Af hálfu stefnda er á því byggt að úr ágreiningi um eignahlutföll málsaðila í fasteigninni verði ekki skorið á grundvelli opinberrar skráningar og er í því sambandi vísað til dómvenju. Alkunna sé að skráning eigna sambúðaraðila fari fram með þessum hætti, algerlega án tillits til raunverulegra eignarráða. Þess í stað sé og eigi að miða við raunverulega framlegð aðila til eignamyndunar, fjárhag þeirra og almenna hlutdeild í eignamyndun. Verði litið svo á að aðilar hafi sammælst um skiptingu eignar með þessum hætti í öndverðu þá sé ljóst að slík skipting hafi verið bundin þeirri forsendu að þau gengju í hjúskap. Þegar stefnandi hafi fallið frá þeim áformum hafi forsendur fyrir meintu samkomulagi um eignaskiptingu fallið niður. Mótmælt er að löglíkur séu fyrir tilvist slíks samkomulags. Af hálfu stefnda er því haldið fram að upplýsingar í skattframtölum málsaðila um fasteignina og greiðslu áhvílandi skulda af henni veiti takmarkaða vísbendingu um hver raunveruleg eignarhlutföll hafi greiðslur afborgana af áhvílandi veðskuldum á fasteigninni verið taldar fram á skattframtali stefnanda til þess að hún fengi greiddar vaxtabætur. Engu breyti, að mati stefnda, þótt stefnandi kunni í einhverjum tilvikum að hafa greitt helming skatta og annarra slíkra gjalda af eigninni og endurspegli það ekki eignarhluta hennar, enda hafi hún búið í eigninni og nýtt helming hennar. Stefndi byggir á því að eignastaða hans fyrir sambúð, tekjur hans og bókhaldsgögn sem lögð hafi verið fram í dómi, sýni svo ekki verði um villst, að hann hafi lagt umtalsvert meira fé til eignamyndunar í búi aðila en stefnandi. Byggir stefndi á því að framlegð hans til eignamyndunar í búinu samsvari 78,14% hlutdeild í eigninni en framlegð stefnanda samsvari 21,86% hlutdeild. Stefndi telur ljóst að hann hafi haft fjárhagslegt bolmagn til að fara út í kaupin einn og óstuddur. Hann bendir á að tekjur stefnanda hafi ekki runnið allar til reksturs heimilisins og eignamyndunar þar. Hún hafi staðið í kaupum á sumarhúsi fyrir eigin fjármuni og stór hluti tekna hennar farið í þá fjárfestingu með samsvarandi áhrifum á framlegð hennar til eignamyndunar í Starrahólum 3. Stefndi telur sýnt að stefnandi muni hagnast verulega á hans kostnað ef fallist verður á kröfur hennar Stefndi telur að horfa verði til þess að sambúðartími aðila hafi verið stuttur, þau hafi ekki átt börn saman og bæði verið útivinnandi. Ekki hafi verið um sérstaka fjárhagslega samstöðu að ræða hjá þeim. Þau hafi ekki talið fram til skatts saman og bankareikningar og aðrir fjármunir þeirra verið aðskildir allan sambúðartímann. Mótmælt er að stefnandi hafi afhent honum peninga til að greiða reikninga. Þá bendir stefndi á að sameiginlegar leigutekjur vegna íbúðar í kjallara hússins að Starrahólum 3 hafi runnið til stefnanda og telur stefndi líklegt að þær hafi að einhverju leyti runnið til annarrar eignamyndunar hennar. Niðurstaða Fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur liggur fyrir beiðni um opinber skipti vegna fjárslita vegna sambúðarslita málsaðila. Þessi skiptameðferð hefur þó ekki áhrif á framgang máls þessa en í því er einungis deilt um afmarkaðan þátt í fjármálauppgjöri málsaðila. Stefnanda höfðar mál þetta í því skyni að fá skorið úr um eignarhlutdeild hennar í fasteign sem hún og stefndi keyptu sameiginlega í upphafi sambúðar þeirra. Hún gerði í upphafi aðallega kröfu um að viðurkenndur yrði 50% eignarhlutur hennar en til vara lægri eignarhlutur að mati dómsins. Fallið var frá varakröfunni undir aðalmeðferð málsins. Ljóst er að krafa stefnda um að eignarhlutur stefnanda verði einungis ákveðinn 21,86% felur í sér að eignarhlutur hans yrði 78,14%. Þegar tekin er afstaða til þess hvort með þessari kröfu sé stefndi að hafa uppi gagnkröfu sem gangi lengra en krafa um sýknu verður að hafa í huga að líta verður svo á að með málatilbúnaði sínum hafi stefnandi falið dóminum að skera úr um eignahlutföll aðila. Í kröfu stefnda felst að eignarhluti stefnanda verði ákveðinn lægri en hún krefst. Með tilliti til eðlis úrlausnarefnisins komast kröfur stefnanda að í málinu án gagnstefnu. Fyrir liggur að málsaðilar kusu að haga tilboði í fasteignina Starrahólar 3 og kaupsamningi um eignina á þann veg að þau væru hvort um sig skráð sem kaupendur 50% fasteignarinnar. Eignarheimildum þeirra er þinglýst með þeim hætti og eignin þannig skráð hjá Fasteignamati ríkisins. Málsaðilar kusu að telja eignina þannig fram í skattframtölum sem hvort um sig skilaði 1998 vegna ársins 1997 og áhvílandi veðskuldum á eigninni var þar skipt til helminga. Á skattframtölum áranna 1999 og 2000 var stefnandi skráð sem eigandi 50% fasteignarinnar. Fasteignin kom hins vegar ekki fram á skattframtali stefnda 1999 en á skattframtali 2000 var hann aftur skráður sem eignandi helmings hennar. Ekki liggur fyrir í málinu sérstakur skriflegur samningur milli málsaðila um eignahlutföll þeirra í fasteigninni Starrahólum 3. Stefnandi þykir heldur ekki hafa sýnt fram á tilvist munnlegs samkomulags um þessi eignahlutföll. Ekki verður fallist á með stefnanda að unnt sé að líta á tilgreiningu á eignahlutföllum í kauptilboði eða kaupsamningi sambýlisfólks um fasteign sem bindandi samning þeirra á milli um eignahlutföll. Slík tilgreining og opinber skráning fasteignarinnar í samræmi við hana er hins vegar sterk vísbending um vilja sambúðarfólks til að skipa eignarhlutföllum með umræddum hætti. Með vísan til framangreinds verður að fallast á með stefnanda að leggja verði á stefnda þá byrði að færa sönnur að þeirri staðhæfingu að eignarhlutdeild stefnanda í fasteigninni sé minni en fram kom í kauptilboði, kaupsamningi, opinberri skráningu fasteignarinnar og skattframtölum þeirra. Fyrir liggur að sambúð málsaðila stóð í um fjögur ár. Bæði áttu uppkomin börn sem bjuggu ekki á heimilinu. Þótt málsaðilar hafi kosið að telja ekki fram til skatts saman og hafi haldið bankareikningum sínum aðskildum verður byggt á því að óhjákvæmilega hafi nokkur fjárhagsleg samstaða orðið með þeim eins og stefnandi heldur fram og stefndi hefur að hluta viðurkennt. Fyrir liggur að bæði stefnandi og stefndi voru í fullri vinnu utan heimilis á sambúðartíma. Launatekjur málsaðila voru eftirfarandi árin 1997-1999: Launatekjur stefnanda voru einungis um 55% af launatekjum stefnda árin 1997-1999.. Eins og að framan hefur verið rakið átti stefnandi íbúð að Fögrukinn 24 í Hafnarfirði áður en málsaðilar stofnuðu til hjúskapar. Söluverð eignarinnar var 11.450.000 krónur og skyldu kaupendur greiða 8.648.699 krónur með peningum og húsbréfum og yfirtaka veðskuldir að fjárhæð 2.801.301 krónu. Samkvæmt kaupsamningi um eignina skyldi stefnandi aflétta tveimur veðskuldum af eigninni. Fyrir liggur að hún notaði hluta af söluandvirðinu til að aflétta veðskuld við Íslandsbanka hf. að eftirstöðvum 2.341.592 krónur af eigninni. Þá hefur verið lögð fram af hálfu stefnanda veðbandslausn dagsett 16. júlí 1997, sem sýnir að hin veðskuldin sem skyldi aflétta, þ.e. veðskuld við Lífeyrissjóð starfsmanna Reykjavíkurborgar, upphaflega að fjárhæð ein milljón króna, var flutt á íbúð á 1. hæð í fasteigninni Snæland 3 í Reykjavík og fasteignin Fagrakinn 24 leyst úr veðböndum. Samræmist þetta málatilbúnaði stefnanda. Eftir sölu á Fögrukinn 24 hafði stefnandi þannig um 6 milljónir króna til ráðstöfunar í húsbréfum og peningum þegar tekið hefur verið tillit til veðskulda sem hún aflétti af eigninni í kjölfar sölunnar og greiddra sölulauna. Með hliðsjón af tekjum og eignum stefnanda verður ekki annað ráðið en að hún hafi haft fjárhagslega getu til að standa undir helmingi afborgana af þeim veðskuldum sem hvíldu á fasteigninni. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að börn stefnda hafi fengið hluta af söluandvirði eignarinnar í sinn hlut en engar líkur hafa verið leiddar að því að svo hafi verið og telst það ósannað. Samkvæmt því sem áður er rakið runnu rúmar fjórar milljónir króna af fyrrnefndum húsbréfum hennar til kaupa á sameiginlegri fasteign málsaðila, ein milljón króna. gengu til að greiða upp lán sem stefndi hafði veitt henni. Þá ráðstafaði stefnandi 600.000 krónum til kaupa á sumarhúsi á sambúðartímanum. Samkvæmt því er ljóst að stefnandi hafði a.m.k. 400.000 króna til viðbótar til ráðstöfunar vegna sölu á fyrri eign til að greiða afborganir af veðskuldum. Samkvæmt skattframtali stefnda nam hrein eign hans í árslok 1996 rúmlega 12 milljónir króna og var einkum um að ræða spariskírteini ríkissjóðs og húsbréf. Með hliðsjón af eignum og tekjum stefnda er ljóst að hann hafði góð tök á að greiða afborganir af áhvílandi veðskuldum af fasteign málsaðila. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að hún hafi staðið straum af kostnaði við sameiginlegt heimilishald til jafns við stefnda. Af hennar hálfu hafa hins vegar ekki verið lögð fram nein gögn því til stuðnings. Af hálfu stefnda hafa verið lagðir fram reikningsyfirlit vegna úttekta hans með greiðslukorti á sambúðartímanum. Þeir sýna m.a. umtalsverðar úttektir stefnda í matvöruverslunum. Stefndi þykir með þeim hafa leitt í ljós að hann keypti inn til sameiginlegs heimilishalds. Alkunna er að fólk er mismunandi hirðusamt um gögn varðandi heimilishald en ekki er skylt að lögum að halda slíkum gögnum til haga. Verður því engin sérstök ályktun af því dregin að stefndi hefur lagt fram gögn um matvælakaup og fleira en stefnandi ekki. Verður að leggja til grundvallar að hvorugur aðila hafi lagt fram umtalsvert meira fé en hinn til sameiginlegs heimilishalds. Eins og fyrr segir verður ekki í þessu máli felldur dómur um fjárskipti málsaðila í heild sinni heldur einungis um eignarhlutföll þeirra í fasteigninni Starrahólum 3 sem þau eiga í óskiptri sameign. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að málsaðilar störfuðu báðir utan heimilis, höfðu umtalsverðar launatekjur og lögðu sambærileg framlög til sameiginlegs heimilishalds. Af þeirra hálfu er því ekki haldið fram að annað þeirra hafi starfað mun meira að heimilishaldinu en hitt. Með hliðsjón af þessum atriðum þykir ekki ástæða til að taka aðra þætti inn í mat á eignarhlutföllum þeirra í fasteigninni en þau fjárframlög sem málsaðilar lögðu sannarlega fram til kaupa á eigninni, uppgreiðslu lána, afborgana af lánum og til endurbóta á eigninni sem sannanlega höfðu í för með sér verðmætaaukningu á eigninni. Við mat á eignarhlutföllum verður hins vegar að jafnaði ekki litið til framlaga málsaðila til greiðslu fasteignagjalda, hita, rafmagns og annars rekstrarkostnaðar af eigninni því þótt þessi greiðsla þessa kostnaðar geti verið nauðsynleg til að varðveita verðgildi eignarinnar hefur hann ekki í för með sér eignaaukningu og verður því settur á bekk með útgjöldum til sameiginlegs heimilishalds sambúðarfólks. Ekki verður heldur tekið tillit til eigendaskipta á bifreið frá stefnda til stefnanda þar sem ekki verður séð að þau lögskipti varði eignamyndun aðila í fasteigninni. Ráðstöfun leigutekna af kjallaraíbúð tengist heldur ekki beint eignamyndun í fasteigninni. Báðir málsaðilar byggja á þeirri forsendu að fjárframlög þeirra beri að verðbæta og verður lagt til grundvallar að einstaka fjárframlög verði verðbætt til 31. desember 2001 í samræmi við útreikninga Sigurðar P. Sigurðssonar löggilts endurskoðanda, eins og síðar verður vikið að. Af hálfu stefnda er einnig byggð á því að reikna beri vexti á fjárframlög málsaðila en því er mótmælt af hálfu stefnanda. Þar sem aðilar hafa ekki samið um slíkan vaxtaútreikning og engin haldbær rök hafa verið færð fram því til stuðnings að reikna eigi vexti á fjárframlögin verður að hafna því að tekið verði tillit til vaxta við ákvörðun á eignarhlutföllum málsaðila. Fyrir liggur að stefndi lánaði stefnanda eina milljón króna í júní 1997. Stefnandi heldur því fram að um persónulegt lán hafi verið að ræða en stefndi telur lánveitinguna hafa tengst væntanlegum fasteignaviðskiptum og telur eðlilegt að telja lán þetta hluta af fjármögnun Starrahóla 3. Fyrir liggur að stefnandi endurgreiddi stefnda lánið 9. mars 1998. Með hliðsjón af því að lánið var veitt áður en stefnandi seldi fasteign sína að Fögrukinn 24 í Hafnarfirði og aðilar keyptu saman fasteignina að Starrahólum 3 og að ennfremur því að lánið var endurgreitt um níu mánuðum seinna, verður að leggja til grundvallar að um persónulega lánveitingu hafi verið að ræða sem ekki eigi að taka tillit til þegar eignarhlutföll málsaðila í fasteigninni eru ákvörðuð. Af því sem að framan greinir leiðir að ekki er unnt að leggja útreikninga Stefáns Sigtryggssonar viðskiptafræðings til grundvallar mati á eignarhlutföllum, enda tekur hann ýmis fjárhagsleg samskipti málsaðila svo sem eigendaskipti á bifreið, lánveitingar milli málsaðila og rekstrarkostnað fasteignarinnar inn í útreikninga sína. Verður nú fjallað um hvaða áhrif einstaka greiðslur eigi að hafa til eignamyndunar málsaðila í fasteigninni. Sem fyrr segir var kaupverð fasteignarinnar 13,5 milljónir króna þar af voru 370.000 krónur greiddar með peningum við undirritun kaupsamnings, 4.069.314 krónur með framsali á húsbréfum og 9.060.686 krónur með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Hvað stefnanda varðar er óumdeilt að hún ráðstafaði hluta af húsbréfum þeim sem hún fékk við sölu á fasteigninni Fögrukinn 24 til kaupa á Starrahólum 3 eins og ráð var fyrir gert í kaupsamningi um þá eign. Alls var um að ræða húsbréf að reiknuðu verðmæti 4.069.314 krónur miðað við 27. júní 1997. Í útreikningum Stefáns Sigtryggssonar viðskiptafræðings er þessi greiðsla metin til peningaverðs á 3.804.709 krónur og þá miðað við að reikna eigi afföll af húsbréfunum til þess að fá út rétt verðmæti þeirra í samanburði við peningagreiðslu stefnda. Ósannað er að þessi greiðslumáli hafi haft áhrif á verð fasteignarinnar og verður ekki annað ráðið af kaupsamningi en að húsbréfin hafi verið reiknuð sem hluti af kaupverði eins og um peningagreiðslu væri að ræða. Engin rök eru því til slíks affallareiknings. Verður að miða við að húsbréfin hafi runnið til eignamyndunar stefnanda í fasteigninni á því verði sem fram kemur í kaupsamningnum. Óumdeilt er að stefndi innti af hendi útborgunargreiðsluna 370.000 krónur og verður miðað við að það fjárframlag hafi runnið til eignamyndunar hans fasteigninni. Í gögnum málsins liggja fyrir kvittanir fyrir uppgreiðslu alls fimm áhvílandi veðskulda á fasteigninni 21. júlí 1997. Um er að ræða uppgreiðslu á tveimur veðskuldum við Lífeyrissjóð verkstjóra á 3. og 10. veðrétti með 944.857 krónum, uppgreiðslu á tveimur veðskuldum við Sparisjóð vélstjóra á 6. og 12. veðrétti með 693.743 krónum og uppgreiðslu á veðskuld við SPRON á 5. veðrétti með 51.765 krónum. Stefndi hefur lagt fram kvittun dagsetta sama dag sem sýnir 1.690.364 króna úttekt af reikningi hans en það er samtala uppgreiðslu á ofangreindum fimm veðskuldum. Líta verður á þá þessa greiðslu sem framlag til eignamyndunar stefnda í fasteigninni. Óumdeilt er að stefndi greiddi 6. desember 1999 upp áhvílandi húsbréfalán, upphaflega á 4. veðrétti með 3.447.394. Líta verður þessa greiðslu sem framlag til eignamyndunar hans í fasteigninni. Fyrir liggur að eftirfarandi greiðslur voru inntar af hendi til greiðslu afborgana af áhvílandi veðskuldum á fasteigninni á árunum 1997-2001. Einstaka afborganir eru verðbættar samkvæmt neysluverðsvísitölu í samræmi við útreikninga Sigurðar P. Sigurðssonar endurskoðanda. Miðað er við vísitölu í desember 2001 219.50 stig. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi greitt allar afborganir af áhvílandi veðskuldum á árunum 1997 - 1999 en stefnandi að stærstum hluta á árunum 1999 og 2000. Af hálfu stefnanda er því hins vegar haldið fram að þau hafi greitt afborganir að jöfnu árin 1997-1999, á árinu 2000 hafi stefnandi greitt 627.651 krónu en stefndi 146.050 krónur og á árinu 2001 hafi stefnandi greitt allar afborganir af veðskuldum. Eins og fyrr segir töldu málsaðilar fram til skatts hvort í sínu lagi. Á skattframtölum 1998 og 2000 töldu þau fram til helminga áhvílandi veðskuldir á Starrahólum 3 og afborganir af þeim. Á árinu 1999 taldi stefnandi ein fram allar afborganir af veðskuldum. Stefán Sigtryggsson viðskiptafræðingur sem annaðist framtalsgerð fyrir málsaðila gaf þá skýringu fyrir dómi að þessi háttur hefði verið hafður á svo stefnandi fengi notið vaxtabóta. Þessir framtalshættir benda til þess að málsaðilar hafi talið sig bera ábyrgð á greiðslu veðskulda að jöfnu. Sem fyrr segir voru veðskuldir skráðar á nafn stefnda hjá kröfuhöfum og greiðsluseðlar sendir út á hans nafni. Stefndi hefur lagt fram þá greiðsluseðla vegna afborgana sem hann kveðst hafa greitt. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að stefndi hafi haldið reikningum til haga en ekki hún og hann verið í betra sambandi við þann mann sem sá um bókhald þeirra og skattframtöl. Þá kveðst hún hafa látið stefnda fá peninga til að greiða reikninga en því neitar stefndi. Stefán Sigtryggsson viðskiptafræðingur bar fyrir dómi að hann hefði rakið eftir bestu getu hver hefði greitt hverja afborgun af veðskuldum. Þar sem ekki hafi legið fyrir hrein sönnun hafi stefnandi verið talin greiðandi. Hann kvað margar nótur beint rekjanlegar og 60-70% greiðslna rekjanlegar til stefnda. Með hliðsjón af því að þessar fullyrðingar vitnisins eiga sér að mjög litlu leyti stoð í gögnum málsins og með vísan til þess að stefndi og vitnið eru kunningjar og félagar í sömu Oddfellow-stúku verður þessi framburður eða mat vitnisins á því hver greiddi hverja afborgun ekki lögð til grundvallar í málinu. Að jafnaði má leggja til grundvallar í dómsmálum að sá sem leggur fram kvittanir fyrir greiðslu hafi innt viðkomandi greiðslu af hendi. Öðru máli þykir hins vegar gegna þegar skorið er úr um hvor sambúðaraðila hafi innt af hendi fé til greiðslu sameiginlegra skulda eða sameiginglegs kostnaður. Verður þar að líta til þess að undir hælinn kann að vera lagt hver fer í banka hverju sinni, hver greiðir hvaða kostnaðarliði, hver leggur í raun fram fé til greiðslu einstaka kostnaðarliða og hver varðveitir kvittanir fyrir greiðslu. Með hliðsjón af framangreindu og því að sönnunarbyrðin hvílir á stefndi ekki hafa sýnt nægjanlega fram á með framlögðum gögnum eða á annan hátt að hann hafi innt af hendi fé til greiðslu afborgana af áhvílandi veðskuldum á sambúðartímanum umfram stefnanda. Þykir því rétt að leggja til grundvallar að þau hafi staðið straum af afborgunum af veðskuldum til jafns fram til ársloka 2001. Verður því miðað við að hvort um sig lagt til 1.468.187 krónur til greiðslu á afborgunum af veðskuldum sem framreiknað til ársloka 2001 jafngildir 1.688.245 krónum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi lagt fram fé til framkvæmda við Starrahóla 3 að fjárhæð 2.394.810 krónur árið 1997, 1.310.292 krónur árið 1998 og 10.149 krónur árið 1999 eða samtals 2.715.251 krónur. Um hafi verið að ræða umtalsverðar og kostnaðarsamar endurbætur á eigninni sem aukið hafi verðgildi eignarinnar. Stefndi bar fyrir dómi að þessar endurbætur hafi falist í kaupum á skápum, hljóðeinangrun, lagningu á parketi og flísum og uppsetningu á handriði. Þá hafi lóð verið grafin út, skipt um efni og lagðar hellur. Bílskúr hafi verið einangraður og pússaður. Nákvæm grein hefur hins vegar ekki verið gerð fyrir þessum framkvæmdum eða sundurliðað hvaða fé hafi verið varið til einstaka framkvæmda. Af hálfu stefnda hefur heldur ekki verið gerð fyrir að hvaða leyti eða hversu mikið þessar meintu framkvæmdir hafi aukið verðgildi hennar verulega. Stefndi hefur lagt fram fjölda reikninga, kvittana og fleiri gagna í því skyni að sýna fram á framlög sín til þessara meintu endurbóta. Framlögð gögn frá árinu 1997 eru einkum úttektir á timbri og ýmsum byggingarvörum í byggingarvöruverslunum. Athygli vekur að í umræddir reikningar og kvittanir eru í engu tilviki skráðir á nafn stefnanda en hann hins vegar í nokkrum tilvikum skráður sem móttakandi vöru. Reikningarnir eru stílaðir á Spellvirkjann ehf., Jóhann Walderhaug og Félag starfsmanna í veitingahúsum en nokkrir eru svo illa ljósritaðir að ekki verður greint á hvern þeir eru stílaðir. Hvað varðar gögn vegna framkvæmda á árinu 1998 kemur í ljós við skoðun að ekkert fylgiskjal er fyrir meintum 300.000 króna kostnaði og kvittanir fyrir greiðslu á 650.000 króna kostnaði til viðbótar bera þær ekki með sér frá hverjum þær stafa en ekki er um að ræða reikninga með virðisaukaskatti. Enda þótt fyrir liggi að málsaðilar hafi lagt í einhverjar framkvæmdir á eigninni þykja þessi gögn ónothæf til sönnunar fyrir því að stefndi hafi lagt fé til þeirra umfram stefnanda. Við mat á trúverðugleika framangreindra reikninga verður einnig að hafa í huga að í framburði stefnda fyrir dómi kom fram að á svipuðum tíma og málsaðilar festu kaup á fasteign sinni festi einkahlutafélag í eigu stefnda kaup á fasteign að Ingólfsstræti 7. Nokkrir umræddra reikninga eru stílaðir á Spellvirkjann ehf., Ingólfsstræti 7 og gæti framlagning þeirra bent til þess að stefndi hafi blandað saman reikningsskilum vegna framkvæmda á þeirri íbúð og fasteign málsaðila að Starrahólum 3. Með vísan til þess að stefndi hefur ekki sýnt fram á að hve miklu leyti meintar framkvæmdir hafi aukið verðgildi fasteignar málsaðila og með vísan til þess að framlögð gögn þykja ekki veita sönnun fyrir því að stefndi hafi lagt fram fé til mögulegra virðisaukandi framkvæmda verður að hafna því að framlög til þessara framkvæmda hafi áhrif á eignarhlutföll málsaðila í fasteigninni. Samkvæmt framangreindu þykja málsaðilar hafa lagt fram eftirfarandi fjárframlög til eignamyndunar í fasteigninni Starrahólum 3. Við framreikning er miðað við breytingar á neysluverðsvísitölu frá dagsetningu einstakra greiðslna til 31. desember 2001 en þá var vístitalan 219,50 stig. Byggt er á framlögðum útreikningum Sigurðar P. Sigurðssonar endurskoðanda. Stefnandi: Stefndi: Með vísan til alls framangreinds þykir í ljós leitt að stefnandi hafi lagt til eignamyndunar í fasteign málsaðila greiðslur sem með verðbótum námu 6.656.067 krónum miðað við 31. desember 2001 en stefndi greiðslur að verðmæti 8.116.195 króna. Samtals nema þessar verðbættu framlög 14.774.262 krónum og telst hluti stefnanda í þeim 45% en hluti stefnda 55%. Rétt þykir að ákvarða eignahlutföll málsaðila í fasteigninni í samræmi við framangreind framlög þeirra. Verður því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um að viðurkennd verði 50% eignahlutdeild hennar í fasteigninni. Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið um kröfugerðir málsaðila þykir mega ljúka dómi á málið með því að ákvarða stefnanda annað og lægra eignahlutfall. Í samræmi við það verður viðurkennt að stefnandi sé eigandi að 45% eignarhlut í sameiginlegri fasteign málsaðila að Starrahólum 3 í Reykjavík með öllum réttindum og skyldum sem eigninni fylgja í sömu hlutföllum. Af því leiðir að stefndi telst eiga 55% eignarhlut í fasteigninni. Með vísan til kröfugerðar málsaðila og niðurstöðu málsins þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta Friðjón Örn Friðjónsson hrl. en Halldór H. Backman hdl. af hálfu stefnda. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefnandi, Ólína Sigríður Einarsdóttir, er eigandi að 45% hlut í fasteigninni Starrahólum 3 í Reykjavík, með öllum réttindum og skyldum sem eigninni fylgir í sömu hlutföllum. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 467/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X f. [...]. [...] [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 6. ágúst 2010 kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærðu verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júlí 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. ágúst 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 523/2009
Lausafjárkaup Uppgjör Afhendingardráttur Galli Dráttarvextir
Árið 2004 gerði S samninga við A, nú P, um kaup á tilgreindum vörum. Vegna þessara viðskipta gaf A út sex reikninga og einn inneignarreikning. S greiddi fyrsta reikninginn og hluta af næsta. P höfðaði síðar mál og krafði G og H, forsvarsmenn S, um greiðslu á því sem félagið taldi vangoldið samkvæmt útgefnum reikningum, samtals að fjárhæð 1.187.778 sænskar krónur. G og L kröfðust sýknu og töldu meðal annars að hluti varanna hefði verið gallaður, þeir hefðu ekki fengið allar vörur sem reikningar hefðu verið gerðir fyrir og að um afhendingardrátt hefði verið að ræða af hálfu A. Fallist var á að verulegur afhendingardráttur hefði orðið af hálfu A. Hins vegar var talið að verulega skorti á að G og H hefðu sett fram kröfu vegna tjóns af þessum sökum með fullnægjandi og skýrum hætti og að hún væri studd nauðsynlegum sönnunargögnum. Þá var einnig talið að hluti varanna hefði verið gallaður og hluti þeirra hefði skemmst í flutningi. G og H hefðu þó ekki tryggt sér sönnun fyrir tjóni sínu og orsökum þess og auk þess fengið greiddar tryggingarbætur vegna þessa. Samkvæmt framansögðu var því hafnað að krafa P yrði lækkuð vegna tjóns G og H. Hins vegar var talið að P hefði ekki skýrt síðasta reikninginn á fullnægjandi hátt, en hann var gefinn út allnokkru eftir að viðskiptasambandi aðila lauk. Var því talið ósannað að P hefði afhent þær vörur sem þar greinir og niðurstaða miðuð við kaupverð þeirra vara sem viðurkennd var móttaka á. Ekki var fallist á að P hefði glatað kröfu sinni fyrir tómlæti. Var G og H gert að greiða P 486.849 sænskar krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. júlí 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 19. ágúst 2009. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjuðu þeir héraðsdómi öðru sinni 11. september 2009. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi. Verður því litið svo á að hann krefjist staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um málskostnað en krefjist að auki málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Einkahlutafélagið Sökkull gerði verksamning við Framkvæmdasýslu ríkisins vorið 2004 um smíði og uppsetningu innréttinga fyrir grunnsýningu Þjóðminjasafns Íslands. Innflutningsfyrirtækið Sökkull sf. annaðist pöntun á skápum, hillum, lausu gleri í hillur og sýningarbása og fleira frá fyrirtækinu Artsec AB í Kumla, Svíþjóð. Artsec AB var selt stefnda í árslok 2004. Sökkli sf., sem var sameignarfélag áfrýjenda, var slitið í september 2005. Vegna framangreindra viðskipa Sökkuls sf. og Artsec AB gaf Artsec AB út sex reikninga og einn inneignarreikning. Er í stefnu gerð grein fyrir efni reikninganna, útgáfudegi þeirra og gjalddaga, númeri og fjárhæð og er þeim þannig lýst í héraðsdómi. Fyrstu fimm reikningarnir nr. 132, 133, 134, 135 og 136 voru gefnir út þegar vara var send frá Svíþjóð, en uppgjörsreikningur nr. 138, vegna ýmissa hluta og kostnaðar, og inneignarreikningur nr. 139 voru gefnir út nokkrum mánuðum síðar. Gerð er grein fyrir því að fyrsti reikningurinn nr. 132 að fjárhæð 275.240 sænskar krónur hafi verið greiddur að fullu auk 100.000 sænskra króna inn á reikning nr. 133. Stefndi höfðaði mál þetta til innheimtu á því sem hann telur vangoldið samkvæmt þessum reikningum. Af hálfu beggja áfrýjenda er látið að því liggja að málatilbúnaður stefnda sé frá upphafi svo óskýr að erfitt sé að verjast sökinni. Eigi því að vísa málinu frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Höfðu þeir uppi sams konar athugasemd við málflutning í héraði. Stefndi telur sig hafa afhent ákveðna vöru samkvæmt pöntun félags áfrýjenda og séu reikningarnir vegna endurgjalds fyrir hana. Áfrýjendur verjast kröfunni á grundvelli þess að um afhendingardrátt af hálfu stefnda hafi verið að ræða, hluti vörunnar hafi verið gallaður, þeir hafi ekki fengið allar vörur sem reikningar eru gerðir fyrir og ennfremur að stefndi hafi sýnt tómlæti við innheimtu kröfunnar. Þó að ákveðinn sönnunarvandi sé uppi í málinu vegna þess tíma sem liðinn er frá viðskiptunum, einkum vegna deilu aðilanna um samskipti sín á þessu tímabili, verður ekki fallist á með áfrýjendum að málsgrundvöllur stefnda sé ekki nægilega skýr. II Upplýst telst að samskipti um viðskiptin á milli Sökkuls sf. og Artsec AB vegna Þjóðminjasafns hafi hafist í árslok 2003. Þau virðast að mestu hafa farið fram munnlega og í tölvupóstum. Artsec AB gerði skriflega pöntunarstaðfestingu 19. febrúar 2004, sem áfrýjendur hafa viðurkennt að rétt sé. Þar er heildarfjárhæð pöntunar talin nema 1.258.884 sænskum krónum. Um afhendingartíma segir að um hann fari eftir síðara samkomulagi. Gert er ráð fyrir að reikningar séu gerðir við afhendingu og greiðslufrestur 30 dagar. Virðist því ljóst að í upphafi hafi ekki verið samið um fastan afhendingartíma, en fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að eðlilegur afgreiðslutími á pöntun hefði verið sex til átta vikur. Hinn 19. mars 2004 sendi Artsec AB, áfrýjanda Haraldi símbréf með áætlun sinni um afhendingartíma vegna einstakra verkþátta. Samkvæmt þessari áætlun áttu síðustu sendingar að koma um miðjan maímánuð, en þó er gerður fyrirvari um að ekki verði farið fram á breytingar á verkinu sem krefjist frekari vinnu. Í verksamningi Sökkuls ehf. og verkkaupa segir að framkvæmdum skuli að fullu lokið eigi síðar en 7. apríl 2004, en ljóst er að undirritun samningsins og framkvæmdum seinkaði og að snemma sumars 2004 var opnun safnsins endanlega ákveðin 1. september það ár. Með bréfi 15. maí 2004, eftir sérstaka ferð til Kumla í byrjun sama mánaðar, brýndi áfrýjandi Haraldur seljandann á því, að vörurnar yrðu að komast í skip 21. og 28. maí og 4. júní, ella myndi Sökkull ehf. lenda í vanefndum með sitt verk gagnvart Þjóðminjasafni. Fyrsta sending frá Artsec AB fór í skip 28. maí 2004. Um var að ræða textabox og lykilgripaskápa. Reikningur vegna þessarar sendingar, nr. 132 að fjárhæð 275.240 sænskar krónur, var gefinn út sama dag með gjalddaga 14. júní. Samkvæmt pöntunarstaðfestingunni var greiðslufrestur 30 dagar. Reikningurinn var greiddur 7. júlí sama ár. Önnur sendingin, laust gler, fór í skip 11. júní 2004. Reikningur nr. 133 vegna hennar að fjárhæð 301.242 sænskar krónur var gefinn út degi fyrr með gjalddaga 25. sama mánaðar. Inn á hann greiddi Sökkull sf. 100.000 sænskar krónur 9. júlí 2004. Þriðja, fjórða og fimmta sending fóru í skip 18. og 24. júní og 9. júlí 2004, og loks komu vörur með flugi 29. júlí. Eru reikningar vegna þeirra vara gefnir út í samræmi við pöntunarstaðfestinguna á svipuðum tíma og vörurnar voru sendar. Eru þeir ógreiddir auk eftirstöðva reiknings nr. 133 og uppgjörsreiknings nr. 138 sem síðar var gefinn út. Stefndi kveður ekki hafa verið samið um neinn afhendingartíma. Telja verður að í viðskiptum sem þessum verði að miða við eðlilegan afhendingartíma, sé ekki sérstaklega um hann samið. Forsvarsmaður stefnda taldi hann vera sex til átta vikur og hefur það ekki sætt andmælum af hálfu áfrýjenda. Samkvæmt þessu stóð stefndi ekki við umsaminn afhendingartíma. Hann stóð ekki heldur við eigin áætlun um afhendingartíma, sem hann hafði kynnt fyrir áfrýjanda Haraldi, og telja verður skuldbindandi fyrir stefnda. Þá lagði forsvarsmaður Artsec AB til nýja afgreiðsluáætlun í tölvubréfi 11. maí 2004 sem ekki stóðst. Samkvæmt minnisblaði Línuhönnunar hf., sem var eftirlitsaðili með verkinu, var enn farið yfir stöðuna á fundi með fulltrúa Artsec AB í Kumla 21. júní og gerð afgreiðsluáætlun, en ekki var staðið við hana. Stefndi heldur því fram að engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu Sökkuls sf. Eins og áður er sagt fóru menn á vegum áfrýjenda og safnsins til Kumla í maí 2004 til þess að ganga eftir efndum á verkinu. Í bréfi dagsettu 15. maí 2004 er kvartað yfir því að afgreiðsla sé langt á eftir áætlun, sem gerð hafi verið í marsmánuði, og gerð krafa um að varan fari í skip á tilteknum dögum. Með tölvubréfi 11. júní 2004 framsendir áfrýjandi Haraldur til Artsec AB bréf eftirlitsaðila dagsett sama dag þar sem fjallað er um afgreiðsludrátt Sökkuls ehf. og brýnir fyrir honum alvöru málsins. Í minnisblaði eftirlitsaðila um stöðu verksins 17. júlí sama ár kemur m.a. fram að yfirvofandi sé ákvörðun „um riftun vörukaupa Sökkuls frá birgja Artsec“. Kemur meðal annars fram að Artsec AB hafi ekki svarað formlegum fyrirspurnum og kvörtunum Sökkuls sf. frá byrjun júní og hafi því verið haldinn verktakafundur í Kumla 21. sama mánaðar. Þar hafi verið farið yfir „hvernig staðið yrði að lokaafgreiðslu vöru og lagt upp afgreiðsluplan“. Það hafi ekki gengið eftir og ekki sé svarað síma eða tölvupósti hjá stefnda. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið hafa áfrýjendur sýnt fram á að gerðar voru athugasemdir við drátt á afhendingu og Artsec AB var brýnt á því að standa við afhendingartíma. Stefndi heldur því fram að beðið hafi verið um breytingar á verkinu. Ekki er að finna beiðni um breytingu frá áfrýjendum í gögnum málsins, en í tölvubréf frá Artsec AB 11. maí 2004 kemur fram að gera þurfi breytingu sem arkitektinn hafi samþykkt. Af viðbrögðum eftirlitsaðila daginn eftir má ráða að þessi breyting hafi ekki verið í samráði við verkkaupa, en teikningar af verkinu lágu fyrir. Því er einnig hafnað af áfrýjanda Haraldi í tölvupósti 28. júní 2004 að beðið hafi verið um breytingar. Loks heldur stefndi því fram að reikningar hafi ekki verið greiddir á réttum tíma og hafi það leitt til dráttar á afhendingu. Í tölvupósti 29. júní segir forsvarsmaður Artsec AB að reikningar hafi ekki verið greiddir og erfitt sé að segja til um afhendingartíma. Ljóst er að fyrsti reikningurinn var greiddur innan greiðslufrests, og að kvartað var vegna annarrar sendingar sem greidd var að hluta. Auk þessa hafði afgreiðsla þegar dregist mikið þá er fyrstu tvær sendingarnar komu. Sökkull sf. hafði opnað bankaábyrgð í þágu Artsec AB sem var í gildi frá 19. mars til 15. júní 2004, hafði því ekki skort fé til að greiða reikninga fyrir rétta afgreiðslu. Af öllu framangreindu er ljóst að fallast má á það með áfrýjendum að verulegur afhendingardráttur hafi orðið af hálfu stefnda, sem að lokum leiddi til þess að áfrýjendur snéru sér annað um aðföng til að geta lokið verkinu. III Áfrýjendur halda því fram að varan sem pöntuð var hjá Artsec AB hafi verið gölluð að hluta. Annars vegar hafi hluti glersins brotnað og hins vegar hafi hluti af glerinu verið með framleiðslugalla. Áfrýjendur fullyrða að þegar opnuð var sendingin sem fór í skip 11. júní 2004, sbr. reikning nr. 133, hafi komið í ljós að hluti glersins var brotinn. Eru í málsskjölum gögn um samskipti aðila vegna þessa frá síðari hluta júnímánaðar. Ágreiningslaust er að Artsec AB gekk frá sendingunni, en samkvæmt pöntunarstaðfestingu skyldi afhending vörunnar vera við verksmiðjudyr. Varan var því ekki á ábyrgð seljanda meðan á flutningi stóð. Áfrýjendur hafa ekki látið meta eða tryggt sér á annan hátt sönnun fyrir orsökum þess að glerið brotnaði og hafa ekki orðið við áskorunum stefnda um að leggja fram gögn frá tryggingafélagi. Hafa áfrýjendur því ekki sannað að tjónið verði að einhverju leyti rakið til atvika sem stefndi ber ábyrgð á. Tjón vegna þess að gler brotnaði í flutningi og tafa sem urðu vegna þess að útvega þurfti nýtt gler er því ekki á ábyrgð hans. Gögn málsins sýna að hluti glersins var gallaður að því leyti að á því voru rispur og sandblástur ekki fullnægjandi. Var glerinu hafnað af verkkaupa. Hér var um að ræða gler í sýningarstöð sem hafði vinnuheitið „kirkja“. Þetta gler virðist hafa komið í annarri sendingu um miðjan júní. Samkvæmt málsgögnum er kvartað við Artsec AB vegna þessa galla 24. og 28. júní 2004 og kvörtun eftirlitsaðila við Sökkul ehf. var framsend til Artsec AB 1. júlí sama ár. Ekki er að sjá að Artsec AB hafi brugðist við þrátt fyrir kröfu um nýja vöru. Við úttekt eftirlitsaðila 6. júlí 2004 kemur fram að enn vantar ýmislegt sem upphaflega var pantað eða hafði reynst gallað og að ákveðið hefur verið að leita annarra úrræða. Utanréttarvottorð frá Þjóminjasafni og Framkvæmdasýslu ríkisins staðfesta að gæði glers sem hafi verið móttekið í „kirkju“ í lok júní 2004 hafi ekki uppfyllt „kröfur útboðsgagna um fagleg og vönduð vinnubrögð.“ Var það jafnframt staðfest í vætti Bjarka Guðmundssonar, sem var starfsmaður eftirlitsaðilans Línuhönnunar hf. Þykir með öllu framangreindu sannað, þrátt fyrir mótmæli stefnda, að hinn sandblásni hluti glersins í „kirkjuna“ hafi verið gallaður. IV Byggja verður á því að 19. febrúar 2004 hafi endanlegur samningur komist á milli Sökkuls sf. og Artsec AB um kaup á vörum til Þjóðminjasafns, sem gert var ráð fyrir að myndu kosta 1.258.884 sænskar krónur. Stefndi krefur áfrýjendur um greiðslu samkvæmt sex reikningum vegna vöru sem hafi verið afhent, en að frádregnum inneignarreikningi, samtals um 1.187.778 sænskar krónur, eftir leiðréttingu. Óumdeilt er að áfrýjendur hafa greitt vegna reikninga stefnda 375.240 sænskar krónur. Mismunur er 812.538 sænskar krónur. Á fundi aðila vegna uppgjörs þeirra á milli 8. mars 2005 gerðu áfrýjendur gagnkröfu til skuldajafnaðar á stefnda að fjárhæð 643.749 sænskar krónur vegna glers og annars efnis sem þeir hafi þurft að kaupa frá öðrum vegna vanefnda stefnda og auk þess kröfðust þeir 120.000 sænskra króna vegna áætlaðs kostnaðar af vanefndunum. Frá því buðust þeir til að draga tryggingarbætur sem þeir höfðu fengið greiddar vegna gallaðs glers og brotins samtals 169.385 sænskar krónur. Var heildarkrafa þeirra þannig 594.364 sænskar krónur (643.749+120.000-169.385 =594.364). Reikningur Artsec AB nr. 138 að fjárhæð 436.260 sænskar krónur var gefinn út 27. október 2004. Hann ber með sér að vera einhvers konar lokareikningur og er frábrugðinn hinum reikningum fyrirtækisins, sem um er fjallað í málinu, að því leyti að ekki er í gögnum málsins að finna upplýsingar um sendingartíma eða sendingarhátt á þeim vörum sem hann tekur til. Hann er heldur ekki gerður í samræmi við þann skilmála, sem greinir í pöntunarstaðfestingunni 19. febrúar 2004, að reikningar skuli gerðir við afhendingu vörunnar. Í greinargerð áfrýjenda í héraði var kröfu stefnda mótmælt meðal annars á þeirri forsendu að Artsec AB hefði ekki afhent vörur nema fyrir 862.098 sænskar krónur, en ekki 1.187.778 sænskar krónur eins og samtala reikninganna hljóðar um. Byggði hann þetta á yfirliti sem hann hafði útbúið og lagt fyrir fulltrúa stefnda á fundi 8. mars 2005, en þessa fundar er getið að framan. Með hliðsjón af því að þessi síðasti reikningur Artsec AB var gerður nokkrum mánuðum eftir að Sökkull sf. hafði slitið viðskiptasambandinu við fyrirtækið og stefndi hefur ekki gert sérstaka grein fyrir þessari reikningsgerð, meðal annars með því að skýra út hvenær vörurnar sem hann er gerður fyrir voru sendar til Íslands, og hvers vegna reikningurinn var ekki gerður þá um leið, telst stefndi ekki hafa fært fram í málinu fullnægjandi sönnur fyrir því að hafa afhent Sökkli sf. þessar vörur. Þetta leiðir til þess að áfrýjendur verða ekki dæmdir til að greiða stefnda hærri fjárhæð en nemur kaupverði þeirra vara sem þeir hafa viðurkennt að hafa tekið við, 862.089 sænskar krónur, að frádregnum greiðslum sem fyrr var getið samtals að fjárhæð 375.240 sænskar krónur, en mismunurinn nemur 486.849 sænskum krónum. Fallist hefur verið á með áfrýjendum að gler hafi að hluta verið gallað. Þeir tryggðu sér hins vegar ekki sönnun fyrir tjóni sínu og hafa að auki viðurkennt að hafa fengið greiddar tryggingabætur vegna þessa. Einnig er fallist á með áfrýjendum að stefndi hafi vanefnt samninginn með því að afhenda ekki vöru á umsömdum tíma. Hafa þeir leitt líkum að því að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa, annars vegar vegna tafabóta sem þeir hafi þurft að greiða verkkaupa og hins vegar þar sem þeir hafi þurft að kaupa gler og fleira frá öðrum. Verulega vantar þó á að þeir hafi sett kröfu sína fram með fullnægjandi og skýrum hætti og stutt hana nauðsynlegum sönnunargögnum. Þeir hafa heldur ekki sýnt fram á að þeir hafi tímanlega gert stefndu grein fyrir henni. Verður því að hafna því að krafa stefnda verði lækkuð vegna tjóns áfrýjenda. Áfrýjendur byggja loks á því að stefndi hafi ekki haldið kröfu sinni fram án ástæðulauss dráttar og því glatað henni vegna tómlætis. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um þessa málsástæðu er henni hafnað og verða áfrýjendur dæmdir óskipt til að greiða stefnda 486.849 sænskar krónur. Þar sem stefndi fylgdi ekki reikningskröfu sinni eftir fyrr en með birtingu stefnu 31. júlí 2007, án þess að séð verði að gild ástæða hafi staðið til þess að draga það í þrjú ár, þykir rétt með hliðsjón af 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að dráttarvextir greiðist frá þeim degi er málið var höfðað og til greiðsludags. Áfrýjendum verður óskipt gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Gylfi Lárusson og Haraldur Lárusson, greiði óskipt stefnda, Plåtteknik i Kumla AB, 486.849 sænskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. júlí 2007 til greiðsludags. Áfrýjendur greiði óskipt stefnda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars sl., var höfðað 31. júlí 2008 af Plåtteknik i Kumla,Viagatan 23, 69235 Kumla, Svíþjóð, gegn Gylfa Lárussyni, Trönuhólum 8, Reykjavík, og Haraldi Lárussyni, Trönuhólum 10, Reykjavík. Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda in solidum 842.815 sænskar krónur (SEK) auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af 201.242 SEK frá 25. júní 2004 til 2. júlí sama ár, af 263.463 SEK frá þeim degi til 9. júlí s.á., af 347.454 SEK frá þeim degi til 19. júlí s.á., af 411.220 SEK frá þeim degi til 10. nóvember s.á. og af 842.815 SEK frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Málavextir eru þeir að Sökkull sf., sameignarfélag stefndu, flutti inn vörur frá fyrirtækinu Artsec AB í Kumla í Svíþjóð, skápa, hillur og laust gler í hillur og sýningarbása og fleira til uppsetningar í Þjóðminjasafni Íslands. Í málinu hefur verið lagt fram tilboð Artsec AB frá 19. febrúar 2004 í gler og fleira til framangreindrar notkunar að fjárhæð 1.258.884 SEK en ágreiningslaust er að það hafi verið gert á grundvelli teikninga og útboðslýsingar. Breyt­ingar voru gerðar frá því tilboðið var gert þar til afhending á glerinu hófst, m.a. breytingar á hönnun. Varan var afhent á tíma­bilinu maí 2004 til október sama ár. Stefnandi hefur lagt fram reikninga í málinu fyrir vöruna sem hann lýsir í stefnu og einnig hvað greitt hafi verið af hálfu Sökkuls sf. Stefnandi krefst þess að stefndu greiði eftir­stöðvar reikninganna, en félaginu hafi verið slitið og beri stefndu saman persónulega ábyrgð á skuldinni. Af hálfu stefndu er því haldið fram að reikningarnir séu of háir en Sökkull sf. hafi aðeins fengið vörur, gler og önnur verðmæti, fyrir 862.098 SEK. Sökkull sf. hafi greitt 375.240 SEK og því hafi skuldin aldrei getað verið hærri en 486.858 SEK. Af hálfu stefndu er því jafnframt haldið fram að Sökkull sf. hafi orðið fyrir útgjöldum og tjóni vegna vanefnda Artsec AB. Sökkull sf. hafi orðið að kaupa gler og annað efni frá öðrum vegna vanefndanna. Kostnaður hafi verið 643.749 SEK. Til frádráttar þessari kröfu á hendur Artsec AB hafi komið tryggingabætur, að fjárhæð 169.385 SEK. Vegna tafa hafi Sökkull sf. orðið fyrir tjóni sem nemi 120.000 SEK. Sökkull sf. hafi því átt kröfu á hendur Artsec AB að fjárhæð 107.506 SEK. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að reikningar hafi aðeins verið gerðir fyrir vörum sem afhentar voru samkvæmt pöntun og breytingum sem hafi verið gerðar á afhendingartíma. Því er mótmælt af hálfu stefnanda að gler eða annað hafi vantað í sendingar til Sökkuls sf. eða að vörur hafi verið gallaðar eða með skemmdum sem stefnandi beri ábyrgð á. Því er haldið fram að stefndu hafi hvorki sýnt fram á það né að seinkun hafi orðið á afhendingu sem valdið hafi stefndu eða fyrirtæki þeirra tjóni. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að fyrirtækið Artsec AB hafi sent Sökkli sf. eftirtalda reikninga vegna afgreiðslu á gleri og öðrum vörum: Reikning nr. 132, fyrir skápum, gefinn út 28. maí 2004, með gjalddaga 14. júní s.á., að fjárhæð 275.240 SEK, reikning nr. 133, fyrir lausu gleri og vinnu við fræsun og borun, gefinn út 10. júní 2004, með gjalddaga 25. júní s.á., að fjárhæð 301.242 SEK, reikning nr. 134, fyrir lausu gleri og fræsun, gefinn út 17. júní s.á., með gjalddaga 2. júlí s.á., að fjárhæð 62.221 SEK, reikning nr. 135, fyrir lausu gleri og fíber-efni, gefinn út 23. júní s.á., með gjalddaga 9. júlí s.á., að fjárhæð 83.991 SEK, reikning nr. 136, fyrir lausu gleri, gefinn út 4. júlí s.á., með gjalddaga 19. júlí s.á., að fjárhæð 63.766 SEK, reikning nr. 138, uppgjörsnóta vegna hluta sem tengdust lykil­hlutum í safninu, vegna glers og skápa, vegna flutningskostnaðar og áfallins auka­kostnaðar, gefinn út 27. október s.á., með gjalddaga 10. nóvember s.á., að fjárhæð 436.260 SEK. Síðan hafi verið gefin út kreditreikningur nr.39 vegna lýsingar 27. október s.á., að fjárhæð 4.665 SEK. Allt gler, sem greiðslu er krafist fyrir með framangreindum reikningum, hafi verið afhent. Sökkull sf. hafi greitt reikning nr. 132 að fullu, 275.240 SEK, og síðan hafi hann greitt 100.000 SEK 9. júlí 2004 inn á reikning nr. 133. Eftirstöðvar kröfunnar hafi Sökkull sf. og eigendur þess félags ekki fengist til að greiða þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. Eignir fyrirtækisins Artsec AB hafi verið seldar stefnanda með kaupsamningi 22. desember 2004. Meðal hins selda hafi verið krafan sem deilt er um í málinu. Við innheimtutilraunir og á samningafundi hafi forsvarsmenn og eigendur Sökkuls sf. haldið því fram að gler hafi brotnað í flutningi og verið skemmt þegar það kom til starfstöðvar fyrirtækisins. Stefnandi telji að hvorki Artsec AB né hann geti borið ábyrgð á þeim skemmdum sem honum hafi verið tjáð að hafi orðið á glerinu. Forsvarsmenn stefnanda hafi upplýsingar um að Sökkull sf. hafi fengið skaðabætur vegna brotins glers frá vátryggingarfélagi en fjárhæðin hafi ekki verið gefin upp. Þá hafi forsvarsmenn Sökkuls sf. borið því við að seinkun hafi orðið á afhend­ingu glers, sem hafi leitt til þess að grípa þurfti til kostnaðarsamra úrræða, og bæri Artsec AB ábyrgð á því tjóni. Þessu mótmæli stefnandi. Þykkt glers hafi þurft að breyta en það hafi fengist samþykkt. Þetta kunni að hafa valdið nokkurri seinkun. Um óveru­legan hluta verkefnis hafi verið að ræða. Sökkull sf. geti ekki átt bótarétt vegna þessa, m.a. vegna þess að ekki hafi verið sýnt fram á að tjón hafi orðið vegna seink­unar­innar. Að öðru leyti hafi ekki verið sýnt fram á að gler hafi ekki verið afhent innan þeirra tímamarka sem skuldbinding Artsec AB náði til. Stefndu hafi borið því við að í mörgum tilvikum hafi verið um rangar afgreiðslur að ræða, að gler hafi vantað í sendingar eða stærðir verið rangar. Loks hafi verið staðhæft að í nokkrum tilvikum hafi gler verið gallað og í því sambandi byggt á gögnum frá eftirlitsmanni framkvæmdarinnar. Stefnandi mótmæli þessu og haldi því fram að í einhverjum tilvikum hafi Sökkull sf. talið að gler hafi verið gallað, sbr. t.d. í tölvupósti 4. febrúar 2005, en í raun hafi verið um skemmdir í flutningi að ræða. Stefnandi hafi upplýsingar um að gámar hafi orðið fyrir hnjaski og gler í þeim brotnað, auk þess sem sjór hafi komist í a.m.k. einn þeirra gáma sem glerið var flutt í og raki dregist upp á milli sandblásinna glerskífa með þeim afleiðingum að þær hafi eyðilagst. Engar úttektir hafi farið fram sem leitt hafi í ljós að um galla á gleri hafi verið að ræða eða að ranglega hafi verið afhent. Fyrirtækinu Sökkli sf., sem hafi verið sameignarfélag beggja stefndu, hafi verið slitið og félagið afmáð úr firmaskrá 29. desember 2005. Stefndu beri persónulega ábyrgð á skuldbindingum félagsins in solidum. Um lagarök sé vísað til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um vexti vísist til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu lýsa málsatvikum þannig að Framkvæmdasýsla ríkisins hafi boðið út smíði og uppsetningu innréttinga í Þjóðminjasafni Íslands fyrir menntamálaráðuneytið í október 2003. Ráðgjafar ráðuneytisins við framkvæmd þessa hafi verið Codesign Sweden, Línuhönnun hf. og Rafhönnun. Samkvæmt útboðsgögnum hafi verið gert ráð fyrir að verkinu lyki 22. mars 2004. Einkahlutafélag stefndu, Sökkull ehf., hafi orðið hlutskarpast og fengið verkið. Félagið hafi þegar hafist handa um undirbúning og framkvæmd verksins sem falist hafi í smíði innréttinga og uppsetningu þeirra á verkstað. Innréttingarnar hafi átt að smíða úr spónlögðum viði, gleri, stáli og öðrum sértilgreindum efnum. Um hafi verið að ræða innréttingar, sem samanstæðu af 80 sérgerðum stöðvum fyrir ólíka sýninga­þætti Þjóðminjasafnsins, eins og fram komi í verksamningi um verkið. Verk­samningurinn hafi, af ástæðum ókunnum forsvarsmönnum Sökkuls ehf., fyrst verið undirritaður 24. maí 2004, en í honum sé ákvæði um verklok 7. apríl s.á., þó að við undirskrift hafi legið fyrir að öllum fram­kvæmdum við Þjóðminjasafnið hefði seinkað verulega af ýmsum ástæðum. Meðal þess sem Sökkull ehf. hafi þurft að kaupa til efnda á verk­skyldum sínum hafi verið skápar, hillur og laust gler í hillur og sýningarskápa. Sænski ráð­gjafinn, Codesign Sweden, hafi lagt til að keypt yrði af fyrirtækinu Artsec AB og hafi nafn þess verið á teikningum sem fylgt hafi útboðsgögnum. Stefndu hafi á verktímanum átt sameignarfélagið Sökkul, sem séð hafi um allan innflutning á vörum fyrir verktakafyrirtæki þeirra, þar á meðal innflutning frá Artsec AB vegna vinnu við Þjóðminjasafnið. Félaginu hafi verið slitið 1. september 2005 og eigur þess lagðar inn í Sökkul ehf. Af hálfu stefndu er því haldið fram að viðskiptin við Artsec AB hafi einkennst af vanefndum af hálfu þess fyrirtækis. Artsec AB hafi ekki staðið við tímasetningar um afhendingu framleiðslu sinnar fyrir Sökkul sf. Þegar framleiðslan hafi borist hafi hún verið gölluð og henni hafnað af eftirlitsmönnum verkkaupa, eins og sjá megi dæmi um í tölvupósti eftirlitsmanns 24. júní 2004. Samskipta og viðskiptasögunni sé lýst nánar á uppgjörsblaði stefndu. Gallar á gleri og öðru, sem Artsec AB hafi afhent, hafi m.a. leitt til þess að leita hafi þurft til annarra framleiðenda svo Sökkull ehf. gæti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart verkkaupa. Stefnt hafi verið að opnun Þjóðminja­safnsins 1. september 2004. Stefndu hafi gert forsvarsmönnum Artsec AB grein fyrir öllum kröfum sínum vegna vanefnda þeirra og hafnað því að greiða reikningana sem mál þetta snúist um. Stefndu hafi síðan fengið vitneskju um að Artsec AB hafi selt eignir sínar til stefnanda, þar á meðal kröfuna á hendur Sökkli sf. Við kaupin hafi sú krafa verið talin að fjárhæð SEK 842.815, eins og fram komi í kaupsamningi. Sú fjárhæð byggist á viðskiptayfirliti, en samkvæmt því hafi verið útskuldað á Sökkul sf. 1.222.720 SEK, bakfærðar 4.665 SEK og greitt af Sökkli sf. 375.240 SEK. Stefndu haldi því fram að höfuðstóll skuldarinnar, eins og hann sé tilgreindur í dómskjölum stefnanda, sé rangur. Þeir vísa til þess að Artsec AB hafi aðeins afhent vörur, gler og önnur verðmæti fyrir 862.098 SEK á verktímanum, eins og fram komi í uppgjöri. Sökkull sf. hafi greitt Artsec 375.240 SEK og því hafi skuldin aldrei getað verið hærri 486.858 SEK. Eigendur stefnanda, sem að mestu væru hinir sömu og komu að Artsec AB, hafi óskað eftir fundi með eigendum Sökkuls sf. í febrúar 2005. Fundurinn hafi verið haldinn á skrifstofu Sökkuls ehf. 8. mars það ár. Fundinn hafi setið auk stefndu m.a. Bjarki Guðmundsson byggingartæknifræðingur sem haft hafi eftirlit með fram­kvæmdum við Þjóðminjasafnið. Á fundinum hafi forsvarsmönnum stefnanda og lög­manni þeirra verið gerð grein fyrir því, sem þeir hefðu fengið vitneskju um meðan þeir voru eigendur Artsec AB, að Sökkull sf. hefði hafnað framlögðum reikningum og hefði greitt þá kröfu sem á milli félaganna stæði með skuldajöfnuði en félagið hefði orðið fyrir útgjöldum og tjóni vegna vanefnda Artsec AB, sem næmi hærri fjárhæð en framlagðir reikningar. Forsvarsmönnum stefnanda og lögmanni þeirra hafi verið af­hent gögn þessu til staðfestingar. Í uppgjörsgögnum komi fram að Sökkull sf., hefði orðið að kaupa gler og akrýl frá öðrum vegna vanefnda Artsec AB og flytja til landsins í flugi. Kostnaður Sökkuls sf. af þessu hafi verið 643.749 SEK. Sökkull sf. hefði greitt Artsec AB 375.240 SEK en það sé óumdeilt og komi fram í stefnu og á viðskipta­yfirliti. Vegna skemmda á gleri í flutn­ingum hafi Sökkull sf. fengið greiddar bætur að fjárhæð 169.385 SEK, sem hafi komið til frádráttar kröfum á hendur Artsec AB. Sökkull ehf. hafi talið sig hafa orðið fyrir tjóni vegna tafa á verkinu vegna vanefnda Artsec AB. Sú krafa hafi verið talin nema um 120.000 SEK. Sökkull sf. hafi talið sig eiga kröfu að fjárhæð 107.506 SEK á hendur Artsec AB á fundinum 8. mars. Ekkert hafi heyrst frá forsvarsmönnum stefnanda í framhaldi af þessum fundi og hafi stefndu litið svo á að málinu væri lokið. Stefndu hafi því komið á óvart þegar þeir fengu vitneskju um að lögmaður stefnanda hefði hringt í lögmann þeirra 13. júní 2007, liðlega tveimur árum eftir fund aðilanna, og spurst fyrir um hvort hann myndi skrifa upp á stefnu vegna kröfu stefnanda á hendur þeim. Í kjölfarið hafi verið sent bréf til lögmannsins þar sem krafist hafi verið uppgjörs á 842.815 SEK auk vaxta og kostnaðar. Stefndu byggi sýknukröfu sína á því að þeir eigi og hafi átt kröfu til skulda­jafnaðar á hendur Artsec AB vegna vanefnda félagsins á samningi um fram­leiðslu á skápum, gleri og fleiru. Sú mótbára stefndu haldi gildi sínu gagnvart stefnanda. Um viðskiptin gildi lög um lausafjárkaup nr. 50/2006. Kaupin séu ekki alþjóðleg þar sem þau séu milli íslensks og sænsks aðila, sbr. 2. mgr. 5. gr. laganna. Líta verði á viðskipti stefndu og Artsec AB sem pöntunarkaup í skilningi 1. mgr. 2. gr. laganna. Fyrir liggi í gögnum málsins að Artsec AB hafi vanefnt samninginn þar sem galli hafi verið á því sem Artsec AB tók að sér að framleiða fyrir Sökkul sf. Þá hafi framleiðslunni ekki verið skilað á réttum tíma. Þetta hafi leitt til þess að stefndu hafi orðið að gera aðrar ráðstafanir til að efna verksamning sinn við verkkaupa. Forsvars­mönnum Artsec AB hafi verið gerð grein fyrir þessum vanefndum og að félagið yrði gert ábyrgt fyrir öllum kostnaði og tjóni stefndu vegna vanefndanna. Forsvarsmenn Artsec AB hafi ekki hreyft andmælum fyrr en í mars 2005 þegar þeir hafi verið búnir að selja stefnanda kröfuna og aðrar eignir Artsec AB. Stefndu hafi ítrekað afstöðu sína á fundi 5. mars s.á. án þess að stefnandi hreyfði nokkrum mótbárum. Skilyrði væru til skulda­jafnaðar í máli þessu, eins og krafa hafi verið gerð um alla tíð af hálfu stefndu. Verði ekki fallist á framangreint krefjist stefndu sýknu vegna tómlætis stefnanda. Stefndu hafi um leið og tilefni var til kvartað undan vanefndum Artsec AB. Forsvarsmenn Artsec AB hafi hins vegar ekki hirt um að halda uppi kröfu sinni gagnvart viðsemjanda sínum fyrr en 28 mánuðum eftir að stefnanda voru kynntar mótbárur stefndu. Dráttur þessi sé með öllu óafsakanlegur og andstæður hagsmunum stefndu, sem eins og aðrir aðilar viðskiptalífs verði að geta treyst því að viðsemjendur þeirra lýsi kröfum sínum tafarlaust á hendur þeim. Stefndu mótmæli upphafstíma vaxtakröfu fari svo ólíklega að krafa stefnanda verði tekin til greina að öllu eða einhverju leyti. Stefndu byggi kröfur sínar á lögum um lausafjárkaup nr. 50/2000, almennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnun og tómlæti og 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einka­mála nr. 91/1991 um gagnkröfu til skuldajafnaðar án sjálfstæðs dóms. Krafa um málskostnað sé byggð á ákvæðum XXI.kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Við munnlegan málflutning kom fram af hálfu stefndu að málatilbúnaður stefnanda væri ófullnægjandi og því ætti að vísa málinu frá dómi án kröfu. Þessu var mótmælt af hálfu stefnanda. Kröfur stefnanda eru byggðar á reikningum, sem lagðir eru fram í málinu, en þeir eru frá árinu 2004 og er lýst nánar í stefnu. Í fylgi­skjölum með þessum reikningum, að einum undanskildum, þ.e. frá 27. október 2004, er vörunni lýst og vísað til númera, sem fram koma á teikningum, sem fylgdu útboðsgögnum. Með vísan til þessa og viðhlítandi lýsinga í stefnu verður að telja málatilbúnað stefnanda full­nægjandi og er því ekki ástæða til að vísa málinu frá dómi án kröfu. Af hálfu stefndu er því haldið fram að stefnandi geti ekki átt kröfu á hendur þeim þar sem vanefndir hafi orðið af hálfu seljanda vörunnar. Eins og hér að framan er lýst byggja stefndu á því að vörur hafi vantað, að vara hafi verið gölluð eða að afhent hafi verið of seint. Stefndu hafi þurft að útvega vörur frá öðrum framleiðanda og orðið fyrir töfum við verkið. Tjón vegna þessa komi til skuldajöfnunar kröfu stefnanda. Ekki er um það deilt að stefndu geti haft þessar mótbárur uppi gagnvart stefnanda í málinu en stefnandi leysti til sín kröfu seljanda á árinu 2005. Atvik málsins um upphaf viðskipta um umræddar vörur eru óljós. Af gögnum málsins verður þó ráðið að pöntun hafi farið þannig fram að seljandinn, Artsec AB, hafi haft í höndum teikningar af því sem Sökkull sf. átti að setja upp í Þjóðminja­safninu. Fram kemur í gögnum málsins að teikningar og útfærslur hafi verið unnar í samráði við Artsec AB. Þá hefur komið fram að Artsec AB sendi Sökkli sf. pöntunarstaðfestingu, „Ordererkännande“, sem er dagsett 19. febrúar 2004, en þar segir að tilboð hafi verið gerð 17. desember 2003 og 9. janúar 2004. Verklýsing var á íslensku en takmörkuð verklýsing á sænsku er á teikningum. Óumdeilt er að breytingar voru gerðar frá upphaflegum teikn­ingum á þeim tíma sem vörurnar voru af­hentar. Fram kemur í pöntunarstaðfestingunni að vörurnar skyldi afhenda hjá seljanda og að afhendingar­tími yrði ákveðinn síðar. Af hálfu stefndu er því haldið fram að þeir hafi gert forsvarsmönnum Artsec AB grein fyrir öllum kröfum sínum vegna vanefnda þeirra og hafnað því að greiða reikninga Artsec AB. Þetta kemur fram í greinargerð stefndu en nánari lýsing á því hvernig það fór fram kemur ekki fram þar. Af skjölum málsins verður ekki ráðið að kaupandi hafi hafnað vörunni við móttöku á henni. Kvartanir stefndu í tilefni af meintum vanefndum seljanda komu fyrst fram í tölvupósti stefnda Haraldar til fyrirsvarsmanns Artsec AB 18. júní 2004, þar sem tilvísanir og mál eru gefin á fimm brotnum glerstykkjum. Þar er einnig óskað upplýsinga um afhendingartíma á vörum sem þar er lýst. Í tölvupósti 19. sama mánaðar eru þrjú glerstykki í kirkju sögð brotin og í tölvupósti 23. s.m. er fimm glerstykki sagt vanta í kirkju, þar af fjögur skemmd, en vonast sé til að ekki verði gerðar athugsemdir við rispur í gleri. Í tölvupósti eftirlitsmanns til stefndu og Artsec AB 24. s.m. er gler í kirkju sagt óviðunandi vegna skemmda á yfirborði og lélegra þrifa eftir sandblástur. Óskað er eftir að afgreiðslu verði hraðað og upplýsingum um afhendingartímann. Í tölvupósti stefnda Haraldar til fyrirsvarsmanns Artsec AB 28.júní s.á. er kvartað undan því að ekki hafi verið afhent samkvæmt áætlun frá 11. maí s.á. Málsaðilar héldu fund 8. mars 2005 en stefnendur höfðu þá leyst til sín kröfuna sem hér um ræðir frá Artsec AB. Á fundinum var lagt fram uppgjör stefndu en því fylgir yfirlit yfir helstu samskipti stefndu og Artsec AB frá nóvember 2003 til 28. júní 2004. Vísað er í tilboðsskrá og tekinn saman listi yfir þær vörur sem stefndu halda fram að hafi vantað. Á fundinum náðist ekki samkomulag um uppgjör sem hafði verið markmiðið með fundinum. Á framangreindu uppgjöri koma fram meintar vanefndir Artsec AB og sundurliðun á þeim kostnaði sem stefndu telja sig hafa orðið fyrir vegna þeirra vanefnda. Af því sem fram hefur komið í málinu af beggja hálfu er óljóst hvað verið var að panta og dagsetningar eru mjög á reiki, bæði varðandi pantanir og breytingar á þeim. Ótvírætt er enn fremur að ekki var samið um dagsetningar á afhendingu. Lýsingar stefndu á því hvað hafi vantað í sendingar frá Artsec AB eða hvað af vörunni hafi verið skemmt eða brotið koma ekki fram í greinargerð þeirra. Í greinar­gerðinni er því hins vegar lýst að stefndu hafi orðið fyrir kostnaði og tjóni vegna van­efnda seljanda og vísað í því sambandi til uppgjörsins sem legið hafi fyrir á fundinum 8. mars 2005. Sökkull sf. hafi orðið að kaupa gler og annað efni frá öðrum framleiðanda vegna vanefndanna. Kostnaður Sökkuls sf. af þessu hafi verið 643.749 SEK. Af greinargerð stefndu verður þó ekki ráðið hverju af því sem fram kemur í reikningum stefnanda og fylgiskjölum með þeim er mótmælt. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að gerðir hafi verið reikningar fyrir öðrum vörum en þeim sem voru afhentar. Stefndu hafa því ekki sýnt fram á að krafa sé gerð í málinu af hálfu stefnanda um greiðslur fyrir vörur sem hafi vantað og voru þar með ekki afhentar. Því er ekki sérstaklega mótmælt af hálfu stefnanda að einhver glerstykki kunni að hafa verið brotin eða rispuð og horn eða kantar á skápum verið skökk sem komið hafi í ljós þegar varan var tekin úr kössum eða umbúðum. Ekki er heldur um það deilt að vöruna skyldi afhenda hjá seljanda, við verksmiðjudyr. Þá hefur komið fram að vörur gátu hafa orðið fyrir skemmdum þegar gámur féll við útskipun. Engin gögn hafa verið lögð fram sem staðfesta að rispur í gleri hafi verið framleiðslugalli. Engin tjónaskoðunarskýrsla hefur verið lögð fram í málinu um meinta galla á umræddum vörum og af hálfu stefndu hafa ekki verið lögð fram gögn í málinu sem staðfesta að við afhendingu hafi verið gallar á þeim eða skemmdir sem seljandi beri ábyrgð á. Samkvæmt þessu verður að telja ósannað að vörurnar sem um ræðir hafi verið gallaðar þegar þær voru afhentar til flutnings. Í gögnum málsins kemur ekki fram að samið hafi verið um afhend­ingar­tíma að öðru leyti en því að varan skyldi afhent eins fljótt og unnt var. Tímaáætlun liggur heldur ekki fyrir. Samkvæmt þessu verður að telja ósannað að dráttur hafi orðið á afhendingu þannig að um vanefnd hafi verið að ræða af hálfu seljanda. Af framangreindu leiðir að hafna verður því að skaðabótakrafa stefndu, sem þeir telja að verði rakin til vanefnda seljanda, komi til álita sem skuldajöfnunarkrafa við kröfur stefnanda samkvæmt framangreindum reikningum. Breytir engu í því sambandi þótt stefndu haldi því fram að þeir hafi gert seljanda vörunnar grein fyrir vanefndum hans og að hann yrði gerður ábyrgur fyrir öllum kostnaði og tjóni vegna vanefndanna án þess að seljandi eða stefnandi hreyfði andmælum við því fyrr en í mars 2005. Reikningar stefnanda eru sundurliðaðir og þykja allir nægilega rökstuddir að frátöldum einum lið í reikningi 27. október 2004 vegna aukakostnaðar að fjárhæð 211.977 SEK. Skýringar stefnanda og rökstuðningur fyrir því sem þar um ræðir koma fram á skjali frá 11. febrúar 2005 sem lagt var fram í málinu við upphaf aðalmeðferðar 23. mars sl. Þarna er um verulegan tímafjölda að ræða vegna vinnu við hönnun og útfærslu án þess að fullnægjandi skýringar komi fram af hálfu stefnanda á því hverju það sætti. Með vísan til þess hve skýringar eru seint fram komnar og að þær verða að teljast ófullnægjandi telur dómurinn að hafna verði því að taka þennan kröfulið stefnanda til greina. Kemur þá fjárhæðin, 211.977 SEK, til frádráttar kröfu stefnanda í málinu. Stefndu halda því fram að tómlæti stefnanda eigi að leiða til sýknu af kröfum stefnanda í málinu. Stefndu styðja það þeim rökum að þeir hafi um leið og tilefni varð til kvartað undan vanefndum Artsec AB. Forsvarsmenn Artsec AB hafi hins vegar ekki hirt um að halda uppi kröfu sinni á hendur viðsemjanda sínum fyrr en 28 mánuðum eftir að stefnanda voru kynntar mótbárur stefndu. Þessi dráttur á því að bera fram kröfu sína gagnvart kaupandanum væri með öllu óafsakan­legur og andstæður hagsmunum stefndu. Á þetta fellst dómurinn ekki. Reikningar voru sendir þegar varan hafði verið afgreidd á árinu 2004. Þeir voru ekki greiddir en eins og að framan var lýst var haldinn fundur 8. mars 2005 þar sem reynt var að leiða til lykta ágreining málsaðila vegna reikninganna án þess að það leiddi til niðurstöðu. Málið var höfðað 31. júlí 2007. Stefndu gátu á þessum tíma ekki búist við því að krafan hefði fallið niður vegna tómlætis stefnanda. Framangreindum röksemdum stefndu um það er því hafnað. Að öllu þessu virtu ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda in solidum 630.838 sænskar krónur (SEK), þ.e. 842.815 SEK að frádregnum 211.977 SEK. Stefndu mótmæla upphafstíma vaxtakröfu stefnanda, eins og fram kemur í greinargerð þeirra en að öðru leyti er dráttarvaxtakröfu stefnanda ómótmælt. Í framangreindri pöntunar­staðfestingu kemur fram að greiðsluskilmálar teljast 30 dagar. Upphafstíma dráttar­vaxta verður samkvæmt því og 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 að telja réttilega reiknaða að liðnum 30 dögum frá útgáfudegi reikninga.Dráttarvexti ber því að greiða samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 201.242 SEK frá 10. júlí 2004 til 17. júlí sama árs, af 263.463 SEK frá þeim degi til 23. júlí s.á., af 347.454 SEK frá þeim degi til 9. ágúst s.á., af 411.220 SEK frá þeim degi til 27. nóvember s.á. og af 630.838 SEK frá þeim degi til greiðsludags­. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni byggingaverkfræðingi og Þórdísi Zoëga, húsgagna- og innan­hússarkitekt. D ó m s o r ð: Stefndu, Gylfi Lárusson og Haraldur Lárusson, greiði stefnanda, Plåtteknik i Kumla, in solidum 630.838 sænskar krónur (SEK) ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu af 201.242 SEK frá 10. júlí 2004 til 17. júlí sama ár, af 263.463 SEK frá þeim degi til 23. júlí s.á., af 347.454 SEK frá þeim degi til 9. ágúst s.á., af 411.220 SEK frá þeim degi til 27. nóvember s.á. og af 630.838 SEK frá þeim degi til greiðsludags og 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 259/2009
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni með því að hafa í mörg skipti haft samræði og önnur kynferðismök en samræði við hana. Þótti það hafið yfir skynsamlegan vafa að X hefði haft önnur kynferðismök við telpuna en samræði, en læknir sá er skoðaði hana, taldi útilokað að um samræði hefði verið að ræða. Var X því, þrátt fyrir neitun hans, fundinn sekur um að hafa haft önnur kynferðismök en samræði við dóttur sína á tímabili frá september 2007 til nóvember 2008. Töldust brot hans varða við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að kynferðisbrot X hefðu beinst að barnungri dóttur hans, sem hann einn hefði haft forsjá með, og hefðu staðið í rúmt ár. Þau hefðu verið ítrekuð, alvarleg og til þess fallin að hafa mikil og varanleg áhrif á telpuna. Vegna þessa og með vísan til forsendan héraðsdóms að öðru leyti var refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Miskabætur til telpunnar voru ákveðnar 1.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2009 og krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að kynferðisbrot ákærða beindust að barnungri dóttur hans, sem hann einn hafði forsjá með, og stóðu í rúmt ár. Þau voru ítrekuð, alvarleg og til þess fallin að hafa mikil og varanleg áhrif á telpuna. Vegna þessa og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Miskabætur til telpunnar verða ákveðnar 1.500.000 krónur. Þær bera vexti eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 6. nóvember 2008 kemur til frádráttar refsingu. Ákærði greiði A 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2008 til 11. janúar 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 604.892 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur og Hjördísar Harðardóttur hæstaréttarlögmanna, 62.250 krónur í hlut hvorrar. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. febrúar 2009. Mál þetta, sem tekið var til dóms 19. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 19. desember 2008 á hendur X, kt. [...], [...] , [...], „fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni, A, kennitala [...], með því að hafa í mörg skipti á tímabilinu frá sumri 2006 fram til nóvember 2008, haft samræði og önnur kynferðismök en samræði við A með því meðal annars að sleikja kynfæri barnsins. Brotin áttu sér stað á heimili þeirra í [...],[...] og [...]. Telst þetta varða við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 3.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. október 2008 til 11. janúar 2009 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara er krafist vægustu refsingar og að bótafjárhæð verði lækkuð. Málsvarnarlauna er krafist. I. Fram hefur komið í málinu að ákærði og B höfðu búið saman í nokkur ár er þeim fæddist dóttirin A þann 13. maí 2005. Þau bjuggu fyrst í [...] á þremur stöðum uns þau fluttu til [...] í desember 2006. Þau giftu sig þar í febrúar 2007 en skildu í maí sama ár. B dvaldi áfram hjá ákærða fram í júní 2007 en flutti þá upp á land. Ákærði dvaldi áfram í [...] með barnið, sem hann hafði fengið forsjá yfir, uns hann flutti til [...] í febrúar 2008. Þar dvaldi ákærði fram í september 2008 er hann flutti til [...]. Hann var að flytja til unnustu sinnar í [...] er hann var handtekinn. Allt frá því að A fæddist voru ákærði og B skjólstæðingar félagsmálayfirvalda en þau eru bæði öryrkjar og hafa ekki stundað vinnu. Strax eftir fæðingu barnsins var talin ástæða til þess að hafa eftirlit með því hvernig barninu vegnaði sökum þess að báðir foreldrar höfðu átt við mikil vandamál að stríða um margra ára skeið. Þann 8. júní 2005 þurfti lögreglan að hafa afskipti af foreldrum A og í kjölfarið var sálfræðingur fenginn til að meta forsjárhæfni þeirra. Meginniðurstöður hans voru þær að hann taldi stefnuleysi, geðsjúkdóma og ýmsa andlega bresti einkenna líf þeirra og hugsun þeirra væri of óskýr og dómgreind slök, ekki síst í tengslum við framtíð barnsins og uppeldi þess. Taldi sálfræðingurinn nauðsyn á miklum og langvarandi stuðningi við fjölskylduna. Barnaverndarnefnd [...] höfðaði mál 20. febrúar 2007 á hendur ákærða og B þar sem gerð var sú krafa að þau yrðu svipt forsjá yfir barninu. Krafan mun ekki hafa náð fram að ganga. A var í daggæslu hjá dagmæðrum í [...] frá 8. janúar 2007 til 1. júní 2007. Í vottorði dagmæðra segir að A hafi alltaf verið vel búin, snyrtileg og hrein. Hún hafi yfirleitt verið brosmild og glöð en átt erfitt með að hlýða og verið óstýrilát við móður. A fór síðan á leikskóla í [...] og segir m.a. í umsögn leikskólastjóra, dags. 7. janúar 2008, að hún sé nokkuð óróleg og einbeiting slök. A byrjaði í leikskóla í [...] 10. apríl 2008 og kom fram í framburði starfsmanns leikskólans að ekki hafi orðið vart við kynferðislega hegðun stúlkunnar meðan hún dvaldi þar en þann 1. september það ár byrjaði A í leikskóla í [...]. Fram kemur í yfirlýsingu leikskólastjóra leikskólans [...] í [...] að frá upphafi skólagöngu hafi A sýnt mikið óöryggi og vanlíðan. Fljótlega eftir að A byrjaði hafi ákærði sagt starfsmanni leikskólans að hún ætti það til að sýna kynferðislega hegðun á dúkkum. Þann 23. október 2008 fór [...], félagsráðgjafi frá félagsþjónustu [...] í leikskólann og átti samtal við A. Hún sýndi henni bókina „Þetta er líkaminn minn“ og fljótlega nefndi A orðið „tyggja“. Þegar henni voru afhentar tvær dúkkur, annars vegar stelpudúkka og hins vegar strákadúkka, afklæddi hún þær og lét kynfæri þeirra snertast aftan frá. Aðspurð um hvernig stelpunni liði sagði hún að henni væri illt í pjöllunni og tók krem og makaði á kynfæri stelpudúkkunnar. Síðan klæddi hún sig úr að neðan og tók stelpudúkkuna og setti milli fóta sér og hreyfði sig með kynferðislegum mjaðmahnykkjum. Kallaði hún þessa athöfn að ,,tyggja“. Í framhaldi af þessu var barninu komið fyrir í neyðarvistun. Hún fór í tvö könnunarviðtöl í Barnahúsi 24. og 27. október 2008 og styrktist þá grunur félagsmálayfirvalda um að barnið hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun. Ákærði var handtekinn 5. nóvember 2008 og gerð húsleit hjá honum, bæði að [...],[...], en þangað var hann að flytja búslóð sína og hefja sambúð með unnustu sinni, svo og á heimili hans að [...],[...]. Jafnframt var krafist gæsluvarðhalds yfir ákærða og hefur hann setið í gæsluvarðhaldi frá 6. nóvember 2008. Við húsleit fundust kynlífshjálpartæki bæði hjá ákærða og föðurömmu barnsins en hún hefur mikið gætt barnsins undanfarin ár. Lífsýni voru tekin úr A og ákærða og haldlagðir munir rannsakaðir án þess að sú rannsókn leiddi til einhverrar sérstakrar niðurstöðu. A fór í læknisrannsókn í Barnahúsi og segir í umsögn læknisins að ytri kynfæri séu eðlileg en meyjarhaft opnist áberandi auðveldlega og meyjarhaftsröndin sé lítt áberandi og þunn. Meyjarhaftsopið sé því nokkuð opið miðað við aldur stúlkunnar. Ekkert annað óeðlilegt hafi komið í ljós. Geðrannsókn fór fram á ákærða og í mati [...] geðlæknis segir að ákærði sé sakhæfur en eigi við blandaða persónuleikaröskun að stríða og sé hún mjög alvarleg. Í gögnum málsins kemur fram að A greindist með sveppasýkingu innan á skapabörmum og fékk hún smyrsli við því. Við upphaf rannsóknar málsins beindist grunur aðallega að ákærða en jafnframt að föðurömmunni, C og hálfbróður ákærða, D, enda hafði A nefnt þau öll þrjú í sambandi við að ,,tyggja“. C er 65 ára gömul, fjögurra barna móðir, sem býr ein. Við húsleit á heimili hennar fundust kynlífshjálpartæki og tveir geisladiskar með klámefni. Jafnframt fannst í stofu hjá henni myndbandsspóla, væntanlega frá syninum D, sem sýnir hann í kynmökum við óþekkta konu. Fram hefur komið í málinu að A dvaldi mikið hjá C allt frá fæðingu. C neitaði staðfastlega að hafa brotið gegn stúlkunni en stúlkan nefndi hana einu sinni í yfirheyrslu í sambandi við að ,,tyggja“ en gaf ömmu sinni að öðru leyti gott orð. Lögreglan taldi ekki koma fram neitt í málinu sem styrkti grunsemdir í garð C. Niðurstaða DNA-rannsóknar var neikvæð, þ.e. ekkert sýni af haldlögðum munum á heimili hennar samsvaraði samanburðarsýni A. Rannsókn lögreglu leiddi til þess að ekki var talið líklegt að D hefði umgengist stúlkuna á þeim tíma er hún var í [...] og fyrst varð vart við kynferðislega hegðun hennar. D mun þó hafa dvalið á heimili móður sinnar um tíma og þá hugsanlega getað umgengist stúlkuna. C hefur borið að hún hafi gætt þess sérstaklega að stúlkan væri aldrei ein með D. D mun hafa farið til [...] um 4. júní 2008 og dvelur þar enn. Hann var því ekki yfirheyrður vegna málsins. Þegar leið á rannsóknina beindist grunur því æ sterkar að ákærða og að lokum að honum einum. Hann hefur hins vegar staðfastlega neitað sök. II. Eins og að framan greinir var A komið fyrir í neyðarvistun og hefur hún búið hjá þremur fósturforeldrum frá því í byrjun nóvember 2008. Sálfræðingarnir [...] og [...] voru fengnir til þess að gera sálfræðimat á A í nóvember 2008 en þá var hún þriggja og hálfs árs gömul. Fram kemur m.a. í mati sálfræðinganna að málskilningur hennar virðist vera slakur. Hún hafi oft gripið orð úr spurningum með setningum og endurtekið þau sem sitt svar. Máltjáning hennar hafi verið takmörkuð og hún átt erfitt með að skilja fyrirmæli og spurningar. Almennt hafi A þurft mikla stýringu í prófinu. Í einu viðtali hafi hún fiktað í öllu sem hún gat náð í og ekki hlýtt beiðnum um að hætta og þannig viljað stjórna öllu sjálf. Þegar hún hafi verið beðin um að teikna hafi hún stoppað við í nokkrar sekúndur. Hún hafi lítið talað af fyrra bragði nema um það sem hún vildi og því sýnt litla gagnkvæmni í samskiptum. Hún hafi ekki alltaf svarað þegar á hana var yrt og svo hafi virst sem hún annað hvort skildi ekki spurningar eða vildi ekki skilja. Hún hafi ekki getað nefnt nöfn annarra barna í leikskólanum. Próf hafi verið lögð fyrir stúlkuna til að meta vitsmunaþroska. Í heild hafi niðurstöður sýnt að vitsmunaþroski hennar væri seinkaður miðað við jafnaldra. Orðskilningur hennar hafi mælst verulega neðan meðalgetu jafnaldra. Prófið hafi sýnt að hún ætti erfitt með að meðtaka fyrirmæli og spurningar og geta hennar til að skilja og tjá sig í orðræðu hafi reynst slök. Niðurstöður prófanna hafi sýnt að vitsmunaþroski A sé verulega seinkaður miðað við jafnaldra. Mikill misstyrkur hafi komið fram í þroska sem birst hafi í miklu misvægi í frammistöðu hennar á einstökum þáttum prófsins. Greinilega hafi komið fram að A eigi í erfiðleikum með tengslamyndun. Hún tengist yfirborðslega, myndi ekki djúp tengsl við þá sem annast hana og sýni ekki eftirsjá eða söknuð gagnvart þeim sem fara frá henni. Hún minnist nánast ekkert á kynforeldra sína og föðurömmu sem áður voru henni náin. Tengslin séu ennfremur hömlulaus sem erfitt sé að setja í samhengi við raunverulegar aðstæður. Slíkt gæti bent til misnotkunar eða vanrækslu. Barn sem leiti til foreldris til að fá tilfinningalegt öryggi en sé í staðinn misnotað missi hæfileikann til að greina á milli eðlilegra og óeðlilegra tengsla. Þá hafi A sýnt endurtekin og ofsafengin hræðsluviðbrögð við ákveðnar aðstæður sem tengist myrkri og óútskýrðum hugmyndum hennar um eitthvað sem sé ógnvænlegt. Þessi ótti komi fram í svefni þegar hún fái martraðir. Þá hafi A sýnt kynferðislega hegðun. Hún frói sér, sýni kynfærum annarra óeðlilegan áhuga, leiki kynferðislega leiki með dúkkum og noti eigin orð yfir kynferðisathafnir. Leiða megi líkur að því að þessi hegðun komi fram þegar henni líður illa eða er kvíðin. Tilfinningalegur óstöðugleiki birtist m.a. í því að miklar sveiflur séu á líðan A. Áberandi séu miklar tilfinningasveiflur þar sem hún geti verið allt frá því að vera mjög glöð og yfir í mikinn mótþróa og reiði. Einnig geti hegðun hennar einkennst af mjög barnalegum viðbrögðum upp í undirförula eða lúmska hegðun sem erfitt sé að átta sig á. Þessi viðbrögð geti skýrst af kvíða og því að leiðbeiningar um hegðun hafi verið mjög mótsagnakenndar í hennar uppeldi. A fór í tvö könnunarviðtöl í Barnahúsi 24. október og 27. október 2008. Þessi könnunarviðtöl leiddu til þess að ákveðið var að taka af henni dómskýrslu í Barnahúsi. Fyrri skýrslan var tekin 6. nóvember 2008 og seinni 18. sama mánaðar. Nokkuð illa gekk að yfirheyra hana þar sem hún svaraði ekki alltaf spurningum og virtist stundum ekki skilja þær. Þann 24. október 2008 fór fram könnunarviðtal við A í Barnahúsi. Þar sagði hún m.a. að hún ,,tyggi“ með pabba sínum og sýndi hvað hún ætti við með því að leggja tússpenna undir rassinn og notaði annan tússpenna til að sýna hvernig hann fer fram og aftur hjá kynfærum hennar. Þann 27. október 2008 var tekið annað könnunarviðtal við A í Barnahúsi. Hún vildi teikna typpi og þegar hún var spurð hver ætti typpið sagði hún að pabbi sinn ,,gera það“. Hún var spurð hvernig hún ,,tyggi“ með pabba sínum og vildi hún sýna það. Hún fór úr öllum fötum nema nærfötum og fékk viðtalandann niður á fjóra fætur og ætlaði því næst að fara að afklæða viðtalandann en var stoppuð í því. Hún var þá spurð hvernig hún ,,tyggi“ og tók A þá niður nærbuxurnar, settist á gólfið og ætlaði að stinga fingrum í kynfæri sín en var þá stoppuð. Þann 6. nóvember 2008 fór fram dómsyfirheyrsla yfir A í Barnahúsi. Hún var spurð hvað hún og pabbi hennar gerðu saman og sagði A að pabbi hennar sé að ,,tyggja“ með henni. Hún var þá beðin um að útskýra hvað hún meinti með því að tyggja og hristi A sig þá og tók nærbuxurnar niður og benti framan á klofið á sér og rassinn. Einnig spurði hún af hverju pabbi hennar væri að ,,tyggja“. A var spurð hvort einhver hafi snert pjölluna á henni og svaraði hún: ,,Hann bara tyggja hana á mér“. A var spurð hver væri að tyggja með henni og svaraði hún: ,,Pabbi“. A var þá spurð með hverju pabbi hennar tyggur hana og svaraði hún þá: ,,Hér“ og hossaði sér í sófanum. Hún var spurð með hverju maður tyggur og sagði hún: ,,Hér í rassinum“ og hossaði sér. Hún var spurð hvort einhver hafi snert pjölluna eða rassinn á henni og svaraði hún: ,,Rassinn“. Hún var spurð hver hefi snert rassinn og svaraði hún: ,,Typpið“. Hún benti á klofið á dúkku og sagði: ,,Tyggja hér“ og hristi dúkkuna upp og niður þegar hún var að sýna það. Þá vildi A setja krem á pjölluna á dúkkunni. Þegar leið á viðtalið fór A úr nærbuxum. Tók hún svo bangsa og setti ofan á sig og aftan við beran rassinn og sagði: ,,Svona þetta fín“. Hún var spurð hvað hún og pabbi hennar gerðu saman og lét hún þá bangsann ofan á sig og sagði: ,,Ég skal tyggja með bangsanum“. A var spurð hvort hún eigi frænda sem heitir D og svaraði hún því að D væri að ,,tyggja“ hana og amma C hafi einnig verið að ,,tyggja“ hana. Þann 18. nóvember fór fram önnur dómsyfirheyrsla yfir A í Barnahúsi. Mjög fljótlega í viðtalinu fór A úr að neðan. Hún var spurð hvort hún og amma hennar væru að gera eitthvað skemmtilegt saman og svaraði hún: ,,Nei, bara tyggja mig“. A var spurð hvort pabbi hennar væri góður við hana og hún svaraði nei og nuddaði bangsanum við rassinn á sér. Því næst setti hún bangsann ofan á dúkku og hristi hana. A var spurð hvað hún og pabbi hennar væru að gera saman og sagði hún að þau væru ,,tyggja“ saman. Einnig lagðist hún á magann og lét bangsann á rassinn á sér. Hún var spurð hvort einhver hafi sleikt pjölluna á henni og sagði hún að pabbi sinn hefði gert það og hann mætti það. Einnig sagði hún: ,,Ég skal tyggja svona“ og lét bangsann í klofið á sér og lét svo sem hún hefði munnmök við bangsann. Hún var þá spurð hvort hún hafi einhvern tímann sleikt typpið og svaraði hún: ,,Ég bara núna“. Hún var þá spurð hver hafi sleikt pjölluna hennar og svaraði hún: ,,Ég bara núna“ og hristi bangsann við pjölluna á sér og sagðist vera að ,,tyggja“ sig. A var spurð hvað pabbi hennar geri og sagði hún: ,,Svona“ og hristi bangsann við pjölluna. Hún var þá spurð hvað pabbi hennar væri þá að gera og svaraði hún: ,,Tyggja“. Hún var þá spurð hvort pabbi hennar væri góður við hana og sagði hún: ,,Hann er bara að tyggja hér“ og benti á klofið á sér. A var spurð hver sé með typpi og svaraði hún: ,,Ég“. Hún var þá spurð hver hafi gefið henni typpið og svaraði hún: ,,Pabbi“. Hún var spurð hvar typpið væri og sagði hún: ,,Hérna“ og benti á klofið. Hún var þá spurð hvort hún væri með typpið þegar hún væri hjá pabba og sagði hún þá: ,,Svona“ og hossaði sér. A var spurð hver hafi verið að ,,tyggja“ með henni og sagði hún: ,,Pabbi minn“. Hún var þá spurð hvort einhver annar hafi verið að tyggja með henni og svaraði hún því neitandi. A var spurð hvað pabbi hennar segði við hana þegar hann væri að ,,tyggja“ hana og svaraði hún: ,,Hér“ og benti á klofið og settist á bangsann. III. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 6. nóvember 2008. Hann sagði að A ætti það til að sýna af sér kynferðislega hegðun og hafi það fyrst gerst í mars eða apríl 2008. Hún hafi kallað það að tyggja. Hún hafi einnig notað bangsa eða kanínur og ávallt farið undir sæng þegar hún hafi gert þetta. Hann taldi að þetta hefði gerst í fjögur skipti og þá hafi hann og móðir hans komið að henni undir sæng þar sem hún hafi verið búin að klæða sig úr fötum. Svo hafi hún oft verið að fikta í kynfærum sínum út af sveppasýkingu sem hún hafi verið með. Hann hafi þurft að bera krem á kynfæri hennar næstum því daglega vegna þess. Þá hafi hann einnig oft sett stíl í endaþarm hennar ef hún hafi verið með hita. Ákærði kvaðst hafa farið með Atil læknis í [...] vegna þessarar kynferðislegu hegðunar og eins hafi hann leitað til félagsmálayfirvalda í [...] til þess að fá aðstoð. Ekki kvaðst ákærði vita um ástæður þess að barnið hagaði sér svona en taldi líklegast að hún hafi séð ákærða stunda kynlíf með móður hennar eða öðrum kvenmanni. Aðspurður um hvort einhver annar gæti hugsanlega hafa brotið gegn A kynferðislega svaraði ákærði því til að enginn annar hafi getað komið nálægt henni, allavega ekki á heimili þeirra. Eini staðurinn sem honum detti í hug sé leikskólinn en hann kvaðst treysta fóstrunum til að vera ekki að snerta börnin. Ákærði sagði að A hafi oft verið í pössun hjá ömmu sinni C. Hálfbróðir ákærða sammæðra, D, hafi stundum verið heima hjá móður þeirra þegar A hafi verið í pössun. Ákærði sagði að þessi bróðir hans væri kynferðisafbrotamaður sem núna búi í [...]. Ákærði sagði að bróðir hans sé eini karlmaðurinn sem hafi þannig verið í kringum A. Þó kvaðst ákærði halda að hann hafi ekki verið einn með A nema kannski stutta stund þegar móðir þeirra hafi skroppið frá. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 7. nóvember 2008 sagði ákærði m.a. að hann hafi orðið fyrir miklu einelti í grunnskóla. Þegar hann hafi búið með B, barnsmóður sinni, hafi hann halað niður miklu magni af ,,simulation rape“ þar sem þau hafi notað það mikið í sínu kynlífi að binda hvort annað og einnig notað kæfingar. Þá hafi hann halað niður miklu af ,,kynlífs hlutverkaleikjum“. Ákærði sagði að samband hans við móður sína hafa verið gefandi, hjálpsamt og ástríkt. Samband hans við A sé þannig að hún sé hans stoð og stytta og hafi bjargað honum frá þunglyndi. A væri 8 klukkustundir á dag í leikskóla og á sama tíma legði hann sig í um 3-4 klukkustundir en hann hafi verið öryrki frá 18 ára aldri vegna andlegs ástands. A sé hins vegar bæði líkamlega og andlega heilbrigð. Hún hafi byrjað að fikta í kynfærum sínum þegar hún hafi fengið sveppasýkingu vegna mataræðis eins og hálfs árs gömul. Hún hafi byrjað að nota orðið tyggja þegar hún hafi verið tveggja ára og þriggja mánaða og þá hafi hún verið hjá ömmu sinni í [...]. Hann kvaðst tengja þetta sérstaklega við þennan aldur þar sem A hafi þá verið nýbyrjuð í leikskóla og þetta hafi verið þremur mánuðum eftir afmælið hennar. Hún hafi verið í pössun hjá ömmu sinni C og hafi hún hringt í ákærða og sagt honum að A hafi bent á dúkku og sagt: ,,Má ég tyggja“. A hafi þá tekið karlkynsdúkku og farið undir sæng, klætt sig úr öllum fötum svo og dúkkuna og nuddað sér upp við typpi dúkkunnar. Ákærði kvaðst hafa drifið sig til móður sinnar en þá hafi móðir hans verið búin að klæða A. Ákærði kvaðst hafa verið að horfa á teiknimynd með A um tveimur vikum síðar og beðið A um að fara inn í herbergi og sækja teppi. Þegar hún hafi ekki komið til baka hafi hann farið að gæta að og þá séð að hún lá undir teppinu fullklædd með kanínudúkku. Ákærði kvaðst hafa spurt A hvað hún væri að gera og hún svarað: ,,Ég er að fara að tyggja hana“. Ákærði kvaðst hafa bannað henni þetta og hafi hún þá hætt því. Ákærði sagði að meðan þau hafi búið í [...] hafi A tvisvar sinnum til viðbótar sagt orðið tyggja. Eitt tilfelli hafi verið á meðan hann hafi verið að baða A og þrífa hana að neðan en þá hafi hún sagt: ,,Ertu að tyggja mig pabbi“. Annað tilfelli hafi verið er A hafi bent á dúkku og sagt: ,,Má ég tyggja hana?“ Hann hafi þá sagt í höstum tón að svona mætti ekki tala og hafi hann ekki heyrt hana tala með þessum hætti eftir þetta. Hann hafi þó heyrt að hún hafi stundum talað svona í leikskólanum. Þá sagði ákærði ennfremur í þessari yfirheyrslu að honum væri illa við barnanekt og þess vegna láti hann A baða sig sjálfa í freyðibaði því að hann vilji ekki sjá hana nakta. Þegar hann þurfi samt að þvo henni noti hann þriggja sekúndna reglu, þ.e. snerti hana ekki lengur en 3 sekúndur um kynfærin. Ákærði kvaðst aldrei hafa gert neitt við A sem hún hafi getað túlkað sem kynferðislegt. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 10. nóvember 2008 sagði ákærði m.a. að hann telji að hann sé eini karlmaðurinn sem hafi umgengist A. Þess vegna detti honum einungis í hug að hún hafi verið misnotuð á leikskólanum. A hafi stundum skriðið upp í til hans á næturnar, líklegast í um fjögur skipti, en þá hafi hann ávallt verið klæddur í náttbuxur. Hann kvaðst halda að mögulegt sé að D hafi gert A eitthvað eða hún hafi séð ákærða og B u stunda kynlíf. Hún hafi sofið í sama herbergi og þau til að byrja með en eftir að hún varð eins og hálfs árs gömul hafi hún sofið í sérherbergi. Í yfirheyrslu 14. nóvember 2008 kom m.a. fram hjá ákærða að hann ætti það til að ljúga ef hann væri undir einhvers konar álagi. Hann taldi að hann væri undir álagi við að sitja undir þessum spurningum í yfirheyrslunni. Hann hafi bloggað ýmislegt á netið um sjálfan sig en það væri mest allt tilbúningur. Hann kvaðst hafa séð í auglýsingu á internetinu að ein af hverjum þrettán barnapíum misnotuðu börn kynferðislega. Hann hafi haft 15 barnapíur í æsku þannig að hann hafi talið líklegt að hann hafi verið misnotaður þó hann muni ekki eftir því. Spurður um cd-disk, sem fannst á heimili hans og inniheldur tónlist og texta sem fjalla um kynferðisbrot, kvaðst hann hafa hlustað á þennan disk en ekki velt textanum fyrir sér. Þann 20. nóvember 2008 var ákærði yfirheyrður í síðasta skipti af lögreglu. Hann sagði að það hafi gerst einu sinni að A hafi togað í typpið á honum þegar hann var að pissa en hann hafi sagt henni að gera þetta ekki Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að móðir hans hafi mikið passað A og á köflum hafi barnið mestmegnis verið hjá henni. Hann taldi að enginn annar karlmaður en hann hafi umgengist A. Hann taldi engar líkur á að hálfbróðir hans D hafi misnotað A. Hann kvað móður sína fyrst hafa tekið eftir kynferðislegri hegðun hjá A en þá hafi þau verið í [...] og fjórir til sex mánuðir liðnir frá því að hún hafi byrjað í leikskóla. Þessi kynferðislega hegðun hafi lýst sér þannig að hún hafi nuddað sér upp við dúkku. Þegar hún hafi gert þetta að honum ásjáandi hafi hann tekið hana rækilega í gegn og sagt henni að þetta mætti ekki gera. Hún hafi þá gert þetta einu sinni aftur og hafi það atvikast þannig að hún hafi staðið við rúmið þar sem tuskukanína lá og sagt: ,,Má ég tyggja“. Hann kvaðst hafa skammað hana aftur og eftir það hafi ekki borið á þessu. Hann kvaðst hafa haft samband við félagsmálayfirvöld í [...] og óskað eftir hjálp út af þessu. Honum hafi verið sagt að þetta gæti verið eðlileg hegðun. Á þessum tíma hafi barnið mest verið hjá ömmu sinni. Þegar hann var fluttur aftur á [...] hafi mamma hans sagt honum frá því að A hafi sagt við hana: ,,Ætlar þú að sleikja mig?“ Mamma hans hafi kallað á hann og þau hafi spurt A hver væri að sleikja hana. Hún hafi svarað að pabbi gerði það. Hann gat ekki gefið aðra skýringu á hegðun barnsins en að hún hafi séð þau hjónin einhvern tímann stunda kynlíf. IV. Vitnið C, móðir ákærða, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi annast A mikið, nánast frá því að hún fæddist. Hún sagði að A hafi búið hjá foreldrum sínum fyrsta árið en þegar móðir hennar hafi fengið köst hafi A farið til hennar. Þá hafi hún stundum dvalið hjá henni frá tíu dögum allt upp í einn mánuð. Þegar ákærði og fjölskylda hans hafi flutt til [...] í desember 2006 kvaðst C hafa leigt íbúð sína út í [...] og fengið leigða íbúð í sömu blokk á hæðinni fyrir ofan ákærða og fjölskyldu hans. Hún hafi gert þetta til að styðja þau. Í [...] hafi B stundum fengið köst og barnið þá dvalið hjá henni. Þá hafi B stundum farið upp á land í meðferðir og komið síðan heim á milli. C var spurð hvernig samskiptum D og A hafi verið háttað. Hún sagði að A dýrki hann. Hann hafi leikið við hana og verið góður við hana en hún passi alltaf vel upp á A þegar karlmenn séu í kringum hana vegna fyrri reynslu sinnar er hún var ung. D hafði búið í [...] og verið í fangelsi í eitt ár. Hann hafi farið til [...]4. júní 2008 og ekki komið til Íslands eftir það. Hann hafi búið í íbúð hennar í [...] þegar hún hafi verið í [...] en D hafi aldrei gist eða búið í hennar íbúð á sama tíma og A hafi verið þar. Hún var þess fullviss að þau hafi aldrei sofið undir sama þaki næturlangt. C kveðst hafa tekið eftir skrýtinni hegðun hjá A í [...]. Hún hafi verið að nota orðið tyggja og hafi henni skilist að hún notaði það orð yfir typpi. Hún sagði að fyrir u.þ.b. einum mánuði, í byrjun október, hafi A verið heima hjá henni ásamt ákærða og fleira fólki. Hún hafi verið nýbúin að taka A úr baði og fært hana inn í svefnherbergi til að klæða hana í. A hafi verið í rúminu og allsber í handklæðinu. C kveðst hafa ætlað að blása á magann á henni en þá hafi A stoppað hana og sagt: ,,Nei, ekki sleikja pjölluna“. C kveðst hafa kallað á ákærða sem hafi sagt að þetta gengi ekki lengur. Hann yrði að láta athuga þetta. Hann hafi verið að vísa til þess sem gerst hefði í [...]. Hún kveðst hafa heyrt A í fyrsta skipti segja tyggja í [...] en næst í september 2008. Eftir það hafi það gerst nokkrum sinnum á kvöldin er A hafi verið heima hjá henni. Nokkrum sinnum hafi hún komið að A þar sem hún hafi verið með bangsa undir teppi og klemmt bangsann milli lappanna við kynfærin. Síðan hafi hún lyft sér upp og niður og sagt á sama tíma: ,,Hún er að tyggja“. C kvaðst hafa spurt ákærða beint út hvort hann hafi gert eitthvað kynferðislegt við A en hann hafi sagt að hann myndi aldrei gera nokkuð slíkt. Í eitt skipti hafi A staðið upp við borð í stofunni hjá henni og setið á horni borðsins með rassinn á horninu og snúið fram. Síðan hafi hún hreyft mjaðmirnar fram og til baka og C spurt hana hvað hún væri að gera. Hún hafi þá svarað: ,,Ég er að tyggja“. E og F tóku A í neyðarvistun í ellefu daga, frá 23. október til 3. nóvember. E sagði að A hafi sofið illa á nóttunni og vaknað með martraðir. Hún hafi tekið honum vel og verið hændari að honum en F. Hann hafi einu sinni séð hana fara með hönd sína inn fyrir nærbuxur sínar og fróað sér. Hún hafi gert þetta eins og henni hafi verið kennt það. Þá sagði E að A hafi strax farið að kalla þau pabba og mömmu. F sagði að A hafi strax og hún kom inn um dyrnar hlaupið í fang hennar og kallað hana mömmu. Hún hafi á sama hátt hlaupið til E er hann kom og kallað hann pabba. Einu sinni hafi hún komið að A þar sem hún hafi legið í rúmi sínu með fæturna í sundur og verið að fróa sér. Þegar A hafi verið búin að vera nokkra daga á heimili þeirra hafi hún séð frekari kynferðislega hegðun hjá henni. Hún hafi byrjað að fróa sér mörgum sinnum á dag með fingrum og svo þefað af fingrunum á sér. Henni hafi virst sem A hafi notað fróun sem tæki til að róa sig. G hafði A í fóstri frá 3. til 18. nóvember. Hún kvað A hafa verið eirðarlausa og mikið á flökti. Hún hafi mikið talað um typpi þegar hún hafi farið í sturtu eða farið í sundlaug. Þá hafi hún séð hana fróa sér. Einu sinni hafi hún séð hana nota dúkku til að fróa sér en hún hafi bannað henni það. Henni hafi virst sem að A þekkti ekki hugtakið mamma og pabbi því að hún hafi kallað fólk úti í búð þeim nöfnum. H og I eru núverandi fósturforeldrar A og hafa haft hana í fóstri frá 17. nóvember 2008. H sagði að er A hafi eitt sinn verið í sturtu hafi A spurt hana hvort hún vildi sleikja sig. Hún hafi þá sagt við A að það gerði hún ekki. Þá hafi A spurt: ,,Má þá bara D sleikja mig?“ Eins hafi hún spurt hvort að hún vildi ,,tyggja“ sig. H sagði að það þurfi að standa yfir henni þegar hún fari í sturtu því að hún vilji troða öllu lauslega inn í kynfæri sín. Þá hefði hún einnig séð hana fróa sér í sturtu. Hún hafi eitt sinn glennt sig út fyrir framan hana og spurt hvort hún vildi ekki ,,tyggja hana“. I sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að A hafi í fyrstu ekki farið að fyrirmælum og verið í andstöðu við allt. Einu sinni haft hún spurt hann er hún hafi legið uppi í rúmi: ,,Ætlarðu að tyggja mig?“. Eitt sinn hafi hann komið með hana á snyrtistofu þar sem hafi hangið á vegg mynd af nakinn konu sem lá útaf með óræðan svip. Þá hafi A sagt: ,,Pabbi hennar er að tyggja hana“. [...] félagsráðgjafi hjá [...] gaf skýrslu fyrir dómnum. Hún sagði frá heimsókn sinni í leikskóla A þar sem hún tók viðtal við hana sem var upphaf þessa máls. Skýrði hún á sama veg frá og fram kemur í skýrslu hennar sem rakin er hér að framan. [...], leikskólastjóri í leikskólanum [...] í [...], sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að A hafi byrjað í leikskólanum 1. september 2008. Hún sagði að föðuramma A, C, hafi ávallt komið með A í leikskólann og sótt hana aftur í lok skóladags. [...] sagði að eftir að A hafi komið í leikskólann hafi fóstrurnar veitt athygli afbrigðilegri hegðun hennar. Ávallt er hún hafi fengið dúkku í hendurnar hafi hún athugað fyrst hvort kynið væri með því að skoða þar sem kynfæri áttu að vera. Þetta hafi þeim fundist sérkennileg hegðun hjá þriggja ára gömlu barni. A hafi ekki mikið leikið sér með dúkkurnar en þegar hún hafi verið með þær, hafi hún klætt þær úr til þess að skoða kynfærin. [...] sagðist hafa verið viðstödd þegar [...] félagsráðgjafi kom í heimsókn 23. október 2008 og tók viðtal við A. Skýrði hún á sama veg frá og fram kemur í skýrslu [...].[...] kvaðst hafa 20 ára reynslu sem starfsmaður á leikskóla en hún hafi aldrei orðið vitni að öðru eins. [...]er deildarstjóri á leikskólanum [...]. Hún sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að ákærði hafi sagt við hana, eftir að A byrjaði á leikskólanum að þegar hún léki sér með dúkku þá líti hún á kyn dúkknanna og ef dúkkan væri karlkyns þá klæddi hún dúkkuna úr fötunum og léki sér að dúkkunni á kynferðislegan hátt. Ákærði hafi ekki útskýrt þetta nánar en sagt að þau hafi búið í [...] og það búi mikið af Pólverjum í [...] og ,,maður veit ekki hvað þeir hafi verið að gera“. Ákærði hafi ekki skýrt þetta frekar út. [...] sagði jafnframt að henni hafi virst sem A skildi ekki orðin mamma og pabbi því að hún hafi notað þau orð við hvern sem var. [...], starfsmaður leikskólans [...] í [...], sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að A hafi dvalið hjá þeim í leikskólanum frá 10. apríl 2008 til 1. september sama ár. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við óeðlilega hegðun hjá A af kynferðislegum toga. B, fyrrverandi eiginkona ákærða, sagði fyrir dómi að C hefði komið að máli við hana þegar A hafi verið u.þ.b. eins og hálfs árs gömul og sagt við hana að sér fyndist fæðingarvegur A vera of stór. Roði hafi verið á kynfærum A og hafi hún fengið krem sem hún hafi borið á hana reglulega og þá hafi roðinn farið eftir eina viku eða svo. Hún sagði að þar sem enginn hafi umgengist barnið nema hún, C og ákærði, hafi hún spurt C hvort hún hefði misnotað barnið kynferðislega. C hafði þá brotnað niður og farið að hágráta og sagt að það gæti hún aldrei gert barninu. B kvaðst hafa beðið C afsökunar. B kvaðst hafa flutt til [...] eftir að þau slitu samvistum í júní 2007. Eftir að ákærði og A voru flutt til [...] hafi hún dvalið um mánaðartíma hjá þeim en þá hafi hún verið húsnæðislaus. Þá hafi hún fyrst heyrt A tala um að tyggja. Ákærði hafi sagt henni að A ætti það til að skaka sér á dúkkum. Hún kvaðst hafa séð þetta einu sinni og spurt A hvað hún væri að gera. Hún hafi sagt: ,,Ég er að tyggja“. B kvaðst hafa sagt henni að þetta mætti hún ekki gera. Ákærði hafi sagt henni að hann hafi talað við félagsmálayfirvöld í [...] vegna þessarar hegðunar A. B taldi það ólíklegt að A hafi séð hana og ákærða stunda kynlíf. Þau hafi alltaf passað upp á að það gerðist ekki enda hafi A verið með sérherbergi og sofið þar á nóttunni. J er móðurafi A. Hann sagði m.a. í skýrslu sinni fyrir dómi að B og ákærði hafi ekki verið hæf til að ala upp barn og hafi hann haft áhyggjur af uppeldinu og velferð barnsins. Þess vegna hafi hann sett sig í samband við barnaverndarnefnd fljótlega eftir fæðingu barnsins. Ákærði hafi alveg stjórnað B og komið í veg fyrir að hann hefði eðlileg samskipti við A. J sagðist einu sinni hafa orðið vitni að því er A hafi leikið sér að dúkkum á kynferðislegan hátt. Það hafi verið í júní eða júlí 2008 og einnig eitt skipti um veturinn 2008. A hafi þá verið að skaka sér á dúkkum og m.a. sett dúkkuna aftan á sig. K er eiginkona J og hefur verið í sambúð með J frá 1999. K starfar sem dagmamma og var með A í pössun á tímabili. K sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að barninu hafi verið komið í pössun hjá henni á vegum félagsmálayfirvalda þegar það hafi verið um eins árs gamalt. Þá sagði K að hún hafi stundum tekið A til sín þar sem hún hafi ekki treyst ákærða og B fyrir uppeldinu. Föðuramma A, C, hafi einnig verið að passa A. C hafi einu sinni komið að máli við K og sagt við hana að sér fyndist fæðingarvegur A of stór. K hafi farið að athuga þetta og hafi verið sama sinnis. A hafi á þessum tíma verið um eins og hálfs árs gömul. C hafi sett sig í samband við [...] hjá barnaverndarnefnd [...] og K kvaðst hafa spurt [...] hvort hún mætti ekki fara með A til læknis án þess að foreldrarnir vissu af því. [...] hafði þá sagt að það mætti ekki án vitundar foreldra. K kvaðst hafa hugsað sér að fara samt með barnið til læknis en ekkert hafi orðið úr því vegna þess að stuttu síðar hafi A og fjölskylda hennar flutt til [...]. Eftir að ákærði var fluttur frá [...] um einu og hálfu ári síðar og sestur að í [...] hafi C stundum komið með A heim til K og J. Í eitt skiptið hafi C sagt K að hún hafi tekið allar dúkkurnar af A þar sem hún væri farin að haga sér svo undarlega með dúkkurnar. Þetta hafi verið í mars eða apríl 2008. K kvaðst hafa hvatt C til að hafa samband við Barnahús vegna þessa. K sagðist einu sinni hafa heyrt A segja: ,,Það má ekki tyggja mig”. C hafi þá verið búin að segja henni frá hegðun A og hvað þetta orð þýddi. L kvaðst hafa kynnst ákærða á einkamal.is á netinu 15. september sl. og þau hist á kaffihúsi tveimur dögum síðar. L sagði ákærða vera æðislegan í alla staði og ekki setja fyrir sig að hún ætti tvö börn, stúlkur sem væru tveggja og sjö ára. Yngri stúlkan sé mjög hænd að ákærða og sæki jafnvel frekar í hann en hana. Ákærði hafi sagt henni að A hafi byrjað að segja orðið tyggja þegar hún hafi verið eins og hálfs árs. Hann hafi jafnframt sagt henni að A eigi það til að leggjast undir teppi með dúkkum og sé með þeim eins og karl og kona. [...] barnalæknir sagði að meyjarhaftsop A hafi opnast greiðlega sem sé sjaldgæft á svona ungu barni en hins vegar væri opið víðara ef karlmaður hefði haft samfarir við stúlkuna. [...] sagði að A hafi kallað sig pabba þegar hann var að skoða hana. [...], forstöðumaður Barnahúss, hefur tekið A í meðferð og hitt hana tvisvar sinnum. Hún sagðist hafa látið hana hafa fjórar dúkkur, tvær fullorðins dúkkur af sitt hvoru kyni og tvö börn, einnig af sitt hvoru kyni. A hafi leikið sér með þær á eðlilegan máta til að byrja með en síðan viljað baða þær. Hún hafi byrjað að klæða þær úr fötum og er hún hafi séð kynfæri þeirra hafi hún bókstaflega umturnast. Hún hafi lagt stúlkuna og mömmuna á fjórar fætur og karldúkkurnar aftan á og hreyft dúkkurnar fram og til baka og sagt að nú væru þær að ,,tyggja“. Síðan hafi hún sagt að hún ætlaði líka að ,,tyggja“ og rifið síg úr öllum fötum nema nærbol. [...] sagðist hafa reynt að halda aftur af henni en hún ekki hlýtt. Þá hafi hún lagst á fjórar fætur og sett karldúkkuna aftan á sig og hreyft sig fram og til baka. Síðan hafi hún sett dúkkuna í klofið á sér og sagt að nú væri hún að sleikja hana. Hún hafi spurt [...] hvort hún vildi sleikja sig. [...] sagðist aldrei áður hafa séð svona sterka kynferðislega hegðun hjá svona ungu barni. Auk framangreindra vitna komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu M, móðir B, [...] læknir, sem rannsakaði ákærða eftir handtöku hans, [...] sálfræðingur, sem staðfesti sálfræðimat sitt, og dr. Jón [...] sálfræðingur, sem gaf skýrslu um afskipti sín af ákærða er hann var 17 ára. V. Hér að framan er því lýst hvernig A viðhafði samfarahreyfingar við dúkkur í Barnahúsi í nokkrum kynferðislegum stellingum. Hún lék sér með dúkkur á þann hátt að hún klæddi þær úr öllum fötum, klæddi sjálfa sig úr að neðan og nuddaði dúkkunum við kynfæri sín, bæði í þeirri stellingu að hún lá útaf á bakinu og eins á þann hátt að hún lagðist á fjóra fætur og setti dúkkuna aftan á rassinn á sér. Hún stillti dúkku sitjandi upp, glennti sundur fætur hennar og lagðist sjálf á fjóra fætur fyrir framan hana og sleikti klof dúkkunnar. Hún bauð yfirheyranda að gera slíkt hið sama við sig. Hún talaði um í þessu sambandi að hún væri að ,,tyggja“ og að láta sleikja pjölluna á sér. Þá lagðist hún á bakið og fróaði sér. Fósturforeldrar hennar lýstu því fyrir dómi hvernig þau urðu vitni að svipaðri hegðun og þá hefur [...], forstöðumaður Barnahúss, sem hefur tekið stúlkuna í meðferð, lýst hegðun hennar á sama hátt. Sagðist [...] ekki áður hafa séð svona sterka kynferðislega hegðun hjá svona ungu barni. Að framansögðu telur dómurinn útilokað að stúlkan hafi tileinkað sér þessa hegðun af því einu að hafa orðið vitni að kynlífsathöfnum fullorðins fólks eins og ákærði hefur haldið fram. Hegðunin bendir til margendurtekinnar upplifunar og virkar bæði sterk og sönn. Það er því mat dómsins að hegðun A bendi eindregið til þess að hún hafi orðið fyrir kynferðislegi reynslu enda talar hún um að ,,tyggja mig“ og ,,sleikja pjölluna mína“. Það er því niðurstaða dómsins að brotið hafi verið gegn stúlkunni á alvarlegan hátt og hún ítrekað misnotuð kynferðislega. Er það í samræmi við álit sálfræðinganna tveggja sem unnu að sálfræðimati að ýmislegt bendi til þess að hún hafi verið misnotuð. Það sé t.d. algengt hjá börnum, sem hafi verið misnotuð, að þau séu hrædd við skrímsli, sofi illa og fái martraðir. A hefur sýnt endurtekin og ofsafenginn hræðsluviðbrögð við ákveðnar aðstæður sem tengjast myrkri. Þá sé það einnig einkenni á barni sem hafi verið misnotað að það missi hæfileikann til að greina milli óeðlilegra og eðlilegra tengsla en A er hömlulaus í þeim efnum. Ákærði hefur haft stúlkuna í sinni umsjá frá því að hann og B slitu samvistum í júní 2007. B var ekki í samvistum við barnið frá þeim tíma þar til ákærði og A fluttu til [...] í febrúar 2008. Fram hefur komið hjá ákærða að hann telur líklega skýringu á hegðun stúlkunnar vera þá að hún hafi einhvern tímann séð til foreldra sinna í samförum. B þvertók hins vegar fyrir það í skýrslu sinni fyrir dómi og sagði barnið hafa haft sérherbergi frá því þau fluttu til [...] og hafi sofið þar á nóttunni. Í einni yfirheyrslu hjá lögreglu taldi ákærði hugsanlegt að hálfbróðir hans sammæðra, D, ætti hlut að máli en féll frá þeirri tilgátu síðar. A var aðeins eins og hálfs árs þegar hún flutti með foreldrum sínum til [...] í desember 2006 og dvaldi þar til tæplegra þriggja ára aldurs. Samkvæmt gögnum málsins hitti D stúlkuna ekki fyrr en hún flutti til [...] í febrúar 2008 en samkvæmt framburði ákærða og móður hans varð vart við kynferðislega hegðun stúlkunnar meðan þau dvöldu í [...]. D mun hafa hitt stúlkuna á heimili C en samkvæmt framburði hennar var hann aldrei einn með henni. D flutti af landi brott 4. júní 2008. Fram hefur komið í gögnum málsins að ákærði var vinafár, heimilið einangrað og lítill umgangur annarra en heimilisfólks. A virðist því nær eingöngu hafa umgengist ákærða og ömmu sína frá því vart varð við kynferðislega hegðun hennar um haustið 2007. Það er því ekki öðrum karlmönnum en ákærða til að dreifa sem gætu hafa brotið gegn stúlkunni en ótrúverðug er sú skýring ákærða að brotið hafi verið gegn henni í leikskólanum og styðst sú skýring ekki við nein gögn. Framburður ákærða hefur verið reikull og ótrúverðugur. Hefur hann gefið ýmsar skýringar á hegðun stúlkunnar eins og að Pólverjar hafi átt hlut að máli er þau bjuggu í [...], að hálfbróðir hans eða móðir hafi hugsanlega misnotað stúlkuna, sem hann taldi síðar af og frá, og loks að fóstrur í leikskólanum ættu hlut að máli, sem hann taldi þó ólíklegt. Þá hefur ákærði viðurkennt að hann eigi það til að segja stundum ósatt, sérstaklega þegar hann er undir álagi eins og í yfirheyrslu hjá lögreglu. Loks hafði ákærði ríka tilhneigingu til að fegra sjálfan sig í yfirheyrslum hjá lögreglu og fyrir dómi. Skoðun [...] barnalæknis leiddi ekki í ljós líkamlega áverka eða að karlmaður hefði haft kynmök við stúlkuna en útilokar ekki að hún hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Þegar allt framangreint er virt í heild þykir það hafið yfir skynsamlega vafa að ákærði hafi haft önnur kynferðismök við A en samræði, en læknir sá, er skoðaði stúlkuna, telur útilokað að um samræði hafi verið að ræða. Verður ákærði því, þrátt fyrir neitun hans, fundinn sekur um að hafa haft önnur kynferðismök en samræði við dóttur sína á tímabili frá september 2007 til nóvember 2008. Teljast brot hans varða við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum en brotin teljast framin eftir að lög nr. 61/2007 tóku gildi 4. apríl 2007. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Brot ákærða eru alvarleg og beinast að dóttur hans sem honum var trúað fyrir. Með hliðsjón af þessu og með vísan til 1. tl. og 7. tl. 70. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans ákveðin fangelsi í 2 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 6. nóvember 2008 kemur til frádráttar refsingu. Af hálfu brotaþola hafa verið settar fram miskabótakröfur eins og að framan greinir. Ljóst er, að brot þau sem sakfellt er fyrir í málinu, eru almennt til þess fallin að valda þeim, sem fyrir verða, margvíslegum sálrænum erfiðleikum og á stúlkan því rétt á miskabótum úr hendi ákærða. Í málinu liggja ekki fyrir sérstök gögn um líðan og hagi stúlkunnar utan framangreint vottorð tveggja sálfræðinga. Á grundvelli þessa þykir rétt að ákveða bætur til A að fjárhæð 900.000 krónur. Bera þær vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2008 til 11. janúar 2009 en ákærða var kynnt bótakrafan 11. desember 2008. Frá 11. janúar 2009 til greiðsludags greiði ákærði dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna. Héraðsdómararnir Gunnar Aðalsteinsson, Arnfríður Einarsdóttir og Ragnheiður Bragadóttir kveða um dóm þennan. Ákærði, X, sæti fangelsi í 2 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 6. nóvember 2008 kemur til frádráttar refsingu. Ákærði greiði A 900.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2008 til 11. janúar 2009 en frá þeim degi til greiðsludags greiði ákærði dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, 2.050.342 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun Unnars Steins Bjarndal hdl., 1.400.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 240.000 krónur.
Mál nr. 615/2009
Útlendingur Stjórnsýsla
Með ákvörðun útlendingaeftirlitsins í apríl 2007, sem staðfest var með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins í október 2008, var M, írönskum ríkisborgara, synjað um hæli hér á landi sem flóttamanni og jafnframt að honum yrði veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum. M höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist ógildingar á fyrrgreindum ákvörðunum m.a. á þeim grundvelli að útlendingastofnun hafi, með því að túlka 12. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga of þröngt, staðið í vegi fyrir því að veitt yrði dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þá bar M við form- og efnisgöllum við málsmeðferðina. Talið var að ákvörðun útlendingastofnunar og úrskurður ráðuneytisins hafi verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og stjórnvöld við þær ákvarðanir beitt þeim sjónarmiðum sem skylt var að beita samkvæmt 1. mgr. 44.gr., 45. gr. og 12. gr. laga nr. 96/2002. Ákvarðanirnar væru þannig hvorki haldnar form- né efnisannmörkum og íslenska ríkið sýknað af kröfu M í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. október 2009. Hann krefst þess að ógiltur verði úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 2. október 2008 í máli áfrýjanda og felld úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar 2. apríl 2007, þar sem umsókn áfrýjanda um hæli hér á landi sem flóttamanni og veitingu dvalarleyfis af mannúðarástæðum var synjað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi, sem kveðst vera frá Íran, leitaði til lögreglunnar á Höfn í Hornafirði 1. febrúar 2005 og sagðist skömmu áður hafa verið látinn í land af flutningaskipi. Daginn eftir sótti hann um hæli hér á landi. Málsatvikum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi sem og málsástæðum aðila. Samkvæmt 3. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga skal Útlendingastofnun af sjálfsdáðum afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga í málum sem þessum. Af gögnum málsins verður ráðið að mál áfrýjanda hafi verið rækilega rannsakað og ekki verður séð að stofnunin hafi látið hjá líða að afla aðgengilegra upplýsinga sem máli gátu skipt fyrir niðurstöðu þess. Áfrýjandi heldur því fram að Útlendingastofnun hafi ekki gætt hlutlægni með því að fallast ekki á að hann gæfi skýrslu á ný eftir að fram var komið að hann taldi hnökra á þýðingu þeirrar skýrslu er hann gaf 29. ágúst 2005. Áfrýjandi kom að athugasemdum um þau atriði er hann var ósáttur við í þýðingunni og lágu þær fyrir þegar ákvörðun var tekin í máli hans. Þá verður hvorki séð að undirbúningi né formi ákvörðunar stofnunarinnar eða úrskurðar ráðuneytisins hafi að öðru leyti verið áfátt þannig að það geti leitt til þess að kröfur áfrýjanda verði teknar til greina. Ekki hefur annað verið leitt í ljós en að ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður ráðuneytisins hafi verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og stjórnvöld hafi við þær ákvarðanir beitt þeim sjónarmiðum sem skylt var að beita samkvæmt 1. mgr. 44. gr., 45. gr. og 12. gr. f. laga nr. 96/2002. Hinar umdeildu stjórnvaldsákvarðanir eru þannig hvorki haldnar form- né efnisannmörkum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest. Samkvæmt 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 130. gr. sömu laga, verður hvor aðili látinn beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málkostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júlí 2009. Mál þetta sem dómtekið var 30. júní 2009, var höfðað 5. febrúar sama ár. Stefnandi er Mehdi Kavyanpoor, Fit hostel, Fitjabraut 6, Reykjanesbæ. Stefndu eru íslenska ríkið og Útlendingastofnun. Dómkröfur stefnanda eru að ógiltur verði með dómi úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 2. október 2008 í máli stefnanda og dæmt að felld skuli úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar 2. apríl 2007, þar sem umsókn stefnanda um hæli og veitingu dvalarleyfis af mannúðarástæðum var synjað. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að viðbættum virðisaukaskatti á málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu krefjast þess þeir verði sýknaðir af aðalkröfu stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málsatvik: Að því er fram kemur í gögnum málsins fann lögregla stefnanda 1. febrúar 2005 skammt utan við Höfn í Hornafirði eftir að hringt hafði verið til lögreglunnar og tilkynnt um mann sem væri fótgangandi á leið úr bænum, en maðurinn hefði spurst fyrir um lögreglu eða lestarstöð. Svo hafi virst að hann vissi ekki hvar hann væri staddur, en hann hafi spurt um Kanada og viljað komast þangað og upplýst að hann væri flóttamaður frá Íran. Daginn eftir óskaði stefnandi eftir hæli hér á landi. Mál hans fór í hefðbundna meðferð hjá Útlendingastofnun sem með ákvörðun sinni 2. apríl 2007 synjaði umsókn stefnanda um að honum yrði veitt hæli hér á landi sem flóttamanni og einnig að honum yrði veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þá kom fram í ákvörðunarorðum að stefnanda skyldi vísað frá Íslandi svo fljótt sem verða mætti. Stefnandi kærði ákvörðun þessa til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem staðfesti hana með úrskurði sínum 2. október 2008. Að því er fram kemur í stefnu er aðdragandi þess að stefnandi komi hingað til lands í febrúar árið 2005 flótti hans frá heimalandi sínu, en stefnandi hafi unnið hjá sérstakri hlerunardeild sem tilheyri leyniþjónustu Íran. Í því starfi fólst að honum bar að hlera og taka upp samtöl mikilvægs fólks þar í landi og hafi hann verið einn af fjórum starfsmönnum þeirrar deildar sem sá um það. Um níu mánuðum fyrir komu stefnanda til Íslands hafi tvær af upptökum deildarinnar horfið. Hafi stefnandi ásamt samstarfsmönnum sínum verið hnepptur í fangelsi og yfirheyrður í fjóra mánuði. Hafi verið um að ræða fangelsi sem ber heitið ,,Ewin“, sem sé sérstaklega ætlað fólki sem tengist með einhverjum hætti stjórnvöldum í Íran og sé talið andsnúið þeim. Á meðan á fangelsisvistinni stóð hafi stefnandi aldrei verið leiddur fyrir dómara. Stefnandi hafi þurft að þola líkamsmeiðingar meðan á dvölinni í fangelsinu stóð, m.a. verið barinn með stígvélum í andlitið og bundið var fyrir augu hans meðan á því stóð. Skömmu eftir að stefnanda og starfsbræðrum hans var sleppt hafi tveir þessara manna látist í bílslysi á grunsamlegan hátt. Hafi stefnandi ekki talið þetta vera tilviljun og metið það svo að líf hans sjálfs væri í hættu enda mjög sérkennilegt að 15-16 dögum eftir að þeir losnuðu úr fangelsi hafi verið ekið á tvo af fjórum þeirra. Annar hafi verið að aka í átt til Norður-Íran en hinn verið fótgangandi þegar ekið var á þá. Stefnandi hafi einnig fengið vísbendingu frá háttsettum einstaklingi í stjórnkerfi Íran um að best væri fyrir hann að fara úr landi. Stefnandi telur að stjórnvöld í Íran túlki flótta hans frá landinu sem ógn við öryggi ríkisins í ljósi fyrri grunsemda og atvika. Þau líti svo á að stefnandi búi yfir marg­víslegum upplýsingum og leyndarmálum um ráðamenn í Íran vegna eðlis starfa hans fyrir stjórnvöld. Stefnandi hafi ástæðu til að óttast að verði hann sendur aftur til heima­lands síns muni hann verða fyrir ofsóknum af hálfu yfirvalda og verði jafnvel myrtur svo lítið beri á. Hann sé sannfærður um að hann geti ekki leitað til yfirvalda þar í landi til verja sig gegn þeirri ógn sem að honum myndi steðja yrði hann sendur þangað. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir kröfu sína á því að úrskurður Útlendingastofnunar sem ráðherra staðfesti þann 2. október 2008 brjóti gegn stjórnsýslulögum nr. 37/1993, einkum 30. gr. og 31. gr. þeirra og útlendingalögum nr. 96/2002 enda sé hann haldinn efnis­annmörkum sem rakin verða hér á eftir. Stefnandi telur Útlendingastofnun hafa brotið gegn 10. gr. laga nr. 37/1993 með því að láta hjá líða að kanna þær aðstæður sem stefnandi bar fyrir sig við hælisumsókn og að óeðlilegar kröfur hafi verið lagðar á hann um sönnun á aðstæðum sínum og að Útlendingastofnun hafi farið út fyrir heimild sína við mat á sönnunargögnum og með kröfum um beinar sannanir. Útlendingalög nr. 96/2002 geri ekki ráð fyrir að um­sækjendur um hæli á Íslandi leggi fram beinar sannanir fyrir ástæðum flótta undan ofsóknum en vísað sé til flóttamannasamnings við mat á skilgreiningu flóttamanns í 44. gr. laganna. Samkvæmt alþjóðalögum hafi verið talið að við mat á því hvort efnis­ástæður A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanns eigi við séu óbeinar sem beinar sannanir tækar. Stefnandi heldur því fram að ekki verði gerðar ríkari kröfur til sönnunar í málsmeðferð hælisumsókna en gerðar séu skv. reglugerð Evrópu­sambandsins nr. 343/2003/EB við ákvörðun um það hvaða ríki beri ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli, en þar sé í 18. gr. gert ráð fyrir jafnt óbeinum sem beinum sönnunum. Sem dæmi um þær sönnunarkröfur sem lagðar hafi verið á stefnanda megi nefna að í ákvörðuninni komi fram að ef stefnandi hafi sannanlega setið í fangelsi þá sé ekki ,,ósennilegt að hann eigi að geta fengið vottorð um fangelsisvist“. Stefnandi bendir á að sönnunarbyrðin hvíli á íslenska ríkinu og að það sé með öllu óeðlilegt og ósanngjarnt sem og andstætt skuldbindingum Íslands að þjóðarétti að leggja sönnunarbyrði á flóttamann sem komi allslaus hingað til lands. Stefnandi byggir á því að hin stranga krafa íslenskra stjórnvalda um beinar sannanir í máli hans hafi verið ómálefnaleg og því beri að ógilda úrskurðinn. Stefnandi bendir á að rannsóknarregla stjórnsýslulaganna sé öryggisregla sem miði að því að mál sé vel upplýst áður en ákvörðun sé tekin svo niðurstaðan verði efnislega rétt hverju sinni. Því tilfinnanlegri eða meira íþyngjandi sem stjórnvaldsákvörðun sé, þeim mun strangari kröfur verði almennt að gera til stjórnvalds um að það gangi úr skugga um að upplýsingar sem búi að baki ákvörðun séu sannar og réttar. Afgreiðsla íslenskra stjórnvalda á hælisumsókn stefnanda snúi að öryggi og lífi hans sjálfs. Ráðuneytið hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga með því að sniðganga upplýsingar um raunverulega framgöngu íranskra yfirvalda gegn þegnum sínum. Stefnandi byggir á því að í úrskurðum stjórnvalda virðist gæta þess misskilnings á grunnreglum stjórnsýsluréttar að framsetning röksemdafærslu aðila hafi bein áhrif á úrlausn stjórnvalds. Stjórnvöldum ber að taka hvert mál til sjálfstæðrar rannsóknar sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993. Í báðum niðurstöðunum sé því haldið fram að stefnandi hafi hvergi rökstutt að hann hafi verið ofsóttur vegna skilyrðanna í ákvæði A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanns frá 1951, sbr. viðauka við samninginn frá 1967. Í ákvörðun Útlendingastofnunar segi meðal annars: ,,Umsækjandi hefur ... aldrei tengt mál sitt við stjórnmálaskoðanir eða afstöðu sína til stjórnvalda í Íran” og í úrskurði ráðherra segi: ,,Í umfangsmikilli greinargerð talsmanns kæranda er hvergi rökstutt að kærandi hafi verið ofsóttur vegna a.m.k. eins skilyrðanna, þ.e. kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar í sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana...”. Telur stefnandi ljóst að umrædd stjórnvöld hafi ekki tekið mál hans til sjálfstæðrar rannsóknar og það hafi leitt til rangrar niðurstöðu í hans máli. Stefnandi heldur því fram að við rannsókn Útlendingastofnunar hafi ekki verið gætt hlutleysis. Telur hann ljóst af tölvupóstsamskiptum stofnunarinnar við HólmeiruGharavi, sem var túlkur í viðtali stefnanda hjá Útlendingastofnun þann 29. ágúst 2005, að túlkurinn hafi ekki gætt hlutleysis við störf sín. Umrædd tölvupóstsamskipti áttu sér stað eftir að stefnandi hafði lesið yfir viðtalið, tekið eftir þýðingarvillum og sent Útlendingastofnun bréf vegna þessa. Í tölvupósti túlksins til stofnunarinnar, þann 13. september 2005, segi orðrétt: ,,Hann [stefnandi] er ósáttur við mig sem túlk og segir að ég skilji ekki málið, væntanlega vegna þess að ég er ekki að tala fyrir honum aðeins hlutlaus túlkur”. Þrátt fyrir að svo virðist sem trúnaðarbrestur hafi átt sér stað milli stefnanda og túlksins hafi henni í beinu framhaldi verið falið af stofnuninni að þýða greinargerð í málinu ,,...jafnvel þó snúist um ósætti umsækjanda [stefnanda] við þína þjónustu...” [sic.]. Útlendingastofnun hafi óskað eftir að túlkurinn þýddi skjöl sem fjallað hafi um gagnrýni á vinnu hennar sjálfrar. Geti þetta ekki talist ásættanleg vinnubrögð af hálfu stjórnvalds, sérstaklega í ljósi þeirra grundvallarmannréttinda sem í húfi séu fyrir stefnanda. Stefnandi telur að það, að úrskurður Útlendingastofnunar byggi meðal annars á þýðingum túlks sem ekki hafi verið hlutlaus, hafi leitt til rangrar niðurstöðu. Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt að Útlendingastofnun og ráðherra sem æðra stjórnvald hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með því að láta hjá líða að kanna aðstæður hans við mat á því hvort borið hafi veita honum dvalarleyfi af mann­úðarástæðum skv. 12. gr. f. laga nr. 96/2002. Þannig hafi ekki verið kannað hvort hinn langi tími sem afgreiðsla málsins hafi tekið hafi gert það að verkum að stefnandi hafi með tengst landi og þjóð sem er annað skilyrði beitingar ákvæðisins. Þá hafi verið látið hjá líða að kanna hvort áskilnaður 12. gr. f um mannúðarsjónarmið ættu við. Látið hafi verið nægja að fullyrða að þrátt fyrir að stefnandi hafi dvalið hér á landi um tíma, hafi sótt íslenskunámskeið og kynnst hér fólki þá verði ekki talið að stefnandi hafi sérstök tengsl við Ísland. Svo virðist af rökstuðningnum að þar sem stefnandi eigi hvorki fjölskyldu né ættmenni hér á landi þá hafi hann engin tengsl við það, þrátt fyrir að hafa nú búið hér í þrjú og hálft ár. Fullyrðing stjórnvalda byggist ekki á rannsóknum. Stefnandi heldur því fram að skortur á upplýsingum um þennan þátt hafi leitt til þess að honum hafi ekki verið veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Stefnandi telur að verði hann sendur aftur til Íran sé líf hans í mikilli hættu og að hann hafi mjög raunverulegar ástæður til að óttast ofsóknir af hálfu yfirvalda og því eigi ákvæði 45. gr. laga nr. 96/2002 við um hann. Telur stefnandi jafnframt að jafnvel þó flóttamannahugtakið skv. 44. gr. sömu laga væri ekki talið eiga við þá ætti undan­tekningarákvæði 12. gr. f laganna að gera það, en þar segir m.a. að heimilt sé að veita útlendingi dvalarleyfi ef rík mannúðarsjónarmið standi til þess. Hljóta það að teljast rík mannúðarsjónarmið að senda stefnanda ekki aftur til lands þar sem hann óttast um líf sitt. Stefnandi reisir kröfu sína á því að Útlendingastofnun hafi, með því að túlka skilyrði 12. gr. f laga nr. 96/2002 ótæpilega þröngt, staðið í vegi fyrir að honum yrði veitt hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum og því sé niðurstaða hennar efnislega röng. Af niðurstöðu ákvörðunar Útlendingastofnunar megi ráða að eina ástæða þess að mannúðarsjónarmið 12. gr. f laganna komi til álita sé þegar stjórnvald hefur komist að þeirri niðurstöðu að viðkomandi stafi ekki hætta af því að vera sendur til heimalands. Það sama megi segja um beitingu ráðuneytisins á sama ákvæði en þá sé lagt til grundvallar að bíði stefnanda ekki ofsóknir af hálfu stjórnvalda við komu til Íran verði ekki talið að mannréttindi verði á honum brotin við endursendingu þangað og því komi 12. gr. f ekki til skoðunar. Stefnandi heldur því fram að þessi skilningur leiði til þess að undantekningarreglan í 12. gr. f komi aldrei til skoðunar enda njóta þeir útlendingar sem eigi á hættu ofsóknir við heimsendingu þegar verndar 45. gr. laga nr. 96/2002. Tilgangur 12. gr. f er að ná til þeirra tilvika þegar aðstæður útlendings eru þannig að hann uppfylli ekki skilyrði 44. gr. laga nr. 96/2002 um réttarstöðu flóttamanns en rík mannúðarsjónarmið standi til þess að honum verði veitt hér dvalar­leyfi. Stefnandi heldur því fram að við mat á mannúðarsjónarmiðum verði að horfa til mannréttindasáttmála Evrópu eins og hann hefur verið lögfestur með lögum nr. 62/1994, mannréttindaákvæða íslensku stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og þeirra mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að. Stefnandi mótmælir þeirri túlkun ráðuneytisins að hann hafi ekki ástæðu til að óttast um líf sitt þar sem liðin séu 3 ár síðan umræddir atburðir hafi átt sér stað. Ekki verði séð að þetta mat byggist á gögnum og raunar fer þessi fullyrðing þvert gegn niðurstöðum opinberra skýrslna um ástand mannréttindamála í Íran. Stefnandi heldur því fram að þessar staðreyndarvillur eigi þátt í því að komist hafi verið að rangri niðurstöðu á stjórnsýslustigi. Telur stefnandi að af þessu megi sjá að stjórnvöld hafi brugðist rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993. Stefnandi telur rökstuðning ráðherra ófullnægjandi og í sumum tilvikum óboðlegan. Er í því sambandi sérstaklega bent á að því sé haldið fram að frásögn stefnanda um ferðaleið hans hingað til lands sé ótrúverðug einkum þar sem honum hafi ekki verið byrgð sýn á leiðinni og að honum hafi mátt vera ljóst hvar hann væri hverju sinni. Þannig hefði hann getað sótt um hæli í fyrsta örugga landi sem hann kom til. Þetta hafi hann ekki gert heldur hafi hann eingöngu sótt um hæli hér þegar honum var ljóst að hann kæmist ekki til Kanada. Stefnandi heldur því fram að það geti ekki verið boðleg rök í úrskurði vegna hælisleitanda á Íslandi, að þar sem ljóst sé að hann var ekki bundinn og keflaður alla leiðina frá Íran til Íslands, hafi hann í raun ekki verið í neinni hættu. Telur stefnandi að þar sem slík rök hafi verið höfð til grundvallar úrskurðinum þá sé ljóst að hann geti ekki verið efnislega réttur og því beri að ógilda hann. Stefnandi stefnir Útlendingastofnun til varnar í máli þessu, enda hafi stofnunin tekið þá ákvörðun sem deilt sé um í máli þessu. Því er haldið fram að stofnunin sé aðildarhæf í merkingu 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 enda hafi hún vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur skv. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Útlendingastofnun hafi lögvarða hagsmuni af því að taka til varna er ákvörðun hennar er véfengd fyrir dómstólum í merkingu 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þeir hagsmunir snúi m.a. að því að fá tækifæri til að verja sig og jafnframt koma að gagnlegum upplýsingum í málinu. Þá telur stefnandi að honum beri nauðsyn til að stefna Útlendingastofnun til ógildingar á ákvörðun stofnunarinnar enda sé markmið málsóknar hans að fá ákvörðun hennar hnekkt ekki síður en úrskurði dóms- og kirkjumálaráðherra. Aðild ráðherra sem æðra stjórnvalds er reist á því að hann eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins enda hafi ákvörðun hans þau réttaráhrif sem bundin sé við stjórnvaldsákvörðun, hvort sem hann hafi staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar eða breytt henni. Þá er byggt á því að ráðherra hafi nær takmarkalausa heimild til endur­skoðunar stjórnvaldsákvörðunar Útlendingastofnunar og geti í því sambandi borið fyrir sig nýjar málsástæður. Ráðherra sé æðra sett stjórnvald gagnvart Út­lendingastofnun, en samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar sé talið að ráðherra hafi sömu stjórnunarheimildir gagnvart lægra settu stjórnvaldi og innan ráðuneytisins, nema kveðið sé á um annað í lögum og því ríkari ástæða til að telja að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn dómsmáls sem snýst um ákvörðun hans á kærustigi. Málsástæður og lagarök stefndu: Stefndu mótmælir því sem röngu sem kemur fram í stefnu varðandi það að í ákvörðun Útlendingastofnunar, sem ráðherra staðfesti, hafi verið brotið gegn, 30. og 31. gr. stjórn­sýslulaga, nr. 37/1993. Í tilvitnuðum ákvæðum sé vísað til málsmeðferðar æðra stjórnvalds og geti því ákvörðun Útlendingastofnunar, sem sé lægra sett stjórnvald, ekki verið í andstöðu við þau. Stefndu mótmæla sem því sem röngu að Útlendingastofnun hafi brotið gegn 10. gr. laga nr. 37/1993 með því að láta hjá líða að kanna aðstæður þær sem stefnandi bar fyrir sig við hælisumsókn og hafa lagt á hann óeðlilegar kröfur við umsóknina. Ekki verði gerðar ríkari kröfur um sönnun við málsmeðferð hælisumsókna er gerðar eru í reglugerð Evrópusambandsins nr. 343/2003/EB, en stefnandi vísi sérstaklega til 18. gr. reglugerðarinnar. Stefndu benda á, að reglugerðin fjalli um það hvaða aðildarríki skuli bera ábyrgð á meðferð hælisumsóknar, en ekki um efnislega meðferð umsóknar innan viðkomandi ríkis. Þessi tilvísun stefnanda hafi ekkert gildi, en í reynd hafi stjórnvald frjálst sönnunarmat við meðferð hælisumsóknar. Hvorki í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna né í bókun um réttarstöðu flóttamanna frá 1967 séu leiðbeiningar um þetta. Í handbók um réttarstöðu flóttamanna frá Flóttamannastofnun SÞ séu um þetta leiðbeiningar og komi fram í 195. lið að það sé grundvallaratriði að umsækjandi láti í té allar upplýsingar og í 196. og 197. lið séu nánari reglur, m.a. komi þar fram að minni kröfur um sannanir þýði ekki að ósannaðan framburð beri að telja réttan ef hann samræmist almennt ekki frásögn umsækjandans. Fram komi í ákvörðun Útlendingastofnunar að lagt hafi verið heildstætt mat á framburð hans og gögn og leitast við að kanna frásögn hans með hliðsjón af viðurkenndum gögnum um ástand í Íran. Niðurstaðan, sem staðfest hafi verið í úrskurði ráðuneytis hafi verið byggð á frásögn stefnanda sjálfs og sé því mótmælt að gerðar hafi verið óhóflegar kröfur um sönnun, enda að verulegu leyti byggt á frásögn stefnanda sjálfs með hliðsjón af trúverðugleika hans og gögnum málsins. Að mati stefndu sé eðlilegt að gera ráð fyrir að stefnandi gæti fengið vottorð um fangelsisvist sína, en óeðlilegt og óheppilegt að íslensk stjórnvöld reyni að afla gagna beint um umsækjanda í heimalandi hans. Mál umsækjanda hafi verið rækilega rannsakað af hálfu stefndu, skilríki verið rækilega könnuð og fingrafararannsókn gerð og kannað eins og unnt var að hann væri í raun frá Íran. Tilraunir til að afla upplýsinga um stofnun þá sem stefnandi nefnir í frásögn sinni „Dadstan“, hafi ekki skilað árangri. Ekki hafi fundist upplýsingar sem nýst gætu í málinu um ástandið í Íran í ýmsum erlendum skýrslum, en þó hafi verið aflað upplýsinga úr skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 8. mars 2006. Ekki sé rétt að gerðar hafi verð óhóflegar kröfur um sönnun í málinu. Ætlast sé til þess að frásögn hælisleitanda sé trúverðug og sjálfri sér samkvæm. Þá sé mikilvægt að hælisleitandi skýri frá öllu sem hann er spurður um og sýni fullan samstarfsvilja. Útlendingastofnun hafi leitast við að kanna frásögn stefnanda með hliðsjón af viðurkenndum gögnum um ástand mála í Íran og byggt niðurstöðuna á hans eigin frásögn, bæði í skýrslutöku hjá lögreglu og viðtali hjá stofnuninni. Varðandi það sem kemur fram í stefnu um samskipti við túlk, þar sem ekki hafi verið gætt hlutleysis er tekið fram af hálfu stefndu að athugasemdir hafi verið teknar til greina eins og skýrt komi fram í bréfi stofnunarinnar frá 13. október 2005. Ekki sé alltaf auðvelt að fá túlka, en viðkomandi túlkur sé eini túlkurinn í persnesku á lista sem unnin hafi verið að beiðni stjórnvalda af formanni félags löggiltra dómtúlka og skjalaþýðenda, en listinn liggur frammi í málinu. Stefndu telja ekki hafa verið sýnt fram á að túlkurinn hafi verið mótdrægur stefnanda heldur þvert á móti og telja ástæðu til að ætla að stefnanda hafi verið í nöp við kvenkyns túlk vegna menningarlegra atriða frá sínu heimalandi. Þá hafi stefnandi komið að öllum sínum athugasemdum varðandi túlkun og þýðingu áður en ákvörðun hafi verið tekin. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann uppfylli skilyrði þess að geta talist flóttamaður. Hvergi komi fram að hann hafi verið ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis eða aðildar að samtökum vegna stjórnmálaskoðana og geti ekki eða vilji ekki þess vegna færa sér í nyt vernd heimalands. Stefnandi geti því ekki talist vera flóttamaður í viðurkenndum, alþjóðlegum skilningi þess hugtaks. Stefndu telja frásögn stefnanda um för sína hingað til lands ótrúverðuga og hafa tekið verulegum breytingum. Til dæmis sé verulega óljóst um hvaða lönd hann hafi farið og ótrúverðugt að geta engu um það lýst. Lýst hafi verið mismunandi ferðaleið og gefnar upp mismunandi tímasetningar. Ljóst sé að ekki hafi vakað fyrir stefnanda að fara til fyrsta örugga lands til að sækja um hæli, heldur hafi hann viljað komast til Kanada. Það liggi fyrir að áður en stefnandi kom til Íslands hafi hann farið um lönd þar sem hann hefði getað sótt um hæli og verði að telja það veikja frásögn hans um ástæður hælisumsóknar að hann gerði það ekki. Auk þess sé sú afstaða ótæk af hálfu hælisleitanda að vilja ekki skýra frá öllu sem skipti máli. Þá hafi stefnandi sagst ekki vera eftirlýstur í Íran. Stefnandi hafi engin þau tengsl við Ísland að efni séu til að veita honum dvalarleyfi af öðrum ástæðum. Hér eigi hann enga fjölskyldu eða ættmenni, en kveðst eiga bæði eiginkonu og barn í heimalandi sínu. Stefnandi hafi verið á Íslandi frá 2005 og telja stefndu afar ósennilegt að honum verði gert mein við endurkomu, ekki síst í ljósi þess að hann sé ekki eftirlýstur í heimalandinu. Stefnandi hafi ekki leitt að því líkur að mannréttindi verði brotin á honum við heimkomu til Íran. Stefndu telja að gætt hafi verið meðalhófs í máli stefnanda Af gögnum málsins megi sjá að ákveðið hafi verið að framkvæma ekki brottvísun strax og mælst til þess að hann fengi bráðabirgðadvalarleyfi. Í bréfi ráðuneytis til Útlendingastofnunar um þetta komi fram að mikilvægt sé að stefnandi sýni samstarfsvilja til að tryggja örugga heimför hans þegar til hennar kæmi og hafi verið komið mjög til móts við stefnanda að þessu leyti. Áður en úrskurður hafi verið kveðinn upp í máli stefnanda í dómsmálaráðuneyti, hafi hann gert kröfur um að réttaráhrifum úrskurðar yrði frestað, en ekki hafi verið sýnt fram á í málinu að skilyrði 33. gr. laga nr. 96/2002 fyrir slíku hafi átti við. Þá mótmæla stefndu að öðru leyti málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Niðurstaða: Í skýrslu lögreglunnar á Höfn frá 1. febrúar 2005 kemur fram að stefnandi hafi litlar upplýsingar viljað veita til að byrja með og verið varkár, eftir að lögregla hafði fundið hann fótgangandi á leið úr bænum og tekið hann upp í lögreglubíl og fært á lögreglustöð. Hann virtist í byrjun halda að hann væri í Kanada, upplýsti að hann væri flóttamaður frá Íran og vildi komast til Kanada þar sem hann ætti vini. Fram kom við yfirheyrslu að stefnandi hefði verið settur í land af flutningaskipi og hefði gengið 2-3 klukkustundir á Höfn, sem verði að teljast ólíklegt, en hugsanlegt að hann hafi verið látinn í land austar og fengið far á Höfn. Strax í þessari skýrslutöku kom fram af hálfu stefnanda að hann hefði unnið fyrir leyniþjónustu í Íran við að hlera síma og eftir að gögn hefðu horfið þar hefði hann ásamt þremur samstarfsmönnum sínum verið settur í fangelsi í fjóra mánuði þar sem hann hafi verið yfirheyrður og þurft að þola minniháttar líkamsmeiðingar öðru hvoru. Tveir samstarfsmannanna hafi látist í bílslysi á grunsamlegan hátt skömmu eftir að þeir voru látnir lausir. Stefnandi hafi þá ákveðið að flýja því hann hafi ekki viljað taka þá áhættu að verða drepinn. Í viðtali hjá Útlendingastofnun 29. ágúst 2005 koma fram fyllri upplýsingar um þessi atriði og fleira er varðar starf hans í Íran, fangelsun og aðdraganda þess að hann fór úr landi og upplýsingar um ferðalagið frá Íran til Íslands. Þá kemur fram að stefnandi á fjölskyldu í heimalandinu, meðal annars konu og barn og hafi hann verið í sambandi við fjölskyldu sína eftir að hann kom til Íslands. Ekki liggja fyrir í málinu sérstakar upplýsingar um stöðu mála í Íran sem stutt geti þær fullyrðingar stefnanda að honum sé hætta búin af því að snúa aftur þangað. Í ákvörðun Útlendingastofnunar frá 2. apríl 2007, sem staðfest var með úrskurði dóms­málaráðuneytisins 2. október 2008, kemur fram að engar upplýsingar hafi fundist um stofnun þá er stefnandi kvaðst hafa starfað hjá og að nánast ómögulegt hafi verið að finna upplýsingar í alþjóðlegum skýrslum, svo sem frá Amnesty International, Human Rights watch, British Home Office og Udlændingeservicen, sem nýst gætu í máli umsækjanda. Í skýrslu Bandaríska utanríkisráðuneytisins um stöðu mannréttindamála í Íran frá 8. mars 2006, US Department of State, Country Reports on HumanRights Practices – 2005 – Iran, sé þó vikið að mannréttindabrotum í Íran og sé þar vísað til geðþóttaákvarðana og ólöglegra ákvarðana varðandi sviptingu lífs, m.a. varðandi einstaklinga sem yfirvöld í Íran telji hafa leitast við að ógna öryggi ríkisins. Niðurstaða Útlendingastofnunar byggist á því að ekkert bendi til þess að stefnanda bíði dauði eða ómannúðleg meðferð í Íran, verði hann sendur þangað, enda hafi hann ekki tengt mál sitt við stjórnmál eða afstöðu hans til stjórnvalda og ekki verði séð af frásögn hans að yfirvöld hafi litið á meinta aðild hans að hvarfi á upptökum sem yfirlýsta andstöðu við stjórnvöld, en stofnunin hafi engar upplýsingar fundið sem bendi til þess að ríkisborgarar Íran sem sótt hafi um hæli megi eiga von á vansæmandi meðferð við heimkomu. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 73/1993 skal stjórnvald sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Þá ber Útlendingastofnun samkvæmt 3. mgr. 50. gr. laga um útlendinga að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga af sjálfsdáðum þegar teknar eru ákvarðanir samkvæmt 1. og 2. mgr. sömu lagagreinar, m.a. í málum um vernd gegn sendingu úr landi, réttarstöðu flóttamanns og hæli. Af framangreindu verður ráðið að Útlendingastofnun hafi af sjálfsdáðum leitað eftir upplýsingum varðandi málið eins og kostur var og ekki að sjá að stofnunin hafi látið hafi hjá líða að afla aðgengilegra upplýsinga. Þá verður ekki litið svo á að fram sé komið í málinu að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Af hálfu stefnanda er á því byggt að ekki hafi verið gætt hlutleysis við rannsókn Útlendingastofnunar á máli hans og vísar hann þar til samskipta við túlk þann sem fenginn var til að túlka viðtöl við stefnanda hjá Útlendingastofnun. Telur stefnandi að túlkurinn hafi ekki gætt hlutleysis í starfi sínu og hafi hann kvartað við stofnunina vegna þess, en sama túlki hafi þrátt fyrir það verið falið að þýða greinargerð í málinu. Slíkt geti ekki verið ásættanleg vinnubrögð af hálfu stjórnvalds og úrskurður sem byggi á slíkum vinnubrögðum hafi leitt til rangrar niðurstöðu. Af þeim gögnum málsins sem þetta varðar, því sem fram er komið í málinu um þetta atriði og með hliðsjón af því að annar túlkur var fenginn til að þýða viðtal Útlendingastofnunar við hann, verður ekki séð að brotið hafi verið á stefnanda að þessu leyti þannig að leiði til ógildingar niðurstaðna yfirvalda í máli hans. Stefnandi reisir kröfu sína einnig á því að Útlendingastofnun hafi, með því að túlka þröngt skilyrði 12. gr. f laga nr. 96/2002, staðið í vegi fyrir því að stefnanda yrði veitt hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þess vegna sé niðurstaða stofnunarinnar efnislega röng. Í 12. gr. f nefndra laga er gert ráð fyrir að heimilt sé að veita útlendingi dvalarleyfi hér á landi þótt ekki sé fullnægt öllum skilyrðum 11. gr. laganna, ef rík mannúðarsjónarmið standi til þess eða vegna sérstakra tengsla hans við landið. Ekki er að mati dómsins unnt að fallast á það með stefnanda að ofangreind skilyrði séu fyrir hendi í máli hans og vísast meðal annars um það til forsendna í úrskurði dómsmálaráðuneytisins þar sem lagt er mat á það hvort ofangreindum skilyrðum til undanþágu frá skilyrðum 11. gr. laga nr. 96/2002, sem fram koma í 12.gr. f sömu laga, sé fullnægt. Af hálfu stefnanda er því einnig haldið fram að annmarkar séu á rökstuðningi dóms­málaráðuneytis fyrir niðurstöðu sinni, hann sé ófullnægjandi og jafnvel óboðlegur og vísar þar einkum til umfjöllunar ráðuneytisins um frásögn stefnanda af ferð hans hingað til lands og því að þar sem honum hafi ekki verið byrgð sýn alla leiðina, hefði hann átt að geta sótt um hæli í fyrsta örugga landi sem komið var til. Er því haldið fram af hálfu stefnanda að skilja megi af úrskurði ráðuneytisins að þar sem stefnandi hafi ekki verið bundinn og keflaður alla leiðina frá Íran til Íslands, hafi hann í raun ekki verið í neinni hættu og þar sem slík rök hafi verið höfð til grundvallar úrskurðinum sé ljóst að hann geti ekki verið efnislega réttur og beri að ógilda hann. Slíkur málatilbúnaður af hálfu stefnanda breytir ekki niðurstöðu málsins. Það verður því niðurstaða málsins að ekki hafi verið sýnt fram á að ólöglega hafi verið staðið að ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurði dómsmálaráðuneytis í máli hans og verða stefndu því sýknaðir af kröfum hans. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Arnars Þ. Jónssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur án virðis­aukaskatts. Dóminn kvað upp Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Íslenska ríkið og Útlendingastofnun, eru sýknuð af kröfum stefnanda, MehdiKavyanpoor, í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Arnars Þ. Jónssonar hdl., 400.000 krónur.
Mál nr. 619/2007
Matsnefnd eignarnámsbóta Valdmörk Lögmannsþóknun
VS krafði V um greiðslu lögmannskostnaðar sem VS hafði greitt vegna ráðgjafar og reksturs kærumáls til umhverfisráðherra í tengslum við umhverfismat um lagningu hringvegarins með tilheyrandi efnistöku á áreyrum Norðurár í Skagafirði. Samkvæmt samkomulagi aðila frá 17. nóvember 2005 í tengslum við framkvæmdina skyldi V meðal annars greiða fullar bætur vegna fjárhagslegs tjóns sem þegar yrði sýnt fram á vegna fyrirhugaðra framkvæmda, sbr. 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá myndi V greiða eðlilegan kostnað sem VS hefði orðið fyrir við gerð samkomulagsins. Af hálfu VS var einnig gerð krafa um greiðslu þess kostnaðar sem það hefði orðið fyrir vegna hagsmunagæslu sinnar í tengslum við vinnu við kæru á úrskurði um mat á umhverfisáhrifum. Þar sem samkomulag náðist ekki um bætur milli aðila og greiðslu annars kostnaðar var ágreiningi VS og V vísað til matsnefndar eignarnámsbóta samkvæmt ákvæði í samningi aðila. Í úrskurði matsnefndarinnar taldi nefndin meðal annars ekki tímabært að taka afstöðu til bótakröfu vegna líklegs rasks og ónæðis, sem og ófyrirsjáanlegs kostnaðar að fjárhæð 750.000 krónur og var þeim kröfulið því hafnað. Kröfuliður VS um greiðslu lögmannskostnaðar vegna hagsmunagæslu þess við mat á umhverfisáhrifum var hins vegar tekinn til greina. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að umræddur kostnaður VS yrði ekki talinn til kostnaðar við rekstur matsmáls samkvæmt 11. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Hefði það ekki verið hlutverk matsnefndar samkvæmt lögunum að kveða á um greiðslu kostnaðarins, en VS hafði í málinu eingöngu byggt kröfu sína á hendur V á úrskurði nefndarinnar. Þar sem matsnefndin fór með þessu út fyrir valdsvið sitt yrði krafa VS ekki reist á úrskurðinum. Var V því sýknað af kröfu VS.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. nóvember 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins komust áfrýjandi annars vegar og Vatnadeild Héraðsvatnadeildar og Norðurárdeild stefnda hins vegar að samkomulagi 17. nóvember 2005 um samráð vegna lagningar hringvegarins með tilheyrandi efnistöku úr áreyrum Norðurár í Norðurárdal, Skagafirði. Í samkomulaginu var vísað til úrskurðar umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda frá 16. febrúar 2004, en fyrrnefndar deildir stefnda og sex nafngreindir jarðeigendur höfðu með kæru 19. júní 2003 skotið þangað úrskurði Skipulagsstofnunar frá 14. maí sama ár, þar sem fallist var á fyrirhugaða lagningu hringvegarins í Norðurárdal með skilyrðum um nánar tilgreint samráð, eftirlit og mótvægisaðgerðir. Meginefni samkomulags málsaðila 17. nóvember 2005 var um mótvægisaðgerðir áfrýjanda til að draga sem mest mætti úr umhverfisáhrifum framkvæmdanna, enda yrðu þær í samráði við Veiðimálastofnun og veiðimálastjóra auk þess sem áfrýjandi skyldi í fimm ár frá lokum framkvæmda standa að vöktun lífríkis Norðurár. Samkomulag varð um að framkvæmdin sætti nánar tilgreindum skilyrðum. Loks tók áfrýjandi að sér að hafa samráð við stefnda um framangreindar aðgerðir. Í 6. og síðustu grein samkomulagsins voru ákvæði um greiðslu bóta og kostnaðar. Segir í 1. mgr. að áfrýjandi greiði „fullar bætur vegna þess fjárhagslega tjóns sem þegar verður staðreynt/sýnt fram á vegna framangreindra framkvæmda, sbr. 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 sbr. og ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá greiðir Vegagerðin eðlilegan kostnað sem Héraðsvatnadeild Veiðifélags Skagafjarðar og Norðurárdeild Veiðifélags Skagafjarðar hafa orðið fyrir við gerð samkomulags þessa. Af hálfu veiðifélaganna er jafnframt gerð krafa um greiðslu annars þess kostnaðar sem þau hafa orðið fyrir vegna hagsmunagæslu í aðdraganda vegalagningarinnar en á þá kröfu er ekki fallist af hálfu Vegagerðarinnar.“ Síðan sagði í 2. mgr. 6. gr.: „Náist samkomulag ekki innan 3ja vikna frá undirritun samkomulags þessa mun ákvörðun bóta vísað til Matsnefndar eignarnámsbóta.“ Stefndi vísaði til matsnefndarinnar kröfu sinni um að áfrýjandi greiddi bætur og kostnað vegna hagsmunagæslu, samtals 1.603.255 krónur, sem sundurliðaðar voru þannig: 1. Bætur vegna líklegs rasks og ónæðis og ófyrirséðs kostnaðar 750.000 krónur. 2. Málskostnaður samtals að fjárhæð 853.255 krónur í þremur liðum: 2.1. Reikningur lögmanns 27. febrúar 2004 samtals 397.155 krónur. 2.2. Reikningur lögmanns 8. mars 2006 samtals 128.578 krónur. 2.3. Áfallin lögmannsþóknun frá 8. mars 2006 til 7. nóvember sama árs, 16,65 tímar, samtals 327.522 krónur. Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð sinn 14. desember 2006. Varð niðurstaða hennar að hafna bótakröfu í 1. lið, þar sem ekki væri tímabært að taka afstöðu til hennar. Á hinn bóginn voru teknir til greina allir þrír liðir málskostnaðarkröfunnar, samtals 853.255 krónur, en áfrýjandi hafði ekki andmælt kröfulið 2.2. Þar sem áfrýjandi greiddi stefnda ekki fjárhæð þá, sem nefndin hafði úrskurðað, höfðaði stefndi mál þetta 3. janúar 2007 til heimtu hennar. Áður en áfrýjandi tók til varna með greinargerð af sinni hálfu, sem lögð var fram í héraði 20. febrúar sama ár, greiddi hann kröfuliði 2.2. og 2.3., samtals 456.100 krónur. Laut ágreiningur aðila í héraði því að kröfulið 2.1., reikningi lögmanns stefnda á hendur honum 27. febrúar 2004 um lögmannsþóknun „vegna ráðgjafar v/ umhverfismats og rekstur kærumáls til umhverfisráðherra vegna þess mats, unnið á tímabilinu mars ´03 - febrúar ´04 ... 29 tímar x kr. 11.000“, auk virðisaukaskatts að fjárhæð 78.155 krónur, samtals 397.155 krónur. II Eftir atvikum er rétt að hvor málsaðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Vegagerðin, er sýkn af kröfu stefnda, Veiðifélags Skagafjarðar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2007. Mál þetta, sem þingfest var 9. janúar 2007, var dómtekið 22. júní sl. Stefnandi er Veiðifélag Skagafjarðar (Vatnadeild Héraðsvatnadeildar og Norðurárdeild), Miðgrund, 560 Varmahlíð. Stefndi er Vegagerðin, Borgartúni 5 og 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda, eins og þær voru settar fram við aðalmeðferð, eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kröfu að fjárhæð 853.255 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 14. desember 2006 til greiðsludags, að frádreginni innborgun stefnda 19. febrúar 2007 að fjárhæð 456.100 kr. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst hann þess að stefnukröfurnar verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann þess að honum verði tildæmdur málskostnaður hvor sem niðurstaðan verður. I. Hinn 17. nóvember 2005 gerðu aðilar með sér „samkomulag um samráð vegna framkvæmda við lagningu Hringvegar, með tilheyrandi efnistöku á áreyrum Norðurár í Skagafirði“. Í 1. gr. samkomulagsins segir að fyrirhugaðar framkvæmdir við lagningu hringvegar í Norðurárdal með tilheyrandi efnistöku muni valda raski í farvegi árinnar. Til að lágmarka umhverfisáhrif framkvæmda muni stefndi grípa til mótvægisaðgerða í samræmi við úrskurð umhverfisráðherra um mat á umhverfis­áhrifum framkvæmda frá 16. febrúar 2004. Þá er í samkomulaginu kveðið á um tilteknar mótvægisaðgerðir og skilyrði fyrir framkvæmdinni. Í 6. gr. samkomulagsins er svohljóðandi ákvæði: Vegagerðin greiðir fullar bætur vegna þess fjárhagslega tjóns sem þegar verður staðreynt/sýnt fram á vegna fyrirhugaðra framkvæmda, sbr. 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 sbr. og ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá greiðir Vegagerðin eðlilegan kostnað sem Héraðsvatnadeild Veiðifélags Skagafjarðar og Norðurárdeild Veiðifélags Skagafjarðar hafa orðið fyrir við gerð samkomulags þessa. Af hálfu veiðifélaganna er jafnframt gerð krafa um greiðslu annars þess kostnaðar sem þau hafa orðið fyrir vegna hagsmunagæslu í aðdraganda vegalagningarinnar en á þá kröfu er ekki fallist af hálfu Vegagerðarinnar. Náist samkomulag ekki innan 3ja vikna frá undirritun samkomulags þessa mun ákvörðun bóta vísað til Matsnefndar eignarnámbóta. Þar sem samkomulag náðist ekki um bætur milli aðila, fór ákvörðun um bætur til matsnefndar eignarnámsbóta í samræmi við fyrrgreint samkomulag. Krafa stefnanda fyrir nefndinni var sú að stefnda yrði gert að greiða alls 1.603.255 kr. sem sundurliðaðist þannig: Með bréfi stefnda, dags. 2. nóvember 2006, til matsnefndar eignarnámsbóta mótmælti hann kröfulið 1, um 750.000 kr., og kröfulið 2.1, að fjárhæð 397.155 kr., sem væri tilkominn vegna vinnu við kæru á úrskurði um mat á umhverfisáhrifum. Hins vegar féllst stefndi á kröfu stefnanda samkvæmt kröfulið 2.2, um 128.578 kr., vegna gerðar framangreinds samkomulags. Þá var að svo stöddu mótmælt kröfu um greiðslu áfallins kostnaðar vegna lögmanns­þjónustu frá 8. mars 2006, sbr. kröfuliður 2.3. Var þess krafist að nefndin ákvarðaði hæfilegan kostnað „sem miðist við takmarkað umfang málsins“ eins og það var orðað. Í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta frá 14. desember 2006 í máli nr. 15/2006 taldi nefndin að ekki væri tímabært að taka afstöðu til bótakröfu samkvæmt kröfulið 1, að fjárhæð 750.000 kr., þar sem samkomulag væri um að fresta endanlegu uppgjöri á tjóni og kostnaði vegna framkvæmdanna. Var þessum kröfulið því hafnað. Kröfuliður 2.1 vegna hagsmunagæslu við mat á umhverfisáhrifum á árinu 2003-2004 var hins vegar tekinn til greina. Stefndi hafði ekki gert athugasemdir við kröfulið 2.2. vegna gerðar samkomulags aðila frá 17. nóvember 2005. Einnig var kröfuliður 2.3, að fjárhæð 327.522 kr., tekinn til greina af nefndinni. Kvað úrskurður nefndarinnar því á um að stefndi skuli greiða stefnanda 853.255 kr. í þegar áfallinn málskostnað. Eftir að mál þetta var höfðað hefur stefndi greitt stefnanda 456.100 kr., sem sundurliðast þannig að 128.578 kr. eru vegna kostnaðar við gerð samkomulagsins og 327.522 kr. vegna áfallinnar lögmannsþóknunar frá 8. mars 2006 til 7. nóvember 2006. Stefndi hefur hins vegar ekki fallist á að hann eigi að greiða kostnað að fjárhæð 397.155 kr., vegna hagsmunagæslu stefnanda vegna mats á umhverfisáhrifum. II. Í málatilbúnaði stefnanda segir að krafa hans sé samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í málinu nr. 15/2006, en stefndi hafi verið úrskurðaður til þess að greiða stefnanda 853.255 kr. í þegar áfallinn málskostnað hans vegna hagsmunagæslu í aðdraganda vegagerðar um Norðurárdal í Skagafirði. Stefnandi bendir á að með tölvupósti, dags. 16. desember sl., hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu umræddrar kröfu. Engin viðbrögð hefðu borist við þeirri áminningu og hafi stefnandi því verið nauðbeygður til þess að innheimta kröfuna fyrir milligöngu dómstóla. Um lagarök vísar stefnandi til vegalaga nr. 45/1994 með síðari breytingum, laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973, 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og meginreglna eignarréttarins. Þá er enn fremur vísað til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbinding Kröfur um dráttarvexti, styður stefnandi við reglur 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísað til 36. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 geri ráð fyrir því að aðeins komi til bótagreiðslna til landeiganda ef hann hafi beðið skaða af framkvæmd, sbr. einnig 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, sem geri ráð fyrir að landeigendur verði fyrir eignarskerðingum. Í 11. gr. laganna um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973 komi fram að eignarnemi skuli greiða eignar­náms­þola endurgjald vegna þess kostnaðar sem hann hafi haft af rekstri matsmáls og hæfilegur verði talinn. Stefndi telur að þar hljóti að vera um að ræða kostnað sem tengist eignarnámi sem slíku. Stefndi vísar til þess að í greinargerð með 11. gr. laganna komi fram að eignarnámsþoli eigi rétt til hæfilegs endurgjalds á eigin kostnaði úr hendi eignarnema. Síðar segi að eignarnemi verði „því aðeins skyldaður til að inna slíkt endurgjald af hendi, að um hóflegan og eðlilegan kostnað hafi verið að ræða“. Telur stefndi að kostnaður til eignarnámsþola (stefnanda) verði ekki skilinn frá eiginlegum eignarnámsbótum honum til handa. Í báðum tilvikum sé verið að ákvarða eignarnámsþola (stefnanda) bætur vegna meints tjóns, þ.e. gera hann skaðlausan vegna aðgerða eignarnema (stefnda). Þá byggir stefndi á því að 11. gr. laganna taki ekki til kostnaðar sem stefnendur kunni að hafa orðið fyrir vegna reksturs kærumáls til umhverfisráðherra, samtals kr. 397.155 kr. Stefndi heldur því fram að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi orðið fyrir skerðingu á eignarréttindum sínum af völdum stefnda. Það sé staðfest í framangreindu samkomulagi frá 17. nóvember 2005, þar sem gert sé ráð fyrir því í 3. gr. og 6. gr., að aðilar fylgist með lífríki árinnar í 5 ár eftir framkvæmdir og muni þá taka upp viðræður um lausn þess ef í ljós kemur að veiði minnkar umtalsvert í samanburði við aðrar ár á sama vatnasvæði. Þrátt fyrir það hafi stefndi samþykkt að greiða kostnað stefnanda af gerð samkomulagsins og hæfilegan kostnað frá 8. mars 2006 samkvæmt úrskurði matsnefndar sem miðaðist við takmarkað umfang málsins, sbr. fyrirliggjandi bréf stefnda til matsnefndarinnar, dags. 2. nóvember 2006. Hann hafi því þegar greitt meira en honum beri skylda til samkvæmt framangreindum lögum. Frekari greiðslur hljóti að vera háðar því að stefnendur verði fyrir skerðingu á eignarréttindum sínum. Stefndi telur að hvorki sé fyrir því heimild í lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum né öðrum lögum, að gera framkvæmdaaðila skylt að greiða málskostnað vegna kæru á úrskurði Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Um sé að ræða íþyngjandi ákvörðun sem ekki verði tekin án sérstakrar lagaheimildar. Þeim mun fráleitara sé að skylda stefnda til að greiða kostnað við þessar aðstæður þegar á engan hátt sé tekið undir sjónarmið kærenda (stefnanda) í úrskurðinum. Önnur niðurstaða sé til þess fallin að hvetja menn til tilefnislítilla eða tilefnislausra kærumeðferða í trausti þess að allt verði greitt af framkvæmdaaðila. Vísar stefndi í þessu sambandi til þeirra meginreglna sem gilda um ákvörðun málskostnaðar fyrir dómstólum um að sá beri að jafnaði kostnað af máli sem tapar því í öllum verulegum atriðum, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Telur stefndi að á svipuðum sjónarmiðum hljóti að verða byggt í málum sem þessum. Ákvæði laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms styðji þá niðurstöðu, þar sem gert sé ráð fyrir því að þeir einir fái bætur sem verði fyrir skerðingu á eignarréttindum sínum. Þá byggir stefndi á því að matsnefnd eignarnámsbóta geti ekki úrskurðað málskostnað vegna málsmeðferðar fyrir öðru stjórnvaldi, þ.e. umhverfisráðuneytinu. Nefndin hafi engar forsendur til þess að úrskurða um það efni enda liggi engin gögn fyrir nefndinni um umfang málsins þar. Í því sambandi vísar stefndi til greinargerðar með 11. gr. laga 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, þar sem segi að eignarnemi verði því aðeins skyldaður til að inna af hendi kostnað til eignarnámsþola „að um hóflegan og eðlilegan kostnað hafi verið að ræða“. Varðandi málsástæður sínar og lagarök að öðru leyti vísar stefndi til bréfs síns til matsnefndar eignarnámsbóta, dags. 2. nóvember 2006. Telur stefndi með vísan til alls framangreinds að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Varakröfu sína um lækkun stefnukrafna byggir stefndi á því að hann hafi greitt 128.578 kr. vegna kostnaðar við gerð samkomulags, dags. 17. nóvember 2005, og 327.522 kr. vegna kostnaðar stefnanda af málinu frá 8. mars 2006 samkvæmt úrskurði matsnefndar eða samtals 456.100 kr. Þá byggir stefndi á því að krafa stefnanda að fjárhæð 397.155 kr. vegna kostnaðar við kæru á úrskurði Skipulagsstofnunar sé alltof há og hvorki hófleg né eðlileg. Samkvæmt ljósriti af reikningi, sem stefndi hafi aflað sér, sé um að ræða „lögmannsþóknun vegna ráðgjafar v/ umhverfismats og rekstur kærumáls til umhverfisráðherra vegna þess mats ... unnið á tímabilinu mars ’03 - febrúar ’04“. Telur stefndi að um sé að ræða alltof háa fjárhæð, en hann hafi ekki undir höndum sundurliðun á reikningnum og geti því ekki tekið afstöðu til einstakra liða að svo stöddu. Er þeim öllum því mótmælt að svo stöddu. Telur stefndi með vísan til framangreinds að stefnukröfur stefnanda eigi að lækka verulega. IV. Við aðalmeðferð málsins hreyfði lögmaður stefnda því að málið kunni að varða sjálfkrafa frávísun dómsins þar sem málsástæður stefnanda væru vanreifaðar. Stefndi hefur hins vegar ekki gert kröfu um frávísun. Þótt málsástæður stefnanda séu knappar kemur skýrt fram í stefnu á hverju krafa hans er grundvölluð, þ.e. tilvitnuðum úrskurði matsnefndar eignarnáms­bóta. Af mála­tilbúnaði stefnda verður ekki ráðið að hann hafi átt í erfiðleikum með að taka til varna og átta sig á því hver krafa stefnanda væri og á hvaða grundvelli hún byggir. Þykir því ekki ástæða til að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Stefndi hefur hafnað því að honum verði gert að greiða kostnað stefnanda vegna hagsmunagæslu við kæru á úrskurði um mat á umhverfisáhrifum í aðdraganda umræddrar vegalagningar, en hann hefur samþykkt og greitt annan kostnað vegna hagsmuna­gæslu stefnanda. Í 6. gr. samkomulags aðila frá 17. nóvember 2005 var kveðið á um að stefndi greiði kostnað sem stefnandi hefur orðið fyrir við gerð samkomulagsins. Þá segir þar að stefnandi geri jafnframt kröfu um greiðslu annars þess kostnaðar sem hann hefði orðið fyrir vegna hagsmunagæslu í aðdraganda vegalagningarinnar, en á þá kröfu sé ekki fallist af hálfu stefnda. Síðan segir að náist samkomulag ekki innan þriggja vikna muni ákvörðun bóta vísað til matsnefndar eignarnámsbóta. Samkomulag aðila verður ekki skilið öðruvísi en svo að þeir hafi ákveðið að vísa ágreiningi sínum, um annan kostnað stefnanda vegna hagsmunagæslu hans, til mats­nefndar eignarnámsbóta. Matsnefndin úrskurðaði að stefnda bæri að greiða þann kostnað sem hér er deilt um. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms segir að matsnefnd eignarnámsbóta skuli skera úr ágreiningi um eignarnámsbætur og annað endurgjald, sem ákveða á samkvæmt lögunum. Samkvæmt 11. gr. laganna skal eignarnemi greiða eignarnámsþola endurgjald vegna þess kostnaðar sem eignarnáms­þoli hefur haft af rekstri matsmáls og hæfilegur verður talinn. Skýra verður ákvæði þessi með það í huga að stjórnarskrárverndaður réttur eignarnámsþola til fullra bóta verði raunhæfur og virkur. Þannig verður ekki einungis litið til þess tímabils sem matsmál er til meðferðar hjá nefndinni heldur verður að bæta honum eðlilegan kostnað sem til fellur í eignarnámsferlinu. Að öðrum kosti fær eignarnámsþoli ekki fullar bætur. Framkvæmd sú sem samkomulag aðila tekur til var háð mati á umhverfis­áhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000 og kærði stefnandi úrskurð Skipulags­­stofnunar um mat á umhverfisáhrifum til umhverfisráðuneytisins. Þannig nýtti hann sér réttarúrræði í eignarnámsferlinu til að fá skorið úr um lögmæti framkvæmdarinnar. Ekki er fallist á að málatilbúnaður stefnanda hafi engan hljómgrunn fengið í úrskurði umhverfisráðuneytisins, frá 16. febrúar 2004, en ráðuneytið staðfesti úrskurð Skipulagsstofnunar með þeim breytingum að bætt var við tilteknum skilyrðum varðandi útfærslu mótvægisaðgerða og vöktun á lífríki árinnar. Þá er ekki fallist á að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi orðið fyrir skerðingu á eignarréttindum, enda ber samkomulag þeirra um mótvægisaðgerðir annað með sér og í úrskurði umhverfisráðuneytisins er rakið að sérfræðistofnanir telji að áhrif framkvæmda á lífríki árinnar sé veruleg en með mótvægisaðgerðum megi að „töluverðu leyti“ koma í veg fyrir neikvæð áhrif eða gera þau „ásættanleg“. Fyrir matsnefnd eignarnámsbóta lágu gögn vegna kæru á úrskurði um mat á umhverfisáhrifum, og liggja þau einnig fyrir dóminum. Samkvæmt reikningi lögmanns er um að ræða 29 tíma, 11.000 kr. pr. klukkustund, auk virðisaukaskatts. Að mati dómsins er ekki ástæða til að hnekkja því mati nefndarinnar að kostnaður þessi vegna kærumálsins sé hæfilegur. Að öllu þessu virtu verður fallist á kröfu stefnanda, að fjárhæð 853.255 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 14. desember 2006, að frádreginni innborgun stefnda hinn 19. febrúar 2007, að fjárhæð 456.100 kr. Eftir þessum úrslitum verður stefndi, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmdur til að greiða stefnanda samtals 268.886 kr. í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðjón Ármannsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Reynir Karlsson hrl. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndi, Vegagerðin, greiði stefnanda, Veiðifélagi Skagafjarðar, 853.255 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2006 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 456.100 krónur. Stefndi greiði stefnanda 268.886 krónur í málskostnað.
Mál nr. 858/2015
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta nálgunarbanni í sex mánuði á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. desember 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. desember 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 23. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með ákæru 24. nóvember 2015 er varnaraðila gefið að sök að hafa tvívegis á árinu 2014 með tilgreindum netskilaboðum hótað A ofbeldi. Önnur tilvik sem greind eru í hinum kærða úrskurði munu enn vera til rannsóknar hjá lögreglu. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa brotið á refsiverðan hátt gegn A og raskað friði hans, jafnframt því sem hætta er á að varnaraðili muni ekki láta af þeirri háttsemi sinni. Er því fallist á með héraðsdómi að uppfyllt séu skilyrði a. og b. liða 4. gr. laga nr. 85/2011 um að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Jóns Egilssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 392/2013
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli I ehf. á hendur íslenska ríkinu var vísað frá dómi vegna vanreifunar. I ehf. hafði í málinu uppi kröfu um skaðabætur úr hendi íslenska ríkisins vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna ítrekaðrar hækkunar á svonefndu tollafgreiðslugjaldi. Félagið hélt því fram í málinu að hækkun gjaldsins eftir tiltekið tímamark ætti sér ekki stoð í tollalögum nr. 88/2005 og að innheimta þess fæli því í sér ólögmæta skattlagningu. Talið var að málatilbúnaður I ehf. uppfyllti skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Samkvæmt gögnum málsins nam gjald vegna hverrar tollafgreiðslu á flugvélum, sem fluttu farþega eða varning í atvinnuskyni, utan almenns afgreiðslutíma 10.000 krónum frá árinu 1997 og fram á mitt ár 2006. Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli ákvað þá að gjaldið skyldi vera 18.900 krónur vegna tollafgreiðslu flugvéla á flugvellinum frá og með 1. júlí 2006. Síðan hækkaði gjaldið samkvæmt ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum í 23.100 krónur í júlí 2007 og í 23.900 krónur í febrúar 2008. Eftir að landið hafði verið gert að einu tollumdæmi var almennur afgreiðslutími á Keflavíkurflugvelli styttur og hann samræmdur afgreiðslutíma annarra tollhafna frá september 2009. Síðar það ár setti tollstjóri gjaldskrá þar sem meðal annars var kveðið á um tollafgreiðslugjöld utan almenns tollafgreiðslutíma á landinu öllu. Nam almennt tollafgreiðslugjald fyrir farþegavélar 26.566 krónum frá 1. desember 2009 og sérstakt tollafgreiðslugjald á stórhátíðardögum 35.175 krónum frá sama tíma. Með nýjum gjaldskrám, sem settar voru á árunum 2010 og 2011, voru þessi gjöld síðan hækkuð í 27.760 krónur og 36.756 krónur frá 1. janúar 2011 og 28.969 krónur og 38.356 krónur frá 1. október 2011. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 195. gr. tollalaga nr. 88/2005 er heimilt að innheimta tollafgreiðslugjald vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns afgreiðslutíma. Skal gjaldið standa undir launakostnaði vegna tollafgreiðslu utan almenns afgreiðslutíma. Í 3. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að gjaldtaka tollstjóra skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er. Þessi ákvæði hafa staðið óbreytt frá því að lögin tóku gildi 1. janúar 2006. Í máli þessu krefst sóknaraðili aðallega 187.646.284 króna í skaðabætur úr hendi varnaraðila á þeim grundvelli að honum hafi verið gert að greiða hærri gjöld fyrir tollafgreiðslu farþegaflugvéla utan almenns afgreiðslutíma á tímabilinu 1. júlí 2006 til 31. mars 2012 en heimilt hafi verið samkvæmt tollalögum. Til vara krefst sóknaraðili af sömu ástæðu endurgreiðslu á 163.913.884 krónum samkvæmt lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda vegna tímabilsins frá 1. júní 2008 til 31. mars 2012. Að því frágengnu krefst hann skaðabóta að álitum vegna þeirra gjalda sem hann telur hafa verið oftekin samkvæmt framansögðu. Í héraðsdómsstefnu er gerð grein fyrir kröfugerð sóknaraðila og þar meðal annars tekið fram að ekki séu gerðar athugasemdir af hans hálfu „við fjárhæð gjaldsins að upphæð kr. 10.000 ... þótt ekki liggi fyrir rökstuðningur fyrir þeirri fjárhæð.“ Af þessu orðalagi og öðru því, sem fram kemur í stefnunni, er ljóst að sóknaraðili lítur svo á að það sé varnaraðila að færa sönnur á að gjaldtakan á fyrrgreindum tímabilum, umfram 10.000 krónur fyrir hverja tollafgreiðslu, hafi verið í samræmi við ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 195. gr. tollalaga, sbr. 3. mgr. þeirrar greinar. Fjárkröfur sóknaraðila eru reistar á þeim gjöldum, sem hann kveðst hafa greitt á fyrrgreindum tímabilum samkvæmt yfirliti er hann hefur lagt fram, að frádregnum 10.000 krónum fyrir hverja tollafgreiðslu. Í greinargerð varnaraðila í héraði er yfirlitinu mótmælt og það ekki talið viðhlítandi sönnunargagn um greiðslur á gjöldunum. Í greinargerðinni koma ekki fram aðrar upplýsingar um hvaða gjöld sóknaraðili hafi innt af hendi fyrir tollafgreiðslu á flugvélum utan almenns afgreiðslutíma á fyrrgreindum tímabilum. Gjöldin runnu í ríkissjóð og var varnaraðila því í lófa lagið að leiðrétta þær upplýsingar sem sóknaraðili byggir kröfur sínar á. Dómkröfur sóknaraðila, sem koma fram í héraðsdómsstefnu og áður eru greindar, fullnægja þeim skilyrðum sem gerðar eru í d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, en heimilt er að krefjast þess að skaðabætur vegna stjórnvaldsákvarðana, sem stefnandi heldur fram að séu ólögmætar, skuli ákveðnar að álitum. Af stefnunni og gögnum, sem sóknaraðili lagði fram við þingfestingu málsins í héraði, verður ráðið hverjar eru þær málsástæður sem hann byggir málsókn sína á, svo og hvert sé samhengi þeirra, auk þess sem þar er vísað til helstu lagaákvæða og réttarreglna sem hann reisir málatilbúnað sinn á, sbr. e., f. og g. liði sömu málsgreinar. Þótt sóknaraðili hefði getað markað málsókn sinni skýrari farveg verður ekki séð að málatilbúnaður hans hafi gert varnaraðila erfitt um vik að taka til efnisvarna, svo sem hann gerði í greinargerð sinni í héraði. Voru því ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Af þeim sökum verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í ljósi þessara málsúrslita verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði í þessum þætti málsins og kærumálskostnað sem ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila, Icelandair ehf., 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 314/2013
Fjármálafyrirtæki Slit Gjöf Riftun
SPB hf. keypti Fjárfestingarfélagið T ehf. af R með kaupsamningi 15. apríl 2008. Í málinu krafðist slitastjórn SPB hf. þess að tveimur greiðslum samkvæmt kaupsamningnum yrði rift og R yrði gert að endurgreiða sér samsvarandi fjárhæð. Byggði slitastjórn SPB hf. aðallega á því að umsamið endurgjald fyrir fjárfestingarfélagið hefði verið hærra en numið hafi verðmæti þess og því hafi greiðslur umfram raunverulegt verðmæti T ehf. falið í sér gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til fyrirliggjandi matsgerðar um að verðmæti T ehf. hefði verið töluvert lægra en umsamið kaupverð, sem R hafði að auki ekki hnekkt með yfirmati eða á annan hátt, var talið sannað að umræddrar greiðslur hefðu falið í sér gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Var greiðslunum því rift og R gert að endurgreiða SPB hf. umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. maí 2013. Hann krefst þess að rift verði þeirri ráðstöfun sem fólst í greiðslum áfrýjanda til stefnda 1. júlí 2008 að fjárhæð 25.000.000 krónur og 2. janúar 2009 að fjárhæð 54.078.125 krónur. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 79.078.125 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 25.000.000 krónum frá 1. júlí 2008 til 2. janúar 2009, en af 79.078.125 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að dráttarvextir greiðist af 79.078.125 krónum frá 20. október 2010 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í hinum áfrýjaða dómi er lýst aðdraganda þess er áfrýjandi, sem þá hét Icebank hf., keypti af stefnda Fjárfestingarfélagið Teig ehf. með kaupsamningi 15. apríl 2008 og tengslum greiðslufyrirkomulags í þeim kaupum við greiðslu stefnda vegna kaupa hans á hlutafé í áfrýjanda á árinu 2007. Verð það er áfrýjandi skyldi greiða fyrir hlutina í fjárfestingarfélaginu var 300.999.997 krónur en að auki átti hann við undirskrift kaupsamningsins að greiða stefnda 56.239.464 krónur „fyrir kröfu seljanda“ og 25.000.000 krónur „með peningum og kaupandi tekur yfir kröfu seljanda á félagið ... sem ásamt vöxtum nemur kr. 56.239.464.- með því að taka við skuld seljanda við Sparisjóð Mýrarsýslu ... að fjárhæð 56.239.464.“ Samtals átti áfrýjandi því að greiða stefnda við undirskrift kaupsamningsins 182.239.461 krónu. Gjalddagar annarra greiðslna samkvæmt kaupsamningnum voru 1. júlí 2008, 1. janúar 2009, 1. júlí 2009 og 1. janúar 2010. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst þeim greiðslum sem áfrýjandi innti af hendi til stefnda í samræmi við efni kaupsamningsins 15. apríl 2008, stofnun innlánsreiknings í nafni stefnda hjá áfrýjanda til að veita viðtöku greiðslum samkvæmt kaupsamningnum og greiðslum áfrýjanda inn á þann reikning. Samkvæmt gögnum málsins stóð áfrýjandi stefnda skil á 182.239.461 krónu vegna þeirra greiðslna sem kaupsamningurinn kvað á um og skyldu greiðast við undirritun hans. Þá innti áfrýjandi einnig af hendi til stefnda þær greiðslur sem voru á gjalddaga 1. júlí 2008 að fjárhæð 25.000.000 krónur og 1. janúar 2009 að fjárhæð 54.078.125 krónur. Áfrýjandi telur að með þeirri fjárhæð sem hann greiddi stefnda við undirskrift kaupsamningsins hafi verið innt af hendi greiðsla sem nemi ríflegu verðmæti hins selda einkahlutafélags en unir greiðslunni eigi að síður. Hann telur á hinn bóginn að allar greiðslur samkvæmt kaupsamningnum umfram það feli í sér örlætisgerning sem rifta megi samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í máli þessu krefst hann riftunar þeirrar greiðslna sem inntar voru af hendi 1. júlí 2008 og 2. janúar 2009. II Áfrýjandi er fjármálafyrirtæki í slitameðferð og var frestdagur við slitin 15. desember 2008. Stefndi lýsti með bréfi 1. september 2009 til slitastjórnar áfrýjanda kröfu í búið að fjárhæð 100.000.000 krónur. Þar var um að ræða greiðslur þær samkvæmt kaupsamningnum 15. apríl 2008 sem voru á gjalddaga 1. júlí 2009 að fjárhæð 50.000.000 krónur og 1. janúar 2010 sömu fjárhæðar. Ágreiningur var um stöðu hinnar lýstu kröfu í réttindaröð við slitin sem ráðið var til lykta með dómi Hæstaréttar 24. apríl 2013 í máli nr. 190/2013. Þar var talið að sú ráðstöfun, sem fólst í greiðslu áfrýjanda inn á bankareikning í nafni stefnda 11. nóvember 2008 til efnda á kaupsamningsgreiðslunum 1. júlí 2009 og 1. janúar 2010, hafi verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Í dóminum sagði að á þeim grundvelli að um riftanlega ráðstöfun væri að ræða samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 hefði áfrýjandi viðurkennt að krafan skyldi við slitin njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laganna. Samkvæmt því og í samræmi við kröfugerð áfrýjanda nyti krafa stefnda við slitin stöðu í réttindaröð sem eftirstæð krafa samkvæmt síðastnefndri grein laganna en ekki sem almenn krafa. III Í máli þessu krefst áfrýjandi sem fyrr segir riftunar á þeim greiðslum samkvæmt kaupsamningnum 15. apríl 2008 sem inntar voru af hendi 1. júlí 2008 og 2. janúar 2009. Riftunarkrafan er á því reist að sú ráðstöfun verðmæta til varnaraðila sem fólst í kaupsamningnum 15. apríl 2008 fullnægi öllum skilyrðum riftunar samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Ekkert liggi fyrir í málinu sem réttlætt geti þann mikla verðmun sem sé á greiðslum aðila. Þegar litið sé til aðdraganda samningsgerðarinnar verði ekki annað ráðið en að söluverð Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. hafi fyrst og fremst ráðist af huglægum atriðum og þörf stefnda fyrir aðgang að fé til að standa skil á greiðslum vegna kaupa hans á hlutum í sóknaraðila á árinu 2007. Stefndi andmælir því að nokkur slík sjónarmið hafi ráðið verðlagningu félagsins. Við kaupin hafi hann séð mikil tækifæri til hagnaðar með því að eignast hlut í Háskólavöllum ehf. í gegnum Fjárfestingarfélagið Teig ehf. og hafi það verið sú framtíðarhagnaðarvon sem fyrst og fremst hafi ráðið verðlagningunni. Sjónarmið málsaðila í þessum efnum eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. IV Áfrýjandi fékk endurskoðunarfyrirtækið Price Waterhouse Coopers ehf. til að gera athugun á verðmæti Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. Niðurstaða þeirrar athugunar í greinargerð 3. september 2010 var að kaupverðið í apríl 2008 „er mun hærra en hlutdeild í innra virði eigin fjár Háskólavalla í lok árs 2007, 2008 og 2009 en kaupverðið var um 357 m.kr. Eignarhluturinn í Háskólavöllum var eina eign félagsins. Sé miðað við innra virði eigin fjár, eins og fram kemur í bókfærðu virði Háskólavalla í ársreikningi félagsins fyrir árið 2007, gæti virði hlutar Teigs í Háskólavöllum verið nálægt 54 m.kr. Sé miðað við innra virði eigin fjár í ársreikningi Háskólavalla fyrir árið 2008, gæti virði hlutar Teigs í Háskólavöllum verið um 110 m.kr. Sé hins vegar tekið tillit til hækkunar eigin fjár Háskólavalla til loka árs 2009, sem byggist fyrst og fremst á hækkun á matsvirði fjárfestingarfasteigna, gæti virði eignarhlutarins numið að hámarki 150 m.kr. á árinu 2009.“ Þá fékk áfrýjandi dómkvadda tvo menn til að meta verðmæti Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. á kaupsamningsdegi. Í matsgerð 20. ágúst 2012 töldu matsmenn að verðmæti félagsins hefði á þeim degi verið á bilinu 16.182.399 krónur til 47.171.587 krónur og eru forsendur þeirrar niðurstöðu ítarlega raktar í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Ákvæði þetta hefur verið skýrt þannig, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2013 í máli nr. 457/2012, að undir það falli hver sú ráðstöfun sem rýri eignir þrotamanns og leiði til eignaaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni og hún falli ekki undir 3. mgr. sömu greinar sem tekur til venjulegra tækifærisgjafa, svipaðra gjafa eða styrkveitinga ef gerningar þessir voru ekki kostnaðarsamari en svaraði til aðstöðu þrotamanns. Undir örlætisgerninga í þessum skilningi geta fallið gagnkvæmir samningar eins og kaupsamningar ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn. Verð það er áfrýjandi galt fyrir hlutina í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. samkvæmt kaupsamningnum 15. apríl 2008 var sem fyrr segir 300.999.997 krónur. Stefndi hefur hvorki með yfirmati né á annan hátt hnekkt því mati hinna dómkvöddu manna í matsgerðinni 20. ágúst 2012 að verðmæti félagsins hafi á kaupsamningsdegi verið á bilinu 16.182.399 krónur til 47.171.587 krónur. Telst samkvæmt þessu sannað að sú ráðstöfun, sem fólst í greiðslu áfrýjanda til stefnda 1. júlí 2008 að fjárhæð 25.000.000 krónur hafi verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, og er því fullnægt skilyrðum ákvæðisins til að rifta greiðslu þessari. Hið sama gildir um þá ráðstöfun áfrýjanda, sem fólst í greiðslu hans til stefnda 2. janúar 2009 að fjárhæð 54.078.125 krónur, enda verður ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 beitt jöfnum höndum um greiðslur sem inntar eru af hendi fyrir frestdag og eftir það tímamark, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. apríl 1999 í máli nr. 442/1998. Samkvæmt þessu verður riftunarkrafa áfrýjanda tekin til greina. Af framangreindu leiðir að fallist verður á kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu á 79.078.125 krónum með vísan til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Í samræmi við dómvenju ber sú fjárhæð dráttarvexti eins og í dómsorði greinir. Ekki eru skilyrði til að fallast á kröfu stefnda um að endurgreiðslukrafan á hendur honum verði lækkuð með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er þeirri ráðstöfun sem fólst í greiðslum áfrýjanda, SPB hf., til stefnda, Runólfs Ágústssonar, samkvæmt kaupsamningi 15. apríl 2008, annars vegar 1. júlí 2008 að fjárhæð 25.000.000 krónur og hins vegar 2. janúar 2009 að fjárhæð 54.078.125 krónur. Stefndi greiði áfrýjanda 79.078.125 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. október 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2013. Mál þetta, sem höfðað var 26. október 2011, var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 4. febrúar 2013. Stefnandi er SPB hf. (áður Sparisjóðabanki Íslands hf.), Rauðarárstíg 27, Reykjavík en stefndi er Runólfur Ágústsson, Þingholtsstræti 14, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að rift verði með dómi greiðslum stefnanda til stefnda, annars vegar 1. júlí 2008 að fjárhæð 25.000.000 krónur og hins vegar 2. janúar 2009, að fjárhæð 54.078.125 krónur eða samtals 79.078.125 krónur. Stefnandi krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 79.078.125 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 25.000.000 krónum frá 1. júlí 2008 til 2. janúar 2009 en af 79.078.125 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að því er varðar dráttarvexti samkvæmt tilvitnaðri lagagrein, að þeir greiðist af 79.078.125 krónum frá 20. október 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I Stefnandi máls þessa er fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Liggur fyrir í málinu að Fjármálaeftirlitið ákvað 21. mars 2009 að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda, víkja stjórn hans frá og skipa honum skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Stefnanda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 23. mars 2009 og átti hún að standa til 15. júní sama ár. Áður en sá tími var á enda runninn var honum skipuð slitastjórn 19. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Í samræmi við ákvæði 1. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 ráðstafar slitastjórn hagsmunum fjármálafyrirtækis sem er til slitameðferðar eftir sömu reglum og gilda um bústjórn skiptastjóra samkvæmt lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í samræmi við ákvæði 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 gilda öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, sem fjalla um riftun ráðstafana þrotamanns, við slitameðferð fjármálafyrirtækis, með nánar greindum undantekningum sem ekki skipta máli hér. Er mál þetta höfðað á grundvelli framangreindrar lagaheimildar og er ekki ágreiningur um að málið er höfðað innan lögmælts frests. Ágreiningur í máli þessu á rót að rekja til kaupsamnings aðila 15. apríl 2008 þar sem stefnandi keypti af stefnda Fjárfestingarfélagið Teig ehf. og skyldi greiða samtals 357.239.461 krónu fyrir félagið. Kaupverðið skiptist þannig að fyrir hina seldu hluti voru greiddar 300.999.997 krónur, en 56.239.464 krónur fyrir kröfu stefnda á hendur félaginu. Eina eign Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. var hlutur í Háskólavöllum hf., að nafnvirði 54.000.000 krónur, sem þá var 10% af hlutafé þess félags. Greiðsla kaupverðs skyldi fara þannig fram að við undirritun skyldu greiðast 25.000.000 krónur með peningum. Jafnframt skyldi stefnandi yfirtaka kröfu stefnda á hendur Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. að fjárhæð 56.239.464 krónur, með því að greiða samsvarandi skuld stefnda við Sparisjóð Mýrasýslu. Einnig hafi átt að greiða 100.999.997 krónur sem stefndi átti að ráðstafa til að auka hlutafé í Obduro ehf., sem hafi verið félag í eigu stefnda. Obduro ehf. hafi síðan átt að greiða skuld við SPRON hf. og Byr sparisjóð að sömu fjárhæð, sem tilkomin hafi verið vegna kaupa Obduro ehf. á hlutum í stefnanda skv. kauptilboði 10. október 2007. Þá hafi stefnandi átt að greiða stefnda 25.000.000 krónur 1. júlí 2008, 50.000.000 krónur 1. janúar 2009, 50.000.000 krónur 1. júlí 2009 og 50.000.000 krónur 1. janúar 2010. Greiðslur á gjalddaga 1. janúar 2009, 1. júlí 2009 og 1. janúar 2010 hafi átt að bera 12,5% ársvexti frá undirskrift kaupsamningsins til greiðsludags. Til frádráttar kaupverðinu og síðustu greiðslu skv. kaupsamningnum, hafi átt að koma 210.000 krónur sem hafi verið yfirdráttarskuld Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. hjá Kaupþingi hf. Greiðslur samkvæmt nefndum kaupsamningi hafa verið inntar af hendi að hluta, þannig að eftir standa 100.000.000 krónur sem áttu samkvæmt samningnum að greiðast í tveimur jöfnum greiðslum ásamt nánar greindum vöxtum 1. júlí 2009 og 1. janúar 2010. Stefndi hefur lýst kröfu í slitabú stefnanda vegna umræddra greiðslna. Slitastjórn stefnanda hefur fallist á kröfuna en skipað henni í réttindaröð sem eftirstæðri kröfu samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 þar sem um gjöf hafi verið að ræða í skilningi þess ákvæðis, sbr. og 131. gr. sömu laga. Stefndi krefst þess á hinn bóginn aðallega að krafan verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. sömu laga, til vara sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laganna en til þrautavara sem almenn krafa skv. 113. gr. laganna. Ágreiningi vegna kröfulýsingar stefnda var vísað til dómsins með bréfi slitastjórnar stefnanda 6. júní 2011 og hefur verið um hann fjallað hér fyrir dómi í máli nr. X-166/2011 milli sömu aðila. Hefur nefnt ágreiningsmál verið rekið samhliða þessu og er úrskurður í því einnig kveðinn upp í dag af sömu dómurum og dæma þetta mál. Ágreiningur þessa máls á sömu rætur og varðar um flest sömu atvik. Eins og ráða má af kröfugerð stefnanda freistar hann þess í málinu að rifta greiðslum sem hann innti af hendi, á grundvelli framangreinds kaupsamnings, annars vegar 1. júlí 2008 að fjárhæð 25.000.000 krónur og hins vegar 2. janúar 2009 að fjárhæð 50.000.000 krónur auk umsaminna 12,5% vaxta á þá greiðslu að fjárhæð 4.078.125 krónur. Þá krefst hann greiðslu samsvarandi fjárhæða úr hendi stefnda með nánar greindum dráttarvöxtum. Stefnandi telur báðar þessar greiðslur riftanlegar á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 þar sem þær feli í sér gjöf til stefnda í skilningi þess ákvæðis. Þá byggir stefnandi einnig á að síðari greiðslan sé riftanleg á grundvelli 139. gr. sömu laga þar sem hún hafi verið greidd eftir frestdag við slitameðferð stefnanda. Hann telur greiðsluna einnig riftanlega á grundvelli 141. gr. sömu laga. Stefndi hafnar því á hinn bóginn að skilyrði séu til að telja kaupverð samkvæmt umræddum kaupsamningi fela í sér gjöf honum til handa og kveður kaupverð hafa verið ákveðið með hliðsjón af þeirri hagnaðarvon sem stefnandi hafi á þeim tíma séð í kaupunum. Þá hafnar hann því einnig að skilyrði geti talist til að rifta umræddum greiðslum á grundvelli 139. eða 141. gr. laga nr. 21/1991. Hann byggir einnig á því að útistandandi greiðslur samkvæmt kaupsamningnum hafi frá gerð samningsins verið varðveittar á innlánsreikningum hjá stefnanda á nafni stefnda og hafi kröfurnar af þeirri ástæðu stöðu sem forgangskröfur skv. 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Af hálfu stefnanda er því lýst að þar sem þrjár síðustu greiðslurnar samkvæmt kaupsamningi aðila hafi átt að bera vexti hafi verið stofnaðir þrír „peningamarkaðsinnlánsreikningar“ hjá stefnanda og hafi þeir verið skráðir á nafn stefnda. Þetta hafi verið gert til hægðarauka fyrir stefnanda svo auðveldara væri fyrir starfsmenn hans að halda utan um vaxtaútreikning greiðslnanna, en ekki hafi verið kveðið á um þetta í samningi aðila. Þann 11. nóvember 2008 hafi umræddum reikningum verið breytt í bundna innlánsreikninga með 12,5% vöxtum, að beiðni þáverandi bankastjóra. Þá lýsir stefnandi því að þegar Fjármálaeftirlitið hafi 21. mars 2009 tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Nýja Kaupþings banka hf. og Seðlabanka Íslands hafi innstæðum verið ráðstafað til umræddra banka. Hafi stjórn stefnanda í samráði og með samþykki Fjármálaeftirlitsins verið falið að hrinda ákvörðuninni í framkvæmd, þ. á m. að staðreyna þau innlán sem féllu undir gildissvið annars vegar 1.-2. töluliðar nefndrar ákvörðunar og hins vegar 3. töluliðar hennar, sbr. 6. tl. hennar. Innstæður reikninga á nafni stefnda, sbr. ofangreint, hafi því ekki verið fluttar yfir til Nýja Kaupþings banka hf. þar sem starfsmenn stefnanda hafi talið að í reynd væri um kröfur að ræða samkvæmt kaupsamningi, sem til hægðarauka hefðu upphaflega verið settar inn í kerfi stefnanda sem „peningamarkaðsinnlán“. Slitastjórn stefnanda tilkynnti stefnda með bréfi 20. september 2010 að á fundi 30. ágúst sama ár hafi verið tekin endanleg ákvörðun um að samþykkja 100.000.000 króna kröfu hans sem eftirstæða kröfu við slitameðferðina en hafna því að henni bæri rétthæð sem forgangskrafa eða almenn krafa. Þá var einnig tilkynnt sú ákvörðun að slitastjórn hygðist rifta þeim greiðslum sem farið hefðu fram 1. júlí 2008 og 2. janúar 2009 að fjárhæð sem að framan hefur verið rakin. Með bréfinu var riftun lýst yfir og stefndi krafinn um greiðslu. Afstaða slitastjórnar er og rökstudd í bréfinu. Fyrir liggur að til grundvallar afstöðu slitastjórnar lá m.a. rannsókn endurskoðunarfyrirtækisins PWC sem slitastjórnin lét framkvæma en samantekt þeirrar rannsóknar liggur fyrir í málinu. Það var álit umrædds fyrirtækis að verðmæti hins keypta félags hefði að réttu ekki átt að vera hærra en 54.000.000 krónur. Stefnandi fékk og í máli nr. X-166/2011 dómkvadda tvo matsmenn til að meta verðmæti umrædds félags á kaupsamningsdegi 15. apríl 2008. Er matsgerð þeirra dagsett 20. ágúst 2012 og liggur hún fyrir í máli þessu. Niðurstaða matsmanna var að verðmæti félagsins hefði á umræddum degi legið á verðbilinu 16.182.399 krónur til 47.171.587 krónur. Stefndi telur að fyrirliggjandi matsgerð sem og álit PWC feli í sér eftiráskýringar á verðmæti en endurspegli ekki þær væntingar sem uppi hafi verið þegar kaupin hafi átt sér stað og ráðið hafi kaupverði. Eins og ágreiningur aðila liggur fyrir deila þeir ekki um að gildur samningur hafi komist á milli þeirra og ekki er heldur deilt um fjárhæðir. Snýst deilan því í raun um hver skuli vera rétthæð greiðslna samtals að fjárhæð 175.000.000 krónur, að viðbættum umsömdum 12,5% vöxtum frá nánar greindum gjalddögum en þá vexti hefur stefnandi að hluta greitt eins og fyrr er nefnt. Af málatilbúnaði stefnanda má sjá að hann hyggst una við að hafa greitt samtals 182.239.461 krónu í endurgjald fyrir hið keypta félag en byggir á því í málinu að greiðsla umfram þá fjárhæð sé gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 og beri því að færa undir 114. gr. laganna sem eftirstæða kröfu. Liggur þá fyrir að verði á riftunarkröfu stefnanda fallist og stefndi dæmdur til endurgreiðslu umræddra fjárhæða ætti hann þess kost að lýsa kröfu vegna þessara þátta kaupsamnings aðila og má ætla að sú krafa fengi sömu stöðu í réttindaröð og sú krafa sem fjallað er um í máli X-166/2011, sbr. 143. gr. laga nr. 21/1991. Fléttast sakarefni málanna því mjög saman og verður að telja kjarnatriði í ágreiningi aðila að skera úr um hvort í umræddum kaupsamningi felist gjafagerningur í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Hér á eftir verður rakið nokkuð hvernig málsaðilar lýsa hvor um sig aðdraganda samnings aðila. Byggja báðir á sömu málskjölunum en leggja nokkuð ólíka merkingu í þau atvik sem þar koma fram. Stefnandi lýsir forsögu framangreindra viðskipta málsaðila með þeim hætti að í október 2007 hafi byrjað viðræður milli forsvarsmanna Behrens fyrirtækjaráðgjafar ehf., þeirra Sigurðar Smára Gylfasonar (hér eftir nefndur SSG) og Aðalsteins Gunnars Jóhannssonar (hér eftir nefndur AGJ), og stefnda um sölu stefnda á hlut hans í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf., en stefnandi hafi síðar keypt Behrens fyrirtækjaráðgjöf ehf. af þeim SSG og AGJ. Á sama tíma, haustið 2007, hafi þáverandi hluthafar stefnanda, hinir ýmsu sparisjóðir, staðið að sölu hlutafjár í stefnanda. Telur stefnandi rétt að geta þess að stefndi og SSG og AGJ muni hafa verið vel kunnugir áður en til framangreindra viðskipta hafi komið. Þá kveður stefnandi fyrrverandi bankastjóra stefnanda, Agnar Hansson, einnig hafa verið í kunningjatengslum við stefnda á umræddum tíma. Stefnandi telur ljóst að frá upphafi viðræðna milli SSG og AGJ og stefnda hafi viðskiptin átt að vera tvíþætt, þar sem stefndi hafi annars vegar boðist til að selja hlut sinn í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. og hins vegar til að kaupa 1% hlut í stefnanda. Þegar í október 2007 hafi verið gert ráð fyrir að stefndi gæti keypt hlutafé í stefnanda fyrir um 300 milljónir króna og að eiginfjárþörf þeirra viðskipta næmi um 100 milljónum króna. Jafnframt komi fram í öllum samskiptum SSG, AGJ og stefnda að afrakstur af sölu stefnda á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. myndi standa undir greiðslu á eiginfjárframlagi félags hans, Obduro ehf., til seljenda hlutafjár í stefnanda (SPRON), sem hafi átt að inna af hendi 31. mars 2008. Kveður stefnandi að stefndi hafi lagt á það áherslu í samskiptum sínum við SSG og AGJ að þeir létu „málið líta þannig út“ að þeir hafi nálgast hann en ekki öfugt, en þetta komi fram í tölvupósti sem liggi fyrir í málinu. Stefnandi kveður í málavaxtalýsingu sinni að fyrrverandi bankastjóri stefnanda, Agnar Hansson, hafi staðfest í skýrslutöku hjá slitastjórn stefnanda að fjárhæð kaupsamnings stefnanda á bréfum í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. hafi verið tengd viðskiptum stefnda með hlutabréf í stefnanda, í gegnum félag hans Obduro ehf. Fyrrverandi bankastjóri hafi einnig talið miklar líkur á því að stefndi hafi selt hlutabréf í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. til þess að standa undir kaupum á hlutabréfum í stefnanda. Þá hafi fyrrverandi bankastjóri staðfest í skýrslutökunni þá skoðun stefnanda að einkennilegt væri að í kaupsamningi um Fjárfestingarfélagið Teig ehf. hafi verið kveðið á um ráðstöfun til að auka hlutafé í Obduro ehf., til greiðslu skulda við SPRON. Í upphafi hafi þeir SSG og AGJ ásamt stefnda gert ráð fyrir því að Fasteignafélag Suðurnesja ehf. myndi kaupa hlut stefnda í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. og hafi sú tillaga verið samþykkt af stjórn Fasteignafélags Suðurnesja ehf., með fyrirvara um fjármögnun Sparisjóðsins í Keflavík, þann 31. október 2007. Fasteignafélag Suðurnesja ehf. hafi þá verið að 40% hlut í eigu þeirra SSG og AGJ. Hafi Fasteignafélag Suðurnesja leitað til nefnds sparisjóðs um fjármögnun, en það hafi farið svo að sparisjóðurinn hafi hafnað fjármögnun kaupanna. Eftir það hafi verið leitað til stefnanda um fjármögnun. Málið hafi verið til skoðunar hjá stefnanda en hafi hins vegar verið frestað snemma í desember 2007, eftir að SSG hafi lagt til að stefnandi myndi, samhliða lánveitingu til Fasteignafélags Suðurnesja ehf., ábyrgjast greiðslu á eiginfjárframlagi Obduro ehf., sbr. áður. Eins og fyrr greini hafi stefnandi keypt Behrens fyrirtækjaráðgjöf ehf. af þeim SSG og AGJ og hafi félagið verið sameinað stefnanda um áramótin 2007/2008. Við þá sameiningu hafi SSG orðið framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs stefnanda en AGJ hafi orðið framkvæmdastjóri fyrirtækjaráðgjafar stefnanda. Í minnisblaði til þáverandi bankastjóra stefnanda, dags. 26. mars 2008, sem liggi fyrir í málinu, hafi SSG lagt fram tillögu um að stefnandi keypti Fjárfestingarfélagið Teig ehf. Í minnisblaðinu komi m.a. fram upplýsingar um að sala stefnda á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. hafi verið forsenda fyrir þátttöku hans í kaupum á hlut í stefnanda. Þá komi einnig fram sú tillaga að stefnandi ábyrgðist greiðslu eiginfjárframlags Obduro ehf. Engin fyrirmæli eða beint samþykki þáverandi bankastjóra hefur fundist hjá stefnanda en þann 31. mars 2008 sendi SSG tölvupóst til forstöðumanns lögfræðisviðs bankans, Daða Bjarnasonar, með fyrirmælum um að hefja frágang á viðskiptunum en í þeim pósti hafi SSG tekið fram að bankastjóri væri búinn að samþykkja viðskiptin. Tölvupósturinn hafi verið sendur með afriti á bankastjóra. Fyrir liggur að kaupsamningur um umrædd kaup var undirritaður 15. apríl 2008 fyrir hönd stefnanda af Sigurði Smára Gylfasyni (SSG) og Agnari Hanssyni, þáverandi bankastjóra stefnanda. Stefndi lýsir aðdraganda samnings aðila á þá leið að í september 2007 hafi fyrirsvarsmenn Behrens fyrirtækjaráðgjafar ehf. haft samband við hann og leitað eftir því hvort hlutur hans í Háskólavöllum ehf. væri falur. Á þeirri stundu hafi ekki verið tímabært að svara slíku þar sem samningar við Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar hafi ekki verið að fullu frágengnir, en þeir hafi loks verið undirritaðir í byrjun október 2007. Stefndi kveðst og hafna fullyrðingum stefnanda um að hann hafi átt frumkvæði að þessum samningaviðræðum og hafnar því sem hann kallar oftúlkun stefnanda á orðum sem fram komi í tölvupósti sem liggi fyrir í málinu. Orðalag þar beri ekki merki um annað en að stefndi hafi viljað tryggja að ekki færu af stað sögusagnir um að hann væri að eigin frumkvæði að hlaupa frá verkum fyrir Keili og Háskólavelli ehf. og hafi tölvupóstinum einungis verið ætlað að tryggja að forsvarsmenn Behrens ehf. staðfestu að þeir hefðu átt frumkvæði að framangreindum þreifingum. Þetta atriði ráði auðvitað ekki úrslitum málsins, en nauðsynlegt sé að árétta þetta. Þá telur stefndi rétt í þessu samhengi að taka fram að hann hafi á þessum tíma verið illa haldinn af lungnasjúkdómi og hafi þurft að dveljast um lengri tíma í hlýju loftslagi til að ná bata og sé það aðalástæða þess að hann hafi léð máls á að selja hlut sinn í Háskólavöllum ehf. Stefndi kveður að 24. október 2007 hafi honum borist tilboð frá Behrens ehf., þá í nafni Fasteignafélags Suðurnesja ehf. en forsvarsmenn Behrens ehf. hafi m.a. verið hluthafar í því félagi. Í stuttu máli hafi tilboðið hljóðað upp á 300 milljónir króna og hafi átt að greiða 200 milljónir strax en 100 milljónir króna með hlut í Fasteignafélagi Suðurnesja ehf. Einnig hafi verið í tilboðinu hugmyndir um að stefndi gæti fjárfest í stefnanda fyrir 320 milljónir króna og sé í tilboðinu verulega gylltir þeir hagsmunir sem væru því samfara að eignast hlutafé í stefnanda. Þessu tilboði hafi stefndi svarað á þann veg að hann hafi óskað eftir drögum að samningi. Sendingar hafi verið milli manna 31. október 2007 og séu þá komin ítarlegri drög að samkomulagi og Fasteignafélag Suðurnesja ehf. sé þá enn samningsaðili. Á næstu vikum taki tilboðin og drögin á sig fleiri myndir og m.a. þá að hluti kaupverðsins yrði hlutir í stefnanda. Stefnandi hafi keypt Behrens fyrirtækjaráðgjöf ehf. sem og Fasteignafélag Suðurnesja ehf. og hluti forsvarsmanna félaganna hafi orðið starfsmenn stefnanda. Einn þeirra hafi verið forsvarsmaður fyrirtækjasviðs bankans. Kaupin hafi átt sér stað 5. desember 2007 og virðist stefnandi taka við skuldbindingum beggja félaganna gagnvart stefnda. Viðræður haldi áfram í ýmsu formi og loks í febrúar sé að komast skýr mynd á samning milli stefnanda og stefnda. Stefndi kveður nauðsynlegt að árétta að allt frá fyrstu hugmyndum um verð á hlut stefnda í Háskólavöllum ehf. hafi kaupverðið nánast alltaf verið hið sama. Í raun megi líta svo á að endanlegt samkomulag hafi orðið í febrúar 2008 en þá sé stefndi í samskiptum við framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs stefnanda, lögfræðing stefnanda og lögmenn hjá Logos, sem hafi haft hönd í bagga með skjalafrágang. Endanlegur samningur hafi verið undirritaður 15. apríl 2008 og sé hann í fullu samræmi við það sem á undan hafi gengið. Það sem þó vanti í samninginn sé að stefndi hafi viljað tryggingar fyrir greiðslu kaupverðsins í hinu selda en því hafi stefnandi hafnað vegna ýmissa tæknilegra ástæðna. Í stað þess hafi verið gripið til þess ráðs að stefnandi stofnaði sérstaka innlánsreikninga í nafni stefnda, þ.e. svonefnda ,,peningamarkaðsreikninga“ sem átt hafi að vera lausir á þeim dögum þegar greiðslu hafi átt að inna af hendi. Síðar hafi þessum reikningum verið breytt í hefðbundna innlánsreikninga og hafi stefnandi átt frumkvæði að þeirri ráðagerð. Stefndi hafi þó að sjálfsögðu vitað um þetta enda hafi hann þurft að undirrita ýmis formleg skjöl vegna reikninganna auk þess sem honum hafi reglulega borist yfirlit vegna þeirra. Hér þykir rétt að gera einnig nokkra grein fyrir sjónarmiðum málsaðila hvors um sig um verðmæti hins keypta félags. Kveður stefnandi að kaupverð Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. hafi verið ákveðið mun hærra en virði eigin fjár í félaginu með tilliti til virðis eigin fjár Háskólavalla hf., einu eignar þess. Sé tekið mið af innra virði Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. á umræddum tíma eða í lok árs 2007, miðað við virði eigin fjár Háskólavalla hf., hafi verðmæti Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. verið 54.000.000 krónur. Í ársreikningi Háskólavalla ehf. árið 2007 komi fram að eigið fé félagsins í árslok 2007 hafi verið 540.000.000 krónur. Heildarskuldir hafi verið um 10.700.000.000 krónur og heildareignir um 11.200.000.000 krónur. Helstu eignir félagsins séu fjárfestingar í fasteignum og lóðum á Keflavíkurflugvelli að fjárhæð um 10.600.000.000 krónur. Samkvæmt framangreindum upplýsingum hafi virði 10% hlutar Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. í Háskólavöllum því ekki getað talist meira en 54.000.000 krónur miðað við bókfært virði eigin fjár. Ekki sé óeðlilegt að miða við það verð þar sem eignir Háskólavalla ehf. hafi fyrst og fremst verið fólgnar í fasteignum og lóðum sem keyptar hafi verið undir lok árs 2007 af ótengdum aðila. Efnahagsreikningur Háskólavalla ehf. í lok árs 2007 ætti því að öðru jöfnu að gefa skýra vísbendingu um virði hluta í félaginu á þeim tíma. Þá megi einnig geta þess að Háskólavellir ehf. nýti sér heimild í lögum um ársreikninga til færslu fjárfestingar fasteigna á gangvirði. Það hafi í för með sér að efnahagsreikningur félagsins ætti á hverjum tíma að endurspegla raunverulegt virði eigin fjár þar sem matsbreytingar á virði eignanna séu færðar í rekstrar- og efnahagsreikning. Ef litið sé til virðis eigin fjár félagsins í lok árs 2008 hafi virði Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. getað verið 110.000.000 krónur á þeim tíma. Á árinu 2008 séu matsbreytingar að fjárhæð 1.717.000.000 krónur færðar í rekstrarreikning Háskólavalla ehf. og eigi það stærstan þátt í því að eigið fé í árslok 2008 hækki um 544.000.000 krónur og nemi í árslok 1.084.000.000 krónum. Á árinu 2009 sé færð matsbreyting að fjárhæð 1.646.000.000 krónur og sé eigið fé í lok árs 2009 um 1.516.000.000 krónur. Miðað við framangreint þá sé virði 10% hlutar Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. að hámarki um 150.000.000 krónur en þá hafi verið tekið tillit til matshækkana bæði á árinu 2008 og 2009, þ.e. öll gangvirðishækkun 2008 og 2009 falli inn í matið. Þá megi einnig benda á að Fjárfestingarfélagið Teigur ehf. hafi keypt hlut í Háskólavöllum ehf. á árinu 2007, eða rétt rúmu ári áður en kaupsamningur hafi verið undirritaður, á 55.000.000 krónur. Sé hér tekið mið af athugun PWC sem gerð hafi verið fyrir slitastjórn haustið 2010. Kveður stefnandi að mat stjórnar Háskólavalla ehf. á verðmæti eigna félagsins, og verðlagning á aukningarhlutum í félaginu, sem reyndar hafi verið boðnir út síðar, hafi ekki verið í neinu samræmi við það kaupverð sem lagt hafi verið til grundvallar í viðskiptum stefnanda og stefnda, heldur að miklum mun lægra. Ekki liggi fyrir gögn um það hjá stefnanda á hvaða forsendum umrætt kaupverð á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf., 357.239.461 króna, hafi verið ákveðið, en eins og áður greini sé um að ræða sömu kjör og í fyrri samningalotu stefnda við Fasteignafélag Suðurnesja þegar það hafi verið undir stjórn Sigurðar Smára Gylfasonar og Aðalsteins Gunnars Jóhannssonar. Stefnandi hefur og vísað til að niðurstaða dómkvaddra matsmanna staðfesti að verðmæti umrædds félags hafi á kaupsamningsdegi verið á bilinu 16.182.399 til 47.171.587 krónur. Stefndi kveður í greinargerð sinni að Háskólavellir ehf. hafi verið stofnað í kjölfar þess að til hafi orðið Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar, sem annast hafi rekstur þeirra eigna, sem Bandaríkjaher hafi skilið eftir sig við Keflavíkurflugvöll við brotthvarf hans af landinu. Eins og vitað sé hafi verið um miklar eignir að ræða m.a. fjölda fasteigna þ.m.t. íbúða, samkomuhúsa, skýla af ýmsum toga svo og lendur og lóðir, sem byggingaréttur fylgdi. Stefndi hafi ákveðið að taka þátt í þessari fjárfestingu og hafi keypt hlut í Háskólavöllum ehf. í gegnum félag sitt Teig ehf., en kaup á eignum Bandaríkjahers hafi átt sér stað í byrjun árs 2007 og hafi kaupverðið verið um 14 milljarðar króna. Upphaflegt hlutafé í Háskólavöllum ehf. hafi verið 40 milljónir króna en síðar hafi það verið aukið í 540 milljónir króna. Félag stefnda, Teigur ehf., hafi átt 10 hundraðshluti eða 54 milljónir króna að nafnvirði. Aðrir eigendur hafi verið Sparisjóður Keflavíkur, Íslandsbanki hf., Klasi ehf. og Fasteignafélagið Þrek ehf., allir með 22,5 hundraðshluti. Eigendur Háskólavalla ehf. hafi strax haft áform um að byggja upp svonefnt þekkingarþorp og skólaumhverfi og leigja út eignir á því svæði sem Bandaríkjaher hafi skilið eftir, en um hafi verið að ræða 1.710 íbúðir af ýmsum stærðum og gerðum, 14 aðrar byggingar af ýmsum toga auk 510 þúsund fermetra af ónýttu byggingalandi. Skemmst sé frá því að segja að öll áform hafi gengið vel og fljótlega hafi nokkur hundruð íbúðir verið komnar í útleigu. Samvinna hafi tekist við félagið Keili, sem tekið hafi að sér rekstur fræða- og skólastarfs og hafi það félag nýtt allmiklar eignir á svæðinu. Háskólavellir ehf. eigi hlut í Keili, auk annarra félaga, en aðrir eigendur í Keili séu Háskóli Íslands, Íslandsbanki hf. (Glitnir hf.) og aðrir stórir aðilar. Verðmæti Háskólavalla ehf. hafi margfaldast strax á fyrstu mánuðum starfseminnar og hafi sá vöxtur valdið ýmsum vangaveltum í þjóðfélaginu þ.m.t. um það að félagið hefði keypt eignirnar á alltof lágu verði, en ekki er ástæða til að tíunda það frekar hér. Stefndi hafi frá upphafi verið framkvæmdastjóri Keilis og hafi í raun komið því félagi á fót og hafi auk þess verið í stjórn Háskólavalla ehf. Í greinargerð kveður stefndi að í stefnu og öðrum gögnum sé verð á hlut hans dregið í efa. Þeim sjónarmiðum sé harðlega mótmælt og langt í frá að um einhvern gjafa- eða örlætisgerning hafi verið að ræða. Eins kveðst hann árétta að hann hafi ekki átt frumkvæði að þessum viðskiptum og verðhugmyndir séu komnar frá tilboðsgjöfum, fyrst Behrens fyrirtækjaráðgjöf ehf. og síðar Fasteignafélagi Suðurnesja ehf. og loks frá stefnanda sjálfum. Verðhugmyndir hafi nánast ekkert breyst frá haustdögum 2007 þar til endanlegur samningur hafi verið undirritaður í apríl 2008. Hafa beri í huga tíðarandann á árunum fyrir 2008 þegar fjárfest hafi verið í hinum ýmsu eignum á grundvelli mikilla væntinga, en oft raunar með lítilli fyrirhyggju. Behrens ehf. og Fasteignafélag Suðurnesja ehf. hafi einbeitt sér að fjárfestingum á Suðurnesjum sem hafi þá þótt góður og vænlegur kostur og svæði, sem fyrrum hafi verið nýtt af Bandaríkjaher, sérstaklega fýsilegur kostur. Í þessu sambandi sé rétt að benda á tölvupóst milli yfirmanna hjá stefnanda frá 27. nóvember 2007 þar sem segir: ,,Gert er ráð fyrir því að þróun vallarsvæðisins taki 3-5 ár og margt bendir til að slíkar áætlanir séu raunhæfar m.v. hve stór hluti íbúða er kominn í útleigu nú þegar, uppbyggingu á netþjónabúi, nýtt álver í Helguvík, uppbygging kvikmyndavers auk mjög aukinnar flugumferðar um Keflavíkurvöll sem hefur mjög jákvæð áhrif á þróun þess svæðis í heild sinni. Fjárfestingin er því hugsuð í þessum tímaramma.“ Einnig liggi fyrir tölvupóstur sama dag frá starfsmanni stefnanda til þáverandi bankastjóra stefnanda. Þar er tíundað að verðmæti eigna Háskólavalla ehf. séu 11,6 milljarðar en svo segir m.a.: ,,Væntingar manna um verðmæti í framtíð byggt á fasteignaverði í Kef (150 þús/m²) 26 ma. Það má gera ýmislegt fyrir mismuninn.“ Þetta sýni í hnotskurn hvernig litið hafi verið á þessi verðmæti, þ.e. framtíðarhagnað. Einnig liggi fyrir í málinu drög að viðskiptaáætlun Háskólavalla ehf. frá nóvember 2007 sem unnin hafi verið af KPMG. Þar komi fram að framtíðarhagnaður sé áætlaður verulegur og eignir muni aukast. Í ársreikningi Háskólavalla ehf. 2008 komi fram að hagnaður félagsins sé 640 milljónir króna og í ársreikningi 2009 að hann sé 351 milljón króna. Hagnaðurinn sé því einn milljarður króna á tveimur árum. Þá sé vísað til verðmats KPMG á eignum Háskólavalla ehf. sem liggi fyrir í málinu. Matið sé gert í desember 2008, þ.e. eftir hrun. Þá liggi fyrir í málinu tölvupóstur frá 18. desember 2008 þar sem fram komi eignir og skuldir. Þar komi m.a. fram að gengi hluta í Háskólavöllum ehf. sé 6,12 en það gengi sé nálægt því verði sem stefndi hafi fengið fyrir hlut sinn. Stefndi kveðst mótmæla útreikningum endurskoðendafélagsins PWC og niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Báðar niðurstöðurnar beri þess merki að um svonefnda ,,eftirávisku“ sé að ræða en hvorki sé tekið mið af þeim tíðaranda sem ríkt hafi á árunum fyrir 2008 né þeim framtíðaráformum sem rekstur Háskólavalla ehf. hafi átt að skila. Einnig kveðst stefndi vísa til skýrslu fyrrverandi bankastjóra stefnanda sem hann hafi gefið fyrir slitastjórn en þar telji hann að ekkert hafi verið athugavert við þessi viðskipti og hann telji raunar að þau hafi verið bankanum hagstæð. Hvað sem þessu líði skipti framangreint engu máli og gagnist ekki sem sönnun í þessu máli. Samningur hafi verið gerður með þeim kjörum og ákvæðum sem í honum standi og skv. almennum reglum beri að standa við það sem aðilar hafi orðið ásáttir um. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna kemur fram að þeir hafi metið verðmæti Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. með fimm mælikvörðum: (1) upplausnarverð (2) innra virði samkvæmt ársreikningum/reikningsskilum (3) nýjasta markaðsvirði eigna eða sambærilegra eigna, í viðskiptum ótengdra aðila (4) fasteignamat (5) sjóðsstreymismat Af nánar greindum forsendum sem fram koma í matsgerð þótti matsmönnum að athuguðu máli rétt að leggja til grundvallar niðurstöðu samkvæmt aðferðum 1, 3 og 4. Er niðurstaða þeirra því sett fram með þeim hætti að hún liggi á bilinu milli 16.182.399 krónur, sem er niðurstaða mats á innra virði samkvæmt ársreikningum/reikningsskilum, og 47.171.587 sem er niðurstaða sjóðsstreymismats. Kemur fram í matsgerð að við sjóðsstreymismat var m.a. stuðst við viðskiptaáætlun Háskólavalla ehf. frá nóvember 2007 sem útbúin var af KPMG hf. og liggur fyrir í málinu og telja þeir að áætlunin gefi góða mynd af þeim hugmyndum og þeirri framtíðarsýn sem stjórnendur og eigendur félagsins hafi áformað. Var niðurstaða matsmanna m.a. grundvölluð á þessu og talin nema fyrrnefndri fjárhæð. Fyrir þessari niðurstöðu er og ítarlegri rökstuðningur í matsgerð en ekki þykir ástæða til að rekja hann nánar hér. II Stefnandi kveðst í stefnu byggja á því að greiðsla til stefnda samkvæmt kaupsamningi um hlutafé Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. sem greidd hafi verið þann 1. júlí 2008, að fjárhæð 25.000.000 krónur sé gjafagerningur og þar af leiðandi riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Umsamið kaupverð fyrir Fjárfestingarfélagið Teig ehf. hafi verið óeðlilegt miðað við raunverulegt verðmæti þess. Gildi þá einu hvort miðað sé við bókfært verðmæti (verðmæti eigin fjár) eða aðrar viðurkenndar matsaðferðir á þeim tíma sem kaupin hafi átt sér stað. Efnahagsreikningur Háskólavalla ehf. ætti á hverjum tíma að endurspegla raunverulegt virði eigin fjár þar sem matsbreytingar á virði eigna félagsins séu færðar í rekstrar- og efnahagsreikning. Ef litið sé til virðis eigin fjár Háskólavalla ehf. í lok árs 2008 hafi virði Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. getað verið 110.000.000 krónur á þeim tíma. Virði 10% hlutar Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. geti að hámarki hafa verið um 150.000.000 krónur, en þá hafi verið tekið tillit til matshækkana bæði á árinu 2008 og 2009 með því að öll gangvirðishækkun 2008 og 2009 hafi verið felld inn í matið. Þá sé rétt að benda á að Fjárfestingarfélagið Teigur ehf. hafi keypt hlut í Háskólavöllum hf. á árinu 2007, eða rétt rúmu ári áður en kaupsamningur hafi verið undirritaður, á 55.000.000 krónur. Mikil óvissa hafi verið ríkjandi á fasteignamörkuðum þegar kaupin hafi átt sér stað. Kaupverðið, 357.239.461 króna, hafi verið langt umfram raunverulegt verðmæti hins selda og stefnda hafi verið um það kunnugt. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Umrædd greiðsla hafi átt sér stað 1. júlí 2008 sem sé innan nefndra tímamarka, enda sé frestdagur við slit stefnanda 15. desember 2008. Gjafahugtak 131. gr. laga nr. 21/1991 sé talið þurfa að uppfylla tiltekin lagaskilyrði, sem séu öll fyrir hendi í þessu máli; (i) að gjöfin rýri eignir skuldara; (ii) að gjöfin leiði til auðgunar móttakanda og (iii) að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Heildarkaupverð samkvæmt umræddum kaupsamningi hafi verið langt umfram raunverulegt verðmæti hins selda og stefnda hafi verið um það kunnugt. Greiðsla sú sem um sé rætt og krafist er riftunar á, að fjárhæð 25.000.000 krónur, hafi því rýrt eignir stefnanda. Greiðslan sem stefndi hafi veitt móttöku hafi leitt til auðgunar hans, enda um peningagreiðslu að ræða. Á því tímamarki sem greiðslan hafi verið innt af hendi hafi stefndi þegar fengið greiddar samtals 125.999.997 krónur í peningum og stefnandi hafi einnig yfirtekið skuld stefnda við SPM að fjárhæð 56.459.964 krónur eða samtals 182.459.962 krónur, sem þá þegar hafi verið langt umfram verðmæti hins selda félags. Uppruna viðskiptanna megi rekja til stefnda, sem falboðið hafi hlut sinn í Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. til þeirra Sigurðar Smára Gylfasonar (SSG) og Aðalsteins Gunnars Jóhannssonar (AGJ). Þá sé vísað til náinna tengsla stefnda við SSG og AGJ. Verði ekki annað ráðið en að umrædd kaup og ákvörðun kaupverðs í kaupsamningi aðilanna á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. hafi með óeðlilegum hætti tengst kaupum Obduro ehf. á 1% hlut í stefnanda á árinu 2007, og hafi falið í sér styrk af hálfu stefnanda til stefnda til greiðslu kaupverðs þess hlutar. Ljóst liggi fyrir að kaupverð Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. hafi verið fundið út með hin síðargreindu viðskipti í huga, og hafi kaup stefnanda á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. verið gerð í þeim tilgangi að gefa stefnda fjármuni auk þess að veita honum eignarhlut í stefnanda án raunverulegs endurgjalds. Afhending gjafarinnar hafi farið fram með þeim greiðslum sem krafist sé riftunar á. Með vísan til framangreinds telji stefnandi að greiðsla að fjárhæð 25.000.000 krónur til stefnda hafi verið gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991, enda byggist umrædd ákvörðun stefnanda um kaupverð á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. hvorki á viðskiptalegum forsendum né samningsbundinni skyldu hans. Stefnandi kveðst vísa til þess að í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 sé kveðið á um að fari riftun fram með stoð í 131. – 138. gr. laganna skuli sá sem hag hafi haft af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu, hér stefnanda, fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabús. Af þessu leiði jafnframt að sé fallist á riftun umræddrar greiðslu að fjárhæð 25.000.000 krónur á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, svo sem stefnandi krefjist, eigi hann rétt á að krefja stefnda um endurgreiðslu þeirrar auðgunar sem af ráðstöfuninni hafi leitt og/eða skaðabætur. Stefnandi byggi á því að auðgun stefnda svari til umræddrar greiðslu að fjárhæð 25.000.000 krónur. Ef ekki hefði komið til greiðslunnar til stefnda, hefði stefnandi hafnað kröfu stefnda í þrotabú stefnanda, nema sem eftirstæðri kröfu, eins og raunin sé með kröfu stefnda um síðari greiðslur samkvæmt kaupsamningi aðila. Greiðslur til stefnda hafi leitt til auðgunar hans og svari tjón stefnanda jafnframt til auðgunarinnar. Stefnandi byggi á því að greiðsla til stefnda skv. kaupsamningi um hlutafé Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. sem greidd hafi verið þann 2. janúar 2009 að fjárhæð 54.078.125 krónur sé riftanleg á grundvelli 139. gr. laga nr. 21/1991. Ákvæði 1. mgr. nefnds lagaákvæðis kveði á um að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar ef greitt hefur verið eftir frestdag nema (i) reglur XVII. kafla laganna hefðu leitt til að skuldin hefði greiðst við gjaldþrotaskipti, (ii) nauðsynlegt hafi verið að greiða til að komast hjá tjóni, (iii) eða sá sem greiðslu hafi notið hafi hvorki vitað né mátt vita að komið hafi fram beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti. Umrædd greiðsla hafi átt sér stað 2. janúar 2009. Frestdagur við slit stefnanda sé 15. desember 2008. Greiðslan hafi þannig verið afhent eftir frestdag í skilningi tilvísaðs ákvæðis. Stefnandi telji undantekningar greinarinnar ekki eiga við. Að því er fyrsttöldu undanþáguna varði, að skuld hefði greiðst við gjaldþrotaskipti, liggi ljóst fyrir að eignir stefnanda nægi ekki til að efna skuldbindingar hans að fullu og hefði því umrædd greiðsla ekki greiðst við gjaldþrotaskipti. Einnig megi geta þess að slitastjórn stefnanda hafi hafnað kröfum stefnda, nema sem eftirstæðum kröfum, vegna tveggja síðustu greiðslna samkvæmt kaupsamningi aðila sem stefndi hafi lýst í bú stefnanda, eins og áður greini, og því allar líkur á því að umræddri greiðslu hefði einnig verið hafnað, nema sem eftirstæðri kröfu, hefði henni verið lýst í bú stefnanda. Að því er aðra undantekningu varði, að nauðsynlegt hafi verið að greiða til að komast hjá tjóni, liggi ljóst fyrir að sú undantekning eigi ekki við í þessu tilliti. Að því er þriðju undantekninguna varði, að stefndi hafi ekki vitað eða mátt vita um greiðslustöðvun stefnanda, liggi ljóst fyrir að sú undantekning eigi ekki við í þessu tilliti. Ekki hafi verið komin formleg heimild til greiðslustöðvunar þegar greiðslan hafi verið innt af hendi 2. janúar 2009, en frestdagur við slit stefnanda hafi verið ákveðinn, með lagasetningu, 15. desember 2008. Með vísan til framangreinds telji stefnandi að greiðsla að fjárhæð 54.078.125 krónur til stefnda sé riftanleg ráðstöfun í skilningi 139. gr. laga nr. 21/1991, enda um að ræða greiðslu innta af hendi eftir frestdag við slit stefnanda og undanþágur lagaákvæðisins nái ekki til greiðslunnar. Stefnandi vísi til þess að í 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 sé kveðið á um að fari riftun fram með stoð í 139. gr. laganna skuli sá sem hafi haft hag af riftanlegri ráðstöfun greiða bætur eftir almennum reglum. Af þessu leiði jafnframt að verði fallist á riftun umræddrar greiðslu að fjárhæð 54.078.125 krónur á grundvelli 139. gr. laga nr. 21/1991, svo sem stefnandi krefjist, eigi hann rétt á að krefja stefnda um skaðabætur. Stefnandi byggi á því að tjón stefnanda, í skilningi skaðabótareglna, sé umrædd greiðsla, 54.078.125 krónur, enda hefði stefnandi hafnað kröfum stefnda í þrotabú stefnanda, eins og raunin sé með kröfu stefnda um síðari greiðslur samkvæmt kaupsamningi aðila. Stefnandi byggi einnig á því að umrædd greiðsla frá 2. janúar 2009 að fjárhæð 54.078.125 krónur sé riftanleg á grundvelli almennu riftunarreglunnar í 141. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt reglunni megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn hefur verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hefur haft hag af henni hefur vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Samkvæmt 141. gr. sé það þannig skilyrði riftunar að ráðstöfun hafi verið (i) ótilhlýðileg, (ii) hin ótilhlýðilega ráðstöfun falli í einn hinna þriggja flokka sem taldir eru upp í ákvæðinu, (iii) skuldari hafi verið ógjaldfær eða hafi orðið það vegna ráðstöfunarinnar og (iv) sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt. Stefnandi telji greiðsluna til stefnda hafa verið ótilhlýðilega þar sem með henni hafi stefnda verið greidd skuld sem annars hefði ekki fengist greidd við gjaldþrotaskipti stefnanda. Ekki verði séð að greiðslan til stefnda hafi verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi. Kaupverð Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. hafi verið langt umfram raunverðmæti félagsins og kaupverðið því óvenjulegt. Af þessu leiði að greiðslan til handa stefnda geti ekki talist tilhlýðileg ráðstöfun eins og á hafi staðið. Þá telji stefnandi ljóst að hin ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að eignir stefnanda, hafi ekki getað orðið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Greiðsla til handa stefnda hafi leitt til þess að peningalegar eignir stefnanda hafi minnkað. Með því hafi stefnandi og kröfuhafar hans orðið fyrir tjóni sem nemi umræddri greiðslu til handa stefnda. Í ljósi alls framangreinds telji stefnandi að greiðsla, samtals að fjárhæð 54.078.125 krónur hafi með ótilhlýðilegum hætti leitt til þess að eignir stefnanda hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. 141.gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi byggi jafnframt á því að hann hafi verið ógjaldfær á tímamarki seinni ráðstöfunarinnar í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Nánar tiltekið sé á því byggt að fjárhagsstaða stefnanda á tímamarki seinni ráðstöfunarinnar, þann 2. janúar 2009, hafi verið orðin slík að hann hafi í raun ekki verið fær um að greiða skuldir sem fallið hafi í gjalddaga í fyrirsjáanlegri framtíð og ekki hafi verið líklegt að úr rættist. Á þeim tíma hafi stefnandi þegar þurft að bregðast við falli viðskiptabankanna þriggja, Landsbanka, Glitnis og Kaupþings, og veðkall hafi verið sent til stefnanda af hálfu Seðlabanka Íslands. Sé þannig á því byggt að á þessu tímamarki hafi stefnandi verið kominn í greiðsluþrot og talist ófær um að standa í skilum með skuldbindingar sínar. Stefnanda hafi verið veitt formleg greiðslustöðvun skömmu síðar, en hafi áður, eða í fyrsta sinn þann 11. nóvember 2008, gert svokallað „stand-still“ samkomulag við kröfuhafa bankans. Stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd tæpum þremur mánuðum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað. Stefnandi byggi jafnframt á því að stefndi hafi vitað, eða í öllu falli mátt vita, um ógjaldfærni stefnanda á tímamarki seinni greiðslunnar og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg. Stefnandi bendi á að grandsemisskilyrði 141.gr. laga nr. 21/1991 sé talið fullnægt ef móttakanda hefði átt að gruna að skuldari væri ógjaldfær. Stefndi hafi verið viðstaddur hluthafafund stefnanda 17. október 2008, sem forsvarsmaður Obduro ehf., hluthafa í stefnanda. Á umræddum hluthafafundi hafi m.a. verið samþykkt heimild til hækkunar á hlutafé í stefnanda. Um hafi verið að ræða viðbragðsaðgerð vegna hruns viðskiptabankanna þriggja, en stefnandi hafi veðsett skuldabréf útgefin af viðskiptabönkunum þremur fyrir samtals 160 milljarða króna að nafnvirði hjá Seðlabanka Íslands. Veðkall Seðlabanka Íslands hafi borist stefnanda þann 20. október 2008. Í ljósi þess að gandsemisskilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 sé talið fullnægt hafi móttakanda mátt gruna að skuldari hafi verið ógjaldfær sé þannig á því byggt að stefndi, m.a. stöðu sinnar vegna sem hluthafi í stefnanda, hafi vitað eða mátt vita að stefnandi væri ógjaldfær í skilningi lagagreinarinnar og jafnframt um þær aðstæður sem leitt hafi til þess að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg í þeim skilningi sem getið sé hér að framan. Stefnandi vísi til þess að verði riftun viðurkennd á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þá eigi stefnandi skaðabótakröfu á hendur stefnda eftir almennum reglum, sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að tjón stefnanda, í skilningi skaðabótareglna, sé samtals að fjárhæð 54.078.125 krónur. Sé þannig á því byggt að greiðsla til stefnda hafi leitt til þess að peningalegar eignir stefnanda hafi lækkað sem orðið hafi stefnanda og kröfuhöfum hans að tjóni. Tjón stefnanda svari til fjárhæðar umræddrar greiðslu eða samtals 54.078.125 krónur. Þá byggir stefnandi á að greiðsla sem fram hafi farið hinn 2. janúar 2009 sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, en telja verði að því ákvæði verði beitt jöfnum höndum um greiðslur sem eigi sér stað fyrir og eftir frestdag. Um sjónarmið um gjöf, skilyrði riftunar o.fl. vísist til sjónarmiða sem rakin séu hér að framan varðandi riftanleika greiðslu 1. júlí 2008. Krafist sé dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 25.000.000 krónum frá 1. júlí 2008 til 2. janúar 2009, en af 79.078.125 krónum frá 2. janúar 2009 til greiðsludags. Vísist um það til dómvenju þess efnis að riftunarkröfur beri dráttarvexti frá þeim degi sem hin riftanlega ráðstöfun hafi farið fram. Varakrafa um dráttarvexti miðist við 20. október 2010, sem sé einum mánuði frá dagsetningu riftunarbréfs stefnanda, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Um lagarök kveðst stefnandi einkum vísa til 131., 139., 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum, sbr. meðal annars lög nr. 44/2009. Riftunarmál þetta sé höfðað innan frests, sbr. 148. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum, sbr. meðal annars lög nr. 132/2010. Um vexti og dráttarvexti sé vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað styðji stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísar stefnandi til þess að við ákvörðun málskostnaðar beri að taka tillit til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts. III Stefndi kveðst mótmæla þeim málsástæðum stefnanda að í samningi aðila hafi falist gjöf eða að greiðslur geti talist ótilhlýðilegar, sbr. 131., 139. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Í fyrsta lagi hafi kaupverðið verið eðlilegt í alla staði miðað við þau viðskipti og tíðaranda sem ríkt hafi á árunum fyrir 2008. Á það skuli bent að fyrstu tilboð komi frá Behrens fyrirtækjaráðgjöf ehf. og síðar Fasteignafélagi Suðurnesja ehf. en það séu félög sem sumpart séu í eigu einstaklinga. Því fari fjarri að þeir einstaklingar hafi ætlað sér að gefa stefnda gjafir sem hafi numið hundruðum milljóna. Fjárhæðir á fyrstu stigum í aðdraganda kaupsamningsins séu nánast þær sömu og þegar endanlegur samningur sé gerður. Þá sé stefnandi viðsemjandinn og sé fallist á sjónarmið hans sé það í fyrsta sinn sem banki taki upp á því að gefa gjafir af þessum toga. Þá sé með öllu ósannað að um gjöf hafi verið að ræða og gjafasjónarmið langt í frá tilgangur samnings aðila. Í annan stað virðist það málsástæða stefnanda að samningur aðila tengist með einhverjum óeðlilegum hætti kaupum félagsins Obduro ehf. á hlutum í stefnanda og stefndi hafi þannig fengið hlut í stefnanda í formi gjafar. Þessar fullyrðingar séu ósannaðar enda fjarri öllum veruleika. Kaup stefnda á hlutum í stefnanda hafi á þessum tíma verið eðlileg að öllu leyti, en almenn skoðun hafi á þessum tíma verið að kaup á hlutum í Icebank hf. væri góð fjárfesting. Komi meðal annars fram í rannsóknarskýrslu Alþingis, en hluti hennar hafi verið lagður fram í málinu, að ýmsir stjórnendur bankans hafi keypt hluti í október 2007 og svo aftur í mars 2008 og hafi þeir því augljóslega haft trú á að hlutirnir væru vænlegur fjárfestingarkostur. Í greinargerð stefnda var mótmælt fullyrðingum stefnanda um að frestdagur við slitameðferð stefnanda væri 15. desember 2008 en fallið var frá þeim mótmælum við munnlegan málflutning. Stefndi kveður í greinargerð að varðandi kröfu um riftun greiðslu 2. janúar 2009 á 54.078.125 krónur sé vísað til 139. gr. laga nr. 21/1991. Það sé skilyrði samkvæmt lagagreininni að sá sem greiðslu hafi notið hafi vitað eða mátt vita að fram hafi komið beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða komin sé fram krafa um gjaldþrotaskipti. Beiðnin um greiðslustöðvun hafi fyrst komið fram 23. mars 2009 og því síðar en greiðslan hafi farið fram. Þá vísi stefnandi einnig vegna umræddrar greiðslu til almennu riftunarreglunnar í 141. gr. laga nr. 21/1991 en þar sé líka skilyrði riftunar að sá sem hafi haft hag af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamanns. Slíku sé ekki að heilsa í tilviki stefnda. Rök í stefnu séu þau að hann hafi setið hluthafafund stefnanda í október 2008. Sá fundur muni á hinn bóginn hafa fjallað um, að þrátt fyrir erfiðleika á fjármálamörkuðum myndi bankinn lifa af. Hafi því engin ástæða verið til að ætla að stefnandi færi í þrot misseri síðar. Hvað varði sjónarmið um gjafagerning vegna greiðslu 2. janúar 2009 þá hafi því þegar verið svarað. Við þetta sé einnig að bæta að stefndi hafi samið um að samningsgreiðslur til sín væru tryggðar á þann hátt að stofnaðir hafi verið sérstakir innlánsreikningar á hans nafni og að greiðslur nytu þannig forgangs, sbr. reglur 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Það sé einnig af og frá að við þessa greiðslu hafi stefnandi verið ógjaldær eða orðið það vegna greiðslu þann 2. janúar 2009, eða að öðru leyti vegna þessara viðskipta við stefnda. Ríflega 50 milljónir króna sé ekki mikið fé hjá stórri bankastofnun og langt í frá að þessi gerningur hefði riðið stefnanda að fullu. Í gögnum málsins komi fram að lýstar kröfur í slitabú stefnanda séu samtals 369.087.602.914 krónur og þegar hafi verið samþykktar kröfur að fjárhæð 104.897.833.733 krónur. Þær fjárhæðir sem mál þetta snúist um séu því örlítið brot miðað við framangreindar fjárhæðir. Einnig megi velta upp þeirri spurningu hvort máli þessu sé beint að réttum aðila. Það þurfi ekki að fara mörgum orðum um aðstöðumun, en annars vegar sé um að ræða bankastofnun með fjárfestingadeild, hagdeild, lögfræðideild og allan annan viðbúnað sem fylgdi bankarekstri á þessum tíma. Hins vegar sé um að ræða einstakling, sem að vísu njóti aðstoðar lögmanna við skjalafrágang en lítið annað. Ef stefnanda sýnist hann vanhaldinn af þessum viðskiptum þá blasi það við að hann ætti að beina kröfum sínum að þeim sem stýrðu þessum viðskiptum frekar en að stefnda í máli þessu. Stefndi kveðst einnig vilja vísa til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en meginstef þeirra laga sé að samninga skuli halda en engin þau atvik sem fram komi í III. kafla laganna eigi hér við. Sýknukröfur séu því ítrekaðar og sé vaxtakröfum sérstaklega mótmælt. Stefndi kveðst vísa til 131. gr., 139. gr. og 141. gr. l. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. svo og til laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga. IV Eins og rakið er nánar hér að framan krefst stefnandi í málinu riftunar á tveimur greiðslum sem inntar voru af hendi til stefnda 1. júlí 2008 og 2. janúar 2009 og endurgreiðslu samsvarandi fjárhæða ásamt vöxtum. Ekki er um það deilt að greiðslurnar voru í samræmi við ákvæði kaupsamnings aðila frá 15. apríl 2008, bæði að því er varðar fjárhæð og greiðslutíma. Kröfur stefnanda eru settar fram með vísan til reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og er ekki deilt um að formkröfur séu uppfylltar til að stefnandi geti haft uppi slíkar kröfur á hendur stefnda í máli þessu. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi að 25.000.000 króna greiðsla til stefnda 1. júlí 2008 sé riftanleg með vísan til 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi umsamið endurgjald fyrir umrætt einkahlutafélag verið hærra en numið hafi verðmæti þess og því um gjöf að ræða í skilningi umrædds lagaákvæðis. Eru röksemdir stefnanda í þessa veru ítarlega raktar hér fyrr þegar gerð er grein fyrir málsástæðum sem hann byggir á í málinu og er ekki ástæða til að endurtaka þá lýsingu hér. Í nefndu lagaákvæði greinir að krefjast megi riftunar á gjafagerningi hafi gjöfin verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Eins og fyrr segir telst frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. desember 2008 og fellur umrædd greiðsla því innan þeirra tímamarka sem ákvæðið setur. Við skilgreiningu þess hvort sú ráðstöfun sem krafist er riftunar á geti talist gjafagerningur í framangreindum skilningi er einkum litið til þriggja forsendna sem allar þurfa að vera fyrir hendi. Í fyrsta lagi þarf afhending að hafa leitt til skerðingar á eignum skuldara. Afhendingin þarf í öðru lagi að hafa leitt til auðgunar móttakanda og í þriðja lagi þarf að liggja fyrir að tilgangur skuldara með ráðstöfuninni hafi verið að gefa. Stefnandi tilgreinir réttilega öll framangreind skilyrði og telur þau öll uppfyllt í málinu en fyrir þeirri fullyrðingu hefur hann sönnunarbyrði samkvæmt almennum sönnunarreglum. Fyrir liggur og er óumdeilt að stefnandi stóð skil á 182.239.461 krónu vegna greiðslna sem mælt var fyrir um í kaupsamningi aðila að skyldu greiðast við undirritun hans 15. apríl 2008. Byggir stefnandi á því að með þeirri fjárhæð hafi verið innt af hendi greiðsla sem nemi ríflega raunverulegu verðmæti hins keypta félags og byggir hann á því í málinu að greiðsla á hinu umsamda kaupverði umfram það feli í sér örlætisgerning sem rifta megi með vísan til 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Eigi þetta við þá greiðslu sem hér er fjallað sérstaklega um. Í málatilbúnaði sínum rekur stefnandi verðmæti Háskólavalla ehf., en óumdeilt er að eina eign Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. var 10% eignarhlutur í því félagi. Kemst stefnandi m.a. að því að ef tekið sé að fullu tillit til matsbreytinga sem frá er greint í ársreikningum Háskólavalla ehf. til hækkunar á verðmæti eigna félagsins sem orðið hafi á árunum 2008 og 2009 geti virði Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. að hámarki numið 150.000.000 krónum. Þá liggur fyrir í málinu niðurstaða dómkvaddra matsmanna um áætlað virði umrædds félags 15. apríl 2008. Komast matsmenn þar að þeirri niðurstöðu að verðmæti félagsins þann dag hafi legið á verðbilinu frá 16.182.399 krónum til 47.171.587 króna. Stefndi ber brigður á að leggja eigi framangreindar forsendur til grundvallar og telur að í fyrirliggjandi matsniðurstöðum felist „eftiráviska“ en í engu sé hugað að þeim tíðaranda sem verið hafi á þeim tíma sem kaupin hafi átt sér stað og ekki tekið tillit til að menn hafi séð mikil tækifæri til hagnaðar í því að eignast hlut í Háskólavöllum ehf. og það hafi verið sú framtíðarhagnaðarvon sem ráðið hafi verðlagningu. Sjónarmið um þetta eru ítarlegar rakin hér fyrr í dóminum og vísast um nánari rökstuðning til þeirra lýsinga. Stefnandi máls þessa var starfandi banki þegar samningur aðila var gerður og hafði sem slíkur sérfræðinga á sínum snærum sem ætla verður að hafi verið bærir til að meta hvert væri viðunandi kaupverð Fjárfestingarfélagsins Teigs ehf. að teknu tilliti til allra forsendna sem telja verður eðlilegt að kaupandi hugi að áður en hann festir kaup á eignum. Sjá má af gögnum málsins að kaupverð félagsins varð til í samningaferli, fyrst milli stefnda og eigenda Behrens fyrirtækjaráðgjafar ehf./Fasteignafélags Suðurnesja ehf. og síðar milli stefnda og stefnanda. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að þær viðræður hafi að meginstefnu verið leiddar af starfsmönnum fyrstnefndu tveggja félaganna sem síðan urðu starfsmenn stefnanda. Samningur aðila var einnig undirritaður af bankastjóra stefnanda, auk Sigurðar Smára Gylfasonar, sem þá starfaði fyrir stefnanda, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs, en hann hafði áður verið í forsvari fyrir samninga við stefnda sem fyrirsvarsmaður Behrens fyrirtækjaráðgjafar ehf. Er ekki unnt að telja að ráða megi af gögnum þeim sem stefnandi hefur teflt fram í máli þessu að þeir fyrirsvarsmenn stefnanda sem gengu til samninga við stefnda um kaup á Fjárfestingarfélaginu Teigi ehf. hafi með því haft í hyggju að gefa honum þá fjármuni sem um ræðir. Verður engin ályktun dregin í þessu efni með hliðsjón af því að hluta kaupverðsins hafi verið varið til að gera upp skuld vegna kaupa stefnda á hlut í stefnanda. Þá þykja upplýsingar um að Sigurður Smári Gylfason sé kunningi stefnda ekki einar og sér styrkja nægilega fullyrðingar stefnanda um að hann hafi dregið taum stefnda við samningagerðina. Framburður Sigurðar Smára Gylfasonar og einnig framburður Agnars Hanssonar, þáverandi bankastjóra stefnanda fyrir dómi renna heldur ekki stoðum undir að til hafi staðið að hygla stefndu fjárhagslega með umræddum kaupum umfram verðmæti hins keypta. Þá verður og að hafna fullyrðingum stefnanda um að skýrsla af Agnari Hanssyni fyrir slitastjórn renni stoðum undir slíka fullyrðingu, en fyrir liggur í málinu endurrit úr gerðarbók skipastjóra þar sem skýrslan er rakin. Þykir og verða að horfa til þess að í málinu liggja fyrir upplýsingar sem renna stoðum undir þær fullyrðingar stefnda að umsamið verð hafi verið í samræmi við þær væntingar sem uppi voru gagnvart þeirri viðskiptahugmynd sem rekstur Háskólavalla ehf. er. Þegar af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar verður að telja ósannað að kaupsamningur aðila geti talist örlætisgerningur til handa stefnda sem rifta megi á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnda að þessu leyti. Stefndi krefst og riftunar á greiðslu 2. janúar 2009 og vísar í fyrsta lagi til þess að hún sé riftanleg á grundvelli 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991. Í nefndu lagaákvæði segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar ef greitt var eftir frestdag nema reglur XVII. kafla hefðu leitt til þess að skuldin hefði greiðst við gjaldþrotaskipti, nauðsynlegt hafi verið að greiða til að komast hjá tjóni eða sá sem greiðslu naut hafi hvorki vitað né mátt vita að komið hefði fram beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti. Fyrir liggur að umrædd greiðsla var greiðsla á skuld samkvæmt kaupsamningi aðila sem fór fram degi eftir gjalddaga eða 2. janúar 2009. Þá liggur fyrir að frestdagur er 15. desember 2008. Stefndi byggir á því að hann hafi verið grandlaus um fjárhagsstöðu stefnanda þegar hann hafi móttekið greiðsluna, en stefnandi byggir á hinu gagnstæða. Í málinu liggur fyrir að stefndi sótti hluthafafund í stefnanda 17. október 2008 sem eigandi 1% hlutafjár í bankanum í gegnum félag sitt Obduro ehf. Fundargerð fundarins liggur fyrir í málinu og kemur þar m.a. fram að samþykkt hafi verið tillaga um breytingu á samþykktum um heimild bankaráðs til hlutafjárhækkunar. Ekki verður séð af fundargerð að á fundinum hafi komið fram upplýsingar um að bankinn væri á leið í slitameðferð. Eins og nánar er rakið hér að framan er unnt að verjast kröfu um riftun á greiðslu skuldar eftir frestdag hafi móttakandi greiðslunnar ekki vitað eða mátt vita að komið hafi fram beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti. Fyrir liggur að 2. janúar 2009 höfðu slíkar beiðnir ekki verið settar fram og verður að mati dómsins ekki talið unnt að leggja til grundvallar að stefndi hafi mátt vita af fyrirætlunum í þá veru. Liggur og fyrir að frestdagur við slitameðferð stefnanda er ákveðinn á grundvelli 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 frá þeim tíma sem Fjármálaeftirlitið veitti stefnanda fyrst frest samkvæmt 4. mgr. 84. gr. sömu laga til að gefa honum kost á að lagfæra eiginfjárstöðu. Þessi frestur var fyrst veittur 15. desember 2008 og stóð til 28. janúar 2009. Fresturinn var svo ítrekað framlengdur þar til Fjármálaeftirlitið tók loks yfir vald hluthafafundar í stefnanda 21. mars 2009. Er það mat dómsins að ekki verði talið að stefnda sem eiganda 1% eignarhlutar í stefnanda hafi mátt vera orðið það ljóst 2. janúar 2009 að sá atburður hefði orðið sem jafna mætti til þess að komið hefði fram beiðni um greiðslustöðvun, heimild til nauðasamningsumleitana eða krafa um gjaldþrotaskipti á búi stefnanda. Eru því ekki efni til annars en að leggja til grundvallar að stefndi hafi verið grandlaus í skilningi umrædds lagaákvæðis og kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til greina að rifta umræddri greiðslu á grundvelli þess eins og stefnandi krefst. Stefnandi byggir og á því að skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 séu fyrir hendi í málinu. Í ákvæðinu greinir að krefjast megir riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafði af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Hér að framan er því hafnað að umsamið endurgjald milli aðila hafi falið í sér örlætisgerning stefnda til hagsbóta. Verður því ekki talið að greiðsla samkvæmt samningi aðila degi eftir gjalddaga geti talist ótilhlýðileg í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Þá verður og að telja ósannað að stefnandi hafi orðið ógjaldfær vegna umræddrar ráðstöfunar og þá enn síður að stefndi hafi mátt vita að svo hafi verið. Eru þegar af framangreindum ástæðum ekki tilefni til að taka til greina riftunarkröfu stefnanda á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991. Sjónarmiðum um riftanleika á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 hefur þegar verið hafnað og eiga sömu sjónarmið við um þá greiðslu sem hér er sérstaklega fjallað um. Með vísan til alls sem hér að framan greinir verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af þessum málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, að meðtöldum virðisaukaskatti, sú fjárhæð sem nánar greinir í dómsorði. Hefur við þá ákvörðun verið tekið tillit til þess hagræðis sem hlotist hefur af því að málið hefur verið rekið samhliða máli nr. X-166/2011 milli sömu aðila. Halldór Björnsson héraðsdómari, Ásmundur Helgason héraðsdómari og Ólafur Ísleifsson, lektor í hagfræði, kveða upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Runólfur Ágústsson, er sýkn af kröfu stefnanda, SPB hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 1.004.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 112/2005
Ómerking Heimvísun Fyrirsvar
Þrotabú S ehf. krafðist þess að tiltekinni greiðslu í ríkissjóð yrði rift með vísan til ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Í héraðsdómi var fallist á að kröfunni hefði verið ranglega beint að tollstjóranum í Reykjavík. Var hann því sýknaður vegna aðildarskorts án þess að dæmt væri um aðrar málsástæður beggja aðila. Fyrir Hæstarétti féll íslenska ríkið frá málsástæðum um aðildarskort tollstjórans. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að íslenska ríkið væri aðili að þeim hagsmunum sem þrotabúið krefðist sér til handa. Viðurkennt væri af þess hálfu að tollstjórinn væri réttur fyrirsvarsmaður fyrir hönd ríkisins í málinu og kæmi því ekki til álita að vísa því frá héraðsdómi. Þar sem ekki hefði verið dæmt í héraði um annað en aðildarskort og með vísan til hlutverks Hæstaréttar sem áfrýjunardómstóls var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. mars 2005. Hann krefst þess að rift verði greiðslu Steinsmiðjunnar Reinar ehf. til stefnda á skuld að fjárhæð 1.361.634 krónur og stefndi dæmdur til að endurgreiða fjárhæðina með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember 2003 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi reisir kröfu sína um riftun og endurgreiðslu á því að um hafi verið að ræða greiðslu til stefnda á skuld Steinsmiðjunar Reinar ehf. vegna innheimts virðisaukaskatts. Skuldin hafi verið greidd eftir frestdag og sé riftanleg samkvæmt 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá hafi hún einnig verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri og sé því riftanleg með vísan til 134. gr. sömu laga. Tollstjórinn í Reykjavík reisti sýknukröfu í héraði meðal annars á því að kröfum væri ranglega að sér beint og stefna hefði átt ríkissjóði því þangað hefði greiðslan runnið. Héraðsdómur féllst á þessa málsástæðu með þeim rökum að sakarefnið væri ekki á forræði tollstjórans sem innheimtumanns ríkissjóðs heldur fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins og þar með ríkissjóðs. Stefndi var því sýknaður og málið hvorki dæmt um málsástæður áfrýjanda né aðrar málsástæður tollstjórans en aðildarskort. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi að höfðu samráði við fjármálaráðuneyti og með vísan til áralangrar dómaframkvæmdar séð sig knúinn til að falla frá málsástæðum byggðum á aðildarskorti stefnda. Það er íslenska ríkið sem er aðili að þeim hagsmunum sem áfrýjandi krefst sér til handa og samkvæmt 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar að stefna fyrir þess hönd þeim sem hefur ákvörðunarvald um þá hagsmuni sem sakarefnið varðar. Teldi héraðsdómur að tollstjórinn í Reykjavík væri ekki réttur fyrirsvarsmaður aðilans átti það að leiða til frávísunar málsins frá héraði. Fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ríkisins verið viðurkennt að tollstjórinn sé réttur fyrirsvarsmaður fyrir þess hönd í máli þessu og kemur ekki til álita að vísa því frá héraðsdómi. Að framan er því lýst að í héraði var aðeins dæmt um aðildarskort og er málið ódæmt að öðru leyti. Hlutverk Hæstaréttar er að endurskoða dóma, en ekki að leggja dóm á mál sem ekki hefur áður verið tekin afstaða til í héraði. Verður ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, þrotabúi Steinsmiðjunnar Reinar ehf., 120.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 20. júlí 2004 og dómtekið 17. janúar sl. Stefnandi er Þrotabú Steinsmiðjunnar Reinar ehf., Lágmúla 5, Reykjavík. Stefndi er Tollstjórinn í Reykjavík, Tryggvagötu 19, Reykjavík. Stefnandi gerir þær kröfur að rift verði með dómi greiðslu á skuld Steinsmiðjunnar Reinar ehf. við stefnda að fjárhæð 1.361.634 krónur auk þess sem stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 1.361.634 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember 2003 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Endanleg krafa stefnda er að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar. Málsatvik Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2003 var bú Steinsmiðjunnar Reinar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt beiðni félagsins móttekinni í héraðsdómi 1. ágúst sama árs. Innköllun til kröfuhafa birtist í Lögbirtingablaði 31. október 2003, en var endurbirt 21. nóvember 2003, þar sem röng kennitala hafði verið tilgreind í áður birtri innköllun. Kröfulýsingarfrestur framlengdist því til 21. janúar 2004. Lýstar kröfur í búið námu samtals 14.379.319 krónum. II. Málsástæður og lagarök stefnanda III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á aðildarskorti stefnda. Innheimta á virðisaukaskatti sé með þeirri lögbundnu tilhögun að virðisaukaskattskyldur aðili innheimti fyrir hönd ríkissjóðs virðisaukaskatt af viðskiptamönnum sínum, sbr. t.d. 3. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Steinsmiðjan Rein ehf. hafi komið fram sem innheimtumaður ríkissjóðs að þessu leyti og sé þannig einungis vörslumaður skattsins í stuttan tíma og beri að þeim tíma liðnum að skila honum til ríkissjóðs. Stefnandi geti þannig ekki beint kröfum sínum að stefnda til að fá endurgreiðslu á því sem hið gjaldþrota félag átti aldrei lögvarða kröfu til. Einnig telur stefndi að stefnandi hafi átt að beina kröfum sínum um riftun að Rein ehf. – Steiniðnaði en ekki sér. Það sé sá aðili sem raunverulega hagnaðist á viðskiptum sínum við Steinsmiðjuna Rein ehf. eins og kaupsamningur frá 29. júlí 2003 beri með sér. Jafnframt telur stefndi að kröfu um endurgreiðslu virðisaukaskatts verði almennt að beina að íslenska ríkinu fyrir hönd ríkissjóðs þar sem greiðslur á virðisaukaskatti renni þangað samkvæmt 1. gr. laga um virðisaukaskatt. Kröfur um skaðabætur vegna starfsemi ríkisstofnana, eins og hér sé um að ræða, verði einnig að meginreglu að beina að íslenska ríkinu. Stefndi hafnar því að þau fordæmi Hæstaréttar sem stefnandi vísar til eigi við í málinu. Beri að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Af hálfu stefnanda flutti málið Eyvindur G. Gunnarsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Eyþóra Kristín Geirsdóttir hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Tollstjórinn í Reykjavík, er sýkn af kröfu stefnanda, þrotabús Steinsmiðjunnar Reinar ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 159/1999
Ölvunarakstur Ökuréttur Neyðarréttur
S var ákærður fyrir að hafa þrívegis ekið undir áhrifum áfengis og án ökuréttinda. Ekki var fallist á að honum hefði verið nauðugur kostur að aka í eitt skiptið vegna aðsúgs, sem gerður var að honum, enda hafi honum verið önnur úrræði tæk. Var niðurstaða héraðsdóms um ævilanga ökuréttarsviptingu og fangelsisvist staðfest en S átti að baki langan sakarferil og hafði m.a. sautján sinnum hlotið refsingu fyrir ölvun við akstur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt fyrsta lið ákæru, en að öðru leyti vægustu refsingar, sem lög leyfa. Í málinu er ákærði sóttur til saka fyrir að hafa ekið bifreiðinni K 3425 þrisvar sinnum undir áhrifum áfengis og án ökuréttar, fyrst 15. október 1998 og síðan tvívegis 31. sama mánaðar. Með dómi Hæstaréttar, sem er birtur í dómasafni 1994 bls. 2686, var ákærði sviptur ökurétti í fjögur ár og sex mánuði frá 23. mars á því ári að telja. Tímabilinu, sem ákærði var sviptur ökurétti, var því lokið við akstur hans 15. október 1998. Fyrir liggur að ákærði hafði á þeim tíma undir höndum ökuskírteini, sem bar með sér að það væri í gildi. Hann var í kjölfarið sviptur ökurétti til bráðabirgða með ákvörðun sýslumannsins á Hvolsvelli 19. desember 1998. Af hálfu ákæruvalds hefur gegn þessu ekki verið rökstutt nægilega að ákærði hafi í reynd verið án ökuréttar þegar sviptingartímanum samkvæmt fyrrnefndum dómi lauk. Eru því ekki efni til að sakfella ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á þá málsvörn ákærða að aksturinn 15. október 1998 hafi verið honum refsilaus vegna þeirra atvika, sem þar greinir nánar, samkvæmt 2. mgr. 12. gr. eða 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða fyrir öll brotin, sem honum eru gefin að sök. Hins vegar verður að líta til ákvæðis 6. töluliðar 1. mgr. 74. gr. sömu laga við ákvörðun refsingar fyrir brot ákærða 15. október 1998. Í héraðsdómi er réttilega greint frá fyrri tilvikum, þar sem ákærða hefur verið gerð refsing fyrir ölvunarakstur. Að því gættu ásamt framangreindu er refsing ákærða hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, sem verður því staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Steingrímur Njálsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 15. mars 1999. I. Mál þetta, sem var þingfest hinn 9. febrúar síðastliðinn en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi hinn 1. þessa mánaðar, var höfðað með svofelldri ákæru Sýslumanns á Hvolsvelli, dagsettri 7. janúar síðastliðinn á hendur Steingrími Njálssyni, kt. 210442-3679, Akurhóli, Rangárvallahreppi, „fyrir eftirtalin umferðarlagabrot: I. Með því að hafa að kveldi fimmtudagsins 15. október 1998, ekið bifreiðinni K-3425 undir áhrifum áfengis og án ökuréttinda, frá Hvolsvelli vestur Suðurlandsveg þar til bifreiðin var stöðvuð af lögreglu vestan við Hróarslæk á Rangárvöllum. II. Með því að hafa að morgni laugardagsins 31. október 1998 ekið bifreiðinni K-3425 undir áhrifum áfengis, án ökuréttinda, á Sæbraut í Reykjavík, þar til bifreiðin var stöðvuð af lögreglu stutt frá gatnamótum við Dalbraut. III. Með því að hafa síðdegis laugardaginn 31. október 1998 ekið bifreiðinni K-3425 undir áhrifum áfengis og án ökuréttinda, austur Austurveg á Selfossi þar til bifreiðin var stöðvuð af lögreglu við Rauðholt. Teljast ofangreind brot varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist að ákærði verði sviptur ökurétti samkvæmt 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. lög nr. 44/1993.”. Við flutning málsins krafðist sækjandi þess einnig að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talinna saksóknarlauna til ríkissjóðs. Verjandi ákærða hefur krafist þess aðallega að ákærði verði sýknaður af I. hluta ákæru, en dæmdur til vægustu refsingar vegna annarra hluta ákærunnar. Til vara að refsing vegna I. hluta ákærunnar verði felld niður og ákærði dæmdur til vægustu lögleyfðrar refsingar vegna hinna hluta ákærunnar. Þá krefst verjandi þess að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, að öllu leyti eða að hluta. Verjandinn krefst í öllum tilvikum málsvarnarlauna sér til handa. II. Málavextir. I. hluti ákæru. Ákærði var við drykkju fimmtudaginn 15. október á Hvolsvelli. Aðsetur ákærða var sendibifreið af gerðinni Mazda 220, árgerð 1985. Henni hafði verið lagt á milli tveggja rútubifreiða á bifreiðastæði við matsölustaðinn Hlíðarenda. Ákærði þekkti lítið sem ekkert til á Hvolsvelli. Ákærði hafði dvalist á Hvolsvelli í nokkurn tíma, en þennan fimmtudag þvældist ákærði ölvaður um um bæinn. Meðal annars fór ákærði á samkomu, svokallað opið hús, 6-13 ára barna í félagsmiðstöðinni á Hvolsvelli, en var vísað þaðan út af forstöðukonu. Það spurðist út meðal barna og unglinga bæjarins að ákærði, sem hlotið hefur dóma fyrir kynferðisbrot gagnvart ungum börnum, væri að gefa sig á tal við börn og unglinga á Hvolsvelli og virðist það hafa verið ásetningur a. m. k. nokkurra þeirra að stuðla að því að ákærði yfirgæfi bæinn. Að kvöldi þessa dags, eftir að ákærði var lagstur til svefns í bifreið sinni á bifreiðaplani við matsölustaðinn Hlíðarenda, vaknaði hann við hávaða og læti í um 20-30 ungmennum, sem safnast höfðu saman á planinu. Nokkur ungmennanna voru á bifreiðum og lýstu þau ljósum bifreiðanna að bifreið ákærða. Ákærði reyndi án árangurs að gangsetja bifreiðina, en skömmu síðar ýttu nokkrir unglinganna bifreið ákærða í gang og ók ákærði á brott. Einn af unglingunum hringdi þá á lögreglu og nokkrir þeirra óku á eftir ákærða allt þar til lögregla stöðvaði akstur ákærða vestan við Hróarslæk á Rangárvöllum, eftir að ákærði hafði ekið um það bil 7-8 kílómetra. Reyndist ákærði vera með 2,01%o alkóhóls í blóði. Ákærða og vitnum ber ekki saman um hvers eðlis og hversu mikil læti voru í unglingunum, eða hvort bifreið ákærða hafi verið ýtt í gang að ósk ákærða. Ákærði hefur skýrt svo frá að hann hafi verið sofnaður í bifreiðinni, en vaknað við mikil læti og hafi bifreiðinni verið ruggað harkalega til. Ákærði kvaðst ekkert hafa séð út um glugga bifreiðarinnar vegna móðu á rúðum, en hafa heyrt „öskur, læti og óhljóð og hótanir.”. Meðal annars hafi verið öskrað „drepum hann, drepum hann.”. Ákærði kvaðst hafa þurrkað móðuna af framrúðunni og séð að hópur fólks var fyrir utan bílinn. Ákærði kvaðst hafa tekið hótanir fólksins alvarlega og því reynt að gangsetja vél bifreiðarinnar, en án árangurs. Þá hafi bifreiðinni skyndilega verið ýtt áfram og hann náð að gangsetja vél bifreiðarinnar vegna þess. Ákærði kvaðst ítrekað engin orðaskipti hafa átt við þá sem fyrir utan bifreiðina voru og ekkert vitað hvað biði sín fyrir utan en vegna látanna hafi hann ekki treyst sér til að ganga út úr bifreiðinni og inn á veitingastaðinn Hlíðarenda, en ákærði hafi ekki verið með símtæki í bifreiðinni. Ákærði kvaðst ekkert hafa vitað hvert hann væri að fara, en hann hefði haft það eina markmið að forða sér af vettvangi. Þá kom fram hjá ákærða að grjóti hefði verið kastað í bifreiðina. Ákærði kvað atvik á planinu hafa gerst á um það bil 10 mínútum. Ákærði nefndi einnig að hann hefði talið sig hafa ökurétt er hann ók bifreiðinni, þar sem hann hafði verið svipur ökurétti tímabundið, en sá tími var liðinn, en ákærði kvaðst ekki hafa vitað að hann þyrfti að taka ökupróf á ný. Vitnið Ingólfur Waage lögregluvarðstjóri kvaðst hafa fengið tilkynningu símleiðis um að ölvaður maður væri að aka sendiferðabifreið vestur úr bænum. Vitnið kvaðst hafa stöðvað akstur ákærða við Varmadal og hafi ákærði verið augljóslega undir áhrifum áfengis. Í kjölfar bifreiðar ákærða hafi fylgt fjórar til fimm bifreiðar, sem í hafi verið ungmenni af Hvolsvelli. Ungmennin hafi verið á þönum í kringum bifreið ákærða og í uppnámi. Vitnið nefndi að ákærði hafi sagst vera að flýja frá ungmennunum. Vitnið Anton Kári Halldórsson, kt. 030583-3539, kvað krakka og unglinga hafa safnast saman við bifreið ákærða á bifreiðastæðinu við Hlíðarenda. Vitnið kvað einhvern unglinganna hafa sparkað í bifreið ákærða, en ekki kvaðst vitnið minnast þess að bifreiðin hafi verið hrist til eða að ákærða hefði verið hótað. Hins vegar hafi ökumenn bifreiða sem á planinu voru beint ljósum bifreiða sinna að bifreið ákærða. Ákærði hafi reynt að gangsetja bifreið sína en án árangurs. Hafi unglingar sem fyrir utan bifreiðina voru spurt ákærða hvort þeir ættu ekki að aðstoða ákærða við að gangsetja bifreiðina með því að ýta henni áfram. Í framhaldi af jákvæðu svari ákærða hafi bifreið hans verið ýtt í gang, en jafnframt hafi einn unglingana hringt í lögreglu og tilkynnt um að ákærði væri undir áhrifum áfengis að aka bifreið. Vitnið kvaðst hafa fylgst með atvikum á bifreiðaplaninu nánast allan tímann, utan við tvær mínútur sem hann hafi verið í versluninni Hlíðarenda. Vitnið kvaðst ekki hafa merkt það á ákærða að hann væri hræddur við unglinganna, sem hafi verið um 25-30. Þá kom fram hjá vitninu að hann hafi vitað að ákærði var undir áhrifum áfengis. Aðspurður um hvort tilgangurinn með háttalagi unglinganna hafi verið að koma ákærða í klípu með því að stuðla að því að hann æki ölvaður, þá kvaðst vitnið ekkert vita um það, en tilgangur unglinganna hafi verið að stuðla að því að ákærði yfirgæfi Hvolsvöll. Hjá lögreglu var bókað eftir vitninu að unglingarnir hafi hrist bifreið ákærða til, en vitnið ítrekaði fyrir dómi að hann hefði ekki orðið var við það. Vitnið Ingi Þór Pálsson, kt. 040683-5349, kvaðst hafa farið ásamt 10 öðrum unglingum að veitingastaðnum Hlíðarenda þar sem ákærði geymdi bifreið sína. Þau hafi verið á vappi við bifreið ákærða og hafi vitnið sparkað einu sinni í framenda bifreiðar ákærða og kvaðst vitnið hafa verið hinn eini sem eitthvað gerði við bifreið ákærða á planinu. Vitnið kvaðst hafa heyrt ákærða óska eftir aðstoð við að gangsetja bifreiðina og hafi nokkrir unglinganna því ýtt bifreið ákærða áfram. Vitnið kvaðst hafa verið með þeim fyrstu á vettvang og hafa fylgst með allan tímann. Ekki kvaðst vitnið minnast þess að ákærða hafi verið hótað líkamsmeiðingum eða einhverju verra. Hins vegar var á vitninu að skilja að unglingarnir hafi kallað ókvæðisorðum að ákærða í um það bil fimm til tíu mínútur. Vitnið kvað tilganginn með þessum aðförum hafa verið þann að láta ákærða vita að þau vildu ekki hafa ákærða á Hvolsvelli. Hjá lögreglu var bókað eftir vitninu að unglingarnir hefðu ruggað bifreið ákærða til. Er það var borið undir vitnið fyrir dómi, kvaðst vitnið ekki minnast þess, en nefndi að unglingarnir hafi hópast við bifreið ákærða. Vitnið Björgvin Kristinn Sigvaldason, kt. 281082-5669, kvaðst hafa komið á vettvang eftir að hópur ungmenna á aldrinum 14-17 ára, flest yngri en 16 ára, höfðu safnast þar saman. Ökumenn annarra bifreiða á planinu hafi lýst upp bifreið ákærða. Ákærði hafi óskað eftir því að unglingarnir aðstoðuðu sig við að gangsetja bifreiðina. Í framhaldi af því hafi vitnið spurt ákærða hvort hann þægi aðstoð þeirra og hafi ákærði sagt já við því. Vitnið kvaðst hafa brýnt fyrir ákærða að hafa bifreiðina í öðrum gír og hafi fimm eða sex drengir ýtt bifreiðinni í gang. Vitnið kvaðst ekki hafa séð unglingana hrista bifreið ákærða til og ekki hafa orðið var við að aðsúgur hafi verið gerður að ákærða, en hafa frétt að unglingarnir hafi verið æstir áður en vitnið kom á staðinn. Aðspurður um ástæðu þess að unglingarnir aðstoðuðu ákærða við að gangsetja bifreiðina, þá sagði vitnið: „Það var náttúrulega eina leiðin til að losna við hann. Það var að láta hann keyra. Það var búið að segja áður við hann, ef þú keyrir þá hringjum við á lögguna.”. Vitnið Heiðar Þormarsson, kt. 130384-3159, kvaðst hafa slegist í för með öðrum ungmennum og gengið að Hlíðarenda og hafi þeir hópast í kringum bifreið ákærða. Þá hafi þar verið hópur ungmenna fyrir. Vitnið kvað ákærða hafa skrúfað niður rúðu á bifreiðinni og óskað eftir því að þau ýttu bifreiðinni í gang. Vitnið kvað ákærða hafa haft opinn glugga á bifreið sinni. Kvaðst vitnið hafa spurt ákærða hvort hann væri ekki undir áhrifum áfengis og hafi ákærði játað því. Vitnið kvaðst því hafa sagt við ákærða að ef ákærði æki yrði hringt í lögreglu, en ákærði eigi að síður óskað eftir að bifreiðinni yrði ýtt í gang. Svo hafi verið gert, ákærði ekið á brott en hringt hefði verið á lögreglu og tilkynnt um akstur ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið var við að bifreið ákærða hafi verið hrist til, unglingarnir hafi hlegið mikið og verið spenntir og gert hróp að ákærða, en þó hótað honum í engu og taldi vitnið að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að ákærði hefði getað gengið inn á veitingastaðinn Hlíðarenda. Vitnið kvað tilganginn með aðgerðum unglinganna hafa verið þann að fá ákærða á brott úr bænum. Það hafi ekki verið markmið að fá ákærða til að fremja refsivert brot. Vitnið Elvar Þormarsson, kt. 060581-3129, kvað sig og áðurnefndan Björgvin Kristinn Sigvaldason hafa fengið upplýsingar um að unglingar hefðu fundið ákærða þar sem hann væri í bifreið sinni á bifreiðaplani við verslunina Hlíðarenda. Þeir Björgvin hafi ekið á vettvang, lagt bifreið sinni í um það bil fimm metra fjarlægð frá bifreið ákærða og beint ljósgeislum bifreiðarinnar að bifreið ákærða, en það hafi aðrir sem á bifreiðum voru einnig gert. Vitnið kvaðst hafa setið í bifreið sinni með rúðuna skrúfaða niður og fylgst með atburðum, en í þann mund er þeir Björgvin hafi komið á vettvang hafi unglingar verið að ýta bifreið ákærða. Vitnið kvaðst hafa tekið eftir að ákærði og unglingarnir hafi kallast á en ekki heyrt hvað það var. Vitnið kvaðst ekki hafa séð að unglingarnir hafi ruggað bifreið ákærða til eða sparkað í bifreiðina og kvaðst ekki telja að unglingarnir myndu hafa ráðist á ákærða hefði hann stigið út úr bifreið sinni. Vitnið kvaðst hafa verið á planinu í um það bil fimm mínútur og hafi vitnið og aðrir elt ákærða á bifreiðum sínum eftir að ákærði ók af stað. Vitnið kvað þá unglingana hafa ætlað að fá ákærða með einhverjum hætti á brott og ef með þyrfti að haga málum þannig að ákærði myndi aka ölvaður og kæmist í hendur lögreglu. Vitnið Árni Þór Guðjónsson, kt. 080579-5519, kvaðst hafa verið að aka fram hjá Hlíðarenda ásamt kærustu sinni, er þau hafi orðið vör við hóp unglinga á planinu. Vitnið kvaðst hafa ekið á vettvang, skrúfað niður rúðu bifreiðarinnar og talað við tvo drengi þar, sem sagt hefðu að ákærði væri í bifreið á planinu. Vitnið kvaðst hafa séð ákærða reyna að gangsetja vél bifreiðarinnar en án árangurs. Hafi ákærði þá skrúfað niður glugga á bifreið sinni og spurt unglingana hvort hann gæti fengið start. Í framhaldi af því hafi bifreið ákærða verið ýtt í gang, en vitnið þá hringt í lögregluna og tilkynnt um aksturinn. Vitnið kvaðst hafa veitt bifreið ákærða eftirför uns lögregla stöðvaði akstur ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið var við að unglingarnir hafi verið æstir eða að aðsúgur hafi verið gerður að ákærða, eða að sparkað hafi verið í bifreið ákærða. Hins vegar hafi unglingarnir kallað ókvæðisorðum að ákærða, án þess þó að hóta ákærða. Í skýrslu hjá lögreglu var m.a. bókað eftir vitninu: „Voru krakkarnir að hrista bifreiðina bifreiðina og létu öllum illum látum. ”. Vitnið kvaðst fyrir dómi ekki minnast þess að svo hefði verið, en ekki vilja rengja skýrslu sína hjá lögreglu, en nefndi að þegar hann segði að krakkar hefðu látið öllum illum látum, þá hefði hann átt við ókvæðisorð sem þar hefðu fallið, en ekki minnast þess að ákærða hefði verið hótað. Hins vegar hefðu ökumenn bifreiða á planinu beint ljósum bifreiðanna að bifreið ákærða. Um tilgang aðgerða unglinganna sagði vitnið að það hafi verið markmiðið að fá ákærða á brott frá Hvolsvelli. Vitnið Jón Heiðar Erlendsson, kt. 130779-4259, kvaðst hafa komið að málum er ákærði hafði ekið af stað. Vitnið kvaðst hafa ekið á eftir ákærða allt þar til hann var handtekinn. Vitnið kvað ungmennin ekki hafa verið æst, en bætti við að eftir handtöku ákærða hafi vitnið fengið fregnir af háttalagi ákærða fyrr um daginn og því ekið þangað sem bifreið ákærða var og sparkað í bifreiðina. II. og III. hluti ákæru. Samkvæmt framburði ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi sem samrýmast gögnum málsins, ók ákærði bifreið sinni án ökuréttinda og undir áhrifum áfengis eins og greinir í ákæru. Samkvæmt niðurstöðu rannsókna á blóðsýnum sem tekin voru úr ákærða, var hann með 1,88%o alkohóls í blóði að morgni laugardagsins 31. október 1998, en 2,05%o alkohóls í blóði við akstur síðdegis þann sama dag. III. Niðurstöður. Með játningu ákærða, framburði vitna og gögnum málsins, er sannað að ákærði ók bifreiðinni K-3425 undir áhrifum áfengis og án ökuréttinda að kvöldi fimmtudagsins 15. október 1998, þá leið sem greinir í I. hluta ákæru. Hins vegar er því haldið fram af hálfu ákærða að háttsemi hans beri að meta refsilausa á grundvelli neyðarréttar samkvæmt 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eða að fella eigi refsingu niður með skírskotun til 1., 4. og/eða 6. töluliðar 1. mgr. 74. gr. eða 75. gr. laganna. Eins og rakið hefur verið var ákærði lagstur til hvílu í bifreið sinni er hópur unglinga safnaðist kringum bifreið hans og gerði hróp að honum, auk þess sem bifreið ákærða var lýst upp með ljósum nokkurra bifreiða á bifreiðaplaninu. Af framburði vitna hjá lögreglu verður að ganga út frá því að bifreið ákærða hafi verið hrist til, auk þess sem upplýst er að sparkað var einu sinni í bifreiðina. Þá er einnig upplýst að tilgangur unglinganna var að fá ákærða með einhverjum ráðum brott frá Hvolsvelli. Mátti ákærði því hafa beyg af þeim skara unglinga sem safnast höfðu saman á bifreiðaplaninu og í kring um bifreið hans. Hins vegar ber að líta til þess að þótt unglingarnir hafi kallað ókvæðisorðum að ákærða, verður samkvæmt framburði vitna í málinu ekki byggt á þeirri fullyrðingu ákærða að honum hafi verið hótað lífláti eða líkamsmeiðingum. Þá er ekkert fram komið í málinu sem styður þá fullyrðingu ákærða að bifreið hans hafi orðið fyrir grjótkasti. Ekki er heldur trúverðugur framburður ákærða um að ungmennin hafi að eigin frumkvæði ýtt þannig með samstilltu átaki á bifreið ákærða að ákærði gat gangsett hana, heldur ber að miða við framburð vitna um að ákærði hafi átt orðaskipti við ungmennin og sjálfur óskað eftir aðstoð þeirra. Ákærði mátti vita að akstur hans var vítaverður þar sem hann ók undir áhrifum áfengis um götur Hvolsvallar og eftir þjóðvegi nr. 1, þar sem umferð getur verið töluverð, í stað þess til dæmis að leita eftir aðstoð á matsölustaðnum Hlíðarenda eða hringja þaðan eftir aðstoð, en atvik gerðust snemma kvölds og bifreið ákærða var lagt rétt við matsölustaðinn. Verður því hvorki fallist á með ákærða að réttlætanlegt hafi verið fyrir hann að aka bifreiðinni réttindalaus og verulega undir áhrifum áfengis né að atvik hafi verið með þeim hætti að fella beri refsingu ákærða niður. Með játningum ákærða á háttsemi þeirri sem honum er gefin að sök í II. og III. hluta ákæru og því sem að framan er rakið um I. hluta ákæru, telst ákærði hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og réttilega er færð til lagaákvæða. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Brotaferill ákærða nær aftur til ársins 1959. Frá árinu 1963 hefur ákærði hlotið 29 refsidóma fyrir margvísleg brot. Hefur ákærði meðal annars sjö sinnum hlotið dóm fyrir kynferðisbrot gegn börnum og ungmennum, síðast 19. október 1995, níu sinnum fyrir auðgunarbrot, síðast 8. desember 1994. Nemur dæmd óskilorðsbundin refsivist ákærða frá upphafi tæpum fimmtán árum, en auk refsivistar var ákærði í eitt sinn dæmdur auk refsingar í fimmtán mánaða hælisvist. Þá hefur ákærði nokkrum sinnum gengist undir sáttir, aðallega vegna brota á áfengislögum. Ákærði hefur sautján sinnum hlotið refsingu fyrir ölvun við akstur, síðast með dómi Hæstaréttar hinn 8. desember 1994, en þá var ákærði dæmdur til sex mánaða fangelsisrefsingar vegna ölvunaraksturs og þjófnaðar. Var hann jafnframt sviptur ökurétti í 4 ár og 6 mánuði. Ákærði hefur einnig nokkrum sinnum hlotið refsingar vegna aksturs án ökuréttinda, síðast árið 1986. Við ákvörðun refsingar verður sérstaklega að líta til þess að ákærði hefur margítrekað gerst sekur um ölvunarakstur. Samkvæmt framansögðu og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. og 2. og 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, er ákærði sviptur ökurétti ævilangt frá 19. desember 1998, en þá var ákærði sviptur ökurétti hjá lögreglu. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, skal ákærði greiða allan sakarkostnað, þ. m. t. 70.000 krónur vegna starfa skipaðs verjanda síns, Erlendar Gíslasonar, héraðsdómslögmanns, við rannsókn og meðferð málsins bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, og 45.000 krónur í saksóknarlaun til ríkissjóðs. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Anna Birna Þráinsdóttir, fulltrúi sýslumannsins á Hvolsvelli. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan dóm Dómsorð: Ákærði, Steingrímur Njálsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá 19. desember 1998 að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ. m. t. þóknun verjanda síns, Erlendar Gíslasonar, héraðsdómslögmanns, 70.000 krónur og saksóknarlaun til ríkissjóðs, 45.000 krónur.
Mál nr. 117/2012
Skaðabætur Líkamstjón
A höfðaði mál til viðurkenningar á bótaskyldu MK ehf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er hann sem starfsmaður B ehf. var að bera vörur inn í starfstöð MK ehf., féll þar í stiga og brotnaði illa á hægri ökkla. Í Hæstarétti var ekki talið að slysið yrði rakið til umbúnaðar stigans og þá hefði ekki verið í ljós leitt að bleyta hafi verið í tröppum hans. Ekki lægi annað fyrir en að slysið hafi orðið fyrir óhapp þegar A varð fótaskortur í stiganum. Ekki var talið hafa þýðingu við úrlausn málsins þótt farist hafi fyrir að tilkynna V um slysið. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu MK ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2012. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem áfrýjandi varð fyrir við slys á starfstöð stefnda að […] í […] 19. mars 2008. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að sök verði skipt. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Málavextir eru þeir að áfrýjandi starfaði hjá B ehf. við að keyra út framleiðsluvörur til viðskiptavina. Hinn 19. mars 2008 ók áfrýjandi vörum til stefnda að […] í […]. Þegar áfrýjandi var að bera vörurnar inn í starfstöð stefnda þurfti hann að fara um stiga niður á jarðhæð þar sem koma átti vörunum fyrir í kæligeymslu. Féll áfrýjandi í stiganum en við það brotnaði hann illa á hægri ökkla. Stiginn þar sem áfrýjandi féll er nokkrar tröppur og liggur milli hæða um gang sem mun vera um 1,2 metrar að breidd. Meðfram stiganum næst veggjunum voru skábrautir en hvor þeirra mun hafa verið um 30 cm að breidd. Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir dómi greindi áfrýjandi frá því að hann hefði verið á leið niður stigann með kassa þegar hann féll í efstu tröppum stigans. Taldi áfrýjandi sig sennilega hafa runnið í bleytu. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann beri ábyrgð á umbúnaði stigans sem hafi verið með því móti að þeim sem áttu leið um hann hafi verið hætta búin. Stefndi var með ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda. II Vinnueftirliti ríkisins var ekki tilkynnt um slysið innan sólahrings í samræmi við 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í málinu liggur fyrir sú lýsing á stiganum sem hér hefur verið rakin. Verður ekki séð að rannsókn vinnueftirlitsins í kjölfar tilkynningar allt að sólahring eftir slysið hefði leitt í ljós hvort bleyta var á tröppum stigans þegar áfrýjandi féll. Því hefur ekki þýðingu við úrlausn málsins þótt farist hafi fyrir að tilkynna vinnueftirlitinu um slysið. Áfrýjandi hefur sjálfur lýst því að hann hafi fallið í efstu þrepum stigans eftir að hafa gengið inn þröngan gang haldandi á kassa. Að því gættu verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi ekki fallið við að stíga út fyrir tröppurnar og á þær skábrautir sem voru næst veggjum til beggja handa. Slysið verður því ekki rakið til þess umbúnaðar stigans. Þá hefur ekki verið leitt í ljós að bleyta hafi verið í tröppum stigans sem áfrýjandi telur líklega hafa valdið því að hann féll. Samkvæmt þessu liggur ekki annað fyrir en að slysið hafi orðið fyrir óhapp þegar áfrýjanda varð fótaskortur í stiganum. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 14. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, […], […] á hendur Múlakaffi ehf., […], […], og til réttargæslu Tryggingamiðstöðinni hf, Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 20. júní 2011. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni er hann varð fyrir á starfsstöð stefnda að […], hinn 19. mars 2008. Þá er krafist málskostnaðar stefnanda að skaðlausu. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Til vara er þess krafist að ábyrgð stefnda verði einungis dæmd að hluta, þannig að stefnandi beri tjón sitt að verulegu leyti sjálfur vegna eigin sakar. Engar kröfur eru gerðar af hálfu réttargæslu stefnda, enda engum kröfum beint að honum. Málavextir Stefnandi vann hjá B hf. við útkeyrslu á vörum fyrirtækisins. Hinn 19. mars 2008 afhenti stefnandi vörur frá B á starfsstöð stefnda að […]. Stefnandi kveðst hafa verið beðinn að afhenda vörunar í kæligeymslu fyrirtækisins á neðri palli og þurfti því að fara niður fjórar til fimm tröppur. Fyrir liggur að stefnandi datt í tröppunum og slasaðist, en ekki liggur nákvæmlega fyrir hvernig það atvikaðist. Slysið var ekki tilkynnt Vinnueftirlitinu. Með bréfi, dags. 14. janúar 2011, hafi réttargæslustefndi hafnað bótaskyldu í máli þessu. Stefnanda sé því nauðugur sá kostur einn að höfða mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á almennri skaðabótaábyrgð stefnda. Umbúnaður stigans hafi verið þannig að hætta væri búinn vegfarendum. Þá uppfylli stiginn ekki ákvæði byggingarsamþykktar fyrir Reykjavík sem var í gildi þegar húsið var reist, þar sem breidd hans hafi ekki verið nægjanleg. Öryggi stigans væri því ekki nægjanlegt og auðveldlega hefði mátt koma í veg fyrir slys sem þetta ef fyrr hefði verið ráðist í breytingar á honum, líkt og gert hafi verið síðar. Stefndi beri að tryggja öruggt starfsumhverfi skv. lögum nr. 46/1980. Stefndi hefur atvinnu af veitingarekstri. Mikilvægur liður í veitingarekstri sé móttaka aðfanga. Þessi aðföng eru borin um starfssvæði stefnda og því sé mikill umgangur utanaðkomandi starfsmanna um vinnusvæði stefnda. Stefndi beri því engu minni skyldur gagnvart þeim starfsmönnum en sínum eigin. Þá beri stefnda skylda til að tilkynna Vinnueftirlitinu um öll slys án ástæðulausrar tafar og eigi síðar en innan sólarhrings þar sem líkur geti verið á að starfsmaður hafi orðið fyrir langvinnu eða varanlegu tjóni. Þetta geti stefnda ekki hafa dulist. Lög nr. 46/1980 leggja þessar skyldur sameiginlega á atvinnurekendur sem eiga aðild að starfsemi á sama vinnustað, sbr. 17. gr. Þegar dráttur verði á tilkynningu leiði það til þess að Vinnueftirlitið framkvæmi ekki vettvangskönnun, enda ljóst að aðstæður á slysstað hafi þá breyst. Atvinnurekendum sé óheimilt að breyta aðstæðum á slysstað, sbr. 2. mgr. 81. gr. laganna. Vettvangskönnun hefði mögulega getað leitt í ljós hverjar aðstæður voru þegar slys varð, þ.e. hvort gólf hafi verið blaut eða hvort lýsing hafi verið nægjanleg. Augljóslega hafi þessi sönnun farið forgörðum og verði stefndi að bera hallann af því. Þá hafi aðstæðum verið breytt enn frekar með því að umbúnaður stigans var fjarlægður og öruggari lausn verið fundin fyrir vöruflutning um ganginn. Stefndi geti ekki fært neitt fyrir dóminn sem hafi viðlíkt sönnunargildi og skýrsla Vinnueftirlitsins hefði haft. Af öllu þessu virtu verði stefndi að bera hallann fyrir dómi. Hjá skipulags- og byggingarsviði Reykjavíkurborgar liggi engar upplýsingar um það að stefndi hafi aflað sér tilskilinna leyfa fyrir þeim umbúnaði sem á stiganum hafi verið. Áverkar stefnanda hafi verið alvarlegir og glímir hann enn við heilsufarslegar afleiðingar þeirra. Stefnandi reisir kröfur sínar á ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og ákvæðum laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Krafa um málskostnað er reist á ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu sínar í fyrsta lagi á því að slysið sé ekki á hans ábyrgð. Hann tekur í fyrsta lagi fram að tröppurnar hafi verið löglegar og eðlilega úr garði gerðar og stefnandi hafi ekki lagt fram nein sönnunargögn sem styðji þær fullyrðingar hans að umbúnaður trappanna hafi ekki staðist lög og reglur. Þá sé ekkert sem bendi til þess að vegfarendum hafi staðið meiri hætta af umræddum tröppum en gengur og gerist þegar tröppur í atvinnuhúsnæði séu annars vegar. Fyrir liggi teikningar af húsnæðinu frá árinu 2004, staðfestar af byggingarfulltrúanum í Reykjavík, sem sýni tröppurnar og skábrautir með fram þeim. Umræddur umbúnaður geti ekki talist brjóta gegn ákvæðum byggingarsamþykktar fyrir Reykjavík frá 1945 af tveimur ástæðum. Fyrst tekur stefndi fram að umræddar tröppur fullnægi ákvæðum samþykktarinnar þar sem áskilin breidd á tröppunum sem stefnandi féll í sé fullnægjandi, þ.e. yfir 110 cm. Engar forsendur séu til að túlka samþykktina með þeim hætti sem stefnandi gerir þegar hann telur samþykktina kveða á um lágmarksbil gönguleiðar, við þær aðstæður þegar rennur eru áfastar tröppunum til að auðvelda vöruflutninga. Slík túlkun eigi sér ekki stoð í samþykktinni og gangi ekki upp, enda fælist í henni sú krafa að allur búnaður til vöruflutninga, t.d. kerrur, vagnar og trillur, þyrftu að hafa yfir 110 cm hjólhaf. Í annan stað bendir stefndi á að reglur samþykktarinnar séu fyrst og fremst hugsaðar fyrir íbúðarhúsnæði og í henni sé beinlínis gert ráð fyrir frávikum frá reglum hennar er varðar stiga í húsnæði sem sé ekki íbúðarhúsnæði, sbr. t.d. 5. mgr. 29. gr. og 32. gr., sbr. dskj. nr. 5. Ásamt því að fullnægja öllum kröfum laga og reglna um umbúnað bendir stefndi á að um alþekktan umbúnað sé að ræða sem hafi þann tilgang að auðvelda vöruflutninga um tröppur. Þetta megi stefnanda, sem er sendibílstjóri að atvinnu, vera kunnugt. Slíkur umbúnaður sé ekki leyfisskyldur, eins og stefnandi haldi fram, auk þess sem hann hafi verið í húsnæði stefnda svo áratugum skipti án þess að af honum hafi hlotist slys. Telja verði umbúnaðinn í alla staði eðlilegan og jafnvel nærtækara að ætla að óforsvaranlegt væri að hafa ekki slíkan búnað við sambærilegar aðstæður heldur en að telja slíkan búnað ámælisverðan, eins og stefnandi gerir. Í öðru lagi byggir stefndi á því að með öllu sé ósannað að orsakir slyssins sé að finna í umbúnaði umræddra trappa. Í tölvupósti lögmanns stefnanda til réttargæslustefnda, dags. 19. júlí 2010, komi fram að stefndi hafi, þegar hann féll, verið með byrðar í fanginu sem hafi verið 20 kg að þyngd og 80 x 60 cm að stærð. Í tölvupósti lögmannsins frá 24. júní 2010 komi fram að stefnandi hafi verið með hendur fullar vörum og því séð illa fram fyrir sig. Að mati stefnda sé slysið fyrst og fremst að rekja til þess að stefnandi færðist of mikið í fang og hafi ekki séð fram fyrir sig því hann hafi verið með of stórar og þungar byrðar í fanginu. Sé þá jafnframt vísað til þess að stefnandi kveðst ekki áður hafa farið umrædda leið. Í þriðja lagi telur stefndi að sjónarmið um öfuga sönnunarbyrði eigi ekki við í málinu. Slys stefnanda hafi ekki verið tilkynnt Vinnueftirlitinu af stefnda. Sú staðreynd hafi hins vegar enga þýðingu við úrlausn þessa máls þar sem málsatvik og aðstæður séu óumdeildar. Af þeim sökum sé enginn halli af sönnunarskorti til staðar til að leggja á stefnda. Stefndi mótmælir því ekki að gönguleið milli rennanna í tröppunum hafi verið 60 cm, eins og stefnandi byggir á, heldur sé því mótmælt að sú staðreynd eigi að leiða til skaðabótaábyrgðar hans vegna slyssins. Í fjórða lagi bendir stefndi á að umbúnaði trappanna hafi verið breytt tæpum tveimur árum eftir slysið og af ástæðum sem hafi verið því algerlega óviðkomandi. Ástæða breytinganna hafi verið sú að nýr inngangur hafi verið gerður í húsnæðið til vörumóttöku og ekki lengur þörf á rennum í umræddum tröppum. Þessar umbætur á húsnæðinu hafi enga þýðingu við mat á skaðabótaskyldu stefnda. Telji virðulegur dómur slys stefnanda að rekja til saknæmrar háttsemi stefnda, Múlakaffis, starfsmanna hans eða aðstæðna sem virtar verði honum til sakar, krefst stefndi þess að stefnandi verði látinn bera tjón sitt að verulegu leyti sjálfur vegna eigin sakar. Um þetta vísist til umfjöllunar og málsástæðna í aðalkröfu stefnda, en stefndi byggir sérstaklega á eftirfarandi: Stefnandi sé sendibílstjóri að atvinnu og hluti af venjulegum starfsskyldum hans sé að afhenda vörur í fyrirtækjum. Honum beri því að ganga úr skugga um aðstæður áður en hann haldi af stað með vörurnar niður tröppurnar, t.d. með tilliti til þess hvort eðlilegt væri að nota þann umbúnað sem ætlað sé að auðvelda umferð með byrðar, þ.e. brautirnar. Slíkar brautir, eða tilvist þeirra við sambærilegar aðstæður, geti ekki talist framandi fyrir atvinnubílstjóra. Í stað þess hafi hann lagt af stað með umtalsverðar byrðar sem virðast auk þess hafa byrgt honum sýn. Þessi aðferð sé á ábyrgð stefnanda sjálfs, enda hafi stefndi ekki verkstjórnarvald yfir honum við þessar aðstæður. Um lagarök er vísað til almennu skaðabótareglunnar og laga nr. 46/1980. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Ágreiningslaust er að stefnandi slasaðist er hann datt í stiga á vinnustað stefnda hinn 19. mars 2008. Ekki liggur fyrir hvernig slysið átti sér stað. Í tölvupósti lögmanns stefnanda frá 24. júní 2010 segir að stefnandi hafi fallið í tröppunum þar sem hann var að bera aðföng niður í vörugeymslu stefnda. Hann hafi verið með hendur fullar af vörum og séð illa fram fyrir sig. Í tölvupósti lögmanns stefnanda frá 19. júlí 2010 kemur fram að stefnandi hafi verið með einn kassa í höndunum sem hafi verið ca 20 kg að þyngd og ca 80x60 cm að stærð. Þá segir að í tölvupóstinum: „[A] sneri sig og féll í tröppunum sem voru blautar.“ Í matsgerð C bæklunarlæknis segir að stefnandi hafi misstigið sig illa og hlotið brot á ytri ökklahnútu. Í málavaxtakafla stefnu er byggt á því að stefnandi hafi runnið í stiganum og fallið niður tröppurnar. Síðan segir að stefnandi telji að hann hafi jafnvel runnið í bleytu. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kveður stefnandi að tröppurnar hafi veri blautar og hann runnið til. Í vitnaframburði D matreiðslumeistara kvaðst hann hafa staðið fyrir neðan tröppurnar og orðið vitni að slysinu. Vitnið telur að stefnandi hafi haldið á of miklum þunga, meiri en hann réði við. Við það hafi hann fallið, eins og mætti sagði þá „vöðluðust undan honum lappirnar“. Vitnið telur að venja hafi verið að skila vörunum niður í kæli-/frystigeymslur sem voru fyrir neðan þessar tröppur. Þetta hafi verið venjubundin leið hjá stefnanda þegar hann kom með vörur. Aðspurður kveður vitnið, að á tröppunum hafi verið sérstakt efni (með sandkornum í) sem gerði það að verkum að fólk rynni síður á þeim. Af gögnum málsins verður ekki fyllilega ráðið hvernig stefnandi telur að slysið hafi átt sér stað, en um það er ekki fjallað í kaflanum um málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir aftur á móti á ætluðum ófullnægjandi umbúnaði stigans og því að stefndi tilkynnti ekki Vinnueftirliti ríkisins um slysið. Samkvæmt gögnum málsins var stiginn fjórar til fimm tröppur. Breidd hans milli veggja var 120 cm og náði hann veggja á milli. Við hvorn vegg var 30 cm skábraut (renna) og voru tröppurnar á milli 60 cm. Ekkert liggur fyrir um að frágangur á stiga þessum hafi verið ólögmætur. Tilvitnun til byggingasamþykktar Reykjavíkurborgar, sem gildir reyndar um íbúðarhúsnæði, styður það ekki. Hafnað er þeirri túlkun stefnanda að tröppurnar á milli skábrautanna hafi átt að vera 110 cm. Hefði verið pláss er augljóst að slíkar skábrautir kæmu ekki að gagni. Ósannað er að þær breytingar sem gerðar voru á húsnæði stefnda sé að rekja til óhappsins. Fyrir liggur að slysið var ekki tilkynnt Vinnueftirlitinu fyrr en með tilkynningu dags. 2. apríl 2008 og var það þá gert af hálfu B ehf. Í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, er kveðið á um að atvinnurekandi skuli án ástæðulausrar tafar tilkynna Vinnueftirliti ríkisins öll slys sem leiða til þess að starfsmaður deyr eða verður óvinnufær í einn eða fleiri daga, auk þess dags sem slysið varð. Slys þar sem líkur eru á að starfsmaður hafi orðið fyrir langvinnu eða varanlegu heilsutjóni skal tilkynna Vinnueftirlitinu eigi síðar en innan sólarhrings. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum verið óskýr um ástæður þess að óhappið varð og í stefnunni liggur það ekki skýrlega fyrir hvernig hann telur það hafa átt sér stað. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að tröppurnar hafi verið óvenjulegar, ekki fullnægt skilyrðum byggingarreglugerðar Reykjavíkur eða þannig úr garði gerðar að af þeim hafi stafað sérstök hætta, sem stefnda hefði borið að koma í veg fyrir. Eins og öll atvik málsins liggja fyrir eru ekki efni til að meta stefnda í óhag, að slysið var ekki strax tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins. Því er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Hvor málsaðila skal bera sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr. 130. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Múlakaffi ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 493/2006
Ráðningarsamningur Uppsögn Málsástæða
Á var sagt upp störfum hjá H hf. með þriggja mánaða fyrirvara 27. nóvember 2003. Skömmu síðar, 4. desember sama ár, veitti byggingastjóri hjá félaginu honum áminningu vegna nánar tilgreindra atvika. Á hélt því fram að í tengslum við þá áminningu hefði hann verið leystur undan vinnuskyldu sinni hjá H hf. og krafðist fullra launa út uppsagnarfrestinn. Ekki var talið að Á hefði fært í málinu sönnur á að hann hefði verið leystur undan vinnuskyldu hjá H hf. á uppsagnarfresti og þar sem hann mætti ekki til vinnu sinnar var H hf. talið óskylt að greiða honum laun á þessu tímabili. Fyrir Hæstarétti byggði Á kröfu sína jafnframt á því að með bréfi lögmanns H hf. til lögmanns hans 25. febrúar 2004 hefði verið viðurkennt af hálfu félagsins að því bæri að greiða Á laun á uppsagnarfresti. Talið var að ekki væru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að Á gæti byggt kröfu sína á þessari málsástæðu fyrir Hæstarétti. Kom hún því ekki til efnislegrar meðferðar fyrir réttinum. Samkvæmt þessu var H hf. sýknað af kröfu Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2006. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 834.307 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. febrúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að áfrýjandi hafi ekki fært í málinu sönnur á að hann hafi verið leystur undan vinnuskyldu sinni hjá stefnda á uppsagnarfresti, eftir að honum hafði verið sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara 27. nóvember 2003. Þess vegna hafi stefnda verið óskylt að greiða honum laun á þessu tímabili, er hann mætti ekki til vinnunnar. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi byggt kröfu sína á því, að stefndi hafi viðurkennt skyldu sína til að greiða honum laun á uppsagnarfresti með bréfi sem lögmaður stefnda sendi fyrrverandi lögmanni áfrýjanda 25. febrúar 2004. Segir meðal annars í bréfi þessu, að stefndi hafi aldrei haft annað í hyggju en að greiða laun út uppsagnarfrestinn. Þau laun sem greidd hafi verið fyrir desember og janúar hafi verið í samræmi við skyldur félagsins eftir því sem stefndi best viti. Laun fyrir febrúar verði greidd á sama grundvelli. Þegar mál þetta var höfðað hafði áfrýjandi réttmæta ástæðu til að ætla, að ágreiningur málsaðila snerist einungis um fjárhæð þeirra launa sem hann taldi sig eiga rétt á meðan þriggja mánaða uppsagnarfrestur stóð yfir mánuðina desember 2003 og janúar og febrúar 2004. Stefndi hafði gert upp við hann laun samkvæmt tímataxta en áfrýjandi taldi sig eiga rétt á launum samkvæmt viðmiðun við uppmælingu sem voru allmiklu hærri. Hafði hann þá ekki fengið sérstakt tilefni til að byggja kröfu sína einnig á því að stefndi hefði viðurkennt rétt sinn til launa á uppsagnarfresti með fyrrgreindu bréfi. Stefndi skilaði greinargerð í héraði 7. júní 2005. Í henni kom fram, að hann taldi áfrýjanda ekki hafa átt rétt á neinum launum á uppsagnarfresti, þar sem hann hefði hætt sjálfur að mæta til vinnu eftir uppsögnina án þess að stefndi hefði gefið honum tilefni til þeirrar breytni. Þegar þessar varnir komu fram fékk áfrýjandi tilefni til að leggja fram bréfið, sem fyrr var nefnt, og láta færa til bókar að hann byggði kröfu sína á þeirri viðurkenningu sem hann telur að í því felist. Bar honum samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að bera þessa málsástæðu fram í beinu framhaldi af þessu. Þetta var meðal annars nauðsynlegt svo stefnda gæfist færi á að svara henni til dæmis með sönnunarfærslu um samskipti milli aðila í tengslum við bréfaskipti þeirra eða röksemdum sem varða efni umboðs sem lögmenn hafa til að skuldbinda umbjóðendur sína með yfirlýsingum áður en mál er höfðað. Áfrýjandi lagði bréfið ekki fram fyrr en við upphaf aðalmeðferðar 6. júní 2006 og ekki verður séð að í gögnum um meðferð málsins í héraði sé að finna athugasemd af hans hálfu um að byggt sé á viðurkenningunni í bréfinu. Ekkert er að þessu vikið í hinum áfrýjaða dómi. Ekki eru heldur uppfyllt skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 til að áfrýjandi geti nú við meðferð málsins fyrir Hæstarétti byggt kröfu sína á þessari málsástæðu. Kemur hún samkvæmt þessu ekki til efnislegrar meðferðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til þess sem að framan greinir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, en rétt þykir að málskostnaður fyrir báðum dómstigum falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda, Húsvirkis hf., af kröfu áfrýjanda, Árna Eðvaldssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta sem dómtekið var 6. júní sl,. er höfðað með stefnu birtri 11. apríl 2005. Stefnandi er Árni Eðvaldsson, Spóaási 7, Hafnarfirði. Stefndi er Húsvirki hf., Lágmúla 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 834.307 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. febrúar 2004 til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, auk þess krefst hann málskostnaðar. Til vara krefst stefndi að honum verði gert að greiða stefnanda 607.749 krónur með dráttarvöxtum frá 19. apríl 2005. Stefnandi, sem er húsasmíðameistari að mennt, réðst til starfa hjá stefnda í apríl 2002. Með bréfi dags. 27. nóvember 2003 var stefnanda sagt upp störfum hjá stefnda. Í greinargerð stefnda kemur fram að verkefnastaða fyrirtækisins hafi verið óviss og því hafi fyrirtækið neyðst til að segja upp þremur af fimm smiðum í byggingarhópi stefnanda. Hafi verið ákveðið að segja upp þeim smiðum sem hafi haft skemmstan starfsaldur hjá fyrirtækinu. Í uppsagnarbréfinu hafi komið fram að uppsögnin tæki gildi 1. mars 2004 í samræmi við kjarasamning Samiðnar. Hafi þess verið krafist að þeir starfsmenn sem sagt var upp ynnu út uppsagnarfrestinn. Óumdeilt er að hinn 4. desember 2005 hafi stefnandi kallað á yfirmann sinn, Gunnar Dagbjartsson byggingarstjóra, þar sem þeir voru við störf við Hrafnistu á Brúnavegi. Kom þar til orðaskipta sem undu upp á sig og virðist báðum aðilum hafa orðið heitt í hamsi. Af hálfu stefnda er umræddu atviki lýst þannig að úr hafi orðið mikið rifrildi þar sem stefnandi hafi vanvirt algjörlega boðvald yfirmanns síns. Hafi Gunnari þótt framkoma stefnanda vera ólíðandi og strax eftir atvikið hafi hann því ákveðið eftir ráðleggingu frá lögfræðingi Samtaka atvinnulífsins að veita stefnanda áminningu vegna atburðarins. Síðar þann dag hafi Gunnar farið með skriflega áminningu til stefnanda. Hafi stefnandi brugðist hinn versti við, neitað að skrifa undir áminninguna og ausið svívirðingum yfir Gunnar og strunsað svo burt af vinnustaðnum, þrátt fyrir að vinnudeginum væri ólokið. Hafi þetta verið í síðasta skiptið sem stefnandi sást á vinnustaðnum. Sé því alrangt sem greini í stefnu að stefnanda hafi verið sagt upp störfum þann 4. desember 2003. Stefndi taldi að þar sem stefnandi hafi hætt sjálfur störfum hjá stefnda án nokkurs fyrirvara hafi hann engan rétt átt á launum út uppsagnarfrestinn. Hins vegar hafi Gunnari og stefnda fundist mál þetta vera afar leiðinlegt. Vegna þessa og þeirrar staðreyndar að jólin voru á næsta leiti og stefnandi hafði fyrir fjölskyldu að sjá ákvað stefndi að greiða stefnanda laun þrátt fyrir að honum væri það ekki skylt. Voru stefnanda greidd laun sem samsvöruðu þriggja mánaða launum á tímakaupi. Taldi stefndi að með þessari greiðslu væri málið úr sögunni. Um ári eftir að stefndi hafi talið málinu að fullu lokið hafi stefnandi hins vegar krafið hann um enn frekari greiðslur sem stefndi geti ekki fallist á að verða við. Stefnandi heldur því fram í stefnu að hann eigi rétt til fullra launa í uppsagnarfresti á þeim samningsbundnu kjörum sem hann naut fram að uppsögn hans. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNANDA Stefnandi vísar til þess í stefnu að hann sé húsasmíðameistari að mennt og hafi ráðist til starfa hjá stefnda í apríl 2002 og starfað hjá stefnda samfellt til 4. desember 2003 er honum var sagt upp störfum og þess var ekki óskað að hann ynni uppsagnarfrestinn hjá félaginu. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnda. Uppsagnarbréfið sé dagsett 27. nóvember 2003 og miðað við 1. desember 2003 og skyldi uppsögnin taka gildi 1. mars 2004. Stefnandi hafi verið atvinnulaus til 15. febrúar 2004. Stefnandi hafi unnið á uppmælingarkjörum allan starfstíma sinn hjá stefnda svo sem framlagðir launaseðlar og launamiðar bera með sér, en hann hafi fengið eftir uppsögnina einungis greitt sem svari tímakaupi og þar með lítinn hluta þeirra launa sem hann hafi notið og hafi samið um sem starfsmaður fyrir uppsögn. Með þessu hafi stefndi kúvent og þverbrotið á rétti stefnanda til launa á uppsagnarfresti. Stefnandi hafi á uppsagnartímanum ekki fengið greidd rétt laun miðað við uppmælingu samkvæmt launakjörum stefnanda og teljist greiðsla stefnanda miðað við tímakaup einungis innborgun á laun stefnanda. Auk þess vanti til viðbótar uppmælingu, viðbót vegna orlofs, greiðslu í lífeyrissjóð og séreignalífeyrissjóð og helgidagaálag. Stefnandi telji sig eiga rétt til fullra launa í uppsagnarfresti þannig að hann njóti allra samningsbundinna kjara á uppsagnartíma í stað þess að fá greitt sem svari tímakaupi en krafa stefnanda sé um full laun og að hann verði eins settur og hann hefði verið við störf á óbreyttum kjörum út uppsagnartímann. Stefnandi telji uppmælingarkjörin órjúfanlegan hluta af starfskjörum sínum og þeim verði ekki breytt án undangenginnar uppsagnar. Stefnandi hafi aldrei unnið á þeim kjörum sem stefndi miði við í uppsagnarfresti. Allir trésmiðir sem hafi starfað hjá stefnda hafi unnið í svokallaðri uppmælingu, þetta hafi verið regla hjá fyrirtæki stefnda. Mælingu hafi annast mælingastofa Trésmiðafélags Reykjavíkur og einnig Meistarafélag trésmiða. Trésmiðafélag Reykjavíkur hafi reiknað út þau laun sem stefnandi eigi eftir að fá greidd og sé útreikningur byggður á launaðseðlum stefnanda sem ná yfir tímabilið 8. september 2003 til 14. desember 2003. Stefnukrafan sé reist á útreikningi Trésmiðafélags Reykjavíkur. Stefnandi hafi hafið störf hjá stefnda í apríl 2002 eins og áður segi og hafi verið ráðinn upp á uppmælingarkjör og hafi ekki unnið á öðrum kjörum en uppmælingarkjörum hjá stefnda samkvæmt gildandi kjarasamningum milli Samtaka atvinnulífsins annars vegar og Samiðnar - sambands iðnfélaga f.h. aðildarfélaga í málmiðnaði, byggingariðnaði og skrúðgarðyrkju hins vegar og gildi frá 26. apríl 2004. Í 15. kafla samningsins séu nánari reglur um ákvæðisvinnu í byggingariðnaði, grein 15.1.1. sé svofelld: „Þar sem unnin er ákvæðisvinna samkvæmt ákvæðisvinnuverðskrám skulu allar reglur þar að lútandi fylgja öllum þeim ákvæðum sem gilda í Reykjavík eins og þau er hverju sinni, nema samningar aðila kveði á um annað.” Í grein 15.1.2. séu reiknitölur ákvæðisvinnu með kostnaðarliðum frá og með 26. apríl 2004 og sé fyrir trésmiði 392,26 krónur. Gefin sé út verðskrá yfir ákvæðisvinnu húsasmiða og mælingarstofur smiða og meistara annist mælingu á verkum sem félagsmenn vinni hjá einstökum fyrirtækjum sem mæli til eininga vinnuafköst, og launaseðlar og þar með laun hvers starfsmanns séu reiknuð út og greidd af hverjum vinnuveitanda. Mælingar séu unnar af mælingastofu trésmiða og séu endurskoðaðar af Meistarafélagi trésmiða. Stefndi sé svokallað ákvæðisvinnufyrirtæki að því er varði trésmiði sem hjá félaginu starfi þannig að meginreglan um kjör starfsmanna félagsins sé að greiða með þessum uppmælingarkjörum. Uppsögn stefnanda virðist hafa verið persónuleg og ekki hafa verið nauðsynlega eða vegna þarfa eða aðstæðna stefnda. Heildarlaun sem stefnandi hefði haft ef ekki hefði komið til uppsagnar nemi 1.130.133 krónum og sé þá miðað við laun stefnanda 3 síðustu mánuði sem hann starfaði hjá stefnda. Stefndi greiddi stefnanda 396.215 krónur eftir 4. desember 2003 og mismunur nemi 733.898 krónum auk lífeyrisgreiðslu til lífeyrissjóðs 6% 67.807 krónum og 2% séreignasjóð 22.602 krónum alls 824.307 krónum sem sé stefnukrafan. Stefnandi byggi kröfur sínar á þeim meginreglum vinnuréttar að samningsbundnum kjörum launþega verði ekki breytt á uppsagnarfresti eins og stefndi hafi gert gagnvart stefnanda. Mál þetta sé höfðað á grundvelli meginreglna vinnuréttar um kjarasamninga, kröfuréttarreglna og grunnreglna samningsréttar. Vísað sé til framlagðra kjarasamninga. Vísað sé til laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, laga nr. 16/1943 um orlof og laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Vísað sé til reglna um lífeyrissjóði og að aðild að lífeyrissjóðum sé lögbundin, samanber lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrissjóða nr. 55/1980. Sömu lög séu með ákvæði um orlof og sjúkrasjóði. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við l. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr., einkum l. tl. e, laga nr. 91/1991. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og geri kröfu um greiðslu virðisaukaskatts á málflutningsþóknun af skaðleysisjónarmiðum. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNDA Stefndi byggir á því í greinargerð sinni að stefnandi eigi engan rétt á launum í uppsagnarfresti þar sem hann hafi ekki uppfyllt þá skyldu sína að vinna út uppsagnarfrestinn. Honum hafi verið sagt upp störfum 27. nóvember 2003 og segi í uppsagnarbréfinu að uppsögnin taki gildi 1. mars 2004. Hafi uppsögnin því uppfyllt að fullu ákvæði kjarasamnings um þriggja mánaða uppsagnarfrest. Hins vegar hafi sú skylda hvílt á stefnanda að vinna út uppsagnarfrestinn. Hann hafi hins vegar ekki uppfyllt þá skyldu heldur kosið að hætta án nokkurs fyrirvara þann 4. desember 2003. Enginn vafi leiki á því að stefndi hafi verið í fullum rétti til að veita stefnanda áminningu þar sem stefnandi hafi hellt sér yfir yfirmann sinn með svívirðingum og gagnrýnt marga samstarfsmenn sína og fyrirtækið sjálft fyrir óvönduð og hroðvirknisleg vinnubrögð. Veiting áminningar jafngildi hins vegar ekki uppsögn og hafi það því verið ákvörðun stefnanda sjálfs að hætta í vinnunni samstundis í kjölfar áminningarinnar. Með því hafi hann brotið gegn vinnusamningi sínum við stefnda og geti því ekki krafist þriggja mánaða launa í uppsagnarfresti. Einnig vísi stefndi til meginreglu vinnuréttar um að ef starfsmaður er rekinn sökum brota í starfi missi hann rétt til launa í uppsagnarfresti. Þessi meginregla á þó ekki með beinum hætti við í þessu máli þar sem stefnandi hafi ekki verið rekinn heldur hafi ákveðið sjálfur að hætta samstundis í vinnunni. Til vara sé byggt á því að stefnandi eigi einungis rétt á launum á grundvelli tímakaups en ekki á grundvelli uppmælinga. Hafi stefnandi enda ekki bent á neina réttarheimild því til stuðnings að stefnandi eigi rétt á launum fyrir yfirvinnu, og ákvæðisvinnu, á uppsagnarfresti sem hann ekki vinni. Leiði slík aukin réttindi ekki heldur af kjarasamningi á milli Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar, sem stefnandi falli undir. Þar sem stefndi hafi þegar greitt stefnanda þriggja mánaða laun á grundvelli tímakaups eigi stefnandi engar frekari kröfur á hendur stefnda. Ef svo ólíklega vildi til að ekki yrði fallist á aðalkröfu stefnda krefjist hann þess að sér verði einungis gert að greiða stefnanda 607.749 krónur. Meðaltalslaun þeirra smiða sem hafi verið í sama byggingarhópi og stefnandi á umræddu tímabili hafi verið 980.267 krónur. Telji stefndi af og frá að stefnandi geti átt rétt á hærri launum en meðaltalslaun fyrrverandi samstarfsmanna stefnanda hafi verið á umræddu tímabili. Stefndi hafi þegar borgað stefnanda 372.518 krónur og það sem eftir standi séu því 607.749 krónur. Í gögnum málsins sé ítarlega búið að reikna út hvaða laun starfsmennirnir hafi haft á tímabilinu 5. desember 2003 til 15. febrúar 2004. Einnig hafi launaseðlar starfsmannanna verið lagðir fram en þeir gefi ekki rétta mynd af launum á umræddu tímabili þar sem þeir fái laun vegna mælinga ávallt borgaða eftir á. Með launaseðli dags. 14. desember 2003 sé því t.d. verið að borga fyrir mælingar sem unnar hafi verið í nóvember 2003 o.s.frv. Um kröfu sína vísi stefndi til meginreglu vinnuréttar, meginreglu samningaréttar og samnings milli Samtaka atvinnulífsins annars vegar og Samiðnar - sambands iðnfélaga f.h. aðildarfélaga í málmiðnaði, byggingariðnaði og skrúðgarðyrkju hins vegar, dags. 15. apríl 2000. Um málskostnaðarkröfu sína vísi stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Í máli þessu er óumdeilt að með bréfi dags. 27. nóvember 2003 var stefnanda sagt upp störfum hjá stefnda með þriggja mánaða fyrirvara. Í uppsagnarbréfinu kemur fram að ástæða uppsagnarinnar sé sú að verkefnastaða fyrirtækisins sé óviss og óvíst sé með ný verkefni. Þar segir enn fremur að uppsögnin taki gildi 1. mars 2004 og ef verkefnastaða fyrirtækisins breytist geti orðið um endurráðningu að ræða innan þess tíma. Fyrir liggur að stuttu síðar, hinn 4. desember 2003, urðu hörð orðaskipti milli stefnanda og yfirmanns hans, Gunnars Dagbjartssonar. Í skýrslutöku fyrir dómi viðurkenndi stefnandi að hafa látið hörð orð falla og að honum og Gunnari hafi báðum orðið heitt í hamsi. Í framhaldi af því ákvað Gunnar að veita stefnanda áminningu sem hann ritaði og afhenti stefnanda í bréfi sama dag. Í bréfinu segir að komi aftur til svipaðrar uppákomu verði stefnandi látinn hætta án frekari fyrirvara. Daginn eftir, 5. desember 2003, skrifaði stefnandi framkvæmdastjóra stefnda bréf þar sem hann segist hafa neitað að taka við hinni meintu áminningu en Gunnar hafi þá vikið honum frá störfum. Hafi hann mótmælt og sagt að ekkert gæfi tilefni til þess og að hann færi hvergi. Hafi hann klárað daginn en tekið þá ákvörðun að mæta ekki til vinnu daginn eftir enda séð fyrir að sér yrði með einhverjum ráðum bolað burt. Segist hann þó hafa talið farsælast að hann kláraði uppsögn sína hjá Húsvirkja. Samkvæmt reglum vinnuréttar breytir uppsögn starfsmanns ekki ein og sér efni ráðningarsamnings. Á uppsagnarfresti ber því að fara eftir ákvæðum samningsins, starfsmanni beri að vinna störf sín og atvinnurekanda að greiða laun. Umræddar skyldur eru gagnkvæmar, þ.e. ef annar aðilinn uppfyllir ekki sína skyldu samkvæmt ráðningarsamningi fellur jafnframt niður skylda gagnaðilans til efnda af sinni hálfu. Fyrir liggur í málinu að stefnandi mætti ekki til vinnu hjá stefnda á uppsagnarfresti eins og honum bar samkvæmt ráðningarsamningi en sönnunarbyrðin um að hann hafi verið leystur undan vinnuskyldu hvílir á stefnanda. Í bréfi stefnanda frá 5. desember 2003 tók hann fram að hann hafi sjálfur ákveðið að mæta ekki til vinnu daginn áður. Vitnið Gunnar Dagbjartsson hafnaði því alfarið fyrir dómi að hafa gefið stefnanda til kynna að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi hans út uppsagnarfrest. Hafi stefnandi aldrei verið leystur undan vinnuskyldu þrátt fyrir að hafa fengið áminningu þar sem honum var gert ljóst að hann yrði látinn fara fyrirvaralaust kæmi aftur til svipaðra uppákomu. Stefnandi fékk útgefið starfslokavottorð þar sem kemur fram að hann hafi hætt störfum hjá stefnanda vegna ágreinings við byggingastjóra á vinnusvæði. Hefur stefnandi ritað nafn sitt á skjalið vegna móttöku þess. Vitnið Halldór Jónasson, starfsmaður Trésmiðafélags Reykjavíkur, bar fyrir dómi að hafa rætt bæði við stefnanda og Gunnar, yfirmann stefnanda, á skrifstofu sinni hinn 4. desember eftir að ágreiningur hefði orðið með þeim á vinnustað. Sagði vitnið að sér hefði skilist að Gunnari hafi þótt mælirinn vera fullur þegar hann hefði reynt að afhenda stefnanda áminningarbréfið og ályktaði vitnið að Gunnar hefði vikið stefnanda á staðnum fyrirvaralaust. Við mat á framburði vitnis þessa er til þess að líta að hann var ekki vitni að orðaskiptum stefnanda og Gunnars og þegar litið er til þess að Gunnar hefur þverneitað að hafa rekið stefnanda fyrirvaralaust í kjölfar orðaskipta þeirra, er hann hugðist afhenda stefnanda áminningarbréfið, þykir framburður vitnisins ekki veita sönnun um hið gagnstæða. Þá telur dómari að eins og atvikum er háttað hér hefði stefnanda borið að ganga eftir því við stefnda með ótvíræðari hætti en hann gerði með bréfi sínu hvort honum bæri að sinna vinnuskyldu sinni eða ekki. Stefnandi hefur því ekki sýnt fram á að honum hafi verið vikið fyrirvaralaust úr starfi sínu hjá stefnda og verður því fallist á það með stefnda að stefnandi hafi ekki uppfyllt þá skyldu sína að vinna út uppsagnarfrestinn. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 250.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Húsvirki hf., skal sýkn af kröfu stefnanda, Árna Eðvaldssonar. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 127/2008
Kynferðisbrot Börn
X var sakfelldur fyrir brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa haft í vörslum sínum rúmlega 24.000 ljósmyndir og 750 hreyfimyndir, sem sýndu börn á ýmsum aldri á kynferðislegan og klámfenginn hátt og voru margar myndanna mjög grófar. Taldist brot hans því stórfellt. Var X gert að sæta fangelsi í tólf mánuði, en fullnustu níu mánaða af refsingunni var frestað skilorðsbundið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. febrúar 2008 af hálfu ákæruvalds sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega að refsing verði milduð en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Ákærði hefur skýlaust játað að hafa framið þau brot sem honum voru gefin að sök í ákæru. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Þá hefur hann leitað aðstoðar sálfræðings vegna klámfíknar sinnar og kemur fram í vottorði sáfræðingsins að ákærði hafi vilja til að takast á við vanda sinn. Við ákvörðun refsingar verður ákærða á hinn bóginn virt til refsiþyngingar að hann hafði mjög mikið magn af barnaklámi í vörslum sínum og að hluti þess er af allra grófasta tagi og varðar mjög ung börn. Telst brot hans stórfellt í skilningi 4. mgr. 210 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 74/2006. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Þegar virt er eðli brotsins og alvarleiki þess verða ekki talin efni til að skilorðbinda refsinguna nema að hluta. Verður fullnustu níu mánaða af refsingunni frestað og falli sá hluti refsingarinnar niður að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Helgi Sigurgeir Pétursson, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu níu mánaða af refsingunni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 244.639 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2008. Ár 2007, þriðjudaginn 15. janúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 2038/2007: Ákæruvaldið (Hulda Elsa Björgvinsdóttir) gegn Helga Sigurgeiri Péturssyni (Guðrún Sesselja Arnardóttir hdl.), sem tekið var til dóms í sama þinghaldi. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 17. desember sl. á hendur ákærða, Helga Sigurgeir Péturssyni, kennitala 161262-2509, Eyjabakka 22 Reykjavík, „ fyrir kynferðisbrot: 1. Með því að hafa haft í vörslu sinni, í neðangreindum búnaði sem haldlagður var á heimili á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Myndanna aflaði ákærði sér af netinu og vistaði á neðangreindan búnað. a) Í silfurlitaðri turntölvu af óþekktri gerð 23.937 ljósmyndir og 750 hreyfimyndir. b) Í turntölvu af óþekktri gerð 13 ljósmyndir. c) Í turntölvu af óþekktri gerð 480 ljósmyndir. 2. með því að hafa 6. janúar 2006 aflað sér hreyfimynda og ljósmynda, sem sýna börn á kynferðislegan og klámfengin hátt, af bandarísku heimasíðunni http://xevucagawoxuy.com. Eftir að hafa greitt fyrir aðgang að síðunni gat ákærði horft á framangreint efni í gegnum netið og hlaðið niður myndefni að vild. 3. Með því að hafa 13. júní 2006 aflað sér hreyfimyndar, sem sýnir stúlkubarn á kynferðislegan eða klámfengin hátt, af heimasíðunni www.youngvideomodels.net. Ákærði pantaði myndina með rafrænum hætti á netinu og greiddi fyrir hana með greiðslukorti en myndin komst ekki í vörslur hans. 4. Með því að hafa 1. og 5. ágúst 2006 reynt að afla sér hreyfimyndar, sem sýnir stúlkubarn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, af heimasíðunni www.youngvideomodels.net. Ákærði pantaði myndina með rafrænum hætti á netinu og greiddi fyrir hana með greiðslukorti en myndin komst ekki í hans vörslu. Telst háttsemi ákærða samkvæmt 1. – 3. tölulið varða 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en samkvæmt 4. tölulið við 4. mgr. 210. gr hegningarlaga, sbr. 20. gr. sömu laga, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000, 2. gr. laga nr. 14/2002 og 2. gr. laga nr. 74/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga á þremur turntölvum af óþekktri gerð.“ Ákæruvaldið hefur með yfirlýsingu í dómi fallið frá ákæruliðum 2 og 3. Ákærði hefur skýlaust játað það brot sem hann er saksóttur fyrir. Hefur hann orðið sekur um athæfi það sem lýst er í ákærunni og réttilega er þar fært til refsiákvæða. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsivert brot og hefur leitað sér sálfræðiaðstoðar til þess að vinna bug á hneigðum sínum. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Rétt er að fresta því að framkvæma refsingu þessa og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Dæma ber ákærða til þess að þola upptöku á þremur tölvum, eins og krafist er í ákæru og með heimild í því lagaákvæði sem þar er tilfært.. Loks ber að dæma ákærða til þess að greiða verjanda sínum 180.000 krónur í málsvarnarlaun, að meðtöldum virðisaukaskatti. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Helgi Sigurgeir Pétursson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Framkvæmd refsingarinnar er frestað og fellur hún niður að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði sæti upptöku á þremur turntölvum. Ákærði greiði verjanda sínum, Guðrúnu Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanni, 180.000 krónur í málsvarnarlaun.
Mál nr. 518/2007
Læknir Almannatryggingar Stjórnsýsla Uppsögn
Ágreiningur aðila laut að lögmæti uppsagnar T á samningi við Á, sem var sjálfstætt starfandi svæfingarlæknir. Ástæðu uppsagnarinnar sagði T vera þá að Á hefði gerst sekur um stórkostlegt misferli í starfi, en Á var talinn hafa skráð rangar upplýsingar á reikninga og þannig krafið T um greiðslur fyrir mun lengri svæfingartíma en kæmi fram í svæfingarskýrslum. Af framlögðum gögnum í málinu þótti ljóst að Á hefði framvísað reikningum fyrir læknisverk langt umfram það, sem ráðgert væri í gjaldskrá svæfingarlækna. Samkvæmt mati T hafði Á brotið af sér af ásetningi og misferli hans verið stórkostlegt, en Á hefði ekki borið nokkuð fram í málinu er dregið gat réttmæti þessa mats T í efa. Þá var þeirri málsástæðu Á hafnað að ekki hefði verið gætt umsaminna og lögbundinna málsmeðferðarreglna áður en ákvörðun um uppsögnina var tekin. Var T sýknað af kröfu Á um ógildingu uppsagnarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. október 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi varð stefndi aðili að samningi um sérfræðilæknishjálp milli áfrýjanda og Læknafélags Reykjavíkur, sem gerður var 7. mars 1996 samkvæmt 1. mgr. 39. gr. þágildandi laga nr. 117/1993 um almannatryggingar með síðari breytingum. Hann var leystur af hólmi með samningi um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða 21. desember 2004. Stefndi, sem er sérfræðingur í svæfingalækningum og seldi þjónustu sína frá 2002 í gegnum félag í hans eigu, Svæfingu og deyfingu ehf., gerði áfrýjanda reikninga samkvæmt samningum þessum fyrir læknisverk eftir gjaldskrá svæfingalækna og skyldi hann veita afslátt af reikningum sínum miðað við mánaðarlegan einingafjölda, sbr. 4. mgr. 4. gr. yngri samningsins. Samkvæmt 5. mgr. 4. gr. þess samnings semja áfrýjandi og Læknafélag Reykjavíkur í einu lagi um heildarmagn eininga, sem áfrýjandi kaupir á hverju ári samkvæmt 12. gr. hans. Heildareiningafjöldi skiptist milli sérgreina í samræmi við heildarkaup áfrýjanda af viðkomandi sérgrein. Þegar ársuppgjör á innsendum einingafjölda hverrar sérgreinar liggur fyrir er reiknaður afsláttur sem gildir jafnt fyrir hvern lækni í tiltekinni sérgrein. Samkvæmt 7. mgr. 4. gr. samningsins færist ónýttur einingafjöldi í sérgrein yfir á þær sérgreinar sem farið hafa yfir hámarkseiningafjölda. Þannig hefur fjárhæð sú, sem hver læknir gerir reikning fyrir vegna verka sinna, áhrif á greiðslur til annarra lækna samkvæmt samningnum, bæði í hans sérgrein og öðrum. Á grundvelli 10. gr. samningsins frá 21. desember 2004 starfar samráðsnefnd skipuð tveimur mönnum frá hvorum, áfrýjanda og Læknafélagi Reykjavíkur. Henni er ætlað að vinna að eðlilegri og samræmdri beitingu gjaldskráa sérgreina, fylgjast með framkvæmd samningsins og gæðum þjónustunnar og úrskurða um álitamál sem upp kunna að koma, gera breytingar á gjaldskrám með hliðsjón af framþróun, hagkvæmni og þörf fyrir sérgreinina og áherslum heilbrigðisstjórnarinnar á hverjum tíma, skera úr ágreiningi um hvort verk heyri undir sérgrein viðkomandi læknis og fjalla um önnur atriði er varða samskipti áfrýjanda og Læknafélags Reykjavíkur eða einstakra lækna. Starfsreglur nefndarinnar hafa verið lagðar fram í málinu. Samkvæmt 8. gr. samningsins frá 2004, sbr. 5. mgr. 47. gr. laga nr. 117/1993, skulu læknar í þjónustu áfrýjanda eiga aðgang að þeim hlutum sjúkraskráa læknis sem varða þjónustu hans við sjúkratryggða. Ef verulegur misbrestur verður á að læknir uppfylli skyldur sínar samkvæmt samningnum er áfrýjanda heimilt að rifta samningnum og heimta bætur fyrir tjón úr hendi læknis, hafi hann ekki sinnt skriflegri viðvörun innan hálfs mánaðar, sbr. 4. mgr. 9. gr. samningsins. Þá er áfrýjanda einnig heimilt að segja samningnum upp með þriggja mánaða fyrirvara gagnvart einstaka lækni að undangenginni aðvörun ef hann verður uppvís að misbeitingu gjaldskrár eða uppfyllir ekki skyldur sínar samkvæmt samningnum að öðru leyti. Loks er áfrýjanda í 3. mgr. 11. gr. samningsins heimilað að segja honum upp fyrirvaralaust gagnvart einstaka lækni sé um að ræða stórkostlegt misferli af hans hálfu. II. Í héraðsdómi eru rakin samskipti aðila allt frá bréfi áfrýjanda 30. nóvember 2006, þar sem boðuð var skoðun sjúkraskráa stefnda á starfstöð nafngreinds tannlæknis, þar sem stefndi mun hafa reglubundið annast svæfingar á sjúklingum einn dag í viku. Skoðunin fór fram 4. næsta mánaðar og var fulltrúi Læknafélags Reykjavíkur viðstaddur ásamt lækni í þjónustu áfrýjanda. Þegar stefndi var inntur eftir svæfingarskýrslum svaraði hann að öllum skýrslum eldri en frá 2006 og flestum skýrslum frá því ári hefði verið eytt. Hann lagði fram til skoðunar 19 svæfingarskýrslur frá árinu 2006 og sagðist einungis færa þar þann tíma sem liði frá því að sjúklingur sofnaði og þar til hann væri vakinn, en ekki tíma við undirbúning undir svæfingu eða eftirlit eftir að hann vaknaði. Fulltrúar áfrýjanda rituðu skýrslu um heimsóknina og sendu stefnda hana með bréfi 7. desember 2006, þar sem honum var gefinn kostur á að tjá sig um hana, en tekið var fram að málið yrði lagt fyrir samráðsnefnd áfrýjanda og Læknafélags Reykjavíkur. Stefndi gerði engar athugasemdir við skýrsluna. Hún var tekin til umræðu á fundi samráðsnefndarinnar 9. janúar 2007 og var framgangur málsins síðan kynntur í nefndinni á fundum 23. janúar, 27. febrúar, 17. apríl, 8. maí, 24. maí, 26. júní og 21. ágúst 2007. Í fundargerð 23. janúar 2007 kom meðal annars fram að nefndin væri sammála um að stefndi hefði brotið samninginn frá 21. desember 2004. Með bréfi 25. janúar 2007 upplýsti þáverandi lögmaður stefnda að fram væri komið að svæfingarskýrslum, sem fulltrúar áfrýjanda höfðu óskað eftir að skoða, hefði ekki verið fargað og lægju þær nú fyrir og væru aðgengilegar starfsmönnum hans. Átján af þessum skýrslum, sem voru frá september og október 2006, voru skoðaðar hjá stefnda 19. febrúar 2007 að viðstöddum lögmanninum og sagði stefndi eins og við fyrri skoðun að þar hefði hann einungis fært þann tíma sem liði frá því að sjúklingur sofnaði og þar til hann væri vakinn. Starfsmaður áfrýjanda ritaði skýrslu um skoðunina. Þar kom fram að stefndi hefði gert áfrýjanda reikning fyrir talsvert fleiri tímum en skráðum svæfingartímum nam. Svæfingartími hafi numið frá einni til tveimur og hálfri klukkustund, en reikningsfærður tími hverju sinni ýmist sex eða sjö klukkustundum. Áfrýjandi veitti stefnda færi á að tjá sig um skýrsluna með bréfi 20. febrúar 2007. Athugasemdir bárust áfrýjanda með bréfi þáverandi lögmanns stefnda 6. næsta mánaðar, meðal annars um það að í yfirliti með skýrslu áfrýjanda væri miðað við vinnutíma tannlæknis en ekki stefnda. Fram kom að stefndi reikningsfærði tíma sem færi í undirbúning sjúklings fyrir svæfingu og eftirlit með honum að henni lokinni. Að ósk stefnda kom hann á fund áfrýjanda með þáverandi lögmanni sínum 20. mars 2007. Þar voru að auki læknir úr samráðsnefndinni, tryggingalæknir og þrír aðrir starfsmenn áfrýjanda. Tryggingalæknir skoðaði síðan 25. apríl 2007 alls 235 svæfingarskýrslur stefnda á skrifstofu lögmannsins. Þær voru vegna aðgerða á tímabilinu frá ársbyrjun 2005 til októberloka 2006, en stefndi gat þá ekki framvísað 19 skýrslum frá þessu tímabili. Við þessa skoðun sagði stefndi enn að hann skráði ekki í svæfingarskýrslum tíma við undirbúning svæfingar né eftirlit með sjúklingi eftir hana. Að mati áfrýjanda sýndi skoðunin verulegt ósamræmi milli skráðs svæfingartíma og þess tíma sem stefndi gerði honum reikninga fyrir. Stefnda var send skýrsla um þessa þriðju eftirlitsferð og gefinn kostur á að gera við hana athugasemdir. Þær bárust með bréfi þáverandi lögmanns hans 10. maí 2007. Áfrýjandi sendi lögmanninum nýja gerð skýrslunnar 25. sama mánaðar og veitti færi á athugasemdum við hana, en þær bárust með bréfi lögmannsins 1. júní 2007. Þar var ítrekaður sá skilningur stefnda að honum væri heimilt að krefjast greiðslu fyrir undirbúning, viðtöl, eftirmeðferð og svæfinguna sjálfa, auk annarra atriða, svo sem svæfingarálags. Með bréfi forstjóra áfrýjanda 28. júní 2007 var samningi við stefnda sagt upp á grundvelli áðurnefnds ákvæðis 3. mgr. 11. gr. samningsins frá 21. desember 2004. Var í bréfinu vísað til fyrri bréfa áfrýjanda og skýrslna gerðra í framhaldi af eftirlitsheimsóknum til stefnda 4. desember 2006, 19. febrúar 2007 og 25. apríl sama ár, svo og til bréfa þáverandi lögmanns hans og fundar hans og lögmannsins með samráðsnefnd 20. mars 2007. Síðan sagði eftirfarandi: „Tryggingastofnun hefur borið saman þær svæfingaskýrslur (sjúkraskrár) sem skoðaðar voru hjá þér, vegna svæfinga hjá tannlækni, við reikninga sem þú hefur sent Tryggingastofnun. Í ljós kom að þú hefur krafið Tryggingastofnun um greiðslu fyrir mun lengri svæfingartíma en fram kom í svæfingarskýrslunum. Þú hefur valið að starfa samkvæmt samningi ... um lækningar utan sjúkrahúsa og hefur sent reikninga þína í samræmi við þau gjaldskrárnúmer sem fram koma í gjaldskrá svæfingarlækna. Í gjaldskránni er skýrt kveðið á um, þegar um svæfingar hjá tannlæknum er að ræða, að einungis er heimilt að krefja Tryggingastofnun um greiðslu fyrir þann tíma sem svæfingin sjálf tekur. Þar er sérstaklega tekið fram að undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað sé innifalið. Málið hefur verið rætt í samráðsnefnd TR og LR, sbr. 10. gr. ofangreinds samnings. Af hálfu Tryggingastofnunar er litið svo á að þú hafir brotið samning TR og LR með því að krefja Tryggingastofnun og sjúklinga um mun hærra gjald fyrir svæfingar hjá tannlæknum en heimilt var skv. samningnum. Þetta gerðir þú með því að skrá rangar upplýsingar á reikningana og með því er litið svo á að þú hafir gerst sekur um stórkostlegt misferli.“ Í lok bréfsins var tekið fram að uppsögnin tæki gildi 15. næsta mánaðar. Með máli þessu leitast stefndi við að fá þessari uppsögn hnekkt. III. Stefndi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að uppsögn áfrýjanda 28. júní 2007 hafi verið ólögmæt þar sem enginn efnislegur grundvöllur hafi verið fyrir henni og því skilyrði 3. mgr. 11. gr. samningsins frá 21. desember 2004 heldur ekki fullnægt að hann hafi gerst sekur um stórkostlegt misferli. Jafnframt reisir hann kröfuna á því að ekki hafi verið gætt umsaminna og lögbundinna málsmeðferðarreglna áður en ákvörðun um uppsögnina hafi verið tekin. Stefndi hefur lýst því að hann hafi skilið ákvæði gjaldskrár svæfingarlækna, þar sem meðal annars var kveðið á um tiltekinn fjölda eininga fyrir svæfingar hjá tannlæknum, svo og að þar væri „undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað innifalið“, á þann veg að honum hafi verið heimilt að gera áfrýjanda reikninga fyrir fleiri tímum en svæfingartímum, þótt hann hafi aðeins skráð svæfingartímana í skýrslur. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að aðrir svæfingarlæknar hafi ekki beitt gjaldskránni á þennan hátt við gerð reikninga á hendur áfrýjanda. Framangreint orðalag í gjaldskránni um að undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað sé innifalið er ótvírætt og eru haldlausar staðhæfingar stefnda um að skýring hans á henni hafi verið eðlileg. Með framlögðum gögnum er í ljós leitt að stefndi framvísaði reikningum fyrir læknisverk langt umfram það, sem ráðgert var í gjaldskránni, með því að telja þar með þann tíma, sem hann kveðst hafa varið til undirbúnings svæfingu og eftirmeðferðar, til viðbótar svæfingartímanum sem slíkum. Samkvæmt samantekt áfrýjanda gerði stefndi honum reikninga fyrir svæfingar hjá þeim tannlækni, sem áður var getið, í 154 skipti á árinu 2005 og 117 á árinu 2006, en í þeim hafi hann krafið áfrýjanda um að minnsta kosti 10.419.120 krónur umfram það, sem réttmætt hafi verið samkvæmt gjaldskrá svæfingarlækna. Að auki mun stefndi hafa gert áfrýjanda reikninga vegna 12 aðgerða 2005 og 8 aðgerða 2006 án þess að svæfingarskýrslur hafi komið fram um þær. Samkvæmt ákvæði 3. mgr. 11. gr. samningsins frá 21. desember 2004 var áfrýjanda heimilt að segja honum upp gagnvart stefnda ef um stórkostlegt misferli væri að ræða. Sú heimild var á engan hátt háð því að dæmt hefði verið um refsivert brot stefnda fyrir dómi, svo sem hann hefur borið fyrir sig. Mat áfrýjanda var að stefndi hefði brotið gegn sér af ásetningi og að misferli hans hafi verið stórkostlegt. Stefndi hefur ekkert borið fram í málinu til að réttmæti þess mats verði dregið í efa. Stefndi hefur borið því við að leggja hafi átt mál hans fyrir samráðsnefnd áfrýjanda og Læknafélags Reykjavíkur til úrskurðar á grundvelli áðurnefndrar 10. gr. samningsins frá 21. desember 2004. Vísar hann til dóms Hæstaréttar í máli nr. 257/2000, sem birtur er í dómasafni 2001 bls. 1245, þar sem áfrýjanda hafi verið talið heimilt samkvæmt lögum nr. 117/1993 að leggja í úrskurð samráðsnefndarinnar tiltekin atriði varðandi greiðslur til svæfingarlæknis, en með því hafi verið slegið föstu að áfrýjandi hafi framselt ákvörðunarvald sitt til nefndarinnar. Af þeim sökum hafi forstjóra áfrýjanda brostið vald til ákvörðunar um uppsögn samningsins gagnvart stefnda og nefndinni borið að afgreiða málið. Þegar borin eru saman ákvæði um samráðsnefnd í eldri samningi frá 7. mars 1996, sem í gildi voru þegar nefndur dómur var upp kveðinn, og ákvæði um sama efni í samningnum 21. desember 2004 er ljóst að hlutverk nefndarinnar er fyrst og fremst að vera vettvangur til samráðs samningsaðila um framkvæmd hans, auk þess sem henni var sérstaklega falið í báðum samningum að ákveða hámarksfjölda greiddra eininga til einstakra lækna, ef starfsaðferðir þeirra vikju frá því sem tíðkaðist í viðkomandi sérgrein eða féllu ekki að gjaldskrá, en að slíkri ákvörðun laut framangreint dómsmál. Nefndinni var á hinn bóginn hvorki í eldri samningnum né þeim yngri falið að úrskurða um brot læknis á samningnum af þeim toga, sem í máli þessu greinir. Til þess er jafnframt að líta að í 11. gr. eldri samningsins voru sérákvæði um úrskurðarvald gerðardóms meðal annars um ávirðingar um brot læknis gegn samningnum, en í þeim yngri voru þau ákvæði felld niður og þess í stað kveðið á um heimild áfrýjanda til uppsagnar af slíku tilefni. Auk alls þessa fjallaði samráðsnefndin á fundum sínum um mál stefnda og fékk í hendur skýrslur um ávirðingar á hendur honum, svo og athugasemdir hans við þær. Meðferð nefndarinnar á málinu var þannig í samræmi við það hlutverk, sem henni var ætlað í samningnum frá 21. desember 2004. Fram er komið að stefndi hafði öll tök á andmælum og gat komið að athugasemdum sínum í allri meðferð málsins. Hann nýtti andmælarétt sinn og var engin þörf fyrir áfrýjanda að kynna honum væntanlega niðurstöðu, áður en ákvörðun um uppsögn var tekin, enda fylgdust hann og þáverandi lögmaður hans með meðferð málsins og áttu kost á að andmæla öllum staðreyndum, sem ákvörðunin var reist á, en þeim mátti vera ljóst að hverju stefndi. Stefndi hefur auk þessa borið fyrir sig að meðalhófsregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin, en í því sambandi vísar hann meðal annars til heimildar áfrýjanda í 2. mgr. 11. gr. samningsins frá 21. desember 2004 til uppsagnar að undangenginni aðvörun til læknis, sem misbeiti gjaldskrá eða uppfylli ekki skyldur sínar. Bendir stefndi og á að vinna hans fyrir tannlækna, sem athugasemdir um gjaldtöku hafi lotið að, hafi einungis verið lítill hluti af vinnu hans, en reikningsgerð fyrir aðrar svæfingar hafi ekki sætt andmælum af hálfu áfrýjanda. Hefði því mátt láta við það sitja að segja samningnum upp að því er laut að svæfingum fyrir tannlækna í stað þess að segja honum upp í heild. Af 1. gr. samningsins er ljóst að samningur áfrýjanda við stefnda tók í einu lagi til alls sérfræðisviðs hans án þess að greinarmunur væri gerður á vettvangi einstakra starfa hans eða við hvers konar læknisaðgerðir svæfingum væri beitt. Að því virtu átti áfrýjandi ekki kost á að segja samningnum upp að takmörkuðu leyti fremur en honum hefði verið heimilt að gera sérstakan samning við stefnda um verk á tilteknum sviðum svæfingarlækninga. Að öðru leyti er ekkert fram komið um að áfrýjanda hafi verið færar aðrar vægari leiðir gagnvart stefnda og braut hann því ekki gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með uppsögninni 28. júní 2007. Samkvæmt öllu framansögðu er fallist á með áfrýjanda að þessi uppsögn hafi verið honum heimil og hann staðið réttilega að henni. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af kröfu stefnda, Árna Þórs Björnssonar. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 21. september sl., er höfðað með stefnu, birtri 21. ágúst sl. Sætir málið flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi er Árni Þór Björnsson, Sauðholti 2, Hellu, en stefndi er Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að uppsögn stefnda gagnvart sér, dags. 28. júní 2007, á samningi Tryggingastofnunar ríkisins og Læknafélags Reykjavíkur um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða samkvæmt lögum nr. 117/1993, nú lög nr. 100/2007, dags. 21. desember 2004, verði ógilt. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt að segja upp samningi Tryggingastofnunar ríkisins og Læknafélags Reykjavíkur um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða samkvæmt lögum nr. 117/1993, nú lög nr. 100/2007, dags. 21. desember 2004, gagnvart stefnanda á þeim grunni sem gert var með bréfi stefnda 28. júní 2007. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, að teknu tilliti til 24,5% virðisaukaskatts, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi er sjálfstætt starfandi sérfræðingur í svæfingarlækningum og hefur selt þjónustu sína frá félagi í hans eigu. Hann hefur um nokkurra ára bil stundað svæfingar fyrir háls-, nef- og eyrnalækna á Læknastöðinni Glæsibæ, bæklunar- og lýtalækni að Skipholti 50C, auk svæfinga fyrir þrjá tannlækna, þar af einn barnatannlækni. Telur hann að hlutur svæfinga hjá tannlæknum hafi verið um 5-10% af heildarveltu félagsins árin 2002 til og með 2006, en þær hafi langflestar verið vegna aðgerða í munnholi barna og þroskaheftra einstaklinga. Stefnandi er aðili að samningi sérgreinalækna milli samninganefndar stefnda og samninganefndar Læknafélags Íslands um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 117/1993, sbr. nú lög nr. 100/2007. Núgildandi samningur er frá 21. desember 2004 og gildir frá 1. janúar 2005 til 31. mars 2008. Samhengisins vegna þarf að stikla hér á nokkrum atriðum hans. Í 4. gr. samningsins er m.a. fjallað um verð á þjónustu og segir þar að verð á umsaminni þjónustu skuli vera tilgreint í gildandi gjaldskrám viðkomandi sérgreina. Þá er þar kveðið á um sérstakt afsláttarkerfi. Samkvæmt 7. gr. skulu reikningar læknis til Tryggingastofnunar ríkisins vera í stöðluðu formi og skal þar m.a. tekið fram nafn, kennitala og heimili sjúkratryggðs, hvaða dag læknisverk fór fram og hvað var gert, gjaldskrárliðir, einingafjöldi og greiðsluhlutur sjúkratryggðs. Í 8. gr. er kveðið á um að læknar Tryggingastofnunar skuli hafa aðgang að sjúkraskrám læknis er varða þjónustu hans við hina sjúkratryggðu í samræmi við 5. mgr. 47. gr. laga um almannatryggingar nr. 117/1993, sbr. nú 5. mgr. 52. gr. laga nr. 100/2007. Í 9. gr. samningsins, sem ber yfirskriftina „Ábyrgð“, segir svo í 3. mgr.: „Telji TR eða læknir að annar hvor hafi brotið skyldur sínar samkvæmt samningi þessum eða starfsháttum hans sé á einhvern hátt ábótavant skal það lagt fyrir samráðsnefnd aðila.“ Í 1. málsl. 4. mgr. 9. gr. segir enn fremur: „Komi í ljós verulegur misbrestur á því að læknir uppfylli skyldur sínar skv. samningi þessum hefur TR heimild til að rifta honum og heimta bætur fyrir tjón úr hendi læknis, hafi hann ekki sinnt skriflegri viðvörun innan hálfs mánaðar.“ 10. gr. samningsins fjallar um samráðsnefnd, sem skipuð er tveimur föstum fulltrúum frá hvorum samningsaðila, en í 11. gr. er fjallað um lok starfsemi og segir þar svo í 1. málsl. 3. mgr.: „Sé um stórkostlegt misferli hjá lækni að ræða, getur TR fyrirvaralaust sagt upp samningnum gagnvart honum.“ Með bréfi 28. júní 2007, undirrituðu af forstjóra stefnda, var stefnanda, með vísan til síðastgreinds ákvæðis, sagt upp samningi frá og með 15. júlí 2007. Í bréfinu kemur fram að Tryggingastofnun líti svo á að stefnandi hafi hafi brotið samning Tryggingastofnunar og Læknafélags Íslands með því að krefja stofnunina og sjúklinga um mun hærra gjald fyrir svæfingar en heimilt hafi verið samkvæmt samningnum. Hafi stefnandi gert það með því að skrá rangar upplýsingar á reikningana og með því gerst sekur um stórkostlegt misferli. Í bréfinu kemur og fram að stefndi hafi kært stefnanda til lögreglu og vísað meðhöndlun hans á sjúkraskrám til landlæknis. Ákvörðun um uppsögn samnings gagnvart stefnanda átti sér nokkurn aðdraganda, sem nauðsynlegt er að lýsa hér. Hinn 4. desember 2006 fóru fulltrúar stefnda í eftirlitsferð til stefnanda á starfsstöð tannlæknis að Einholti 2, en stefnandi hafði þar annast svæfingar fyrir tannlækninn. Viðstaddur heimsóknina var fulltrúi frá Læknafélagi Íslands. Í skýrslu, sem fulltrúar stefnda rituðu í kjölfar heimsóknarinnar, er haft eftir stefnanda að allar svæfingarskýrslur frá árinu 2005 og að hluta frá árinu 2006 hafi farið forgörðum eða þeim verið eytt. Þær skýrslur sem hann varðveitti frá árinu 2006, 19 talsins, lagði hann fram til skoðunar. Fram kemur í skýrslunni að stefnandi hafi ekki sagst færa í svæfingarskýrslu annan svæfingartíma en þann sem líður frá því að sjúklingur er sofnaður og þar til sjúklingurinn er vakinn, þ.e.a.s. svæfingartíma í þrengsta skilningi, ekki undirbúning svæfingar né eftirlit með sjúklingi eftir svæfingu. Skýrslan var kynnt stefnanda með bréfi 7. desember 2006 og honum gefinn kostur á að tjá sig um hana eða gera við hana athugasemdir til 29. desember sama ár. Af hálfu stefnanda komu engar athugasemdir fram við bréfi stefnda eða efni skýrslunnar. Með bréfi 25. janúar 2007 upplýsti lögmaður stefnanda að svæfingarskýrslur, sem fulltrúar stefnda höfðu óskað eftir að skoða, hefðu ekki misfarist og væru nú aðgengilegar til skoðunar. Með samkomulagi aðila var farið í aðra eftirlitsheimsókn til stefnanda 19. febrúar sl. og þá skoðaðar sérstaklega 18 svæfingarskýrslur frá árinu 2006. Daginn eftir, 20. febrúar sl., var stefnanda send skýrsla um eftirlitsheimsóknina og honum gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum og skýringum við hana til 8. mars. Í skýrslunni kemur enn fram að stefnandi hafi tjáð fulltrúum stefnda að hann færði ekki í svæfingarskýrslur annan svæfingartíma en þann sem líður frá því að sjúklingur er sofnaður og þar til sjúklingurinn er vakinn, þ.e. svæfingartíma í þrengsta skilningi, ekki undirbúning svæfingar né eftirlit með sjúklingi eftir svæfingu. Niðurstaða skýrslunnar er sú að verulegt ósamræmi sé milli þess svæfingartíma sem stefnandi skrái í svæfingarskýrslur og þess tíma sem stefnandi krefji Tryggingastofnun um greiðslu fyrir. Stefnda bárust athugasemdir stefnanda í bréfi 6. mars 2007. Þar kemur fram að stefnandi reikningsfæri stefnda fyrir þann tíma sem fer í að undirbúa sjúkling fyrir svæfingu, sem og eftirlit með sjúklingi eftir svæfingu, og nefnir hann sérstaklega tilvik er börn og þroskaheftir eigi í hlut. Í bréfinu er tekið fram að stefnandi hafi ávallt gert stefnda reikning fyrir þennan tíma, enda hafi hann talið slíkt í samræmi við verklag og upplýsingar sem hann hafi fengið í upphafi, er hann tók að sér að starfa hjá tannlæknum. Hafi hann einnig talið að það væri gert með samþykki stefnda, enda hefði aldrei verið gerð athugasemd við reikningsgerð hans af hálfu stefnda. Þriðja eftirlitsferðin var farin til skoðunar á svæfingarskýrslum stefnanda 25. apríl sl. Skoðaðar voru 235 sjúkraskrár frá ársbyrjun 2005 til októberloka 2006. Í samantekt stefnda kemur fram að stefnandi hafi ekki getað framvísað tólf skýrslum frá árinu 2005 og sjö frá 2006. Niðurstaða stefnda er sú að verulegt ósamræmi sé milli þess svæfingartíma sem stefnandi skrái í svæfingarskýrslur og þess tíma sem stefnandi krefji Tryggingastofnun um greiðslu fyrir. Í öllum 235 tilvikum sem skoðuð voru reyndist skráður svæfingartími skemmri en sá tími sem skráður var á reikning til stofnunarinnar. Í lok skýrslunnar er stefnanda veittur frestur til að koma athugasemdum sínum á framfæri og gera grein fyrir því misræmi sem bent var á. Með bréfi 10. maí sl. gerði lögmaður stefnanda grein fyrir sjónarmiðum hans og kom því jafnframt á framfæri að þau yfirlit sem fylgdu með eftirlitsskýrslunni vegna áranna 2005 og 2006 væru þannig að ekki væri á grundvelli þeirra hægt að draga ályktanir um reikningsgerð stefnanda á hendur stefnda. Í bréfinu var einnig áréttuð sú afstaða stefnanda að hann teldi á grundvelli þeirrar gjaldskrár sem gilti um svæfingar hjá tannlæknum að heimilt væri að krefjast greiðslu fyrir undirbúning fyrir svæfingu og eftirlit eftir vöknun. Hinn 25. maí sl. var lögmanni stefnanda sent bréf stefnda sem bar yfirskriftina „Endurgerð skýrsla“. Í bréfinu segir m.a. að grundvöllur málsins ætti að vera óumdeildur, í ljós hafi komið við skoðun að stefnandi hafi skrifað annan tíma í svæfingarskýrslur en á reikninga til Tryggingastofnunar ríkisins. Í bréfinu var stefnanda veittur frestur til 4. júní 2007 til að skila athugasemdum og skýringum við skýrsluna. Athugasemdir bárust frá stefnanda innan tilskilins frests. Í bréfi lögmanns hans eru færðar fram athugasemdir og skýringar á þeim atriðum sem stefndi taldi ábótavant við reikningsgerð stefnanda á hendur stefnda. Er þar áréttað að athugasemdir stefnda varði aðeins gjaldtöku stefnanda vegna svæfinga hjá tannlæknum og einungis byggt á skoðun á sjúkraskýrslum vegna svæfinga fyrir einn þeirra. Jafnframt er þar ítrekaður sá skilningur stefnanda á samningi við stefnda að honum sé heimilt að krefjast greiðslu fyrir undirbúning, viðtöl, eftirmeðferð og svæfinguna sjálfa, auk annarra atriða, til að mynda svæfingarálags. Í gjaldskránni sé tekið fram að þessir þættir séu innifaldir í læknisverkinu og því verði gjaldskráin ekki skilin á annan hátt en að honum hafi verið heimilt að krefjast þeirra eininga sem gjaldskráin hljóði upp á fyrir þessa þætti verksins. Í bréfinu er sérstaklega bent á að réttur farvegur til að leysa úr ágreiningsmáli aðila um túlkun samnings og gjaldskrár sé hjá samráðsnefnd stefnda og Læknafélags Reykjavíkur. Í kjölfar þeirra samskipta sem hér hafa verið rakin var stefnanda sagt upp samningi stefnda og Læknafélags Reykjavíkur, eins og lýst hefur verið hér að framan. Í stefnu er þess getið að frá þeim tíma hafi stefnanda í raun verið ómögulegt að stunda læknisstörf enda kostnaðarþátttaka almannatryggingakerfisins vegna þjónustu hans við sjúkratryggða ekki lengur fyrir hendi. Ágreiningur aðila lýtur að túlkun samnings stefnda og Læknafélags Íslands, heimild stefnda til slita á honum gagnvart stefnanda og hvort stefndi hafi við meðferð málsins og ákvörðunartöku gætt lögmætra sjónarmiða. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að hinn efnislegi ágreiningur snúi að tvennu. Í fyrsta lagi hvernig skilja beri þau gjaldskrárákvæði sem deilt sé um og eftir atvikum hvor aðila eigi að bera hallann af óskýrleika þeirra. Í öðru lagi, ef fallist yrði á skilning stefnda í þeim efnum, hvort sú gjaldtaka sem stefnandi viðhafði vegna svæfinga hjá tannlæknum teldist stórkostlegt misferli. Stefnandi vísar til þess að um gjaldtöku hans fari samkvæmt gjaldskrá svæfingalækna. Í henni séu tveir gjaldskrárliðir um svæfingar hjá tannlæknum, annars vegar nr. 82-007-01, er hljóði þannig: „Svæfing hjá tannlækni fyrir hvern hálftíma til viðbótar fyrstu tveimur í svæfingunni sjálfri. (Undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað innifalið).“ Hins vegar sé gjaldskrárliður nr. 82-008-01, svohljóðandi: „Svæfing hjá tannlækni fyrir hvern fyrsta og hvern annan hálftímann í svæfingunni sjálfri. (Undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað innifalið).“ Fyrri liðurinn sé metinn til 30 eininga en hinn síðari til 35 eininga. Hafi stefnandi ætíð skilið gjaldskrárákvæði þessi þannig að heimilt væri að krefjast sérstaklega greiðslu (eininga) fyrir þann tíma sem færi í undirbúning, viðtöl og eftirmeðferð, auk greiðslu fyrir þann tíma sem svæfingin sjálf í þrengsta skilningi tæki. Hafi hann hagað reikningsgerð sinni í samræmi við þetta, án athugasemda af hálfu stefnda eða skjólstæðinga hans. Orðalag tilgreindra gjaldskrárákvæða sé þannig að stefnanda hafi verið rétt að skilja að heimilt væri að reikna einingar og krefjast greiðslu fyrir þann tíma sem færi í svæfinguna í heild, þar með talið undirbúning, viðtöl og eftirmeðferð. Umrædd ákvæði njóti sérstöðu við önnur ákvæði gjaldskrárinnar þar sem gjaldtaka reiknist eftir tímaeiningum. Stefnandi hafi talið að skilja bæri þann texta sem sé í sviga þannig að í svæfingunni væri það innifalið sem þar væri upp talið og að reikna bæri tímaeiningar vegna þess heildartíma sem hefði farið í svæfinguna, að öllu inniföldu, frá undirbúningi til loka eftirlits. Að mati stefnanda er fráleitt að augljóst sé af framsetningu og orðalagi gjaldskrárinnar að einungis sé heimilt að skrá einingar og krefja greiðslu fyrir þann tíma sem skráður sé svæfingartími í svæfingarskýrslu. Bendir stefnandi á að hann hafi fært svæfingarskýrslur, en tilgangur þeirra sé alls ekki að vera undirgagn eða grundvöllur reikningsgerðar fyrir læknisverkið. Allt frá árinu 2002 og fram í desember 2006 hafi engar athugasemdir verið gerðar við gjaldtöku hans og hafi það styrkt stefnanda í þeirri trú að skilningur hans á gjaldskránni væri réttur. Er á því byggt að stefndi eigi að bera hallann af því að tilgreind gjaldskrárákvæði séu ekki skýr. Þá bendir stefnandi á að af hálfu stefnda hafi ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi ekki unnið þann tíma við undirbúning, viðtöl og eftirmeðferð sem reikningsgerð stefnanda sé byggð á, enda byggi hin umdeilda uppsögn ekki á því að stefnandi hafi krafist greiðslu fyrir þjónustu við sjúkratryggða sem ekki hafi verið látin í té. Með vísan til þessa telur stefnandi að uppsögn hans hafi verið ólögmæt, enda hafi enginn efnislegur grundvöllur verið fyrir henni. Jafnvel þótt fallist yrði á skilning stefnda á hinum umdeildu gjaldskrárákvæðum, byggir stefnandi á því að reikningsgerð hans geti ekki talist fela í sér stórkostlegt misferli í skilningi 3. mgr. 11. gr. samnings stefnda og Læknafélags Reykjavíkur. Við mat á efnisinntaki þeirrar uppsagnarheimildar verði að horfa til þess orðalags sem notað sé. Þannig þurfi í fyrsta lagi að vera sannað misferli af hálfu læknis. Í því hljóti að felast að sannaður sé ásetningur til refsiverðrar háttsemi. Það sé hins vegar ekki nóg, þar sem misferlið þurfi að vera stórkostlegt svo beita megi fyrirvaralausri uppsögn. Í því felist að starfsemi læknis sé í veigamiklum atriðum ólögmæt og refsiverð. Telur stefnandi fjarri að slíkt geti talist eiga við um starfsemi stefnanda, þegar af þeirri ástæðu að sá þáttur sem beiting uppsagnarákvæðisins byggi á, sé einungis lítill hluti af þeirri starfsemi hans. Stefnandi leggur einnig áherslu á að við túlkun á ákvæði 3. mgr. 11. gr. samningsins verði að líta til þess að beiting þess lúti að því að skerða þann grundvallarrétt stefnanda að stunda atvinnu og framfæra sjálfan sig og aðra. Þá verði og að líta til þess að með öllu sé ósannað, þegar hin umdeilda uppsögn átti sér stað, að ætluð röng reikningsgerð stefnanda hafi verið framkvæmd gegn betri vitund hans. Engri launung eða blekkingum hafi verið beitt við reikningsgerðina og stefndi hafi á öllum tímum haft heimild og skyldu til þess að meta hvort gjaldtakan væri eðlileg og réttmæt. Samkvæmt því hafi hvorki efnisleg né huglæg skilyrði verið til þess að beita uppsagnarákvæði 3. mgr. 11. gr. samnings. Sú ráðstöfun stefnda að leggja fram kæru til lögreglu samhliða uppsögn samningsins hafi enga þýðingu í þessu samhengi enda teljist hver sá maður saklaus af meintri refsiverðri háttsemi nema hann sé dæmdur fyrir hana fyrir almennum dómstólum. Ákvörðun stefnda verði ekki á því byggð að sannað sé að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Stefnandi rökstyður kröfur sínar einnig með því að uppsögn stefnda sé ógild þar sem ekki hafi verið gætt málsmeðferðarreglna aðila vegna álitamála, sbr. 2. mgr. 10. gr. samningsins, áður en tekin hafi verið ákvörðun um uppsögn á grundvelli 3. mgr. 11. gr. Í uppsagnarbréfi stefnda segi að málið hafi verið rætt í samráðsnefnd Tryggingastofnunar ríkisins og Læknafélags Reykjavíkur og í því sambandi vísað til 10. gr. samnings aðila. Fyrir liggi hins vegar að samráðsnefndin hafi ekki úrskurðað um það álitamál sem hafi verið á milli stefnanda og stefnda um framkvæmd samnings aðila. Afstaða samráðsnefndar hafi því ekki legið fyrir þegar uppsögn fór fram. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi verið bundinn af því að fá úrskurð samráðsnefndar um álitaefnið, áður en tekin var ákvörðun um að beita uppsagnarheimild. Þar sem slíkt var ekki gert teljist uppsögnin ógild. Stefnandi byggir einnig á því að málsmeðferð og ákvarðanataka stefnda, sem fari með opinbert vald og sé bundinn af stjórnsýslulögum og almennum reglum stjórnsýsluréttar, hafi ekki verið í samræmi við stjórnsýslulög og meginreglur stjórnsýsluréttarins. Í ljósi þess að um mjög íþyngjandi ákvörðun hafi verið að ræða hafi verið sérstaklega mikilvægt að vanda til undirbúnings ákvörðunartökunnar með fullnægjandi rannsókn, um leið og gætt væri jafnræðis, andmælaréttar og meðalhófs. Að áliti stefnanda var rannsókn stefnda á málsatvikum ófullnægjandi. Þannig geti ekki komið til álita að byggja ákvörðun sem þessa á áætlunum um meinta ranga reikningsgerð, eins og gert hafi verið varðandi svæfingar fyrir aðra tannlækna en Sigurð Rúnar Sæmundsson. Þá verði ekki séð að neitt liggi fyrir um að stefnandi hafi hagað gjaldtöku sinni með öðrum hætti en aðrir sem hafi stundað svæfingar hjá tannlæknum og beitt samsvarandi aðferðum og stefnandi. Þá byggir stefnandi á því að andmælaréttur hafi verið brotinn á sér þar sem honum hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig áður en ákvörðun var tekin um uppsögn á samningi aðila með vísan til 3. mgr. 11. gr. Honum hafi einungis verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við eftirlitsskýrslur stefnda og koma með skýringar við þær. Í ljósi þeirra hagsmuna sem voru í húfi hafi stefnda borið að tilkynna stefnanda að hann hygðist beita uppsagnarheimild 3. mgr. 11. gr. samningsins og gefa honum kost á að gera við það athugasemdir. Loks byggir stefnandi á því að stefndi hafi brotið meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins með hinni fyrirvaralausu uppsögn. Hafi stefnda borið að tilkynna eða skora á stefnanda að koma málum sínum í það horf sem stefndi taldi í samræmi við samning aðila áður en hann gripi til þess íþyngjandi úrræðis sem fyrirvaralaus uppsögn hafi verið. Hefði stefnandi þá getað brugðist við athugasemdum stefnda, jafnframt því sem stefndi hefði getað komið í veg fyrir ætlað tjón sitt, sbr. 9. gr. samnings aðila. Telur stefnandi að stefnda hafi einnig borið að horfa til þess að fyrir lá, þegar ákvörðun stefnda um uppsögn var tekin, að stefnandi væri hættur að sinna svæfingum hjá tannlæknum og að engar athugasemdir hefðu verið gerðar við önnur störf hans. Þær svæfingar hafi þó einungis verið lítill hluti af starfi stefnanda. Því hafi stefnda borið að láta við það sitja að segja upp samningi um svæfingar hjá tannlæknum í stað þess að segja samningnum upp í heild og koma þannig í veg fyrir að stefnandi gæti með öllu haldið starfsemi sinni áfram. Stefnandi telur sig hafa lögvarða hagsmuni af því að hin ólögmæta uppsögn stefnda verði ógilt með dómi þannig að hann geti starfað á grundvelli samningsins frá 21. desember 2004. Varakrafa hans um viðurkenningu er sett fram, verði ekki á þau sjónarmið fallist, en uppsögnin engu að síður talin ólögmæt. Stefnandi reisir kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar og vinnuréttar. Um réttarstöðu aðila og samningssamband vísar hann til laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Einnig er byggt á 10., 11., 12. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og almennum reglum stjórnsýsluréttar um að stjórnvaldsákvarðanir þurfi að byggjast á málefnalegum ástæðum. Loks er vísað til 60. gr., 75. gr. og 2. mgr. 70. gr. Stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 sbr. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr lög nr. 62/1994. Um framsetningu varakröfu er vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa byggir á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir á því að uppsögn samnings hafi verið fyllilega lögmæt og að öllu leyti hafi verið gætt lögmætra aðferða við meðferð málsins hjá stefnda. Hafi uppsögnin verið framkvæmd með skýrri heimild í 44. gr. laga um almannatryggingar nr. 110/2007 og 11. gr. samnings sérfræðilækna. Að dómi stefnda braut stefnandi gegn samningi sérfræðilækna. Hafi brotið falist í því að stefnandi reikningsfærði tíma langt umfram svæfingartíma í aðgerðum sem framkvæmdar voru af tannlækninum Sigurði Rúnari Sæmundssyni og hugsanlega fleiri tannlæknum. Stefndi hafi rannsakað sjúkraskýrslur stefnanda frá árunum 2005 og 2006. Á því tímabili hafi hann ofkrafið stefnda um a.m.k. 10.419.120 krónur og byggi sú fjárhæð á athugunum á fyrirliggjandi sjúkraskýrslum stefnanda vegna 166 læknisverka á árinu 2005 og 117 læknisverka á árinu 2006. Þá liggi fyrir að bæði árin hafi stefnandi reikningsfært stefnda fyrir aðgerðir, án þess að fyrir lægju sjúkraskýrslur, eða hann hafi ekki getað framvísað þeim. Telur stefndi að ákvæði gjaldskrár, um að undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað sé innifalið í svæfingartíma, séu ótvíræð. Hafi athæfi stefnanda falið í sér stórkostlegt misferli í skilningi 3. mgr. 11. gr. samnings aðila og heimilað fyrirvaralausa uppsögn hans. Með háttsemi stefnanda hafi ekki aðeins greiðslur til annarra svæfingarlækna orðið lægri en þeir hafi átt rétt á, heldur hafi notendur þjónustunnar einnig ofgreitt fyrir hana, í sumum tilfellum hafi þeir greitt margfalda rétta fjárhæð. Telur stefndi að háttsemi stefnanda varði við 248. gr. almennra hegningarlaga og hafi hann þegar kært málið til Ríkislögreglustjóra. Að áliti stefnda eiga sjónarmið um atvinnufrelsi stefnanda ekki við, enda hafi stefnandi alla möguleika á að vinna við sérgrein sína, t.d. á sjúkrahúsum, þar sem skortur hafi verið á svæfingarlæknum á liðnum árum. Stefndi bendir á að stefnanda hafi borið að varðveita sjúkraskrár er hann ritaði um sjúklinga sína, sbr. 14. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997. Samkvæmt 9. tl. 2. gr. reglugerðar nr. 227/1991 um sjúkraskrár og skýrslugerð varðandi heilbrigðismál beri að skrá meðferðar- og aðgerðarlýsingar í sjúkraskrár. Væri framburður stefnanda réttur um þann skilning hans að reikningsfæra skyldi tíma við undirbúning svæfinga og eftirlit eftir að sjúklingur vaknar úr svæfingu, hlyti hann að hafa fært í sjúkraskrá þann tíma er þessir meðferðarþættir tóku. Stefnandi hafi hins vegar upplýst að það hafi hann ekki gert heldur hafi hann eingöngu skráð tíma sem sjúklingur var í svæfingu. Á engan hátt sé því unnt að leggja til grundvallar að stefnandi hafi verið í góðri trú um tiltekinn skilning á gjaldskránni. Þá hafi stefnandi brotið gegn 5. mgr. 52. gr. almannatryggingalaga nr. 100/2007 með því að afhenda ekki tryggingalækni sjúkraskrár í eftirlitsheimsókn 4. desember 2006. Stefndi mótmælir þeim sjónarmiðum stefnanda að þar sem samráðsnefndin hafi ekki úrskurðað í máli hans, eigi það að leiða til ógildingar uppsagnar á samningnum. Bendir stefndi á að samkvæmt 10. gr. samnings sérfræðilækna skipi samningsaðilar samráðsnefnd er hafi með höndum tiltekið hlutverk. Engin skylda hafi verið til þess að samráðsnefndin fjallaði um málið. Hins vegar hafi það verið rætt í nefndinni á allmörgum fundum og bókað hinn 23. janúar að um brot á samningnum væri að ræða. Stefndi byggir einnig á því að mál stefnanda hafi verið nægilega rannsakað og bendir á að tryggingalæknir hafi þrisvar sinnum annast skoðun á sjúkraskýrslum hjá stefnanda, og hafi rannsókn leitt í ljós umfangsmikil brot hans. Sjónarmið stefnanda um að áætlaðar hafi verið ofteknar greiðslur vegna vinnu hans hjá öðrum tannlæknum en Sigurði Rúnari Sæmundssyni hafi hér enga þýðingu. Samantekt um ofteknar greiðslur stefnanda byggi á samanburði á innsendum reikningum hans og svæfingarskýrslum, og hafi að geyma ótvíræða niðurstöðu um ofteknar greiðslur. Engu skipti þótt fjárhæðir hafi ekki verið reiknaðar með hliðsjón af afsláttarákvæðum samningsins. Fyrir liggi að stefnandi ofkrafði stefnda vegna allra þeirra aðgerða sem framkvæmdar voru hjá Sigurði Rúnari Sæmundssyni og svæfingarskýrslur liggi fyrir um, og feli það eitt í sér stórkostlegt misferli í skilningi samningsins. Tekur stefndi fram að sérgreinaafsláttur svæfingarlækna á árinu 2006 hafi aðeins verið 0,4%. Þá mótmælir stefndi því að ekki liggi fyrir að stefnandi hafi hagað gjaldtöku sinni með öðrum hætti en aðrir sem hafi stundað svæfingar hjá tannlæknum og vísar til yfirlits er sýni að stefnandi hafi að meðaltali krafið um meira en tvöfalt fleiri gjaldskráreiningar fyrir hverja komu sjúklings en aðrir læknar er stunda svæfingar hjá tannlæknum. Stefndi fellst ekki á röksemdir stefnanda um að andmælaréttur hafi verið brotinn á honum. Rannsókn stefnda á háttsemi stefnanda hafi meðal annars verið fólgin í þremur eftirlitsheimsóknum til stefnanda. Eftir allar þær heimsóknir hafi skýrslur verið unnar, sem stefnanda hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um. Fyrir liggi að stefnandi nýtti andmælarétt sinn í tveimur af þessum þremur tilvikum. Andmælarétti sé ætlað að ná til þeirrar aðstöðu þegar ný gögn eða upplýsingar bætist við mál, þannig að ákvörðun verði ekki byggð á efni þeirra gagna eða hinum nýju upplýsingum, án þess að aðila hafi áður verið gefinn kostur á að tjá sig um þau atriði. Sú aðstaða hafi hins vegar ekki verið uppi þegar að því kom að taka skyldi ákvörðun í máli stefnanda. Hafi honum á öllum stigum málsins verið gefinn kostur á að tjá sig og engar nýjar upplýsingar eða gögn höfðu bæst við þegar ákvörðun var svo tekin í máli hans. Í andmælarétti felist það einnig að aðili fái að kynna sér málsástæður sem ákvörðun muni byggjast á. Afstaða stefnda til háttsemi stefnanda hafi legið fyrir. Af hálfu stefnda hafi það komið fram, áður en endanleg ákvörðun var tekin, að stefndi teldi reikningsgerð stefnanda brjóta gróflega gegn samningi stefnda og Læknafélags Reykjavíkur. Mátti stefnanda því vera fullljóst hvert mál hans stefndi og hafi lögmaður hans sjálfur haft uppi þau sjónarmið í bréfi til stefnda að stefnanda væri fullkunnugt um þá hagsmuni sem í húfi væru. Áréttar stefndi að í andmælarétti felist ekki krafa um að stjórnvald kynni aðila máls væntanlega niðurstöðu áður en ákvörðun sé tekin, hafi andmælaréttar verið gætt að öðru leyti, en það eigi einmitt við í því tilfelli sem hér um ræði. Stefndi mótmælir því sjónamiði stefnanda að stefndi hafi ekki haft í heiðri meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því til stuðnings bendir stefndi á að þegar samningnum var sagt upp hafi það legið fyrir að stefnandi taldi að skýra bæri gjaldskrá með öðrum hætti en gert hefði verið fram að þessu. Hafi það verið í valdi stefnanda sjálfs að tilkynna stefnda að hann myndi framvegis einungis reikningsfæra svæfingartíma sjúklinga. Það hafi hann hins vegar ekki gert. Þá telur stefndi að sjónarmið stefnanda um að hann sé hættur svæfingum fyrir tannlækna eigi ekki rétt á sér, þar sem áframhaldandi aðild hans að samningnum hefði hvenær sem er veitt honum heimild til þess að taka aftur upp störf á því sviði. Ekki sé unnt að segja samningnum upp með tilliti til tiltekinna starfa innan sérgreinar. Loks bendir stefndi á að þrátt fyrir heimild til fyrirvaralausrar uppsagnar hafi uppsögnin ekki tekið gildi fyrr en rúmum tveimur vikum frá því að uppsagnarbréf hafi verið ritað. Hafi stefndi því gætt þess að takmarka þau óþægindi er uppsögnin kynni að baka stefnanda, sjúklingum og samstarfslæknum hans. Af framangreindu þykir stefnda ljóst að uppsögn á aðild stefnanda að samningi sérfræðilækna hafi í öllu verið lögmæt og eðlileg. Gætt hafi verið lögmætra aðferða við uppsögnina, málið rannsakað og stefnandi komið á framfæri sjónarmiðum sínum um skilning sinn á gjaldskránni, bæði bréflega og á fundi með starfsmönnum stofnunarinnar. Krafa stefnda um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur og er honum því nauðsyn á að fá virðisaukaskatt af málflutningsþóknun dæmdan úr hendi stefnanda. Niðurstaða Ágreiningslaust er að samningur samninganefndar Tryggingastofnunar ríkisins og Læknafélags Reykjavíkur um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 117/1993, sbr. nú lög nr. 100/2007, frá 21. desember 2004, gildir um samskipti aðila. Í 2. mgr. 1. gr. samningsins kemur fram að þau læknisverk, sem samið er um að unnin séu á grundvelli þessa verktakasamnings, komi fram í gjaldskrá hverrar sérgreinar fyrir sig. Í 1. mgr. 4. gr. er síðan tekið fram að verð á umsaminni þjónustu sé tilgreint í gildandi gjaldskrá viðkomandi sérgreina. Gjaldskrá svæfingarlækna er frá 3. apríl 1998, breytt 1. nóvember 2001. Þar er að finna lýsingu á fjölda læknisverka svæfingarlækna og er við hvert læknisverk tiltekinn fjöldi eininga, en hver eining svarar til ákveðinnar fjárhæðar. Greinir aðila á um hvernig túlka skuli tvo gjaldskrárliði, þ.e. um svæfingar hjá tannlæknum, og þá aðeins hvort í læknisverkinu felist undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað sem að verkinu lýtur, en í sviga aftan við lýsingu á verkinu segir að slíkt sé innifalið. Hefur stefnandi allt frá upphafi málsins haldið því fram að í orðalaginu felist heimild til þess að krefjast eininga fyrir þann tíma sem fari í undirbúning sjúklings, viðtöl og eftirmeðferð, auk sjálfrar svæfingarinnar, og hafi hann hagað reikningsgerð sinni í samræmi við það. Þessum skilningi mótmælir stefndi og telur orðalagið ótvírætt, að því leyti að í læknisverkinu felist undirbúningur, viðtöl, eftirmeðferð og allt annað. Í bréfum lögmanns stefnanda til stefnda frá 10. maí og 1. júní sl., sem rituð voru í tilefni af skýrslum stefnda um þriðju eftirlitsheimsókn fulltrúa Tryggingastofnunar ríkisins til skoðunar á sjúkraskrám stefnanda, er vakin á því athygli að mál stefnanda eigi undir samráðsnefnd stefnda og Læknafélags Íslands. Í fundargerðum samráðsnefndar kemur fram að mál stefnanda hafi verið kynnt nefndinni og eftirlitsskýrslur ræddar. Þannig er á fundi nefndarinnar 9. janúar 2007 m.a. bókað að fulltrúar Tryggingastofnunar muni bera málið undir eftirlitsnefnd stofnunarinnar. Á næsta fundi, 23. janúar 2007, er bókað að samráðsnefnd sé sammála um að stefnandi hafi brotið samninginn. Stefnandi hafði á þessum tíma ekki sinnt andmælum við skýrslu fulltrúa stefnda eftir fyrstu eftirlitsheimsókn þeirra. Í fundargerð nefndarinnar frá 8. maí sl. er svohljóðandi fært til bókar: „Einnig var rætt um hvort mál Árna væri formlega hjá samráðsnefndinni eða hjá eftirlitsnefnd TR. Samráðsnefndin hefur ekki enn fengið málið frá eftirlitsnefndinni.“ Síðasta fundargerð nefndarinnar í máli stefnanda er frá 21. ágúst sl., svohljóðandi: „Málið hans var kært til ríkislögreglustjóra 28. júní sl. og honum sagt upp af samningi sama dag með gildistöku 15. júlí 2007.“ Í 9. og 10. gr. áðurnefnds samnings stefnda og Læknafélags Reykjavíkur er að finna ákvæði um samráðsnefnd, sem í sitja tveir fastamenn frá hvorum aðila. Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. skal mál lagt fyrir samráðsnefndina, telji Tryggingastofnun ríkisins eða læknir að annar hvor hafi brotið skyldur sínar samkvæmt samningnum eða að starfsháttum hans sé á einhvern hátt ábótavant. Í 10. gr. segir að hlutverk nefndarinnar sé að fylgjast með framkvæmd samningsins og gæðum þjónustunnar og úrskurða um álitamál sem upp kunni að koma. Þá hefur hún heimild til að setja lækni hámarksfjölda eininga, svo og til að ákvarða einstökum lækni hámark eininga fyrir læknisverk, ef starfsaðferðir hans víkja frá því sem tíðkast í viðkomandi sérgrein eða falla ekki að umsaminni gjaldskrá miðað við þá tímaviðmiðun, sem samráðsnefnd telur hæfilega. Auk þessa er nefndinni ætlað að annast breytingar á gjaldskrá aðila, skera úr ágreiningi um hvort læknisverk heyri undir sérgrein viðkomandi læknis, svo og önnur atriði er varða samskipti samningsaðila eða einstakra lækna. Tekið er fram að samráðsnefndin skuli setja sér starfsreglur og birta þær. Hafa þær ekki verið lagðar fram í máli þessu. Ágreiningur aðila lýtur að túlkun á gjaldskrá svæfingarlækna og hvort stefnandi hafi brotið skyldur sínar samkvæmt samningi stefnda og Læknafélags Reykjavíkur með því að krefjast greiðslu fyrir undirbúning, viðtöl og eftirmeðferð, auk sjálfrar svæfingarinnar. Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. samningsins bar að leggja þann ágreining fyrir samráðsnefnd og leita úrskurðar hennar í samræmi við 2. mgr. 10. gr., áður en tekin var endanleg ákvörðun í máli stefnanda. Þrátt fyrir að mál stefnanda hafi verið rætt á fundum samráðsnefndar verður ekki séð að nokkur ákvörðun hafi þar verið tekin, og því síður úrskurðað í máli hans. Er það í andstöðu við þá málsmeðferð sem samningurinn mælir fyrir um. Ekki er ágreiningur um að stefndi teljist stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að hann sé í máli þessu bundinn af málsmeðferðarreglum þeirra laga. Fram er komið að fulltrúar stefnda skoðuðu þrisvar sinnum sjúkraskrár stefnanda og sömdu skýrslur um hverja skoðun. Í skýrslunum, sem kynntar voru stefnanda jafnóðum, var að finna samanburð á skráðum tímafjölda við svæfingar sjúklinga, annars vegar samkvæmt svæfingarskýrslum og hins vegar samkvæmt þeim reikningum sem stefnandi gerði Tryggingastofnun ríkisins. Í öllum tilvikum munu reikningar til stefnda hafa haft fleiri tíma að geyma en samkvæmt svæfingarskýrslum, og var stefnanda hverju sinni gefinn kostur á að skýra það misræmi og koma athugasemdum sínum á framfæri innan tilskilins frests. Nýtti stefnandi sér andmælarétt sinn eftir viðtöku annarrar og þriðju skýrslu stefnda. Í andmælarétti felst að aðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hvorki í umræddum skýrslum stefnda, né þeim bréfum sem fóru á milli aðila, er að finna vísbendingu um til hvers athuganir og niðurstöður stefnda kunni að leiða gagnvart stefnanda. Í bréfi stefnda frá 6. febrúar 2007 er þó vikið að því að málið hafi verið lagt fyrir samráðsnefnd Tryggingastofnunar og Læknafélags Íslands og Landlækni jafnframt verið skrifað um meðferð stefnanda á sjúkraskrám. Þótt stefnanda hafi mátt vera ljóst að máli hans lyki með einum eða öðrum hætti, verður engu að síður að fallast á að stefnda hafi borið að tilkynna honum um að til athugunar væri að taka ákvörðun um framhald á aðild hans að samningi stefnda og Læknafélags Reykjavíkur, og veita honum rétt til andmæla, áður en endanleg ákvörðun var tekin í máli hans. Með því móti hefði stefnandi getað komið sjónarmiðum sínum á framfæri og hugsanlega haft áhrif á til hvaða úrræðis yrði gripið gagnvart honum. Er þá haft í huga að sú ákvörðun sem tekin var, var ekki eina úrræðið sem stefnda stóð til boða. Að áliti stefnda gerðist stefnandi sekur um stórkostlegt misferli með því að skrá rangar upplýsingar á reikninga sem framvísað var til greiðslu hjá stefnda. Á þeim grundvelli var honum fyrirvaralaust sagt upp aðild að samningi við stefnda og vísað til 3. mgr. 11. gr. samningsins. Þeirri uppsagnarheimild getur stefndi beitt við alvarlegustu brotum læknis á samningnum, en aðrar uppsagnarheimildir er að finna í 4. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 11. gr. Í þeim ákvæðum er annars vegar fjallað um riftun samnings, ef misbrestur er á því að læknir uppfylli skyldur sínar, og hins vegar uppsögn ef læknir verður uppvís að misbeitingu gjaldskrár. Í samningnum er ekki að finna skilgreiningu á því hvað teljist stórkostlegt misferli. Orðalag ákvæðisins, og samanburður þess við orðalag annarra uppsagnarheimilda samningsins, skírskotar engu að síður til þess að um grófa refsiverða háttsemi sé að ræða og að sannaður sé ásetningur til þeirrar háttsemi. Sú sönnun liggur ekki fyrir og verður því ekki fallist á að stefnda hafi verið heimilt að beita uppsagnarákvæði 3. mgr. 11. samningsins. Breytir þar engu þótt athæfi stefnanda hafi þegar verið kært til lögreglu, stefnandi hefur ekki játað sök og telst því saklaus þar til sök hans þykir sönnuð. Í uppsögn stefnanda fólst að hann var sviptur heimild til svæfinga hjá öllum sérgreinalæknum sem aðild áttu að samningi stefnda og Læknafélags Reykjavíkur. Þótt rannsókn stefnda hafi einungis tekið til skoðunar á svæfingarskýrslum stefnanda hjá einum tannlækni, hlaut stefnda að vera ljóst að stefnandi starfaði einnig við svæfingar hjá öðrum læknum, bæði tannlæknum og öðrum sérgreinalæknum. Ákvörðun stefnda um uppsögn var stefnanda því sérlega íþyngjandi og krafðist ekki einasta að gætt væri vandaðrar málsmeðferðar, heldur einnig að ekki yrði gengið lengra en nauðsyn bar til, svo náð yrði því markmiði sem að var stefnt. Því brýnna var að þessara sjónarmiða yrði gætt þar sem ákvörðun stefnda byggði á mati á grófleika meintra brota stefnanda og vali á þeim úrræðum sem honum stóðu til boða. Telur dómurinn að stefndi hafi með ákvörðun sinni brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með vísan til ofanritaðs er það niðurstaða dómsins að stefndi hafi ekki gætt réttra málsmeðferðarreglna og lögmætra sjónarmiða þegar hann tók ákvörðun um uppsögn stefnanda á samningi Tryggingastofnunar ríkisins og Læknafélags Reykjavíkur um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða. Verður því fallist á kröfu stefnanda um að uppsögnin verði dæmd ógild. Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar, sem ákveðst 700.000 krónur. Dóminn kvað upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Uppsögn stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, dagsett 28. júní 2007, á aðild stefnanda, Árna Þórs Björnssonar, að samningi Tryggingastofnunar ríkisins og Læknafélags Reykjavíkur um lækningar utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða, samkvæmt lögum nr. 117/1993, nú lögum nr. 100/2007, er ógilt. Stefndi greiði stefnanda málskostnað að fjárhæð 700.000 krónur.
Mál nr. 77/2001
Bifreið Umferðarlög Vátrygging Skaðabætur Örorka
S varð fyrir slysi þegar timburborð féllu á hann úr stæðu, sem hafði verið lyft frá jörðu með krana, sem var festur við vörubifreið og knúinn af aflvél hennar. Hæstiréttur taldi að slysið yrði rakið til atvika við fermingu bifreiðarinnar með tæki, sem væri hluti af búnaði hennar. Var eigandi bifreiðarinnar talinn bera skaðabótaskyldu á tjóni S samkvæmt 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðar­laga nr. 50/1987, ásamt umráðamanni hennar, sem hreyfði ekki sérstökum mótmælum við skaðabótaskyldu sinni á þessum grunni. Voru þeir dæmdir ásamt vátryggingafélagi, sem bifreiðin var ábyrgðartryggð hjá, til greiðslu bóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. mars 2001. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi varð stefndi fyrir slysi að morgni 15. október 1996 á byggingarsvæði að Gullsmára 10 í Kópavogi, þar sem hann var við störf á vegum Járnbendingar ehf. Var stefndi að raða þar mótatimbri í stæður og binda um þær með mótavír til að undirbúa flutning þess af svæðinu. Munu stæðurnar hafa verið um 6,5 metrar á lengd, 0,8 metrar á hæð og 0,6 metrar á breidd, en í hverri um 50 borð. Til að flytja timbrið brott hafði verið fengin vörubifreiðin LK 361. Hún var á þessum tíma skráð eign Landsbanka Íslands, eignarleigu, sem áfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. kemur nú í stað fyrir, og vátryggð hjá Vátryggingafélaginu Skandía hf., sem áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. hefur tekið yfir, en í umráðum áfrýjandans Halldórs L. Jóhannessonar. Samkvæmt gögnum málsins var vörubifreiðin af gerðinni Scania R142H 6X2. Eigin þyngd hennar var 14.990 kg, en heildarþyngd með farmi mátti verða allt að 33.000 kg. Á bifreiðina hafði verið festur krani af gerðinni HIAB, sem hafði 29 tonna lyftigetu og var knúinn af aflvél hennar. Í umrætt sinn var kraninn notaður til að lyfta timbrinu af jörðu upp á flutningapall bifreiðarinnar. Í því skyni var svokallaðri flatstroffu, 10 cm breiðri, brugðið um miðja timburstæðu, sem að öðru leyti hafði verið bundið um með 3 mm mótavír á tveimur stöðum, um 1,3 metra frá hvorum enda, en lykkja á stroffunni síðan fest í krók kranans. Í lögregluskýrslu, sem gerð var í tilefni af slysi stefnda, sagði áfrýjandinn Halldór að umræddan morgun hafi einni timburstæðu verið lyft upp á pall bifreiðarinnar. Hann hafi síðan fært bifreiðina á annan stað, þar sem nokkrar timburstæður hafi verið vinstra megin við hana, sömu megin og stjórntæki kranans, en ein hægra megin. Hafi staðið til að lyfta þeim upp á pallinn með krananum. Fyrir Hæstarétti eru aðilarnir sammála um að stoðfætur á krananum hafi þá verið settir niður báðum megin við bifreiðina til að halda jafnvægi hennar. Í skýrslu sinni sagðist áfrýjandinn hafa ákveðið að svo komnu máli að taka fyrst upp timburstæðuna, sem var hægra megin við bifreiðina. Til þess hafi hann þurft leiðsögn til að stjórna krananum, þar sem bifreiðin hafi byrgt honum sýn. Nafngreindur starfsmaður Járnbendingar ehf. hafi veitt honum þá aðstoð. Hafi áfrýjandinn samkvæmt bendingum þess manns tekið stæðuna upp með krananum og snúið henni síðan til að koma henni inn á pallinn. Þegar stæðan hafi verið á lofti aftan við bifreiðina hafi timbur skyndilega byrjað að renna út úr henni. Hann hafi öskrað til að vara nærstadda við hættu. Stefndi, sem hafi verið að búa um timburstæðu vinstra megin við bifreiðina og snúið baki í áfrýjandann, hafi risið upp og litið við, en fengið þá yfir sig 15 til 20 borð úr stæðunni, sem enn hékk í krananum. Við það hlaut stefndi þau meiðsl, sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Í málinu eru ekki bornar brigður á að stefndi hafi enga sök átt á framangreindu slysi. Þá er heldur ekki deilt um hversu lengi stefndi var óvinnufær vegna slyssins eða það stig varanlegrar örorku og varanlegs miska, sem hann reisir kröfu sína á. Stefndi unir við niðurstöðu héraðsdóms og er því ekki lengur ágreiningur um hvaða tekjur eigi að leggja til grundvallar við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku. Aðilarnir deila á hinn bóginn um hvort stefndi geti leitað bóta vegna tjóns síns úr hendi áfrýjenda á grundvelli 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. og 1. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Þá er jafnframt uppi ágreiningur um ákvörðun þjáningabóta handa stefnda samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, lækkun örorkubóta vegna aldurs hans, sbr. 2. mgr. 9. gr. sömu laga, hvort greiðslur að fjárhæð alls 1.216.470 krónur, sem hann fékk frá Tryggingu hf. á árinu 1997, eigi að dragast frá kröfu hans á hendur áfrýjendum og loks um vexti af kröfunni. II. Samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar að stefndi hafi orðið fyrir slysi með því að timburborð féllu á hann úr stæðu, sem hafði verið lyft frá jörðu með krana, sem var festur við bifreiðina LK 361, til að færa stæðuna upp á flutningapall bifreiðarinnar. Slysið verður því rakið til atvika, sem gerðust beinlínis við fermingu bifreiðarinnar með tæki, sem var hluti af búnaði hennar. Þegar leyst er úr því hvort þessi aðgerð verði talin þáttur í notkun bifreiðarinnar getur engu breytt hvort hún hafi almennt ekki verið nýtt til að flytja vörur eða kraninn á henni hafi að einhverju eða verulegu leyti verið nýttur yfirleitt til annars en að ferma eða afferma bifreiðina. Er þá haft í huga að óumdeilt er að í þetta sinn var bifreiðin í raun notuð til að flytja vörur og kraninn á henni til að ferma hana. Þá getur heldur engu breytt að tveir stoðfætur voru þessu sinni settir niður til að halda jafnvægi á bifreiðinni á meðan kraninn yrði í notkun, enda getur þetta eitt og sér ekki ráðið úrslitum um að litið verði á krana bifreiðarinnar sem sérstaka vinnuvél þá stund, sem stoðfætur eru hafðir niðri. Að þessu gættu eru atvik hér í öllu, sem máli skiptir, sambærileg atvikum í máli, sem leyst var úr með dómi Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 1071. Því til samræmis verður að líta svo á að bifreiðin LK 361 hafi verið í venjulegri og eðlilegri notkun sem vörubifreið þegar slys stefnda bar að höndum. Af þeim sökum ber áfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. skaðabótaskyldu á tjóni stefnda samkvæmt 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga, ásamt áfrýjandanum Halldóri, sem ekki hefur hreyft sérstökum mótmælum gegn skaðabótaskyldu sinni á þessum grunni. Ber áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. jafnframt greiðsluskyldu á skaðabótum til stefnda samkvæmt 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um fjárhæð skaðabóta til stefnda úr hendi áfrýjenda, svo og um vexti, að öðru leyti en því að um dráttarvexti af kröfu stefnda fer samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjendur verða í sameiningu dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að um dráttarvexti af kröfu stefnda, Sigurgeirs Kristjánssonar, fer samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Áfrýjendur, Landsbanki Íslands hf., Halldór L. Jóhannesson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði í sameiningu stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2000. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 27. nóvember sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, birtri 5. apríl 2000. Málið var þingfest 6. apríl 2000. Stefnandi er Sigurgeir Kristjánsson, kt. 151130-4889, Tjarnarflöt 3, Garðabæ. Stefndu eru, Landsbanki Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík, Halldór L. Jóhannesson, kt. 231155-2529, Efstasundi 89, Reykjavík og Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmdir til þess að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 14.528.170 krónur með þessum vöxtum: A) Með dráttarvöxtum af 654.500 krónum frá 14. febrúar 1997 til 1. mars s.á., af 841.500 krónum ­frá þ.d. til 1. apríl s.á., af 1.028.500 krónum frá þ.d. til 1. maí s.á., af 1.215.500 krónum frá þ.d. til 1. júní s.á., af 1.402.500 krónum frá þ.d. til 1. júlí s.á., af 1.589.500 krónum frá þ.d. til 1. ágúst s.á., af 1.776.500 krónum frá þ.d. til 1. september s.á., af 1.963.500 krónum frá þ.d. til 1. október s.á., af 2.150.500 krónum frá þ.d. til l. nóvember s.á., af 2.337.500 krónum frá þ.d. til 1. desember s.á., af 2.524.500 krónum frá þ.d. til 1. janúar 1998, af 2.711.500 krónum frá þ.d. til 1. febrúar s.á., af 2.898.500 krónum frá þ.d. til 1. mars s.á., af 3.085.500 krónum frá þ.d. til 1. apríl s.á., af 3.272.500 krónum frá þ.d. til 1. maí s.á., af 3.459.500 krónum frá þ.d. til 1. júní s.á., af 3.646.500 krónum frá þ.d. til 1. júlí s.á., af 3.833.500 krónum frá þ.d. til 1. ágúst s.á., af 4.020.500 krónum frá þ.d. til 1. september s.á., af 4.207.500 krónum frá þ.d. til 1. október s.á., af 4.394.500 krónum frá þ.d. til 1. nóvember s.á., en af 4.581.500 krónum frá þ.d. til greiðsludags. B) Með 2% ársvöxtum af 9.946.670 krónum frá 15. október 1996 til 18. nóvember 1999, en með dráttarvöxtum frá þ.d. til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Landslaga ehf., og framlögðum málskostnaðarreikningi og taki málskostnaður mið af því að stefnandi stundar ekki virðisaukaskattsskylda starfsemi. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og þeim dæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, að teknu tilliti til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþóknun. Stefnandi slasaðist alvarlega við störf hjá fyrirtækinu Járnbendingu hf. 15. október 1996. Lögreglan í Kópavogi tók skýrslur af þeim sem vitni urðu að slysinu og teiknaði mjög glögga afstöðumynd. Þá ritaði Vinnueftirlit ríkisins eftirlitsskýrslu um slysið. Ekki er ágreiningur með aðilum um hvernig slysið bar að höndum. Samkvæmt framangreindum gögnum voru nánari tildrög að slysinu þau að stefnandi vann í umrætt sinn sem verktaki hjá Járnbendingu hf. við að stafla mótatimbri á byggingarsvæði við Gullsmára í Kópavogi. Flutningabifreiðinni LK 361 var þá ekið inn á byggingarsvæðið í þeim tilgangi að færa þaðan mótatimbur. Bifreiðin er af tegundinni Scania, árgerð 1998, búin áföstum krana af tegundinni HIAB. Kraninn gengur fyrir vélarafli bifreiðarinnar og er lyftigeta hans 29 tonnmetrar. Bifreiðin var í eigu Landsbanka Íslands, eignaleigu, kt. 610886-1679, Lynghálsi 9, Reykjavík, en félagið var sameinað stefnda Landsbanka Íslands 30. desember 1994. Bankanum hefur nú verið breytt í hlutafélag. Umráðamaður bifreiðarinnar, samkvæmt eignarleigusamningi, var stefndi Halldór L. Jóhannesson og stjórnaði hann bifreiðinni og krananum í umrætt sitt. Flutningabifreiðinni var ekið beint að stökum timburstafla og krani bifreiðarinnar notaður til að hífa staflann upp á flutningabifreiðina. Bifreiðinni var því næst ekið að næsta stafla sem átti að fjarlægja. Um 50 borð af mótatimbri voru í búntinu. Hafði það verið bundið saman á tveimur stöðum með 3 mm mótavír og starfsmaður Járnbendingar unnið það verk. Stefndi lét umræddan starfsmann koma fyrir einni flatstroffu á timburbúntið og byrjaði síðan að hífa. Búntið var hægra megin við bifreiðina en Halldór stóð vinstra megin við hana. Stefnandi var þá að vinna við timburhlaða vinstra megin við bifreiðina. Þegar timburbúntið var komið á loft og aftur fyrir bifreiðina kom í ljós að það var ekki í jafnvægi og rann til í stroffunni. Við það slitnaði mótavírinn sem timburbúntið hafði verið bundið saman með og 15-20 borð lentu á baki stefnanda sem sneri baki við bifreiðinni. Við höggið kastaðist stefnandi áfram og féll til jarðar og klemmdist upp við timburhlaðann sem hann var að vinna við. Stefnandi slasaðist mjög illa og var þegar fluttur á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi. Samkvæmt framlögðum læknisfræðilegum gögnum komu í ljós við rannsókn mjög alvarleg innvortis meiðsli, þ. á m. slæmt brot á mjaðmaskál vinstra megin ásamt liðhlaupi, rifbrot og innvortis blæðingar. Í kjölfarið fylgdi svo bráð nýrnabilun og alvarleg sýking í kviðarholi. Stefnandi gekkst undir margar og erfiðar læknisaðgerðir, bæði á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og á Landsspítalanum til að fá bót meina sinna. Stóðu þær linnu lítið til 8. apríl 1998 þegar hann útskrifaðist af Sjúkrahúsi Reykjavíkur eftir aðgerð vegna mikils kviðslits er myndaðist við sýkingu í kviðarholi. Jónas Hallgrímsson læknir mat varanlega örorku og miska stefnanda samkvæmt skaðabótalögum, svo og tímabil þjáningabóta og tímabundins atvinnutjóns, að beiðni lögmanns stefnanda. Mat hann miska stefnanda 60% en varanlega örorku 100%. Flutningabifreiðin LK 361 var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Hinn áfasti HIAB-krani var ábyrgðartryggður hjá Tryggingu hf. en Tryggingarmiðstöðin hf. hefur nú yfirtekið tryggingarstarfsemi Tryggingar hf. Trygging hf. greiddi stefnanda upp í bætur vegna tímabundinnar örorku samtals 1.216.470 krónur án þess að fallast á bótaskyldu. Tryggingarfélagið skaut síðan málinu til úrskurðar tjónanefndar vátryggingafélaganna sem komst að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti skaðabótakröfu á grundvelli sérreglu 88. gr. umferðarlaga á hendur eiganda bifreiðarinnar LK 361 og kröfu um greiðslu úr lögboðinni ábyrgðartryggingu ökutækisins. Á þessa niðurstöðu hafa stefndu ekki fallist og er mál þetta sprottið af ágreiningi um það úr hvaða tryggingu eigi að bæta líkamstjón stefnanda. Þá er deilt um hvaða tekjur eigi að leggja til grundvallar útreikningi á tímabundnu atvinnutjóni og varanlegri örorku og einnig um hvort lækka eigi frádrátt vegna aldurs stefnanda úr 80% í 70% á grundvelli 2. mgr. 9. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Jafnframt er ágreiningur um vexti og upphafstíma dráttarvaxta. III Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er byggt á því að skylt sé að bæta tjón hans úr ábyrgðartryggingu vörubifreiðarinnar, LK 361, en aðalorsök slyssins hafi verið óaðgæsla bílstjórans, stefnda Halldórs, við hífingu þar sem einungis hafi verið notuð ein "stroffa" í stað tveggja eins og vanalegt sé og Vinnueftirlit ríkisins hafi sett fyrirmæli um. Beri hann því skaðabótaábyrgð vegna slyssins á grundvelli sakareglu skaðabótaréttar og strangari bótareglna, samanber einnig 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga. Á því er byggt að bifreiðin hafi í umrætt sinn verið í venjulegri og eðlilegri notkun sem vöruflutningabifreið með áföstum lyftikrana, krana sem sé hluti af bifreiðinni og knúinn með aflvél hannar. Ekki liggi fyrir að stoðfætur sem hægt sé að skjóta út þegar kraninn sé notaður hafi verið notaðir í umrætt sinn. Lestun og losun með þessum krana sé þáttur í notkun bifreiðarinnar sem ökutækis og flutningatækis í merkingu 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndu Halldór og Landsbanki Íslands hf., beri því hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda, samanber 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga. Um framangreinda lögskýringu er af hálfu stefnda vísað til fordæma Hæstaréttar, t.d. hrd. 1962:907 og 1997:1071. Um bótarétt stefnanda á hendur stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., er vísað til 1. mgr. 95. gr. umferðarlaga, sbr. 1. mgr. 91. gr. sömu laga en bifreiðin hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá félaginu þegar slysið hafi orðið. Vísað er til þess að Jónas Hallgrímsson, læknir hafi í matsgerð, dagsettri 20. september 1999, metið miska stefnanda 60% og varanlega örorku 100% og að ekki sé um þetta mat deilt. Tekjutap stefnanda vegna varanlegrar örorku sé reiknað út með hliðsjón af launum hans janúar - september 1996, sem undirverktaki við járnabindingar hjá byggingafyrirtækinu Járnbendingu hf., sem sé í eigu sona hans. Meðallaun á mánuði hafi verið 220.000 krónur, brúttó, en þar sem stefnandi hafi unnið á verktakakjörum sé dreginn frá áætlaður 15% kostnaður við verktöku. Bótakrafan sé því miðuð við 187.000 króna mánaðarlaun eða 2.244.000 króna árslaun. Árin á undan hafi stefnandi starfað hjá sonum sínum á lágum launum meðan þeir hafi verið að koma fyrirtækinu á laggirnar, gegn því að halda vinnu og launum eftir sjötugt. Til hafi staðið að hækka laun stefnanda og þau raunar verið farin að hækka vegna betra gengis félagsins. Með hliðsjón af þessum árslaunum, fyrrnefndu mati Jónasar Hallgrímssonar og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 sundurliðast höfuðstóll stefnukröfunnar þannig að teknu tilliti til verðbóta, samanber 15. gr. laganna: 1. Tímabundið atvinnutjón frá 15.10.1996 til 29.10.1998 í 24 og hálfan mánuð, 24,5 x 187.000 kr. 4.581.500 2. Þjáningabætur í samtals 744 daga. Rúmliggjandi í 245 daga x kr. 1.500.- á dag. kr. 367.500 Veikur en ekki rúmliggjandi 499 daga x 810 á dag kr. 404.190 3. Varanlegur miski, 60% af kr. 4.615.500 = kr. 2.769.300. Skerðing vegna aldurs, 30% = kr. 830.790 kr. 1.938.510 4. Varanleg örorka 100%, 2.244.000 x 10 x 100% kr. 22.440.000 Hækkun skv. 2. málsl. 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga okt. 1996 til okt. 1999 kr. 1.681.567 Skerðing vegna aldurs, 70% kr. 16.885.09 Samtals kr. 14.528.170­ Af hálfu stefnanda er því haldið fram að vegna þess hversu hann hafi verið við góða heilsu og líkamlega sterkur séu miklar líkur á að hann hefði stundað vinnu eftir sjötugt. Frádráttur sé því lækkaður úr 80% í 70% á grundvelli heimildar í 2. mgr. 9. gr. skaðabótalaga. Krafist er greiðslu vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá slysdegi af öðrum liðum en kröfu um greiðslu tímabundins atvinnutjóns samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga, þar til liðinn hafi verið einn mánuður frá 18. október 1999, þegar kröfubréf hafi verið sent. Því er haldið fram að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé allt ógreitt og krafist greiðslu dráttarvaxta af því þannig að dráttarvextir reiknist fyrst frá 14. febrúar 1997 fyrir tímabilið 15. október 1996 til 1. febrúar 1997 og þannig af breyttum höfuðstól áfram þar til tímabili tímabundins atvinnutjóns ljúki samkvæmt örorkumatinu, 29. október 1998. Stefndu hafi frá upphafi haft undir höndum ljósrit launaseðla og önnur nauðsynleg gögn, svo unnt væri að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, sbr. meginreglu 15. gr. vaxtalaga. Dráttarvaxtakrafan sé að öðru leyti byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Af hálfu stefnda er fallist á, að slys stefnanda hafi stafað af mistökum við stjórntök viðfests krana, sem falist hafi í mistökum varðandi frágang fyrir hífingu þá sem slysinu hafi valdið. Ekki sé heldur deilt um, að stefnandi hafi engan þátt átt í orsökum slyssins. Megin deiluefni málsins sé í raun það hvort bæta eigi tjón stefnanda úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar LK 361, eða frjálsri ábyrgðartryggingu, sem eigandi kranans hafi tekið vegna hans. Deila stefndu í máli þessu sé þannig ekki í reynd við stefnanda, heldur snúist dómsmálið um hagsmuni tveggja tryggingafélaga, stefnda VÍS og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. sem tekið hafi verið réttindum Tryggingar hf. VÍS hafi lagt til, að félögin sammæltust um að tjón stefnanda yrði gert upp, en úrslit í endurkröfumáli á milli félaganna réðu því, hvort þeirra bæri kostnaðinn. Upplýst hafi verið í málinu að Trygging hf. hafi stutt stefnanda við málarekstur á hendur stefndu með því að greiða inn á bætur og með því að lána honum fé. Stefndu krefjast sýknu á þeim forsendum, að hin sérstaka ábyrgðarregla l. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 nái ekki til slyssins. Slysið hafi stafað af þeim alvarlegu mistökum stjórnanda kranans að hífa svo erfitt heisi á einni stroffu, svo og þeim mistökum vinnuveitanda stefnanda að láta binda timburbúntin með mótavír, en ekki vír sem til þess sé fallinn. Er um þetta er vísað til framlagðs álits Vinnueftirlits ríkisins. Af hálfu stefndu er á því byggt að dómur Hæstaréttar 1997:1071 hafi ekki fordæmisgildi í þessu máli. Í því máli hafi verið um að tefla venjulega vörubifreið með venjulegum pallkrana eins og nánar sé lýst í dóminum. Sérstaklega er vísað til þeirra ummæla í dóminum að þyngd vörubifreiðarinnar hafi verið rúm 8 tonn og burðargeta rúm 12 tonn. Kranans hafi verið getið á bifreiðaskrá sem búnaðar með bifreiðinni. Ágreiningslaust hafi verið talið að hann hafi einkum verið ætlaður til nota við fermingu og affermingu bifreiðarinnar sjálfrar og lyftigeta hans einkum við það miðuð. Tekið hafi verið fram að slíkur búnaður hafi mjög rutt sér til rúms hin síðari ár, og að hann væri að finna á miklum hluta þeirra atvinnubifreiða, sem hafðar væru til stykkjaflutninga. Því er haldið fram að bifreiðin LK 361 sé allt annarrar gerðar. Um sé að ræða tæpra 15 tonna flutningabifreið með 18 tonna burðargeta, eða alls 33 tonna heimilaða heildarþyngd. Kraninn sé ekki venjulegur pallkrani, heldur öflugur fjölnotakrani, þótt hann sé festur á bifreið til almennra nota. Í málinu liggi fyrir yfirlýsingu þess efnis að u. þ. b. 70% af þeim hífingum sem kraninn hafi verið notaður til fyrir Járnbendingu ehf. hafi ekki verið losun og lestun vörubifreiðar, heldur hafi kraninn verið notaður sem sjálfstætt vinnutæki. Sama megi sjá af fram lögðum ljósmyndum sem sýni að kraninn sé notaður til þess að hífa þung hlöss, að vísu af bílpallinum, en inn um glugga á fjórðu hæð á stórri skrifstofubyggingu. Þá sé kraninn ekki skráður í ökutækjaskrá sem fastur fylgibúnaður bifreiðarinnar. Kraninn hafi verið skorðaður af með tveimur stoðfótum. Við samanburð þessa krana og þess sem um hafi verið fjallað í fyrrnefndum dómi sjáist, að rökstuðningur fyrir því, að notkun kranans í því máli hafi verið bundin við bifreiðina sjálfa, losun hennar og lestun, eigi ekki við um þennan krana, jafnvel þótt í slysatilvikinu hafi átt að hífa timbur upp á vörupallinn. Vísað er til þess að bótaregla 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga miðist við að bæta tjón sem hljótist af notkun bifreiðar sem ökutækis. Í þessu tilviki hafi kraninn gegnt hlutverki sjálfstæðrar vinnuvélar, þótt hún væri fest á LK-361. Bifreiðin hafi verið undirstaða kranans sem vinnuvélar, slysið hafi ekki á neinn hátt stafað af sérstökum hættueiginleikum bifreiðarinnar sem ökutækis og kraninn ekki verið venjulegur og eðlilegur búnaður bifreiðarinnar. Enginn eðlismunur hafi verið á notkun kranans og notkun algjörlega sjálfstætt standandi krana. Slíkar vinnuvélar lúti ekki hinni sérstöku ábyrgðarreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga og engin rök til að láta aðra reglu gilda um slys af völdum slíks krana sem um er fjallað í málinu. Þá er einnig á því byggt að aðeins þrír af fimm dómurum hafi myndað meirihluta í dómi Hæstaréttar 1997:1701, en niðurstaða minnihlutans um sýknu hafi verið rökstudd á mjög afdráttarlausan hátt. Réttinn skipi 9 dómarar og óvíst sé hver skoðun þeirra dómara sé sem ekki hafi setið í dómi í umrædd sinn. Er á því byggt að enda þótt tilvik það sem fjallað er um í þessu máli yrði talið sambærilegt við það tilvik sem dæmt hafi verið um í fyrrgreindu máli sé fordæmisgildi dómsins af framangreindum ástæðum afar veikt. Hrd. 1998:3378 bendi til þess að Hæstiréttur muni ekki komast aftur að sambærilegri niðurstöðu og meirihluti réttarins komst að í dómi 1997:1701. Hvað varðar einstaka liði dómkröfunnar eru gerðar nokkrar athugasemdir af hálfu stefnda. Því er haldið fram að þær að krafa um tímabundið atvinnutjón sé ekki studd viðhlítandi gögnum. Því er mótmælt að fram lagðir reikningar stefnanda verði teknir fram yfir upplýsingar sem fram komi á skattframtali stefnanda fyrir tekjuárið 1996. Samkvæmt umræddu skattframtali hafi mánaðarlegar tekjur stefnanda á árinu 1996, þ.e. frá janúar og til slysdags 15. október, numið 1.160.231 krónum, eða 122.130 krónum á mánuði. Ætti því krafan að vera 2.992.174 krónur. Þá er því haldið fram að krafa um þjáningabætur á grundvelli 3. gr. skaðabótalaga sé langt umfram viðmiðunarmark í síðasta málslið greinarinnar og beri að lækka hana. Um það er vísað til greinargerðar með upphaflegu frumvarpi til skaðabótalaga. Kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt 5.-7. gr., sbr. 9. gr. skaðabótalaga, er mótmælt með sömu rökum og kröfu um tímabundna örorku. Miða eigi við tekjur stefnanda eins og þær hafi verið gefnar upp af honum sjálfum á skattframtali. Samkvæmt því hefðu 12 mánaða tekjur stefnanda verið 1.465.555 krónur og beri að ákvarða honum bætur í samræmi við það. Talið er ósannað, að stefnandi hefði getað unnið hið erfiða starf járnabindingamanns eftir sjötugt, þótt ekki sé dregið í efa, að hann hafi verið vel á sig kominn. Því er mótmælt að lækkun sé færð úr 80% í lægri tölu, sbr. 1. mgr. 9. gr. Af hálfu stefndu er því haldið fram að í kröfubréfi lögmanns stefnanda til stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. hafi ekki komið fram þær upplýsingar, sem áskildar séu í 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og hafi þær ekki komið fram fyrr en í bréfi dagsettu 18. október 1999. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu er mótmælt með hliðsjón af því. Þá er því haldið fram að þar sem málið sé í raun sprottið af deilu tveggja tryggingafélaga um ábyrgðargrundvöll bóta fyrir tjón stefnanda, sé óeðlilegt að dráttarvextir verði dæmdir fyrr en frá raunverulegum vanskilum, þ.e. frá uppsögu endanlegs dóms í málinu. Í máli þessu er ekki deilt um atvik að vinnuslysi því sem stefnandi varð fyrir og ekki um heilsufarslegar afleiðingar þess fyrir hann. Þá er heldur ekki deilt um að meginorsök slyssins voru mistök við hífingu á timburbúnti en borð úr því féllu ofan á stefnanda. Mistökin lágu annars vegar í því að einungis var notuð ein stroffa við að hífa timburbúntið í stað tveggja, sem leiddi til þess að jafnvægi náðist ekki við hífingu og búntið rann til í stroffunni. Hins vegar lágu mistökin í því að starfsmaður Járnabendingar hf. notaði 3 mm mótavír til að binda mótatimbrið saman en þegar búntið byrjaði að renna til í stroffunni slitnaði mótavírinn. Telja verður að stefndi Halldóri hafi sýnt af sér gáleysi við undirbúning að hífingu timburbúntsins og það hafi verið meginorsök þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir. Ber hann skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á afleiðingum slyssins á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Í málinu er einkum deilt um það hvort stefndu beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 91. gr. og 95. gr. laganna. Fyrstu lög um umferðarmál hér á landi voru lög um notkunar bifreiða nr. 21/1914. Í 1. mgr. 13. gr. laganna var að finna svohljóðandi bótareglu: „Hljótist slys eða tjón af notkun bifreiðar, annaðhvort beinlínis af akstri hennar eða af því að hestur vegfaranda fælist, eða á annan svipaðan hátt, er sá, sem ber ábyrgð á bifreiðinni skaðabótaskyldur, nema sá, sem fyrir slysinu eða tjóninu varð, eða einhver þriðji maður, hafi orðið valdur að slysinu eða tjóninu af ásettu ráði eða með vítaverðri óvarkárni, eða uppvíst verður að slysið hlaut að vilja til, þrátt fyrir þá aðgæslu og varkárni, sem ökumanni er skylt að gæta.” Þessi bótaregla var sérregla sem fól í sér það afbrigði frá almennu skaðabótareglunni að lögð var á ábyrgðarmann bifreiðar sönnunarbyrði fyrir því að slysi eða tjóni hefði ekki mátt afstýra.Vegna erfiðleika við slíka sönnun fól reglan í raun í sér mjög stranga ábyrgðarreglu. Ýmsar breytingar voru gerðar á lögum um bifreiðir á næstu árum og þau endurútgefin sem lög nr. 88/1917 og lög nr. 56/1926. Bótareglur þeirra tóku nokkrum breytingum á þessum tíma en framangreind sérregla þó lítið. Á 52. löggjafarþingi, veturinn 1937-1938, kom fram frumvarp til nýrra bifreiðalaga. Í 34. gr. frumvarpsins var lagt til að tekin yrði upp hlutlæg bótaábyrgð ábyrgðarmanns bifreiðar á tjóni af notkun hennar. Í greinargerð með frumvarpinu var að finna svohljóðandi athugasemd við ákvæðið. „Samkvæmt almennum skaðabótareglum skapar maður sér - utan samninga - aðeins skaðabótaábyrgð með því að valda öðrum tjón af ásetningi eða gáleysi. Réttarþróunin gengur þó í þá átt, að láta skaðabótaábyrgðina ná lengra, þegar um einstaklinga eða fyrirtæki er að ræða, sem reka hættulega starfsemi. Byggist þetta á þeirri skoðun, að það standi þeim, sem rekur slíka starfsemi, næst að bera áhættuna, sem henni er samfara, enda þótt honum verði ekki gefin subjectiv sök á tjóni, sem verða kann í sambandi við starfsemina. Nú er notkun bifreiða allhættuleg starfsemi, og eru því ákvæði 1. og 2. málsgr. um bótaskyldu vegna tjóns, sem af notkun þeirra hlýst, í samræmi við framangreinda skoðun. Hin víðtæka bótaskylda greinarinnar tekur aðeins til tjóns, sem hlýst af notkun bifreiðar. Standi bifreið t.d. kyrr á bifreiðastæði og rekist einhver á hana þar og meiði sig, mundu um það tilvik gilda almennar reglur.” Í þessum athugasemdum kemur fram grundvallarhugsunin að baki sérreglum bifreiðalaga og síðar umferðarlaga um ábyrgð vegna hættueiginleika ökutækja. Frumvarp þetta varð loks að lögum nr. 75/1940 í talsvert breyttri mynd. Horfið var frá því að sinni að lögfesta hlutlæga ábyrgðarreglu en hins sérstaka ábyrgðarregla eldri laga látin halda sér í 1. mgr. 34. gr. í nokkuð breyttri mynd. Ekki var lengur getið um til hvaða notkunar bifreiðar ábyrgðin tæki og fól það í sér nokkra rýmkun á notkunarhugtakinu. Ábyrgðarregla þessi var svohljóðandi: „Hljótist slys eða tjón af notkun bifreiðar á mönnum eða munum, er sá, sem ábyrgð ber á henni, skyldur til að bæta það fé, nema leitt sé í ljós, að slysi eða tjóni hefði ekki verið afstýrt, þótt bifreiðin hefði verið í lagi og ökumaður sýnt fulla aðgæslu og varkárni. ” Með 67. gr. laga nr. 26/1958 var fyrst tekin í umferðarlög hlutlæg bótaregla, sambærileg ákvæði 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987. Ákvæðið var svohljóðandi: „Nú hlýst slys eða tjón á mönnum eða munum af skráningarskyldu, vélknúnu ökutæki í notkun, og er þá þeim, sem ábyrgð ber á ökutækinu, skylt að bæta það fé, enda þótt slysið eða tjónið verði eigi rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns.” Frumvarp til umferðarlaga hafði komið fram á 76. löggjafarþingi 1956 og var 67. gr. þess samhljóða sömu grein í lögum nr. 26/1958. Í greinargerð með frumvarpinu er m.a. að finna svohljóðandi athugasemdir um 67. gr.: „Fébótaábyrgðarregla sú, sem hér kemur fram, nær til fleiri tegunda ökutækja en áður. Er hér miðað við öll vélknúin ökutæki, sem skráningarskyld eru samkvæmt 11. gr. frumvarpsins. Virðist sjálfsagt að rýmka ákvæði laga á þessu svið, enda alkunna að, mörg önnur ökutæki en bifreiðar eru nú þegar í umferð á vegum og valda þar svipuðum hættum. ... Að því er varðar ábyrgðarreglurnar sjálfar, þá hefur það gilt, að sá, er ábyrgð ber á bifreið, er fébótaskyldur, nema leitt sé í ljós, að slysi eða tjóni hefði ekki orðið afstýrt, þótt bifreiðin hefði verið í lagi og ökumaður sýnt fulla aðgæslu og varkárni. Hér á landi hefur reynslan orðið sú, að þeim er ábyrgð ber á bifreið, hefur sjaldnast tekist að sanna gallaleysi tækisins eða fulla aðgæslu eða varkárni ökumanns. Hefur gildandi reglum því í framkvæmd verið beitt sem um algera (objectiva) bótaábyrgð væri að ræða. ” Samkvæmt framansögðu var gildissvið ábyrgðarreglunnar rýmkað og hún látin taka til skráningarskyldra ökutækja í stað bifreiða. Í frumvarpinu er hins vegar ekki að finna skýringar á efnisinntaki hugtaksins „ökutæki í notkun” eða nefnd dæmi um tilvik sem féllu þar undir. Verður að líta svo á að innihald notkunarhugtaksins hafi verið það sama og samkvæmt eldri bifreiðalögum en þegar hér var komið sögu höfðu fjölmargir dómar gengið þar sem fjallað hafði verið um hugtakið „notkun bifreiðar” í eldri bifreiðalögum. Umferðarlög nr. 26/1958 voru gefin út að nýju sem lög nr. 40/1968 eftir að á þeim höfðu verið gerðar ýmsar breytingar, m.a. vegna hægri umferðar. Ábyrgðarregla 67. gr. hélst óbreytt. Í upphaflegu frumvarpi til umferðarlaga nr. 50/1987 var lögð til sú breyting á ábyrgðarákvæðinu í 1. mgr. 88. gr. að hlutlæg bótaábyrgð tæki aðeins til tjóns sem hlytist af ökutækinu vegna umferðarslyss eða annars umferðaróhapps eða vegna sprengingar eða bruna sem stafaði frá eldsneytiskerfi í ökutækinu. Allsherjarnefnd lagði til breytingar á ákvæðinu, fyrir 2. umræðu í efri deild, til þess horfs sem það var endanlega samþykkt í. Í ræðu formanns allsherjarnefndar við 2. umræðu um frumvarpið í efri deild kom fram að gagnrýni hefði borist á hinar nýju ábyrgðarreglur og ekki væri tímabært að taka þær upp hér á landi. Nefndin hafi verið sammála um að þessi efni þyrfti að skoða betur og teldi því rétt að frumvarpið yrði að verulegu leyti fært í fyrra horf eins og það hafi verið borið upp á síðasta þingi og svipað því sem gildandi ábyrgðarreglur væru. Gildandi ábyrgðarregla 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er því efnislega samhljóða 67. gr. eldri umferðarlaga og hljóðar svo: „Sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki skal bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Ábyrgðarmaður dráttartækis er skaðabótaskyldur ef tjón hlýst af þegar skráningarskylt vélknúið ökutæki dregur annað ökutæki.” Samkvæmt ákvæðinu er ábyrgðin bundin við tjón af notkun skráningarskylds, vélknúins ökutækis og engir fyrirvarar gerðir um hvers kyns notkun er að ræða. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður ekki séð að löggjafinn hafi hreyft við notkunarhugtakinu í bifreiðalögum og síðan umferðarlögum eins og það hefur verið í stórum dráttum allt frá 1914. Má af því draga þá ályktun að löggjafinn hafi lagt blessun sína yfir þá túlkun notkunarhugtaksins sem mótuð hefur verið af dómstólum allt frá setningu fyrstu bifreiðalaganna fram til laga nr. 50/1988 og að ekki hafi verið löggjafarvilji til að þrengja gildissvið hlutlægu ábyrgðarreglunnar. Framangreind dómvenja hefur tekið mið að þeirri grundvallarhugsun að baki hinum ströngu bótaákvæðum bifreiðalaga og síðar umferðarlaga, þ.e. að bifreið væri hættulegt tæki. Í samræmi við það hefur sérreglan aðeins verið talin taka til tjóns sem rekja má til notkunar þar sem fram koma hinir sérstöku hættueiginleikar bifreiða og síðar allra skráningarskyldra, vélknúinna ökutækja. Þessir sérstöku hættueiginleikar tengjast fyrst og fremst hraða eða hreyfingu vélknúinna ökutækja, vélarafli þeirra, stærð og þunga. Enda þótt hættueiginleikar vélknúinna ökutækja tengist fyrst og fremst akstri, hafa tjón sem orsakast af ýmissi annarri notkun ökutækis þó verið felld undir sérregluna. Þannig hefur myndast um það dómvenja að tjón sem hlýst af fermingu eða affermingu vörubifreiða, með eðlilegum útbúnaði, sem knúinn er af aflvél bifreiða, hefur verið fellt undir sérregluna. Í eldri dómum var fallist á að tjón sem hlaust af því að lyfta palli með vélarafli bifreiðar yrði fellt undir sérregluna, sbr. hrd. 1962:907. Þá hefur tjón sem hlýst af affermingu vörubifreiðar með krana, knúðum vélarafli bifreiðar, verið fellt undir regluna, sbr. hrd. 1997:1071. Aftur á móti hafa tjón sem hlotist hafa af notkun vinnuvéla, sem eru áföst vélknúnu ökutæki en knúin af sérstakri vél, þannig að ökutækið er í raun aðeins notað til að flytja vinnuvélina og sem föst undirstaða undir hana, ekki verið talin falla undir regluna, sbr. t.d. hrd. 1996:1547. Þá hefur notkun krana á vörubifreið til að færa til farm eftir að farmurinn hefur verið hífður af vörubifreið með krananum ekki verið talin falla undir sérregluna, enda þótt um væri að ræða krana sem knúinn hafi verið af vélarafli bifreiðar, sbr. hrd. 1998:3378. Bifreið sú sem fjallað er um í máli þessu er fjögurra hásinga, 15 tonna flutningabifreið með 18 tonna burðargetu. Bifreiðin er búin krana sem m.a. er notaður til að ferma og afferma bifreiðina og er hann knúinn aflvél bifreiðarinnar. Vegna þess hversu bifreiðin hefur mikla burðargetu og kraninn er öflugur og getur híft þunga hluti hátt upp, hentar bifreiðin vel til þess að flytja þunga hluti og koma þeim fyrir þar sem á þarf að halda t.d. í nýbyggingum eða til þess að fjarlægja hluti, þaðan sem lyftitækja nýtur ekki við, eins og í því tilviki sem hér um ræðir. Umrædd bifreið er skráð í ökutækjaskrá sem vörubifreið II en í notkunarflokki er skráð "Almenn notkun". Ætla má að flutningatæki séu sífellt að verða stærri og öflugri ekkert er annað komið fram í málinu en að stærð kranans á bifreiðinni hafi verið í samræmi við stærð bifreiðarinnar og eðlilega notkun hennar í þeirri flutningastarfsemi sem hún er notuð. Ekki er getið um umræddan krana í bifreiðaskrá og ljóst er að hann er ekki meðal staðalbúnaðar bifreiðar af umræddri tegund. Flutningabifreiðin var í umrætt sinn notuð til þess að fjarlægja timbur af byggingarstað. Bifreiðin var færð frá einum timburhlaða til annars og kraninn notaður til að ferma hana. Umræddur krani var staðsettur milli stýrishúss og palls flutningabifreiðarinnar og knúinn af aflvél hennar. Leggja verður til grundvallar í málinu að þótt um stóran og öflugan krana hafi verið að ræða verði hann með hliðsjón af stærð bifreiðarinnar að teljast eðlilegur búnaður slíkrar bifreiðar. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum er ekkert sem bendir til þess að stoðfætur sem hægt er að skjóta niður þegar kraninn er notaður hafi verið notaðar í umrætt sinn og með hliðsjón af því sem fram hefur komið um fermingu bifreiðarinnar verður að leggja til grundvallar að svo hafi ekki verið. Ekki er því hægt að líta á kranann sem fastskorðaða vinnuvél þegar hann var notaður til að hífa timburbúntin upp á pall bifreiðarinnar. Ökumaður flutningabifreiðarinnar stjórnaði krananum í umrætt sinn og við það verk stóð hann vinstra megin við bifreiðina. Ljóst er að fjöldi vörubifreiða er búinn krana til að auðvelda fermingu og affermingu og hefur slíkur krani talist eðlilegur útbúnaður vörubifreiða. Óumdeilt er að umrædd flutningabifreið er mjög stór og kraninn sömuleiðis og að krani þessi hefur verið notaður sem sjálfstæð vinnuvél, enda er hann vel til þess fallinn að lyfta þungum hlutum í mikla hæð. Í slíkum tilvikum eru stoðfætur settar niður og kraninn þá í raun fastskorðuð, óhreyfanleg vinnuvél en flutningabifreiðin þá aðeins undirstaða vinnuvélarinnar. Þetta þykir þó ekki skipta máli við úrlausn þessa máls þar sem notkun kranans var ekki slík þegar umrætt slys varð heldur var hann í eðlilegri notkun sem hver annar bílkrani við að ferma flutningabifreiðina. Það tilvik sem hér um ræðir er vissulega nokkuð takmarkatilvik. Það sem úrslitum þykir ráða í málinu er að flutningabifreiðin var í umrætt sinn færð á milli timburhlaða til að ferma hana, kraninn var knúinn aflvél bifreiðarinnar og telst vera eðlilegur búnaður svo stórrar flutningabifreiðar, slysið hlaust af venjulegri notkun kranans sem bílkrana við að ferma bifreiðina með venjulegum farmi og kraninn var ekki skorðaður af með stoðfótum í umrætt sinn. Með hliðsjón af framansögðu og framangreindri dómvenju um afmörkun notkunarhugtaks 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga og sambærilegra ákvæða í eldri lögum þykja stefndu eiga að bera hlutlæga fébótaábyrgð samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði á tjóni stefnanda sem hlaust af umræddri notkun bifreiðarinnar. Um bótaskylda stefnda Landsbanka Íslands hf. vísast jafnframt til 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga og um greiðsluskyldu stefnda Vátryggingarfélags Íslands hf. til 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr. sömu laga. Bótaskylda stefnda Halldórs byggist jafnframt á almennu skaðabótareglunni, sbr. 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga, samkvæmt því sem áður er rakið um tildrög slyssins. Um fjárhæð skaðabóta Skaðabótalög nr. 50/1993 tóku gildi 1. júlí 1993. Margföldunarstuðli 1. mgr. 6. gr. laganna var breytt úr 7,5 í 10 með 1. gr. laga nr. 42/1996 sem tóku gildi 1. júlí 1996. Lögunum hefur veri breytt síðan með lögum nr. 37/1999 og lögum nr. 111/2000, sem taka gildi 1. janúar 2001. Um útreiknings skaðabóta í máli þessu fer því eftir ákvæðum skaðabótalaga, eins og þau voru á slysdegi 15. október 1996. Um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns Málsaðilar eru um það sammála að miða tímabundið atvinnutjón stefnanda við 24 og hálfan mánuð. Ágreiningur er hins vegar um tekjugrundvöll sem leggja beri til grundvallar útreikningi tjónsins. Stefnandi varð fyrir slysi 15. október 1996. Hann starfaði hjá einkahlutafélagi í eigu sona sinna sem sjálfstæður undirverktaki og gerði félaginu reikninga vegna starfa sinna. Lagðir hafa verið fram átta slíkir reikningar vegna vinnu janúar til ágúst 1996 og kemur fram á þeim krafa um endurgjald fyrir vinnu og einingarverð frá 1250 krónum og upp í 1295 krónur fyrir hverja vinnustund. Stefnandi kýs að miða tekjugrundvöllinn við 220.000 króna útselda vinnu á mánuði, sem hann finnur út með því deila í samtölu útseldrar vinnu stefnanda á árinu 1996 með 9 mánuðum. Hann dregur frá 15% vegna kostnaðar við verktöku og miðar því kröfu sína við 187.000 króna mánaðarlaun. Í málinu hefur verið lagt fram skattframtal stefnanda fyrir tekjuárið 1996, ásamt meðfylgjandi rekstraryfirliti járnabindingavinnu, janúar til september 1996. Á yfirlitinu kemur fram að tekjur af seldri vinnu og efni á árinu 1996 hafi verið 1.958.848 krónur, efniskostnaður 228.732 krónur, annar rekstrarkostnaður svo sem rekstrarvörur, akstur, verkfæri, áhöld, tryggingar o.fl. samtals 495.041 króna og tryggingargjald 74.844 krónur. Reiknuð eigin laun voru 1.080.000 krónur en rekstrarafgangur 80.231 króna og tekjur færðar á skattframtal því 1.160.231 króna. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að horfur hafi verið á tekjur stefnanda af vinnu í þágu Járnbendingar hf. færu hækkandi vegna betra gengis félagsins. Svo virðist sem gjaldaliðir á reiknisyfirliti teljist allir til breytilegs kostnaðar sem ætla má að tengist alfarið tekjuöflun stefnanda á rekstrarárinu 1996. Engir afskriftarliði eða slíka reiknaða rekstrarliði er að finna á yfirlitinu. Ekki verður því fallist á með stefnanda að unnt sé að miða mánaðarlaun stefnanda við hærri fjárhæð en þá sem hann hefur sjálfur fært sem tekjur á skattframtal. Með hliðsjón af því má fallast á það með stefndu að miða eigi tekjugrundvöllinn við mánaðarlegar tekjur stefnanda á árinu 1996 þannig reiknaðar að deilt sé í tekjur stefnanda samkvæmt skattframtali með þeim 9 og hálfa mánuði sem stefnandi vann fram að slysdegi. Viðmiðunartekjur stefnanda teljast því 122.130 krónur á mánuði og verður samkvæmt því fallist á að tjón stefnanda vegna tímabundins vinnutekjutaps hafi verið 2.992.185 krónur í 24 mánuði og 15 daga. Um þjáningabætur Um útreikning þjáningabóta fer eftir 3. gr. skaðabótalaga. Óumdeilt er að byggja megi þann útreikning á niðurstöðu Jónasar Hallgrímssonar læknis um að stefnandi hafi verið rúmliggjandi í 245 daga og veikur en ekki rúmliggjandi í 499 daga. Óumdeilt er að viðmiðunarfjárhæðir hækkuðu í 1.500 krónur og 810 krónur vegna hækkunar lánskjaravístölu frá júlí 1993 og þar til lögmaður stefnanda sendi stefnda, Vátryggingarfélagi Íslands hf., kröfubréf í október 1999. Byggt er á þessum fjárhæðum í dómkröfum og þykir ekki rétt að fara út fyrir þær. Fyrir liggur að afleiðingar slyssins voru mjög alvarlegar og stefnandi átti við mikinn og langvarandi heilsufarsvanda að stríða. Ekki verður fallist á með stefndu að ástæða sé til að víkja frá föstum taxta þjáningarbóta með hliðsjón af niðurlagi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga, enda þótt veikindatímabil stefnanda hafi verið mjög langt. Samkvæmt því verður fallist á kröfu stefnanda um þjáningarbætur að fjárhæð 771.690 krónur (245 x 1.500 krónur = 367.500 krónur + 499 x 810 krónur = 404.190 krónur). Um varanlegan miska Ekki er ágreiningur með aðilum um útreikning bóta fyrir varanlegan miska og ber að taka til greina kröfu stefnanda samkvæmt þessum lið að fjárhæð 1.938.510 krónur. Um bætur vegna varanlegs örorkutjóns Jónas Hallgrímsson læknir mat varanlega örorku stefnanda vegna slyssins 100% og er ekki um hana deilt. Um tekjugrundvöll til viðmiðunar er vísað til rökstuðnings í kaflanum um tímabundið örorkutjón hér að framan og þykir samkvæmt því rétt að miða bætur fyrir varanlega örorku við útreiknuð mánaðarlaun 122.130 krónur x 12 eða 1.465.560 krónur. Stefnandi var 65 ára þegar hann varð fyrir umræddu slysi og ættu því bætur vegna varanlegrar örorku að skerðast um 80% á grundvelli almennrar lækkunarreglu 1. mgr. 9. gr. skaðabótalaga. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að hann hafi starfað við járnabindingar hjá félagi í eigu sona sinna og verið mjög heilsuhraustur fyrir slysið. Því megi ætla að hann hefði haldið vinnunni og starfsorku fram yfir sjötugt. Samkvæmt því væru full rök til að víkja frá reglu 1. mgr. og færa frádrátt úr 80% niður í 70%. Læknisfræðileg gögn benda til þess að stefnandi hafi verið við mjög góða heilsu þegar hann varð fyrir slysinu og með hliðsjón af því að hann starfaði hjá fyrirtæki sona sinna má fallast á með stefnanda að sennilegt sé að hann hefði starfað lengur en til sjötugs ef hann hefði ekki orðið fyrir umræddu slysi. Með hliðsjón af því og athugasemda við 9. gr. í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga þykir rétt að beita heimildinni í 2. mgr. 9. gr., þó þannig að skerðing bóta verði lækkuð í 75% en sú lækkun samsvarar því að stefnandi hefði haldið áfram að hafa vinnutekjur í rúmt ár eftir 70 ára aldur. Rétt þykir að miða höfuðstól bóta við október 1999 eins og gert er í kröfugerð stefnanda og hækkar því bótafjárhæð samkvæmt 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga sem nemur hækkun lánskjaravísitölu frá slysdegi til október 1999. Samkvæmt því ber stefndu að greiða stefnanda skaðabætur vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 3.938.458 krónur (1.465.560 krónur x 10 x 100% x 3787/3523 x 25%) Samantekt Samkvæmt framansögðu ber stefndu að bæta stefnanda tímabundið atvinnutjón, varanlegan miska, þjáningar og varanlega örorku vegna slyssins með samtals 9.640.843 krónum (2.992.185+771.690+1.938.510+3.938.458). Af hálfu stefndu hefur því ekki verið haldið fram að aðrar greiðslur til stefnanda eigi að koma þeirri fjárhæð til frádráttar. Við ákvörðun dráttarvaxta þykir ekki rétt að stefnandi gjaldi fyrir það að mál þetta mun einkum rekið vegna ágreinings stefnda Vátryggingarfélags Íslands hf. og Tryggingar hf. en síðan Tryggingarmiðstöðvarinnar hf. um hvaða tryggingarfélagi beri að greiða stefnanda bætur. Stefnda, Vátryggingarfélagi Íslands hf., var fyrst send krafa um greiðslu úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar LK 361 hinn 14. janúar 1997. Í því bréfi var vísað til bréfs lögmanns stefnanda til Tryggingar hf., þar sem krafist var greiðslu á tímabundnu tekjutapi, að fjárhæð 300.000 krónur, fyrir tímabilið 15. október til 15. desember 1996, og fylgdi bréfið með. Bréf þetta þykir því eftir atvikum fullnægja skilyrði 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Samkvæmt því ber að að fallast á aðferð stefnanda við vaxtareikning af tímabundnu atvinnutjóni. Fallast er á kröfu stefnanda um 2% ársvexti af öðrum liðum bótakröfunnar frá tjónsdegi til 18. nóvember 1999. Miða ber upphaf dráttarvaxta af þessum bótaliðum við 18. nóvember 1999 en þann dag var mánuður liðinn frá því að stefnda Vátryggingarfélagi Íslands hf. var sent kröfubréf með tjónsútreikningi. Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað og er þá tekið tillit til þess að stefnandi stundar ekki virðisaukaskattskylda starfsemi. Af hálfu stefnanda flutti málið Vilhjálmur H. Vilhjálmsson hrl. en af hálfu stefndu Hákon Árnason hrl. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Stefndu, Landsbanki Íslands hf., Halldór L. Jóhannesson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Sigurgeiri Kristjánssyni, 9.640.843 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 427.455 krónum frá 14. febrúar 1997 til 1. mars s.á., af 549.585 krónum ­frá þ.d. til 1. apríl s.á., af 671.715 krónum frá þ.d. til 1. maí s.á., af 793.845 krónum frá þ.d. til 1. júní s.á., af 915.975 krónum frá þ.d. til 1. júlí s.á., af 1.038.105 krónum frá þ.d. til 1. ágúst s.á., af 1.160.235 krónum frá þ.d. til 1. september s.á., af 1.282.365 krónum frá þ.d. til 1. október s.á., af 1.404.495 krónum frá þ.d. til l. nóvember s.á., af 1.526.625 krónum frá þ.d. til 1. desember s.á., af 1.648.755 krónum frá þ.d. til 1. janúar 1998, af 1.770.885 krónum frá þ.d. til 1. febrúar s.á., af 1.893.015 krónum frá þ.d. til 1. mars s.á., af 2.015.145 krónum frá þ.d. til 1. apríl s.á., af 2.137.275 krónum frá þ.d. til 1. maí s.á., af 2.259.405 krónum frá þ.d. til 1. júní s.á., af 2.381.535 krónum frá þ.d. til 1. júlí s.á., af 2.503.665 krónum frá þ.d. til 1. ágúst s.á., af 2.625.795 krónum frá þ.d. til 1. september s.á., af 2.747.925 krónum frá þ.d. til 1. október s.á., af 2.870.055 krónum frá þ.d. til 1. nóvember s.á., en af 2.992.185 krónum frá þ.d. til greiðsludags. Einnig greiði stefndu stefnanda 2% ársvexti af 6.648.658 krónum frá 15. október 1996 til 18. nóvember 1999, en dráttarvexti, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af sömu fjárhæð, frá þ.d. til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 133/2006
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Gjafsókn
Með úrskurði 21. mars 2002, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Hrunamannaafrétti og efstu löndum í Hrunamannahreppi, komst óbyggðanefnd meðal annars að þeirri niðurstöðu að Hrunaheiðar væru þjóðlenda, en afréttareign eigenda jarðarinnar Hruna. P krafðist þess að úrskurður nefndarinnar um landsvæðið yrði felldur úr gildi og reisti þá kröfu einkum á landamerkjabréfi fyrir Hrunakirkjujarðir frá 12. maí 1885. Í landamerkjabréfinu var sérstaklega tekið fram að kirkjan ætti Hrunaheiðar, en þau ummæli höfðu verið færð á bréfið af umráðamanni jarðarinnar neðan við undirskriftir þeirra sem höfðu áritað það um samþykki vegna aðliggjandi jarða. Af þessum sökum var ekki talið að bréfið gæti verið til marks um að eigendur þessara jarða hefðu ekki haft athugasemdir við tilkall kirkjunnar til Hrunaheiða, auk þess sem líta yrði til þess að ekki væri á valdi umráðamanns jarðarinnar að auka með bréfinu við land hennar eða annan rétt umfram það sem áður hefði verið. Var samkvæmt því ekki talið að landamerkjabréfið gæti eitt og sér nægt gegn andmælum Í til að sanna beinan eignarrétt P að landsvæðinu. Engar sögulegar heimildir voru um hvort landið, sem nú telst til Hrunaheiða, hefði við lok landnámstíma talist til eignarlands tiltekinnar jarðar eða jarða. Tekið var fram að samkvæmt máldaga Maríukirkju í Hruna, sem talinn var frá 1331, hafði eigandi Hörgsholts gefið henni Laxárgljúfur öll norður frá Kaldbakslandi og voru þau orð endurtekin í máldögum og vísitasíubókum biskupa sem á eftir komu. Ekki var talið unnt að draga haldbæra ályktun af þessu um að gjöfin hefði tekið til annars en gljúfranna sem slíkra með þeim hlunnindum sem í þeim voru fólgin, enda hefði svæðinu sem nú telst innan merkja Hrunaheiða vart verið lýst á þennan hátt. Að undanskildu landamerkjabréfi Hrunakirkjujarða var yngri heimildum almennt sammerkt að rætt var þar ýmist um ítaksréttindi Hrunakirkju í Laxárgljúfrum eða beitarréttindi á heiði. Þegar alls þessa var gætt var ekki talið að heimildir stæðu til þess að telja Hrunaheiðar til eignarlands P, en eins og afnotum landsins hefði verið háttað og umráðum yfir því gæti hann ekki hafa unnið eignarrétt að því fyrir hefð. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var niðurstaða hans um sýknu Í staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 2006. Hann krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 í máli nr. 5/2000, Hrunamannaafréttur og efstu lönd í Hrunamannahreppi, verði felldur úr gildi að því leyti, sem þar var ákveðið að Hrunaheiðar með nánar tilgreindum merkjum sé þjóðlenda, og viðurkennt að enga þjóðlendu sé að finna á því landsvæði. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur gengu á vettvang 26. september 2006. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 1. mars 1999 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar landsvæði, sem afmarkað var til vesturs af mörkum Árnessýslu og Borgarfjarðarsýslu, svo og vestur- og suðurmörkum Þingvallalands, til austurs af Þjórsá og til norðurs af Hofsjökli og Langjökli, en milli þeirra af mörkum afréttar Biskupstungnahrepps og Auðkúluheiðar. Til suðurs réðst svæðið af suðurmörkum jarða, sem liggja að hálendi. Eftir að nefndinni höfðu borist kröfur stefnda um þjóðlendur á svæðinu ásamt kröfum þeirra, sem töldu til eignarréttinda yfir landi þar, ákvað hún í janúar 2000 að fjalla um það í sjö aðskildum málum. Eitt þeirra varð áðurnefnt mál nr. 5/2000. Svæðið, sem þar var til úrlausnar, var afmarkað að vestan af Hvítá og Jökulfalli að Blánípu í Hofsjökli, að norðan af jöklinum og að austan af Stóru-Laxá norður að Laxárdrögum, en þaðan af beinni línu um nyrðra Rjúpnafell að jöklinum. Að sunnan réðist svæðið af suðurmörkum nánar tilgreindra jarða. Fyrir óbyggðanefnd gerði stefndi kröfu um að mörk þjóðlendu og eignarlanda á svæðinu yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá þeim stað, þar sem afréttargirðing á suðurjaðri Hrunamannaafréttar kemur að Hvítá, gegnum land innan merkja svokallaðrar Tungufellstorfu, en til hennar heyra jarðirnar Tungufell, Jaðar I eða Hamarsholt og Jaðar II. Þaðan yrði haldið í austur um land innan merkja jarðanna Hlíðar, Foss, Klufta og Kaldbaks að Stóru-Laxá við Hestabrekkur. Með þessu krafðist stefndi þess að hluti lands innan merkja þessara jarða að norðanverðu væri þjóðlenda, auk alls lands eyðijarðarinnar Hrunakróks ásamt Hrunaheiðum í heild og Hrunamannaafrétti. Að því er Hrunaheiðar varðar stóð til andsvara áfrýjandi, sem taldi þær heyra til eignarlands jarðarinnar Hruna. Óumdeilt er að merki Hrunaheiða séu að norðaustan frá þeim stað, þar sem Heiðará rennur í Stóru-Laxá, síðan eftir þeirri á til suðurs þar til Stiggil kemur að henni. Þaðan liggja merki á móti Hrunakróki í beinni línu vestur að vörðu við Vestri-Þverá og svo til suðurs eftir þeirri á þar til komið er að norðurmerkjum Kaldbaks, þar sem þau liggja ofan við Þverárgljúfur að Einbúa. Merki Kaldbaks ráða þaðan í vestur að Einbúa og síðan áfram í beinni línu að Kluftaá í stefnu að vörðu á Vörðuhól framan á Borgardalsás. Frá þeim stað ráða merki við Kluftir eftir Kluftaá til norðurs að norðausturhorni Launvatns og þaðan í beinni línu í vestur um vörðu á Moshól að Litlu-Laxá. Þar taka við merki við Foss norður eftir síðastnefndri á þangað sem Brúnkollugil kemur að henni, en þaðan í beinni línu til vesturs um Gráhól að Fossá. Frá þeim stað ræður Fossá merkjum við Tungufell norður að vörðu í Fossárdrögum, en þaðan sjónhending í vörðu við Melrakkaá framan við Stóraversöldu. Loks eru norðurmörk Hrunaheiða gegnt Hrunamannaafrétti frá síðastnefndum stað að upptökum Heiðarár og síðan eftir henni þar til hún rennur í Stóru-Laxá. Í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að Hrunaheiðar með fyrrnefndum merkjum og Hrunamannaafréttur allur væru þjóðlendur, en að öðru leyti væri land á svæðinu, sem málið tók til, innan eignarlands jarðanna, sem áður voru taldar. Skyldu Hrunaheiðar teljast í afréttareign eigenda Hruna og Hrunamannaafréttur jafnframt afréttareign Hrunamannahrepps, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjandi undi ekki úrskurðinum að því er varðar niðurstöðu hans um Hrunaheiðar og höfðaði mál þetta 25. október 2002. II. Í Landnámabók er greint frá því að Bröndólfur og Már, synir Naddodds og Jórunnar Ölvisdóttur barnakarls, hafi numið Hrunamannahrepp svo vítt, sem vötn deila, og hafi sá fyrrnefndi búið að Berghyl. Þorbjörn jarlakappi hafi síðan keypt land af Mávi Naddoddssyni fyrir neðan Selslæk á milli Laxár og búið að Hólum. Jafnframt er sagt frá því að Þorbrandur Þorbjarnarson hins óarga og Ásbrandur sonur hans hafi síðla landnámstíðar fengið land í Haukadal úr námi Ketilbjörns, en farið þaðan og numið efri hluta Hrunamannahrepps frá merkjum í sjónhending úr Múla í Ingjaldsgnúp. Jörðin Berghylur er enn til, en talið er að Hólar hafi verið sama jörð og nú nefnist Hrepphólar. Nánari staðsetning og mörk þessara landnámssvæða hafa að öðru leyti þótt óljós, en sú ályktun mun þó almennt hafa verið dregin af Landnámabók að landnám í Hrunamannahreppi hafi náð langt inn til landsins og jafnvel lengra en víða annars staðar. Jarðarinnar Hruna mun fyrst vera getið í heimildum frá 12. öld, en getum hefur verið leitt að því að hann hafi verið býli þegar á 10. öld og þá sennilega í eigu þess, sem átti jörðina Hörgsholt. Talið hefur verið að kirkja hafi verið reist í Hruna á 11. öld og jörðin verið orðinn kirkjustaður fyrir árið 1180. Í máldaga Maríukirkju í Hruna, sem talinn er frá 1331, var því lýst að hún ætti heimaland allt, svo og „kaldbak oc þorarinzstadi til forsia.“ Í niðurlagi máldagans, eftir að talin höfðu verið margvísleg ítaksréttindi kirkjunnar og gerð grein fyrir lausafé hennar, sagði eftirfarandi: „þetta gaf þorarinn rolfsson til runa stadar þa er hann atti horshollt laxar gliufur oll nordur frä kalldbakzlandi. skal sa þo er j horkzhollte byr fa ij. menn til safnnz um kall bakzheidar med runamonnum huertt haust thil allra logretta.“ Í Vilkinsmáldaga frá 1397 og Gíslamáldögum frá því um 1570 var greint efnislega á sama veg frá jarðeignum Hrunakirkju, svo og gjöf til hennar frá Þórarni Hrólfssyni í Hörgsholti. Það var einnig gert í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar 1644, svo og í vísitasíubókum biskupanna Finns Jónssonar 1756 og Steingríms Jónssonar 1820, þar sem ekki var þó getið um að kirkjan hefði hlotið þetta að gjöf. Í skrá um eignir Hrunakirkju, sem presturinn þar gerði 5. júní 1839, sagði meðal annars eftirfarandi í lið um ítök og hlunnindi prestakallsins: „Laxárgljúfur: Af þeim hefur staðurinn þau not, að Hrunakrókur er bygður þar.“ Í sóknarlýsingu sama prests frá 1840 var hermt að afréttarlönd sóknarmanna væru almenningar „að fráteknum Hrunaheiðum, er liggja til Hrunastaðar“, en þær væru bak við Kaldbaksfjall og vestur að Litlu-Laxá, en Heiðará skildi þær frá afrétti. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun þetta vera elsta heimildin, þar sem Hrunaheiðar eru sérstaklega nefndar meðal þess, sem eigandi Hruna telji til réttinda yfir. Hvorki var vikið að heiðunum eða gljúfrunum, sem að þeim liggja til austurs, í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín né jarðamati frá 1803. Það var heldur ekki gert í Jarðatali á Íslandi frá 1847 að öðru leyti en því að þess var getið að Hruni ætti ítak í Laxárgljúfrum, sem nýtt væri frá Hrunakróki. Í úrskurði óbyggðanefndar er þess getið að í úttektum prófasta frá 1905, 1930, 1941, 1944 og 1954 hafi Laxárgljúfur verið talin með ítökum Hrunakirkju, auk þess sem greint hafi verið í úttektinni 1930 undir lið um hlunnindi og ítök frá því að jörðin ætti beit í Laxárgljúfrum og „afréttarlandið Hrunaheiðar“, en gögn um þessar úttektir liggja ekki fyrir í málinu. Í mati á afgjaldi prestssetursins í Hruna 6. mars 1909 var hvorki vikið að Laxárgljúfrum né Hrunaheiðum. Ekki er að sjá að það hafi heldur verið gert í fasteignamati frá árinu 1916, en í gögnum varðandi undirbúning fasteignamats frá árinu 1922 var rætt um að ótiltekið „heiðarland“ fylgi jörðinni, frá árinu 1932 að „sérstakt upprekstrarland“ fylgi henni og sé aðeins notað fyrir heimafé og frá árinu 1942 að jörðinni fylgi „sérstök not“ af Hrunaheiðum. Landamerkjabréf var gert fyrir Hrunakirkjujarðir 12. maí 1885, þar sem lýst var merkjum Hruna, Kaldbaks, Klufta, Hrunakróks, Hildarsels, Berghyls, Þórarinsstaða og Reykjadals, en auk sóknarprestsins í Hruna, sem þar var ábúandi, árituðu umráðamenn átta aðliggjandi jarða bréfið um samþykki sitt. Neðan við þessar áritanir gerði sóknarpresturinn viðbót við bréfið, þar sem sagði meðal annars: „En fremur á Hrunakirkja Hrunaheiðar, sem liggja milli afréttar og heimalanda, austan frá Stórulaxá norður að Heiðaá og Melrakkaá í upptökum þeirra beggja, og vestur að Fossá fyrir vestan Laxárklettsmýrar, allt fram að Gráhól.“ Í framhaldi af þessu var greint frá skógarítökum og beitarítökum kirkjunnar í landi annarra jarða. Áfrýjandi reisir kröfur sínar í málinu einkum á þessu landamerkjabréfi. Hann telur það jafnframt eiga stoð í eldri heimildum um eignarrétt Hrunakirkju að Laxárgljúfrum og þar með jafnframt Hrunaheiðum allt aftur til fyrrnefndra máldaga og vísitasíubókar, þar sem getið var um gjöf Þórarins Hrólfssonar í Hörgsholti til kirkjunnar. III. Af þinglýsingarvottorði sýslumannsins á Selfossi, sem liggur fyrir í málinu, verður ekki ráðið að til sé þinglýst eignarheimild að jörðinni Hruna, en þess er þar getið að hún sé „ríkisjörð“. Samkvæmt 62. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar eru kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir, sem þeim fylgja, eign stefnda, að frátöldum prestssetrum og því, sem þeim fylgir. Í 1. gr. laga nr. 137/1993 um prestssetur er það hugtak skýrt þannig að það sé lögboðinn aðsetursstaður prests, en til prestssetra teljist meðal annars prestssetursjarðir. Óumdeilt er í málinu að Hruni sé aðsetursstaður prests og teljist þannig til prestssetra í þessum skilningi. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 137/1993 fer stjórn áfrýjanda með yfirstjórn prestssetra og hefur fyrirsvar þeirra vegna. Þótt hvorki séu í þessum lögum né í lögum nr. 78/1997 bein fyrirmæli, sem taka af tvímæli um eignarrétt að prestssetrum, verður að líta svo á að áfrýjandi hafi í skjóli þess ákvæðis, sem síðast var vísað til, það lögbundna forræði yfir prestssetrum að hann geti átt aðild að dómsmálum, sem þau varða, án tillits til þess hvort stefndi sé þar gagnaðili eða aðrir. IV. Landsvæðið, sem deilt er um í málinu, er að mestu í 400-500 m hæð yfir sjávarmáli. Það er nokkuð vel gróið, þótt jarðvegsrof sé víða. Í málinu eru hvorki heimildir um að byggð hafi verið á landinu né að það hafi fyrr eða síðar verið til annarra nota en sumarbeitar fyrir búfénað, ef frá er talin veiði í Stóru-Laxá í gljúfrum á austurmörkum þess. Mun landið ekki hafa verið girt af að öðru leyti en því að þvert yfir nyrsta hluta þess hefur verið reist afréttargirðing að mótum Heiðarár og Stóru-Laxár. Inn á landið mun lengi hafa gengið búfénaður af öðrum jörðum, en frá Hruna mun það lítið sem ekkert hafa verið nýtt um langan tíma. Landið er skilið frá heimalandi Hruna af allmörgum jörðum og voru sumar þeirra áður í eigu Hrunakirkju, svo sem Kluftir, Kaldbakur, Hrunakrókur, Þórarinsstaðir og Berghylur, en aðrar virðast af gögnum málsins ekki hafa verið það, svo sem Hörgsholt og Þverspyrna. Í fyrrnefndu landamerkjabréfi fyrir Hrunakirkjujarðir frá 12. maí 1885 var sérstaklega tekið fram að kirkjan ætti Hrunaheiðar. Eins og áður var getið voru ummæli, sem að þessu lutu, færð á bréfið af umráðamanni jarðarinnar neðan við undirskriftir þeirra, sem árituðu það um samþykki vegna aðliggjandi jarða. Af þessum sökum getur bréfið ekki verið haft til marks um að eigendur þessara jarða hafi ekkert haft við tilkall kirkjunnar til Hrunaheiða að athuga. Án tillits til þessa er að auki til þess að líta að ekki var á valdi umráðamanns jarðarinnar að auka með bréfinu við land hennar eða annan rétt umfram það, sem áður hafði verið. Getur landamerkjabréf þetta því ekki eitt og sér nægt gegn andmælum stefnda til að sanna beinan eignarrétt áfrýjanda að Hrunaheiðum, heldur verða önnur atriði jafnframt að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu, sbr. dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796. Í málinu eru engar sögulegar heimildir um hvort landið, sem nú telst til Hrunaheiða, hafi við lok landnámstíma talist til eignarlands tiltekinnar jarðar, einnar eða fleiri. Samkvæmt fyrrnefndum máldaga Maríukirkju í Hruna, sem talinn er frá 1331, hafði eigandi Hörgsholts gefið henni fyrir þann tíma Laxárgljúfur öll norður frá Kaldbakslandi. Af orðum máldagans um þetta, sem efnislega voru endurtekin í máldögum 1397 og um 1570 og enn eftir það í vísitasíubókum biskupa, verður engin haldbær ályktun dregin um að gjöfin hafi tekið til annars en gljúfranna sem slíkra með þeim hlunnindum, sem í þeim voru fólgin. Verður í þessu sambandi ekki horft fram hjá því að vart hefði verið lýst á þennan hátt svæðinu, sem nú telst innan merkja Hrunaheiða, því þótt það fylgi vissulega Laxárgljúfrum að austan á um 8 km löngu bili, þá nær það þaðan um 3 til 4 km inn til landsins til vesturs, og frá þeim stað, sem merkin hætta að ráðast af Stóru-Laxá við mót hennar og Heiðarár, nær svæðið enn um 4 km til norðurs. Auk þess, sem hér um ræðir, var í máldaganum frá 1331 og þeim heimildum, sem á eftir fylgdu, einnig getið um að ábúanda Hörgsholts bæri að leggja Hrunamönnum til tvo menn á hverju hausti til að smala Kaldbaksheiðar. Síðastnefnt örnefni er ekki lengur þekkt, en án tillits til þess hvað kunni að hafa verið átt við með því verður ekki litið svo á að ummæli um þessa skuldbindingu geti hafa falið í sér gjöf á landinu, sem nú er kennt við Hrunaheiðar. Að því frágengnu, sem að framan er getið, liggja ekki fyrir eldri heimildir en frá árinu 1840, þar sem vikið er að réttindum Hrunakirkju yfir Hrunaheiðum. Ef undan er skilið landamerkjabréf Hrunakirkjujarða frá 1885 er yngri heimildum, sem áður er getið, almennt sammerkt að rætt var þar ýmist um ítaksréttindi Hrunakirkju í Laxárgljúfrum eða beitarréttindi á heiði. Þegar alls þessa er gætt verður ekki litið svo á að heimildir standi til þess að telja Hrunaheiðar til eignarlands áfrýjanda, en eins og afnotum landsins hefur verið háttað og umráðum yfir því getur hann ekki hafa unnið eignarrétt að því fyrir hefð. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Prestssetrasjóðs, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Mál þetta var tekið til dóms 8. desember 2005. Stefnandi er Prestsetrasjóður, Laugavegi 31, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru: „Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 5/2000, ‘Hrunamannaafréttur og efstu lönd í Hrunamannahreppi,’ dags. 21. mars 2002, að því leyti að ‘Hrunaheiðar’ Hrunamannahreppi, svo sem það landsvæði er nánar afmarkað í úrskurði, teljist þjóðlenda. Þess er krafist að enga þjóðlendu sé að finna á umræddu landssvæði sem nánar er afmarkað með eftirtöldum orðum í úrskurðinum bls. 226-227, sbr. landamerkjabréf Hrunakirkjujarða dags. 12. maí 1885, og meðfylgjandi uppdrátt: Frá mörkum Hrunamannaafréttar og Hrunaheiða þar sem Heiðará kemur í Stóru-Laxá og eftir Stóru-Laxá þar til Stiggil fellur í hana við norðausturmörk Hrunakróks. Þaðan bein lína vestur að Vestri-Þverá, í vörðu sem við hana stendur. Síðan ræður Þverá niður að norðurmerkjum Kaldbaks þar sem þau liggja frá því fyrir ofan Þverárgljúfur að Einbúa. Frá þeim stað þar sem Þverá sker norðurmörk Kaldbaks ráða þau í vestur að Einbúa og þaðan beina línu vestur í Kluftaá í stefnu í vörðu á Vörðuhól framan á Borgardalsás. Eftir Kluftaá og síðan úr ánni í norðausturhorn Launvatns og þaðan beina línu í vörðu á Moshól. Úr Moshól í Litlu-Laxá, sem er á austurmörkum Foss, síðan eftir Litlu-Laxá þangað sem Brunnkollugil rennur í hana. Þaðan beina stefnu í Gráhól og í Fossá í austurmörkum Tungufells. Eftir Fossá að Vörðu í Fossárdrögum, þaðan sjónhending í vörðu við Melrakkaá framan við Stóraversöldu og í upptök Heiðarár. Síðan eftir Heiðará þar til hún kemur í Stóru-Laxá. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu vegna máls þessa, samkvæmt málskostnaðarreikningi“. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda auk málskostnaðar að mati réttarins. Með auglýsingu er birtist 5. mars 1999 í Lögbirtingablaðinu var skorað á eigendur jarða og afrétta í uppsveitum Árnessýslu að lýsa kröfum sínum til lands fyrir óbyggðanefnd, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum jarða, með vísan til laga nr. 58/1998. Hinn 21. mars 2002 var kveðinn upp úrskurður hjá óbyggðanefnd í máli nr. 5/2000 um þjóðlendumörk í Hrunamannahreppi. Varðaði úrskurðurinn Hrunamannaafrétt, Hrunaheiði og efstu jarðir í Hrunamannahreppi. Óbyggðanefnd úrskurðaði Hrunamannaafrétt og Hrunaheiði þjóðlendur og staðfesti þjóðlendumörk við landamerki efstu jarða í hreppnum. Hrunaheiðar voru hins vegar úrskurðaðar afréttareign stefnanda. Stefnandi féllst ekki á þessa niðurstöðu óbyggðanefndar að því er varðar Hrunaheiðar. Stefnandi byggir á því að Hrunaheiðar, sem áður hafi heitið Kaldbaksheiðar, hafi fallið til Hrunastaðar með gjöf frá eiganda Hörgholts og vísar þar um til elsta máldaga Hrunakirkju frá 1331 og til Gíslamáldaga frá 1570. Telur hann landið allt liggja innan upphaflegs landnáms og vera heimaland í þeim skilningi sem heimamenn leggi í það orð. Einnig er m.a. vísað til nýtingar landsins, skattgreiðslna og hefðar. Af hálfu stefnda er því haldið fram að mikill vafi leiki á um það að nokkurn tíma hafi komist á beinn eignarréttur að þessu landsvæði og séu engar heimildir um að það hafi verið þannig nýtt. Landkostir, víðátta og gróðurfar, auk legu landsins yfir sjó mæli einnig gegn því að um eignarland sé að ræða. Viðurkennt er að landið sé afréttareign jarðarinnar Hruna. Stefnandi bendir á að tilgangur Alþingis með setningu laga nr. 58/1998 um þjóðlendur hafi verið að kanna og skera úr um hvaða land teldist til þjóðlendna og hver væru mörk þeirra og eignarlanda, en ekki að að hrófla við þinglýstum eignarlöndum. Jörðin Hruni hafi verið kirkjustaður allt frá Sturlungaöld, og sé elsti máldagi Hrunakirkju frá 1331. Þar komi fram að Hrunaheiðar hafi fallið til Hrunastaðar með gjöf frá þáverandi eiganda Hörgsholts, Þórarni Hrólfssyni. Um þetta er einnig vísað til Vilkinsmáldaga 1397 og Gíslamáldaga 1570 og vísitasíubóka biskupanna Brynjólfs Sveinssonar 1644, Finns Jónssonar 1756, Steingríms Jónssonar 1829 og Péturs Péturssonar 1874. Í sóknarlýsingum Jóns Steingrímssonar frá 1840 komi fram að landsvæðið liggi sunnan Hrunamannaafréttar. Stefnandi kveður hefðbundinn búskap hafa verið stundaðan í Hruna af Hrunaprestum í gegnum aldirnar allt fram á þennan dag, og hafi heiðarnar jafnan verið nýttar af Hrunaprestum. Hin síðari ár hafi Hrunamannahreppur haft umráð landsins og í raun haft stöðu ábúanda á þessu svæði. Varðandi upphaf Hrunastaðar vísar stefnandi til greinar um sögu Hruna eftir Helga Þorláksson sagnfræðing í ritinu Árnesingi V, 1998, bls. 9-72 útg. Sögufélag Árnesinga. Við munnlegan málflutning vísaði stefnandi einnig til fleiri heimilda um sögu Hrunamannahrepps, meðal annars greinargerðar eftir Sigurjón Helgason, verkfræðing, en í grein Helga Þorlákssonar er fjallað um grein sem Sigurjón Helgason skrifaði um Hrunakrók í ritið Árnesing I, 1990, bls. 25-42. Stefnandi telur bæði formlega og efnislega ágalla vera á úrskurði óbyggðanefndar sem leiði til þess að hann beri að fella úr gildi. Að því er form úrskurðarins varðar byggir stefnandi á því að meginreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotnar. Nefnir hann til meðalhófs- og jafnræðisregluna og auk þess skorti á að rökstuðningur fyrir niðurstöðu nefndarinnar sé fullnægjandi. Að því er varðar þá fullyrðingu að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglunni vísar stefnandi til þess að einungis eigendalaust svæði skuli teljast til þjóðlendna samkvæmt þjóðlendulögum. Allt land sem sé undirorpið eignarrétti á grundvelli þinglýstra eignaheimilda falli þar utan. Stefnandi hafi landamerkjabréf fyrir Hrunaheiðum sem þinglýst hafi verið án athugasemda. Líta verði til þess að ríkið geti ætíð tryggt, á grundvelli náttúruverndar, skipulags- og byggingarlaga, auk annarra sérlaga, að meðferð eignarlands sé með þeim hætti að land spillist ekki, og sé almenningi til umferðar og afnota eftir því sem almenn lög heimili á hverjum tíma. Telur stefnandi með vísan til þessa að óbyggðanefnd hafi brotið meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar þegar hún hafi úrskurðað land Hrunaheiða þjóðlendu. Þá fullyrðingu að ákvörðun óbyggðanefndar brjóti í bága við meginreglu stjórnsýsluréttar og stjórnarskrár um jafnræði borgaranna rökstyður stefnandi með eftirfarandi hætti. Allir sem hafi undir höndum athugasemdalausa eignarheimild eigi að sitja við sama borð. Stefnandi hafi um 700 ára gamalt gjafaafsal fyrir landssvæðinu. Ákvörðun óbyggðanefndar sé illa unnin og illa ígrunduð og brjóti gróflega á rétti stefnanda til að fá sömu meðhöndlun og aðrir aðilar í sömu stöðu og hann. Þá hafi jafnræðisreglna ekki verið gætt þar sem sambærilegt land hafi af hálfu ríkisins verið viðurkennt sem eignarland, til dæmis Tunguheiði í Biskupstungum og Hellisheiði. Stefnandi byggir ennfremur á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning fyrir niðurstöðu nefndarinnar og fari úrskurðurinn því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58/1998. Óbyggðanefnd hafi ekki tekið afstöðu til raka stefnanda fyrir því að hann hafi unnið eignarhefð að landinu. Í ljósi þess að stefnandi hafi um 700 ára gamalt gjafaafsal fyrir eigninni og landamerkjabréf frá árinu 1885 hafi óbyggðanefnd haft fullt tilefni til að fjalla um þetta. Almenn umfjöllun um hefð í úrskurðinum nægi hér ekki. Stefnandi kveður efnisrök einnig hníga að því að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi. Stefnandi byggir á því að hann sé eigandi hins umdeilda landsvæðis. Því til stuðnings vísar hann til þinglýsts landamerkjabréfs fyrir Hrunakirkjujarðir, dagsett 12. maí 1885, og veðbókarvottorðs. Eignarheimildir hans megi hins vegar rekja allt til gjafaafsals sem fyrst hafi verið staðfest í máldaga Hrunakirkju frá 1331, og síðan í Vilkinsmáldaga 1397 og Gíslamáldaga 1570, og einnig í síðari heimildum. Máldagar þessir hafi verið löggiltir af konungi og hafi því lagagildi. Á þessu tímabili hafi eignarheimild stefnanda aldrei verið vefengd. Í ljósi ofangreinds gjafaafsals hafi ríkisvaldið sönnunarbyrði um það, að landsvæði þetta hafi ekki verið numið í öndverðu. Stefnandi kveður Hrunaheiðar vera heimaland jarðarinnar Hruna í þeirri merkingu sem heimamenn leggi í það orð. Landið sé nytjað allt árið eftir því sem tilefni gefi til. Landið liggi sunnan afréttar, samsíða landi annara jarða á þessu svæði. Allar nytjar séu bannaðar nema með leyfi landeiganda. Land þetta sé um margt líkt Tunguheiði í Biskupstungum sem dæmt hafi verið eignarland Bræðratungukirkju árið 1980. Eigi að gæta jafnræðis verði Hrunaheiðar því vart úrskurðaðar þjóðlenda. Kröfur ríkisins til eignarréttar verði ekki studdar með tilvísun til hæðarlínu, enda ekkert samræmi í því hjá ríkisvaldinu hvernig það meti hæðarlínur. Útilokað sé að menn missi eignarrétt á grundvelli huglægs mats stefnda að þessu leyti, enda ósannað, og engum rökum stutt, að land í vissri hæð geti ekki verið eignarland. Stefndi færi ekki sönnur fyrir því, að land þetta hafi ekki verið innan landnáma í öndverðu, en fræðimenn séu þar á öðru máli. Óbyggðanefnd viðurkenni að landið sé væntanlega innan upphaflegs landnáms í Hrunamannahreppi. Í Landnámu komi fram, að Naddoddssynir hafi numið land í Hrunamannahreppi svo vítt sem vötn deili. Stefnandi telur að land sem sé innan marka eignarlands samkvæmt merkjalýsingu verði ekki skert, nema stefndi geti sýnt fram á eignarrétt sinn að því, að lýsing landamerkja sé röng, og að auki að viðkomandi landeigandi hafi ekki unnið eignarhefð á landinu. Í ljósi þess sem fyrir liggi um eignarheimildir stefnanda á þessu svæði, þinglýstar merkjalýsingar sem og aðrar heimildir, geti stefndi ekki gert tilkall til landsvæðisins, enda hafi engar athugasemdir komið fram í gegnum tíðina við þinglýsingu á landamerkjabréfi því sem stefnandi hafi fyrir landinu, hvorki af hálfu sýslumanns né annars handhafa opinbers valds. Allir hlutaðeigendur hafi virt landamerki og eignartilkall landeigenda á grundvelli þeirra þinglýstu heimildarskjala er legið hafi fyrir vel á aðra öld. Skattar hafi verið greiddir af öllu landi Hruna samkvæmt fasteignamati, bæði að fornu og nýju. Ekkert sérstakt afréttarmat sé á þessu landi. Algerlega sé úr lausu lofti gripið að land Hrunaheiða sé ekki metið með jörðinni Hruna í fasteignamati jarðarinnar, og mótmælir stefnandi hugleiðingum óbyggðanefndar þar um sem ósönnuðum. Hér hafi einnig þýðingu sú viðurkennda og athugasemdalausa beiting á eignarráðum eiganda landsins og hagnýtingu þess, sem styðjist við eignarheimildir hans. Það skipti ótvírætt máli við mat á gildi og efni eignarheimildar stefnanda. Í þessu tilviki sé venjuréttur því ekki aðeins sjálfstæð eignarheimild heldur hafi einnig sönnunarlega þýðingu að því leytinu til að hún styðji að öllu leyti málsástæður og sjónarmið stefnanda að umrætt landsvæði hafi verið afhent til eignar á sínum tíma og að um eignarland sé að ræða. Sá sem haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni. Stefnandi telur nýtingu landsins hafa verið eins og jarðir hafi verið nýttar, en ekki afréttir. Heimalönd jarða geti verið geysivíðfeðm. Hafi not jarðarinnar náð yfir alla jörðina Hruna, og þar með Hrunaheiðar. Stefndi hafi ekki sannað að neinir aðrir en landeigendur hafi nytjað landið, nema með leyfi landeigenda. Stefnandi hafi óskoraðan eignarrétt fyrir þessari eignarjörð sinni Hruna með öllum gögnum og gæðum, þ.m.t. svokölluðum Hrunaheiðum. Upplýsingar um smölun bendi til fullkomins eignarréttar, en ekki séu gerð á þetta svæði lögbundin fjallskil, enda landið sunnan afréttargirðingar. Þegar metið sé hvort landssvæði utan byggðar sé undirorpið fullkomnum eignarrétti þá skuli hafa í huga, að viðurkennt hafi verið af fræðimönnum og dómstólum að afréttarland geti verið fullkomið eignarland. Í ljósi þeirra fornu afréttarmarka sem liggi fyrir í Hrunamannahreppi þá telji stefnandi líkur á að kirkjan hafi eignast þetta land sem jörð. Vafann í þessum efnum beri að meta þinglýstum eiganda í hag. Notkun lands geti gefið vísbendingar um, hvort land sé eignarland eða ekki, en ekki megi alhæfa út frá því. Sem dæmi megi nefna að mjög stór hluti lands á láglendi á Suðurlandi sé ekki í heilsársnotum. Yfir vetrartímann sé landið gegnfrosið og enginn noti það til beitar eða annarra búsþarfa. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar þá verði ekki hróflað við eignarrétti manna nema með lögum. Í þjóðlendulögunum sé ekki að finna heimild til eignarnáms heldur sé þvert á móti hnykkt á því, að þjóðlendur séu utan eignarlanda. Óbyggðanefnd hafi því ekki lagaheimild til að úrskurða að til þjóðlendna skuli teljast land sem nú liggi innan þinglýstra landamerkja bújarða, eða afrétta þar sem lögaðilar hafi þinglýst afsal fyrir eignarrétti sínum, þar sem með þeim hætti væri í raun verið að taka eignarrétt af viðkomandi eiganda. Gagnrýnir stefnandi að landeiganda sé gert að höfða mál til viðurkenningar á eignarétti sínum innan sex mánaða frá úrskurði óbyggðanefndar, ella glati hann endanlega eignarrétti að umræddu landi. Stefnandi telur málsmeðferð þessa ekki standast 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, um réttláta málsmeðferð fyrir dómi, og því beri að fella úrskurð óbyggðanefndar úr gildi. Þá kveður stefnandi eignarréttarkröfu sína einnig byggða á ákvæði l. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Sérstaklega er bent á að orðið eign hafi þar víðtæka merkingu sé horft til dómafordæma Mannréttindadómstólsins. Þannig skipti máli hvernig farið hafi verið með eignina í framkvæmd, ekki síst í lögskiptum, og hvaða traust menn hafi borið til þeirrar framkvæmdar. Einnig skipti máli hver afskipti, eða afskiptaleysi, ríkisvaldsins hafi verið varðandi þá framkvæmd. Í ljósi eignarheimilda stefnanda og viðurkenningar stefnda í verki á þeim, hafi stefnandi réttmætar væntingar til þess að fullkominn eignarréttur hans til ofangreinds lands sé fyrir hendi, og að sá eignarréttur sé varinn af mannréttindaákvæðum. Loks byggir stefnandi á því að hann hafi unnið eignarhefð á umræddu landi. Hann kveðst hafa nýtt Hrunaheiðar á hverjum tíma til fulls með þeim hætti sem tíðarandi, tækifæri og möguleikar hafi verið til. Þannig hafi landið verið nýtt til beitar, grasatekju, veiða, og til landleigu. Viðurkennt sé af fræðimönnum að eignarréttur geti stofnast fyrir hefð, einnig á afréttarlandi. Hefð geti einnig stutt við aðra eignarheimild svo sem afsal. Með 1. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 séu tekin af tvímæli um það að hefð verði unnin á verðmæti jafnvel þó það hafi verið í opinberri eigu. Það land sem hér sé um ræði sé afgirt gagnvart afrétti. Enginn hafi nýtt landið annar en eigandinn nema með samþykki hans. Stefndi hafi ekki sýnt fram á annað. Stefnandi hafi sýnt fram á fullkomin umráð með því að banna öðrum not eignarinnar, og með því að ráðstafa eigninni með löggerningi. Skilyrði hefðar séu því fyrir hendi. Niðurstaða óbyggðanefndar um að stefnandi hafi ekki sýnt fram á eignarhefð á landinu sé algerlega órökstudd og röng. Þá byggir stefnandi einnig á því að meginreglur íslensks réttar um traustfang og traustnám leiði til þess að staðfesta beri eignarrétt stefnanda yfir umdeildu landssvæði. Stefnandi ítrekar að samkvæmt ofangreindum heimildum eigi hann óskoraðan eignarrétt á Hrunaheiðum með öllum gögnum og gæðum. Stefndi hafi margsinnis viðurkennt, þannig að bindandi sé, að umrætt land innan ofangreindra landamerkja, sé undirorpið fullkomnum eignarrétti. Þessu verði ekki hnekkt nú, mörg hundruð árum síðar. Hafi stefndi átt rétt til landsins sé hann löngu fallinn niður fyrir tómlæti. . Sá sem hafi þinglýsta eignarheimild teljist eiga tilsvarandi rétt þar til annað sannist. Stefndi hafi því sönnunarbyrðina fyrir því að landið sé ekki undirorpið fullkomnum eignarrétti stefnanda. Stefnandi vísar til stuðnings kröfum sínum til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu um vernd eignarréttarins, sbr. lög nr. 62/1994 um lögfestingu sáttmálans. Stefndi segir að við kröfugerð og skilgreiningu þjóðlendulínu í Hrunamannahreppi fyrir óbyggðanefnd hafi af hálfu stefnda að meginstefnu til verið byggt á landnámsmörkum við tiltekna hæðarlínu og talið að með þeim hætti væri hægt að greina heimalönd frá sumarbeitilöndum. Sami grundvöllur sé fyrir sýknukröfum stefnda í þessu máli. Hafi óbyggðanefnd úrskurðað þjóðlendumörk við merki jarða við afréttina Hrunamannaafrétt og Hrunaheiði. Stefndi hafi fallist á þann úrskurð og byggi í þessu máli á því að sunnan þjóðlendulínu séu eignarlönd sem numin hafi verið til eignar. Ofan og norðan þjóðlendulínu hafi ennfremur verið landsvæði sem numin hafi verið í öndverðu neðantil, aðallega við Hvítá þar sem láglent sé, en annað land norðar hafi ekki verið numið. Því hafi og verið haldið fram að norðan þjóðlendulínu hafi beinn eignarréttur fallið niður á hinum numdu svæðum en afnotaréttur ákveðinna aðila staðið eftir. Á þessi sjónarmið hafi óbyggðanefnd fallist og ekki sé ágreiningur um þau svæði í þessu máli. Stefndi kveður nám hafa verið þann hátt sem hafður hafi verið á frumstofnun eignarréttar að landi hérlendis og hafi dómstólar og óbyggðanefnd viðurkennt og staðfest að svo hafi verið í samræmi við tilteknar fornar heimildir. Í bókinni Árnesþing á landnáms- og söguöld segi Einar Arnórsson: „Takmörk landnáms þeirra eru glögg. Að austan og sunnan er Stóra Laxá, að vestan Hvítá og að norðan austurhluti Langjökuls, Kjalhraun og Kerlingarfjöll. Nú eru efstu byggð ból í landnámi þeirra bræðra Tungufell og Hamarsholt að vestan, en Kluftir og Kaldbakur að austan. En byggðin hefur náð allmiklu lengra upp á hálendið fyrrum.“ Stefndi telur að það sem Einar Arnórsson átti sig ekki á sé lýsingin í Landnámu um að Hrunamannahreppur hafi verið numinn svo vítt sem vötn deila. Hér sé ekki átt við það landsvæði sem í dag sé innan marka þess sveitarfélags sem nafnið beri. Á ritunartíma Landnámu hafi nafnið hreppur verið notað yfir ákveðið afmarkað landsvæði, sem byggð hafi verið á, ekki hafi verið átt við óbyggðir, og því nái landnámið ekki til austurhluta Langjökuls, Kjalhrauns og Kerlingarfjalla, heldur líklega miklu skemur. Frásagnir landnámu um nám Hrunamannahrepps verði því að túlka með hliðsjón af þessu. Þannig séu engar heimildir um að nám hafi náð upp fyrir byggðina, sem þar hafi verið á landnámstíma. Einungis fyrstu landnámsmennirnir hafi komist upp með nám stórra landsvæða. Þegar fleiri landnemar hafi farið að sækja út hingað hafi verið settar reglur um hve vítt hver mætti nema. Ætla megi að þegar feðgarnir Þorbrandur og Ásbrandur hafi komið yfir Hvítá til landnáms, hafi verið komnar í gildi þessar landnámsreglur, sem takmörkuðu hve vítt mætti nema. Útilokað sé að þeir hafi kveikt elda á einum degi umhverfis þá víðáttu sem landflæmið upp til KerlingafjaIla, Kjalhrauns og að austurhluta Langjökuls sé, eins og Einar Arnórsson hafi ályktað. Hugtakið heimaland hafi ekki haft neina skilgreiningu í lögum. Þó hafi orðið heimaland strax í Jónsbók verið notað í öndverðri merkingu við úthaga, sem einungis hafi verið notaðir til sumarbeitar. Benda megi í þessu sambandi á Jónsbók Llb. 53 „Um afréttarfé, ef þat gengur í heimaland.“ Í máldögum kirkna frá fyrstu tíð sé notað orðið heimaland og án skilgreiningar. Máldagi hafi verið samningur milli þriggja aðila, kirkjubónda, biskups og safnaðar. Þar hafi verið taldar upp eignir kirkna. Engin eign hafi verið kirkju mikilvægari en grunnurinn sem hún stóð á og þess vegna hafi jafnan verið byrjað á að tilgreina hversu stóran hlut í heimalandi kirkjan ætti. Aðrar fasteignir eins og útjarðir og afréttarland hafi aldrei getað myndað þann grundvöll, sem kirkja hafi þurft til að geta talist myndug og sjálfstæð í skilningi kirkjulaga. Þetta hafi verið fært fram þeirri skoðun til stuðnings að grunneignarréttur hafi aðeins fylgt heimalandi, en dregið í efa að afréttareign kirkna hafi falið í sér grunneignarétt. Í 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 segi að eftir lögum þessum geti komið til skipta eða endurskipta að nokkru eða öllu leyti heimalönd sveitajarða og afréttarlönd, sem jöfnum höndum séu notuð til vetrarbeitar. Landskiptagerðir séu þannig matsgerðir um hvaða land teljist til heimalands og hvaða land geti verið í heilsársnotum vegna vetrarbeitar. Þannig vegi landskiptagerðir vitanlega þungt um mörk heimalanda og væntanlega þyngra en önnur gögn. Landskiptagerð sé bindandi um þetta atriði milli aðila, ef skiptagerð hafi ekki verið skotið til dómstóla. Þannig sé skiptagerð svipuð og úrskurður óbyggðarnefndar um þjóðlendumörk. Í lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986 hafi verið ákvæði um heimalönd án skilgreiningar. Í þessu sambandi megi benda á að í 3. gr. 1. mgr. laganna segi þetta: „Í fjallskilasamþykkt, er héraðsnefnd setur, skal kveðið á um réttindi manna og skyldur að því er varðar afnot afrétta og annarra sameiginlegra sumarbeitilanda, fjallskil, smalanir heimalanda vor og haust, svo og um önnur atriði, er að framkvæmd fjallskila lúta.“ Sumir sem ritað hafi um afréttarmál eins og Bragi Sigurjónsson í bókunum „Göngur og réttir“ hafi skilgreint heimaland sem land jarðar öndvert við annað land sem jörð hafi átt aðgang að, t.d. á sameignarafrétti. Þetta sé vafalaust ekki réttur skilningur. Í þessu sambandi megi benda á Þingvallajörðina. Þar séu heimildir um heimaland, en samt sé landsvæði jarðarinnar eitt stórt svæði með afréttarlöndum innlimuðum í landamerkjalýsingu og enginn samnotaafréttur að heitið geti. Í þessu sambandi megi benda á að stór hluti af Þingvallajörðinni hafi af óbyggðanefnd verið úrskurðaður þjóðlenda, þ.e. svæðið umhverfis Skjaldbreið. Stefndi telur ljóst að sé land jarðar allt heimland væri engin þörf á að nefna heimaland, nægilegt væri að tala um land jarðarinnar eða jörðina sjálfa. Í ritsmíð sinni Almenningar og afréttir fjalli Bjarni Jónsson frá Vogi um heimalönd (bls. 41). Hann segi það ekki heyra undir verksvið sitt að segja hverjar afréttir sem nú kallist séu úr heimalandi einhverrar jarðar til orðnar og því einstaklingseign. Þorgeir Örlygsson, fyrrum prófessor, riti í afmælisrit Gauks Jörundssonar grein um eignarhald að landi. Hann segi eignarlönd vera landsvæði sem lúti einstaklingseignarrétti tiltekins aðila og hann tiltaki sérstaklega að til eignarlanda teljist heimalönd jarða í sveitum. Í þessu sambandi segi Þorgeir að hafa verði í huga að heimalönd jarða geti verið mjög víðáttumikil og náð langt upp af byggð. Slíku landi sé oft skipt í heimaland annars vegar og afrétt hins vegar. Í þessum skilningi sé með heimalandi almennt átt við land sem ekki sé afréttarland. Úrlausn um þetta atriði segi Þorgeir velta á skýringu eignarheimilda. Hann segi heimaland eins og því sé lýst í landamerkjabréfum eignarland, en fyrirvara verði að gera um fjarlægar óbyggðir og land sem notað sé sem afréttur. Sami skilningur komi fram í grein Páls Sigurðssonar „Hver á prestsetursjarðirnar“ en þar segi hann að draga þurfi mörk milli heimalands og útlendis jarða. Stefndi telur þessar tilvitnuðu heimildir styðja þá skoðun, að beinn eignarréttur sé að heimalandi í þrengri merkingu og að skilgreina þurfi í mörgum tilvikum með sérstakri sönnunarfærslu og heimildarsöfnun hvar skil milli þessara tveggja landgerða liggi. Hvað Hrunaheiðar varði sé því alfarið mótmælt, að um geti verið að ræða heimaland Hruna. Heiðin sé fjarri heimalandi Hruna og jarðir á milli. Í þessu sambandi megi benda á landamerkjabréf Hrunakirkjujarða frá 1885, en þar sé eftirfarandi ritað: „En(n) fremur á Hrunakirkja Hrunaheiðar, sem liggja miIli afréttar og heimalanda, austan frá Stóru Laxá norður að Heiðará og Melrakkaá í upptökum þeirra beggja og vestur að Fossá fyrir vestan Laxárklettsmýrar, aIlt fram að Gráhól.“ Að því er greint landamerkjabréf varðar sé í stefnu byggt á því, að land sem sé innan marka eignarlands samkvæmt merkjalýsingu verði ekki skert, nema stefndi geti sýnt fram á eignarrétt sinn að umræddu landi eða að lýsing landamerkja sé röng. Stefndi kveður þessa fullyrðingu stefnanda rétta svo langt sem hún nái. Eignarland verði ekki skert, en málið fyrir óbyggðanefnd hafi ekki snúist um skerðingu á eignarrétti, heldur um hvar mörkin væru milli eignarlanda og þjóðlendu. Stefndi hafi ekki reynt að sýna fram á eignarrétt sinn heldur sé byggt á því að Hrunaheiðar séu þjóðlenda í skilningi þjóðlendulaga. Þjóðlenda sé öndvert eignarform við eignarlönd og þess vegna þurfi óbyggðanefnd alveg jafnt að skilgreina eignarlönd í eigu ríkisins frá þjóðlendum, eins og gert hafi verið til dæmis við jörðina Hrunakrók. Stefndi kveðst byggja á því, að landamerkjabréf séu ekkert annað en yfirlýsing um yfirráðasvæði á sama hátt og landamæri ríkja, sveitarfélaga og stjórnsýsluumdæma sýslumanna. Þar sem landamörk eignarlanda liggi saman sé landamerkjabréf samningur milli hlutaðeigandi um þessi mörk eignarjarða innbyrðis eftir að réttir eigendur eða umboðsmenn hafi ritað undir bréfið samþykki sitt við lýsingu þess á landamerkjum. Í landamerkjabréfi felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Almennar sönnunarreglur ráði hér eins og annars staðar. Fyrst og fremst skilgreini landamerkjabréfið takmörk nýtingarréttar að landi. Á það megi benda í þessu sambandi að landamerkjabréf séu jafnt til fyrir jarðir, sem afrétti sem séu innan þjóðlendu. Ekki hafi verið lagaskylda að gera landamerkjabréf að jörðum fyrr en lög hafi verið samþykkt um það ofarlega á 19. öld. Fyrstu landamerkjalögin íslensku séu frá 17. mars 1882. Samkvæmt 1. gr. þeirra hafi hver landeigandi verið skyldur til að halda við glöggum landamerkjum fyrir jörð sinni. Samkvæmt 3. gr. hafi eigandi eða umráðamaður verið skyldur til að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar. Merkjalýsingu þessa hafi hann átt að sýna hverjum þeim, er land hafi átt til móts við hann, sem og eigendum þess lands er hann teldi jörð sína eiga ítak í og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð. Að svo búnu hafi átt að þinglýsa landamerkjabréfinu. Væri ágreiningur um landamerki hafi merkjadómur átt að skera úr og hafi niðurstaða hans þá verið jafngild, sem landamerkjabréf. Samningur eins og landamerkjabréf bindi einungis þá, sem aðilar séu að samkomulaginu og íslenska ríkið eigi engan hlut að þeim samningum sem í íslenskum landamerkjabréfum felist. Sammerkt öllum landamerkjabréfum fjalljarða, sé að þau séu einhliða ákveðin inn til óbyggða og óbyggðamörkin oftast geðþóttaákvörðun jarðeiganda á líðandi stund, frekar en að þau styðjist við eldri rétt. Á það megi jafnframt benda að við engan hafi verið að semja árið 1882 og það hafi ekki verið fyrr en 116 árum síðar að slíkt var hægt, eftir að íslenska ríkinu hafi með lögum verið fengið forræði yfir þjóðlendum. Stefndi telur tilvísun stefnanda til landamerkjabréfs nokkuð sérkennilega hvað Hrunaheiðar varði, þar sem ekki sé til sérstakt landamerkjabréf fyrir svæðið, heldur sé þess einungis getið á landamerkjabréfi Hrunastaðar. Auk þess sé bréfið haldið þeim ágalla að vera ekki áritað af hálfu annarra aðliggjandi landsvæða og fyrirsvarsmaður Hrunakirkjujarða áriti ekki landamerkjabréf þeirra. Þá megi einnig benda á það, að lýsingin á landamerkjum Hrunaheiða virðist alfarið vísa til landamerkjalýsinga aðliggjandi jarða. Annað atriði sem hafi verið umdeilt í þjóðlendumálum, og virðist vera það einnig í þessu máli samanber stefnu, sé gildi þinglýsingar landamerkjabréfs. Því sé haldið fram af stefnanda, að með þinglýsingu landamerkjabréfs sé búið að tryggja eignarréttinn. Því sé til að svara að enginn öðlist meiri rétt en viðsemjandi geti veitt. Á sama hátt þinglýsi enginn meiri rétti en hann eigi. Þinglýsing heimildarskjals um fasteign sé lagaskylda og sé til að tryggja öryggi í viðskiptum og skapa eigendum réttarvernd gagnvart grandlausum viðsemjendum og lánardrottnum. Spurning sé hvort þegjandi eða jákvæðar athafnir ýmissa umboðsmanna ríkisins geti falið í sér samþykki valdstjórnar eða ríkis vegna lands, sem nái inn í þjóðlendu. Þetta geti verið í tengslum við mótmælalausa móttöku og þinglýsingu landamerkjabréfa sem hafi haft að geyma lýsingu í átt að óbyggðum, eða einfaldlega með afsalsbréfum ríkisins yfir tilteknum lendum. Af Landmannaafréttardómi síðari megi ráða þá reglu, að löggjafinn einn sé bær til að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Af því leiði að athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráð nema heimild í almennum lögum hafi verið fyrir hendi. Þá hafnar stefndi þeim rökum stefnanda að hann hafi unnið eignarhefð á landinu. Í skjölum málsins sé ekki að finna þeim fullyrðingum stefnanda stoð, að hann hafi sýnt fram á fullkomin umráð yfir landinu með því að banna aðilum not eignarinnar og með því að ráðstafa eigninni með löggerningi. Um það hafi verið ágreiningur í meðförum þjóðlendumála, hvort hefð gæti komið til álita á grundvelli óslitins eignarhalds í þeim tilvikum að beinn eignarréttur hafi ekki verið að öllu landi innan merkja samkvæmt landamerkjabréfi er það hafi verið ritað eftir landamerkjalögin 1882. Stefndi kveður fyrsta lagaákvæði um hefð vera í Norsku lögum frá 1687, V. bók 5. kap. Í 7. gr. laganna segi svo: „Enginn á að fá eignardóm að nokkurri fasteign, nema hann leiði lögfulla sönnun að heimild sinni, með erfðum, kaupum, eignaskiptum, gjöf eða 20 ára hefð, án þess að átalið hafi verið og að hann hafi þannig öðlast hana ákærulaust af öllum er kynnu að hafa haft einhverjar athugasemdir við það.“ Þegar þessi lög hafi verið sett hafi enn verið í gildi ákvæði Jónsbókar um að almenningar skyldu vera sem að fornu hafi verið og hafi þessi hefðarlög ekki afnumið Jónsbókarákvæðið, þess sé að minnsta kosti ekki getið. Einnig sé talið að orðið fasteign beri að túlka á þann veg, að það merki eignarjörð með byggingum, eða bara byggingu eða hús. Næstu lög um hefð séu nr. 46 frá 1905. Í 1. gr. þeirra segi að hefð megi vinna á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er geti verið eign einstakra manna, án tillits til þess, hvort hann hafi áður verið einstaks manns eign eða opinber eign. Samkvæmt gagnályktun sé ekki heimilt að hefða eign, sem ekki geti verið eign einstakra manna, eins og grunnréttinn að afréttum og almenningum, sem nú heiti þjóðlendur. Þessi svæði hafi verið eigandalaus (með hliðsjón af Landmannaafréttardómi síðara) þar til ríkisvaldinu hafi verið veitt forræði fyrir þeim með þjóðlendulögum árið 1998. Í núgildandi lögum um þjóðlendur sé þessi regla lögfest í niðurlagsákvæði 3. greinar, en þar segi: „Frá og með gildistöku laga þessara er ekki unnt að öðlast eignarréttindi innan þjóðlendna fyrir nám eða hefð.“ Þá sé óslitið eignarhald skilyrði hefðar. Hefðandi þurfi því að hafa haft umráð sem bendi til eignarréttar og jafnframt þurfi hann að hafa útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Í þessu sambandi skipti miklu máli hvernig afnot séu og ekki síst girðingar umhverfis landareign. Hrunaheiðar séu ógirtar og langt frá móðurjörðinni, reyndar séu aðrar jarðir á milli. Afnot í formi beitar virðast vera frá öllum efstu bæjunum í hreppnum, þar sem sauðfjárbúskapur sé og eigandinn láti ekki smala landið, heldur sé það gert að frumkvæði sveitarfélagsins. Stefndi telur alls ekki vera hægt að vísa til hefðarréttar í þessu samhengi. Stefnandi segi skatta hafa verið greidda af öllu landi samkvæmt fasteignamati, bæði að fornu og nýju, en ekkert sérstakt afréttarmat sé á Hrunaheiðum. Stefnandi rangtúlki úrskurð óbyggðanefndar varðandi þetta atriði. Það sem segi í úrskurði nefndarinnar sé að ekki sé að sjá að Hrunaheiðar séu sérstaklega skráðar í fasteignamatsbækur eins og þó séu dæmi um varðandi önnur heiðarlönd (Tunguheiði) og ekki heldur í afsals- og veðmálabækur sýslumanns. Stefndi bendir á að í fasteignamatsbók 1918 sé þó sagt að heiðaland fylgi Hruna, sem ekki sé notað vegna erfiðleika og í fasteignamatsbókum frá 1932 og 1942 sé getið Hrunaheiða eða upprekstrarlands Hruna. Að mati stefnda hafi stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að óbyggðanefnd hafi rangt fyrir sér að þessu leyti. Nú á dögum sé ekki sérstakt fasteignamat á afréttum í þjóðlendum, en auðvitað eigi að meta afrétti í eignarlöndum til fasteignamats. Í gömlum matsreglum jarða hafi verið mismunur á eignarlandi og afrétti og hafi verið farið eftir því þegar jarðabækur voru samdar og jarðir metnar til hundraða. Þá hafi afréttareign verið metin að hálfu á við beit í heimalandi. Benda megi á lög, sem áður hafi gilt um fasteignamat og fasteignaskráningu nr. 28/1963, 12. gr., en þar sé sagt, að afréttarlönd, sem séu eign sveitarfélaga eða sameign fleiri jarða og notuð séu aðallega til upprekstrar, skuli ekki meta sérstaklega, en taka skuli upprekstrarréttinn til greina við mat þeirra jarða, sem hann eiga. Í þessu ákvæði sé ekki gert ráð fyrir því, að afréttarlönd séu metin á sama hátt og venjuleg eignarlönd, til dæmis heimalönd, og megi jafnvel skilja það svo, að afréttareignin sé í raun ekkert annað en ítak. Því sé haldið fram í stefnu, að ekki séu gerð lögbundin fjallskil á Hrunaheiðar og bendi þær upplýsingar til fullkomins eignarréttar. Stefndi telur ljóst, að þegar einstakar sönnunarreglur séu skoðaðar megi greina ýmis atriði úr lögum og dómaframkvæmd, sem gefi ákveðnar vísbendingar um inntak eignarréttar að landsvæði. Til dæmis sé talið að greina megi í sundur eignarlönd og afréttarlönd í þjóðlendu á nýtingu þeirra. Eignarlönd séu nýtt allt árið til búrekstrar, en afréttir til sumarbeitar. Allt frá Jónsbók hafi þau lagaákvæði verið í gildi, að eigandi smali sitt land, en allt annað land sé smalað sameiginlega af fjallskilastjórn. Hinar ýmsu nýtingarreglur hafi ennfremur verið settar um landsvæði, sem nú kallist þjóðlendur, en engar um eignarlönd, nema það sem grenndarréttur hafi krafist. Með hliðsjón af þessu telur stefndi rétt að fjalla um hvað heimildir segi um smölun og beitarafnot á þjóðlendumörkum í Hrunamannahreppi og norðan og austan þjóðlendumarka. Í skjali sem samið sé af Lofti Þorsteinssyni 4. maí 2000 og heiti „Minnisblað vegna nota heimalanda í Hrunamannahreppi sem liggi að afrétti Hrunamanna og Hrunaheiðum“ segi þetta: Upplýsingar þessar um smölum og afnot af Hrunaheiðum bendi síður til þess að verið sé að umgangast eignarland. Hrunaheiðar liggi fyrir norðan Kluftir og Hrunakrók og hafi um langan aldur fylgt Hruna. Þeirrar jarðar sé fyrst getið í heimildum undir lok 12. aldar. Talið sé að Hruni hafi orðið staður, það er sjálfstæð og myndug kirkjueign, fyrir lok 12. aldar. Samkvæmt elsta máldaga Hrunakirkju 1331 eigi kirkjan heimaland allt og Kaldbak og Þórarinsstaði. Í lok máldagans segi: „Þetta gaf Þórarinn Hrólfsson til Hrunastaðar, þá er hann átti Hörgsholt, Laxárgljúfur öll norður frá Kaldbakslandi. Skal þó sá er í Hörgsholti býr fá 2 menn til safns um Kaldbaksheiðar með Hrunamönnum hvert haust til allra lögrétta.“ Þessi yfirlýsing hafi verið tekin upp í Vilkinsmáldaga 1397, máldaga Gísla biskups 1570 og í vísitasíubækur eftir það og sé þetta meginheimildin um eignarráð Hruna yfir þessum heiðum. Þegar talað sé um öll Laxárgljúfur sé álitið að rætt sé um land meðfram Stóru-Laxá á núverandi Hrunaheiðum. Óljóst sé hvað felist í þessari gjöf, hvort gefinn hafi verið veiðiréttur eða einhver önnur ótiltekin hlunnindi eða jafnvel landsvæðið án skilgreindrar afmörkunar. Það sé þó ólíklegt því hér sé á engan hátt leitast við að lýsa landamerkjum. Í Jarðabók Árna og Páls sé ekki getið Hrunaheiða, en vísað í máldaga Hrunakirkju um ítök hennar. Í jarðatali Johnsens 1847 sé Laxárgljúfur beinlínis talið með ítökum brauðsins Hruna. Í úttektum prófasts frá 1905 til 1954 sé Laxárgljúfur jafnan talið með ítökum Hrunakirkju og í úttekt 1930 segi undir liðnum hlunnindi og beit: „Beit í Laxárgljúfrum og afréttarlandið Hrunaheiðar.“ Hvergi komi fram, að Hrunaheiðar hafi fyrrum verið jörð eða landsvæðið notað sem slíkt á einhvern hátt. Eins og legu landsins sé varið hljóti að vera augljóst, að einungis megi hafa af landsvæðinu beitarafnot. Um þetta vitni staðhættir, víðátta, gróðurfar og hæð yfir sjó. Hér sé augljóslega einungis um að ræða beitarítak. Ráða megi þá reglu af máldögum að gögn og gæði lands hafi einungis fylgt heimajörð kirkju, en ekki öðrum löndum hennar og því aðeins að öll heimajörðin væri eign kirkju. Þessi regla að gögn og gæði fylgi heimajörð kirkju aðeins sé helsta skýringin á því að stór afréttarlandsvæði hafi smátt og smátt farið að safnast að kirkjujörðum, en ekki öðrum jörðum. Á suðurmörkum á kröfusvæði um þjóðlendumörk í Hrunamannahreppi séu nokkur landsvæði sem öll eigi það sammerkt að hafa á einhverjum tíma orðið eign kirkjunnar í Hruna, án þess að nokkur hluti þessara svæða hafi haft landfræðilega samtengingu við móðurjörðina. Þetta séu Kluftir, Kaldbakur, Hrunakrókur og Hrunaheiðar. Ekkert þessara svæða verði með neinni vissu talið numið í öndverðu. Til þess þyrfti að liggja fyrir að þar hafi verið byggt á landnámstíma, en eins og fyrr hafi verið minnst á miðist landnámsmörk í Hrunamannahreppi við það svæði sem byggðist þá og alla vega yrði það að hafa gerst fyrir gildistöku Jónsbókar 1281, en þá sé með öruggri vissu talið að nám hafi ekki lengur verið heimilt. Ekki sé að sjá mun á Hrunaheiðum og heiðalöndum Auðkúlu og Eyvindarstaða sem hafi þó verið landfræðilega samtengd jörðunum, eða að einhver munur sé á þessum löndum og Geitlandi sem fyrrum hafi tilheyrt Reykholtskirkju samkvæmt máldaga. Varla sé nokkur munur á þessum heiðalöndum og til dæmis Jökuldalsheiði, þar hafi og verið reist býli sem hafi staðið í stuttan tíma. Eða þá að einhver munur sé á þessum löndum og löndum Sandfellshaga á Öxarfjarðarheiði. Þau heiðarlönd hafi áður tilheyrt Munkaþverárklaustri og þar hafi verið reist býli sem staðið hafi í stuttan tíma. Árið 1746 hafi komið út erindisbréf handa biskupum og samkvæmt 16. gr. þessa bréfs séu Vilkins og Gíslamáldagar taldir áreiðanlegir og löggiltir og skuli allar þrætur um eignir kirkna, réttindi og kúgildi, er standi á jörðum léns- og bændakirkna dæmd og útkljáð eftir þeim. Á þessum tíma hafi Hrunakirkja verið orðin lénskirkja og þetta erindisbréf konungs, gert á einveldistíma, hafi lagagildi um eignarhald að heimajörð og eignum þar, en þetta erindisbréf hafi ekki verið skilið þannig að lagasetningarvald konungs næði til þess að stofna beinan eignarrétt að afréttarsvæðum, vegna þess að þau standi ekki á jörðum léns- eða bændakirkna. Stefndi kveður óbyggðanefnd benda á nokkur aðriði, sem skipti máli við skoðun á eignarréttarlegri stöðu Hrunaheiða. Um gjöf Laxárgljúfra til Hrunastaðar segi nefndin að þau séu einungis lítið brot af því landi sem liggi til Hrunaheiða. Stefndi segir niðurstöðuna um þetta atriði vera að beinn eignarréttur verði ekki byggður á umfjöllun í máldögum um rétt Hruna til Laxárgljúfra. Þá segi í niðurstöðum óbyggðanefndar, að hvergi komi fram í heimildum að búseta hafi verið á Hrunaheiðum, sjálfstæð jörð eða hjáleiga. Hrunaheiðar séu ekki nefndar í máldögum Hrunakirkju og engin sérstök rök mæli með því að heiðarnar hafi verið reiknaðar með í fasteignamati. Stefndi bendir á að árið 1912 hafi verið reist afréttargirðing yfir Hrunaheiðar án þess að greiðsla hafi komið fyrir, svo sem verið hafi vegna lands úr Tungufelli og Jaðri. Óbyggðanefnd telji frekar líkur til þess að Hrunaheiðar séu a.m.k. að einhverju leyti innan upphaflegs landnáms í Hrunamannahreppi. Vera kunni að réttur Hruna til Hrunaheiða, þ.m.t. Laxárgljúfra, eigi rætur að rekja til framsals á beinum eignarrétti, en í því efni bresti hins vegar sönnun. Eigandi Hruna sé ekki talinn hafa sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja Hrunaheiða sé eignarland, hvorki fyrir nám löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hafi verið háttað hafi ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Rannsókn óbyggðanefndar hafi einnig leitt til þeirrar niðurstöðu að Hrunaheiðar væru þjóðlenda. Fyrirliggjandi gögn bendi hins vegar til þess að jörðin Hruni hafi átt þar upprekstrarrétt. Stefndi hafnar loks þeim málsástæðum stefnanda að ógilda beri úrskurð óbyggðanefndar varðandi Hrunaheiðar vegna meintra brota óbyggðanefndar á ýmsum reglum stjórnsýsluréttar. Stefndi kveður meðalhófsreglu íslensks stjórnsýsluréttar vera orðaða þannig, að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Skuli þess þá gætt að fara ekki strangar í sakirnar, en nauðsyn beri til. Stefndi kveður verkefni óbyggðanefndar vera að skilgreina mörk þjóðlendna og eignarlanda. Við þetta verk eigi að gæta almennra lagasjónarmiða og sönnunarreglna. Landamerkjabréf séu að lögum ekki sönnunargögn um beinan eignarrétt, enda séu slík merkjabréf jafnt til fyrir eignarlönd og afrétti. Verkefni óbyggðanefndar sé ekki að fjalla um réttindi og skyldur borgaranna heldur skilgreiningu á eignarrétti. Komi þetta ákvæði þannig ekki til álita og hafi ekki verið brotið við málsmeðferð í þjóðlendumálinu. Stefndi tekur undir að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Óbyggðanefnd hafi í meginmáli úrskurða sinna í fyrstu málunum sett sér ákveðnar reglur varðandi hinar ýmsu heimildir og hafi leitast við að samræma niðurstöður í einstökum málum við meginreglurnar. Hafi nefndin lýst því yfir að sambærileg mál í framtíðinni yrðu úrskurðuð með sama hætti. Þetta sé sama regla og gildi í íslenskum rétti um fordæmisgildi dóma Hæstaréttar Íslands. Stefnandi haldi því fram að sambærilegt land hafi af hálfu ríkisins verið viðurkennt sem eignarland, til dæmis Tunguheiði í Biskupstungum og Hellisheiði. Óbyggðanefnd hafi þrátt fyrir kröfugerð ríkisins um þjóðlendu úrskurðað Tunguheiði sem eignarland. Þessum úrskurði hafi ríkið skotið til héraðsdóms til ógildingar. Ummæli um Hellisheiði í stefnu séu vandskýrð. Ríkið hafi ekki viðurkennt neitt eignarland þar og óbyggðanefnd hafi ekki tekið þar land til úrskurðar. Tunguheiði og Hrunaheiðar séu hvað heimildarskjöl varði með talsvert ólíka stöðu og verði þessum löndum vart jafnað saman. Grundvöllur eignarhalds á Tunguheiði sé til dæmis eignardómur og svo sé landið sérstaklega metið til verðs í fasteignamati. Stefnandi byggi á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning fyrir niðurstöðu nefndarinnar og fari úrskurðurinn því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í þessu sambandi sé því haldið fram að af hálfu óbyggðanefndar hafi ekki verið tekið til skoðunar hvort stefnandi hafi unnið eignarhefð á landinu. Þessi fullyrðing orki mjög tvímælis í ljósi þess að í niðurstöðu óbyggðanefndar um þetta atriði segi, að eins og notkun landsins hafi verið háttað hafi ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Í Landnámu segir um upphaf byggðar í Hrunamannahreppi að Bröndólfur og Már Naddoddssynir hafi numið þar land „svá vítt sem vötn deila.“ Már er talinn hafa búið að Másstöðum, en ekki er vitað hvar þeir voru. Meðal ýmissa tilgáta fræðimanna er að þeir hafi verið þar sem Hrunakrókur er nú, en Helgi Þorláksson telur landnámsbæinn hafa verið í Hörgsholti. Hörgsholt átti land á milli Hrunakróks og Hruna. Hrunaheiða er ekki getið í Jarðabókum frá 1686, 1695, 1709, 1803, 1847 og 1861. Í fasteignamati er þrisvar á síðustu öld, 1918, 1932 og 1942, minnst á heiðarnar í tengslum við ítök eða afnot. Í lýsingu Jóns Steingrímssonar prests í Hruna- og Tungufellssóknum árið 1840 segir að afréttarlönd hreppsins séu almenningur „að fráteknum Hrunaheiðum sem liggja til Hrunastaðar.“ Landamerkjabréfi Hrunakirkju og fjárskilareglugerð, nr. 75/1895, sem tekur til Hrunamannaafréttar, ber saman um að Heiðaá skilji á milli afréttar og Hrunaheiða. Lýsing hreppsnefndar Hrunamannahrepps á landamerkjum milli afréttarlanda Flóa- og Skeiðamanna og Hrunamannaafréttar frá 18. apríl 1890, þinglesin 2. júní 1890, var ágreiningslaus og staðfest. Getur hún samræmst þeirri lýsingu í landamerkjabréfi Hrunakirkju að mörk Hrunaheiða og afréttar Flóa- og Skeiðamanna séu í Stóru-Laxá. Suðurmörk Hrunaheiða liggja að landi jarðanna Hrunakróks, Klufta og Kaldbaks, en er einungis þannig lýst í landamerkjabréfinu, að heiðarnar liggi á „milli afréttar og heimalanda“. Vestan megin liggja Hrunaheiðar að landi Tungufells, sem staðfest hefur verið að sé utan þjóðlendulínu. Að því er næst verður komist sýnist merkjum Hrunaheiða því vera rétt lýst í landamerkjabréfi Hrunajarða frá 12. maí 1885 og sú lýsing vera ágreiningslaus. Fjárskilareglugerðin frá 1895 var opinberlega birt sem og reglur síðar til komnar. Hrunaheiðar hafa alla tíð verið skýrt afmarkaðar frá Hrunamannaafrétti og hefur uppsetning afréttargirðingar yfir norður hluta svæðisins 1912 ekki haft áhrif þar á. Sá formgalli er á framangreindri lýsingu landamerkja heiðanna, að hún er ekki árituð og staðfest af eigendum aðliggjandi jarða. Þar sem lýsingum merkja ber hins vegar vel saman, þær hafa verið þinglesnar án athugasemda og hafa alla tíð verið ágreiningslausar, svo best er vitað, er fallist á það með óbyggðanefnd að formgalli þessi hafi ekki efnislega þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Í úrskurði óbyggðanefndar er lagt til grundvallar að hvergi komi fram að búseta hafi verið á Hrunaheiðum, að þeirra sé ekki getið í afsals- og veðmálabókum og að þær hafi ekki verið metnar sjálfstætt í fasteignamati. Einnig er niðurstaða nefndarinnar studd þeim rökum að heimildir bendi til þess að Hrunastaður hafi einungis átt ítök í Hrunaheiðum og í Laxárgljúfrum, þar sem í úttektum prófasta á 19. og 20. öld hafi Laxárgjúfur verið talin til ítaka og í úttekt frá 1930 sé beit í Laxárgljúfrum og afréttarlandið Hrunaheiðar talið með hlunnindum og ítökum staðarins. Ekki hafi komið greiðsla fyrir þegar afréttargirðingin var reist 1912. Hrunaheiða sé að engu getið sem rétthafa vegna veiði í Stóru-Laxá í eldri samþykktum Veiðifélags Árnesinga og eftir atvikum arðskrám þess félags. Það hafi fyrst gerst í samþykkt fyrir Veiðifélag Árnesinga nr. 38/1961, en með gildistöku 5. gr. lax- og silungsveiðilaga nr. 53/1957, í kjölfar dóms Hæstaréttar um Landmannaafrétt árið 1955, hafi verið tekin af tvímæli um það, að veiði í vötnum á afrétti tilheyrði búendum sem upprekstrarrétt ættu á afréttinn þó svo ekki lægi fyrir sönnun um eignarrétt að viðkomandi landsvæði. Einnig er á því byggt af óbyggðanefnd, að ekki séu heimildir um önnur afnot af Hrunaheiðum en til sumarbeitar. Ábúendur í Hruna hafi að vísu einir rekið fé til sumarbeitar á Hrunaheiðar, en fé frá efstu bæjum hafi runnið þangað. Hafi Hrunamenn þurft að reka yfir land annarra jarða sem liggi á milli Hruna og heiðanna. Er þessi nýting talin hafa staðið til 1942 eða 1944 og einu sinni á árunum 1968-1972, en um upphaf hennar sé ekki vitað. Óumdeilt er talið að Hrunaheiðar og lönd efstu bæja séu smöluð sameiginlega og að Hrunamannahreppur leggi menn til þess. Niðurstaða óbyggðanefndar er sú, að fullnægjandi sönnun bresti fyrir beinum eignarétti Hruna að Hrunaheiðum, þó að ekki sé útilokað að þær hafi verið innan upphaflegs landnáms í Hrunamannahreppi og vera kunni að réttur Hruna til heiðanna kunni að eiga rætur að rekja til framsals beins eignarréttar. Dómurinn gekk á vettvang ásamt lögmönnum og skoðaði Hrunaheiðar og kennileiti í góðu veðri undir leiðsögn Ásgeirs Gestssonar. Var farið inn á heiðarnar frá Hrunamannafrétti. Liggja þær alllangt frá Hrunastað inn til landsins og eru lönd annarra jarða á milli svo sem fram hefur komið. Upplýst var að heiðarnar eru ekki afgirtar að sunnanverðu og rennur fé aðliggjandi jarða inn á þær. Er það niðurstaða dómsins að lega landsvæðis þessa sé með þeim hætti, að það verði ekki talið til heimalands Hrunastaðar. Í ýmsum heimildum kemur fram að Hruni telji til eignar yfir Hrunaheiðum. Hér er þó fyrst og fremst um að ræða munnmæli, ályktanir eða fullyrðingar í staðarlýsingum sem ekki eiga sér skjalfesta stoð aðra en frásögn máldagans frá 1331 um gjöf Þórarins Hrólfssonar og endurtekningu þessa í síðari heimildum. Svo sem rakið hefur verið er umdeilt hvort sú gjöf hafi aðeins tekið til Laxárgljúfra eða einnig til allra heiðanna vestan þeirra, sem nú nefnast Hrunaheiðar. Hruni kann og að hafa eignast Hrunaheiðar með öðrum hætti, til dæmis með jörðunum Hrunakróki eða Kaldbak, en engin skjalfest gögn eru um það í málinu. Samkvæmt landamerkjabréfinu frá 12. maí 1885 tilheyrir svæðið Hrunastað. Hrunaheiðar eru sérstaklega nefndar í bréfinu eftir að lýst hefur verið merkjum ýmissa jarða Hrunastaðar og undirskriftum forsvarmanna aðliggjandi eigna. Þar á eftir eru taldir þeir skógar sem kirkjan á og skilgreind beitarréttindi Hruna í landi annarra jarða. Það að Hrunaheiða er getið á þessum stað í bréfinu og samhliða eignum sem augljóslega eru ítök, bendir til þess að frekar sé þar vísað til óbeins eignarréttar. Á 20. öld var aðeins í takmörkuðum mæli rekið á heiðarnar, en þeirra er getið í fasteignamati einungis sem nytjalands. Í framburði vitna fyrir óbyggðanefnd kom skýrt fram að Hrunamannahreppur lætur smala Hrunaheiðar og lönd efstu bæja í sveitinni. Ekki er til þess vitað að Hruni hafi tekið endurgjald fyrir beitarnot annarra á heiðunum. Stefnandi hefur ekki rennt neinum stoðum undir þá fullyrðingu sína að hann hafi sérstaklega nýtt þetta land til annars en beitar, og hann hefur ekki nefnt nein dæmi um það eða lagt fram gögn sem styðja þá fullyrðingu hans að hann hafi meinað öðrum að nota það, eða sérstakt leyfi til þess að nota það hafi verið sótt til hans. Jörðin Hruni eignaðist ýmsar jarðir í hreppnum, m.a. þær sem liggja að suðurmörkum Hrunaheiða. Heiðarnar liggja frá byggð og inn til landsins að afréttinum. Vegna legu sinnar og skorts á frekari heimildum verða þær ekki taldar til heimalands Hruna. Af því leiðir að meiri kröfur eru gerðar til sönnunar fyrir beinum eignarrétti að svæðinu. Ekki er nægilega skýrt hvað fólst í gjöf Þórarins Hrólfssonar og heimildir um hana eru ekki aðrar en frásagnir í máldögum. Landamerkjabréf getur stutt það að eign sé undirorpin beinum eignarrétti en fyrst og fremst er það þó sönnun um mörk á milli eigna. Uppsetning landamerkjabréfs Hrunajarða frá 1885 bendir frekar til þess að fjallað sé um óbeinan eignarrétt að því er Hrunaheiðar varðar. Aðrar óyggjandi heimildir um eignarrétt að Hrunaheiðum hafa ekki komið fram. Þær upplýsingar sem fyrir liggja í málinu um notkun þessa landsvæðis benda ekki til þess að ábúendur á Hruna hafi séð um smölun á þessu svæði. Þvert á móti virðist Hrunamannahreppur hafa annast hana. Er í stefnu vísað til þess að hreppurinn hafi nánast stöðu ábúanda á heiðunum, en ekki hefur verið vísað til neinna samninga á milli stefnanda og hreppsins eða annarra um notkun þeirra. Ekki er fallist á að stefnandi hafi unnið til beins eignarréttar yfir landinu með hefð. Hann þykir ekki hafa sýnt fram á að notkun hans á landinu hafi verið með þeim hætti að sambærileg teljist eignaryfirráðum. Landið hefur ekki verið afgirt af ábúendum Hruna, ekki hefur verið innheimt endurgjald fyrir nytjar eða neinar sönnur færðar á beitingu yfirráðaréttar, svo sem með veitingu leyfa til afnota eða banni við nýtingu landsins. Rekstur á landsvæðið á ákveðnu tímabili getur ekki hafa stofnað til beins eignaréttar yfir því, og tilhögun smölunar á síðari árum, eins henni er lýst af vitnum fyrir óbyggðanefnd, er ekki til merkis um beitingu eignaryfirráða. Stefnandi þykir samkvæmt þessu ekki hafa sannað að skilyrðum eignarhefðar á svæðinu hafi verið fullnægt. Sá sem telur til eignarréttinda yfir landi skal færa fram heimildir fyrir eignatilkalli sínu samkvæmt almennum sönnunarreglum, sé það dregið í efa. Af hálfu óbyggðanefndar voru allar aðstæður og gögn könnuð ítarlega og lagt mat á þau. Ekki er sjálfgefið að ólík niðurstaða nefndarinnar varðandi svipuð svæði bendi til þess að jafnræðisregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Heimildir geta verið ólíkar sem og lega lands, landshættir og nytjar. Stefnandi nefnir það að Tunguheiði hafi verið úrskurðuð eignarland, sem dæmi um það að jafnræðis hafi ekki gætt við það að úrskurða Hrunaheiðar þjóðlendu. Hér er ekki um sambærilega stöðu að ræða, þar sem óáfrýjaður dómur héraðsdóms um eignarrétt að Tunguheiði var fyrir hendi. Þau rök er stefnandi setur fram um að meðalhófsregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin snýr frekar að löggjafanum en óbyggðanefnd eða dómstólum. Skýrt er tekið fram í athugasemdum með þjóðlendulögum að utan þjóðlendumarka skuli falla þau lönd sem háð séu beinum eignarrétti. Mál þetta snýst um það hvort svo hátti til um Hrunaheiðar. Stefnandi féll frá þeirri málsástæðu við aðalmeðferð málsins að með lögum nr. 58/1998 séu ekki uppfylltar kröfur um réttláta málsmeðferð og að með því hafi verið brotin 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Er samkvæmt framangreindu ekki fallist á það með stefnanda að óbyggðanefnd hafi brotið stjórnsýslureglur við meðferð málsins. Af hálfu stefnda er því haldið fram, og niðurstaða óbyggðanefndar byggir á því, að hið umdeilda landssvæði hafi ekki verið háð beinum eignarrétti og teljist því þjóðlenda. Það er niðurstaða dómsins að þau gögn sem lögð hafa verið fram í málinu veiti ekki fullnægjandi sönnun fyrir beinum eignarrétti stefnanda að Hrunaheiðum. Einnig að gróðurfar þar og landfræðileg lega, sérstaklega með hliðsjón af staðsetningu Hrunajarðar, sem og nýting heiðanna, styðji ekki heldur fullyrðingu stefnanda um að hann eigi beinan eignarrétt að Hrunaheiðum. Á hinn bóginn þykir greint landamerkjabréf og aðrar heimildir sýna að Hrunastaður eigi óbeinan eignarrétt á Hrunaheiðum. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er hafnað kröfu stefnanda um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar í máli nr. 5/2000 að því varðar Hrunaheiðar og skal hann standa óraskaður. Samkvæmt framangreindri niðurstöðu þykir eftir atvikum rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveða upp Hjördís Hákonardóttir dómstjóri, Arngrímur Ísberg héraðsdómari og Ásgeir Magnússon héraðsdómari. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, prestsetrasjóðs, um að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 í máli nr. 5/2000 verði felldur úr gildi að því leyti að Hrunaheiðar í Hrunamannahreppi teljist þjóðlenda. Málskostnaður fellur niður. Upplýst þykir í máli þessu, að innan sveitarfélagsins hafi ætíð verið litið á Hrunaheiðar sem eignarland Hrunastaðar. Landamerkjabréfum Hruna og aðliggjandi jarða og afrétta að Hrunaheiðum hefur borið saman og hafa þau verið ágreiningslaus. Landsvæði það sem kallað er Hrunaheiðar er nokkuð gróið og samkvæmt hæðarlínum í um 400 m hæð. Það liggur frá heimalöndum nokkurra efstu jarða í Hrunamannahreppi, sem hafa allar verið í eigu Hruna á einhverjum tíma, inn til landsins að Hrunamannaafrétti. Líkur eru fyrir því að Hrunaheiðar séu innan upprunalegs landnáms í Hrunamannahreppi. Í lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur er skýrt tekið fram að þjóðlenda sé land sem ekki sé háð einkaeignarrétti. Í athugasemdum löggjafans með þjóðlendulögum segir að ekki hafi staðið til að hrófla við þinglýstum eignarlöndum. Eignarréttur nýtur verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var með samnefndum lögum nr. 62/1994. Stefnandi byggir fullyrðingu sína um að Hrunaheiðar séu bein eign hans á heimildum um gjöf Þórarins Hrólfssonar í Hörgsholti og á þinglesnu landamerkjabréfi frá 12. maí 1885. Niðurstaða máls þessa veltur að verulegu leyti á því hvernig heimildir þessar verða túlkaðar. Einnig kann nýting landsins að gefa vísbendingu um hvernig eignarrétti þar er háttað. Gjafabréf Þórarins virðist glatað en þess er getið í fyrsta máldaga Hrunakirkju um 1331 og síðan í Vilkinsmáldaga 1397 og máldaga Gísla Jónssonar biskups um 1570. Þessir tveir síðasttöldu máldagar skyldu teljast áreiðanleg og löggilt kirkjuregistur samkvæmt 16. gr. erindisbréfs konungs 1746, sbr. konungsbréf frá 5. apríl 1749. Gjafabréfsins er einnig getið í vísitasíubókum biskupa á 17., 18. og 19. öld. Hrunaheiða er ekki getið í Jarðabókum. Árið 1840 segir séra Jón Steingrímsson í sóknarlýsingu að afréttur hreppsins séu almenningar „að fráteknum Hrunaheiðum, er liggja til Hrunastaðar“. Í fasteignabókum á tuttugustu öld er heiðanna þrisvar getið í tengslum við upprekstur. Heimildir um smölun benda ekki til þess að um samnota afrétt sé að ræða á Hrunaheiðum, en þær benda heldur ekki til mikillar nýtingar ábúenda í Hruna. Hreppurinn hefur í einhvern tíma séð um smölun þar. Rök hafa verið færð fyrir því að Hörgsholt hafi verið landnámsjörð í Hrunamannahreppi. Sé það rétt hafa Laxárgljúfur og Hrunaheiðar væntanlega verið innan þess náms. Líklegt er að framangreind gjöf hafi haft þann tilgang að styrkja Hrunastað sem hafði ekki víðfeðm heimalönd. Í greindu gjafabréfi segir: „Þetta gaf Þórarinn Hrólfsson til Hrunastaðar, þá er hann átti Hörgsholt, Laxárgljúfur öll norður frá Kaldbakslandi. Skal þó sá er í Hörgsholti býr fá 2 menn til safns um Kaldbaksheiðar með Hrunamönnum hvert haust til allra lögrétta.“ Nærtækast er að líta svo á að nefndar Kaldbaksheiðar og Hrunaheiðar séu sama landsvæði. Orðalagið „norður frá Kaldbakslandi“ hlýtur eðli máls samkvæmt að vísa til Hrunaheiða. Alltraustar heimildir geta ítrekað um gjöf þessa allt frá 14. öld. Eigendur Hruna virðast síðan hafa litið svo á að gjöf Þórarins hafi tekið til Hrunaheiða. Samkvæmt landamerkjalögum nr. 5/1882 var landeigendum gert að gera landamerkjabréf og var þessum fyrirmælum fylgt af eigendum Hruna með landamerkjabréfinu frá 1885. Þar segir að Hrunakirkja eigi Hrunaheiðar. Bréfið var þinglesið og hefur ekki sætt andmælum svo vitað sé. Merkjum aðliggjandi jarða og afrétta ber saman við lýsingu á mörkum Hrunaheiða í landamerkjabréfinu, verða þau því vart ómerkt vegna þess eins að staðfest samþykki forráðamanna þessara svæða vantar, enda eru þau óumdeild. Landamerkjabréfið er þannig upp byggt að fyrst eru taldar þær jarðir er á þeim tíma heyrðu undir Hruna og merkjum hverrar fyrir sig lýst og síðan skrifar forráðamaður Hrunastaðar þar undir og a.m.k. einhverjir eigendur aðliggjandi eigna staðfesta þá lýsingu með undirskrift sinni. Þar fyrir neðan er ofangreind fullyrðing um að Hrunakirkja eigi Hrunaheiðar ásamt lýsingu á merkjum þeirra. Þar á eftir eru taldir þeir skógar sem Hruni á og beitarítök. Þegar litið er til efnis bréfsins er ekki óeðlilegt að fjallað sé um Hrunaheiðar neðan undirskrifta enda skrifa þar engir rétthafar þeirra eigna er land eiga að heiðunum. Yfirlýsingin um eignarétt Hruna að Hrunaheiðum er hins vegar afdráttarlaus: „Enn fremur á Hrunakirkja Hrunaheiðar, sem liggja á milli afréttar og heimalanda“. Þó að Hrunaheiðar liggi ekki að landi Hruna liggja þær að landi efstu byggðar og sunnan afréttar. Þegar sögulegar heimildir eru virtar ásamt greindu landamerkjabréfi og þær væntingar sem stefnandi hefur haft á grundvelli þessara gagna til eignarréttar síns til heiðanna, þá þykja ekki verða gerðar kröfur til þess að hann færi frekari sönnur fyrir eignarrétti sínum að Hrunaheiðum. Það að nýting lands sé nú eingöngu til beitar er ekki fullnægjandi ástæða til þess að ákveða að beinn eignarréttur sé ekki til staðar eða hafi fallið niður. Eignarréttur stefnanda að landsvæði þessu, sem ætíð hefur verið skýrt afmarkað, hefur ekki verið dreginn í efa fyrr en með kröfulýsingu stefnda fyrir óbyggðanefnd. Þegar allt framangreint er haft í huga þykir ekki hafa verið hnekkt þeirri fullyrðingu stefnanda að hann eigi beinan eignarrétt að Hrunaheiðum eins og mörkum þeirra er lýst í stefnu. Ég er að öðru leyti sammála forsendum og niðurstöðu meirihluta dómsins.
Mál nr. 84/2008
Kærumál Fjárslit milli hjóna
Í máli vegna ágreinings við opinber skipti til fjárslita milli M og K krafðist M þess að nánar tilgreindar aflaheimildir yrðu taldar einkaeign hans og persónubundin réttindi. Þá krafðist hann þess að fyrirliggjandi mat á verðmæti A ehf. yrði ekki talið bindandi við skiptin og einnig að K yrði svipt umráðum nánar tilgreindra fjármuna. Með vísan til laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða var tekið fram að aflaheimildum væri úthlutað til skipa, en umræddar heimildir tilheyrðu skipi í eigu A ehf. og væri verðmæti þeirra innifalið í verði félagsins og var kröfu hans hafnað. K hafði ekki farið fram á yfirmat og ekki krafist ógildingar hinnar umdeildu matsgerðar. Þá taldist hann ekki hafa rökstutt með fullnægjandi hætti hvaða áhrif hann teldi að ætlaðir ágallar á framkvæmd matsins kynnu að hafa á niðurstöðu þess og var kröfu hans er laut að gildi matsins því einnig hafnað. Þá var ekki fallist á að K yrði svipt umráðum þeirra fjármuna sem um ræddi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2008, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum varðandi opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að aflaheimildir sem nánar eru tilgreindar í kvöð dagsettri 7. mars 2007, séu einkaeign hans og persónubundin atvinnuréttindi og eigi að falla utan skipta. Einnig krefst hann þess að fyrirliggjandi mat dómkvaddra matsmanna á A ehf. verði ekki talið bindandi við skiptin. Loks krefst hann þess að varnaraðili verði svipt vörslum á nánar tilgreindum fjármunum búsins og gert að skila þeim til skiptastjóra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Meðal gagna málsins er skjal sem ber yfirskriftina „Yfirlýsing um kvöð“ og er dagsett 7. mars 2007 og ber með sér að hafa verið þinglýst degi síðar. Er þetta yfirlýsing sóknaraðila og staðfesting á að A ehf., sem sé eigandi að skipunu B, skipaskrárnúmer [...], visti aflaheimildir í nánar tilgreindum tegundum sem sóknaraðili hafi fengið úthlutað á skipið C árið 1983. Aflaheimildirnar séu hans persónubundnu atvinnuréttindi og hafi fylgt honum á skipið D, þaðan á skipið E, en séu nú vistaðar á skipið B. Loks greinir að ekki megi færa þessar heimildir af skipinu B nema með leyfi sóknaraðila og undirskrift. Í kröfugerð sinni vísar sóknaraðili til umræddrar yfirlýsingar sem kvaðar á umræddar aflaheimildir, sem séu hans persónubundnu atvinnuréttindi og eigi því að falla utan skipta. Í lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða er skýrt kveðið á um að aflaheimildum sé úthlutað til skipa, sbr. 4. gr. laganna varðandi veiðileyfi og 2. mgr. 8. gr. varðandi aflamark. Eigandi skips getur flutt umræddar heimildir milli skipa með tilteknum takmörkunum, að gættum nánar tilgreindum skilyrðum, sbr. 15. gr. laganna. Óumdeilt er að A ehf. er eigandi skipsins B. Ráðstöfunarréttur aflaheimilda skipsins er samkvæmt framansögðu bundinn við eiganda þess og breytir einhliða yfirlýsing sóknaraðila, sem að framan er rakin, engu um þetta efni og verður ekki séð að hún geti haft gildi við úrlausn málsins. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður staðfest niðurstaða hans um að hafna kröfu sóknaraðila um að réttindi þessi skuli falla utan skipta. Þá gerir sóknaraðili kröfu um að mat sem fyrir liggur á verðmæti A ehf. verði ekki talið bindandi við skiptin. Byggir hann kröfu sína á því að nánar tilgreindir ágallar hafi verið á framkvæmd matsins, einkum sá að matsmaður hafi ekki tekið mið af réttmætum kröfum sóknaraðila um nánar tilgreindar forsendur við matið. Ennfremur telur hann að skiptastjóra hafi borið að hlutast til um að afla tiltekinna gagna sem sóknaraðili taldi sér nauðsynleg til að geta tekið afstöðu til réttmætis matsins. Sóknaraðili krefst ekki ógildingar umræddrar matsgerðar. Þá hefur hann ekki rökstutt með fullnægjandi hætti hvaða áhrif hann telur að ætlaðir ágallar á framkvæmd matsins kunni að hafa á niðurstöðu þess þannig að á því verði ekki byggt. Verður því með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, staðfest niðurstaða hans um að hafna þessari kröfu sóknaraðila. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur að öðru leyti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 200.000 krónur í kærumálskostnað. Málið barst dóminum 2. júlí sl. og var þingfest 20. ágúst. Það var tekið til úr­skurðar að loknum munnlegum flutningi 10. janúar sl. Sóknaraðili er M, [heimilisfang]. Varnaraðili er K, [heimilisfang]. Sóknaraðili krefst þess „1) –að staðfest verði með dómi, að aflaheimildir, sem nánar eru tilgreindar í kvöð dagsettri 7. mars 2007, sbr. dskj. 3, séu einkaeign mannsins og per­sónu­bundin atvinnuréttindi og eigi að falla utan skipta við búskipti á milli sóknaraðila og varnar­aðila – 2) –að úrskurðað verði, að fyrirliggjandi mat dómkvaddra matsmanna á einka­hlutafélaginu [A] ehf. verði ekki talið bindandi við skipti í búinu – 3) –að fallist verði á kröfu mannsins um að konunni verði gert að skila inn til skiptastjóra þeim fjár­munum og hún svipt vörslum á þeim fjármunum, sem hún heldur á bankareikningum, þannig að jafnræði verði með aðilum en maðurinn heldur því jafnframt fram, að hætt sé við að konan eyði þeim fjármunum, sem hún hefur vörslur á.“ Þá er krafist máls­kostnaðar. Varnaraðili krefst þess „1. Að hafnað verði með úrskurði þeirri kröfu sóknaraðila að afla­heimildir vistaðar á [skipið B], eign [A] ehf., séu einkaeign sóknaraðila og falli utan skipta. 2. Að hafnað verði þeirri kröfu sóknaraðila að mat dómkvadds matsmanns sé ekki bindandi og kveðið verði á um það í úrskurðarorði að matið skuli gilda við skipti á búi aðila máls þessa. 3. Að kveðið verði á um það í úrskurðarorði að vilji sóknaraðili ekki útlagningu á félaginu [A] ehf. á matsverði, þá skuli selja félagið með atbeina skipta­stjóra. 4. Að hafnað verði þeirri kröfu sóknaraðila að varn­ar­aðili verði svipt umráðum þeirra fjármuna sem hún hafði umráð yfir við upphaf skipta þann 14. mars 2005.“ Þá er krafist málskostnaðar. Aðilar gengu í hjónaband [...] 1992 og slitum samvistir í apríl 2005. Bú þeirra var tekið til opinberra skipta 8. ágúst sama ár og skiptastjóri skipaður. Áður en þau gengu í hjónaband gerðu þau með sér kaupmála en hann var felldur úr gildi með öðrum kaup­mála 16. október 2004. Við upphaf skipta kom til ágreinings um gildi síðari kaup­málans auk þess sem aðilar deildu um hvort alfarið skyldi beitt helm­inga­skipta­reglu hjú­skap­arlaga við skiptin. Þessum ágreiningi lauk með dómi Hæstaréttar 13. júní 2006 sem stað­festi úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. maí sama ár um að við skiptin skyldi beitt helmingaskiptareglunni samkvæmt 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Ekki lauk deilum aðila með dómi Hæstaréttar og sendi skiptastjóri málið á ný til dóms­ins eins og rakið var. Í bréfi skiptastjóra er gerð svofelld grein fyrir ágrein­ingnum: „1. Meðal þeirra eigna sem koma til skipta er einkahlutafélagið [A] ehf. [kt.]. Félagið á [skipið B], skipaskrárnúmer [...] sem vistar m.a. afla­heim­ildir sem nánar eru tilgreindar í kvöð dagsettri 07.03.2007. Maðurinn heldur því fram að þessar afla­heimildir séu hans einkaeign og eigi að falla utan skipta. Kröfunni er mótmælt af hálfu konunnar. Nauðsynlegt er að vísa ágreiningi um þetta til úr­lausnar Héraðsdóms Reykjavíkur. 2. Einkahlutafélagið [A] ehf. var metið m.v.t. 20.- 21. gr. skl. nr. 20/1991. Ágrein­ingur er um gildi matsins. Konan heldur því fram að matið sé bindandi. Maðurinn verði að leysa til sín félagið á matsverði en vilji hann það ekki þá beri að selja félagið. Mað­urinn mótmælir þessu og telur að afla beri tiltekinna gagna og upp­lýs­inga sem fram koma í bréfum hans dagsettum 24. apríl og 17. maí. Afstaða skipta­stjóra er sú að matið sé bind­andi enda var ekki krafist yfirmats. Nauðsynlegt er að vísa ágreiningi um þetta til úr­lausnar Héraðsdóms Reykjavíkur. 3. Maðurinn krefst þess að konan verði svipt umráðum þeirra fjármuna sem voru á banka­reikningum á hennar nafni á viðmiðunardegi skipta 14. mars 2005. Ástæða sé til að óttast að hún eyði peningunum eða rýri þá verulega. Skiptastjóri hafnaði kröf­unni. Ekkert liggur fyrir sem sýnir fram á að ástæða sé til að óttast að fjár­munirnir fari for­görðum en þó svo væri eru eignir búsins það miklar að unnt væri að jafna það við skiptin. Nauðsynlegt er að vísa ágreiningi um þetta til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur.“ Sóknaraðili byggir á því að aflaheimildirnar sem um er deilt í málinu séu per­sónu­bundin réttindi sín og geti því ekki komið til skipta. Vísar hann til ákvæða laga um stjórn fisk­veiða og til 72. gr. stjórnarskrárinnar máli sínu til stuðnings. Á því er og byggt að mat það sem fyrir liggur sé haldið ágöllum sem leiði til þess að það verði ekki lagt til grundvallar skiptum. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi ekki fengið að koma að nauðsynlegum upplýsingum og að matsmaður hafi ekki aflað þeirra þrátt fyrir ábendingar. Sóknaraðili telur að hann eigi ekki að beiðast yfirmats heldur sé það skiptastjóra að gera það. Loks er bent á að matið standist ekki lengur þar eð for­sendur þess hafi breyst með niðurskurði aflaheimilda. Loks byggir sóknaraðili á því að hætta sé á að varnaraðili eyði fjármunum sem eru á banka­reikningum og hún hafi yfirráð yfir. Bendir hann á að ekki sé eðlilegt að hún hafi þessi yfirráð og geti farið með innstæður að vild, en hann hafi ekki yfirráð yfir fjár­munum á sama hátt. Varnaraðili byggir á því að aflaheimildir séu ekki persónubundin réttindi heldur fylgi þau skipum, sbr. ákvæði laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Hvergi séu þau skil­greind sem atvinnuréttindi einstaklinga. Aflaheimildirnar séu því eign A ehf. og eigi að koma til skipta eins og aðrar eignir búsins. Varnaraðili byggir á því að matið skuli lagt til grundvallar skiptum, enda hafi ekki verið krafist yfirmats, sbr. 22. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Varnaraðili krefst þess að hafnað skuli kröfu um að varnaraðili verði svipt um­ráðum yfir bankareikningum og byggir á því að ekkert hafi verið fært fram því til stuðn­ings að hætta sé á að húni misfari með fjármunina. Þess er krafist að úrskurðað verði að vilji sóknaraðili ekki útlagningu á A ehf. skuli félagið selt. Þessi krafa er á því byggð að nauðsynlegt sé að ljúka skiptum og komi ekki fyrir­mæli um þessi atriði sé líklegt að sóknaraðili reyni að draga skiptin á langinn. Samkvæmt ákvæðum laga um stjórn fiskveiða er aflaheimildum úthlutað til skipa en ekki einstaklinga. Í þessu máli er ekki til úrlausnar hver eignarréttarleg staða afla­heim­ilda er, enda skiptir það ekki máli þar eð engin lagarök standa til þess að um sé að ræða per­sónubundin verðmæti á nokkurn hátt. Aflaheimildum þeim sem um ræðir var út­hlutað skipi í eigu A ehf. og er því verðmæti þeirra innifalið í verðmæti félagsins. Kröfu sókn­araðila um að aflaheimildirnar séu einkaeign hans er því hafnað. Skiptastjóri óskaði eftir því við sýslumann, með vísun til 17. gr. skiptalaga, að til­nefndur yrði matsmaður til að meta verðmæti A ehf. Varð sýslumaður við þessari beiðni 22. febrúar 2007 og liggur matsgerðin fyrir. Meðal gagna málsins eru fund­ar­gerðir tveggja matsfunda sem sóknaraðili sótti ásamt lögmanni sínum. Ekki verður séð að fleiri fundir hafi verið haldnir. Í 22. gr. skiptalaga segir að vilji aðili ekki una mati geti hann krafist þess við sýslumann að yfirmat fari fram. Geri hann það ekki er matið bind­andi fyrir hann. Sóknaraðili hefur ekki krafist yfirmats samkvæmt þessu ákvæði og verður því að leggja matið til grundvallar skiptum búsins. Krafa sóknaraðila um að svipta varnaraðila yfirráðum yfir bankareikningum er ekki studd lagarökum eða gögnum að öðru leyti. Skiptastjóri hefur upplýst að jafnvel þótt varnar­aðili eyddi peningum af reikningunum væru nægir fjármunir til í búinu til að tryggja að sóknaraðili fengi sinn hlut óskertan. Engin efni eru því til að verða við kröfu sóknar­aðila um þetta. Í 108. gr. skiptalaga segir að meðan opinber skipti standi yfir sé skiptastjóri einn bær um að ráðstafa þeim eignum sem koma til skipta samkvæmt 104. gr. og til að taka við þeim eða greiðslu andvirðis þeirra úr hendi þriðja manns, nema þær hafi þegar verið lagðar aðilum út. Í 110. gr. laganna eru fyrirmæli um hvernig staðið skuli að út­lagn­ingu eigna bús og ráðstöfun þeirra og í 111. gr. eru ákvæði um ráðstöfun þeirra eigna sem ekki eru lagðar aðilum út. Samkvæmt því sem fyrir er mælt í þessum ákvæðum eru ákvarðanir teknar á skiptafundum og sér síðan skiptastjóri um að fram­fylgja þeim. Ekki eru því efni til þess fyrir dóminn á þessu stigi að taka afstöðu til þeirrar kröfu varnaraðila hvort A ehf. skuli lagt sóknaraðila út eða það selt. Samkvæmt öllu framanskráðu er kröfum sóknaraðila hafnað og skal hann greiða varnar­aðila 300.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Hafnað er kröfu sóknaraðila, M, um að framangreindar afla­heim­ildir séu einkaeign hans. Framangreint mat tilnefnds matsmanns skal lagt til grundvallar skiptum á búi sóknar­aðila og varnaraðila, K. Hafnað er kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verði svipt umráðum yfir fram­an­greindum fjármunum. Sóknaraðili greiði varnaraðila 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 777/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 465/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. ágúst 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 557/2016
Kærumál Þinglýsing
G ehf. krafðist þess að felld yrði úr gildi sú ákvörðun sýslumanns að verða ekki við kröfu félagsins um að afmáð yrði úr þinglýsingabók afsal B ehf. til E ehf. um nánar tilgreinda fasteign. Var krafan reist á því að S, sem hefði undirritað afsalið fyrir hönd B ehf., hefði ekki haft umboð til þess að skuldbinda B ehf. þar sem hún hefði nokkru áður gengið úr stjórn félagsins og sagt af sér sem framkvæmdastjóri. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til fornsenda hans, var kröfunni hafnað og í því sambandi vísað til þess að þegar afsalið hefði verið móttekið til þinglýsingar hefði ekki verið búið að breyta skráningu á stjórn félagsins í fyrirtækjaskrá. Rannsóknarskylda þinglýsingastjóra næði ekki lengra en að kanna gildandi skráningu, en samkvæmt henni hefði S haft heimild til þess að skuldbinda félagið. Þá var hafnað kröfu G ehf. um að heimiluð yrði þinglýsing tiltekinna kvaða á fyrrgreinda fasteign með vísan til kaupsamnings um lóð við eignina og tekið fram að útgefanda skjalsins hefði brostið heimild til þess að ráðstafa eigninni á þann veg sem greindi í skjalinu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júlí 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 9. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 13. júlí 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrðiúr gildi ákvörðun sýslumannsins í Vestmannaeyjum 23. desember 2015 um að verðaekki við kröfu sóknaraðila um að afmáð yrði úr þinglýsingabók afsalBifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. til varnaraðila, sem dagsett var 5. október samaár, um fasteignina Heiðarveg 10 í Vestmannaeyjum, svo og kröfu sóknaraðila umþinglýsingu nánar tiltekinna kvaða á eignina. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978.Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindar kröfur hans verði teknar til greina. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Græðisbraut ehf., greiði varnaraðila, Eyja eignum ehf., 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 13. júlí 2016 Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar þann 2. júní sl. barst dóminum þann 19. janúar 2016. Sóknaraðilier Græðisbraut ehf., kt. 511111-0720, Tangagötu 10, Vestmannaeyjum. Varnaraðilier Eyja eignir ehf., kt. 580213-2780, Hafnarstræti 18, Reykjavík. Dómkröfursóknaraðila eru þær í fyrsta lagi að dómari kveði á um að leiðrétta skuli rangainnfærslu þinglýsingarstjóra í fasteignabók fasteignarinnar við Heiðarveg 10,Vestmannaeyjum, þann 14. október 2015, með því að afmá úr fasteignabókeignarinnar þinglýstu afsali Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. til Eyja eignaehf., útgefnu þann 5. október 2015 og í öðru lagi að dómari kveði á um aðheimila skuli þinglýsingu kvaða á fasteignina við Heiðarveg 10, skv. efnikaupsamnings um lóð við Heiðarveg 10, dags. 13. desember 2011, sbr. meðfylgjanditeikningu nr. 100 og samkomulagi dags. 31. ágúst 2011, um umferðarrétt(aðgengi) og sameiginleg afnot lóðarhafa við Græðisbraut 1 og Heiðarveg 10 afbílastæðum við Heiðarveg 10, austan við nýbyggingu og sunnan við Toppinn. Þákrefst sóknaraðili málskostnaðar. Dómkröfurvarnaraðila eru þær að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá er krafistmálskostnaðar.Málavextir. Sóknaraðilier eigandi fasteignar og lóðarréttinda á lóðinni Græðisbraut 1 íVestmannaeyjum, en sú lóð er samliggjandi lóð nr. 10 við Heiðarveg í sama bæ.Þann 27. september 1985 mun Bifreiðastöð Vestmannaeyja hafa verið leigð lóð nr.10 við Heiðarveg. Þann 31. ágúst 2011 munu Steini og Olli ehf. og BifreiðastöðVestmannaeyja ehf. hafa komist að samkomulagi um að hinn fyrrnefndi keypti hlutaúr lóð samkvæmt teikningu nr. 100 dagsettri í ágúst 2011 af Heiðarvegi 10 fyrirnýbyggingu og skyldu sameiginleg afnot verða af bílastæðum austan viðnýbyggingu og sunnan við Toppinn, en það mun vera nafn á fasteign sem stendurvið Heiðarveg 10. Þessu skjali mun ekki hafa verið þinglýst, enda erfasteignanúmers fasteignar ekki getið í því. Þann 12. desember 2011 mun hafaverið gerður lóðarleigusamningur til 30 ára vegna Heiðarvegar 10 milliVestmannaeyjabæjar og Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. og felldi hann úrgildi lóðarleigusamninginn frá 27. september 1985. Í samningnum er tekið framað lóðin minnki um 164.2 m² vegna stækkunar lóðar við Græðisbraut 1 og verðilóðin 702,1 m². Ekki er vikið að umferðarrétti annarra en lóðarhafa um lóðina.Þessum samningi var þinglýst þann 13. janúar 2012. Þann 12. desember sama ármun hafa verið gerður lóðarleigusamningur til 30 ára vegna Græðisbrautar 1milli Vestmannaeyjabæjar og sóknaraðila og felldi hann úr gildilóðarleigusamning frá 9. desember 1964. Í samningnum er tekið fram að lóðinstækki um 1.316,2 m² og bætist lóðarhlutar úr lóðum við Heiðarveg 10, 12 og 14við lóðina og verði lóðin 2.407,4 m². Ekki er vikið að umferðarrétti annarra enlóðarhafa um aðliggjandi lóðir. Þessum samningi var þinglýst þann 13. janúar2012. Þann 13. desember 2011 mun hafa verið gerður kaupsamningur milliBifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. og sóknaraðila um hluta úr lóð við Heiðarveg10. Ekki er vikið að umferðarrétti sóknaraðila innan lóðarinnar og þá erfasteignanúmers ekki getið í skjalinu. Þessi samningur var lagður inn tilþinglýsingar hjá sýslumanninum í Vestmannaeyjum þann 17. desember 2015 ensýslumaður vísaði skjalinu frá þinglýsingu þann 23. desember sama ár með vísantil 2. mgr. 7. gr., sbr. 24. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þann 25.september 2015 gerði varnaraðili Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. kauptilboð ífasteignina við Heiðarveg 10 og var það tilboð samþykkt þann 28. september samaár með undirritun Símoníu Helgadóttur fyrir hönd tilboðshafa. Þann 1. október2015 munu Símonía Helgadóttir og Friðberg Sigurðsson hafa undirritaðtilkynningu um úrsögn úr stjórn Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf. og er sútilkynning árituð um móttöku hjáfyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra þann 12. október sama ár. Þann 5. október samaár mun Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. hafa afsalað varnaraðila fasteigninni aðHeiðarvegi 10 og er afsalið undirritað af Símoníu Helgadóttur f.h. seljanda.Skjalið var móttekið til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Vestmannaeyjum þann13. október sama ár og innfært í þinglýsingabók daginn eftir. Sýslumaður hefurgert grein fyrir því að þegar umrætt skjal hafi verið innfært í fasteignabókembættisins hafi ekki verið búið að breyta skráningu félagsins í fyrirtækjaskráog hafi skráningin ekki verið uppfærð skv. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 17/2003 fyrren 16. október sama ár. Þann17. desember sl. barst sýslumanninum í Vestmannaeyjum erindi sóknaraðila þarsem annars vegar er farið fram á leiðréttingu á mistökum sam falist hafi íþinglýsingu afsals þann 14. október 2015 þar sem Bifreiðastöð Vestmannaeyjaehf. afsalar fasteigninni Heiðarvegi 10 til varnaraðila og var þess krafist aðfærsla afsalsins yrði leiðrétt á grundvelli 27. gr. þinglýsingalaga á þann vegað þinglýsingarstjóri afmái afsalið úr fasteignabók. Byggði sóknaraðili á þvíað afsalið væri ekki gilt þar sem Símonía Helgadóttir hafi á umræddum tímaengar heimildir haft að lögum til að undirrita skjöl fyrir hönd seljanda þarsem fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra hefði þann 1. október 2015 verið tilkynntum að Gunnar Rúnar Gunnarsson væri orðinn stjórnarmaður í stað Símoníu. Í öðrulagi var þess farið á leit að þinglýst yrði inn á sömu fasteign kaupsamningidagsettum 13. desember 2011 þar sem Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. seldisóknaraðila hluta úr lóð við Heiðarveg 10. Úrlausn sýslumanns er dagsett 23.desember sl. og var báðum kröfum sóknaraðila hafnað. Að því er fyrri kröfunavarðar byggði sýslumaður á því að á þeim tíma sem skjalið hefði verið móttekiðtil þinglýsingar og innfært í fasteignabók hefðu þeir sem skráðir hefðu verið ístjórn félagsins á því tímamarki haft formlega heimild í skilningi 24. gr.þinglýsingalaga til að ráðstafa fasteigninni og hafi sýslumanni verið ómögulegtað fara eftir neinu öðru en því sem fram hafi komið við uppflettingu í fyrirtækjaskráþann 13. október 2015 til að staðreyna að skilyrði 24. gr. þinglýsingalaga væruuppfyllt. Væri þinglýsingarstjóra ekki skylt að ganga úr skugga um hvortstjórnarmaður hefði efnislega heimild til ráðstöfunar. Að því er seinni kröfunavarðar byggði sýslumaður á því að þegar kaupsamningur dagsettur 13. desember2011 lóðarréttindi hafi verið móttekinn til þinglýsingar þann 17. desember 2015hafi útgefanda skjalsins, Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. brostið þinglýstaheimild til að ráðstafa eigninni á þann veg er í skjalinu greindi, sbr. 24. gr.þinglýsingalaga. Var skjalinu því vísaðfrá þinglýsingu með vísan til 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Lögðhefur verið fram yfirlýsing stjórnar Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf.,ódagsett að öðru leyti en því að hún er sögð gerð í Vestmannaeyjum árið 2016. Íhenni kemur fram að umrætt afsal hafi verið gefið út 30. september 2015 erSímonía var enn stjórnarmaður félagsins en ekki þann 5. október 2015. HafiSímonía því verið með fullt umboð til undirritunar afsalsins. Verði talið aðafsalið hefði verið undirritað 5. október 2015 eftir úrsögn Símoníu úr stjórnBifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf., var því lýst yfir að hún hefði haft fulltumboð til frágangs á sölu fasteignarinnar og til undirritunar afsals. Sóknaraðilihefur lagt fram yfirlýsingu dagsetta 23. maí 2016 undirritaða af MagnúsiSigurðssyni, framkvæmdastjóra Steina og Olla ehf., þar sem hann staðfestir aðfélagið hafi framselt öll lóðar- og bílastæðaréttindi sín til sóknaraðila einsog fram komi í kaupsamningi frá 13. desember 2011 og samkomulagi frá 31. ágústsama ár. Hafi öll lóðar- og bílastæðaréttindi sem Steini og Olli ehf. hafikeypt í upphafi af Bifreiðastöð Vestmannaeyja ehf. verið framseld tilsóknaraðila um leið og það félag hafi verið stofnað. Fram kemur íyfirlýsingunni að sóknaraðili eigi og reki fasteignina við Græðisbraut 1 þarsem nú sé rekin verslun undir nafni Húsasmiðjunnar og hafi félaginu því veriðnauðsynlegt að fá framseld til sín öll lóðar- og bílastæðaréttindi Steina ogOlla ehf. á lóðinni við Heiðarveg 10. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir á því að því erkröfu um leiðréttingu á þinglýsingarfærslu ræðir að Símonía Helgadóttir hafienga heimild haft að lögum til að undirrita skjöl f.h. BifreiðastöðvarVestmannaeyja ehf. þar sem hún hafi þann 1. október 2015 gengið úr stjórnfélagsins auk þess að afturkalla prókúruumboð og segja af sér semframkvæmdastjóri. Hafi þessi ákvörðun verið tilkynnt til fyrirtækjaskrárríkisskattstjóra þann sama dag. Sóknaraðili byggir á 24. gr. þinglýsingalagaþar sem segi að hvíli skjal á löggerningi verði það eigi fært í fasteignabók efútgefanda þess brestur þinglýsta heimild til að ráðstafa eign þann veg er ískjali greini, eða hann skorti skriflegt samþykki þess er slíkrar heimildar njóti.Í athugasemdum í greinargerð meðfrumvarpinu segi um 24. gr. að sé það t.d. lögpersóna, félag eða stofnun semhafi eignarheimild að eign, verði dómari (nú þinglýsingarstjóri) að ganga úrskugga um hvort sá maður, sem undirritar skjal, hafi heimild til þess.Sóknaraðili byggir á því að meginreglan sé sú að löglega teknar ákvarðanirstjórnar eða hluthafafundar í hlutafélagi öðlist gildi við samþykkt þeirra.Undantekningar séu að stofnun einkahlutafélags og breytingar á samþykktumhlutafélaga öðlist gildi frá þeim tíma sem breytingarnar hafi verið skráðar íhlutafélagaskrá, sbr. 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 138/1994.Réttaráhrif ákvarðana stjórnar- og hluthafafunda hlutafélaga, úrsagnir úrstjórn, afturköllun prókúruumboðs og/eða afsögn framkvæmdastjóra séu ekkibundin við tilkynningar til hlutafélagaskrár eða uppfærslu ríkisskattstjóra áhenni, sbr. lög nr. 17/2003. Í 24. gr. þinglýsingalaga sé gerð krafa um aðútgefandi skjals hafi þinglýsta heimild til að ráðstafa eign á þann veg er ískjali greini og enn fremur að sá er riti undir skjal hafi til þess heimild.Þinglýsingarstjóra beri að kanna þessar heimildir og telur sóknaraðili liggjafyrir að skráning í fyrirtækjaskrá jafngildi ekki heimild aðila tilundirritunar og útgáfu skjals, en sóknaraðili telur Bifreiðastöðina hafa haftþinglýsta heimild til að ráðstafa eigninni. Hvergi í hlutafélagalögum komi framað tilteknar efnis- eða formheimildir stjórnarmanna til að skuldbinda félag séubundnar við skráningu í fyrirtækjaskrá. Sóknaraðili kveður liggja í eðli málsað það væri mjög óeðlilegt ef t.a.m. væri skipt um stjórn í félagi,framkvæmdastjóra eða prókúra einstaklings afturkölluð, að hvorki hinir nýjuaðilar sem tekið hafi við né viðsemjendur félagsins viti um upphafstímaréttinda og skyldna hinna nýju einstaklinga, heldur sé það háð því hvenærstjórnvöld skrái innsendar breytingartilkynningar. Ef sú regla ætti að gildaþyrfti að vera mjög skýrt kveðið á um slíkt í lögum. Sóknaraðili hafnar þeirriröksemdafærslu þinglýsingarstjóra að rannsóknarskylda hans takmarkist viðskoðun á því hvort skráning og uppfærsla ríkisskattstjóra í fyrirtækjaskrá hafiátt sér stað. Gæti slík lögskýring haft í för með sér að skjal sem sé þinglýstsem ella hefði verið vísað frá þinglýsingu og/eða þinglýsingarstjóri sýni afsér fullkomna vanrækslu í starfi varðandi rannsókn á skjali, geri að verkum aðrétti þriðja aðila sé byggt út á grundvelli slíkrar þinglýsingar. Sóknaraðilibyggir á því að skoðun þinglýsingarstjóra á uppfærslu í fyrirtækjaskrá tæmiekki rannsóknarskyldu hans, þar sem með því er ekki gengið úr skugga um hvortsá einstaklingur sem undirriti skjal hafi heimild til þess. Ekki nægi aðlögpersóna, sem skjalið stafi frá, hafi þinglesna eignarheimild, heldur verðiþinglýsingarstjóri einnig að ganga úr skugga um það í tilviki lögpersóna að sá,er riti undir skjal, hafi heimild til þess. Sóknaraðili telur að þrátt fyrir þástaðreynd að rannsóknarskylda þinglýsingarstjóra takmarkist ekki við skoðun áupplýsingum og skráningu í fyrirtækjaskrá, skipti það í reynd ekki máli viðúrlausn þessa máls. Staðreyndin sé sú að 27. gr. þinglýsingalaga geri ekkigreinarmun á því af hvaða sökum þinglýsingarfærsla í fasteignabók sé röng. Þarsé aðeins spurt hvort færsla sé röng eður ei og sé hún röng skalþinglýsingarstjóri bæta þar úr, verði hann áskynja um rangfærsluna. Engu skiptihvort þinglýsingarstjóri hafi verið leyndur upplýsingum um heimildir útgefandavið þinglýsingu skjalsins eða hvort um hafi verið að ræða mistök og/eðavanrækslu af hans hálfu þegar skjalinu hafi verið þinglýst. Miða beri við hvortþinglýsingarstjóri hafi orðið þess áskynja að færslan væri röng og ef svo er,beri að leiðrétta hana. Engin tímamörk séu á því hvenær leiðrétting geti fariðfram. Fyrir liggi að útgefandi afsalsins hafi verið heimildarlaus við útgáfuþess. Af þeim sökum beri þinglýsingarstjóra að afmá skjalið úr fasteignabók. Sóknaraðili byggir einnig ágrandsemi varnaraðila og vísar til gagna um að enginn reki hafi verið gerður aðþví að færa eignarhald á bifreiðum yfir á nafn félagsins, þrátt fyrir að þærhafi frá útgáfu afsals ítrekað verið skráðar á nýja eigendur. Hafifyrirsvarsmanni varnaraðila því verið ljóst á þeim tíma er hið umþrætta afsalhafi verið gefið út að útgefandi hafi ekki haft heimild til að lýsa því yfir aðumsamið kaupverð hafi verið að fullu greitt við útgáfu afsals, m.a. meðyfirtöku áhvílandi skulda. Í öðru lagi hafi varnaraðila mátt vera kunnugt um þástaðreynd að á þeim tíma sem afsalið hafi verið gefið út hafi einstaklingur,Geir Þorsteinsson, sem vottað hafi undirritun fyrirsvarsmanns varnaraðila ákauptilboð, þegar tekið sæti í stjórn Bifreiðastöðvarinnar. Megi ráða aftímasetningu á framkvæmd stjórnarskipta og þeirri staðreynd að umræddur Geirhafi tekið sæti í stjórn Bifreiðastöðvarinnar að stjórnarskipti í félaginu hafiverið framkvæmd að undirlagi og í samráði við fyrirsvarsmann varnaraðila. Sóknaraðili gerir kröfu um aðþinglýst verði lóðarréttindum hans í samræmi við efni kaupsamnings frá 13.desember 2011 ásamt fylgiskjali sem sé teikning af lóðinni Heiðarvegi 10 ogsýni umferðarrétt sóknaraðila að lóðinni og bílastæði sem samið hafi verið umsameiginleg afnot af. Þá hafi verið lagt fram samkomulag aðila frá 31. ágúst2011 um kaup sóknaraðila á umferðar- og bílastæðaréttindum á lóðinni. Gerð erkrafa um að dómari kveði á um að efni kaupsamnings auk skjala sem skýri frekarefni lóðarréttinda sóknaraðila, skuli færð inn í þinglýsingarbækur sem kvaðir áeigninni Heiðarvegi 10 eftir að hið umþrætta afsal hefur verið afmáð úrþinglýsingarbókum þar sem skjalið stafi frá aðila sem hafi þinglýstaeignarheimild og þar sem það sé gefið út af einstaklingi sem hafi heimild lögumsamkvæmt til að binda félagið. Sóknaraðili vísar almennt tilþinglýsingalaga nr. 39/1978, sérstaklega 3. gr., 7. gr. og 27. gr. laganna. Þáer vísað til laga um fyrirtækjaskrá nr. 17/2003 og laga um hlutafélög nr. 2/1995 og laga um einkahlutafélög nr.138/1994, einkum 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 68. gr. Málskostnaðarkrafa er reistá 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili bendir á að í dómkröfumsóknaraðila sé í engu vikið að úrlausn sýslumanns heldur séu settar fram kröfursem ekki séu í samræmi við upphaflega beiðni sóknaraðila til sýslumanns umleiðréttingu. Sóknaraðili geri t.a.m. kröfu um að dómari kveði á um að heimilaskuli þinglýsingu kvaða á fasteignina við Heiðarveg 10 og vísi í því efni tilnokkurra heimildarskjala. Sé kröfugerð sóknaraðila haldin slíkum ágalla aðþegar af þeirri ástæðu verði að hafna henni. Þátelur varnaraðili að málsástæður sóknaraðila lúti að stórum hluta aðefnisatriðum málsins. Varnaraðili bendir á það meginviðhorf þinglýsingalaga aðeftir málskotsleið 3. gr. laganna verði ekki skorið úr um efnisatvik að bakiskjali, heldur fyrst og fremst hvort þinglýsingin hafi verið rétt eins og máliðhafi legið fyrir sýslumanni. Hafi útgefandi skjals þinglýsta heimild til eignarverði almennt ekki komið í veg fyrir þinglýsingu af þeirri ástæðu að ráðstöfunfari í bága við rétt einhvers aðila. Varnaraðilibyggir á því að sóknaraðili hafi enga lögvarða hagsmuni af því að afmá afsaliðúr fasteignabók. Hann setji kröfu sína fram án þess að sakarefnið varði einhverþau réttindi sem hann telji sig eiga, en hann sé hvorki seljandi né kaupandiHeiðarvegar 10 og eigi engin eignarréttindi að fasteigninni. Þeir einu sem eigilögvarinna hagsmuna að gæta séu Bifreiðastöðin og varnaraðili. Þessir aðilartelji sig bundna af útgáfu afsalsins og enginn ágreiningur sé milli þeirra umgildi þess. Sóknaraðili hafi ekki gert grein fyrir því með hvaða hætti úrlausnmálsins skipti hann máli að lögum og því fari fjarri að fullnægjandi grein hafiverið gerð fyrir því hverju það varði sóknaraðila að fá innfærsluna afmáða.Ljóst sé að það varði verulega hagsmuni bæði varnaraðila og fyrri eigandaHeiðarvegar 10 að núverandi réttarástand haldist. Varnaraðilibyggir á því að umrætt afsal hafi verið dagsett 30. september 2015 en fyrirmistök hafi dagsetningin 5. október 2015 slæðst með neðst á skjalið. Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu að síðari dagsetningin teljist útgáfudagur þáhafi núverandi stjórn Bifreiðastöðvarinnar gefið út yfirlýsingu þess efnis aðSímonía hafi haft fullt umboð til að ganga frá sölu fasteignarinnar ogjafngildi því undirritun hennar undirritun stjórnarinnar sjálfrar. Ekki sé tæk súskýring að misritun dagsetningar á þinglýstu afsali geti talist vera súdagsetning sem gildi gegn eindreginni neitun bæði kaupanda og útgefandaafsalsins. Efist sóknaraðili um gildi afsalsins að öðru leyti verði hann aðsækja þann rétt á öðrum grunni. Afsalið hafi verið undirritað af Símoníu þegarhún hafi enn farið með prókúru, setið í stjórn og farið með framkvæmdastjórnfélagsins og sé því óþörf umfjöllun sóknaraðila um réttaráhrif stjórnar- oghluthafafunda félaga o.fl. og tilkynningar til hlutafélagaskrár eða uppfærsluríkisskattstjóra á þeim. Varnaraðilihafnar þeirri fullyrðingu sóknaraðila um að varnaraðili hafi verið grandsamurum ætlað heimildarleysi útgefanda. Það skeri hvorki úr um gildi afsalsins,heimild til undirritunar og útgáfu þess eða grandsemi varnaraðila að afsal hafiverið gefið út áður en eigendaskipti hafi orðið á tveimur bifreiðum sem veriðhafi hluti af greiðslu kaupanda. Séu vanefndir á kaupsamningiBifreiðastöðvarinnar og varnaraðila geti Bifreiðastöðin sótt rétt sinn fyrir dómstólumog verði ekki leyst úr því í þessu máli. Þá verði ekki leyst úr efnisatriðumsem liggi að baki skjali á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga, einungis verðileyst úr því hvort úrlausn þinglýsingarstjóra hafi verið rétt eins og málið láfyrir honum. Ágreiningur um gildi afsalsins standi því ekki í vegi að afsaliverði þinglýst, enda hafi það fullnægt formskilyrðum 22. gr. þinglýsingalaga ogstafað frá aðila sem farið hafi með þinglýsta eignarheimild. Varnaraðilihafnar þeirri málsástæðu sóknaraðila að sökum orðalags í afsali, semsóknaraðili haldi fram að skuli afmá úr fasteignabók sökum heimildarskorts,beri það með sér að varnaraðili hafi verið grandsamur um lóðarréttindi þriðjaaðila á lóðinni. Hvergi í skjölum og heimildum um fasteignina sé getið hinsætlaða réttar sóknaraðila og hafi varnaraðila því verið með öllu ómögulegt aðtúlka hið almenna orðalag afsalsins á þann hátt að sóknaraðili ætti hin ætluðuréttindi. Um sé að ræða staðlað orðalag í kaupsamningum og afsölum og geti þaðá engan hátt bent til þess að sóknaraðili eigi einhver tiltekin réttindi ílóðinni án þess að þeirra sé getið sérstaklega í öðrum heimildum. Ef setjahefði átt kvöð á lóð kaupanda um umferðar- og samnýtingarrétt hefði þurft aðorða það greinilega í afsalinu og tiltaka nákvæmlega í hverju þau réttindifælust. Varnaraðilibyggir einnig á því að sýslumanni hafi verið rétt að hafna því að þinglýsaumræddum kvöðum enda sé umþrætt þinglýsing afsalsins á fasteignina rétt.Samkvæmt 24. gr. þinglýsingalaga sé það skilyrði þinglýsingar að útgefandiskjals hafi þinglýsta heimild til þess að ráðstafa henni á þann veg sem skjaliðgeri ráð fyrir, eða hafi skriflegt samþykki hins þinglýsta eiganda. Sóknaraðilihafi hvorugt haft þegar málið hafi legið fyrir þinglýsingarstjóra. Varnaraðilivísar til laga nr. 39/1978, sérstaklega 3. gr., 19. gr., 22. gr. og 27. gr. Þávísar hann almennt til laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og laga umhlutafélög nr. 2/1995. Jafnframt er vísað til meginreglna um lögvarða hagsmuniog meginreglna um samningafrelsi. Krafa um málskostnað er reist á 130. gr. laganr. 91/1991.Niðurstaða. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978 má bera úrlausn þinglýsingarstjóra undirhéraðsdómara í lögsagnarumdæmi þinglýsingarstjóra og heimild til þess hefur hversá sem á lögvarinna hagsmuna að gæta vegna ákvörðunar þinglýsingarstjóra. Málþetta sætir úrlausn dómsins á grundvelli þessa lagaákvæðis. Í dómaframkvæmdhefur því margsinnis verið slegið föstu að í slíku máli verði ekki leyst úrágreiningi um efnisleg réttindi að baki þinglýstri heimild. Þá verður að teljaað ekki einungis þinglýsingarbeiðendur geti átt hagsmuna að gæta vegnaákvörðunar þinglýsingarstjóra, heldur geta aðrir átt lögvarða hagsmuni semtelja rétti sínum raskað með einhverjum hætti með þinglýsingu. Verðursóknaraðili því talinn réttur aðili málsins enda telur hann sig eiga umferðar-bílastæða- og lóðarréttindi á umræddri lóð og hafi aðgerðir þinglýsingarstjóraraskað þeim ætlaða rétti hans. Sóknaraðilikrefst þess í fyrsta lagi að leiðrétt verði röng innfærsla þinglýsingarstjóra áfasteignabók fasteignarinnar við Heiðarveg 10 í Vestmannaeyjum með því að afmáúr fasteignabók eignarinnar þinglýstu afsali Bifreiðastöðvar Vestmannaeyja ehf.til varnaraðila, útgefnu 5. október 2015. Er á því byggt að SímoníaHelgadóttir, sem undirritaði afsalið fyrir hönd Bifreiðastöðvarinnar, hafi ekkihaft heimild til þess þar sem hún hafi þann 1. október sama ár gengið úr stjórnfélagsins, auk þess að afturkalla umboð og segja af sér sem framkvæmdastjóri.Varnaraðili heldur því fram að afsalið hafi í raun verið undirritað þann 30.september sama ár, en verði talið að útgáfudagur þess sé 5. október sama árbyggir varnaraðili á yfirlýsingu núverandi stjórnar Bifreiðastöðvarinnar þessefnis að Símonía hafi haft fullt umboð til frágangs á sölu fasteignarinnar ogtil undirritunar afsals. Fram kemur í úrlausn sýslumanns vegna beiðnisóknaraðila um leiðréttingu að fyrir hafi legið útprentun á staðfestingu úrfyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra þar sem fram kemur að skráning á stjórnfélagsins hafi ekki verið breytt fyrr en 16. október 2015. Þegar umrætt afsalhafi verið móttekið til þinglýsingar þann 13. október sama ár og þegar það hafiverið innfært í fasteignabók embættisins daginn eftir hafi ekki verið búið aðbreyta skráningu á stjórn félagsins í fyrirtækjaskrá. Hafi fyrirtækjaskrámóttekið til afgreiðslu tilkynningu um breytta stjórn þann 12. október sama áren skráningin virðist ekki hafa verið uppfærð skv. 1. mgr. 7. gr. laga nr.17/2003 fyrr en 16. október sama ár. Þinglýsingarstjóra var skylt samkvæmtlögum að gæta að því við þinglýsingu hvort útgefandi skjals hefði formlegaheimild til að skuldbinda félagið. Verður að telja að rannsóknarskyldaþinglýsingarstjóra í þessum efnum nái ekki út fyrir könnun á fyrirtækjaskráríkisskattstjóra eins og hún er á hverjum tíma. Gefi skráningin til kynna aðviðkomandi sé heimilt að skuldbinda félagið er þinglýsingarstjóra ekki skylt aðkanna nánar efnislegar heimildir þeirra sem þannig eru skráðir í stjórn félaga.Skera verður úr ágreiningi um efnisleg réttindi í almennu einkamáli en ekki ímáli eins og því sem hér er til úrlausnar. Verður því að telja að eins og máliðlá fyrir þinglýsingarstjóra hafi engin mistök verið gerð við þinglýsinguna. Berþví þegar af þessari ástæðu að hafna kröfu sóknaraðila um leiðréttingu áumræddri þinglýsingarfærslu. Íöðru lagi krefst sóknaraðili þess að dómari kveði á um að heimila skuliþinglýsingu tiltekinna kvaða á fasteignina við Heiðarveg 10, skv. efnikaupsamnings um lóð við Heiðarveg 10, dags. 13. desember 2011 og samkomulagidags. 31. ágúst sama ár. Sýslumaður vísaði skjalinu frá þinglýsingu þann 23.desember sama ár með vísan til 2. mgr. 7. gr., sbr. 24. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978 á þeim grundvelli að útgefanda skjalsins, Bifreiðastöð Vestmannaeyjaehf., hafi brostið þinglýsta heimild til að ráðstafa eigninni þann veg er ískjalinu greindi. Umræddur kaupsamningur frá árinu 2011 var fyrst móttekinn hjásýslumanni þann 17. desember 2015, en á þeim tíma var varnaraðili orðinneigandi fasteignarinnar að Heiðarvegi 10 eins og greinir hér að framan íumfjöllun um fyrri kröfu sóknaraðila í máli þessu. Bifreiðastöð Vestmannaeyjaehf. skorti því heimild til framangreindrar ráðstöfunar og ber því þegar afþeirri ástæðu að hafna kröfu sóknaraðila um að tilteknum kvöðum verði þinglýstá fasteignina við Heiðarveg 10. Eftirþessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 700.000 krónur ímálskostnað. HjörturO. Aðalsteinsson dómstjóri kvað uppúrskurðinn. Uppkvaðning hans hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómariog málflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings.ÚRSKURÐARORÐ: Hafnaðer kröfum sóknaraðila, Græðisbrautar ehf. um að leiðrétta skuli innfærslu þinglýsingarstjóra í fasteignabókfasteignarinnar við Heiðarveg 10, Vestmannaeyjum, þann 14. október 2015, meðþví að afmá úr fasteignabók eignarinnar þinglýstu afsali BifreiðastöðvarVestmannaeyja ehf. til varnaraðila, Eyja eigna ehf., útgefnu þann 5. október2015. Þá er þeirri kröfu sóknaraðila hafnað að dómari kveði á um að heimilaskuli þinglýsingu kvaða á fasteignina við Heiðarveg 10, skv. efni kaupsamningsum lóð við Heiðarveg 10, dags. 13. desember 2011, sbr. meðfylgjandi teikningunr. 100 og samkomulagi dags. 31. ágúst 2011, um umferðarrétt (aðgengi) ogsameiginleg afnot lóðarhafa við Græðisbraut 1 og Heiðarveg 10 af bílastæðum viðHeiðarveg 10, austan við nýbyggingu og sunnan við Toppinn. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 700.000 krónur í málskostnað. HjörturO. Aðalsteinsson.
Mál nr. 437/2003
Ölvunarakstur Umferðarlög Svipting ökuréttar Ítrekun
A var ákærður fyrir umferðalagabrot með því að hafa tvívegis ekið bifreiðum undir áhrifum áfengis. Framburður A og vitna sem honum voru tengd var óstöðugur og skýringar á breyttum framburði þóttu ekki fullnægjandi. Með hliðsjón af gögnum málsins þótti ekki varhugavert að telja brot A sönnuð og var refsing hans ákveðin fangelsi í 45 daga. Þá var hann sviptur ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. nóvember 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð og bundin skilorði, auk þess sem ökuréttarsvipting verði tímabundin. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 125.000 krónur Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 2. desember 2002 á hendur Alexander Birni Gíslasyni, kt.[ ][ ] Reykjavík, fyrir umferðalagabrot með því að hafa undir áhrifum áfengis ekið bifreiðum um götur í Reykjavík á árinu 2002 svo sem hér er rakið: I Bifreiðinni [ ] að kvöldi þriðjudagsins 27. ágúst (vínandamagn í blóði 1,39‰) frá [ ] að [ ]. II Bifreiðinni [ ] að kvöldi sunnudagsins 3. nóvember (vínandamagn í blóði 2,03‰) um Sæbraut og svo óvarlega að hann ók aftan á bifreiðina [ ] sem ekið var um Sæbraut skammt sunnan Langholtsvegar. Þetta er talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr., 45. gr, og brotið í lið II að auki við 1. mgr. 4. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara krefst hann þess að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og að dómur verði skilorðsbundinn. Loks krefst hann þess að sakar­kostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun að mati dómsins. Ákæruliður I Að kvöldi fimmtudagsins 27. ágúst 2002, kl. 22:25, var lögreglan kvödd að [ ] í Reykjavík. Tilkynnt hafði verið um aðila sem væri að berja húsið að utan. Samkvæmt frumskýrslu stóð ákærði fyrir aftan bifreiðina [ ], sem var lagt fyrir aftan innkeyrslu að húsinu, og var að rífast við tilkynnandann Ö, þegar lögregla kom á vettvang. Í framsæti bifreiðar farþegamegin sat P, sambýlismaður ákærða. Megn áfengislykt var frá vitum ákærða. Í skýrslunni segir að ákærði hafi verið inntur eftir því hvort að [ ] væri hans bifreið og hefði hann játað því. Vélarhlíf bifreiðarinnar hafi verið volg viðkomu og hurðir ólæstar. Þá hafi hann verið spurður að því hvort hann hefði komið akandi að [ ]. Hafi þá komið hik á ákærða en síðan hefði hann snúið sér við þar sem hann stóð fyrir aftan bifreiðina og gengið hröðum skrefum að fremri farþegahurðinni og opnað hana. Hefði hann sagt eitthvað við P sem lögreglan gat ekki greint. Ákveðið hafi verið að handtaka ákærða vegna gruns um ölvun við akstur. Við öryggisleit hafi fundist kveikjuláslykill að [ ] í buxnavasa ákærða. Vildi hann ekki ræða það hvort hann hefði ekið bifreiðinni eða ekki og kvað P hafa ekið bifreiðinni. Hafi þá verið ákveðið að handtaka P einnig. Voru þeir fluttir á lögreglustöðina á Hverfisgötu og kvað áhöfn á lögreglubifreiðinni sem flutti P að hann hefði sagt þeim að ákærði hefði ekið bifreiðinni að [ ]. Á lögreglustöðinni við Hverfisgötu hafi ákærði blásið í S-D2 öndunarprófs­mæli og hafi niðurstaða prófsins verið nokkuð yfir mörkunum. Hafi ákærði verið mjög æstur, bæði sparkað í vegg og slegið í borð, og hafi hann því verið færður í handjárn og bensla á fætur til þess að tryggja öryggi allra á vettvangi. Þannig hafi hann verið fluttur á slysadeild Landspítalans í Fossvogi til töku blóðsýnis. Að blóðsýnatöku lokinni hafi hann verið fluttur aftur á aðalstöð en þá hafi hann verið rólegur og því leystur úr fjötrum. Þá hafi hann gefið þvagsýni, kl. 00:13. Voru ákærði og P frjálsir ferða sinna kl. 00:20. Í frumskýrslu lögreglu kemur jafnframt fram lýsing á ástandi ákærða en þar segir að ölvunareinkenni hafi verið áberandi. Samkvæmt niðurstöðu alkóhólrannsóknar, dagsettri 4. september, mældist alkóhól í blóði ákærða 1.39‰ að teknu tilliti til vikmarka en alkóhól í þvagi ákærða mældist 1.51‰ að teknu tilliti til vikmarka. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði, Alexander Björn Gíslason, hafa komið frá [ ], þar sem hann bjó á þeim tíma sem um ræðir, og að [ ], þar sem fyrrverandi eiginkona hans búi. Hann kvað P hafa ekið bifreiðinni. Spurður hvort hann hafi skýringu á því hvers vegna P hafi setið í framsæti farþegamegin þegar lögregluna bar að garði, kvað vitnið lögregluna hafa komið að á ofsahraða með blikkandi ljós en við það hafi P orðið hræddur enda hefði hann ekki góða reynslu af Útlendingaeftirlitinu og fleiri aðilum. Spurður um ástæðu þess að bíllyklarnir hefðu verið í vasa hans, kvaðst hann hafa tekið lyklana úr kveikjulásnum og sagt við P að hann ætlaði að segjast hafa ekið bílnum. Síðan hefði hann stungið lyklunum á sig. Hann kvaðst hafa rætt við lögregluna á staðnum og þá sagst hafa ekið bílnum. Borinn var undir ákærða framburður hans hjá lögreglu þar sem hann játaði að hafa ekið ölvaður og lýsti jafnframt þeirri leið sem hann ók að [ ]. Staðfesti hann þennan framburð. Hins vegar kvað hann ástæðuna hafa verið þá að þeir hafi óttast að afskipti lögreglu af P gætu haft áhrif á Útlendingaeftirlitið, en mál sambýlismanns hans P, sem væri frá Búlgaríu, hafi verið þar til meðferðar og komið hefðu upp vandkvæði, hefði mál hans þar verið dregið á langinn. Hann hefði fengið upplýsingar hjá Alþjóðahúsi um það hvaða gögn hann þyrfti að leggja fram til þess að hann gæti gengið í staðfesta samvist hér á landi og hefði hann aflað þeirra gagna. Þegar komið hefði verið fram í nóvember hafi þeir þó ekkert verið farnir að heyra frá Útlendingaeftirlitinu og því verið sannfærðir um að það ætti ekki að heimila P að dveljast hér á landi. Hafi þeir þess vegna ekki viljað taka neina áhættu með því að blanda honum inn í lögreglumál og hafi ákærði því tekið á sig sökina. Aðspurður kvað hann P hafa komið til landsins 21. ágúst sl. Hafi þeir þekkst frá síðasta sumri en hann hefði búið í Búlgaríu um tíma. Spurður um ástæðu þess að hann hafi farið til fyrrverandi eiginkonu sinnar kvaðst hann hafa viljað ræða lögskilnað við hana en hún hefði ekki gengið frá þeim málum eins og hún hefði lofað. Hefði hún ekki mætt hjá sýslumanni og ritað undir eitthvað skjal. Aðspurður kvað ákærði hana ekki hafa átt von á sér. Hefði hann hringt dyrabjöllunni og staðið á tröppunum hjá henni ásamt P og rætt við hana. Hann hafi ekki verið með neina ókurteisi en hún hafi orðið mjög æst. Fólk sem var innandyra hefði eflaust hringt á lögregluna. Þegar þeir hafi gengið frá húsinu hafi P gengið örlítið á undan. Þegar hann hafi séð lögregluna koma aðvífandi, en hann sá ljósin nokkru áður, hafi P verið nánast kominn út af lóðinni en ákærði hafi verið á leið niður tröppurnar. Bíllinn hafi verið einhverja tíu metra fyrir neðan húsið. Þegar ákærði hafi verið kominn út af lóðinni og lögreglan komin hafi hann séð P ganga að bílnum. Nánar spurður hvort að P hafi verið kominn inn í bílinn þegar lögreglan kom kvað ákærði svo vera. Þá hafi hann jafnframt tekið lyklana úr kveikjulásnum eftir að lögreglan kom á staðinn. Í varðstjóraskýrslu dagsettri 27. ágúst 2002, sem liggur fyrir í málinu, viðurkenndi ákærði að hafa ekið bifreiðinni [ ] heiman frá sér að [ ] að [ ] eftir að hafa neytt áfengis um kvöldið. Þá liggur fyrir í málinu lögregluskýrsla dagsett 4. nóvember 2002, sem rituð er af Benedikt Lund, rannsóknar­lögreglumanni. Viðurkenndi ákærði þar að hann hefði sjálfur verið ökumaður í umrætt sinn. Lýsti hann því að hann hefði fundið lítillega til áfengisáhrifa en hefði þó verið skýr þegar hann ók bifreiðinni. Þá lýsti hann leiðinni sem hann ók frá [ ] að [ ] svo og tilgangi fararinnar. Vitnið, Sveinbjörn Sigurður Hilmarsson, lögreglumaður, kvaðst hafa gert frumskýrslu dagsetta 27. ágúst 2002. Lýsti hann aðdraganda að handtöku ákærða á sama veg og þar kemur fram. Kvað hann ákærða hafa staðið fyrir aftan bifreiðina en annan mann hafa setið í framsæti farþegamegin. Hafi ákærði gengið að hurðinni þeim megin og rætt eitthvað við manninn. Aðspurður kvað hann það ekki geta verið að ákærði hefði tekið lykla úr kveikjulás bifreiðarinnar án þess að hann hefði séð það. Hann hafi haft hann í sjónmáli allan tímann. Teldi hann ólíklegt að farþeginn hefði rétt honum lyklana enda hefði ákærði rétt stungið höfðinu í hurðargáttina. Hafi þetta aðeins tekið örfáar sekúndur. Spurður um orðaskipti ákærða og farþegans, kvaðst hann ekki hafa greint þau enda hafi verið um eitthvað hvísl að ræða. Vitnið minnti að ákærði hefði neitað því að hafa ekið bifreiðinni og hafi komið mikið fát á hann er hann var inntur eftir þessu. Vélarhlíf bifreiðarinnar hafi verið heit viðkomu og lyklar bifreiðarinnar í vasa ákærða. Spurður um samskipti við P kvað hann þau hafa verið mjög lítil enda hefði annar lögreglubíll flutt hann á lögreglustöð. Aðspurður taldi vitnið að hvorki ljós lögreglubifreiðarinnar né sírena hefðu verið á þegar þeir óku upp að húsinu. Vitnið, A, kvaðst vera fyrrverandi eiginkona ákærða. Aðspurð kvaðst hún muna vel eftir þessu mál því það hefði haft tveggja eða þriggja daga aðdraganda. Ákærði hefði hringt í hana þar sem hún hafði ekki undirritað lögskilnaðarpappíra og sagt að hún ætti að mæta til sýslumanns til þess. Hún hefði hringt til sýslumannsins og þá hefði komið í ljós að ákærði hafði einungis pantað tíma fyrir sjálfan sig, en mánaðarbið verið eftir tíma fyrir hana. Kvöldið sem hér um ræðir hafi vitnið verið heima ásamt syni sínum og fyrrverandi sambýlismanni að horfa á sjónvarpið. Hafi dyrabjöllunni verið hringt og þar hafi ákærði staðið ásamt einhverjum útlendingi. Hafi hún ekki opnað hurðina enda séð í hvernig gír hann var og því hringt á lögregluna. Þá hafi ákærði farið að lemja á gluggann og hafi hún þá opnað. Hann hafi æst sig verulega yfir því að hún hefði ekki mætt til sýslumanns. Hefði hann haft í hótunum við hana og son hennar. Hann hafi síðan farið niður tröppurnar ásamt manninum og hafi ákærði dregið hann út úr garðinum. Útlendingurinn hafi á ensku beðið hana um að hjálpa sér. Lögreglan hafi síðan rennt að og hafi hún rætt við lögreglumennina en síðan farið inn. Aðspurð kvaðst vitnið hafa séð bíl ákærða við hús nr. 51 og hafi hann og maðurinn verið við bílinn þegar lögregluna bar að garði. Hins vegar hafi hún ekki fylgst með þeim ganga að bílnum. Aðspurð kvað hún lögreglubílinn hafa komið með blikkandi ljós. Vitnið, P, kvaðst vera sambýlismaður ákærða, væru þeir í staðfestri samvist. Aðspurður hver hefði ekið bifreiðinni að [ ] hinn 27. ágúst 2002 kvaðst vitnið hafa ekið því ákærði hefði verið undir áhrifum áfengis. Hafi ákærði ætlað að hitta A fyrrverandi eiginkonu hans. Spurður að því hvort hann hefði sagt eitthvað við Aá staðnum kvaðst hann hafa sagt eitthvað varðandi skilnaðarpappírana. Aðspurður kvaðst hann hafa lagt bílnum fyrir framan hús hennar en bíllyklarnir hafi þá verið í kveikjulásnum. Kvað hann þá hafa verið stadda fyrir utan húsið þegar þeir hafi séð lögreglubílana koma. Hafi ákærði þá sagt við vitnið að best væri að hann segði lögreglunni að hann hefði ekið bílnum vegna þess að vitnið átti í vanda við Útlendingaeftirlitið. Hafi þeir vitað að lögreglan væri á leiðinni þangað því A hefði sagt þeim að hún hefði hringt í hana. Bifreið þeirra hafi ekki verið langt undan og hafi þeir báðir sest inn í bifreiðina en í því hafi lögreglan komið. Nánar spurður að því hvers vegna vitnið hafi setið í farþegasæti en ekki í ökumannssæti þegar lögreglan kom kvaðst hann hafa sest þar því ákærði hefði lagt það til. Spurður hvernig bíllyklarnir hefðu komist í vasa ákærða, kvað vitnið ákærða hafa tekið þá úr kveikjulásnum og sett þá í vasa sinn. Aðspurður kvað vitnið ákærða hafa farið aftur út úr bílnum þegar þeir sáu lögregluna koma. Nánar spurður hvort að ákærði hafi komið aftur til þess að ræða við vitnið þar sem hann sat í farþegasætinu kvað vitnið svo ekki vera. Kvaðst vitnið aðspurður hafa sagt við lögregluna í lögreglubifreiðinni að ákærði hefði ekið að [ ] enda hafi það verið samkomulag hans við ákærða að skýra svo frá. Kvað hann hið rétta vera að hann hefði ekið bifreiðinni þangað en ekki ákærði. Borin eru undir vitnið tölvupóstsendingar hans til lögfræðings Alþjóðahúss og staðfesti hann að um væri að ræða tölvupóstsamskipti þeirra vegna fyrirspurnar hans um dvalarleyfi og staðfestar samvistir. Í varðstjóraskýrslu, dagsettri 27. ágúst 2002, sem liggur fyrir í málinu, kemur fram að í viðræðum við varðstjórann hafi P sagt að það hefði verið ákærði sem ók bifreiðinni umrætt sinn. Vitnið, Ófeigur Óskar Sigurpálsson, varðstjóri hjá lögreglunni í Reykjavík, kvaðst hafa tekið varðstjóraskýrslu af ákærða hinn 27. ágúst 2002. Hafi ákærði verið nokkuð æstur í fyrstu. Hafi ákærði sagst hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn. Borin var undir vitnið fyrrgreind skýrsla og staðfesti hann efni hennar og undirritun sína. Vitnið, Benedikt Lund, rannsóknarlögreglumaður, kvaðst ekki muna eftir skýrslu­tökunni frá 4. nóvember 2002 í smáatriðum, en hins vegar myndi hann að ákærði hefði játað greiðlega. Hann hefði tekið tvær skýrslur af ákærða þennan dag, hann hefði verið tekinn vegna ölvunaraksturs kvöldið áður. Hafi hann vantað lyf vegna sjúkdóms síns og hefði vitnið ekið honum heim. Aðspurður kvað hann ástand hans þó alls ekki hafa verið þannig að hann hefði verið ófær um að gefa skýrslu. Vitnið, Ómar Smári Ármannsson, lögreglumaður, kvaðst hafa vottað undir­skrift ákærða á tvær skýrslur sem Benedikt Lund hefði tekið. Kvaðst hann ekki hafa verið viðstaddur yfirheyrsluna sjálfa en hafa verið viðstaddur þegar skýrslan var lesin yfir og ákærði staðfesti efni hennar rétt. Hefði ákærði verið yfirvegaður og rólegur. Niðurstaða ákæruliðar I. Fyrir liggur að bifreiðinni [ ] var ekið frá [ ] að [ ] það kvöld sem hér um ræðir. Hins vegar er uppi ágreiningur um það hvort að ákærði hafi ekið bifreiðinni eða vitnið P sem jafnframt var í bifreiðinni. Þeir voru báðir handteknir. Samkvæmt niðurstöðu alkahólrannsóknar liggur fyrir að ákærði var undir áhrifum áfengis. Ekkert í málinu bendir til að grunur hafi verið um áfengisneyslu P og var hann ekki færður í blóðtöku. Í frumskýrslu lögreglu er skýrt frá því að hik hafi komið á ákærða er hann var spurður hvort hann hafi ekið bifreiðinni, hafi hann fyrst sagt að P hafi ekið bifreiðinni en síðan breytt framburði sínum á þann veg að hann hefði sjálfur ekið. Þegar tekin var lögregluskýrsla af honum 4. nóvember sama ár játaði hann að hafa ekið bifreiðinni í umrætt sinn og lýsti ásigkomulagi sínu og akstursleið nákvæmlega. Hér fyrir dómi hefur hann hins vegar borið að P afi í raun ekið bifreiðinni en hann hafi tekið á sig sök af ástæðum sem raktar hafa verið. P bar fyrir lögreglu á sama veg og ákærði en breytti síðan framburði sínum hér fyrir dómi til samræmis við framburð ákærða. Í frumskýrslu er því lýst að lögreglan hafi verið kvödd að [ ] vegna óláta ákærða. Hefur fyrrverandi eiginkona ákærða, vitnið A, borið að ákærði hafi verið æstur þegar hún vildi ekki opna fyrir honum og hafi hún þá hringt á lögregluna áður en hún ræddi við ákærða fyrir utan húsið. Þegar lögreglan kom á vettvang stóð ákærði fyrir aftan bifreið sína og átti í orðaskaki við A en P sat í framsæti farþegamegin. Vaknaði þá grunur um að ákærði hefði ekið bifreiðinni ölvaður og gekkst hann við þeim sökum við yfirheyrslu eins og fyrr greinir. Þá fannst bíllykillinn í buxnavasa ákærða en ákærði og P bera báðir fyrir dóminum að lykillinn hafi verið skilinn eftir í kveikjulásnum þegar þeir fóru inn í húsið, en ákærði hafi tekið hann og sett í vasa sinn þegar lögreglan kom. Lögreglumaðurinn Sveinbjörn Sigurður bar að hann hafi fylgst vel með ákærða eftir að á staðinn var komið og hefði hann ekki séð hann taka bíllykilinn úr kveikjulásnum né P rétta honum hann. Kvað hann það ekki geta staðist að ákærði hefði tekið lyklana úr kveikjulásnum án þess að hann sæi það. Ljóst er af málsgögnum að P var nýkominn til landsins þegar þetta var. Ætla verður að hann hafi verið ódrukkinn. Í ljósi þessa þykir sú skýring að þeir hafi óttast afskipti lögreglu vegna umsóknar P um dvalarleyfi vera langsótt, og ekkert í gögnum málsins styður þá fullyrðingu að samskipti þeirra við Útlendinga­eftirlitið hafi verið slík að öryggisleysi gagnvart því réttlæti meintar rangar skýrslur hjá lögreglu. Tölvuskeyti milli þeirra og Alþjóðahúss varðandi vígsluskjöl eiga sér stað í lok september. Sú skýring að P hafi almennt óttast lögreglu þykir ekki tæk, enda vandséð hvað hann hafði að óttast sem bifreiðastjóri ef hann var ódrukkinn. Ákærði og vitnið P þykja því ekki hafa gefið fullnægjandi skýringu á breyttum framburði sínum um að ákærði hafi ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Í ljósi framburðar þeirra hjá lögreglu, þess að skýring þeirra á breyttum framburði þykir ekki fullnægjandi, þess að ákærði var með bíllyklana og vitnið P sat farþegamegin í bifreiðinni, þá þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi verið ökumaður í umrætt sinn. Er hann því, þrátt fyrir neitun, fundinn sekur um ölvunarakstur svo sem í ákæru greinir og er brotið réttilega fært til refsiákvæðis. Ákæruliður II. Sunnudaginn 3. nóvember 2002, kl. 20:27, var óskað lögregluaðstoðar við Kleppsveg 150 vegna umferðaróhapps. Þegar lögreglan kom á vettvang voru ökutækin kyrrstæð fyrir utan verslun að Kleppsvegi 150. Samkvæmt frumskýrslu stóðu þrír karlmenn við bifreiðina [ ] allir sýnilega undir áhrifum áfengis en ákærði þó mest. Ökumaður bifreiðarinnar [ ], S kvað ákærða hafa verið ökumann bifreiðarinnar [ ] er óhappið vildi til. Þessu hafi ákærði neitað og sagt að hann vissi ekki hver hefði verið ökumaður í umrætt sinn. Þá kvaðst vitnið P, sem á staðnum var, ekki vita hver hefði verið ökumaður er óhappið vildi til. Farþegi í bifreiðinni, vitnið B sagði strax að ákærði hefði ekið. Óskað hafi verið eftir frekari lögregluaðstoð og voru ákærði, B og P handteknir og fluttir að lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Hafi ákærði verið nær óviðræðuhæfur sökum ölvunar. Samkvæmt skýrslunni lýsti S óhappinu þannig að hún hefði ekið suður Sæbraut frá Langholtsvegi eftir vinstri akrein. Hún kvaðst hafa séð ökutæki nálgast mjög hratt fyrir aftan ökutæki hennar. Hafi þeirri bifreið verið beygt til hægri áleiðis inn á hægri akreinina en við það hafi vinstra framhorn bifreiðarinnar hafnað á hægra afturhorni bifreiðar hennar. Hafi hún þá fylgt bifreiðinni eftir en henni hafi verið ekið að Kleppsvegi 150 þar sem ökumaðurinn hafi stöðvað. Hafi hún rætt við ökumanninn, sem reyndist vera ákærði, og uppgötvað að hann væri undir áhrifum áfengis svo og hinir mennirnir sem með honum hafi verið. Farið var með ákærða á slysadeild Landspítalans Fossvogi þar sem læknir tók úr honum blóðsýni og var hann vistaður í biðklefa. Ástandi ákærða var lýst þannig að sjáöldur hans væru mjög útvíkkuð, jafnvægi óstöðugt, framburður ruglingslegur og málfar óskýrt. Blóðsýni voru einnig tekin hjá vitnunum P og B. Samkvæmt niðurstöðu alkóhólrannsóknar mældist alkóhól í blóði ákærða 2.03‰ að teknu tilliti til vikmarka, í blóði P mældist ‹0.1‰ að teknu tilliti til vikmarka og í blóði B 0.64‰ að teknu tilliti til vikmarka. Við aðalmeðferð málsins bar ákærði, Alexander Björn Gíslason, að hann hefði ekki ekið bifreiðinni. Borinn var undir ákærða framburður hans hjá lögreglu þar sem hann játaði. Kvaðst ákærði hafa verið farþegi í bifreiðinni og hafi borið á þennan veg af sömu ástæðum og hann lýsti áður varðandi fyrri ákæruliðinn. Lýsti hann atvikum svo að grárri bifreið hefði verið beygt út á vinstri akrein frá Langholtsvegi inn á Sæbrautina. P, sem hefði ekið bifreiðinni, hefði þá sveigt frá til þess að forða árekstri og hefði farið einhvern veginn utan í bifreiðina. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega eftir atvikum enda hefði hann verið mjög ölvaður. Hins vegar myndi hann vel að hann hefði ekki ekið. Aðspurður kvaðst hann ekki muna mikið eftir því að hafa rætt við ökumann hinnar bifreiðarinnar. Spurður hvort að bifreiðin hafi verið stöðvuð strax eftir óhappið, kvað ákærði svo ekki hafa verið, bifreiðinni hefði verið ekið inn í hliðargötu og hafi konan, sem ók hinni bifreiðinni, elt þá og síðan stöðvað á sama stað. Taldi ákærði, þrátt fyrir þetta, ekki líklegt að hún hefði séð hver ók bifreiðinni, enda hafi hún ekki verið komin þegar þeir hafi stigið út úr bifreiðinni. Hafi hann þá séð hana koma fyrir hornið frá Sæbrautinni. Ákærði greindi dóminum frá því að hann væri smitaður af HIV og væri ein­staklings­bundið hvernig sjúkdómurinn færi með fólk. Í hans tilviki hafi hann fundið fyrir miklum verkjum og þreytu. Hafi hann þurft að taka lyf sem hefðu deyfandi verkun. Aðspurður hvort að hann hefði tekið lyfin á þessum tíma sem hér um ræðir kvað ákærði svo ekki hafa verið. Hann hefði verið drukkinn og því ekki tekið lyfin. Hins vegar hefði það þau áhrif að líðan hans yrði mjög slæm næsta dag og þyrfti hann þá lyfin. Spurður um líðan sína í skýrslutöku að morgni 4. nóvember sl. kvað ákærði sig hafa verið þjáðan af verkjum og hefði hann sagt lögreglumanninum frá því, sem hefði brugðist vel við því og ekið honum heim. Hins vegar myndi hann hafa borið eins við skýrslutökuna þó hann hefði verið verkjalaus. Í skýrslu lögreglu, dagsettri 4. nóvember 2002, sagði ákærði að hann rámaði lítillega í að hafa verið að aka. Kvaðst hann ekki muna eftir neinum smáatriðum í akstrinum enda hefði hann drukkið Vodkaflösku og eina Campari. Þá hefði hann tekið inn sterk lyf sem sljóvguðu hann enn frekar. Ákærða var kynntur framburður S, ökumanns bifreiðarinnar [ ] og kvaðst hann ekki draga hennar framburð í efa enda myndi hann ekkert eftir akstrinum. Vitnið, P kvaðst, er hann kom fyrir dóminn, hafa ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Ákærði hafi setið í framsætinu við hlið hans. Aðspurður kvaðst vitnið ekki hafa drukkið mikið. Hann hafi aðeins skálað við ákærða og B. Hafi hann ekið af stað frá Kleppsvegi og beygt til hægri Sæbrautina. Ökumaður hinnar bifreiðarinnar hafi líka ekið inn á Sæbrautina. Eftir áreksturinn hafi þeir ekið aðeins áfram og stöðvað við videóleiguna á Kleppsvegi. Ökumaður bifreiðarinnar, sem var kona, hafi komið strax á eftir, kannski mínútu síðar, hafi hún eingöngu rætt við ákærða. Hafi þeir verið komnir út úr bifreiðinni þegar hún kom akandi. Aðspurður kvað vitnið ákærða hafa sagt honum að bera eins og í fyrra málinu ef lögreglan myndi hafa afskipti af þeim. Vitnið kvaðst ekki muna eftir því sem hann sagði við lögregluna á staðnum. Á lögreglustöðinni hafi hann sagt að ákærði hefði ekið. Borið var undir hann hvort að það væri rétt, sem kæmi fram í skýrslu lögreglunnar dagsettri 3. nóvember, að hann hefði óskað eftir því að Guðmundur Ragnarsson (í skýrslu ranglega sagður Gunnarsson) yrði tilnefndur verjandi hans og kvað hann það vera rétt. Hins vegar hefði hann ekki verið viðstaddur skýrslutöku og hefði sér ekki verið kynntur réttur til þess að svara ekki spurningum lögreglunnar. Í frumskýrslu lögreglu frá 3. nóvember 2002 er haft eftir P að hann hafi setið við hlið ákærða í hægra framsæti er óhappið vildi til. Hafi ákærði ekið bifreiðinni. Hann neitaði við skýrslutöku að hafa sjálfur ekið bifreiðinni. Var hann færður í blóðtöku og var síðan frjáls ferða sinna. Vitnið, Benedikt Lund, rannsóknarlögreglumaður, kvaðst ekki muna eftir skýrslutökunni frá 4. nóvember 2002 í smáatriðum, en hins vegar myndi hann að ákærði hefði játað greiðlega. Hann hefði tekið tvær skýrslur af ákærða þennan dag, hann hefði verið tekinn vegna ölvunaraksturs kvöldið áður. Hafi hann vantað lyf vegna sjúkdóms síns og hefði vitnið ekið honum heim. Aðspurður kvað hann ástand hans þó alls ekki hafa verið þannig að hann hefði verið ófær um að gefa skýrslu. Vitnið, Ómar Smári Ármannsson, lögreglumaður, kvaðst hafa vottað undir­skrift ákærða á tvær skýrslur sem Benedikt Lund hefði tekið. Kvaðst hann ekki hafa verið viðstaddur yfirheyrsluna sjálfa en hafa verið viðstaddur þegar skýrslan var lesin yfir og ákærði staðfesti efni hennar rétt. Hefði ákærði verið yfirvegaður og rólegur. Vitnið, Eiríkur Pétursson, rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa komið að máli sem ákærði átti hlut að. Hafi verið um árekstur að ræða og hefði kona hringt í lögregluna og tilkynnt óhappið. Þegar á vettvang var komið hefðu þrír menn staðið fyrir utan aðra bifreiðina. Hefði í fyrstu verið óljóst hver hefði ekið bifreiðinni og voru mennirnir því handteknir. Blóðprufur hafi verið teknar úr þeim öllum. Ákærði hefði síðar játað að hann hefði ekið. Vitnið, B, kvaðst kannast við að hafa lent í árekstri á Sæbrautinni hinn 3. nóvember 2002. Hann kvaðst hins vegar hafa verið mjög ölvaður og ekki muna atvik nákvæmlega. Þá kvaðst hann ekki muna eftir neinum samtölum við umferðarljósin, og kvað hann þá félaga ekki hafa stoppað á neinum umferðarljósum. Hann kvaðst hafa setið aftur í en P hefði ekið bifreiðinni. Hafi P ekki verið undir áhrifum áfengis eins og ákærði og hann sjálfur. Um óhappið sagði vitnið þá hafa ekið á hægra afturhorn hinnar bifreiðarinnar og reynt að sveigja frá. Hefði stelpa ekið þeirri bifreið sem þeir óku á. Kvað hann þá hafa stöðvað á bílaplani og hefðu þeir verið komnir út úr bifreiðinni þegar hún kom akandi. Nánar spurður kvaðst hann sjálfur að minnsta kosti hafa verið kominn út, en hann hafi lítið spáð í hina þótt hann haldi að þeir hafi verið komnir út líka. Aðspurður kvaðst vitnið hafa sagt lögreglunni á vettvangi að ákærði hefði ekið bílnum, því ákærði hefði beðið hann um það á bílaplaninu. Vitnið kvaðst hafa rætt við stelpuna og rifist eitthvað við ákærða sem hafi verið í slæmu standi. Spurður hvort að ástand ákærða hafi verið þannig að hann hefði ekki getað ekið, taldi hann svo ekki vera. Ákærði hafi ætlað að gera tjónaskýrslu og talað eitthvað við stelpuna. Aðspurður kvað hann líklegt að það skýrði hvers vegna hún telji ákærða hafa verið ökumann bifreiðarinnar. Í frumskýrslu lögreglu dagsettri 3. nóvember 2002, er haft eftir B að hann hafi setið í aftursæti bifreiðinnar [ ] er óhappið vildi til. Hann hafi verið nýkominn í ökutækið er þetta gerðist. Ákærði og D hefðu komið á heimili hans skömmu áður og hafi hann farið með þeim út að aka. Hefði ákærði ekið bifreiðinni nokkuð greitt suður Sæbraut. Vitnið, S, kvaðst hafa verið aðili að árekstri þeim sem átti sér stað 3. nóvember 2002. Kvaðst hún hafa ekið Sæbrautina og verið að skipta um akrein þegar ekið var aftan á hana. Hafi bílarnir ekið í sömu átt eftir Sæbrautinni og hún hafi verið á hægri akrein og skipt yfir á vinstri akrein og þá hafi verið ekið aftan á hana. Síðan hafi ökumaðurinn bara ekið áfram en þá hafi hún ekið á eftir honum og náð honum á rauðum ljósunum við Holtagarða. Hefði hún spurt ökumanninn hvort hann ætlaði ekki að stoppa en bílarnir hafi þá verið hlið við hlið. Hafi hún verið vinstra megin á götunni. Þá hafi hún séð hvar farþegar í bílnum sátu. Einn mjög dökkhærður maður hafi setið við hlið ökumannsins en aftur í hafi setið mjög grannur rauðhærður maður. Aðspurð kvaðst hún hafa tekið eftir því að ökumaðurinn var drukkinn um leið og hann fór að tala við hana þarna á ljósunum. Hann hafi síðan stöðvað bifreiðina rétt hjá bakaríi Jóa Fel og hún hefði komið að bara rétt á eftir. Taldi vitnið að hún hefði verið komin þangað innan einnar mínútu. Hafi bifreiðarnar stöðvað hlið við hlið. Þrír menn hafi komið út úr bifreiðinni, ökumaðurinn líka. Aðspurð kvaðst hún hafa séð þá stíga út og hefði ákærði komið út ökumannsmegin. Hún kvað ökumanninn hafa talað íslensku, hún hefði rætt við hann á staðnum og líka rétt áður á ljósunum. Lýsti hún ökumanninum þannig að hann væri skolhærður og að hún myndi örugglega þekkja hann aftur. Staðfesti hún það að hann sæti í dómsalnum. Nánar spurð kvaðst vitnið vera alveg viss um að ákærði hefði ekið bifreiðinni en ekki dökkhærði maðurinn, hann hefði setið í framsæti við hlið ökumannsins. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir vitninu um óhappið að hún hafi ekið suður Sæbraut frá Langholtsvegi eftir vinstri akrein. Hafi hún séð hvar ökutæki nálgaðist mjög hratt fyrir aftan ökutæki hennar á vinstri akreininni. Þegar ökutækið hafi verið komið nálægt afturhluta ökutækis hennar hafi því verið beygt til hægri áleiðis inn á hægri akreinina. Hafi þá ekki viljað betur til en að vinstra framhorn ökutækisins hafi hafnað á hægra afturhorni hennar ökutækis. Niðurstaða ákæruliðar II. Ákærði breytti framburði sínum varðandi þennan ákærulið fyrir dómi frá því sem hann hafði játað hjá lögreglu og bar að vitnið P hefði ekið bifreiðinni þegar óhappið varð en ekki hann sjálfur. Gaf hann sömu skýringu á hinum breytta framburði og áður hefur verið rakið í tengslum við ákærulið I. Hafa P og vitnið B, sem voru í bílnum með ákærða, borið fyrir dóminum að P hafi ekið bifreiðinni, en hjá lögreglu sögðu þeir ákærða hafa ekið. Vitnið S, sem var ökumaður þeirrar bifreiðar sem ekið var á, bar mjög ákveðið bæði á vettvangi og fyrir dómi að ákærði hafi ekið bifreiðinni. Lýsti hún því fyrir dóminum að hún hefði ekið samsíða bifreið ákærða og staðnæmst á umferðarljósum og rætt við hann. Kvaðst hún þá strax hafa veitt því eftirtekt að hann var mjög ölvaður. Hafi hún verið á vinstri akrein og því séð greinilega að hann ók bifreiðinni. Þá lýsti hún farþegunum í bifreiðinni nákvæmlega og því hvar þeir sátu í bifreiðinni. Kvaðst hún aðeins hafa verið örskammt á eftir bifreið ákærða þegar ekið var af stað í átt að bílaplaninu við Kleppsveg þar sem bílarnir staðnæmdust og hafi því ekki farið fram hjá henni þegar ákærði steig út úr bifreiðinni úr ökumannssæti. Vitni þetta var mjög greinargott og trúverðugt. Vitnin P og B hafa breytt framburði sínum. Meta verður vætti þeirra í ljósi tengsla þeirra við ákærða, en P er í staðfestri sambúð með ákærða og vitnið B býr nú hjá ákærða og P. Framburður B var frekar óskýr og mundi hann atvik ekki glögglega, þá kvaðst hann fyrir dóminum hafa verið mjög ölvaður í umrætt sinn, en sá framburður er ekki í samræmi við niðurstöðu blóðrannsóknar, gerir þetta framburð hans ótrúverðugri. Ber vitnum saman um að ákærði hafi verið mjög ölvaður og samræmist það niðurstöðum alkahól­rannsóknar. Ákærði viðurkenndi umferðaróhappið hjá lögreglu og vefengdi ekki lýsingu vitnisins S á því þótt hann myndi það illa þá. Enginn uppdráttur var gerður af vettvangi og er ýmislegt óljóst um áreksturinn en ljóst þykir að ákærði hafi ekið óvarlega. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið, og sérstaklega vættis S og óstöðugs framburðar ákærða, P og B, þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um ölvunarakstur í umrætt sinn og er brotið réttilega fært til refsiákvæða í ákæru. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur 2. september 1963. Hann á að baki nokkuð langan sakarferil sem er nær samfelldur frá árinu 1980 til ársins 1991. Hlaut hann á því tímabili þrettán refsidóma og gekkst undir þrjár sáttir fyrir auðgunarbrot og umferðarlagabrot, meðal annars ölvunarakstur. Eftir þetta hlaut ákærði dóm á árinu 1991 fyrir umferðarlaga­brot. Þá gekkst hann undir sátt á árinu 1996 fyrir ölvunarakstur og á árinu 1998 fyrir umferðar­lagabrot. Síðast hlaut hann þriggja mánaða fangelsisdóm á árinu 1999 fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og ölvunarakstur. Þá var hann sviptur ökurétti í þrjú ár frá 23. ágúst 1999 talið. Ákærða var veitt reynslulausn í eitt ár á þrjátíu daga eftirstöðvum refsingarinnar í október 2000. Hefur hann staðist skil­yrði reynslulausnarinnar. Ákærði er nú sakfelldur fyrir ítrekaðan ölvunarakstur í tvö skipti. Er refsing hans hæfilega áveðin fangelsi í 45 daga. Þá er ákærði sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þrastar Þórssonar héraðsdómslögmanns, sem ákvarðast 80.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sturlu Þórðarsyni fulltrúa lögreglu­stjórans í Reykjavík. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Ákærði, Alexander Björn Gíslason, sæti fangelsi í 45 daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Þrastar Þórssonar héraðsdómslögmanns, 80.000 krónur.
Mál nr. 594/2009
Kærumál Dánarbússkipti Erfðaskrá Arfleiðsluhæfi
Beiðni um úrskurð í máli þessu var móttekin við dómstólinn 22. september 2008 og málið þingfest 10. október sama ár. Málið var tekið til úrskurðar 2. september 2009.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um erfðaréttindi þeirra við opinber skipti á dánarbúi M. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hafnað verði kröfum varnaraðila um að erfðaskrá M 19. desember 2007 verði metin ógild og farið verði við skipti á dánarbúinu eftir erfðaskrá hennar 18. september 2003. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins var M fædd [..] og var hún einhleyp og barnlaus. Hún mun til ársins 1979 hafa búið ásamt tveimur einhleypum bræðrum sínum að Z og starfað þar sem bóndi, en eftir það munu þau hafa haldið saman heimili í Reykjavík. Haustið 2004 mun M hafa lærbrotnað og lagst af þeim sökum inn á sjúkrahús, en á þeim tíma mun annar fyrrnefndra bræðra hennar hafa verið látinn og hinn dvalist á hjúkrunarheimili. Eftir þá legu á sjúkrahúsi mun M hafa verið á öldrunarlækningadeild í rúman mánuð fram í janúar 2005 og gengist meðal annars undir rannsóknir vegna minnistaps, en farið eftir það aftur á heimili sitt. Í framhaldi af þessu mun M hafa af ýmsum ástæðum verið lögð inn á sjúkrahús í nokkur skipti á árinu 2005 og þótt þá eiga við vaxandi heilabilun að etja. Frá byrjun september til loka nóvember 2005 dvaldist M enn á öldrunarlækningadeild og aftur frá 19. desember á því ári, en í það sinn var hún þar samfellt til 1. febrúar 2006, þegar hún flutti á Dvalar- og hjúkrunarheimilið Grund. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði var hún hjúkrunarsjúklingur á heimilinu „vegna blandaðrar vascular og Alzheimer dementiu.“ Þar dvaldist M til dánardags [...]. Fyrir liggur í málinu að M átti níu systkini og lifði hana eitt þeirra, sóknaraðilinn B. Fimm látinna systkina M láta ekki eftir sig niðja, en sóknaraðilarnir A, C, E og F eru börn látinnar systur M, S, og sóknaraðilarnir D, G og H synir látins bróður hennar, T. Varnaraðilinn K er dóttir látinnar systur M, O, og eru varnaraðilarnir J og I dætur K. Fram er komið að M gerði á árunum 1992 til 2007 fimm erfðaskrár. Í þeirri fyrstu, sem gerð var 20. maí 1992, mælti hún svo fyrir að O systir hennar skyldi taka að arfi tiltekinn sumarbústað í landi Ásmúla, en yrði O látin á undan henni skyldi varnaraðilinn K taka þann arf í O stað. Ekki var ákveðið í erfðaskrá þessari hvernig færi um aðrar eigur M. Aðra erfðaskrána gerði hún 18. mars 1994. Þar var mælt fyrir um að O skyldi taka að arfi allar eignir M, en yrði O látin kæmi varnaraðilinn K í hennar stað. Þess var jafnframt getið að erfðaskrá frá 20. maí 1992 félli niður. Þriðju erfðaskrána gerði M 18. september 2003, en systir hennar O mun hafa látist á árinu 2000. Samkvæmt þessari erfðaskrá áttu varnaraðilarnir K, J og I að taka allar eignir M að arfi og var tekið fram að erfðaskrá frá 18. mars 1994 félli niður. Þessar þrjár fyrstu erfðaskrár gerði M fyrir lögbókanda, en ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig staðið var að öðru leyti að undirbúningi þessara ráðstafana. Fjórðu erfðaskrána gerði M 7. desember 2007. Þar sagði að eignir hennar ættu að skiptast í fjóra jafna hluti og ætti barn O að taka einn þeirra, börn T annan, sóknaraðilinn B en að henni frágenginni börn hennar þann þriðja og börn S þann fjórða. Þá var tekið fram að væri „önnur erfðaskrá til er hún hér með ógild.“ Erfðaskrá þessi var hvorki gerð fyrir lögbókanda né arfleiðsluvottum, en tveir vottar rituðu nöfn sín á skjalið, P og Q. Fimmtu og síðustu erfðaskrána gerði síðan M 19. desember 2007. Í þeirri erfðaskrá var mælt fyrir um ráðstöfun eigna hennar á sama hátt og í erfðaskránni frá 7. sama mánaðar, en börn látinna systkina hennar voru þó nafngreind og þess getið að ef einhver erfingjanna yrði ekki á lífi skyldu „börn viðkomandi og aðrir niðjar taka þann arf.“ Þá sagði einnig að væri til „eldri erfðaskrá er hún hér með afturkölluð og felld úr gildi.“ Á þessari erfðaskrá var svofellt vottorð, undirritað af P og R: „Við undirrituð, sem höfum verið kvödd til þess að vera við framanritaða arfleiðslugjörð, vottum það, að M ritaði nafn sitt undir erfðaskrána og játaði það vilja sinn er í henni stendur. Gerði hún það heil heilsu andlega, allsgáð og af fúsum og frjálsum vilja. Þetta erum við reiðubúin að staðfesta með eiði, ef krafist verður. Reykjavík, 19. desember 2007“. Samkvæmt skýrslu, sem sóknaraðilinn A gaf fyrir dómi við aðalmeðferð málsins, tók hann í byrjun árs 2006 við umsýslu fjármála M af varnaraðilanum K. Bróðir M, N, hafi látist í nóvember 2007 og hún verið einkaerfingi hans samkvæmt erfðaskrá, sem sóknaraðilinn hafi farið með til M og lesið upp fyrir hana. Hún hafi spurt hversu mikið hann teldi hana fá þar að arfi og hann svarað því til að það væri helmingshlutur í íbúð, sem hún átti að öðru leyti, og um 16.000.000 krónur í peningum. M hafi þá farið að velta vöngum yfir þessu og sagst svo vilja gera erfðaskrá. Eftir að sóknaraðilinn hafi svarað neitandi spurningu M um hvort nokkurt af skyldfólki hennar ætti við veikindi að stríða hafi hún lýst því að hún vildi láta eignir sínar ganga til ættingja á þann hátt, sem kveðið var á um í erfðaskránni frá 7. desember 2007, en texta hennar hafi sóknaraðilinn ritað sjálfur með hliðsjón af áðurnefndri erfðaskrá N. Hann hafi síðan farið til M og kynnt henni efni erfðaskrárinnar, sem hún hafi samþykkt, en þau hafi að því gerðu farið á skrifstofu hjúkrunarfræðingsins P, sem hafi svo kallað til annan starfsmann á dvalarheimilinu, Q. Þar hafi sóknaraðilinn lesið upp úr erfðaskránni, sem M hafi síðan undirritað ásamt vottunum tveimur. Sóknaraðilinn kvaðst hafa svo komist að því að erfðaskráin væri „ekki fullgild“ og leitað af þeim sökum til nafngreinds lögfræðings, sem hafi gert texta erfðaskrárinnar frá 19. desember 2007. Með þá erfðaskrá hafi sóknaraðilinn farið til M og sagt henni að fyrri erfðaskráin væri ekki gild en sú nýja væri sama efnis. Þau hafi svo farið á skrifstofu P, sem hafi kvatt til annan starfsmann, R, hann hafi sagt þeim hvers efnis erfðaskráin væri og hún hafi loks verið undirrituð. Aðspurður sagði sóknaraðilinn að M hafi getað verið gleymin, en við gerð erfðaskrárinnar hafi hún vitað „fullvel hvað hún var að gera.“ Hann greindi jafnframt frá því að hann hafi ekki vitað að M hefði áður gert erfðaskrá. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi skýrði P svo frá að M hafi 7. desember 2007 komið á skrifstofu sína ásamt sóknaraðilanum A og hafi hann beðið P „um að votta það að ég horfði á M skrifa nafnið sitt.“ Þau hafi síðan komið öðru sinni 19. sama mánaðar, sóknaraðilinn hafi greint frá því að það hafi verið „einhver misskilningur“ í fyrra skiptið og beðið hana um „að votta þetta aftur“, en sökum þess að tvo votta hafi þurft hafi hún kvatt til samstarfskonu sína R. Aðspurð hvort hún hafi vitað að þetta væri erfðaskrá svaraði P með eftirfarandi orðum: „Nei. Ég las þetta ekki og ég hafði ekki hugmynd um hvað þetta var. Hann bað okkur bara um að votta að M skrifaði nafnið sitt og ég gerði það.“ Texti skjalsins hafi ekki verið lesinn upp eða M verið spurð að því hvort þetta væri erfðaskrá hennar. Aðspurð um hvort hún hafi gert sér grein fyrir að hún væri með undirritun arfleiðsluvottorðs að staðfesta að M væri heil heilsu andlega sagði P: „Nei. Ég las ekki plaggið. Ég bar bara vott um það að konan skrifaði nafnið sitt. Ekki neitt annað.“ R bar fyrir héraðsdómi að 19. desember 2007 hafi P kallað sig inn á skrifstofu sína því að það „vantaði vott að undirskrift.“ Þangað hafi R farið og hafi auk P verið þar stödd „M og maður með pappíra“, sem hún hafi ekki þekkt. R kvaðst hvorki hafa lesið skjalið né hafi texti þess verið lesinn upp og hafi hún heldur ekki lesið vottorðið, sem hún ritaði undir, eða talið sig vera að votta um andlegt heilbrigði M. Dánarbú M var tekið til opinberra skipta 18. apríl 2008 og reis þar ágreiningur milli málsaðila um erfðarétt eftir hana. Þessum ágreiningi var beint til héraðsdóms 22. september 2008 og var mál þetta þingfest af því tilefni 10. október sama ár. Í tengslum við málið fengu sóknaraðilar 9. október 2008 dómkvadda matsmenn til að svara fjórum nánar tilgreindum spurningum varðandi heilsufar M í desember 2007. Í hinum kærða úrskurði er gerð ítarleg grein fyrir matsgerð hinna dómkvöddu manna frá 8. desember 2008. II Samkvæmt 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962 skulu arfleiðsluvottar geta þess í vottorði að arfleiðandi hafi kvatt þá til að votta arfleiðslu sína, hann hafi undirritað erfðaskrána eða kannast við undirritun sína að þeim báðum viðstöddum og vottunum sé kunnugt um að gerningurinn sé erfðaskrá, en að auki skal þess getið hvort arfleiðandi hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá. Arfleiðsluvottum ber einnig að undirrita vottorð sitt svo fljótt sem tök eru á, staðsetja það og dagsetja, auk þess að greina nákvæmlega hvenær arfleiðandi hafi undirritað erfðaskrána eða kannast við undirritun sína. Með þessum fyrirmælum er því ekki einu lýst hvers getið skuli í arfleiðsluvottorði, heldur einnig hvers verði að gæta þegar vottarnir rækja þetta hlutverk sitt. Þannig verður vottunum samkvæmt framansögðu ekki aðeins að vera kunnugt um að hinn vottfesti gerningur sé erfðaskrá, heldur verður og að vera hafið yfir tvímæli að arfleiðandanum sé þetta einnig ljóst, enda á hann að kveðja þá til að votta arfleiðslu sína. Eins og áður var rakið báru P og R fyrir héraðsdómi að þær hafi ekki vitað að skjalið, sem þær rituðu undir 19. desember 2007, væri erfðaskrá, sú fyrrnefnda kvað M ekki hafa verið spurða að því hvort skjalið, sem hún undirritaði, væri erfðaskrá hennar og báðar sögðust þær hafa verið beðnar um það eitt að votta að M hefði skrifað nafn sitt undir skjalið og annað hafi þær ekki gert. Hvorug þeirra kvaðst hafa lesið texta arfleiðsluvottorðsins og hvorug taldi sig hafa verið að votta um andlegt hæfi M til að gera erfðaskrá. Þá gat hvorug þeirra tjáð sig fyrir dómi um hvort M hafi í reynd verið fær til þessarar ráðstöfunar. Að þessu virtu verða efnisatriði arfleiðsluvottorðsins að skoðast sem óskráð væru. Varnaraðilar hafa reist málatilbúnað sinn á því að M hafi ekki 19. desember 2007 verið svo á sig komin sem áskilið er í 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. sömu laga bera því sóknaraðilar sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Þá sönnunarbyrði hafa þau ekki axlað og telst því erfðaskráin ógild. Sóknaraðilar hafa réttilega vísað til þess að í erfðaskrám M frá 7. og 19. desember 2007 hafi verið lýst yfir að eldri erfðaskrá, ef til væri, teldist fallin úr gildi, svo og að það leiði af 2. mgr. 48. gr. erfðalaga að við slíka yfirlýsingu þurfi ekki að gæta formskilyrða samkvæmt ákvæðum 40. til 43. gr. sömu laga. Til þess verður á hinn bóginn að líta að með matsgerð dómkvaddra manna, sem héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómsmönnum hefur samsinnt, er sannað að M brast á þessum tíma andlegt hæfi til að standa að slíkri ráðstöfun. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Við skipti á dánarbúi M, sem lést [...], skal erfðaskrá hennar frá 18. september 2003 lögð til grundvallar um erfðaréttindi. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðilar, A, C, E, F, B, D, G og H, greiði í sameiningu varnaraðilum, K, J og I, hverri fyrir sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 763/2009
Þjófnaður Fjárdráttur Skilorð
P, starfsmaður Fóðurblöndunnar, var sakfelldur fyrir þjófnaðarbrot með því að hafa tekið 15 tonn af gölluðum áburði hjá fyrirtækinu og nýtt í eigin þágu án þess að greiða fyrir hann. Var brotið talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var hann einnig sakfelldur fyrir tvö fjárdráttarbrot með því að hafa í tvö skipti móttekið greiðslu að fjárhæð 100.000 krónur í hvort sinn inn á reikning sinn fyrir barnafjórhjól, sem kaupendur fengu send, án þess að hafa gert skil á peningum við Fóðurblönduna, eigenda þeirra. Voru brotin talin varða við 247. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing P ákveðin þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Páll Vignir Viðarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 405.980 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 11. nóvember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 14. október sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á Hvolsvelli 3. júní 2009 á hendur Páli Vigni Viðarssyni, kt. 280970-5819, Goðalandi, Hvolsvelli, „fyrir hegningarlagabrot I. Með því að hafa þann 2. maí 2008, tekið 15 tonn af gölluðum áburði hjá Fóðurblöndunni á Hvolsvelli að andvirði kr. 1.035.435,- án vsk., og nýtt í eigin þágu án þess að greiða fyrir áburðinn. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Með því að hafa þann 19. og 23. október 2007, móttekið greiðslur að fjárhæð kr. samtals 350.000,- fyrir fjórhjól af gerðinni Mustang 300s, fastanúmer NR-F36 af Gunnari Þorgilssyni, kt. 071078-5829 og afhent Gunnari fjórhjólið, án þess að hafa gert skil á umræddum peningum við eiganda hjólsins sem er Fóðurblandan eða gefið út nótu á móti greiðslunum og þannig ráðstafað peningunum í eigin þágu. Telst þetta varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. III. Með því að hafa þann 3. júní 2008 móttekið greiðslu að fjárhæð kr. 258.310,- í reiðufé af Jóni Gunnari Karlssyni, kt. 050447-4569, fyrir 7 sekki af áburði af gerðinni Græðir 9 sem Jón Gunnar fékk afhent í tvennu lagi, þann 27. maí 2008, þá fjóra sekki og síðan 3 sekki við greiðslu þann 3. júní sama ár, án þess að hafa gert skil á umræddum peningum við eiganda áburðarins sem er Fóðurblandan og þannig ráðstafað peningunum í eigin þágu. Telst þetta varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. IV. Með því að hafa þann 11. júní 2007, gefið út reikning á fyrirtækið Lýsi hf. og breytt texta reikningsins þannig að í stað gasgrills af gerðinni Grandhall 791 Elite, lítur út fyrir að keyptur hafi verið áburður af gerðinni Fjölgræðir 9 en á reikningnum er vörunúmer grillsins gefið upp ásamt verði grillsins sem er töluvert lægra en áburðarins og með því að hafa breytt innkaupafærslu á öðru gasgrilli af gerðinni Grandhall 791 Elite, í eitt sett af beltum undir fjórhjól þannig að vörunúmer grillsins er gefið upp en textanum breytt. Telst þetta varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. V. Með því að hafa þann 29. febrúar 2008, móttekið greiðslu að fjárhæð kr. 100.000,- inn á reikning sinn nr. 0308-26-1970 af Höllu Vilbergsdóttur, kt. 071176-5849, fyrir barnafjórhjól af gerðinni PANTHER sem Halla fékk sent í pósti, án þess að hafa gefið út kvittun fyrir hjólinu eða gert skil á peningunum við eiganda fjórhjólsins sem er Fóðurblandan og þannig ráðstafað peningunum í eigin þágu. Telst þetta varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. VI. Með því að hafa í kringum 20. nóvember 2007, móttekið greiðslu að fjárhæð kr. 100.000,- í reiðufé af Georg Má Baldurssyni, kt. 221074-4329, fyrir barnafjórhjól af gerðinni Unior 150cc sem Georg fékk afhent, án þess að hafa gert skil á peningunum við eiganda fjórhjólsins sem er Fóðurblandan og þannig ráðstafað peningunum í eigin þágu. Telst þetta varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. VII. Með því að hafa þann 25. apríl 2008, móttekið greiðslu að fjárhæð kr. 77.100,- inn á reikning sinn nr. 0308-26-1970 af Hallgrími Agnari Jónssyni, kt. 030267-5759, fyrir viðgerð á fjórhjóli af gerðinni Leopard, án þess að hafa gert skil á peningunum við viðgerðaraðila sem er Fóðurblandan og án þess að hafa gefið út kvittun fyrir viðgerðinni og þannig ráðstafað peningunum í eigin þágu. Telst þetta varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Við upphaf aðalmeðferðar hinn 25. september sl. gerði sækjandi þá leiðréttingu á ákærulið II að í stað 23. október hefði átt að standa 15. nóvember. Af hálfu ákærða hefur þessari breytingu verið mótmælt eins og síðar verður vikið að. Í málflutningi við lok aðalmeðferðarinnar hinn 14. október sl. lýsti sækjandi því yfir að ákæruvaldið félli frá ákærulið IV. Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum ákæruliðum og að málsvarnarlaun verði greidd úr ríkissjóði. Með bréfi, dags. 17. nóvember 2008, fór Fóðurblandan hf. fram á að lögreglan hæfi rannsókn á tilgreindri háttsemi ákærða, sem kærandi taldi fela í sér brot í starfi hans sem verslunarstjóra hjá félaginu. Taldi kærandi að ákærði hefði í fimm nánar tilgreindum tilvikum gerst sekur um refsiverðan verknað í starfi sem varðaði við 244. gr. og 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með bréfi, dags. 8. janúar 2009, fór kærandi fram á að lögreglan tæki einnig til rannsóknar sjötta tilvikið þar sem kærandi taldi ákærða hafa brotið af sér í starfi sínu hjá kæranda. Þá hófst rannsókn á sjöunda tilvikinu, sem fjallað er um í ákærulið VI, vegna upplýsinga sem komu fram við rannsókn á öðrum sakarefnum málsins. Ákæruliður I Í kæru er því lýst að fyrir liggi með framburði Erlends Guðmundssonar vörubílstjóra að ákærði hafi fengið hann til að flytja 15 tonn af gölluðum áburði frá bóndanum á Voðmúlastöðum í Austur-Landeyjum. Hafi hann átt að flytja áburðinn til Þorlákshafnar. Á leiðinni þangað hafi hann stöðvað bifreið sína fyrir framan verslun Fóðurblöndunnar á Hvolsvelli og þar hafi ákærði, sem gegnt hafi stöðu verslunarstjóra þar á þeim tíma, gefið þær fyrirskipanir að áburðurinn skyldi losaður þar af bifreiðinni. Er haft eftir Erlendi að er hann hafi ekið þar fram hjá nokkrum dögum síðar hafi áburðurinn verið horfinn. Er og vísað til þess að fyrir liggi tölvubréf frá ákærða til Sigurðar Sigurðarsonar, starfsmanns Fóðurblöndunnar, þar sem ákærði viðurkenni að hann hafi fjarlægt áburðinn og nýtt sér hann. Komi fram eftirfarandi í niðurlagi bréfsins: „Mér finnst þetta leiðinda mál og vil afgreiða það sem fyrst. Ef að það er allt í einu komin verðmiði á þessa gölluðu sekki þá verða þeir að sjálfsögðu greiddir.“ Þá tekur kærandi fram að samkvæmt útreikningum starfsmanna félagsins nemi andvirði áburðarins einni milljón króna, og hafi þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærði kvaðst fyrir dómi hafa sem verslunarstjóri Fóðurblöndunnar á Hvolsvelli séð um þau tjónamál sem upp hafi komið á sölusvæðinu vegna gallaðs áburðar. Sagði hann Hlyn bónda á Voðmúlastöðum hafa hringt í sig og sagst hafa fengið mikið magn af gölluðum áburði. Kvaðst ákærði hafa farið og skoðað þennan áburð og komist að því að 25 sekkir hefðu þar verið teknir til hliðar og augljóslega verið bæði blautir og grjótharðir. Hefði þessi áburður að sínu mati verið ónýtur. Sagðist ákærði hafa rætt það við gæðastjóra Fóðurblöndunnar, Pál Höskuldsson, hvað gera ætti við þennan ónýta áburð. Hefði Páll hvatt hann til að skilja þetta eftir hjá bóndanum vegna þess kostnaðar sem að öðrum kosti þyrfti að leggja út fyrir flutningi áburðarins og eyðingu hans. Hefði komið fram hjá Páli að tryggingafélagið óskaði eftir að það yrði gert. Hlynur bóndi hefði hins vegar óskað eindregið eftir því við ákærða að hann léti fjarlægja þennan áburð af planinu hjá sér. Þar sem Hlynur hefði verið nýr en stór viðskiptavinur hjá Fóðurblöndunni sagðist ákærði að sjálfsögðu hafa orðið við hans óskum. Hefði hann því í framhaldi hringt í flutningabílstjóra og beðið hann um að koma með samsvarandi magn af áburði í stað hins gallaða og taka þann gallaða með sér af staðnum og fara með hann á plan Fóðurblöndunnar á Hvolsvelli. Ákærði sagðist hins vegar hafa verið þess minnugur að starfsmenn félagsins hefðu verið áminntir fyrir að geyma ónýtan áburð á planinu. Hefði hann því hringt í föður sinn sem hefði þá sjálfur verið búinn að kaupa áburð hjá Fóðurblöndunni. Kvaðst ákærði hafa beðið hann um að aðstoða sig við að koma þessum ónýta áburði í lóg. Hefði faðir hans komið og sótt þetta sjálfur. Hefði faðir hans að einhverju leyti nýtt áburðinn sjálfur en hann hefði einnig komið þessu í fjósið hjá Eggerti Pálssyni, sem hefði stórt og mikið kúabú. Hefðu þeir reynt þar að hræra þessu saman við skít en gefist upp vegna þess í hversu slæmu ástandi áburðurinn var. Hefði þetta verið gert í góðri trú, með það að markmiði að spara fyrirtækinu peninga en ekki til að skaða fyrirtækið. Lægi fyrir að mikill kostnaður fylgdi því að láta farga slíkum áburði og það þá gert í Sorpu í Reykjavík. Þá væri almennt erfitt fyrir menn að nýta sér slíkan áburð, enda ekki mögulegt að dreifa honum með áburðardreifara. Væri helst að nýta þetta með því að blanda þessu saman við skít í haughúsi og fá þannig aðeins kraftmeiri skít. Fylgdi slíku mikil vinna en einnig gallar eins og til dæmis tæringarhætta gagnvart málmum, sem leiddi til þess að margir settu það fyrir sig. Tók ákærði fram að sjálfur hefði hann ekki haft neinn ávinning af þessu og því væri fjarri lagi að hann hefði haft einhvern ásetning til að hagnast á því. Vitnið Páll Höskuldsson, framleiðslustjóri Fóðurblöndunnar hf., skýrði frá því að ákærði hefði haft samband við sig vegna áburðarins sem um ræðir í ákærulið I. Hefði legið fyrir að áburðurinn væri mikið „kögglaður“ og því mikið skemmdur. Kvaðst vitnið hafa lagt það til við ákærða, eins og yfirleitt væri gert í slíkum tilvikum, að bóndinn fengi að halda áburðinum og nýta hann í eigin þágu sem eins konar sárabót fyrir óþægindin af því að fá gallaða vöru afhenta. Vitnið kvaðst síðan hafa heyrt, annaðhvort frá ákærða eða einhverjum öðrum innan fyrirtækisins, að bóndinn hefði ekki viljað nýta sér áburðinn. Vitnið taldi að yfirleitt væru einhver peningaleg verðmæti í gölluðum áburði, mismunandi mikil þó eftir því hversu gallaður hann væri. Kannaðist hann ekki við að fyrirtækið hefði þurft að láta farga áburði eða leggja út kostnað við að losa sig við hann. Algengt væri að hann væri notaður sem eins konar sárabætur til viðkomandi bónda. Vissulega fylgdi því aukin fyrirhöfn að nýta slíkan áburð en yfirleitt vildu bændur þó þiggja það og nýta sér slíkt tilboð þar sem ávallt væru einhver efnisleg verðmæti í honum. Kvað vitnið það hafa verið á sínu starfssviði að taka við kvörtunum vegna gallaðs áburðar og meta í því sambandi hvað gera ætti fyrir viðkomandi bónda. Ef hins vegar þyrfti að ráðstafa hinum gallaða áburði eitthvað annað hefði það verið á verksviði sölustjóra að taka ákvörðun um hvað gera skyldi. Teldi hann því að ákærði sem verslunarstjóri hefði átt að ráðfæra sig við sölustjórann við ráðstöfun áburðarins í greint sinn. Vitnið Hlynur Snær Theódórsson, bóndi á Voðmúlastöðum, kvaðst hafa kvartað við ákærða undan gölluðum áburði. Sagði hann ákærða hafa verið mjög liðlegan og tekið því vel að hann fengi nýjan ógallaðan áburð sér að kostnaðarlausu. Ekkert hefði verið um það rætt hvort hann mætti halda hinum gallaða áburði sem sárabótum fyrir óþægindin. Hann hefði látið það í ljós við ákærða að hann vildi losna við gallaða áburðinn og hefði ákærði brugðist vel við því. Spurður hvort hann hefði þegið áburðinn ef honum hefði verið boðinn hann án greiðslu sagðist vitnið ekkert endilega vera visst um það. Hefði það kostað þó nokkra vinnu að færa sér það í nyt þar sem mikið hefði verið af glerhörðum kögglum í áburðinum. Ásmundur Bjarni Árnason kvaðst starfa sem forstöðumaður verslunarsviðs hjá Fóðurblöndunni hf. Spurður um áburðinn í ákærulið I sagðist hann vita til þess að fyrirskipun hefði verið gefin um að áburður úr þeirri sendingu sem umræddur áburður tilheyrði skyldi fluttur til Þorlákshafnar svo tryggingafélagið gæti metið hvort hann væri gallaður. Honum væri hins vegar ekki kunnugt um að Páll Höskuldsson hefði gefið leyfi fyrir því að bóndinn sem keypti áburðinn mætti nýta hann sem sárabætur. Hefði ákærði skýrt svo frá þá vefengdi hann ekki þann framburð, enda hefði ákærði haft fulla heimild til að meta þetta og taka um það ákvörðun fyrir hönd fyrirtækisins. Kvaðst vitnið telja að umrætt tjón hafi fengist bætt tjá tryggingafélagi Fóðurblöndunnar. Erlendur Guðmundsson kvaðst hafa verið vörubílstjóri hjá Fóðurblöndunni á þeim tíma sem hér um ræðir. Sagði hann ákærða hafa falið sér að flytja nýjan áburð að Voðmúlastöðum og flytja þaðan í staðinn gallaðan áburð. Hefði hann affermt áburðinn eins og um var rætt á planið við Fóðurblönduna á Hvolsvelli. Aldrei hefði verið rætt um að hann færi með áburðinn til Þorlákshafnar. Væri því rangt eftir honum haft í lögregluskýrslu hvað það varði og hafi hann ekki tekið eftir því þegar hann skrifaði undir skýrsluna. Eggert Pálsson kvaðst vera bóndi að atvinnu en auk þess væri hann föðurbróðir ákærða. Kvaðst hann hafa fallist á beiðni ákærða um að taka við og eyða áburði sem fluttur hefði verið til hans á sturtuvagni. Hefði áburðurinn verið mjög blautur og kögglaður og hefði honum verið sturtað ofan í haughúsið hjá sér. Hefði verið mjög erfitt að eiga við áburðinn vegna þessa og myndi hann ekki taka við slíkum áburði aftur væri hann beðinn um það. Hefði það kostað mikla vinnu að losa um kögglana og koma áburðinum í nýtanlegt form. Kvaðst hann hafa tekið við áburðinum frá ákærða því ákærði hefði talað um að með því myndi Fóðurblandan losna við að fara með áburðinn til eyðingar með tilheyrandi kostnaði. Hefði hann talið sig vera að gera þetta í greiðaskyni við ákærða og talið að ákærði væri að gera þetta með hagsmuni Fóðurblöndunnar í huga. Birkir Tómasson kvaðst vera bóndi og jafnframt sölumaður á áburði fyrir Áburðarverksmiðjuna. Skýrði hann frá því að hann hefði lent í því að kaupa gallaðan áburð frá Fóðurblöndunni. Hefði ákærði þá komið á staðinn til að meta ástand áburðarins og þá hvort hann væri gallaður. Niðurstaða Óumdeilt er að ákærði hafi látið flytja umræddan áburð á plan Fóðurblöndunnar á Hvolsvelli og að áburðurinn hafi verið gallaður. Byggir ákærði málsvörn sína aðallega á því að áburður þessi hafi verið svo illa farinn að hann hafi í raun ekki haft neitt fjárgildi og geti því ekki hafa verið andlag þjófnaðar. Af framburði vitna verður ráðið að jafnvel þótt galli hafi komið fram í áburði, þannig að erfitt sé að dreifa honum með áburðardreifara, sé oft hægt að nýta slíkan áburð með einhverjum hætti. Þykir ákærði ekki hafa sýnt nægilega fram á að ástand áburðarins hafi verið slíkt að hann hafi í raun misst það fjárgildi sem hann áður sannanlega hafði. Ákærði hefur ekki sýnt fram á að hann hafi í starfi sínu haft heimild til að ráðstafa áburðinum á þann hátt sem hann gerði í greint sinn. Með afhendingu áburðarins til skyldmenna sinna verður að telja að ákærði hafi slegið eign sinni á hann í auðgunarskyni. Hefur hann því gerst sekur um þjófnað skv. 244. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður II Í kæru kemur fram að samkvæmt yfirlýsingu Gunnars Þorgilssonar hafi hann samið við ákærða haustið 2007 um að kaupa Mustang-fjórhjól af Fóðurblöndunni hf. á 350.000 krónur. Hafi ákærði gengið frá eigendaskiptum á hjólinu 19. október 2007. Hafi Gunnar sagst hafa afhent ákærða tvær greiðslur í reiðufé vegna kaupanna, þá fyrri 19. október 2007 að fjárhæð 150.000 krónur og þá síðari 23. nóvember sama ár að fjárhæð 200.000 krónur. Hafi Gunnar ekki fengið neinn reikning eða kvittun vegna kaupanna. Með tilliti til framburðar Gunnars telji kærandi að ákærði hafi tekið á móti umræddum greiðslum og ráðstafað þeim í eigin þágu. Þá kemur fram í viðbótargreinargerð kæranda að fyrir liggi að sölureikningur hafi ekki verið gerður hjá fyrirtækinu og sé tækið því enn skráð sem birgðir í bókum félagsins. Þá komi ekkert fram í gögnum félagsins um að Gunnar eða einhver honum tengdur hafi keypt fjórhjól af tilgreindri tegund. Hins vegar liggi fyrir að tækið hafi verið skráð yfir á nafn Gunnars og kennitölu hjá Umferðarstofu. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa móttekið þær greiðslur frá Gunnari Þorgilssyni sem lýst er í þessum ákærulið eða að hafa á einhvern hátt komið að sölu eða afhendingu á umræddu fjórhjóli til Gunnars. Gilti það bæði um þær dagsetningar sem tilgreindar voru í ákæru í upphafi og eins þá dagsetningu sem sækjandi kveður nú hafa verið um að ræða í seinna tilvikinu eða hinn 23. nóvember 2007. Ákærði sagðist hins vegar hafa forunnið skráningu til Umferðarstofu vegna þessa hjóls, eins og hann hefði yfirleitt gert þegar slík hjól væru seld hjá fyrirtækinu. Hefði hann haft aðgang að vef Umferðarstofu og því hefði hann almennt séð um að prenta út af vefnum eyðublöð til útfyllingar svo hægt væri að óska eftir slíkri skráningu. Kvaðst ákærði hafa verið við störf fyrir Fóðurblönduna við Sundahöfn í Reykjavík hinn 23. október 2007 og megi sjá af fyrirliggjandi útprentun af debetkortareikningi hans úttekt þann dag í Sundanesti þar skammt frá. Vitnið Gunnar Þorgilsson kvaðst hafa samið við ákærða um kaup á nýju fjórhjóli, sem um ræðir í ákærulið II, í október 2007. Hefði það verið fyrsta hjólið sem selt hefði verið hjá Fóðurblöndunni. Um það hefði samist við ákærða símleiðis að vitnið fengi að borga hjólið í tvennu lagi, 150.000 krónur við afhendingu og 250.000 krónur mánuði síðar. Í bæði skiptin kvaðst vitnið hafa greitt með því að afhenda ákærða peninga í umslagi en Gunnar kvaðst sjálfur hafa kosið að hafa þann háttinn á. Kvaðst hann hafa ritað undir skráningarpappíra hjá ákærða 18. október en síðan komið til hans daginn eftir, föstudaginn 19. október, og afhent honum fyrri greiðsluna í umslagi. Hefði það átt sér stað á skrifstofu ákærða, seinni hluta dagsins, og hefði enginn annar verið þar viðstaddur þegar hann afhenti ákærða umslagið. Búið hefði verið að skrá hjólið á hans nafn og hefði hann fengið það afhent strax á eftir. Hefðu alla vega tveir aðrir starfsmenn Fóðurblöndunnar verið viðstaddir afhendingu hjólsins. Annars vegar Sveinn, bróðir ákærða, sem hefði afhent honum hjólið, og hins vegar Þórarinn. Ákærði hefði sagt honum við frágang kaupanna að hann myndi fá nótu vegna þeirra þegar hann gengi frá síðari greiðslunni. Þegar hann hefði komið á skrifstofuna til ákærða til að afhenda honum síðari greiðsluna hinn 23. nóvember 2007 hefði ákærði sagst vera tímabundinn. Kvaðst vitnið hafa afhent honum umslag með greiðslunni í og ákærði þá sagt að hann myndi senda honum nótu vegna kaupanna í framhaldi. Nótan hefði hins vegar ekki borist. Vegna fyrirætlana sinna um að selja hjólið kvaðst vitnið svo hafa sett sig í samband við Fóðurblönduna vegna nótunnar, sumarið 2008. Hefði hann rætt þar við Bjarna Árnason og í framhaldi hefði hann verið beðinn um að gefa skýrslu um þessi viðskipti hjá lögreglu. Jafnframt hefði Fóðurblandan beðið hann um að bíða með að selja hjólið og hefði hann jafnvel fengið hótanir frá þeim um að þeir myndu taka af honum hjólið. Ásmundur Bjarni Árnason lýsti bókhaldsskjali sem sýndi kaup og sölu á fimmtán hjólum allt til þess tíma þegar ákærði hætti störfum hjá félaginu. Samkvæmt því lægi fyrir að umrætt hjól hefði verið keypt af félaginu hinn 14. september 2007 en ekkert lægi fyrir um það í bókhaldinu að því hefði verið ráðstafað frá félaginu með sölu eða einhverjum öðrum hætti. Aðspurt sagði vitnið vörutalningu fara fram um hver áramót. Hins vegar hefði ákærði verið ábyrgur fyrir því að staðreyna hvort þau fjórhjól væru til staðar sem samkvæmt bókhaldi félagsins væru óseld. Hefði ákærði því væntanlega um áramótin átt að láta færa tiltekna breytingarfærslu um að hjólið væri ekki til staðar. Þar sem þetta hefði ekki verið gert hefði bókhaldið sýnt að um áramótin 2007/2008 væru til átta hjól en ekki sjö. Þórarinn Ólafsson kvaðst hafa unnið á lager Fóðurblöndunnar á þeim tíma sem hér um ræðir og haft þá mikil samskipti við ákærða sem samstarfsmann. Vitnið kannaðist við að hafa skrifað sem vottur undir sölutilkynningu frá Fóðurblöndunni til Gunnars Þorgilssonar. Minnti vitnið að ákærði hefði kallað hann inn á skrifstofu sína vegna þessa, en kvaðst ekki muna hvort kaupandinn hefði verið þar viðstaddur eða einhver annar. Sagði hann ákærða hafa séð um frágang málsins, enda hefði ákærði almennt séð algjörlega um viðskipti með fjórhjól. Sjálfur kvaðst hann ekki hafa komið að málinu á annan hátt. Sveinn Viðarsson, bróðir ákærða, kvaðst hafa starfað á umræddum tíma hjá Fóðurblöndunni. Hefði hann meðal annars séð um að setja saman fjórhjól og gera við þau. Kvaðst hann ekki minnast þess að ákærði hefði komið að því að setja saman slík hjól. Vitnið sagðist kannast við að hafa farið með umrætt fjórhjól í skoðun hjá Umferðarstofu áður en Gunnar Þorgilsson fékk það afhent. Sagði vitnið Gunnar hafa komið út í starfsstöð Fóðurblöndunnar á Hvolsvelli rétt fyrir lokun þann sama dag og fengið hjólið afhent. Kvaðst vitnið sjálft hafa afhent honum hjólið en ákærði hefði verið á staðnum. Kannaðist vitnið ekki við að hafa móttekið neina peninga frá Gunnari í tengslum við þetta. Aðspurt sagðist vitnið minnast þess að Gunnar hefði skömmu seinna, kannski hálfum mánuði til mánuði síðar, komið með hvítt umslag til sín á verkstæðið. Hefði Gunnar sagt að umslagið ætti að fara í kassa vegna ákærða. Kvaðst vitnið þá hafa hringt í ákærða og spurt hvað hann ætti að gera við umslagið. Hefði ákærði þá svarað því til að hann skyldi setja það í lítinn járnkassa, sem væri undir afgreiðsluborðinu, inni í búðinni. Þetta hefði hann gert án þess að líta í umslagið. Vitnið sagðist ekki hafa verið viðstatt þegar gengið hefði verið frá kaupum Gunnars á hjólinu en hann hefði vitað um að þau væru frágengin. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið var af hálfu ákæruvaldsins gerð sú leiðrétting á ákærulið II við upphaf aðalmeðferðar málsins hinn 25. september sl. að móttökudagur síðari greiðslunnar ætti að vera 23. nóvember en ekki 23. október eins og misritast hefði í ákæruliðnum. Breyting þessi sætti andmælum af hálfu ákærða. Í kæru Fóðurblöndunnar vegna málsins kom fram að seinni greiðslan hefði verið afhent ákærða 23. nóvember 2007 og var málið rannsakað á þeim grundvelli. Enda þótt slík misritun í ákæru sé ávallt óheppileg þá verður að telja að breytingin hafi verið ákæruvaldinu heimil með vísan til ákv. 1. mgr. 180. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, þar sem um aukaatriði brots er að ræða, og að ekki verður séð að vörn ákærða hafi orðið áfátt vegna þessara mistaka. Eins og fyrr greinir hefur ákærði neitað að hafa móttekið umræddar greiðslur frá Gunnari Þorgilssyni. Hann neitar einnig að hafa komið að sölu hjólsins til Gunnars með einhverjum hætti, að því þó undanskildu að hann kannast við að hafa unnið skráningarblöð vegna hjólsins til Umferðarstofu. Gunnar hefur hins vegar borið að hann hafi samið um kaup á hjólinu við ákærða og afhent honum þær greiðslur sem um ræðir í peningum, í tvennu lagi. Fyrir liggur að útbúin var sölutilkynning frá Fóðurblöndunni hf. til Gunnars vegna hjólsins og Þórarinn Ólafsson, samstarfsmaður ákærða á þessum tíma, sem ritaði sem vottur á sölutilkynninguna, sagði ákærða hafa gengið frá sölu hjólsins til Gunnars og minnti jafnframt að ákærði hefði kallað hann inn á skrifstofu til sín til að rita undir. Þá liggur fyrir framburður Sveins Viðarssonar, bróður ákærða, um að hann hafi sem starfsmaður Fóðurblöndunnar hf. afhent Gunnari hjólið, enda hefði hann vitað að Gunnar hefði gengið frá kaupunum. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn sannað að ákærði hafi gengið frá sölu á umræddu hjóli til Gunnars og að framburður ákærða sé því að þessu leyti ótrúverðugur. Þrátt fyrir þetta, og jafnvel þótt staðhæfingar Gunnars um greiðslurnar til ákærða séu í sjálfu sér trúverðugar, ber hins vegar til þess að líta að þær styðjast ekki við nein önnur gögn. Að þessu virtu, og með vísan til ákv. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, þykir ekki liggja fyrir nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, um sekt ákærða. Verður hann því sýknaður af þessum ákærulið. Ákæruliður III Í kæru kemur fram að viðskiptavinur Fóðurblöndunnar, Jón Gunnar Karlsson, hafi staðfest að hann hefði keypt áburð af gerðinni Græðir 9 um áramótin 2007-2008 í verslun félagsins á Hvolsvelli. Nokkrum mánuðum síðar, nánar tiltekið í maí 2008, hafi hann keypt viðbótaráburð sömu gerðar, samtals sjö sekki. Hafi Jón staðhæft að hann hafi greitt fyrir þennan áburð 258.310 krónur í peningum. Þrátt fyrir að Jón hafi ekki fengið afhenta greiðslukvittun hafi hann engu að síður talið að viðskiptunum væri lokið, enda hafi sölureikningur verið útbúinn af þessu tilefni. Stangist þetta á við upplýsingar í bókhaldi félagsins en samkvæmt því sé Jón í skuld við það vegna þessara viðskipta. Í viðbótargreinargerð kæranda kemur fram að greiðslan frá Jóni finnist ekki í bókhaldi félagsins. Hafi verið útbúinn svokallaður lánssamningur hjá fyrirtækinu vegna viðskiptanna, sem sé í raun skuldabréf sem fyrirtækið gefi út vegna áburðarkaupa. Þegar innheimta á þessum reikningi hafi hafist hjá Jóni Gunnari hafi hann hreyft mótmælum og talið að hann hefði þegar greitt fyrir áburðinn. Ákærði kvaðst hvorki hafa móttekið umrædda greiðslu frá Jóni Gunnari Karlssyni né komið að þeim viðskiptum sem lýst er í þessum ákærulið. Kvaðst hann telja að Jón Gunnar hefði ávallt greitt fyrir viðskipti sín við Fóðurblönduna með ávísun sem hljóðað hefði upp á nákvæmlega þá fjárhæð sem nam andvirði vörunnar sem keypt hefði verið hverju sinni. Aðspurður staðfesti ákærði að honum hefði verið sagt upp störfum hjá Fóðurblöndunni frá og með 31. maí 2008, með uppsagnarbréfi daginn áður, og hefði hann verið leystur undan vinnuskyldu á uppsagnarfrestinum. Kvaðst ákærði hafa orðið við þessu og gengið út og hætt störfum hjá fyrirtækinu fyrir hádegið þann dag. Hefði hann því ekki verið við störf hjá félaginu hinn 3. júní 2008. Jón Gunnar Karlsson kvaðst hafa keypt sjö poka af áburði í tvennu lagi af Fóðurblöndunni. Þegar hann kom í fyrra skiptið hefði ákærði ekki verið við og hefði hann þá rætt við aðra starfsmenn Fóðurblöndunnar um að hann myndi taka með sér fjóra poka. Hann kæmi svo viku síðar og tæki hina þrjá auk þess að ganga þá frá greiðslunni. Taldi hann sig hafa komið viku síðar og greitt fyrir áburðinn. Sagðist hann örugglega hafa hitt ákærða þegar hann gerði upp og að það hefði verið á skrifstofu fyrirtækisins. Á þessum tíma sagðist Jón Gunnar hafa verið nýbúinn að selja hest og stæði hann eindregið í þeirri meiningu að hann hefði notað hluta af þeim peningum til að greiða áburðinn. Hann hefði svo fengið rukkun frá Fóðurblöndunni 15. nóvember 2008 þar sem komið hefði fram að áburðurinn væri ógreiddur. Aðspurður sagðist Jón Gunnar almennt hafa fengið nótu strax þegar greiðsla ætti sér stað en að öðrum kosti hefði hún verið send til hans í pósti eftir á. Þá kvaðst hann yfirleitt hafa þurft að rita undir eitthvað hjá ákærða við móttöku áburðar, en í þessu tilviki hefði ekki verið um slíkt að ræða. Vitnið tók fram að þegar starfsmaður Fóðurblöndunnar, Magnús, hefði rætt við hann um þessi mál, í framhaldi af því að hann hefði sagst vera búinn að greiða fyrir allan áburðinn, hefði hann sýnt Magnúsi nótu sem hann hefði annaðhvort fengið við greiðslu áburðarins eða síðar í pósti. Hefði Magnús þá sagt að svo virtist sem hann væri búinn að greiða fyrir áburðinn. Hefði starfsmaðurinn fengið þessa nótu í hendur. Kvaðst vitnið ekki geta sagt til um hvort einhver áritun hefði verið á nótunni eða eitthvað annað sem staðfesti að greiðslan hefði átt sér stað. Þá kvaðst hann ekki geta sagt til um það hvort um hafi verið að ræða reikning vegna viðskiptanna, dags. 27. maí 2008, sem liggur fyrir í málinu. Ásmundur Bjarni Árnason staðfesti að ákærði hefði látið af störfum fyrir félagið um 31. maí 2008. Vitnið var spurt út í afrit af reikningi, dags. 26. maí 2008, að fjárhæð 258.310 krónur, sem stílaður er á Jón Gunnar Karlsson. Sagði vitnið meðal annars að skráður sölumaður væri Magnús Jónsson. Ekkert væri í sjálfu sér óeðlilegt við reikninginn sem slíkan en samkvæmt honum kæmi fram að viðskiptin ættu að færast inn á sérstakan lánasamning sem Jón Gunnar hefði haft hjá félaginu. Það sem síðan hefði komið í ljós, og væri óeðlilegt, væri að Jón Gunnar hefði upplýst gjaldkera að hann hefði greitt hina tilgreindu fjárhæð í peningum til ákærða og að þetta hefði því ekki átt að fara á lánasamninginn. Niðurstaða Ákærði hefur neitað að hafa veitt viðtöku umræddri greiðslu í reiðufé frá Jóni Gunnari Karlssyni hinn 3. júní 2008 og vísar jafnframt til þess að þann dag hafi hann ekki verið í starfi hjá Fóðurblöndunni hf. Framburður Jóns Gunnars um afhendingu tilgreindrar peningagreiðslu til ákærða er ekki studdur neinum öðrum gögnum. Fyrir liggur að ákærði lét af störfum fyrir Fóðurblönduna hf. 31. maí 2008 og að hann var því ekki starfandi þar hinn 3. júní 2008. Samkvæmt þessu, og gegn neitun ákærða, þykir ekki komin fram sönnun um að ákærði sé sekur um þá háttsemi sem lýst er í þessum ákærulið og verður hann því sýknaður af þeirri háttsemi sem lýst er í þessum ákærulið. Ákæruliður V Fram kemur í kæru að mál þetta hafi komið upp er Halla Vilbergsdóttir hafi leitað til kæranda og óskað eftir að starfsmenn félagsins lagfærðu hjólið. Þar sem engra gagna hafi notið um sölu hjólsins frá félaginu og ekki hafi annað komið fram í bókhaldi félagsins en að hjólið væri ennþá í eigu þess hafi Höllu verið gert ljóst að hún fengi ekki hjólið afhent nema hún gæti sannað eignarhald sitt á því. Í framhaldi af því hafi hún aflað og framvísað kvittun um greiðslu að fjárhæð 100.000 krónur inn á bankareikning í eigu ákærða. Sé það mat kæranda að kvittunin staðfesti frásögn Höllu um hvernig þessi viðskipti hafi gengið fyrir sig og að ákærði hafi með háttsemi sinni gerst brotlegur í starfi sínu. Ákærði kvaðst fyrir dómi telja að einhver mistök hefðu átt sér stað vegna greiðslu Höllu Vilbergsdóttur inn á bankareikning hans. Kvaðst hann ekki kannast við að hafa haft einhverja milligöngu um eða komið með einhverjum hætti að kaupum hennar á barnafjórhjóli í eigu Fóðurblöndunnar. Sagðist hann fyrst hafa fengið vitneskju um málið með því að hann hefði verið sakaður um að selja fjórhjól „á svörtum“ og að andvirði hjólsins hefði verið lagt inn á reikning hans. Kvaðst hann þá hafa farið yfir færslur á bankareikningi sínum og komist að raun um að einhver Halla hefði lagt 100.000 krónur inn á reikninginn. Kvaðst hann þá í framhaldi hafa fundið kennitölu hennar og sett sig í samband við hana. Kvaðst hann hafa spurt hana fyrir hvað hún hefði verið að greiða og hún þá svarað því til að hún hefði verið að greiða fyrir fjórhjól. Hefði hann sagt henni að henni hefði augljóslega verið gefinn upp rangur bankareikningur fyrir einhver mistök. Þar sem hann hefði ekki átt neitt tilkall til þessara peninga hefði hann millifært fjárhæðina aftur til hennar. Ítrekað spurður kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa átt nein samskipti við umrædda Höllu vegna kaupa á fjórhjóli. Ef um slíkt hefði verið að ræða hefði hann væntanlega gefið henni upp bankareikning Fóðurblöndunnar. Kvaðst hann ekki geta útskýrt hvers vegna Halla hefði haft upplýsingar um persónulegan bankareikning hans og kennitölu. Ákærði sagði Fóðurblönduna hafa selt allmörg fjórhjól til sinna viðskiptavina og að einhver barnafjórhjól hefðu verið þar á meðal. Ákærði kvaðst að einhverju leyti hafa komið að sölu þessara hjóla hjá fyrirtækinu. Þegar fyrirspurnir hefðu borist símleiðis hefði oft lent á honum að svara þeim til að byrja með, en aðrir starfsmenn söludeildarinnar hefðu almennt séð um frágang reikninga vegna sölu hjólanna. Hann hefði svo eins og áður segir yfirleitt forunnið skráningu þessara fjórhjóla til Umferðarstofu. Ákærði sagði það hjól sem hér um ræðir hafa verið sýningarhjól og því eitthvað ekið. Kvaðst hann aðspurður ekki hafa sérstaklega verið með þetta hjól en einhver þessara barnahjóla hefðu verið sett saman heima hjá honum. Spurður sérstaklega hvort hann hefði með einhverjum hætti komið að því að samþykkja afslátt af verði hjólsins með tilliti til þessa kvaðst ákærði ekki minnast þess en hefði hann tekið slíka ákvörðun hefði það verið gert í samráði við einhvern annan. Halla Vilbergsdóttir kvaðst ekki þekkja ákærða neitt. Hefði hana langað til að gefa stráknum sínum barnafjórhjól og þar sem hún hefði vitað að fyrrverandi kærasti hennar, Georg Már Baldursson, hefði keypt slíkt hjól af Fóðurblöndunni hefði hún hringt þangað. Hefði hún þar talað við mann sem hefði kynnt sig sem Pál. Hefði hann upplýst hana um að þeir væru meðal annars með notað sýningarhjól og hefði niðurstaðan orðið sú að hún myndi kaupa það með einhverjum afslætti á 100.000 krónur. Hefði hún svo fengið uppgefið hjá ákærða inn á hvaða bankareikning hún ætti að leggja greiðsluna og skrifað það hjá sér á miða. Þar sem henni hefði legið á að fá hjólið hefði hún farið strax í bankann í Vogunum og greitt þessa fjárhæð inn á tilgreindan reikning. Hefði hún fengið því til staðfestingar kvittun frá bankanum um greiðsluna. Í framhaldi af því hefði hún hringt aftur og beðið um að hjólið yrði sent til Reykjavíkur með póstbílnum. Hefði það gengið eftir og hefði hún tekið á móti hjólinu við Rauðavatn. Nokkru seinna hefði það komið upp að kúplingin á hjólinu hefði verið eitthvað leiðileg. Hefði hún því hringt aftur í Fóðurblönduna og kvartað yfir því. Hefði hún þá líklega talað við ákærða og kannski einhvern annan. Hefði pabbi drengsins svo farið með það í viðgerð í Fóðurblönduna og hefði það allt gengið að óskum. Hjólið hefði hins vegar bilað aftur skömmu síðar og þá hefði pabbinn farið með það aftur í Fóðurblönduna til viðgerðar. Þá hefðu starfsmenn þar neitað að afhenda það aftur á þeirri forsendu að því hefði verið stolið frá fyrirtækinu. Kvaðst hún þá hafa rætt við Bjarna hjá Fóðurblöndunni og sagt honum að hún hefði í höndunum kvittun fyrir kaupunum. Í framhaldi hefði ákærði síðan haft samband við sig og spurt sig hvort hún kannaðist við millifærslu á sína kennitölu. Sagðist hún strax hafa kannast við það og hefði ákærði þá boðist til að endurgreiða henni þessa fjárhæð, sem hann hefði gert. Fóðurblandan væri því enn með hjólið í sinni vörslu. Aðspurt kvað vitnið að sér hefði ekki fundist neitt athugavert við að greiða inn á persónulegan reikning. Sagðist hún raunar ekkert hafa hugsað út í það fyrr en síðar. Þá gæti oft verið erfitt að átta sig á hvort slík félög væru rekin á persónulegri kennitölu eða ekki. Kvaðst hún alltaf hafa staðið í þeirri trú að hún væri að kaupa hjólið af Fóðurblöndunni en ekki ákærða persónulega, enda hefði hún hringt í Fóðurblönduna. Ásmundur Bjarni Árnason segir að mál þetta hafi fyrst komið upp með þeim hætti að Halla Vilbergsdóttir hefði haft samband, í febrúar eða mars 2008, og kvartað yfir því að hún hefði ekki fengið neina þjónustu á hjólið. Við nánari athugun hefði svo komið í ljós að hjólið, sem hún kvaðst hafa keypt af Fóðurblöndunni, væri enn skráð á það félag og jafnframt að það hefði verið afskrifað í birgðabókhaldi félagsins hinn 31. desember 2007. Umrædd Halla hefði svo sent ljósrit af kvittuninni fyrir greiðslu inn á bankareikning ákærða til staðfestingar því að hún hefði keypt umrætt hjól. Hefði hún skilað hjólinu inn til viðgerðar hjá félaginu og væri það þar enn, enda hefði félagið litið svo á að hjólið væri í raun eign þess. Vitnið kvaðst síðar hafa heyrt af því að ákærði hefði endurgreitt greiðsluna fyrir hjólið til Höllu. Niðurstaða Fyrir liggur, og er óumdeilt, að Halla Vilbergsdóttir lagði 100.000 krónur inn á persónulegan bankareikning ákærða. Hefur hún borið að hún hafi hringt í Fóðurblönduna hf. í því skyni að athuga með kaup á barnafjórhjóli. Hafi hún talað þar við starfsmann sem hafi kynnt sig sem Pál og hafi hann verið tilbúinn að selja henni slíkt hjól á 100.000 krónur. Hafi um það talast að hún skyldi leggja upphæðina inn á tiltekinn bankareikning og fengi hún þá hjólið sent með flutningabíl í kjölfarið. Kvaðst hún hafa lagt umsamda fjárhæð inn á þann reikning sem Páll þessi gaf upp og fengið síðan hjólið sent eins og um hafi verið talað. Hefur ákærði neitað að kannast við framangreint samtal og að hafa komið að umræddum kaupum með einhverjum hætti. Hefur hann haldið því fram að Halla hljóti að hafa greitt umrædda fjárhæð inn á hans reikning fyrir einhver mistök. Þegar litið er til framangreinds vitnisburðar Höllu, innborgunar hennar á bankareikning ákærða og þess að hún fékk hjólið sent til sín í framhaldi af greiðslunni til ákærða, telur dómurinn fram komna nægilega sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, fyrir því að ákærði sé sekur um þá háttsemi sem lýst er í þessum ákærulið. Hefur hann með því gerst sekur um fjárdrátt er varðar við 247. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður VI Við rannsókn á máli sem um er fjallað í ákærulið V upplýsti Georg Már Baldursson, unnusti framangreindrar Höllu Vilbergsdóttur, að hann hefði farið í Fóðurblönduna 20. nóvember 2007, eftir að hafa rætt við ákærða í síma, og keypt þar barnafjórhjól af gerðinni Unior 150 cc. Hefði hann greitt fyrir það 100.000 krónur í peningum sem hann hefði afhent ákærða á skrifstofu hans í Fóðurblöndunni á Hvolsvelli. Ákærði kvaðst fyrir dómi ekki kannast við ákæruefnið í þessum ákærulið. Hann kannaðist því ekki við að hafa móttekið hina tilgreindu peningagreiðslu frá Georg Má Baldurssyni vegna kaupa hans á barnafjórhjóli. Kvaðst hann heldur ekki minnast þess að hafa gefið út kvittun eða reikning á handskrifað blað vegna þessara kaupa. Ásmundur Bjarni Árnason sagði að málið, sem lýst væri í þessum ákærulið, hefði fyrst komið upp þegar rannsókn vegna mála ákærða hefði verið komin vel á veg. Hefði Fóðurblandan ekki sent sérstaka kæru vegna þessa þáttar málsins. Aðspurður sagði vitnið að einungis væru gefnar út kvittanir og reikningar hjá félaginu sem væru merktir því. Georg Már Baldursson kvaðst hafa keypt barnafjórhjól af Fóðurblöndunni. Hefði aðdragandinn verið sá að hann hefði verið búinn að leita víða að slíku hjóli. Hefði hann þá frétt að Fóðurblandan væri með barnafjórhjól til sölu og hefði hann því hringt þangað. Hefði hann rætt við ákærða sem hefði sagt honum að þeir ættu til eitt slíkt hjól. Kvaðst hann í framhaldi hafa farið á staðinn og hitt þar ákærða. Þar hefði þá einnig verið bróðir ákærða, Sveinn Viðarsson. Hefði verið gengið frá kaupunum á skrifstofu ákærða en enginn annar verið þar viðstaddur en þeir tveir, Georg og ákærði. Kvaðst Georg hafa afhent ákærða umsamda greiðslu, 100.000 krónur í peningum, og fengið í staðinn kvittun undirritaða af ákærða. Sagðist vitnið eiga fjórhjólið ennþá. Ákærði sýndi frumrit kvittunarinnar í dóminum, en ljósrit hennar liggur fyrir í málinu. Sagði hann ákærða hafa verið mjög vinsamlegan og þægilegan í alla staði. Vésteinn Benediktsson kvaðst hafa starfað sem fjármálastjóri hjá Fóðurblöndunni í Reykjavík til ársins 2007. Aðspurður sagði hann að oft hefðu liðið nokkrir dagar, jafnvel meira, þar til innborgaðir peningar hefðu verið lagðir inn á bankareikning félagsins. Kvaðst hann hafa gert athugasemdir við að þetta mætti ekki dragast um of. Hefði yfirleitt verið lagt inn á reikning í Kaupþingi á Hellu þar til viðskipti hófust við Landsbankann á Hvolsvelli. Í framhaldi af skýrslu Georgs Más gaf ákærði viðbótarskýrslu. Sagði hann útgáfu sína á kvittun til Georgs í stað reiknings megi væntanlega eingöngu rekja til þess að tölvukerfið hefði verið óvirkt. Hefði þetta því verið bráðabirgðakvittun til að staðfesta móttöku greiðslunnar. Í slíkum tilvikum hefði venjan verið sú að tvö afrit þessara kvittana færu í bókhald félagsins. Hefðu þau þá verið send til gjaldkera sem léti bóka þetta hjá bókurum félagsins, sem aftur kölluðu eftir því í framhaldi að gefinn yrði út reikningur vegna viðskiptanna. Þá sagði hann að peningagreiðslur hefðu verið lagðar í peningakassa á staðnum sem starfsmenn verslunarinnar hefðu haft aðgang að með lykli. Hefðu þær sjaldnast verið lagðar inn á bankareikning strax. Hefði verið reynt að miða við að innlegg á banka ætti sér stað ekki sjaldnar en einu sinni í viku. Niðurstaða Fyrir liggur í málinu kvittun til Georgs Más undirrituð af ákærða, fyrir hönd Fóðurblöndunnar hf., vegna 100.000 króna innborgunar í peningum. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá félaginu eru engin merki þess að fyrrgreind fjárhæð hafi skilað sér inn á bankareikninga þess í kjölfarið eða að einhver færsla finnist í bókhaldi um þessa innborgun. Þá hefur ekki verið gerður reikningur í nafni félagsins vegna þessara viðskipta. Samkvæmt þessu, með vísan til vitnisburðar Georgs Más Baldurssonar um afhendingu peningaupphæðarinnar til ákærða vegna kaupa á hinu tilgreinda fjórhjóli, og þar sem ákærði hefur engar skýringar gefið á tilurð kvittunarinnar og þá hvað orðið hafi af greiðslunni sem um ræðir, telur dómurinn fram komna nægilega sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, fyrir því að ákærði sé sekur um þá háttsemi sem lýst er í þessum ákærulið. Hefur ákærði með því gerst sekur um fjárdrátt er varðar við 247. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður VII Fram kemur í kæru að viðskiptavinur kæranda, Hallgrímur Agnar Jónsson, hafi upplýst að hann hafi greitt ákærða 90.000 krónur í peningum fyrir viðgerð á fjórhjóli af gerðinni Leopard. Hafi viðgerðin átt að kosta í kringum 115.000 krónur en ákærði gefið honum afslátt gegn staðgreiðslu. Segir svo í kærunni að engin merki hafi fundist í bókhaldi fyrirtækisins um að greiðsla þessi hafi skilað sér til þess og engin kvittun hafi heldur fundist vegna hennar. Þá kemur fram í greinargerð frá kæranda að engin verkbeiðni hafi fundist vegna viðgerðarinnar. Þegar skýrsla var tekin af ákærða hjá lögreglu 28. nóvember 2008 kannaðist hann ekki við að gert hefði verið við hjólið hjá Fóðurblöndunni eða að hann hefði tekið við 90.000 króna peningagreiðslu vegna slíkrar viðgerðar. Sagðist hann ekki kannast við að maður með framangreindu nafni hefði komið þangað með hjól til viðgerðar. Tók ákærði þá jafnframt fram að bók væri til yfir viðgerðir á hjólum og tækjum hjá Fóðurblöndunni og ætti að sjást hvort viðgerðin hefði farið þar fram eða ekki. Ákærði kvaðst fyrir dómi viðurkenna að hafa móttekið þá greiðslu sem hér um ræðir, 77.100 krónur, vegna viðgerðar á tveimur fjórhjólum. Þessi greiðsla hefði hins vegar verið fyrir viðgerðarþjónustu sem hann hefði veitt persónulega og hefði hún því ekki verið á vegum Fóðurblöndunnar. Sagði hann að við nánari athugun hefði hann komist að raun um að hann hefði gert við tvö fjórhjól á heimili sínu fyrir umræddan Hallgrím Agnar Jónsson. Sagði ákærði að ástæður þess að þetta rifjaðist upp fyrir honum núna væru þær að haft hefði verið eftir greindum Hallgrími hjá lögreglu að um hefði verið að ræða eitt fjórhjól en ekki tvö og að ákærði hefði móttekið greiðslu að fjárhæð 90.000 krónur en ekki 77.100 krónur eins og sé ákært fyrir. Fram kom hjá ákærða að viðgerð á fjórhjólum hefði ekki fallið undir starfslýsingu hans hjá Fóðurblöndunni. Hins vegar hefði hann séð um að setja þessi hjól saman og það þá verið hluti af hans starfi, án sérstakra greiðslna. Hann hefði verið verslunarstjóri, en frá og með árinu 2007 hefði aðstoðarverslunarstjóri séð um allan daglegan rekstur verslunarinnar, þar á meðal skil peninga, sjóð og gerð reikninga. Þá hefði annar maður verið ráðinn til að sjá um allan lager verslunarinnar. Ákærði kvaðst því almennt ekki hafa komið að viðgerðum á slíkum hjólum í starfi sínu. Hann hefði hins vegar með tíð og tíma aflað sér mikillar þekkingar á þessum hjólum og því reynt eftir getu að aðstoða starfsmenn þegar upp hefðu komið vandamál við að greina bilanir og því um líkt. Um ástæðu þess að hann hefði farið í það sjálfur að gera við hjólin, í stað þess að láta starfsmenn Fóðurblöndunnar annast það, sagði ákærði að viðgerðarmanni sem hefði séð um að gera við slík hjól hefði nokkru áður verið sagt upp störfum. Við það hefði aukist biðtími vegna slíkra viðgerða. Kvaðst ákærði telja líklegt að ákvörðun hans um að framkvæma viðgerðina sjálfur hefði komið til sem viðbrögð við kvörtunum frá Hallgrími vegna langs biðtíma eftir viðgerð hjá Fóðurblöndunni. Hefði hann því ákveðið að fara í það sjálfur að gera við hjólið. Hallgrímur Agnar Jónsson kvaðst hafa hringt ítrekað í Fóðurblönduna vegna bilunar í tveimur fjórhjólum sem hann hefði þá stuttu áður keypt af félaginu. Hefði loks orðið niðurstaðan að hann myndi koma hjólunum í Fóðurblönduna í Reykjavík og að hjólin yrðu síðan send áfram austur til viðgerðar. Kvaðst vitnið svo hafa verið í sambandi við ákærða einhvern tímann að kvöldi til, eftir að viðgerðin fór fram. Hefði þá orðið að samkomulagi þeirra í milli að vitnið greiddi umrædda fjárhæð, 77.100 krónur, inn á persónulegan reikning ákærða á þeim forsendum að ákærði kæmi síðan þessari greiðslu áfram til fyrirtækisins. Sagðist Hallgrími hafa skilist að þessi fjárhæð væri greiðsla fyrir alla viðgerðina. Hefði fylgt sögunni að viðgerðin félli ekki undir ábyrgð hjólanna. Hjólin hefðu svo verið send daginn eftir í bæinn. Kvaðst hann aldrei hafa heyrt um að ákærði hefði tekið hjólin með sér heim til viðgerðar. Sagðist hann síðar hafa haft samband við Fóðurblönduna að nýju þar sem í ljós hefði komið að ekki hefði verið gert við allt sem gera átti við. Ásmundur Bjarni Árnason kvaðst ekki hafa vitað til þess að ákærði tæki að sér að gera við hjól á heimili sínu í Fljótshlíð sem komið hefði verið með til viðgerðar hjá Fóðurblöndunni. Hins vegar kvaðst hann vita til þess að ákærði hefði gripið í að gera við hjól á verkstæði félagsins þótt það hefði ekki verið hluti af hans starfi. Hann vissi þó ekki hvort hann hefði unnið við slíkar viðgerðir heima hjá sér, enda hefði öll aðstaða til þess verið prýðileg í starfsstöð Fóðurblöndunnar á Hvolsvelli. Sagði hann mál þetta hafa komið upp með þeim hætti að Hallgrímur Agnar Jónsson hefði haft samband og óskað eftir því að viðgerð sem framkvæmd hefði verið, og hann greitt fyrir, yrði kláruð. Við athugun hefðu engin merki fundist um greiðslu fyrir þessa viðgerð. Vésteinn Benediktsson kvaðst vita til þess að ákærði hefði unnið við að setja fjórhjól saman og jafnvel að gera við þau. Hann hefði hins vegar ekkert fylgst með því hvar það var gert. Niðurstaða Ákærði hefur viðurkennt að hafa tekið við umræddri greiðslu inn á persónulegan bankareikning sinn. Gefur hann þá skýringu að hann hafi sjálfur framkvæmt þá viðgerð á fjórhjólunum sem Hallgrímur Agnar Jónsson hafi beðið um, þar sem Hallgrímur hafi verið orðinn óþolinmóður eftir að ósk hans um viðgerðina færi fram og að mikið hafi verið að gera á verkstæði Fóðurblöndunnar. Ekkert liggur fyrir um það í málinu hvort umrædd viðgerð hafi í raun verið framkvæmd á verkstæði Fóðurblöndunnar. Enda þótt Hallgrímur Agnar hafi borið að hann hafi talið sig vera að senda hjólin í viðgerð til Fóðurblöndunnar, og að ákærði hafi talað um að koma greiðslu vegna viðgerðarinnar áfram þangað, þykir með vísan til þess sem að framan er rakið, og til ákv. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, ekki liggja fyrir nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, um sekt ákærða. Verður hann því sýknaður af þessum ákærulið. Ákvörðun viðurlaga Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir eitt þjófnaðarbrot og tvö fjárdráttarbrot, en sýknaður að öðru leyti. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði hefur hann ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin, með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að þremur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940. Með tilliti til úrslita málsins, og með vísan til 2. ml. 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála, verður ákærða gert að greiða helming af 900.000 króna réttargæslu- og málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, Guðmundar Birgis Ólafssonar hrl., en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Er framangreind fjárhæð ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Páll Vignir Viðarsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að þremur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði greiði 450.000 krónur af 900.000 króna réttargæslu- og málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, Guðmundar Birgis Ólafssonar hrl., sem að öðru leyti greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 359/2017
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Þar sem kæra X til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var málinu vísað frá réttinum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8.júní 2017. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. maí 2017 þar sem hafnaðvar kröfu varnaraðila um að honum yrðu afhentar dagbókarfærslur og endurrit afskýrslutökum hjá lögreglu. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og sóknaraðila gert að afhenda umbeðin gögn. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 skal ískriflegri kæru til héraðsdómara greint frá því hvaða úrskurður sé kærður,kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reist á. Í kæru varnaraðila erí engu vikið að þeim ástæðum sem kæran er reist á. Samkvæmt þessu eru slíkirannmarkar á kærunni að vísa verður málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Dómsorð:Máli þessuer vísað frá Hæstarétti.ÚrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 27. maí 2017. Mál þetta sem þingfest var fimmtudaginn 2. febrúar sl., erhöfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurlandi þann 12. desember 2016, á hendurX, kt. [...], til heimilis að [...], „ I.fyrir þjófnaðmeð því að hafa,laugardaginn 4. október 2014 á landi í vegkanti [...] við [...], stolið tíubráðabirgða-girðingarstaurum og þar til gerðum rafmagnsgirðingarþræði aðóþekktu verðmæti sem ákærði hafði á brott með sér. Telst brot ákærða varðavið 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.033-2014-5485II.fyrir þjófnaðmeð því að hafa einhverntímann á tímabilinu frá því á vormánuðum 2014 og fram til 10. október 2014stolið úr sumarhúsi [...] einum þriggja sæta sófa, einum tveggja sæta sófa ogtveimur stólum, allt að óþekktu verðmæti sem ákærði kom fyrir í veiðihúsi á [...].Telst brot ákærða varðavið 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.033-2014-5587III.fyrir líkamsárásmeð því að hafa, að kvöldimánudagsins 19. september 2016 á [...], veist að A, kt. X, tekið í hægri höndhennar og snúið upp á hana. Telstbrot ákærða varða við 1. mgr. 217. gr.almennra hegningarlaga nr. 19,1940.318-2016-10793IV.fyrir brot á vegalögummeð því að hafa átímabilinu frá kvöldi þriðjudagsins 11. október fram undir hádegi miðvikudaginn12. október 2016 komið fyrir stórgrýti á vegi er liggur frá [...] þannig aðvegurinn lokaðist og öryggi umferðar um veginn var raskað. Telst brot ákærða varðavið 1. mgr. 47. gr. vegalaga nr. 80, 2007 sbr. 1. mgr. 59. gr. nefndravegalaga.318-2016-11602Þess er krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Þá er í ákæru, sem ogframhaldsákæru, upp teknar einkaréttarkröfur brotaþola, sem ekki þykir þörf áað rekja sérstaklega í þessum þætti málsins. Við fyrirtöku málsins þann 9. marssl., kom fram að ákærði teldi sig ekki hafa fengið öll gögn málsins og krafðisthans þess að ákæruvaldinu yrði veittur frekari frestur til að leggja fram gögnmálsins. Krafðist ákærði þá úrskurðar um að honum yrðu afhent umbeðin gögn.Framangreind krafa ákærða var tekin til úrskurðar að loknum munnlegummálflutningi þann þann 26. apríl sl. Varðar þessi hluti málsins kröfu ákærða umafhendingu gagna. Við munnlegan málflutningkom fram að þau gögn sem ákærði krefst afhendingar á eru annars vegar allardagbókarfærslur lögreglu er varða ákæruefnið og hins vegar endurrit af skýrslumþeim sem teknar voru af ákærða við rannsókn sakarefnisins. Sækjandi hafnarkröfu ákærða og vísar til þess að öll þau gögn sem hafa sönnunargildi í málinuhafi þegar verið lögð fram og ákærði fengið afrit þeirra. Þá sé ákærða heimiltað hlusta á hljóðritun skýrslna á lögreglustöð. Viðþingfestingu máls þessa voru ákærða afhent afrit þeirra gagna sem ákæruvaldiðbyggir málatilbúnað sinn á, þar á meðal frumskýrsla lögreglu þar sem fram kemurhvert tilefni rannsóknar var, sem og samantekt úr skýrslum þeim sem lögreglatók af ákærða og vitnum. Aðmati dómsins verður ekki séð hverju gögn þau sem ákærði krefst afhendingar á,eiga að bæta við gögn þau sem ákæruvaldið byggir málatilbúnað sinn á og lögðhafa verið fram í málinu. Þá verður ekki litið fram hjá því að ákærða erheimilt að hlusta á hljóðritanir þeirra skýrslna er teknar voru hjá lögregluvið rannsókn málsins. Að framansögðu virtu og með vísan til XVI. kafla laga nr.88/2008 um meðferð sakamál, sér í lagi 3. mgr. 110. gr. laganna verður kröfuákærða um afhendingu gagna hafnað. SigurðurG. Gíslason héraðsdómar kvað upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Hafnaðer kröfu ákærða um afhendingu dagbókarfærslna og endurrita af skýrslutökum hjálögreglu.
Mál nr. 155/2009
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Máli D gegn S var vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að slíkir annmarkar væru á reifun þess að ekki væri unnt að leggja efnisdóm á kröfur D.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Dögg Pálsdóttir, greiði varnaraðila, Saga verktökum ehf., 125.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar mánudaginn 9. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 25. júní sl. af Dögg Pálsdóttur, Laugarnesvegi 89, Reykjavík á hendur Saga verktökum ehf., Gauksási 8, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni 14.445.401 krónu ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. febrúar 2008 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda aðra og lægri fjárhæð með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2008 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu. Stefnandi krafðist þess jafnframt í stefnu, með vísan til 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að málið yrði sameinað öðru máli nr. E-1886/2008 sem rekið væri milli sömu aðila vegna framkvæmda stefnda í þágu stefnanda við endurgerð íbúða að Hátúni 6 í Reykjavík. Var þeirri kröfu stefnanda hafnað með úrskurði uppkveðnum 8. desember sl. Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Er það frávísunarþáttur málsins sem hér er til meðferðar. Til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá dómi vísar stefndi til þess að lýsing kröfugerðar, málavaxta og málsástæðuna í stefnu sé svo óljós og óskýr að ekki sé hægt að taka til varna af þeim sökum. Um sé að ræða fjölmarga kröfuliði og sé sjaldnast gerð grein fyrir tölulegum útreikningum og forsendum fyrir hverjum kröfulið fyrir sig. Nánast ekkert sé hirt um að gera grein fyrir einstökum skjölum eða málsástæðum sem byggt sé á heldur látið duga að vitna til óskilgreindra bakskjala sem skýra eigi útreikning stefnanda. Þannig sé í málsástæðnakafla í stefnu fjallað um ofkrafinn efnis- og vinnukostnað, liðir 1-5. Sé þar í öllum tilvikum talað um að við skoðun ótilgreindra bakskjala hafi komið í ljós að stefndi hafi ofkrafið stefnanda um einhvern tiltekinn kostnað án þess að það sé rökstutt frekar. Þá sé í 6. liðnum í þessum kafla áætlað að stefndi hafi ofkrafið stefnanda um 1.000 vinnustundir. Engin tilraun sé hins vegar gerð til að útskýra hvernig þessi vinnustundafjöldi hafi verið fundinn, um hvaða vinnustundir sé að ræða og hvers vegna þær séu ofkrafðar. Þá sé fjallað í málsástæðnakaflanum, í liðum 1-3, um skaðabótakröfur vegna galla. Enginn möguleiki sé heldur þar á að átta sig á þeim kröfum vegna óskýrleika, en þær séu í öllum tilvikum áætlaðar. Loks sé í málsástæðum fjallað um fjárkröfur á hendur stefnda undir liðnum almennar bótakröfur. Vanti þar allan rökstuðning fyrir þeim skaða- og miskabótakröfum sem stefnandi telji sig eiga. Engin tilraun sé gerð til að lýsa hinum slæmu vinnubrögðum og vinnusvikum forsvarsmanna og annarra starfsmanna stefnda. Ekkert sé tilgreint hvert óhagræði stefnanda hafi verið og í hverju matsvinna vegna ágreinings við stefnda hafi verið fólgin og vandséð og órökstutt sé hvernig 26. gr. skaðabótalaga geti átt við vegna þessara lögskipta aðila. Loks vísar stefndi til þess að stefnandi hafi enga grein gert fyrir þeim sönnunargögnum sem hún hyggist byggja á, eins og áskilið sé í g-lið 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Engin matsgerð liggi fyrir um alla þá þætti sem stefnandi hafi tiltekið og gert athugasemdir við heldur séu þeir áætlaðir af stefnanda . Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefna fullnægi öllum skilyrðum sem sett séu í 80. gr. laga nr. 91/1991. Þannig sé dómkrafan tiltekin með tiltekinni fjárhæð og því sé fullnægt ákvæði d-liðar ákvæðisins. Þá sé tilgreining málsástæðna skýr og gagnorð. Mótmæli stefnandi þeirri staðhæfingu stefnda að nauðsynlegt sé að sundurliða kröfur í stefnu og segir málsástæður stefnda um vöntun á sönnunargögnum eiga fremur að leiða til sýknu en frávísunar. Þá kveðst stefnandi vísa til þess að ætlunin hafi verið að mál þetta yrði sameinað máli sama dómstóls nr. E-1886/2008, sem rekið sé milli sömu aðila, og hafi hann talið sig hafa vilyrði lögmanns stefnda fyrir því að nægilegt væri að vísa til þeirra skjala án þess að leggja þau sérstaklega fram í þessu máli. Nú hafi dómari hafnað að sameina málin og því liggi þau ekki nú fyrir í málinu. Niðurstaða. Í kafla um málsástæður og lagarök í stefnu er gerð grein fyrir fjárkröfum stefnanda með þeim hætti að þar sé í fyrsta lagi um að ræða ofkrafinn efnis- og vinnukostnað af hálfu stefnda sem nánar er sundurliðaður í 1.- 6. lið. Í 1.- 5. kröfulið er lítið annað sagt til skýringar um viðkomandi kröfur en að skoðun á ótilgreindum bakskjölum hafi sýnt að stefndi hafi ofkrafið stefnanda um að minnsta kosti tilgreinda fjárhæð. Þannig er í 1. lið einungis talað um ofkrafinn efniskostnað að fjárhæð a.m.k. 2.219.084 krónur, í 2. lið um efniskostnað pípara að fjárhæð a.m.k. 1.260.678 krónur o.s.frv. Þá er í 6. lið áætlað að vinnutímafjöldi sem stefndi hafi ofkrafið stefnanda um sé a.m.k. 1.000 klst. sem, miðað við lægsta meðaltímagjald tímabilsins, nemi a.m.k. 4.108.400 krónum. Þá er í öðru lagi tilgreint að um sé að ræða skaðabótakröfur vegna galla sem nánar er gert grein fyrir í 1.- 3. kröfulið. Er í 1. og 2. lið greint frá göllum á svalahurð og þakglugga en í 3. lið frá öðrum göllum og í því sambandi nefndur leki á gluggum og óþéttni við gólf í svefnherbergi. Kröfuliðir þessir eiga það sammerkt að meintum göllum er þar í engu lýst og ekki vísað til neinna gagna í því sambandi. Þá er kröfufjárhæð hvers kröfuliðs eftir sem áður lýst þannig að um sé að ræða áætlaðan kostnað án þess að það sé í einhverju rökstutt frekar. Loks er þriðja hluta fjárkrafna stefnanda lýst þannig í stefnu að þar sé um að ræða almennar bótakröfur. Er þeim nánar lýst þannig að þetta séu skaðabætur og miskabætur að álitum vegna þess umtalsverða tjóns sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir vegna vinnubragða og vinnusvika forsvarsmanna og starfsmanna stefnda, bæði fjárhaglegs og ófjárhagslegs. Þannig sé um að ræða almenna skaðabótakröfu upp á 3.000.000 króna, og sé sú fjárhæð metin að álitum, en að teknu tilliti til viðbótarkostnaðar sem stefnandi hafi orðið fyrir þar eð „nauðsynlegt reyndist að segja upp samningi aðila, vegna alls kyns matsvinnu vegna ágreinings við stefnda og annar viðbótarkostnaður sem lagðist á verkið vegna vanefnda stefnda“. Loks kveðst stefnandi gera miskabótakröfu á hendur stefnda að fjárhæð 1.000.000 krónur „vegna ófjárhagslegs tjóns, ama og miska sem starfsmenn stefnda bökuðu henni, bæði vegna vanefnda á verklokum og vegna þess ágreinings sem á eftir kom“. Engin tilraun er gerð af hálfu stefnanda til að lýsa því frekar í hverju hin meintu vinnusvik stefnda hafi verið fólgin og ekki er heldur hér vísað til neinna gagna til sönnunar þessum staðhæfingum eða því lýst með einhverjum hætti hvernig stefnandi hyggist renna stoðum undir sinn málatilbúnað. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er allar málatilbúnaður stefnanda í framangreindum kröfuliðum mjög óljós og þannig fram settur að torvelt er fyrir stefnda að taka til varna í málinu. Þá er málsgrundvöllur stefnanda þar fyrir utan um margt óskýr. Þannig kveður stefnandi lög nr. 42/2000 um þjónustukaup gilda um samningssamband málsaðila og að bótakröfur og endurkröfur í stefnu byggist á þeim lögum, án þess þó að eitthvað liggi fyrir um það hvernig samningssambandi þeirra var háttað eða tilgreint sé nánar á hvaða lagaákvæðum kröfugerðin byggist. Loks er í stefnu ekki gerð frekari grein fyrir sönnunargögnum en svo, að boðað er að stefnandi muni leggja fram skjöl við þingfestingu málsins til stuðnings kröfum sínum en jafnframt er vísað til framlagðra skjala í málinu nr. 1886/2008, sem stefnandi krafðist sameiningar við. Þegar allt framangreint er virt þykja slíkir annmarkar vera á reifun málsins af hendi stefnanda, og röksemdir hans fyrir kröfum sínum og útlistun þeirra með þeim hætti, að óhjákvæmilegt er að vísa máli þessu frá dómi. Stefnandi greiði stefnda 220.000 krónur í málskostnað. Úrskurð þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Dögg Pálsdóttir, greiði stefnda, Saga verktökum ehf., 220.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 493/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b.lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 1. júlí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. júní 2016 þar sem varnaraðila vargert að sæta farbanni til fimmtudagsins 25. ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Kærði er undir rökstuddum grun um að hafagerst sekur um brot sem sem varðað getur fangelsi. Með þessari athugasemd erfallist á að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um að varnaraðila verði áfram gert að sæta farbanni. Hinnkærði úrskurður verður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. júní 2016.Lögreglustjórinn áSuðurnesjum hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...],verði gert að sæta áframhaldandi farbanni allt til fimmtudagsins 25. ágúst2016, kl. 16:00. Í greinargerð með kröfunni segirað þann 14. mars sl. hafi A, kt. [...], komið ásamt móður sinni, B, kt. [...],til viðtals hjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum. Tilefnið hafi verið að skömmuáður hafði lögreglu borist upplýsingar þess efnis frá réttargæslumannibrotaþola að brotið hefði verið gegn A kynferðislega af hálfu kærða. Hafilögreglu jafnframt verið greint frá því að kærði væri meðvitaður um að máliðværi komið inn á borð lögreglu og að hann hefði í hyggju að yfirgefa landiðvegna málsins við fyrsta tækifæri. Við könnun lögreglu á flugbókunum kærða hafimátt sjá að hann átti bókað flug þann 15. mars sl. til London, sjá megimeðfylgjandi upplýsingaskýrslur frá C rannsóknarlögreglumanni ogflugstöðvardeild lögreglustjórans á Suðurnesjum. Þá hafi jafnframt mátt sjá aðkærði hafði átt bókaðar 7 flugferðir frá landinu árið 2015, 1. flugferð frálandinu árið 2014 og 8 flugferðir frá landinu árið 2013. Í viðtalinu mun brotaþoli m.a.hafa greint frá því að kærði hefði í a.m.k. 5 skipti káfað á einkastað hennar,eins og hún orðaði það í viðtalinu. Í ljósi þessara upplýsinga hafi lögreglafarið fram á það við Héraðsdóm Reykjaness að tekin yrði skýrsla fyrir dómi afbrotaþola, sbr. a. lið 1. mgr. 59. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þann 15. mars. 2016, hafilögregla tekið skýrslu af móður A, B. Hafi hún m.a. greint frá því að A hefðigreint sér frá meintum brotum kærð, vísast nánar til samantektar af skýrslutökuaf B, dags. 15. mars 2016.Þann16. mars 2016, fór fram skýrslutakan í Barnahúsi af brotaþola. Viðskýrslutökuna staðfesti brotaþoli að kærði hefði í 4 til 5 skipti brotið gegnsér, m.a. með því að hafa í nokkur skipti sett fingur sinn í leggöng sín. Viðskýrslutöku yfir kærða, þann 16. mars 2016, hafi kærði viðurkennt að hafa ínokkur skipti stungið fingri sínum í leggöng brotaþola. Þann 9. júní s.l. hafi lögreglustjórinn á Suðurnesjumsent málið til embættis héraðssaksóknara til þóknanlegrar meðferðar. Þann 27.júní s.l. hafi lögreglustjórinn á Suðurnesjum fengið málið á ný til meðferðar,nú til frekari rannsóknar. Áætlar lögregla að rannsókn málsins ljúki innanfjögurra vikna. Vísast nánartil meðfylgjandi gagna.Þásegir að þau brot sem kærði sé sakaður um séu mjög alvarleg að mati lögreglu ogtelji lögregla rökstuddan grun vera fyrir hendi um að kærði hafi brotið gegnXXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, nánar tiltekið 1. og 2. mgr.202. gr. auk þess sem meint brot hans kunni að varða við 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Við þeim brotum sem kærða sé gefið að sök að hafaframið liggi við allt að 16 ára fangelsi. Í ljósi alls framangreinds teljilögregla að það sem þegar hafi komið fram við rannsókn málsins gefi til kynnaað sterkur og rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að kærði hafi brotið gegnbrotaþola og að háttsemi hans falli undir framangreind ákvæði almennrahegningarlaga. Kærðisé fæddur á [...] en hafi íslenskan ríkisborgararétt og hafi verið búsettur hérá landi. Lögregla hafi ekki upplýsingar um að kærði stundi atvinnu hér á landien samkvæmt tekjubókhaldi ríkisins hafi kærði þegið bætur frá TryggingamiðstöðRíkisins undanfarið ár. Þá hafi rannsókn á flugbókunum kærða leitt í ljós aðhann hafi undanfarin 3 ár átt bókaðar 17 flugferðir frá landinu, sjá megimeðfylgjandi upplýsingaskýrslu frá C rannsóknarlögreglumanni. Þá hafi kærðijafnframt farið til [...] fjórum sinnum á undanförnum þremur árum, sbr.meðfylgjandi upplýsingaskýrslu frá flugstöðvardeild lögreglustjórans áSuðurnesjum. Kærði hafi því takmörkuð tengsl við landið að mati lögreglu. Þábeinist rannsókn lögreglu að alvarlegum brotum sem kærða sé gefið sök að hafaframið. Í ljósi þess og alvarleika þeirra brota sem kærða sé gefið að sök,telji lögregla hættu á að ákærði muni reyna að komast úr landi eða leynastellegar koma sér undan með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingarverði honum ekki gert að sæta farbanni meðan á rannsókn málsins stendur. Þátelji lögregla jafnframt mikilvægt að tryggja viðveru kærða á meðan mál hans sétil meðferðar innan refsivörslukerfisins. Afþessum sökum telji lögregla að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr.laga um meðferð sakamála, um farbann, sé fullnægt í málinu. Þá telji lögreglajafnframt að atvik í því máli sem hér um ræðir séu að verulegu leyti sambærilegog í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 536/2014, 559/2014 og 614/2014. Meðvísan til alls framangreinds, b liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1., 2. og 3. mgr.100. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, XXII. kafla almennrahegningarlaga nr. 19/1940, einkum 1. og 2. mgr. 202. gr. og 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 telur lögreglustjóri brýna hagsmuni standa tilþess að kærða verði gert að sæta farbanni allt til fimmtudagsins 25. ágúst 2016kl. 16:00.Samkvæmtrannsóknargögnum málsins er kærði undir sterkum grun um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við. Við flutning málsins kom fram að Héraðssaksóknarihafi vísað málinu aftur til lögreglunnar til frekari rannsóknar og er henni þvíekki lokið. Kærði er af erlendu bergi brotinn en engar upplýsingar liggja fyrirum fjölskyldutengsl hans hér á landi. Í fyrri úrskurðum dómsins um farbann komfram að kærði þæði tekjur frá Tryggingastofnun ríkisins en stundi ekki vinnuhér. Þá liggja fyrir nýjar upplýsingar um að kærði hafi á undanförnum þremurárum farið fjórum sinnum til [...]og dvalið þar allt frá þremur vikum uppí tvománuði í hvert sinn. Ekki er vitað hvaða tengsl kærði hefur þar en líkur erumeiri en minni að tengsl séu þar til staðar. Telur dómurinn, að þrátt fyrir aðkærði hafi hlotið íslenskt ríkisfang, og hafi búsetu hér á landi, þá sé hætta áað hann yfirgefi landið og reyni að koma sér undan dómi og eftir atvikumrefsingu hér á landi en kærði hefur viðurkennt það brot sem honum er gefið aðsök og varðar fangelsisrefsingu allt frá einu ári uppí sextán ár. Samkvæmtþessu og með vísan til b-liðar 1. mgr. 95. gr. sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála verður kærða bönnuð brottför af landinu á meðan málhans er til meðferðar hjá lögreglu og verður krafa lögreglustjóra tekin tilgreina eins og hún er fram sett eða til fimmtudagsins 25. ágúst nk. kl. 16.00.ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ.Varnaraðila, X,kt. [...], er bönnuð för frá Íslandi allt til fimmtudagsins 25. ágúst nk. kl. 16:00.
Mál nr. 273/2003
Kynferðisbrot Börn
X var sakfelldur fyrir brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa haft í vörslum sínum á annað þúsund ljósmynda, sem sýndu börn á ýmsum aldri á kynferðislegan og klámfenginn hátt og voru margar myndanna mjög grófar. Taldist brot hans því stórfellt. Var X gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 2003, að fengnu áfrýjunarleyfi, í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds. Krefst ákæruvaldið þess að staðfest verði sakfelling ákærða og upptaka á geisladiski og tölvukassa af gerðinni ACE, en að refsing verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til ítarlegri rannsóknar og dómsmeðferðar að nýju. Til vara krefst hann sýknu. Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms reisir ákærði á því að rannsókn málsins hafi verið áfátt. Bendir hann í þeim efnum einkum á þrjú atriði. Í fyrsta lagi hafi enginn tölvusérfræðingur verið fenginn að rannsókninni, í öðru lagi hafi rannsóknin ekki beinst að hugsanlegri sök sonar ákærða og í þriðja lagi hafi fingraför á geisladiski, sem fjallað er um í málinu, ekki verið könnuð. Þessi krafa ákærða er haldlaus og verður ekki á hana fallist. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi eru ljósmyndir, sem sakarefnið í málinu snýst um, 1240 að tölu. Tölvumöppurnar, sem meiri hluti þeirra var á, eru fjölmargar. Bera gögn málsins með sér að skrárnar hafi verið stofnaðar á mismunandi tíma og skoðaðar á löngu tímabili. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Samkvæmt áðurgildandi fyrsta málslið 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000, varðaði það sektum að hafa í vörslum sínum ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti, sem sýna börn á kynferðislega eða klámfenginn hátt. Með 2. gr. laga nr. 14/2002, sem tóku gildi 27. febrúar 2002, var ákvæðinu breytt á þann veg að sé brot stórfellt getur refsing fyrir það varðað fangelsi allt að tveimur árum. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kemur fram að markmiðið sé að auka vernd barna gegn kynferðislegri misnotkun. Bann við því að hafa slíkt efni í vörslum sínum sé talið geta dregið úr eða jafnvel fyrirbyggt kynferðislega misnotkun barna í tengslum við gerð slíks efnis. Að þessu virtu og alvarleika þessara brota sé nauðsynlegt að þau geti varðað þyngri refsingum. Þá sé einnig litið til þess að gera megi ráð fyrir auknum varnaðaráhrifum samfara því að leggja fangelsisrefsingu við broti. Samkvæmt því sé lagt til að fangelsisrefsing verði dæmd þegar brot sé stórfellt en mat á því ráðist einkum af grófleika og magni efnis. Ákærði hafði í vörslum sínum á annað þúsund ljósmynda, sem sýna börn á ýmsum aldri, á kynferðislegan og klámfenginn hátt og eru margar myndanna mjög grófar. Telst brot hans því stórfellt. Við ákvörðun refsingar verður einnig að líta til áðurgreinds marksmiðs núgildandi ákvæðis 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga að vernda skuli börn gegn þeirri svívirðilegu kynferðislegu misnotkun sem felst í töku, sýningu og skoðun klámfenginna mynda af þeim. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði, sem er rúmlega fimmtugur, ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi og ber einnig að taka tillit til þess við ákvörðun refsingar hans. Er hún hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði, en þar sem ákærði hefur ekki fyrr sætt refsingu þykir mega fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Staðfest verður ákvæði héraðsdóms um upptöku með þeirri leiðréttingu að upptöku skal beita með vísan til 1. töluliðar 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í fjóra mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur Málið er höfðað með ákæruskjali, dags. 19. desember 2002, á hendur: X, kt. [ ] [ ] “fyrir kynferðisbrot með því að hafa árið 2002 haft í vörslu sinni á tveimur hörðum diskum í tölvu sinni og á einum geisladiski, 1.240 ljósmyndir sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, en ákærði hafði afmáð 1.181 ljósmynd af hörðum diskum er lögreglan haldlagði tölvuna og geisladiskinn á heimili hans þriðjudaginn 24. september 2002. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39, 2000. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framan­greindum geisladiski og tölvukassa af gerðinni ACE samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga.” Verjandi ákærða krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og að sakar­kostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, greiðist úr ríkissjóði. Málavextir. Miðvikudaginn 18. september 2002 mætti A á lög­reglu­stöðina í Reykjavík og gaf skýrslu um vitneskju sína um klámmyndir af börnum í tölvu föður síns, ákærða í málinu. Kvaðst hann hafa búið tímabundið á heimili ákærða og eiginkonu hans að [ . . . ]. Aðrir búi ekki á heimilinu. A, sem nú er 26 ára, kvaðst fyrir 3 árum hafa fyrir tilviljun rekist á barnaklám í tölvu ákærða. Um hafi verið að ræða myndir með mjög grófu barnaklámi. Aðspurður hafi ákærði sagst hafa fengið myndirnar sendar í gegnum Internetið og gleymt að eyða þeim. Kvaðst A myndu tilkynna það lögreglu ef hann sæi slíkar myndir aftur í vörslu hans. Fyrir um mánuði hafi A verið að skoða myndaforrit í tölvunni og þá tekið eftir nektar­myndum af unglingum og börnum í tugum talið. Á einni myndinni hafi staðið „lolitaslife.com“ þannig að ætla mætti að ákærði hafi fengið myndirnar í gegnum Internetið. Þann 24. september 2002 var tekin lögregluskýrsla af ákærða vegna þessa máls og neitaði ákærði þar sakargiftum. Kvað hann ekkert barnaklám vera í sinni vörslu. Í kjöl­far skýrslutökunnar fór fram húsleit á heimilinu og beindist leitin að tölvugögnum hans. Lagt var hald á tölvukassa ACE með tveimur hörðum diskum og einu geisla­drifi, 63 disklingum og 25 geisladiskum. Viðstaddur húsleitina var auk ákærða lög­maður hans. Samkvæmt skýrslu Ágústs Evalds Ólafssonar rannsóknarlögreglumanns, dags. 8. október 2002, hafði hann lokið skoðun á innihaldi tveggja harðra diska, 25 geisladiska og 63 disklinga sem haldlagðir voru. Á hörðu diskunum hafi reynst vera talsvert magn af barnaklámi, þ.e. nektarmyndum af börnum og unglingum, svo og myndum sem sýni sam­farir við börn og unglinga. Öllum ljósmyndunum, samtals 1181, hafði verið eytt en unnt hafi verið að endurheimta þær. Einnig hafi verið að finna ljósmyndir með sams konar efni á einum af geisladiskunum. Allt efni, sem lögreglumaðurinn taldi varða sakarefnið, var afritað á sérstakan geisladisk en um var að ræða 1240 afritaðar ljós­myndir, 122 afritaðar textaskrár um kynmök við börn og unglinga. Ákærði kvaðst fyrir dóminum hafa átt umrædda tölvu um árabil. Hann hafi hins vegar endurnýjað harða diskinn árið 2000 eða 2001. Ákærði kvaðst hvorki kannast við þær ljósmyndir sem hér um ræðir og fundust í tölvunni, né heldur geisladiskinn sem ákæra lýtur að. Hann upplýsir að hann, eiginkona hans og sonur hans A hefðu haft aðgang að tölvunni á þessum tíma en eiginkona hans búi ekki yfir tölvu­kunn­áttu. A hafi búið hjá þeim hjónum á árinu 2001 í einhverja daga. Þá hafi hann búið á heimilinu frá lokum júlí 2002 til 24. september s.á. Á þeim tíma hafi hann haft aðgang að tölvunni og aðgangsorð að Internetinu auk þess að hafa lykil að íbúðinni. Ákærði kannast ekki við það sem fram kemur í lögregluskýrslu að A hafi rekist á barnaklám í tölvunni fyrir nokkrum árum og orðaskipti þeirra feðga í því sam­bandi. Þá neitaði hann því að eiginkona hans hefði rætt við hann um að A hefði fundið slíkt efni í tölvunni fyrr en eftir að lögregla hafði haft afskipti af málinu. Ákærði er spurður um framburð hans samkvæmt lögregluskýrslu um að geisla­diskur sem ákæra lýtur að hafi verið í umslagi merktu „[X] 2 Ymisl“ og kvaðst ákærði þar kannast við umslagið en ekki diskinn. Hafi hann talið að aðeins væri einn geisla­diskur í umslaginu. Fyrir dómi ítrekaði hann að hann vissi ekkert hvaðan disk­urinn kæmi og kvaðst hann aldrei hafa séð hann áður. Aðspurður um hvort hann hefði einhverja skýringu á því af hverju A væri að bera hann slíkum sökum kvaðst hann ekki hafa hana. Bar hann að samskipti hans við A hefðu stundum verið stirð en einnig hlýleg. Foreldar ákærða hafi annast A að mestu og hafi A ekki verið sáttur við ákærða vegna þess. Þá hafi A ekki verið sáttur við samband ákærða og núverandi eiginkonu hans. Ákærða er bent á að þann 5. september 2002 hafi verið farið inn í mikinn fjölda mynda samkvæmt skrá. Ákærði segir að þann dag hafi faðir sinn látist og kvaðst ákærði ekki hafa farið að skoða klámmyndir þann dag. Ákærði kvaðst hafa heimilað húsleit í íbúð sinni að aflokinni skýrslugjöf hjá lög­reglu og vísað lögreglu á tölvuna og tölvugögn. Lögreglumenn hafi tekið diska og sett í poka og hafi hann gert athugasemdir um að munirnir væru ekki skráðir. Aðspurður um haldlagningarskýrslu á rannsóknargögnum III 1.2. og 2. og hefur ákærði ekkert við þá skýrslu að athuga. Aðspurður um framburð hjá lögreglu þess efnis að geisladrif tölvunnar hefði verið ónýtt í að minnsta kosti í tvö ár og hann því ekki getað skoðað geisladiska svaraði ákærði því til að geisladrifið hefði verið meira og minna bilað en hann hefði þó getað notað það stutta stund í einu þar til fyrir um 4-5 mánuðum fyrir húsleitina. Vitnið, A, sem er sonur ákærða, skýrði svo frá að hann hafi búið á heimilinu frá því um verslunarmannahelgi til miðs september 2002. Á þeim tíma hafi hann tvívegis farið í tölvuna og þá rekist myndir af barnaklámi í einhverju ljós­myndaforriti í aðalvali hennar. Hann hafi skoðað myndirnar lauslega og geti því ekki sagt til um það hvort um margar myndir hafi verið að ræða. Hafi hann rætt þetta lítil­lega við eiginkonu ákærða rúmlega viku eftir þetta og hafi hún rætt þetta við ákærða áður en lögregla gerði húsleit. Vitnið kvaðst hafa haft lykilorð tölvunnar til að fara á Internetið og líta á póstinn sinn en hann kvaðst ekki vera mikill tölvumaður. Hann kvaðst einu sinni áður hafa rekist á grófar barnaklámmyndir í tölvunni og taldi að það hefði verið um vorið 2000, eða áður en hann flutti til Noregs. Þá hafi hann sagt ákærða af þessu og sagst myndu til­kynna það lögreglu eða lemja hann. Hafi ákærði sagst hafa fengið þetta sent í tölvu­pósti og gleymt að eyða því. Aðspurður kvaðst vitnið ekki mikið hafa búið hjá föður sínum en komið einstaka sinn­um í heimsókn. Hann hafi bæði verið búsettur úti á landi og í Noregi í hálft ár árið 2000. Vitnið kvaðst ekki hafa haft með höndum barnaklámsefni hvorki á Inter­netinu né á geisladiskum. Hann kvaðst hafa haldið að geisladrifið hafi verið bilað. Að­spurður kvaðst hann ekki bera kala til föður síns en taldi hann hafa vanrækt upp­eldis­skyldur sínar gagnvart honum en vitnið kvaðst hafa alist upp hjá afa sínum og ömmu. Vitnið, C eiginkona ákærða, kom fyrir dóminn og kvaðst sára­litla þekkingu hafa á tölvum og aðeins notað hana til að fara í einn leik. Hún hafi aldrei orðið vitni að klámefni á tölvunni. Þá kvað hún geisladrif tölvunnar hafa verið bilað um nokkurn tíma frá því húsleit var gerð þ.e. í um hálft ár. Vitnið kvað A hafa sagt sér tveimur dögum fyrir húsleitina að hann hefði rekist á barnaklám í tölvunni. Hún hafi samdægurs talað við ákærða en hún hafi verð reið og sár þrátt fyrir að hún tryði því ekki að ákærði hafi verið með slíkt efni á tölvunni. Kvaðst hún oft hafa verið vakandi á nóttunni og komið að honum í tölvunni og aldrei séð hann með slíkt tölvuefni þrátt fyrir að hún kæmi óvænt að honum. Hún hafi hins vegar komið að A í tölvunni tveimur dögum áður en hann hafi skýrt henni frá því að hann hafi fundið barnaklámið í tölvunni og þá hafi hann stokkið frá tölvunni og stungið ein­hverju í vasann. Hafi hún sagt að hann þyrfti ekki að vera svona stessaður vegna hennar. Hún kvaðst hafa verið með manni sínum daginn sem faðir hans dó, eða 5. september 2001, en það hafi verið mikil áhrif á hann. Ákærði hafi komið heim snemma morguns og farið að sofa en þau hafi frétt um andlát föðurins skömmu eftir hádegið. Vitnið, Erlendur Jónsson rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa farið á heimili ákærða ásamt öðrum lögreglumanni, ákærða og lögmanni hans. Hafi ákærði vísað þeim á tölvuna í herbergi við hlið eldhúss og sýnt fullan samstarfsvilja við verkið. Um­rædd tölvugögn hafi verið á skrifborðinu. Hafi þau verið talin og sett í poka og skráð á lögreglustöðinni. Ákærða hafi síðan verið afhent að skoðun lokinni öll gögn nema þau sem ákæra lýtur að. Vitnið kvað þann geisladisk, sem hafði að geyma barna­klám, hafa verið í umslagi sem var merkt ákærða ásamt öðrum tölvudisk sem hafi verið afhentur ákærða að skoðun lokinni. Vitnið, Sveinn Kristján Rúnarson, rannsóknarlögreglumaður, bar á sama hátt um að­draganda og framkvæmd húsleitar á heimili ákærða og fram kom hjá vitninu A. Vitnið kvaðst hins vegar ekkert getað borið um það, hvar geisladiskurinn sem klám­efni fannst á, hafi verið geymdur. Vitnið, Ágúst Eðvald Ólafsson rannsóknarlögreglumaður, skýrði svo frá að hann hafi rannsakað umrædd tölvugögn. Hann hafi sérhæft sig í tölvumálum og farið á nám­skeið er lýtur að barnaklámi á Internetinu. Vitnið kvaðst hafa tekið hörðu diska tölvunnar og hafi þeir verið skoðaðir og efni þeirra afritað á rannsóknartölvu með sér­stökum ritvarnarbúnaði. Síðan hafi verið leitað að klámefni með sérstöku viður­kenndu forriti sem hjálpi til við að flokka efnið. Vitnið er sérstaklega spurt um skrá þar sem myndefnið er tekið saman eftir og flokkað eftir því hvenær skráin er stofnuð, hvenær mynd er búin til eða búin til út frá annarri og hvenær skjal er síðast opnað. Af þessari skrá væri ekki unnt að fullyrða að skjal væri óyggjandi stofnað á þeim tíma sem þar segir. Ekki væri sjálfgefið að það kæmi fram ný dagsetning þegar gögn væru tekin af Internetinu. Sama megi segja um dagsetningar um hvenær skjal væri skoðað síðast. Segja megi að ef skrá væri afrituð af geisladiski inn á tölvuna þá fylgdi gögn­un­um sú dagsetning sem væri á geisladiskinum. Væri efnið hins vegar vistað á tölvunni af Internetinu kæmi fram dagsetning þegar sú aðgerð ætti sér stað. Til þess að utanaðkomandi aðili gæti sent efni inn á tölvu í gegnum Internetið þyrfti hann fyrst að brjótast inn í hana með því að komast yfir aðgangsorð og í gegnum vef­þjón viðkomandi. Efni því sem var í tölvunni hafði verið eytt en ekki væri unnt að segja til um hvenær það hafi verið gert. Stýrikerfi tölvunnar virki hins vegar þannig að slíkt efni geymdist þar til stýrikerfið þyrfti að nýta það pláss að nýju sem gögnin voru vistuð á. Þar sem það hafði ekki verið gert hafi vitnið náð að endurheimta efnið með sér­stökum búnaði. Vitnið sýnir í réttinum geisladisk sem ljósmyndir fundust á og er hann ómerktur. Vitnið kvað myndefnið í tölvunni hafa verið geymt í nokkuð mörgum möppum sem báru ýmis heiti. Aðspurður taldi vitnið það harla ólíklegt að þessi fjöldi mynda sem væru vistaðar í möppu, sem búnar væru til handvirkt, hefðu getað dulist þeim sem notaði tölvuna. Aðspurður um dagsetningar á yfirlitsskjali sem sýni að gagnaskrár hafi verið skoð­aðar um 170 sinnum þann 5. september 2002 og yfir 600 skrár opnaðar þann 19. janúar 2002 og kvað vitnið það framkvæmanlegt að ná slíku magni gagna af Inter­netinu í einu. Hins vegar væri fljótlegra að flytja þau af geisladiski. Ekki væri hægt að segja til um það hvort gögnin hefðu verið skoðaðar eftir það enda kæmi það ekki fram ef þau væru skoðuð af geisladiski. Vitnið, B, kvaðst hafa verið staddur á heimili ákærða þegar húsleit fór fram. Kvaðst vitnið hafa sest inn í stofu og beðið. Kvaðst vitnið helst minnast þess að lögmaður ákærða hafi gert athugasemdir við að hinir haldlögðu hlutir væru ekki skráðir á staðnum en lögregla hafi sagt að það yrði gert á stöðinni. Þá kvaðst hann ekki geta sagt til um það hvort diskarnir hefðu verið taldir ofan í pokann. Niðurstaða. Við rannsókn lögreglu á tölvu og tölvubúnaði sem haldlögð voru við húsleit á heimili ákærða 24. september 2002 kom í ljós að á tölvu ákærða svo og á geisladiski var að finna m.a. klámmyndir af börnum, þ.e. nektarmyndir af börnum og unglingum, svo og myndir sem sýna samfarir við börn og unglinga. Myndum í tölvunni hafði verið eytt en unnt var að endurheimta þær. Tildrög húsleitar voru þau að sonur ákærða, A, hafði tilkynnt lögreglu 18. september 2002 um að hann hefði rekist á klámmyndir af börnum í tölvunni. Kvaðst A fyrir nokkrum árum hafa rekist á barnaklám í tölvunni og þá aðvarað föður sinn um að hann myndi tilkynna það lög­reglu ef hann sæi slíkt aftur. Ákærði hefur viðurkennt að eiga tölvuna en kannast ekkert við það myndefni sem ákært er yfir. Þá kannast hann heldur ekki við geisladisk með barnaklámi sem fannst í hans vörslu. Hér fyrir dómi lýsti vitnið A því að hann hafi rekist á myndirnar í ljós­mynda­forriti á aðalvali tölvunnar. Kvaðst hann hafa sagt eiginkonu ákærða frá fund­inum nokkrum dögum síðar. Hafi hún rætt málið við ákærða áður en húsleit fór fram. Eiginkona ákærða hefur staðfest framburð vitnisins og kvaðst hafa samdægurs skýrt ákærða frá samtalinu við A enda hafi hún verið sár og reið þrátt fyrir að hún tryði ekki ásökunum hans. Kann þetta að skýra að ljósmyndunum hafði verið eytt þegar húsleit var gerð hjá ákærða. Ákærði neitaði fyrir dóminum að þetta samtal hefði átt sér stað fyrr en eftir að lögregla kom að málinu. Þykir þetta styrkja trúverðugleika fram­burðar vitsins A. Óumdeilt er að mikið magn ljósmynda sem sýna börn á kynferðislegan og klám­fenginn hátt fundust annars vegar í tölvu ákærða og hins vegar á ómerktum geisla­diski. Geisladiskurinn var í umslagi merktu ákærða ásamt öðrum geisladiski sem sam­kvæmt framburði lögreglumanna voru teknir við húsleit á heimili ákærða. Samkvæmt vætti Ágústs Evalds Ólafssonar rannsóknarlögreglumanns var myndefnið geymt í mörgum möppum sem stofnaðar höfðu verið í tölvunni og báru ýmis heiti. Taldi hann harla ólíklegt að slíkur fjöldi hefði getað dulist þeim sem notaði tölvuna. Í ljósi þessa er framburður ákærða um að hann hafi verið ókunnugt um klámefnið á tölvunni mjög ótrú­verðugur. Sama á við um tilvist geisladisksins. Þá hefur ekkert komið fram í mál­inu sem bendir til þess að sonur ákærða hafi haft ástæðu til að koma fyrir í tölvunni og í umslagi þeim gögnum sem hér um ræðir en að honum frátöldum er engum öðrum til að dreifa en ákærða sjálfum sem hefðu getað framkvæmt það. Þá þykir ekki líklegt að hann hefði eytt ljósmyndunum í kjölfar þess að kæra atvikið til lögreglu. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir það hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði haft í sinni vörslu það klámefni sem hér um ræðir og fannst við húsleit hjá honum. Verður ákærði því, þrátt fyrir neitun hans, fundinn sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir í málinu og telst varða við 4. mgr. 210. gr. almennar hegn­ing­ar­laga. Ákærði hefur samkvæmt sakarvottorði ekki gerst sekur um refsiverða háttsemi sem áhrif hefur á mat refsingar í málinu. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 300.000 króna sekt og komi 34 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þess. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 6. gr. almennra hegningarlaga ber að dæma ákærða til þess að þola upptöku á umræddum geisladiski og tölvukassa af gerðinni ACE. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Péturs Gunnlaugssonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti Sigríður Friðjónsdóttir saksóknari málið. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, greiði 300.000 krónur í sekt og komi 34 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði sæti upptöku á geisladiski og tölvukassa af gerðinni ACE. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þar með talinn málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Péturs Gunnlaugssonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur.
Mál nr. 276/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 28. maí 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að beitt verði vægari úrræðum en gæsluvarðhaldi. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þótt á skorti að í kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald og greinargerð hans fyrir Hæstarétti sé gerð grein fyrir þeirri háttsemi varnaraðila, sem leiði til þess að sterkur grunur leiki á að hann hafi gerst sekur um brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, má fallast á að gögn málsins renni nægilega stoðum undir að skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu fyrir hendi. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ekki er unnt að fallast á með sóknaraðila að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem varðað getur við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsirammi annarra brota sem hann er grunaður um að hafa framið er innan þeirra marka sem við er miðað í 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af þessum ástæðum eru ekki uppfyllt lagaskilyrði fyrir því að verða megi við kröfu sóknaraðila og tel ég því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi.
Mál nr. 321/2009
Kaupsamningur Framsal kröfu Vanreifun Málsástæða Frávísun frá héraðsdómi
V ehf. krafðist þess að Þ ehf. yrði dæmt til að greiða félaginu tæplega sjötíu milljónir króna með vöxtum. Byggði V ehf. kröfu sína á því að Þ ehf. hefði ekki innt af hendi skyldu samkvæmt kaupsamningi milli M ehf. og Þ ehf. Talið var að stefna í héraði uppfyllti ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað þar sem meðal annars væri ekki unnt að fá heildstætt yfirlit um atvik máls og þær málsástæður sem kröfur væru reistar á. Þessir ágallar á málatilbúnaði í héraði veittu Þ ehf. ekki færi á því að koma að þeim vörnum sem hann kynni að hafa átt kost á. Óhjákvæmilegt væri því að vísa málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 20. apríl 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 10. júní sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 11. júní 2009. Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 69.758.667 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. nóvember 2007 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Af skjölum málsins og málflutningi má ráða að atvik málsins séu einkum þau, að einkahlutafélagið Ármenn hafi átt nokkrar fasteignir og fasteignaréttindi í miðbæ Hveragerðis, sem seldar hafi verið Hraunprýði ehf. 30. desember 2005. Á árinu 2006 muni Miðhólar ehf. hafa keypt alla hluti í Hraunprýði ehf. og selt þá til stefnda með kaupsamningi 9. mars 2006. Efni kaupsamningsins er rakið að nokkru í hinum áfrýjaða dómi. Kaupverð hlutanna samkvæmt 2. gr. kaupsamningsins var 483.783.293 krónur, sem greiða skyldi með tvennum hætti. Annars vegar í peningum við undirritum samningsins 27.168.252 krónur og hins vegar með ,,yfirtöku á veðskuldum seljanda samkvæmt 4. gr.“ 456.615.041 króna. Í 4. gr. samningsins segir að á tilgreindum fasteignum Hraunprýði ehf. hvíli fjórar veðskuldir samkvæmt skuldabréfum útgefnum til handhafa 3. febrúar 2006 hvert um sig upphaflega að fjárhæð 100.000.000 krónur. Eftirstöðvar skulda samkvæmt bréfunum ásamt vöxtum eru síðar sagðar vera 402.831.748 krónur. Í þessari grein kaupsamningsins segir einnig svo: ,,Veðskuldir þessar eru ekki skuldir félagsins heldur skuldir seljanda, Miðhóla ehf., tilkomnar vegna kaupsamnings Miðhóla ehf. um hlutabréf í Hraunprýði ehf. samkvæmt kaupsamningi við ... 3. febrúar 2006. Veðskuldir þessar eru yfirteknar af kaupanda samkvæmt 2. gr. Skráður skuldari á veðskuldabréfunum er Hraunprýði ehf. ... Á fimmta, sjötta og sjöunda veðrétti framangreindra eigna munu hvíla veðskuldir samtals að upphaflegri fjárhæð kr. 115.000.000,- sem tryggðar verða með vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu marsmánaðar 2006 og með 7.6% ársvöxtum. Að því er varðar endurgreiðslu á skuld samkvæmt bréfunum verða skilmálar með sama hætti og endurgreiðsluskilmálar á veðskuldum er hvíla á 1. – 4. veðrétti. Lánsfjárhæð veðskuldabréfs þessa verður varið til uppgreiðslu á skuldum Hraunprýði ehf. samkvæmt 5. gr., kr. 66.216.707 en eftirstöðvar lánsfjárhæðarinnar telst greiðsla til seljanda, kr. 53.783.293,- og er sú fjárhæð tilgreind sem yfirtekin skuld frá seljanda, ásamt með framangreindum áhvílandi veðskuldum, sbr. 2. gr.“ Samkvæmt 8. gr. kaupsamningsins skyldi afhending hinna seldu hluta fara fram við undirritum kaupsamningsins gegn greiðslu á þeim hluta kaupverðsins er inna skyldi af hendi í peningum 27.168.252 krónur. Áfrýjandi heldur því fram að skyldur stefnda samkvæmt framansögðu hafi verið að greiða síðastgreinda fjárhæð í peningum, að yfirtaka áhvílandi fjórar veðskuldir upphaflega að fjárhæð 400.000.000 krónur, en uppreiknuð fjárhæð þeirra hafi verið 402.831.748 krónur, yfirtaka skuldabréf tryggt með veði í fasteignum og fasteignaréttindum Hraunprýði ehf. að fjárhæð 115.000.000 krónur, en af því áttu 66.216.707 krónur að ganga til greiðslu á skuldum Hraunprýði ehf. og koma þannig stefndu til góða. Afgangur skuldabréfsfjárhæðarinnar, 53.783.293 krónur, skyldi renna til seljanda, Miðhóla ehf. Áfrýjandi kveður stefnda ekki hafa innt af hendi greiðslu þá sem honum hafi borið við undirritun kaupsamningsins. Það hafi ekki verið fyrr en 5. júlí 2006 en þá hafi stefndi gert skil með því að afhenda íbúð að Birkihólum 6, Selfossi, sem metin hafi verið á 29.000.000 krónur. Héraðsdómur sé ranglega á því reistur að þetta hafi falið í sér fullar efndir stefnda á kaupsamningnum sem að framan greinir. Áfrýjandi kveður þetta aðeins hafa verið efndir á þeirri greiðslu sem inna hafi átt af hendi við undirritun samningsins en ekki skuldbindinga sem fólust í yfirtöku eða útgáfu skuldabréfs að fjárhæð 115.000.000 krónur. Vegna dráttar á greiðslu útborgunar kveður áfrýjandi ekki hafa verið skipt um stjórn í Hraunprýði ehf. og hafi því fyrri stjórn gefið út fyrir hönd félagsins nefnt veðskuldabréf að fjárhæð 115.000.000 krónur. Það veðskuldabréf hafi á hinn bóginn ekki verið unnt að selja í banka. Hafi af þeirri ástæðu verið í stað þess gefin út mörg skuldabréf að lægri fjárhæðum og þau seld í banka eða framseld öðrum. Meðal þeirra veðskuldabréfa séu ellefu skuldabréf samtals að upphaflegum höfuðstól 55.000.000 krónur, sem hann meðal annars styðji málatilbúnað sinn við. II Meðal skjala málsins er yfirlýsing um framsal kröfu 24. júní 2007 en samkvæmt henni framselja Miðhólar ehf. til Fjárfestingafélagsins Orku ehf. kröfu á hendur Hraunprýði ehf. og stefnda samkvæmt kaupsamningi 9. mars 2006 um hluti framseljanda í Hraunprýði ehf. og samkvæmt veðskuldabréfum sem tilgreind eru í yfirlýsingunni ellefu talsins að upphaflegum höfuðstól 55.000.000 krónur. Í yfirlýsingunni segir að stefndi hafi tekið ábyrgð á greiðslu skulda samkvæmt bréfunum. Þá segir að framsalshafi, Fjárfestingafélagið Orka ehf., hafi lofað að leysa til sín greind veðskuldabréf ef vanskil yrðu á greiðslu þeirra ,,og eru þeim því framseldar allar kröfur samkvæmt ákvæðum sjálfra bréfanna og krafan á hendur Þrístiklu ehf. vegna ábyrgðarinnar í kaupsamningnum auk áfallinna vaxta og alls kostnaðar.“ Áfrýjandi kveður Fjárfestingafélagið Orku ehf. hafa þurft að leysa til sín öll umrædd skuldabréf og hefur lagt þau fram í málinu ásamt með gögnum sem hann telur sanna innlausnina. Hafi félagið því fullnægt skilyrðum áðurnefnds framsals og orðið kröfuhafi. Hafi það svo 30. apríl 2008, eftir að málið var höfðað í héraði, framselt áfrýjanda kröfuna, sem tekið hafi við aðild málsins. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kvaðst áfrýjandi leggja áherslu á að krafa hans væri reist á því að stefndi hefði í kaupsamningi 9. mars 2006 tekist á hendur skyldu til að greiða meðal annars 53.783.293 krónur með útgáfu veðskuldabréfa sem nú séu gjaldfallin og ógreidd. Ekkert hafi fengist greitt upp í kröfurnar samkvæmt skuldabréfunum þegar hinar veðsettu eignir hafi verið seldar nauðungarsölu. Málið sé því rekið til að knýja fram efndir á þessari skyldu stefnda samkvæmt kaupsamningnum. III Við þingfestingu málsins í héraði voru lögð fram auk stefnu skrifleg sókn, kaupsamningurinn 9. mars 2006, ellefu veðskuldabréf með skilagreinum, framsalsyfirlýsingin 24. júní 2007, kröfubréf og tvö skjöl með yfirlýsingum úr fyrirtækjaskrá. Í stefnu til héraðsdóms var krafist 70.041.895 króna, auk dráttarvaxta frá 13. nóvember 2007, og sú fjárhæð sögð miðuð við innlausnarfjárhæð veðskuldabréfa á innlausnardegi, en fjárhæð eins skuldabréfsins er þó færð niður og segir að það sé gert í því skyni að höfuðstóll skuldabréfanna sé hinn sami og stefndi skuldabatt sig til að greiða samkvæmt kaupsamningi, 53.783.293 krónur. Áfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti lækkað kröfu sína og kveður hann að um leiðréttingu vegna vaxta sé að ræða. Stefnufjárhæðin er útlistuð tölulega í stefnu til héraðsdóms. Í héraðsstefnu er málsástæðum og öðrum atvikum, sem nauðsynlegt var að gera grein fyrir svo samhengi málsástæðna yrði ljóst, einungis lýst í fáum orðum. Ekki er unnt að fá heildstætt yfirlit um atvik málsins og þær málsástæður sem kröfur eru reistar á af stefnunni. Engin grein er gerð fyrir því með hvaða hætti sá hluti kaupverðs sem stefndi skyldi greiða í peningum samkvæmt kaupsamningi var greiddur og gögn um þá greiðslu ekki lögð fram við þingfestingu. Þá kemur ekki skýrlega fram í stefnu hvort málatilbúnaður sé reistur á því að stefnda beri að greiða skuldina samkvæmt veðskuldabréfunum ellefu, sem lögð voru fram, eða hvort um sé að ræða skyldu hans til að inna af hendi greiðslu samkvæmt kaupsamningi og að veðskuldabréfin séu sönnun um að skyldu þessari hafi ekki verið fullnægt. Þá skortir á að skýra efni veðskuldabréfanna, að því leyti sem nauðsynlegt er, einkum hvers vegna fyrirsvarsmenn Miðhóla ehf., sem sátu í stjórn Hraunprýði ehf., hafi gefið út skuldabréfin fyrir hönd síðarnefnda félagsins en ekki fyrirsvarsmenn stefndu og hvers vegna stefndi hafi ekki áritað skuldabréfin um ábyrgð sína á þeim. Var þetta brýnt þar sem í 2. gr. kaupsamningsins er miðað við að stefndi yfirtæki ,,áhvílandi veðskuldir seljanda samkvæmt 4. gr.“ Þá skortir einnig að gerð sé grein fyrir því hvers vegna kröfur samkvæmt veðskuldabréfunum séu með öllu ógreiddar, upplýsingar um nauðungarsölu hinna veðsettu eigna og skýringar á að ekki hafi fengist greiðslur af söluverði þeirra. Stefna í héraði uppfyllti því ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað. Þessir ágallar á málatilbúnaði í héraði voru til þess fallnir að valda því að stefndi gæti ekki komið að þeim vörnum sem hann kann að hafa átt kost á. Verður málinu því vísað frá héraðsdómi án kröfu. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, Veisluþjónustan Bonne Femme ehf., greiði stefnda, Þrístiklu ehf., málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2009. Mál þetta var höfðað 11. apríl 2008 og dómtekið 18. f.m. Stefnandi var Fjárfestingafélagið Orka ehf., Hjallabraut 32, Hafnarfirði. Í þinghaldi 18. f.m. var lagt fram kröfuframsal stefnanda, þ.e. framsal hans á dómkröfum í málinu til Veisluþjónustunnar Bonne Femme ehf., Hamraborg 20A, Kópavogi svo og yfirlýsing um að framsalshafi tæki við aðild að máli þessu í því horfi sem það þá var. Veisluþjónustan Bonne Femme ehf. verður hér eftir auðkennd sem stefnandi. Stefndi er Þrístikla ehf., Síðumúla 1, Reykjavík Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum að viðlagðri aðför 70.041.895 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. nóvember 2007 svo og málskostnað. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Mál þetta á upphaf sitt í kaupsamningi, dags. 9. mars 2006, þar sem Miðhólar ehf., kt. 600300-2020, seldu stefnda “alla hluti seljanda í einkahlutafélaginu Hraunprýði ehf., kt. 700805-2630” eins og segir í 1. gr. samningsins. Hlutaféð var að nafnvirði kr. 500.000. Eignir félagsins eru þannig taldar upp í 3. gr. samningsins: “a) Sunnumörk 1, Hveragerði, landnr. 179178 b) Grænumörk 1a, Hveragerði (Sunnumörk 3), landnr. 171207, c) Austurmörk 24, Hveragerði, landnr. 171019, d) Byggingarréttur samkvæmt samningi við Hveragerðisbæ, dags. 24. október 2005. Um lóðarleigusamning er vísað til þinglýsts skjals nr. 433-A-000H52/1999 en um er að ræða iðnaðar- og athafnalóð í eigu Hveragerðisbæjar.” Af efni annarra ákvæða kaupsamningsins skal eftirfarandi tilgreint: Í 4. gr. eru taldar upp veðskuldir, samtals að höfuðstól 400.000.000 króna sem hvíla á 1.-4. veðréttum framangreindra fasteigna samkvæmt veðskuldabréfum útgefnum 3. febrúar 2006. Frekari veðsetningum er síðan lýst: „Á fimmta, sjötta og sjöunda veðrétti framangreindra eigna munu hvíla veðskuldir samtals að upphaflegri fjárhæð kr. 115.000.000 . . . Lánsfjárhæð veðskuldabréfs þessa verður varið til uppgreiðslu á skuldum Hraunprýði ehf. samkvæmt 5. gr., kr. 66.216.707 en eftirstöðvar lánsfjárhæðarinnar telst greiðsla til seljanda, kr. 53.783.293, og er sú fjárhæð tilgreind sem yfirtekin skuld frá seljanda, ásamt með framangreindum áhvílandi veðskuldum, sbr. 2. gr.“ Í 5. gr. segir: „Í efnahagsreikningi Hraunprýði ehf. pr. 31. desember 2005 eru framangreindar eignir, skv. 3. gr. ásamt öllu því sem þeim fylgir og fylgja ber, metnar á kr. 66.000.000. Í skuldahlið þess efnahagsreiknings eru tilgreindar skuldir við Ármenn ehf. að fjárhæð kr. 23.716.707 og Hveragerðisbæ kr. 42.500.000. Skuldir þessar verða greiddar upp með lánsfjárhæð skuldabréfs sem tilgreint er í 4. gr. Kaupverð hluta samkvæmt 2. gr. tekur mið af eiginfjárstöðu þeirri er fram mun koma í efnahagsreikningi pr. 9. mars 2006 sem lagður verður fram af seljendum sbr. 3. gr. en þó þannig að eignir félagsins skal meta að verðmæti kr. 550.000.000 og er þar um að ræða framangreindar fasteignir og fasteignaréttindi skv. 3. gr. auk annarra eigna félagsins. Skuldir samkvæmt þeim efnahagsreikningi verða kr. 66.216.707.“ Efni 6. gr. kaupsamningsins er svohljóðandi: „Við kaupsamninginn liggur frammi skýrsla um nýjan miðbæjarkjarna í Hveragerði en skýrslan er lögð fram af seljanda. Í skýrslunni er lýst byggingarétti í eigu Hraunprýði ehf. og tillögum Hveragerðisbæjar að aðalskipulagi 2005-2017, íbúaþróun í Hveragerði. Einnig liggur frammi bréf skipulags- og bygginganefndar Hveragerðisbæjar, dags. 5. október 2005, teikningar frá Verkfræðistofu Suðurlands o.fl. Samkomulag er við Hveragerðisbæ frá 24. október 2005 um byggingarétt á framangreindum lóðum sem leigðar eru af Hraunprýði ehf.“ Á fundi skipulags- og byggingarnefndar Hveragerðisbæjar 5. október 2005 var lagt fram bréf frá Ármönnum ehf. varðandi lóðirnar Austurmörk 24 og Sunnumörk 3. Ákveðið var að leggja til að í tillögu að aðalskipulagi Hvergerðis 2005-2017 yrði boðuð blanda af íbúðar- og miðsvæði á umræddum lóðum, nýtingarhlutfall yrði á bilinu 1,0-1,7 án tillits til bílakjallara og fjöldi hæða allt að fjórum. Með samningi 24. október 2005 seldi Hveragerðisbær Ármönnum ehf. byggingarétt að lóð nr. 24 við Austurmörk í Hveragerði. Hinn 2. nóvember 2005 framseldi Ármenn ehf. Hraunprýði ehf. lóðirnar Austurmörk 24, Sunnumörk 1 og Grænamörk 1 a (Sunnumörk 3), allar í Hveragerði, svo og byggingarrétt sem um eina heild væri að ræða. Á fundi bæjarráðs Hveragerðisbæjar 15. desember 2005 var samþykkt framsal Ármanna ehf. til Hraunprýði ehf. á lóðum sem þeir höfðu keypt í Hveragerði. Í skýrslu RE/MAX fasteignasölunnar Búa, sem lá frammi við kaupsamningsgerðina, segir: „Um er að ræða byggingarétt á rúmum 30.000 ferm. í miðbæ Hveragerði, gegnt Eden. Byggingasvæðið eru þrjár samliggjandi lóðir, Austurmörk 24 (Tívolílóðin), Sunnumörk 1 og Sunnumörk 3. Þessar lóðir eru allar í eigu Hraunprýði ehf. og hefur það félag umráð og byggingarétt á lóðunum. . . . Bæjarstjórn Hveragerðis hefur samþykkt að á umræddum byggingareit skuli rísa allt að 4ja (svo) hæða fjölbýlishús. Bæjaryfirvöld hafa einnig samþykkt nýtingarhlutfall upp á 1.7 sem gerir byggingarétt upp á 30.000 ferm. en þessar 3 lóðir eru samtals 18.000 ferm. að stærð.“ Í framlögðu bréfi skipulags- og byggingarfulltrúans í Hveragerði, dags. 21. janúar 2009, er svarað neitandi eftirfarandi spurningum lögmanns stefnda um skipulag á reitnum „Í 14“ (Sunnumörk 1., Sunnumörk 3 (áður Grænamörk 1 a) og Austurmörk 24 í Hveragerði: „Liggur fyrir í aðalskipulagi Hveragerðis eða annars staðar samþykkt um hvert megi vera nýtingarhlutfall í reit sem merktur er Í 14 í aðalskipulagi?“ Hefur verið samþykkt deiliskipulag fyrir reit merktan Í 14 í aðalskipulagi Hveragerðis?“ Kröfugerð stefnanda grundvallast á ellefu veðskuldabréfum, samtals að upphæð 55.000.000 króna, útgefnum 21. mars og 28. mars 2006. Lóðirnar Sunnumörk 1 og Grænamörk 1c í Hveragerði voru veðsettar á 5. og 6. veðréttum. Skuldari, samkvæmt bréfunum, er Hraunprýði ehf. Kristján Sverrisson er kröfuhafi tveggja bréfanna en hann framseldi annað þeirra í mars 2006 til Rúnars Þ. Grímssonar sem er tilgreindur kröfuhafi þriggja bréfa og kröfuhafi sex bréfa er tilgreindur handhafi. Fimm þessara bréfa bera áritun um að Rúnar Þ. Grímsson hafi framselt þau Landsbanka Íslands hf. í mars 2007 með sjálfskuldarábyrgð á greiðslum samkvæmt ákvæðum þeirra og eitt þeirra hefur samsvarandi ákvæði um framsal Kristjáns Sverrissonar í mars 2006. Hinn 24. júní 2007 framseldi Miðhólar ehf. Fjárfestingarfélaginu Orku ehf. kröfu sína á hendur Hraunprýði ehf. og stefnda í máli þessu samkvæmt framangreindum kaupsamningi og veðskuldabréfum. Samkvæmt útprentun Fyrirtækjaskrár er Rúnar Þröstur Grímsson tilgreindur sem „bt. aðili“ Fjárfestingarfélagsins Orku ehf. Framangreind veðskuldabréf liggja frammi ásamt skilagreinum um uppgreiðslur þeirra allra af hálfu Fjárfestingarfélagsins Orku ehf., í sex tilvikum til Landsbanka Íslands hf. Hinar veðsettu eignir voru seldar nauðungarsölu 18. september 2007 og greiddist ekkert upp í kröfur samkvæmt veðbréfunum. Í stefnu greinir frá því að hinn 20. nóvember 2007 hafi bréf að fjárhæð 55.000.000 króna verið framseld Fjárfestingarfélaginu orku ehf. sem hafi greitt þau og leyst til sín 13. s.m. Krafa stefnanda miðist við innlausnarfjárhæð höfuðstólsfjárhæðarinnar 53.783.293 krónur sem stefndi hafi tekið að sér með kaupsamningnum að greiða seljanda auk áfallinna verðbóta, samningsvaxta, kostnaðar og dráttarvaxta á innlausnardegi 13. nóvember 2007, samtals 70.041.895 krónur. Tekið er fram að af 2.500.000 króna nafnverði eins hinna innleystu veðskuldabréfa sé stefnt fyrir höfuðstólsfjárhæðinni 1.283.293 krónur og fáist þannig heildarhöfuðstólsfjárhæðin 53.783.293 krónur. Hinn 11. desember 2007 sendi lögmaður Miðhóla ehf. stefnda kröfubréf og krafðist greiðslu samkvæmt 2. gr. umrædds kaupsamnings, 27.168.252 króna, og samkvæmt 2. gr. og 4. gr. hans, 115.000.000 króna, auk verðbóta, vaxta og innheimtuþóknunar; samtals 205.302.762 krónur. Fjárhæð dómkröfu stefnanda er þannig skilgreind og sundurliðuð í stefnu: Stefnandi kveður kröfu sína hvorki hafa greiðst af stefnda né Hraunprýði ehf. þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé honum því nauðsyn á að höfða mál þetta. Af hálfu stefnanda er vísað til samningalaga nr. 7/1936, samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga, sbr. VI. og VII. kap. Laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, veðlaga nr. 75/1997 svo og dómvenju og lagaframkvæmdar. Til hliðsjónar er vísað til laga um fasteignakaup nr. 40/2002, m.a. 49. gr., 50. gr. og 61. gr. Upphafleg aðalkrafa stefnda, sem hann féll síðan frá, var um frávísun málsins vegna vanreifunar. Hann reisir sýknukröfu m.a. á því að málatilbúnaður stefnanda sé vanreifaður að því er tekur til kröfugerðar og gagna sem liggja henni til grundvallar. Sýknukrafa stefnda byggist á aðildarskorti, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hann sé ekki skuldari eða ábyrgðaraðili þeirra veðskuldabréfa, sem um ræðir í málinu, og hann standi ekki í skuld við Miðhóla ehf. eða stefnanda. Kaupverð hinna seldu hluta í Hraunprýði ehf., 27.168.252 krónur, hafi verið greitt að fullu. Fyrir augljós mistök hafi kaupverðið einnig verið tilgreint sem 456.615.043 króna skuld hins selda félags en ætlun aðila hafi einungis verið að gera grein fyrir skuldunum. Ákvæðið sé óskuldbindandi og veri að víkja því til hliðar, sbr. 32. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi vísar til þess að upplýsingar Miðhóla ehf. um stærð lóða og byggingarrétt hafi verið rangar. Forsenda fyrir kaupum og kaupverði hafi verið að heimilt væri að byggja 30.000 fermetra á lóðunum. Eftir kaupin hafi orðið ljóst að lóðir Hraunprýði voru 17.637 fermetrar og að Hveragerðisbær hafi ekki samþykkt nýtingarhlutfallið 1,7 við byggingu húsa á lóðunum. Þegar hafi verið kvartað yfir þessu. Þar sem byggingarmagn hafi aðeins verið 79% af umsömdu byggingarmagni hafi verðmæti þau, sem tilheyrðu Hraunprýði ehf. við sölu hluta í félaginu til stefnda, aðeins numið 79% af því sem stefndi ætlaði og Miðhólar ehf. ábyrgðist. Af þeim sökum eigi stefndi skaðabótakröfu að upphæð a.m.k. 101.594.491 króna. Sú krafa sé hærri en krafa stefnanda sem teljist því að fullu greidd með skuldajöfnuði. Stefndi áréttar að hann hafi ekki tekist á hendur ábyrgð á greiðslu framlagðra skuldabréfa og leggur áherslu á að þau hafi verið gefin út ellefu dögum eftir undirritun kaupsamnings. Hefði ætlun aðila verið að stefndi ábyrgðist skuldabréfin gagnvart Miðhólum ehf. hefði legið beinast við að hann áritaði þau um ábyrgð en það hafi ekki verið gert. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á samkomulagi stefnda og Miðhóla, dags. 5. júlí 2006. Tilvitnað samkomulag er yfirlýsing sem var undirrituð af sölufulltrúa RE/MAX Búa auk fyrirsvarsmanna Miðhóla ehf. og stefnda sem staðfesta að seljandi og kaupandi Hraunprýði ehf. hafi gert með sér eftirfarandi samkomulag: Þrístikla ehf. afhendir Miðhólum eina íbúð að Birkihólum 6 sem lokagreiðslu fyrir kaup Þrístiklu á Hraunprýði. Íbúðin, sem er ca. 172 fm. skilast tilbúin til málningarvinnu, bílastæði hellulagt og annað grófjafnað. Aðilar hafa kynnt sér skilalýsingu og stöðu framkvæmda og sætta sig við það. Stallar ehf. (kt. . . .) sjá um framkvæmdir fyrir Þrístiklu ehf. Íbúðinni er skilað veðbandalausri í september 2006. Íbúðin er metin á kr. 29.000.000 tuttugu og níu milljónir í samkomulagi þessu.“ Niðurstaða dómsins er sú að þegar á grundvelli efnis samkomulags þessa, sem er skýrt og ótvírætt og án nokkurs fyrirvara, beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 1.000.000 króna. Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Stefndi, Þrístikla ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Veisluþjónustunnar Bonne Femme ehf. Stefnandi greiði stefnda 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 125/2003
Kærumál Vitni
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að ákæruvaldinu væri heimilt að spyrja nafngreint vitni að því hvort það áliti að tilteknar myndir, sem P var sakaður um að hafa falsað eða látið falsa, gætu verið eftir föður vitnisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. apríl 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2003, þar sem sóknaraðila var heimilað að spyrja nafngreint vitni að því hvort það áliti að tilteknar myndir, sem varnaraðili hefur verið sakaður um að hafa falsað eða látið falsa, geti verið eftir föður vitnisins, Jón Stefánsson listmálara. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ætla verður að varnaraðili kæri í því skyni að fá úrskurð héraðsdóms felldan úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta var höfðað með ákæruskjali, dagsettu 3. janúar sl. og aðalmeðferð í því hófst hinn 1. þessa mánaðar. Er fyrirhugað að henni ljúki nk. föstudag. Vitnið Bryndís Jónsdóttir Stefánssonar, listmálara, kom fyrir dóm í málinu sl. miðvikudag þar sem henni voru sýndar fimm myndir sem merktar eru föður hennar og ákæru­valdið telur vera falsaðar, sbr. ákæruliði 9 (rannsóknartilvik 97), 18 (rannsóknartilvik 25), 24 (rannsóknartilvik 28), 26 (rannsóknartilvik 36) og 32 (rannsóknartilvik 113). Eru þær á meðal fjölda myndverka sem ákærði Pétur Þór er sakaður um að hafa falsað eða látið falsa og selja með svikum til margra aðila, bæði hér á landi og í Danmörku. Vitnið var spurð að því hvort hún hefði nokkru sinni séð þessar myndir meðal verka föður hennar og neitaði hún því. Hefur ákæruvaldið krafist þess að fá að spyrja hana hvort hún telji þessar myndir geta verið eftir föður hennar, en fram hefur komið hjá henni að hún hafi nokkra yfirsýn yfir list föður síns. Vitnið var spurð um þetta og lét uppi álit á því þegar hún gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu. Af hálfu ákærða Péturs Þórs er því mótmælt að þetta álitaefni verði borið undir vitnið, enda sé hún ekki sérfróð um list og ekki verið leitað til hennar sem kunnáttumanns við lögreglurannsóknina, sbr. 1. mgr. 70. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1990. Dómarar málsins ákváðu að leyfa það að vitnið yrði spurt um þetta. Var þess krafist af hálfu ákærða að kveðinn yrði upp úrskurður um þetta. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Úrskurðarorð: Ákæruvaldinu er heimilt að spyrja vitnið, Bryndísi Jónsdóttur, að því hvort hún álíti að tilteknar myndir sem ákært er út af í málinu geti verið eftir föður hennar, Jón Stefánsson listmálara.
Mál nr. 760/2014
Samningur Jörð Umferðarréttur
S og G, eigendur spildu úr landi Haga í Rangárþingi ytra, deildu um umferðarrétt um Hólaveg, sem liggur um spilduna frá Hagavegi að Burstabrekku, sem er í eigu K og stendur á Ketilstaðahnjúki og var á sínum tíma skipt úr landi Haga. Eignarrétt sinn að spildunni úr landi Haga höfðu S og G eignast 1997 með makaskiptasamningi við GH í Haga og báru þau því við að samkvæmt orðalagi þess samnings tilheyrði spildunni landið sem vegurinn liggur eftir. Hæstiréttur taldi að með makaskiptasamningnum árið 1997 hefðu S og G öðlast eignarhald á allri spildunni úr landi Haga sem þeim var seld og þar með talið því landi innan hennar sem síðar fór undir Hólaveg. Þá taldi rétturinn að í þeim orðum afsals GH árið 1999 til þeirra sem K leiddi rétt sinn frá, að meðfylgjandi væri vegur frá Hagabraut og heim að bústað, gæti í samræmi við efnislegan rétt GH ekki falist annað og meira en yfirlýsing um umferðarrétt þeim til handa eftir vegslóðanum. Þar sem GH hefði brostið að lögum heimild til að afsala afsalshöfum eignarrétti að vegstæði Hólavegar, hafi slíkt á annað borð verið tilætlan hans, ætti sami heimildarbrestur við um þá sem leiddu rétt sinn til lóðarinnar frá afsalshöfunum við síðari sölur hennar, þ. á m. K. Var að virtri kröfugerð S og G tekin til greina varakrafa þeirra um umferðarrétt um veginn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. september 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 29. október 2014 og var áfrýjað öðru sinni 26. nóvember sama ár. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí 2014, var höfðað 18. júní 2013 af Sólveigu Ólafsdóttur, Forsölum 1, Kópavogi og Grétari Jóhannesi Sigvaldasyni, Þingaseli 5, Reykjavík gegn Konráði G. Gottliebssyni, Þórðarsveig 2, Reykjavík, til viðurkenningar á dómkröfum, og gegn Gottlieb Konráðssyni, Burstabrekku, Rangárþingi ytra, til réttargæslu. Stefnendur krefjast þess aðallega að viðurkennt verði með dómi eignarhald þeirra á landi því sem svonefndur Hólavegur liggur eftir, á landspildu stefnenda, en spilda þessi, sem er úr jörðinni Haga í Rangárþingi ytra, hefur landnúmerið 198458, nánar tiltekið frá línu sem dregin er milli punkta 1 og 20 á hnitsettri loftmynd (dskj. 3) um eftirtalin hnit, en að gættum umferðarrétti stefnda Konráðs og réttargæslustefnda Gottliebs eftir Hólavegi: Frá punkti 1 (hnit austur (A) 428524,2 / norður (N) 385762,8) að punkti 2 (hnit A-428525,0 / N-385774,7), en þaðan að punkti 3 (hnit A-428542,9 / N-385786,9), en þaðan að punkti 4 (hnit A-428568,4 / N-385810,6), en þaðan að punkti 5 (hnit A-428577,4 / N-385821,9), en þaðan að punkti 6 (hnit A-428595,8 / N-385854,0), en þaðan að punkti 7 (hnit A-428623,6 / N-385910,1), en þaðan að punkti 8 (hnit A-428631,7 / N-385928,6), en þaðan að punkti 9 (hnit A-428651,5 / N-385982,3), en þaðan að punkti 10 (hnit A-428668,5 / N-386015,0), en þaðan að punkti 11 (hnit A-428694,8 / N-386000,7), en þaðan að punkti 12 (hnit A-428679,2 / N-385970,6), en þaðan að punkti 13 (hnit A-428659,4 / N-385917,1), en þaðan að punkti 14 (hnit A-428650,9 / N-385897,6), en þaðan að punkti 15 (hnit A-428622,4 / N-385839,9), en þaðan að punkti 16 (hnit A-428602,0 / N-385804,7), en þaðan að punkti 17 (hnit A-428590,9 / N-385790,7), en þaðan að punkti 18 (hnit A-428561,4 / N-385763,2), en þaðan að punkti 19 (hnit A-428536,8 / N-385746,6), en þaðan að punkti 20 (hnit A-428522,8 / N-385741,5), en þaðan að punkti 1. Þá krefjast stefnendur þess að viðurkenndur verði umferðar- og nýtingarréttur þeirra á Hólavegi, allt frá þjóðvegi, Hagabraut, að línu sem dregin er milli punkta 10 og 11 á dómskjali nr. 3. Til vara krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði með dómi að landspilda þeirra með landnúmerinu 198458, þar sem hún liggur með Hólavegi, nái allt að spildu sem afmarkast á loftmynd á dskj. nr. 4 með eftirgreindum hnitum: Frá punkti a (hnit austur (A) 428524,0 / norður (N) 385759,5), að punkti b (hnit A-428529,5 / N-385761,1), en þaðan að punkti c (hnit A-428551,2 / N-385775,9), en þaðan að punkti d (hnit A-428578,9 / N-385801,2), en þaðan að punkti e (hnit A-428588,2 / N-385813,0), en þaðan að punkti f (hnit A-428622,9 / N-385876,3), en þaðan að punkti g (hnit A-428636,2 / N-385904,0), en þaðan að punkti h (hnit A-428649,2 / N-385936,2), en þaðan að punkti i (hnit A-428663,9 / N-385977,0), en þaðan að punkti j (hnit A-428680,4 / N-386008,6), en þaðan að punkti k (hnit A-428683,0 / N-386007,1), en þaðan að punkti l (hnit A-428666,7 / N-385975,9), en þaðan að punkti m (hnit A-428652,0 / N-385935,1), en þaðan að punkti n (hnit A-428638,9 / N-385902,8), en þaðan að punkti o (hnit A-428625,6 / N-385875,0), en þaðan að punkti p (hnit A-428590,7 / N-385811,3), en þaðan að punkti q (hnit A-428581,2 / N-385799,2), en þaðan að punkti r (hnit A-428553,1 / N-385773,5), en þaðan að punkti s (hnit A-428530,9 / N-385758,4), en þaðan að punkti t (hnit A-428523,8 / N-385756,2). Þá krefjast stefnendur þess að viðurkenndur verði umferðar- og nýtingarréttur þeirra á Hólavegi, allt frá þjóðvegi, Hagabraut, að línu sem dregin er milli punkta j og k á dómskjali nr. 4. Stefnendur krefjast þess að stefndi Konráð verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað að mati dómsins samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda Gottlieb, en stefnendur skora á hann að gæta hagsmuna sinna í málinu, telji hann vera þörf á því. Stefndi krefst þess að vera sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefndi þess að stefnendur verði dæmdir til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar, en réttargæslustefndi styður kröfur og málflutning stefnda. Málavextir Stefnendur lýsa málavöxtum svo að þeir eigi í óskiptri sameign landspildu með landnúmerinu 198458, úr landi Haga í Rangárþingi ytra, en Hólavegur liggi um land þeirra. Stefndi Konráð G. Gottliebsson sé skráður lóðarhafi sumarhúsalóðar með landnúmer 165224, er nefnist Burstabrekka, en Hólavegur liggi frá þjóðvegi, Hagabraut, og upp að þeirri lóð. Réttargæslustefndi Gottlieb Konráðsson, sem sé leigutaki eða afnotahafi og byggingarleyfishafi á þeirri lóð, njóti sem slíkur umferðarréttar um Hólaveg. Samkvæmt gögnum málsins og lýsingu í stefnu eru málsatvik þau að 2. nóvember 1997 gerðu stefnendur makaskiptasamning við Guðmund Halldórsson, fyrrum eiganda jarðarinnar Haga í Holta- og Landsveit, nú Rangárþingi ytra, um landspildur. Samkvæmt samningnum keyptu stefnendur landspildu af Guðmundi, með landnúmerið 198458, en létu af hendi aðra spildu, svo og beitarrétt á enn annarri landspildu. Skipulagsuppdráttur sem unninn var á tímabilinu frá nóvember 1991 til febrúar 1992 var hluti samningsins. Mörkum landspildunnar sem stefnendur keyptu var lýst í makaskiptasamningi. Um vesturmörkin segir þar svo: Í vestur meðfram núverandi sumarhúsagirðingum og að landamerkjum Ketilsstaða. Undanskilið sölunni var skiki í suðvesturhorni spildunnar, um 3 ha að flatarmáli, en að öðru leyti var spildan seld ásamt öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu í því ásigkomulagi sem kaupandi hefur þegar kynnt sér með skoðun og sættir sig við í einu og öllu. Makaskiptasamningurinn var samþykktur athugasemdalaust í jarðanefnd hinn 7. nóvember 1997 og af sveitarstjórn Holta- og Landsveitar hinn 8. desember 1997. Makaskiptasamningnum var þinglýst athugasemdalaust hinn 19. desember 1997. Innan marka landspildunnar var frístundalóð, sem Guðmundur Halldórsson hafði á sínum tíma leigt bróður sínum, Daníel Halldórssyni. Lóðin var afgirt og talin vera um 0,25 ha að flatarmáli. Daníel seldi Ólínu Kjartansdóttur sumarhús sitt á lóðinni á árinu 1995. Þann 25. ágúst 1995 leigði Guðmundur Ólínu og Guðjóni B. Sigurðssyni lóðina. Samkvæmt leigusamningnum var lóðin sögð u.þ.b. einn hektari að flatarmáli. Í samningnum var kveðið á um viðhaldsskyldu leigutaka á vegi að bústaðnum. Þremur árum áður hafði Guðmundur gert leigusamning við Arnar Magnússon um þrjár lóðir nær þjóðvegi, með aðkomu upp eftir Hólavegi og inn á lóðirnar, með viðhaldsskyldu leigutaka. Með afsali 31. júlí 1999, sem virðist gefið út á grundvelli óþinglýsts kaupsamnings, dags. 15. mars 1999, seldi Guðmundur Halldórsson og afsalaði leigulóðinni til leigutaka, Ólínu Kjartansdóttur og Guðjóns B. Sigurðssonar. Á prentað eintak afsalsins er handskrifuð stærð lóðarinnar, 10.000 fermetrar, og handskrifað er á skjalið að meðfylgjandi lóðinni sé vegur frá Hagabraut og heim að bústað. Undirritanir breytinga þessara á prentaða skjalinu eru ekki sérstaklega vottaðar. Landnúmer lóðarinnar er sagt 165224. Afsalið var afhent til þinglýsingar 27. júní 2005 og þinglýst næsta dag. Engin lýsing eða hnitsetning er á mörkum lóðarinnar og umlykjandi spildu stefnenda og staðfest mörk er hvergi að finna á uppdráttum eða loftmyndum. Þann 10. september 2007 afsalaði Guðjón B. Sigurðsson, þá orðinn ekill, rétti sínum að sumarhúsi og sumarhúsalóð (landnúmer 165224) til Guðnýjar Óskar Gottliebsdóttur. Samkvæmt afsalinu er stærð lóðarinnar 10.000 fermetrar og tilgreint að meðfylgjandi sé vegur frá Hagabraut heim að bústað. Afsal þetta var afhent til þinglýsingar 11. september 2007 og innfært daginn eftir. Í stefnu segir að það hafi verið fyrst í október 2007 sem stefnendur hafi fengið vitneskju um gerning Guðmundar Halldórssonar frá 1999 (afsal leigulóðar) og þar með um ráðstöfun hans á hluta af spildu stefnenda, þ.e. þeim hluta spildunnar sem leigulóðin hafi verið á og þess hluta sem verið hafi hinn upphaflegi Hólavegur. Á sama tíma, í október 2007, hafi stefnendum fyrst orðið kunnugt um afsal Guðjóns B. Sigurðssonar til Guðnýjar Óskar Gottliebsdóttur. Þegar stefnendur hafi tekið við eignarhaldi spildunnar í nóvember 1997 hafi Hólavegur ekki verið annað en moldarslóði, í raun aðeins fólksbílahjólför, tæplega þriggja metra breið. Bróðir Guðmundar, Daníel, hafi haft viðhaldsskyldu á slóðanum. Sú viðhaldsskylda hafi færst yfir á Ólínu Kjartansdóttur og Guðjón B. Sigurðsson, þegar þau hafi tekið yfir lóðarleigusamninginn á árinu 1995. Hvorki Daníel né Ólína og Guðjón hefðu sinnt viðhaldinu á slóðanum eða gert á honum endurbætur þegar stefnendur hafi keypt landspilduna af Guðmundi Halldórssyni. Stefnendur hafi fljótlega hafist handa við að endurbæta slóðann vegna aðgengis að jarðræktarframkvæmdum sínum (túnrækt) með fram og út frá honum. Þeir hafi fengið verktaka til þess að aka möl í hjólförin á árinu 1998. Verktakinn hafi útbúið tvö stæði fyrir heysátur, annað hægra megin við slóðann, ofan við sumarhúsalóð á hægri hönd, en hitt ofarlega við slóðann, einnig hægra megin við hann. Jarðræktarframkvæmdir stefnenda hafi hafist árið 1998 með því að jarðvegi hafi verið ýtt til, sléttað úr allstórum landspildum (u.þ.b. 16-18 ha að flatarmáli) vestan og austan við Hólaveg og sáð grasfræi. Stefnendur hafi samtímis látið grafa um 300-400 metra langan skurð austan við Ketilsstaðahnjúk, frá norðurmörkum spildunnar og í suðurátt, inn í mitt túnið. Stefnendur hafi fyrst hirt hey af túnum sínum haustið 1998 og síðan árlega eftir það. Á árinu 2004 hafi stefnendur látið aka möl í slóðann (veginn) frá þjóðvegi og nokkuð upp fyrir neðra sátustæðið (sem er við punkt t á loftmynd á dskj. 4). Allar þessar lagfæringar og endurbætur á veginum hafi auðveldað stefnendum mjög nýtingu á landi sínu, bæði til jarðræktarframkvæmda, til áburðargjafar á túnin, til heysláttar og hirðingar og til þess að gefa hestum sínum hey yfir vetrartímann. Allt hey hafi verið geymt á sátustæðunum og rúllur teknar þaðan og hestum gefið. Þá hafi stefnendur rekið, eftir því sem þurft hafi, hross upp veginn og í beitarhólf inni á landspildu sinni, bæði vestan og austan vegarins. Þannig hafi Ketilsstaðahnjúkur, allt að og umhverfis afgirtu leigulóðina, og svæðið kringum hnjúkinn, sem ekki hafi verið brotið undir túnrækt, verið notað sem beitarhólf fyrir hesta stefnenda allt frá árinu 1998. Stefnendur hafi þannig haft, allan ársins hring, mikil not af vegi sínum í þessum störfum og framkvæmdum, allt frá því þeir eignuðust spilduna og þar til á árinu 2008, þegar þeim hafi skyndilega verið meinuð för um veginn af réttargæslustefnda Gottlieb, veginn sem þeir telji sig eiga, veginn sem þeir hafi betrumbætt, haldið við og notað frá árinu 1997. Hafi réttargæslustefndi Gottlieb girt fyrir veginn, úti við þjóðveg, með sverri keðju og lás og komið þannig í veg fyrir að stefnendur gætu farið um veginn með hross sín og heyvinnslutæki. Réttargæslustefndi Gottlieb hafi borið efni í veginn, hækkað hann töluvert og ýtt efninu út til hliða og þannig tekið sífellt stærra ræktar- og beitarland frá stefnendum undir vegstæðið. Loks hafi réttargæslustefndi Gottlieb tekið sig til og girt veginn af, með girðingu allt upp að lóðinni á Ketilsstaðahnjúki. Hafi hann þannig helgað sér umtalsvert af landi stefnenda og jafnframt hafnað tilmælum stefnenda um að rífa upp girðingar sínar með fram veginum. Réttargæslustefndi Gottlieb hafi hlotið refsidóm í sakamálinu nr. S-239/2009 fyrir Héraðsdómi Suðurlands vegna áverka á fæti sem hann veitti stefnanda Grétari Jóhannesi þann 13. ágúst 2008, þegar hann hafi meinað stefnanda Grétari Jóhannesi og Þorgrími Ólafssyni, eiginmanni stefnanda Sólveigar, för eftir veginum. Stefnendur telja sölu Guðmundar Halldórssonar á sumarhúsalóðinni til Ólínu Kjartansdóttur og Guðjóns B. Sigurðssonar á árinu 1999 hafa verið í andstöðu við makaskiptasamning hans við stefnendur tveimur árum fyrr. Þá séu mörk þessarar lóðar gagnvart umlykjandi landspildu stefnenda fullkominni óvissu háð og algjörlega óskilgreind. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 22. maí 2008 var kröfu stefnenda um aflýsingu afsalsins hafnað og með úrskurði sama dómstóls 6. nóvember 2008, sem staðfestur var í Hæstarétti 8. desember s.á., var hafnað kröfu stefnenda um að þau yrðu með beinni aðfarargerð sett inn í óhindruð umráð eða óhindraðan umferðarrétt um Hólaveg frá Hagabraut, m.a. vegna þess að mörk lands þeirra væru að ýmsu leyti óljós. Stefnendur höfðuðu dómsmál 9. mars 2010 gegn börnum Guðmundar Halldórssonar og fleiri einstaklingum, til viðurkenningar á legu vesturmarka landspildu sinnar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-1934/2010, sem kveðinn var upp 25. október 2012, var viðurkennt að vesturmörk landspildunnar lægju eins og þeim hafi verið lýst í makaskiptasamningnum, með sumarhúsagirðingum og að landamerkjum Ketilsstaða. Dóminum var ekki áfrýjað. Ágreiningur máls þessa snýst um eignarrétt að svonefndum Hólavegi, frá Hagabraut (þjóðvegi) að lóð stefnda, sem nú nefnist Burstabrekka og réttargæslustefndi nýtir, og um nýtingar- og umferðarrétt stefnenda um veginn. Við aðalmeðferð málsins gekk dómari málsins á vettvang ásamt lögmönnum aðila, stefnanda Grétari Jóhannesi Sigvaldasyni og réttargæslustefnda Gottlieb Konráðssyni. Málsástæður og lagarök stefnenda 1. Aðalkrafa Stefnendur haldi því fram að með makaskiptasamningi sínum við Guðmund Halldórsson þann 2. nóvember 1997 hafi þeir eignast spilduna með landnúmerinu 198458 með þeim ytri mörkum sem lýst er í samningnum, sbr. og niðurstöðu í héraðsdómsmálinu nr. E-1934/2010. Hið eina sem Guðmundur hafi undanskilið í viðskiptunum hafi verið þriggja hektara svæði í suðvesturhorni spildunnar. Að öðru leyti hafi eignin verið seld „ásamt öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu í því ásigkomulagi sem kaupandi hefur þegar kynnt sér með skoðun og sættir sig við í einu og öllu“ eins og tilgreint hafi verið í samningnum. Stefnendur telji að í niðurstöðu héraðsdóms í málinu nr. E-1934/2010 felist viðurkenning á því að þann 2. nóvember 1997 hafi þeir eignast allt land innan þeirra marka, sem landamerkjalýsingin í samningnum sjálfum tilgreindi, svo og sem komi fram á skipulagsuppdrætti þeim, sem hafi verið hluti samningsins. Ekkert hafi verið undanskilið í samningnum utan 3 ha spildan í suðvesturhorni landspildunnar. Stefnendur telji því að fyrir liggi dómsniðurstaða um eignarrétt þeirra á öllu landi austan vesturmarka spildunnar og vestan austurmarka hennar. Þessari dómsniðurstöðu héraðsdóms hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og verði því að telja að um bindandi niðurstöðu sé að ræða. Stefnendur benda á að samkvæmt skipulagsuppdrætti, sem verið hafi hluti samnings þeirra við Guðmund, hafi ætlunin verið að Hólavegur yrði umferðarleið fyrir sumarhúsaeigendur sunnan og norðan við veginn, auk þess sem vegurinn hafi átt að vera aðkomuleið lóðarhafa sumarhúsalóðarinnar á Ketilsstaðahnjúki (lnr. 165224). Stefnendur bendi í þessu sambandi á yfirlýsingu Daníels Halldórssonar, þar sem fram komi að hann hafi notið umferðarréttar um vegarslóðann að bústað sínum, gegn viðhaldsskyldu. Einnig bendi stefnendur á að samkvæmt leigusamningi Guðmundar Halldórssonar við Ólínu Kjartansdóttur og Guðjón B. Sigurðsson frá árinu 1995 hafi þau sem leigutakar átt að halda veginum við. Óþarft hefði verið að taka þetta fram hefði vegurinn fylgt sumarhúsalóðinni. Stefnendur haldi því fram að umferðarréttur sumarhúsaeigenda hafi verið og sé eingöngu afnotaréttur og breyti engu um eignarhald stefnenda á veginum og landinu undir honum. Vegurinn og vegstæðið, þ.e. landið undir veginum, sé hluti þeirrar spildu sem liggi innan skilgreindra marka samkvæmt makaskiptasamningnum. Stefnendur haldi því fram að vegna þess að Hólavegur hafi á þessum tíma (1997-1998) ekki verið eiginlegur vegur, heldur fremur vegslóði eða hjólför upp að sumarhúsi Daníels Halldórssonar, hafi í sjálfu sér ekki verið sérstök þörf á að tilgreina slóðann eða hjólförin sérstaklega í makaskiptasamningnum. Hjólförin hafi alveg fallið að landinu og ekki verið á neinn hátt aðgreinanleg sem sérstakur hluti landsins. Augljóst hafi verið að hjólförin tilheyrðu spildunni sem stefnendur keyptu. Stefnendur haldi því fram að hafi Guðmundur Halldórsson ætlað að undanskilja Hólaveg (hjólförin) í sölunni til þeirra í nóvember 1997 hefði hann þurft að taka það sérstaklega fram í lýsingu á vesturmörkum spildunnar. Það hafi ekki verið gert enda hafi ætlunin aldrei verið sú að Hólavegur tengdist á þann hátt lóðinni með lnr. 165224, sem hluti þeirrar lóðar. Þess í stað hafi stefnendur frá upphafi kostað lagningu vegarins og síðar nýtt og endurbætt veginn sem eigendur að honum, án athugasemda frá Guðmundi, Daníel bróður hans eða síðari leigutökum að sumarhúsalóðinni. Allt beri þetta með sér og staðfesti að allir hlutaðeigendur, þar á meðal Guðmundur Halldórsson, hafi litið á og viðurkennt stefnendur sem eigendur Hólavegar, að minnsta kosti innan marka landspildunnar. Stefnendur haldi því fram að handrituð yfirlýsing á afsali Guðmundar Halldórssonar til Ólínu Kjartansdóttur og Guðjóns B. Sigurðssonar, dags. 15. mars 1999, um að meðfylgjandi lóðinni nr. 165224 sé vegur frá Hagabraut (Holtavegi) og heim að bústað, hafi hvorki skapað afsalshöfum né síðari lóðarhöfum eignarrétt að veginum, enda hafi vegurinn og landið undir honum þá þegar verið þinglýst eign stefnenda samkvæmt makaskiptasamningnum. Stefnendur bendi hér á að það hafi verið þeir sem hafi breytt hjólförunum, langleiðina upp að lóð nr. 165224, í veg, með því að láta aka möl í hjólförin og þannig raunverulega að búa til veginn á sinn kostnað. Með yfirlýsingunni hafi þannig verið reynt að ráðstafa vegi sem stefnendur hefðu látið gera á sínu landi. Um vanheimild hafi því verið að ræða af hálfu Guðmundar að þessu leyti, ef textinn stafar á annað borð frá honum, sem ekki hafi getað skapað hlutaðeigandi betri rétt til vegarins og landsins undir honum er gengi framar þinglýstum eignarrétti stefnenda til hans. Líta beri því á yfirlýsinguna í afsali Guðmundar til Ólínu og Guðjóns sem yfirlýsingu um umferðarrétt um Hólaveg, en sá umferðarréttur hafi aldrei verið vefengdur af stefnendum. Þá haldi stefnendur því fram að hin handritaða yfirlýsing á afsalið sé óvottuð og því sé ekki unnt að leggja hana til grundvallar við mat á stofnun réttinda til vegarins. Að auki sé fullkomlega óvíst að um undirskrift Guðmundar sjálfs sé að ræða. Textinn hafi því ekkert lagalegt gildi. Stefnendur haldi því fram að eldri, þinglýstur réttur þeirra gangi framar yngri, meintum rétti að því er varðar landspildu stefnenda og hvað henni tilheyri. Um eignarrétt stefnenda sé að ræða sem sé varinn af eignarréttarákvæði 72. gr. íslensku stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Þannig falli Hólavegurinn að öllu leyti innan landspildu stefnenda, allt frá línunni milli punkta 1 og 20, að mörkum spildunnar og lóðar með lnr. 165224. Niðurstaða í héraðsdómsmálinu nr. E-1934/2010 staðfesti þetta og hún hafi ekki sætt vefengingu eða endurskoðun. Í kröfu stefnenda í aðalsök nái tilgreind efri mörk landræmunnar svo nærri lóðinni nr. 165224 sem stefnendum þykir gerlegt nú. Þeir bendi á að afmörkun lóðarinnar hafi aldrei farið fram og mörk hennar og landspildunnar nr. 198458 séu því óljós og óákveðin. Þótt ekki liggi þannig fyrir hversu langt í suður lóðin nái sé þó ljóst að hin afmarkaða landræma í kröfugerð stefnenda nái ekki alla leið að mögulegum syðstu mörkum lóðarinnar. Stefnendur áskilji sér rétt til þess að fá síðar í dómsmáli viðurkenndan eignarrétt sinn á þeim hluta Hólavegar sem kröfugerð þeirra nái ekki til nú, svo og til lóðarinnar nr. 165224. Stefnendur haldi því fram, auk þess að krefjast viðurkenningar á eignarrétti sínum að hinni afmörkuðu spildu í kröfugerð aðalkröfunnar, að þeir eigi óskoraðan umferðar- og nýtingarrétt að öllum Hólavegi, allt frá Hagabraut, á grundvelli eignarréttar síns og á grundvelli þeirrar ætlunar Guðmundar Halldórssonar að aðgengi að spildunni yrði um Hólaveginn. Bendi stefnendur í þessu sambandi á framburð Ólafs Þorsteinssonar, bónda í Guttormshaga, fyrir héraðsdómi í málinu nr. E-1934/2010, en þar hafi komið fram að þegar Guðmundur hafi áformað að selja landspildu þá sem stefnendur síðar hafi keypt hafi hann upplýst Ólaf, sem hafði hugleitt að kaupa spilduna, um að aðgengi að spildunni yrði um tunguna við lóð Hólmfríðar Geirdal, en á þeirri tungu liggi Hólavegur frá Hagabraut og inn á spilduna. Að mati stefnenda taki þessi framburður Ólafs, svo og athugasemdalaus og óslitin afnot og uppbygging þeirra sjálfra á veginum, af öll tvímæli um rétt þeirra til umferðar og nýtingar á Hólavegi, allt frá Hagabraut. Að auki sé stefnendum ómögulegt að komast með öðrum hætti með tæki að túnum sínum til ræktunar og heyskapar. 2. Varakrafa Varakrafa stefnenda byggist á þeim rökum að fallist rétturinn ekki á að Hólavegurinn og landið undir honum, eins og það er afmarkað í kröfugerð í aðalkröfunni, tilheyri stefnendum, geti vegurinn, sem Guðmundur Halldórsson hafi talið sig geta ráðstafað á árinu 1999 með afsalinu til Ólínu Kjartansdóttur og Guðjóns B. Sigurðssonar, ekki hafa verið breiðari en sem numið hafi breidd venjulegrar fólksbifreiðar á þeim tíma, eða um 2,5 metrum. Guðmundur hafi ekki getað gengið á þinglýstan, stjórnarskrárvarinn eignarrétt stefnenda með því að veita öðrum viðsemjendum sínum skerf af því sem hann áður hafi verið búinn að selja stefnendum. Í handrituðum texta á afsalinu til Ólínu og Guðjóns komi einungis fram að vegur frá Hagabraut og heim að bústað sé meðfylgjandi lóðinni. Þessi lýsing geti ekki átt við annað en veginn, eins og hann þá hafi verið, þ.e.a.s. breidd malartroðnings (hjólfara) sem rétt hafi rúmað venjulega fólksbifreið. Í varakröfu stefnenda sé miðað við algenga breidd fólksbifreiða, sem er um 2,5 metrar. Landræman sé afmörkuð á dskj. 4 miðað við þessa breidd bifreiða, með viðbót sitt hvorum megin, alls 3 metra, eða 1,5 metra út frá miðlínu vegar, enda verði að telja það vera ljóst að viðsemjendur Guðmundar hafi ekki getað eignast breiðara svæði. Stefnendur haldi því fram að réttargæslustefndi Gottlieb hafi í vegaframkvæmdum sínum farið langt út fyrir mörk vegslóðans og hann hafi þannig á ólögmætan og saknæman hátt tekið undir sig og/eða lóðarhafann allverulega sneið af landi stefnenda, ásamt því að girða síðan langt utan við veginn, upp með honum, og helgað sér þannig enn meira af landi stefnenda. Afmörkun efri marka landræmunnar á dskj. 4 skýrist á sama hátt og afmörkun efri marka landræmunnar í aðalsök. Krafa stefnenda um umferðar- og nýtingarrétt að Hólavegi í varakröfu máls þessa styðjist við sömu málsástæður og aðalkrafa málsins. Lagarök Stefnendur styðji dómkröfur sínar m.a. við almennar reglur íslensks réttar um stofnun eignarréttinda og vernd þeirra réttinda, þar á meðal samkvæmt eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944. Einnig styðjist dómkröfur stefnenda við ákvæði þinglýsingarlaga nr. 39/1978, þar á meðal ákvæði III. kafla laganna um forgangsáhrif þinglýsingar og ákvæði IV. kafla laganna um þinglýsingu réttinda yfir fasteignum. Um varnarþing vísist til 32. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, en stefndi Konráð eigi lögheimili í Reykjavík. Krafa stefnenda um málskostnað úr hendi stefnda styðjist við ákvæði 21. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, sérstaklega 129. og 130. gr. laganna. Stefnendur skori á réttargæslustefnda að meðalgöngustefna sér inn í málið telji hann sig hafa beinna hagsmuna að gæta í málinu, til sóknar eða varnar. Málsástæður og lagarök stefnda og réttargæslustefnda Stefndi byggi á því að allt það land sem afmarkað sé í aðal- og varakröfu stefnenda sé eign stefnda á grundvelli þinglýstra gagna. Jafnframt eigi stefnendur ekki lögvarinn umferðar- og nýtingarrétt um hinn umþrætta Hólaveg. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum stefnenda. Stefndi byggi í fyrsta lagi á því að hann sé þinglýstur eigandi að eigninni Burstabrekku, landnr. 165224. Allt frá því lóðin hafi fyrst verið stofnuð sem eignarlóð úr landi jarðarinnar Haga hafi henni fylgt svonefndur Hólavegur. Þannig segi í upphaflegu afsali um lóðina frá 1999 að meðfylgjandi lóðinni sé vegur frá Hagabraut og heim að bústað. Landnr. 165224 skv. skrám FMR. Byggt sé á því að orðalagið sé afdráttarlaust um yfirfærslu afsalsgjafa á beinum eignarrétti að því landi sem vegurinn liggi um. Um sé að ræða fullgilt vottað afsal sem þinglýst hafi verið án athugasemda. Sérstaklega sé mótmælt því að vottun afsalsins hafi ekki tekið til þeirrar yfirlýsingar afsalsgjafa að meðfylgjandi væri umræddur vegur. Þá sé dylgjum um að umrædd yfirlýsing stafi ekki frá afsalsgjafa mótmælt sem röngum og ómaklegum. Fyrir liggi að afsalsgjafi hafi sérstaklega ritað undir þessa setningu í afsalinu. Enda þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að vafi væri um vottun þessarar yfirlýsingar þá leiði það vitanlega ekki til þess að horfa beri fram hjá yfirlýsingunni. Í öðru lagi ætti að vera hafið yfir vafa að afsalshafar að eigninni Burstabrekku hafi á hverjum tíma verið í góðri trú um að landi þeirra fylgdi eignarréttur að landi Hólavegar. Þegar stefndi hafi eignast lóðina hafi þegar verið þinglýst án athugasemda þremur afsölum þar sem sérstaklega hafi verið tekið fram að eigninni tilheyrði umræddur vegur. Eigendur lóðarinnar á hverjum tíma hafi því mátt treysta því að eignarhald vegarins væri með þessum hætti. Traustfangsreglur leiði því til þess að hafna verði kröfum stefnenda. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-1934/2010 breyti engu þar um enda hafi í forsendum dómsins ekki verið vikið að eignarhaldi á þeim vegi sem mál þetta snúist um. Þá skipti einnig höfuðmáli að stefndi, Konráð, hafi ekki verið aðili að umræddu máli og því sé dómurinn ekki bindandi fyrir hann. Bæði efni dómsins og vitneskja stefnda hafi því ekki gefið honum ástæðu til að ætla að áhöld væru um eignarrétt hins umþrætta vegar. Vakin sé athygli á því að stefnendur hafi ekki gert tilraun til þess að þinglýsa dóminum inn á fasteign stefnda. Málshöfðun stefnenda staðfesti einnig að þeir líti sjálfir svo á að dómurinn taki ekki til eignarhalds á vegstæði Hólavegar. Bent sé á að hinn þinglýsti makaskiptasamningur sé afar óljós og vandséð hvernig hægt hafi verið að komast að þeirri niðurstöðu að land stefnenda næði að mörkum þeirra sumarhúsalóða sem tilgreind séu í dómsorði í máli nr. E-1934/2010. Stefndi telji því dóminn beinlínis efnislega rangan. Í makaskiptasamningnum frá 2. nóvember 1997 segi að land stefnenda sé 90 hektarar en sé skilningur stefnenda á dómsniðurstöðunni réttur þá hafi það land verið aukið í allt að 130 hektara. Niðurstaðan sé ekki aðeins í ósamræmi við upp gefna hektaratölu heldur sé hún einnig í ósamræmi við þá lengdarmetra sem gefnir séu upp í makaskiptasamningnum. Í makaskiptasamningi segi að með fram vesturhlið skuli landið ná, mælt frá miðju þess sumarhúss sem nyrst standi og efst í Hagalandi, í beinni loftlínu 1.615 lengdarmetra. Milli þessara hnita austur- og vesturhliðar skuli bein lína dregin og afmarki hún landið frá vestri til austurs. Þá sé vísað til þess að orðalag í makaskiptasamningi um norðurmörk þýði einungis að mörk séu í áttina að áður seldu Hagalandi. Stefndi vísi í þessu sambandi til þeirrar greinargerðar sem Elín Erlingsdóttir landfræðingur hafi unnið í marsmánuði 2008 þar sem hún hafi túlkað ákvæði makaskiptasamningsins. Stefndi geri sjónarmið Elínar að sínum. Í þriðja lagi sé því alfarið hafnað að vanheimild hafi komið í veg fyrir að Guðmundur Halldórsson hafi árið 1999 getað afsalað upphaflegum eigendum Burstabrekku hinum svonefnda Hólavegi. Guðmundi hafi að sjálfsögðu verið ljóst hvaða landi hann hafi ráðstafað með makaskiptasamningnum 1997. Jafnframt sé ljóst að á þeim uppdrætti sem legið hafi fyrir við gerð makaskiptasamningsins hafi sumarhúsið í Burstabrekku verið teiknað inn og jafnframt hinn umþrætti vegur. Vegurinn sé þar teiknaður inn jafn breiður og heimreiðarnar að Ketilstöðum og Haga. Þegar makaskiptasamningurinn hafi verið undirritaður hafi lóð stefnda þegar verið orðin sjálfstæð eign. Ljóst sé að stefnendur hafi með engu móti getað vænst þess við undirskrift makaskiptasamnings 1997 að þau væru að eignast það vegstæði sem teiknað hafi verið inn á uppdráttinn og liggi að þeirri sumarhúsalóð sem þau sannarlega hafi ekki verið að kaupa. Í fjórða lagi sé vísað til þeirra tveggja dómsúrlausna sem fjalli beinlínis um þann veg sem hér sé til umfjöllunar. Stefnendur hafi átt aðild að báðum málunum. Fyrra málið sé úrskurður Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. T-5/2007. Í forsendum úrskurðarins segi svo um hinn umþrætta veg: Á uppdrætti er fylgdi makaskiptasamningi þann 2. nóvember 1997 er vegur greinilega teiknaður frá Hagavegi að sumarbústaðalandinu. Hafa kaupendur samkvæmt makaskiptasamningnum því verið upplýstir um þann veg. Þess vegar er þó í engu getið í texta makaskiptasamningsins. Stefndi byggi á því að þessi dómur hafi bindandi sönnunaráhrif um að stefnendur hafi verið upplýstir um umræddan veg við gerð makaskiptaafsalsins. Niðurstaða Hæstaréttar frá 8. desember 2010 í máli nr. 640/2008 skipti enn meira máli en þar hafi verið talið að fyrirliggjandi gögn málsins nægðu ekki til að sýna fram á að hinn umþrætti vegur lægi innan lands stefnenda. Hafi því bæði verið hafnað aðalkröfu um að stefnendur yrðu sett inn í umráð vegarins og varakröfu um að þau yrðu sett inn í umferðarrétt. Það liggi því fyrir að Hæstiréttur Íslands hafi talið í dómi sínum árið 2010 að makaskiptasamningur væri ekki nægjanlega skýr til að hægt væri að viðurkenna umferðarrétt stefnenda um veginn. Stefnendur tefli nú fram sama makaskiptasamningi og telji hann nú geta orðið grundvöll kröfu þeirra um að vera taldir eigendur vegarins. Stefndi byggi á því að dómur Hæstaréttar hafi bindandi réttaráhrif fyrir stefnendur um skýrleika og gildi makaskiptasamningsins. Í því sambandi sé minnt á forsendur héraðsdómsins sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti, en þar segi: Þegar litið er til hinnar óskýru lýsingar í makaskiptasamningnum á vestur- og norðurmörkum spildu sóknaraðila telur dómurinn að ekki verði með ótvíræðum hætti af honum ráðið að hinn umdeildi vegur liggi innan marka þeirra. Hvað sem öðru líði sé a.m.k. ljóst að hinn óskýri makaskiptasamningur hefði aldrei getað vakið hjá stefnendum réttmæta og góða trú um að Hólavegur fylgdi landi þeirra. Þinglýst gögn um Burstabrekku hafi hins vegar vakið réttmæta og góða trú hjá stefnda og fyrri eigendum lóðarinnar um að Hólavegur væri hluti eignarinnar með landnr. 165224. Stefndi mótmæli harðlega þeirri ósönnu fullyrðingu að stefnendur hafi lagt í framkvæmdir við að byggja upp Hólaveg. Hið rétta sé að réttargæslustefndi, Gottlieb Konráðsson, hafi unnið við viðhald vegarins að beiðni fyrrum eigenda Burstabrekku, þeirra Guðjóns Ben og Ólínu Kjartansdóttur. Þá sé því mótmælt að umræddur vegur hafi einungis verið hjólför þegar makaskiptasamningur 1997 hafi verið gerður. Í því sambandi vísist til þess uppdráttar sem legið hafi frammi við gerð makaskiptasamnings. Þar sé vegurinn heim að Burstabrekku sýndur jafn breiður og heimreiðarnar heim að Ketilstöðum og Haga. Byggi stefndi á því að málatilbúnaður stefnenda um tilurð og viðhald vegarins sé um margt þversagnarkenndur. Það virðist þó vera óumdeilt að réttargæslustefndi sem íbúi í Burstabrekku hafi lagt í mikla vinnu við framkvæmdir við veginn. Jafnframt sé því mótmælt að stefnendum sé í dag ómögulegt að komast með tæki að landi sínu. Síðast í lok nóvember 2013 hafi stefnendur flutt mikið magn heyrúlla eftir veginum án athugasemda. Engar hindranir hafi verið settar upp. Loks sé afstöðu stefnenda til afmörkunar lóðar stefnda mótmælt en sú afstaða hafi með óbeinum hætti birst í staðsetningu punkta 10 og 11 í dómkröfu stefnenda. Framangreindar málsástæður eigi einnig við um mótmæli við varakröfu stefnenda. Vísað sé á bug því að það geti staðist að sá vegur sem eigandi Haga hafi afsalað til upphaflegra lóðareigenda hafi einungis verið þriggja metra breiður. Svo mjór vegur þekkist vart og því sé útilokað að taka varakröfuna til greina. Um lagarök fyrir sýknukröfu sé byggt á meginreglum eignarréttar og jafnframt á ákvæðum þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og lögum um skráningu og mat eigna nr. 6/2001. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um eignarrétt að svonefndum Hólavegi, sem liggur frá Hagabraut, sem er þjóðvegur, að lóð stefnda, sem réttargæslustefndi nýtir og nefnist Burstabrekka. Þá er deilt um umferðarrétt stefnenda um Hólaveg, en umferðarréttur stefnda og réttargæslustefnda um sama veg er óumdeildur. Fyrir liggja dómsúrlausnir sem snerta ágreiningsefni máls þessa og hafa þær fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í þeim greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Með makaskiptasamningi 2. nóvember 1997 eignuðust stefnendur landspildu, en það var fyrst nákvæmlega afmarkað með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2012 í máli E-1934/2010, hvar ytri mörk eignarlands stefnenda samkvæmt samningnum liggja. Áður hafði í dómi Hæstaréttar 8. desember 2010 í máli nr. 640/2008 verið staðfest, með vísun til forsendna, sú niðurstaða Héraðsdóms Suðurlands frá 8. nóvember 2008, í málinu nr. A-15/2008, að makaskiptasamningurinn teldist ekki nægilega skýr til að fallast mætti á kröfu stefnenda í máli um innsetningu í umráð eða óhindraðan umferðarrétt um fyrrnefndan Hólaveg, sem hér er deilt um. Í úrskurði sama héraðsdóms 22. maí 2008 í málinu nr. T-5/2007 var einnig talið að mörk landsins sem stefnendur hefðu eignast með fyrrnefndum makaskiptasamningi væru að ýmsu leyti óljós. Á uppdrætti sem fylgt hafi samningnum hafi vegur greinilega verið teiknaður frá Hagabraut að sumarbústaðarlandi (nú Burstabrekka) og hafi stefnendur því verið upplýstir um þann veg (Hólaveg). Þá hafi þess verið getið á upphaflegum lóðarsamningi (1995) að leigutaki skyldi sjá um viðhald á vegi að bústað og sá vegur sé síðan tilgreindur á afsali frá 31. júlí 1999. Í málinu var hafnað kröfum stefnenda um aflýsingu afsalsins þar sem ekki hefðu verið þeir vankantar á eignayfirfærslunni að varðaði frávísun skjalsins eða að því bæri að þinglýsa með athugasemd. Óumdeilt er að sú landareign, sem var í lóðarleigu þegar makaskiptasamningurinn var gerður, væri undanskilin því landi sem stefnendur eignuðust við makaskiptin 1997 og fyrir liggur að þá lá vegarslóði að þeirri lóð, frá þjóðvegi, sem lóðarhafi hafði viðhaldskyldu á samkvæmt þinglýstum lóðarleigusamningi. Vegurinn var teiknaður inn á uppdrátt, sem fylgdi makaskiptasamningnum og unninn var í nóvember 1991 til febrúar 1992 og stefnendum var kunnugt um veginn, svo sem getið er um í fyrrgreindum úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. T-5/2007. Í afsali um lóðina 31. júlí 1999 er yfirlýsing um meðfylgjandi veg frá Hagabraut og heim að bústað, sem stefndi og réttargæslustefndi telja vera eignarheimild um veginn, en um þýðingu yfirlýsingarinnar er deilt í máli þessu. Með ákvæði í lóðarleigusamningi árið 1995, við sömu aðila og síðar keyptu lóðina, var viðhaldskylda á vegi að bústað lögð á leigutaka, en landeigandi átti þá sjálfur einnig það land sem vegurinn liggur um. Það land seldi hann stefnendum í makaskiptum árið 1997. Þegar litið er til staðhátta og atvika allra verður að telja að með yfirlýsingu um veg í afsali um lóðina á árinu 1999 hafi aðilar viljað tryggja að eigendur hefðu aðgengi að lóðinni, með sama hætti og þau höfðu áður en eigendaskiptin urðu að landinu sem vegurinn liggur um, í samræmi við skipulag svæðisins, en lóðin hefur ekki aðra vegtengingu við þjóðveg en umræddan Hólaveg. Í því felst því ekki yfirfærsla á eignarrétti landsins sem undir veginum er. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2012 var staðfest að landið, sem stefnendur höfðu eignast með makaskiptasamningi 1997, liggur umhverfis lóð stefnda og liggur hluti vegarins sem nefndur hefur verið Hólavegur um land það sem telst eign stefnenda samkvæmt dóminum. Í málinu var byggt á sömu skjölum og atvikum og fyrir liggja í þessu máli varðandi Hólaveg. Bar kröfugerð stefnenda þess merki að viðurkennt væri af þeirra hálfu að sú kvöð fylgdi vegarstæðinu að lóðarhafi ætti óhindraðan umferðarrétt um veginn. Í kröfu um viðurkenningu á eignarhaldi á landinu, sem fallist var á, sagði m.a. „en að gættum umferðarrétti stefndu og réttargæslustefndu Lilju, Sigrúnar og Gottliebs eftir Hólavegi“. Meðal þeirra sem stefnt var í því máli var fyrri afsalshafi lóðarinnar, Sigrún Bára Eggertsdóttir, sem stefndi leiðir rétt sinn frá og telst dómurinn bindandi um úrslit sakarefnis fyrir stefnda um þær kröfur sem þar voru dæmdar að efni til, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála, og fyrir réttargæslustefnda svo sem við á. Fyrri hluti aðalkröfu stefnenda í máli þessu er um viðurkenningu á eignarhaldi þeirra á spildu sem tilgreind er með hnitum, sbr. dskj. nr. 3. Spildan liggur að fullu innan þeirrar landspildu, sem merkt er 198458 úr jörðinni Haga Rangárþingi ytra, sem eignarhald stefnenda var viðurkennt á, að gættum umferðarrétti stefnda og réttargæslustefnda, samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2012. Þessi krafa er því þegar dæmd að efni til og verður henni, með vísun til 2. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála, því vísað frá dómi. Varakrafa stefnenda á við, samkvæmt því sem greinir í stefnu, fallist rétturinn ekki á að landið sem afmarkað er í aðalkröfu tilheyri þeim. Svo sem að framan greinir er frávísun aðalkröfu á því byggð að landið tilheyrir nú þegar stefnendum samkvæmt fyrirliggjandi dómi. Kemur varakrafan því ekki til skoðunar að þessu leyti. Þá standa eftir síðari kröfuliðir stefnenda í aðal- og varakröfu um umferðar- og nýtingarrétt stefnenda á Hólavegi. Um þessar kröfur, sem stefnendur hafa lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr, hefur ekki áður verið dæmt og verður þeim ekki vísað frá dómi. Í niðurstöðu dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2012 var ekki vikið að umferðarrétti stefnenda frá þjóðvegi, Hagabraut, að því landi sem ákveðið var með dóminum að væri eignarland þeirra. Í dóminum var hafnað kröfulið stefnenda um viðurkenningu á eignarhaldi þeirra á landi að þjóðveginum, Hagabraut, en fallist var á varakröfu B-liðar í kröfugerð þeirra í málinu, um landamerki í vestur, sem liggja yfir Hólaveg frá norðri til suðurs um punkta merkta 1 og 20 á dómskjali nr. 3 í þessu máli. Samkvæmt framansögðu nær eignarland stefnenda aðeins að þeim mörkum í vestur, en ekki að þjóðveginum. Á teikningu sem fylgdi bréfi Skipulags ríkisins til oddvita Holtahrepps 11. júní 1992, sem fyrir liggur í málinu, er Hólavegur merktur samkvæmt deiliskipulagi með sama hætti og á þeim uppdrætti sem fylgdi makaskiptasamningnum sem þinglýst var 19. desember 1997 og vikið er að í úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. T-5/2007. Í því felst að vegtenging lands stefnenda við þjóðveg hafði verið ákveðin í skipulagi að yrði um Hólaveg áður en stefnendur eignuðust landið. Á báðum þessum teikningum er einnig gert ráð fyrir aðkomu að sumarhúsum austan Hagabrautar og norðan Hólavegar, frá Hagabraut um Hólaveg að vesturmörkum lands stefnenda, en þaðan er gert ráð fyrir vegi í norður eftir mörkum lóðanna og lands stefnenda. Á uppdrættinum sem fylgdi makaskiptasamningnum var einnig gert ráð fyrir aðkomu að sumarhúsalóðum sunnan Hólavegar, um Hólaveg frá Hagabraut, en með fyrrnefndu bréfi Skipulags ríkisins frá 11. júní 1992 var fallist á breytta aðkomu að þeim lóðum frá þjóðveginum. Samkvæmt deiliskipulaginu var áfram gert ráð fyrir aðgengi að fyrrnefndum lóðum norðan Hólavegar og að landi stefnenda, um þann hluta Hólavegar sem næst liggur Hagabraut. Þegar makaskiptasamningur stefnenda var samþykktur af jarðanefnd Rangárvallasýslu 7. nóvember 1997 og af sveitarstjóra Holta- og Landsveitar 8. desember 1997 var því eina vegtengingin, frá Hagabraut að því landi sem stefnendur eiga, um Hólaveg, samkvæmt gildandi deiliskipulagi. Fyrir liggur að stefnendur nýttu umferðarrétt um þann eina veg sem að landi þeirra liggur frá þjóðvegi allt frá árinu 1997 þar til réttargæslustefndi tók að hindra umferð þeirra um veginn árið 2008. Stefndi, sem eignaðist þá eign sem nú kallast Burstabrekka með afsali 6. nóvember 2012, leiðir rétt sinn til nýtingar vegarins frá þjóðvegi að lóð sinni, af lóðarleigusamningi frá 1995 og afsali um eignina frá 31. júlí 1999, en í þeim heimildum felst samkvæmt framansögðu ekki beinn eignarréttur að veginum. Orðið „meðfylgjandi“ í afsalinu verður ekki túlkað svo að um einkaafnot vegarins sé að ræða, sem gangi þvert gegn réttindum landeigenda eða annarra lóðarhafa samkvæmt gildandi skipulagi. Engin rök standa til annars en að stefndi og réttargæslustefndi verði að una sameiginlegum umferðarrétti stefnenda og annarra lóðarhafa nærliggjandi lóða, um þann hluta Hólavegar sem næstur er Hagabraut, í samræmi við skipulag svæðisins. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar frá 8. apríl sl. í máli nr. 203/2014, verður fallist á kröfu stefnenda, gagnvart stefnda og réttargæslustefnda, um viðurkenningu á rétti þeirra til að nýta Hólaveg og fara um hann allt frá þjóðvegi að landi sínu, en landeiganda og öðrum sem kunna að eiga umferðarrétt um veginn er ekki stefnt í málinu. Þessi vegtenging er, í samræmi við gildandi skipulag, nauðsynleg til þess að stefnendur hafi eðlilegt aðgengi að landi sínu frá þjóðvegi. Þá verður einnig svo sem krafist er kveðið á um umferðar- og nýtingarrétt stefnenda á veginum þar sem hann liggur á landi þeirra, eins og nánar greinir í dómsorði. Óumdeilt er að þeim vegi hafa stefndi og réttargæslustefndi haldið veglega við, og þykir eftir atvikum rétt að kveða sérstaklega á um það í dómi þessum að þeir skuli deila umferðarrétti sínum um veginn með landeigendum, stefnendum í máli þessu. Eftir atvikum og með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Kröfu stefnenda um að viðurkennt verði með dómi, að gættum umferðarrétti stefnda Konráðs og réttargæslustefnda Gottliebs eftir Hólavegi, eignarhald þeirra á landi því sem svonefndur Hólavegur liggur eftir, á landspildu stefnenda, sem er úr jörðinni Haga í Rangárþingi ytra og hefur landnúmerið 198458, er vísað frá dómi. Viðurkenndur er umferðar- og nýtingarréttur stefnenda á Hólavegi, allt frá þjóðvegi, Hagabraut, að línu sem dregin er milli punkta 10 (hnit A-428668,5 / N-386015,0) og 11 (hnit A-428694,8 / N-386000,7), á dómskjali nr. 3. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 149/2003
Kærumál Félagsslit Verðbréfafyrirtæki Ógilding samnings Skaðabætur Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Helstu málavextir eru að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2001 var bú Burnham International á Íslandi hf. tekið til opinberra skipta en félagið var svipt starfsleyfi sama dag, sbr. 62. gr. laga nr. 13/1996, sbr. 7. gr. laga nr. 163/2000. Sigurmar K. Albertsson hrl. var skipaður skiptastjóri.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2003, þar sem hafnað var að viðurkenna við félagsslit varnaraðila kröfu sóknaraðila að fjárhæð 4.415.400 krónur með nánar tilteknum vöxtum. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og áðurgildandi 59. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðila og honum dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 15. apríl 2003. Hann krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða sér ásamt kærumálskostnaði. Til vara krefst varnaraðili þess að krafa sóknaraðila verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. I. Samkvæmt gögnum málsins virðist varnaraðili hafa snemma í mars 2000 sent meðal annars til sóknaraðila dreifibréf, þar sem kynnt var að bandaríska félagið Arthur Treacher´s Inc. hafi ákveðið að stofna nýtt félag, Digital Creative Development Corporation, sem væri ætlað „að hanna vefi á Internetinu, veita ráðgjöf og þjónustu við uppsetningu fyrirtækjavefja.“ Þetta nýja félag myndi „kaupa, fjárfesta í og vinna með fyrirtækjum sem þegar hafa haslað sér völl á þessu sviði.“ Væri ráðgert að þetta yrði meginstarfsemi Arthur Treacher´s Inc. á komandi árum, en hún myndi þó ekki breyta neinu um rekstur samnefndra veitingahúsa félagsins. Tekið var fram að gengi hlutabréfa í Arthur Treacher´s Inc. hafi hækkað mikið vegna þessara ráðagerða, eða úr um 0,50 bandaríkjadali í ársbyrjun 2000 í um 4,00 bandaríkjadali í byrjun mars sama árs. Sagði að varnaraðila hafi „boðist takmarkað magn hlutabréfa í Arthur Treacher´s sem seld verða á genginu $1,5 ($4,5/$1,5-1=200% undirverð) auk þóknunar. Hlutabréf þessi verða háð þeim takmörkunum að ekki má versla með þau í eitt ár eftir útgáfu þeirra („lock up period“). Ef þú hefur áhuga á að vera með í kaupum á þessum bréfum þá hafðu endilega samband, en hér gildir „fyrstur kemur, fyrstur fær“. Við gerum ráð fyrir að þú vitir að hér er um áhættufjárfestingu að ræða, áhættu sem þú meðvitað tekur ef þú ákveður að kaupa hlutafé í fyrirtækinu. Kaup í þessu fyrirtæki er háð mikilli óvissu og brugðið getur til beggja vona með afkomu þess í framtíðinni.“ Sóknaraðili brást við framangreindu dreifibréfi með því að kaupa hjá varnaraðila 40.000 hluti í félaginu fyrir 1,50 bandaríkjadali hvern, en samkvæmt kvittun frá varnaraðila 20. mars 2000 greiddi sóknaraðili fyrir þá samtals 4.415.400 krónur auk þóknunar að fjárhæð 22.077 krónur. Um nánari aðdraganda að kaupunum liggur ekkert fyrir í málinu. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila sóttist hann í framhaldi af þessu ítrekað eftir því við varnaraðila að selja hlutabréfin, en honum hafi þá verið sagt að það væri ekki unnt. Hafi hlutabréfin lækkað mjög í verði á þessu tímabili og farið svo að gengi þeirra í byrjun október 2002 var komið í 0,13 bandaríkjadali á hlut. Varnaraðili mun hafa verið sviptur starfsleyfi til verðbréfaviðskipta 27. nóvember 2001. Sama dag mun hafa gengið úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur um að félagið væri tekið til skipta eftir reglum um slit fyrirtækja í verðbréfaþjónustu, sbr. áðurnefnda 59. gr. laga nr. 13/1996, eins og þeim hafði verið breytt með 7. gr. laga nr. 163/2000. Skiptastjóri, sem skipaður var til að fara með félagsslitin, gaf út innköllun vegna þeirra. Á kröfulýsingarfresti kom meðal annars fram krafa frá sóknaraðila í bréfi 14. febrúar 2002, aðallega um endurgreiðslu á fyrrgreindum 4.415.400 krónum ásamt 2.502.479 krónum í dráttarvexti og lögmannskostnað, en til vara um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.471.800 krónur ásamt 1.068.863 krónum í vexti og kostnað, enda yrðu hlutabréfin, sem áður er getið, þá skráð á nafn sóknaraðila í hlutaskrá Digital Creative Development Corporation. Aðalkrafa sóknaraðila var reist á því að hann teldi samning um kaup á hlutabréfunum ógildan af nánar tilteknum ástæðum og bæri honum því að fá kaupverðið greitt sem vangildisbætur. Varakrafa hans var á hinn bóginn reist á því að uppvíst hafi orðið að varnaraðili hafi keypt í eigin nafni hlutabréfin fyrir 1,00 bandaríkjadal á hlut, en með því að selja þau síðan sóknaraðila fyrir 1,50 bandaríkjadali á hlut hafi varnaraðili með saknæmri háttsemi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart sóknaraðila fyrir verðmismuninum, sem næmi fjárhæð varakröfunnar. Til þrautavara krafðist sóknaraðili loks þess að varnaraðili tryggði að hann yrði skráður fyrir hlutabréfunum í hlutaskrá félagsins, auk þess sem varnaraðila yrði gert að greiða lögmannskostnað að fjárhæð 352.055 krónur. Í skrá um lýstar kröfur á hendur varnaraðila, sem skiptastjóri gerði 14. mars 2002, greindi hann frá þeirri afstöðu að hafna ætti framangreindum kröfum sóknaraðila. Á skiptafundi, sem skiptastjóri hélt 22. sama mánaðar, komu fram mótmæli sóknaraðila gegn þessari afstöðu. Skiptafundur var haldinn á ný 2. maí 2002 til að leitast við að jafna ágreining um lýstar kröfur, þar á meðal kröfu sóknaraðila, og enn 30. sama mánaðar. Sú viðleitni bar ekki árangur og beindi skiptastjóri ágreiningsefninu til Héraðsdóms Reykjavíkur 27. ágúst 2002. Af því tilefni var mál þetta þingfest þar fyrir dómi 20. september sama árs. Fyrir héraðsdómi gerði sóknaraðili sömu dómkröfur og fram komu í áðurgreindri kröfulýsingu hans til skiptastjóra að öðru leyti en því að hann féll frá kröfu um að varnaraðili tryggði að hann yrði skráður í hlutaskrá fyrir hlutabréfunum, sem málið varðar. Með bréfi 4. desember 2002 tilkynnti skiptastjóri Héraðsdómi Reykjavíkur að farið yrði með slit á varnaraðila eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti, þar sem eignir félagsins muni ekki nægja til að efna viðurkenndar kröfur. II. Meðal gagna, sem skiptastjóri varnaraðila sendi Héraðsdómi Reykjavíkur með áðurnefndri kröfu um úrlausn þessa ágreiningsmáls, voru óútfyllt form á átta blaðsíðum fyrir samning um áskrift að hlutabréfum í Digital Creative Development Corporation, sjö blaðsíðna greinargerð um áhættuþætti í viðskiptunum, sem boðið var upp á, fimm blaðsíðna samantekt um skilmála fyrir kaupum á hlutabréfum í félaginu, merkt sem trúnaðarmál, og loks óútfyllt form á tíu blaðsíðum fyrir samning milli Digital Creative Development Corporation, Arthur Treacher´s Inc. og væntanlegs kaupanda hlutafjár í fyrstnefnda félaginu, þar sem meðal annars var fjallað um heimild til að skipta á hlutabréfum í því félagi og í Arthur Treacher´s Inc. Af málatilbúnaði aðilanna verður ekki annað ráðið en að óumdeilt sé að þessi gögn, sem öll eru erlend, varði kaup á hlutabréfunum, sem þá greinir á um, þótt varnaraðili hafi í fyrrnefndu dreifibréf frá mars 2000 kynnt viðskiptin sem kaup á hlutabréfum í Arthur Treacher´s Inc. Í ýmsum atriðum öðrum en að framan er getið var ósamræmi milli þessara erlendu gagna og dreifibréfsins, sem sóknaraðili fékk frá varnaraðila. Þannig var í erlendu gögnunum boðið upp á áskrift að hlutabréfum fyrir 1,00 bandaríkjadal á hlut, þar sem lágmarkskaup yrðu á 100.000 hlutum, en í dreifibréfinu var sem áður segir rætt um að varnaraðila hafi boðist hlutabréfin fyrir 1,50 bandaríkjadal og ekki getið um lágmarkskaup. Þá sagði í dreifibréfinu að viðskiptin yrðu háð þeim skilmála að ekki mætti „versla með þau“ í eitt ár, en í erlendu gögnunum sagði að óheimilt yrði að ráðstafa þeim fyrr en félagið hefði sjálft ákveðið að svo mætti gera. Kom einnig fram í þessum gögnum að kaupandi hlutabréfanna yrði að gangast undir það að kaupin væru gerð eingöngu í fjárfestingarskyni og ekki til að endurselja þau, dreifa þeim eða skipta í minni hluti, en með undirritun áskriftarsamnings myndi kaupandi staðfesta að hann hafi engan samning gert um slíka ráðstöfun hlutabréfanna og hefði það heldur ekki í hyggju. Sú stuttorða og almenna ábending, sem fram kom í dreifibréfi varnaraðila um áhættu af viðskiptum með þessi hlutabréf, gaf engan veginn raunhæfa mynd af þeim margháttuðu og alvarlegu aðvörunum og fyrirvörum, sem fram komu í erlendu gögnunum um það efni. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst sóknaraðili ekki hafa fengið í hendur nein önnur gögn frá varnaraðila en dreifibréf hans frá mars 2000 varðandi viðskipti með fyrrnefnd hlutabréf áður en hann hafi gengið til kaupa á þeim. Að öðru leyti kom ekkert fram í skýrslu sóknaraðila um aðdragandann að hlutabréfakaupunum eða hvað kunni að hafa farið á milli hans og starfsmanna varnaraðila um þau og er slíkt heldur ekki að sjá í málatilbúnaði hans að öðru leyti. Varnaraðili staðhæfir á hinn bóginn í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti að sóknaraðili „hafi fengið öll nauðsynleg gögn um það hlutafjárútboð sem hér er verið að fjalla um“. Fyrir héraðsdómi var tekin skýrsla af einum fyrrverandi starfsmanni varnaraðila, sem kvaðst ekki minnast þess að nein gögn hafi fylgt áðurnefndu dreifibréfi og heldur ekki hvort skilmálar fyrir áskrift að hlutabréfunum hafi borist varnaraðila áður en dreifibréfið var sent, en hann héldi þó að svo hafi ekki verið. Sagðist maður þessi ekki hafa átt nein samskipti við sóknaraðila um þau viðskipti, sem málið fjallar um. Í málatilbúnaði varnaraðila er byggt á því að hvað sem öðru líði skipti ekki máli hvaða upplýsingar sóknaraðili kunni að hafa fengið frá varnaraðila, því sóknaraðili sé svokallaður fagfjárfestir, sem hafi átt að afla sér upplýsinga um viðskiptin sjálfur. Þrátt fyrir þetta hefur varnaraðili ekki skýrt út hvert sóknaraðili hefði getað leitað slíkra upplýsinga, en þess verður að gæta, sem áður greinir, að hluti fyrirliggjandi gagna í málinu um skilmála fyrir viðskiptunum er merktur sem trúnaðarmál. Að þessu öllu athuguðu skortir mjög á að nægilega liggi fyrir hvaða gögn varnaraðili hafi haft undir höndum þegar hann sendi út dreifibréf sitt í mars 2000, hvort og þá hvaða gögn önnur eða munnlegar upplýsingar sóknaraðili kann að hafa fengið áður en hann gekk til kaupanna og hvert hann hefði sjálfur getað leitað frekari upplýsinga. Auk þess, sem að framan greinir, liggja ekki fyrir í málinu nein gögn um hvernig varnaraðili gerði úr garði áskrift að hlutabréfunum, sem sóknaraðili hafði lýst sig reiðubúinn til að kaupa, hvort sú áskrift hafi verið gerð í nafni varnaraðila eða sóknaraðila og eftir atvikum hvenær þau hafi verið skráð á nafn þess síðastnefnda. Þá hefur heldur ekki komið skýrlega fram hvort og þá hvenær aflétt kunni að hafa verið takmörkunum á heimild hluthafa til að ráðstafa hlutabréfunum. Vegna þeirra atriða, sem hér hefur verið getið, er málið svo vanreifað að ófært er að fella efnisdóm á það. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 386/2002
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli L hf. gegn G var vísað frá Hæstarétti þar sem málskostnaðartrygging var ekki afhent innan frests sem L hf. hafði til að afhenda trygginguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. ágúst 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi lagði fram í Hæstarétti greinargerð 30. október 2002, þar sem hann krafðist staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar hér fyrir dómi. Með bréfi 12. nóvember 2002 krafðist stefndi þess með vísan til 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að áfrýjanda yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Var þessi krafa reist á því að árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá áfrýjanda og gjaldþrotaskipta síðan krafist á búi hans eftir að stefndi lagði fram áðurnefnda greinargerð. Hæstiréttur féllst 27. mars 2003 á kröfu stefnda um málskostnaðartryggingu og var fjárhæð hennar ákveðin 200.000 krónur. Skyldi tryggingin sett með peningum eða bankaábyrgð og var áfrýjanda veittur tveggja vikna frestur til að afhenda hana eða skilríki fyrir henni. Síðasti dagur til þessa var samkvæmt því 10. apríl 2003. Með bréfi lögmanns áfrýjanda, sem barst Hæstarétti 11. apríl 2003, fylgdi ávísun að fjárhæð 400.000 krónur og var tekið þar fram að um væri að ræða málskostnaðartryggingu vegna þessa máls og hæstaréttarmálsins nr. 385/2002. Frestur til að afhenda tryggingu var samkvæmt framansögðu liðinn þegar bréf þetta barst. Þegar af þeirri ástæðu verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti með vísan til 3. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga, svo sem henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Lykilhótel hf., greiði stefnda, Guðmundi Fjalari Ísfeld, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 434/2017
Kjarasamningur Vinnuslys Forföll
N krafði S ehf. um laun í veikindaforföllum vegna umferðarslyss sem hún varð fyrir á leið úr vinnu. Sneri deila aðila að því hvort um vinnuslys væri að ræða sem orðið hefði á beinni leið frá vinnu í skilningi nánar tilgreinds ákvæðis í kjarasamningi. Talið var að orðalag ákvæðisins fæli ekki í sér skyldu fyrir launþega að fara stystu leið á milli heimilis og vinnustaðar. Hefði sú leið sem N valdi umrætt sinn farið um umferðaræðar sem almennt væru notaðar til að komast á milli viðkomandi sveitarfélaga. Með hliðsjón af þeim tíma sem leið frá því að vinnu N lauk og þar til slysið átti sér stað væri ekki varhugavert að telja að það hefði orðið á beinni leið hennar frá vinnu. Var krafa N því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og GretaBaldursdóttir og Ása Ólafsdóttir prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júlí 2017. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefndu, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sinnum ehf., greiðistefndu, Natalie Bonpimai, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2017. Mál þetta, sem var dómtekið 30.mars sl. er höfðað 29. október 2016. Stefnandi er Natalie Bonpimai, Engihjalla3, Kópavogi en stefndi er, Sinnum ehf., Ármúla 9, Reykjavík. Þess er krafist að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda 942.377 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 285.128 krónum frá1. nóvember 2015 til 1. desember sama ár, af 570.256 krónum frá þeim degi til1. janúar 2016 en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá erkrafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara að krafa stefnanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar. Í máli þessu krefur stefnandistefnda um greiðslu launa í þrjá mánuði vegna umferðarslyss sem hún varð fyrir15. september 2015 og leiddi til óvinnufærni hennar. Byggir hún á því að slysiðhafi orðið á leið úr vinnu í þágu stefnda og beri henni umkrafin greiðsla vegnaákvæða í kjarasamningi. Stefndi hafnar því að slysið geti talist hafa orðið áleið stefnanda heim úr vinnu.I Stefnandi hóf störf hjá stefnda16. maí 2015 og vann sem almennur starfsmaður í heimahjúkrun. Fólst starfið íþrifum og almennri aðstoð sem hún sinnti á heimilum fólks, einkum í Garðabæ,Hafnarfirði og Kópavogi. Ók hún á milli starfsstöðva á eigin bifreið og greiddistefndi fyrir aksturinn samkvæmt akstursdagbók sem stefnandi skilaði. Þá var umþað samið að greitt væri fyrir akstur stefnanda frá heimili sínu að fyrstustarfsstöð í þeim tilvikum þar sem hún var fengin til að vinna aukavinnu aðkvöldi eða um helgar. Stefnandi kveður að hún hafi á þeim tíma sem hér skiptirmáli verið búsett að Háteigsvegi 19, Reykjavík og telur hún að yfirmanni hennarhjá stefnda hafi verið um það kunnugt. Stefndi vísar aftur á móti til þess aðhjá honum hafi stefnandi verið skráð til heimilis á lögheimili sínu aðEngihjalla 3 í Kópavogi og engin vitneskja hafi verið hjá stefnda um aðrabúsetu stefnanda. Í málinu liggur fyrir afrit af akstursdagbók og er þar m.a.skráð nokkrum sinnum að stefnandi fái greitt fyrir akstur frá Laugavegi 27 íReykjavík. Kvað stefnandi í skýrslu sinni fyrir dómi að um væri að ræða akstursinn til aukavinnu frá heimili þáverandi kærasta síns. Í skýrslu næstayfirmanns stefnanda fyrir dómi kom fram að hún hefði veitt athygli þessuheimilisfangi en ekki gert við það athugasemd og stefnandi hafi fengið umræddanaksturskostnað greiddan. Vitnið hafnaði því að henni hefði verið kunnugt umbúsetu stefnanda að Háteigsvegi 19 í Reykjavík. Engar skráningar eru íakstursdagbók sem tilgreina Háteigsveg 19 í Reykjavík sem upphafs- eðaendastað. Þriðjudaginn 15. september 2015lauk stefnandi störfum á nánar tilgreindu heimilisfangi við Strandveg í Garðabækl. 16 síðdegis. Lýsir hún því svo að hún hafi ekið þaðan heim á leið aðHáteigsvegi 19, Reykjavík. Hún hafi farið Hafnarfjarðarveg/Kringlumýrarbraut,en þegar hún hafi komið í Kópavog hafi hún ekið inn á Nýbýlaveg og síðan umSkemmuveg inn á Reykjanesbraut/Sæbraut. Kvað hún að ástæða fyrir því að húnhafi valið þá leið hafi verið sú að umferð umHafnarfjarðarveg/Kringlumýrarbraut hafi verið þung og hafi gengið hægt vegnavegaframkvæmda sem lokað hafi einni akrein akbrautarinnar. Er stefnandi ókeftir Sæbraut rétt áður en hún kom að gatnamótum við Skeiðarvog var ekið aftaná bifreið hennar. Liggur fyrir í gögnum málsins að stefnandi hringdi íneyðarlínu kl. 16.34 umræddan dag og fékk í kjölfarið aðstoð og liggur fyrirskýrsla í málinu um þetta. Stefnandi var frá vinnu daginneftir vegna slyssins, kom aftur til vinnu 17. og 18. september, en skilaðivottorði um óvinnufærni frá og með 21. sama mánaðar. Liggja fyrir í málinuvottorð um óvinnufærni stefnanda á því tímabili sem launakrafa hennar íveikindaforföllum nær til. Í greinargerð stefnda kemur framað hann hafi ekki vitað að um vinnuslys hafi verið að ræða og hafi slysið ekkiverið tilkynnt sem slíkt. Ekki er um það deilt að stefnandi fékk greidd laun íveikindaforföllum þann tíma sem hún hafði áunnið sér rétt til miðað viðtímalengd ráðningar, samtals átta daga að sögn stefnanda. Af hálfu stefnda komfram í greinargerð að stefnanda hafi verið greidd veikindalaun í níu daga. Ístefnu kemur fram að stefnanda hafi verið ókunnugt um réttindi sín gagnvartstefnda og hafi leitað til sjúkrasjóðs stéttarfélags síns í byrjun árs 2016.Við athugun á máli stefnanda þar hafi komið í ljós að stefndi hafi ekki greittstefnanda laun sem hún hafi átt rétt á í kjölfar slyssins samkvæmtkjarasamningi. Ritað hafi verið bréf til stefnda og hann krafinn um greiðslu.Stefndi hafnaði greiðsluskyldu og var málinu stefnt fyrir dóm í kjölfarið. II Stefnandikveðst byggja á því að henni beri réttur til greiðslu launa í forföllum vegnaumferðarslyss sem hún hafi orðið fyrir 15. september 2015 á leið heim úr vinnu.Samkvæmt grein 8.2.1 í aðalkjarasamningi Samtaka atvinnulífsins ogFlóabandalagsins beri starfsmanni, sem forfallist af völdum slyss við vinnu eðaá beinni leið til eða frá vinnu, réttur til dagvinnulauna í allt að þrjámánuði, auk áunnins veikindaréttar. Hafi slysið orðið á beinni leið stefnandafrá vinnustað til heimilis í skilningi tilvitnaðs ákvæðis kjarasamnings. Ákvæðikjarasamnings geri ekki sérstakan áskilnað um vitneskju atvinnurekanda um það hvarheimili starfsmanns sé að finna heldur lúti slíkt almennum sönnunarreglum.Fyrirliggjandi séu vitnisburðir leigusala og nágranna stefnanda um búsetuhennar að Háteigsvegi 19 í Reykjavík. Þá byggir stefnandi á því að næstiyfirmaður hennar hjá stefnda hafi haft vitneskju um að hún hafi búið aðHáteigsvegi 19 í Reykjavík, enda hafi af hálfu stefnda verið fallist á aðgreiða fyrir akstur frá heimili stefnanda að fyrstu starfsstöð þegar stefnandihafi verið að sinna aukavinnu. Stefnandi kveður óumdeilt að stefndihafi greitt stefnanda laun sem nemi átta daga veikindarétti í kjölfar slyssinseða til loka september 2015. Stefnandi hafi verið óvinnufær mun lengur og þaðvel inn á árið 2016, svo sem fyrirliggjandi vottorð og upplýsingar um greiðslurúr sjúkrasjóði Eflingar-stéttarfélags á árinu 2016 beri með sér. Í vanskilumséu hins vegar dagvinnulaun til stefnanda í þrjá mánuði tímabilið október,nóvember og desember 2015, auk orlofs. Nemi mánaðarlaun 285.128 krónum, eða855.384 krónur fyrir þrjá mánuði, en við þá fjárhæð bætist 17,17% orlof semnemi 86.993 krónum. Samtals sé því krafa stefnanda 942.377 krónur. Stefnandi hafi verið félagsmaðurí Eflingu-stéttarfélagi á því tímabili er krafa hennar hafi stofnast. Sé vísaðtil meginreglu vinnu-, kröfu- og samningaréttarum að laun beri að greiða í samræmi við umsamda launataxta samkvæmt gildandiráðningar- og/eða kjarasamningi. Vísist um réttindi stefnanda aðallega til 1.,2., 3., 4. og 12. kafla kjarasamnings félagsins. Jafnframt sé vísað til laganr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda,aðallega 1. gr., laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, laga nr. 30/1987 umorlof, aðallega 1., 7., og 8. gr., og laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks tiluppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Byggt sé á því að stefndi hafivanefnt bindandi ráðningarsamning við stefnanda með því að greiða ekki umsaminlaun og uppfylla aðrar samningsskyldur sínar. Samkvæmt framangreindumréttarheimildum og samningum sé greiðsluskylda stefnda ótvíræð. Um sönnun séjafnframt vísað til stjórnunarréttar stefnda og þess að hann sé bókhaldsskyldurað lögum. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t.vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. og V. kafla laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Krafa sé gerð um að við ákvörðunmálskostnaðar sé litið til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt afþóknun fyrir lögmannsþjónustu en stefandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðiliog sé því nauðsyn að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Um varnarþingkveðst stefnandi vísa til 32. gr. laga nr. 91/1991. Við munnlegan málflutningmótmælti lögmaður stefnanda, sem of seint fram kominni, málsástæðu lögmannsstefnda um að ósannað væri að stefnanda hafi verið nauðsyn að aka um Nýbýlavegog Sæbraut til að forðast vegaframkvæmdir. Þá mótmælti lögmaður stefnandakröfu stefnda um að lækka bæri fjárkröfu stefnanda vegna greiðslna frá þriðjamanni. Vísaði lögmaðurinn til þess að umkrafðar greiðslur væru vinnulaunsamkvæmt kjarasamningi, en ekki skaðabætur og sættu því ekki frádrætti vegnagreiðslna frá þriðja manni. Þá gaf lögmaður stefnanda þámálflutningsyfirlýsingu, teldi dómurinn að stefnandi hefði fengið greiðslur fráþriðja manni umfram það sem hún ætti rétt til með tilliti til þeirra krafna semhún geri í málinu, að hún muni greina hlutaðeigandi aðilum frá niðurstöðu dómsí málinu verði fallist á dómkröfur hennar, eins og þær séu settar fram í stefnuog bjóða fram endurgreiðslu standi lög til þess. III Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að umrættslys hafi ekki verið vinnuslys í skilningi kjarasamnings, en það sé forsendalaunaréttar í kjölfar vinnuslyss að það verði við vinnu eða á beinni leið tileða frá vinnu. Samkvæmt þeirri vitneskju semlegið hafi fyrir hjá stefnda á umræddum tíma hafi stefnandi verið búsettur aðEngihjalla 3, Kópavogi og gefi því auga leið að slysstaður á Sæbraut viðSkeiðarvog geti ekki talist á beinni leið heim frá vinnustað við Strandveg íGarðabæ. Stefndi hafnar einnig alfarið fullyrðingum um að starfsmönnum hanshafi verið kunnugt um að stefnandi héldi heimili að Háteigsvegi 19 og mótmælirþví að slíkt verði lesið út úr gögnum málsins. Vísar stefndi og til þess að jafnvelþó fallist yrði á að miða við að heimili stefnanda hafi verið að Háteigsvegi19, Reykjavík, geti umræddur slysstaður ekki talist vera á beinni leið fráStrandvegi í Garðabæ að Háteigsvegi í Reykjavík. Kveður stefndi að á fylgigögnummeð stefnu komi fram að stefnandi hafi þennan dag þurft að beygja út afHafnarfjarðarvegi vegna vegaframkvæmda og aka um Nýbýlaveg og áfram norðurReykjanesbraut/Sæbraut. Ekki liggi fyrir nein gögn um þetta atriði. Ekki komiheldur fram hversvegna stefnandi hafi ekki beygt, úr því sem komið var, afReykjanesbraut/Sæbraut inn á Miklubraut til að fara beina leið að Háteigsvegi.Í stað þess hafi stefnandi haldið áfram Sæbraut og hafi þar lent í umrædduslysi. Þá er á því byggt í greinargerðað stefnandi hafi lokið störfum kl. 16.00 en hafi lent í slysi kl. 16.52samkvæmt skýrslu um slysið sem sé meðal gagna málsins. Bendi tímasetningin tilað stefnandi hafi ekki farið beint heim úr vinnu umræddan dag. Við munnleganmálflutning voru ekki bornar brigður á réttmæti gagna sem lögmaður stefnandaaflaði undir rekstri málsins og bera með sér að að stefnandi hafi hringt eftiraðstoð kl. 16.34. Stefndi kveðst byggja á almennumreglum samninga- og vinnuréttar, meginreglunni um skuldbindingargildi samningaog kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Eflingar. Málskostnaðarkrafa stefndabyggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 130. og 131.gr. Við munnlegan málflutning komfram hjá lögmanni stefnda að ósannað væri í málinu að stefnanda hafi, vegnavegaframkvæmda, verið nauðsyn á að víkjaaf stystu leið milli vinnu og heimilis með því að aka um Nýbýlaveg og Sæbraut.Hafnaði lögmaður stefnda þeim fullyrðingum lögmanns stefnanda að um nýjamálsástæðu væri að ræða, enda hafi beinlínis komið fram í greinargerð fullyrðingstefnda um að engin gögn lægju fyrir í málinu um ætlaðar vegaframkvæmdir. Þá byggði lögmaður stefnda á þvíað yrði fallist á kröfu stefnanda bæri að lækka hana um samtals 390.537 krónurvegna greiðslna sem stefnandi hefði notið, samkvæmt staðgreiðsluskráríkisskattstjóra í október, nóvember og desember 2015.IV Í máli þessu deila aðilar umhvort uppfyllt séu skilyrði greinar 8.2.1. í kjarasamningi milli Samtakaatvinnulífsins og Flóabandalagsins, sem gildir frá 1. maí 2015 til 31. desember2018, til að ná til slyss stefnanda 15. september 2015. Ekki er deilt um aðumrætt ákvæði eigi við í réttarsambandi aðila. Ákvæðið hljóðar svo: Forfalliststarfsmaður af völdum slyss við vinnuna eða á beinni leið til eða frá vinnu ogeins ef starfsmaður veikist af atvinnusjúkdómi,skal hann auk réttar til launa í veikindum halda dagvinnulaunum sínum í þrjámánuði. Ofangreindur réttur er sjálfstæður réttur og gengur ekki á veikindaréttstarfsmannsins. Í grein 8.2.2. kemur fram aðdagpeningar frá Tryggingastofnun ríkisins vegna þessara daga gangi tillaunagreiðanda. Ekki er deilt um það aðframangreint ákvæði taki til ferðalags frá heimili að vinnustað og öfugt. Í fyrsta lagi ber stefndibrigður á að Háteigsvegur 19, Reykjavík geti talist heimili stefnanda í ofangreindumskilningi og að telja verði að hún hafi verið búsett að Engihjalla 3 í Kópavogiþar sem lögheimili hennar er skráð. Ekki eru efni til að skilja umrætt ákvæðimeð svo þröngum hætti og er fallist á með stefnanda að miða skuli við þann staðþar sem starfsmaður sannanlega heldur heimili.Fyrir dóminn komu þrjú vitni sem staðfestu að stefnandi hafi á umræddumtíma búið að Háteigsvegi 19, Reykjavík. Eru ekki tilefni til annars, með vísantil þeirra vitnisburða, að telja sannað að svo hafi verið. Að mati dómsinsskiptir ekki máli í þessu samhengi hvort stefnda var kunnugt um búsetustefnanda á umræddum stað eða ekki. Eitt skilyrði þess að slys stefnanda verðifellt undir framangreint ákvæði kjarasamnings er eins og áður greinir aðstefnandi teljist hafa verið á beinni leið úr vinnu þegar slysið átti sér stað.Stefndi byggir á að ósannað sé að vegaframkvæmdir hafi réttlætt þá ákvörðunstefnanda að aka um Nýbýlaveg og eins telur stefndi að óeðlilegt sé aðstefnandi hafi ekki, úr því sem komið var, ekið af Sæbraut inn á Miklubraut áleið að Háteigsvegi í umrætt sinn. Þetta telur stefndi eiga að leiða til þessað akstur stefnanda geti ekki hafa verið á beinni leið frá vinnu að heimili. Stefnandi lauk störfum aðStrandvegi í Garðabæ um kl. 16 þriðjudaginn 15. september 2015, en upplýst er ímálinu að hún hringdi til að óska eftir aðstoð kl. 16.34 stutt frá gatnamótumSæbrautar og Skeiðarvogs. Hafði þar verið ekið aftan á bifreið hennar. Viðmunnlegan málflutning studdist lögmaður stefnda við kortaupplýsingar úr tölvuforritiJa.is og sýndi fram á að sú leið sem stefnandi valdi að aka væru um það bilhelmingi lengri en sú leið sem styst væri milli Strandvegar í Garðabæ ogHáteigsvegar í Reykjavík. Eins og fyrr er sagt byggir stefnandi einkum á því aðumrædd akstursleið sé bein leið heim til hennar úr vinnu í skilningi hinsumdeilda ákvæðis kjarasamnings. Að mati dómsins þykir sýnt aðumrætt ákvæði kjarasamnings veitir launþegum rétt til launa í slysaförföllumáður en eiginlegar vinnutími byrjar og eftir að honum lýkur og felur því í sérrýmkun á því hvað telst vinnuslys. Verður að túlka ákvæðið með hliðsjón afþeirri augljósu ætlan samningsaðila að veita launþegum þann rétt sem í ákvæðinugreinir. Þykir dómnum ekki sjálfgefið að skilja eigi orðasambandið „bein leið“ þannigað það feli í sér skyldu fyrir launþega að fara stystu leið milli heimilis ogvinnustaðar. Er alkunna að á annatíma í umferðinni kunna leiðir að veramisjafnlega seinfarnar eftir umferðarþunga og getur ökumaður talið skynsamlegtað víkja frá stystu leið og talið sig þannig flýta fyrir sér. Hvað sem líðurætluðu réttmæti slíkra ákvarðana verður að telja þær hluta af eðlilegriháttsemi ökumanna. Það er mat dómsins að sú leið sem stefnandi valdi umrættsinn fari um umferðaræðar sem almennt eru notaðar til að komast milliviðkomandi bæjarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og með hliðsjón af þeim tíma semleið frá því að vinnu hennar lauk umræddan dag og þar til slysið átti sér staðsé ekki varhugarvert að telja að það hafi orðið á „beinni leið“ hennar frá vinnuí skilningi ákvæðisins. Skiptir því ekki máli að mati dómsins hvort talist getisannað að vegaframkvæmdir hafi staðið yfir á Kringlumýrarbraut á umræddum tímaog þá ekki hvort slík málsástæða hafi verið höfð uppi nægilega snemma af hálfustefnda. Með vísan til alls framangreinds er því fallist á með stefnanda aðslys hennar verði með réttu fellt undir grein 8.2.1. í fyrrnefndumkjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins og Flóabandalagsins. Stefnandi byggir á því að krafahennar sé krafa um dagvinnulaun í veikindaforföllum, ásamt lögbundnu orlofi, enekki skaðabótakrafa og sæti því ekki frádrætti vegna greiðslna frá þriðjamanni. Með vísan til þessa mótmælti stefnandi varakröfu stefnda um lækkundómkrafna. Af hálfu stefnda var viðmunnlegan flutning málsins byggt á því að draga ætti samtals 390.537 krónur frákröfu stefnanda vegna greiðslna frá stefnda, félagsþjónustu Kópavogs,Sjúkratryggingum Íslands og sjóðum VR til stefnanda í október, nóvember ogdesember 2015. Á hinn bóginn voru engin rök færð fyrir því af hálfu stefnda afhvaða ástæðu draga ætti þessar fjárhæðir frá kröfunni, hvorki varðandi einstakaliði eða fjárhæðina í heild. Engar röksemdir koma heldur fram í greinargerð umþetta atriði. Þá færði stefndi ekki fram rök gegn þeirri málsástæðu stefnandasem rakin var hér síðast. Er þegar af þessum ástæðum ekki unnt að fallast ávarakröfu stefnda. Eru því ekki efni til annars en að fallast á með stefnandaog stefnda beri að greiða henni dagvinnulaun í veikindaforföllum, samtals íþrjá mánuði, auk lögbundins orlofs. Engar athugasemdir eru gerðar viðvaxtakröfur stefnanda og verða þær einnig teknar til greina eins og þær erufram settar. Þegar af þeim ástæðum sem aðofan eru raktar verður krafa stefnanda tekin að fullu til greina eins og hún erfram sett, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af framangreindriniðurstöðu ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilegaákveðinn 500.000 krónur og hefur við þá ákvörðun verið tekið tillit til skyldutil greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Halldór Björnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Sinnum ehf., greiðistefnanda, Natalie Bonpimai, 942.377 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 285.128 krónum frá1. nóvember 2015 til 1. desember sama ár, af 570.256 krónum frá þeim degi til1. janúar 2016 en af 942.377 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 413/1999
Kærumál Útlendingur Gæsluvarðhald. 15. gr. laga nr. 45/1965
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem M var gert að sæta gæslu samkvæmt 15. gr. laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum í eina viku. Talið var að ekki hefði verið sýnt nægilega fram á að þörf væri á gæslu M og að ekki væru tiltækar léttbærari aðgerðir til að tryggja návist hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. október 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæslu samkvæmt 15. gr. laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum allt til miðvikudagsins 13. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að kröfu um gæslu verði hafnað og að úrskurðað verði að hann skuli látinn laus úr gæslu. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ekki hefur verið nægilega sýnt fram á, að þörf sé á gæslu varnaraðila á grundvelli 1. mgr. 15. gr. laga nr. 45/1965, og að ekki séu tiltækar aðrar léttbærari aðgerðir til að tryggja návist hans. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, Sigurbjörns Þorbergssonar héraðsdómslögmanns, 35.000 krónur.
Mál nr. 62/2004
Fasteignakaup Galli Vanheimild Þinglýsing Greiðsla Réttargæsla
I, keypti af Þ tiltekinn eignarhluta í fasteign. Reis í kjölfarið ýmis ágreiningur milli þeirra, en fyrir Hæstarétti var einungis deilt um tvennt. Í fyrsta lagi um greindi aðila á um hvort I ætti rétt á bótum vegna þess að ekki hafi fylgt hinum keypta eignarhluta hlutdeild í tilteknum rýmum hússins. Með hliðsjón af þinglýsingargögnum og eignarheimildum að fasteigninni var talið að I hefði eignast hlutdeild í umræddum rýmum og ætti því ekki bótakröfu á hendur Þ af þeim sökum. Í öðru lagi þurfti að leysa úr kröfu Þ um greiðslu helmings affalla, sem orðið hefðu af húsbréfum, sem fengust í skiptum fyrir fasteignaveðbréf, sem I gaf út. Orðalag í kaupsamningi aðila, þar sem samið var um skiptingu affalla, var talið óljóst, en tekið fram að þess væri að gæta að með bréfunum var verið að inna af hendi umsamda greiðslu samkvæmt kaupsamningi og það var verðmæti bréfanna á gjalddaga þeirrar greiðslu sem skipti málið við efnd þeirrar skyldu. Frá þeim tíma var það í höndum Þ, sem seljanda, hvort eða hvenær hann seldi þau án þess að I fengi nokkuð um það ráðið. Var því fallist á kröfu Þ greiðslu hlutdeildar I í afföllunum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. febrúar 2004. Hún krefst þess að sér verð einungis gert að greiða stefnda 998.734 krónur með vöxtum samkvæmt5. gr. vaxtalaganr. 25/1987 af 3.786.000 krónum frá 1. janúar 2001 til 1. júlí sama árs og samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 1. febrúar 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 998.734 krónum frá þeim degi til 6. febrúar 2004, allt að frádregnum 3.786.000 krónum. Þá krefst áfrýjandi þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður, en að sér verði dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur þó þannig að frá þeirri fjárhæð, sem áfrýjandi var dæmd til að greiða honum, dragist greiðsla að fjárhæð 3.786.000 krónur sem innt var af hendi 6. febrúar 2004. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Frosta Sigurgestssyni til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Stefndi mótmælir réttargæsluaðild Frosta hér fyrir réttinum. Ekki er áskilið í 21. gr laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að réttargæsluaðild sé fyrir hendi í máli frá upphafi þess. Má stefna manni til réttargæslu meðan á rekstri máls stendur í héraði. Með hliðsjón af því og í ljósi þeirrar stöðu, sem réttargæslustefndi hefur við rekstur dómsmáls, verður ekki fallist á það með stefnda að Frosta verði ekki stefnt til réttargæslu fyrir Hæstarétti vegna þess að hann hafði ekki réttargæsluaðild að málinu í héraði. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þeirra á meðal er staðfesting stefnda 6. febrúar 2004 fyrir móttöku á veðskuldabréfi útgefnu af áfrýjanda 4. sama mánaðar að fjárhæð 3.786.000 krónur. Kemur fram í staðfestingunni að greiðsla þessi sé samkvæmt ákvæði í D lið kaupsamnings Gunnars Hilmarssonar og áfrýjanda við stefnda 25. ágúst 2000. Eru aðila sammála um að litið skuli á skuldabréfið sem innborgun með fullu nafnverði miðað við 6. febrúar 2004. Áfrýjandi lýsti því yfir við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að fjárhæð þessarar greiðslu væri umfram skyldu, en af tæknilegum ástæðum hafi ekki verið unnt að skipta greiðslunni. Stefndi gerði ekki sérstaka athugasemd af því tilefni. I. Áfrýjandi og eiginmaður hennar Gunnar Hilmarsson, sem nú er látinn, keyptu af stefnda með samningi 25. ágúst 2000 efri hæð í tvíbýlishúsinu að Suðurholti 11, Hafnarfirði, ásamt hlutdeild í sameign hússins. Hafði stefndi reist húsið. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi reis ágreiningur með aðilum. Taldi áfrýjandi að stefndi hafi ekki skilað eigninni í umsömdu ástandi og auk þess væri hún haldin ýmsum göllum. Þá hafi ekki fylgt hinum keypta eignarhluta hlutdeild í tveimur lokuðum rýmum á neðri hæð hússins. Af þessum sökum krafðist áfrýjandi skaðabóta en til vara afsláttar á grundvelli mats tveggja manna 20. febrúar 2003, en þeir höfðu verið dómkvaddir til verksins að beiðni áfrýjanda. Þá gerði hún kröfu vegna kostnaðar við að rífa vinnupalla, sem voru utan á húsinu, og krafðist bóta fyrir óþægindi og fyrirhöfn. Stefndi höfðaði gagnsök í héraði og krafðist ógreiddra eftirstöðva kaupverðs að fjárhæð 3.786.000 krónur, sem áfrýjandi átti samkvæmt kaupsamningnum að greiða með svokölluðu viðbótarláni þegar hæðin yrði tekin út í brunabótamati, en þó eigi síðar en 1. janúar 2001. Þá krafðist stefndi á grundvelli ákvæðis í kaupsamningi greiðslu helmings affalla, sem orðið hefðu af húsbréfum, sem fengust í skiptum fyrir fasteignaveðbréf, sem áfrýjandi gaf út. Áfrýjandi sættir sig við niðurstöðu héraðsdóms varðandi framangreind ágreiningsefni um annað en að hún eigi ekki rétt til bóta vegna rýmanna tveggja á neðri hæð hússins og að henni beri að greiða stefnda helming af ætluðum afföllum af húsbréfunum. Þá krefst áfrýjandi breytinga á niðurstöðu héraðsdóms um dráttarvexti og málskostnað. II. Stefndi seldi réttargæslustefnda neðri hæð hússins að Suðurholti 11 með kaupsamningi 23. febrúar 2000. Var eignarhlutinn seldur með „tilheyrandi hlutdeild í sameign“. Var tekið fram í kaupsamningnum að stefndi væri ekki búinn að gera eignaskiptasamning um húsið, en muni sjá um gerð hans og greiða kostnað af honum. Kaupsamningurinn var móttekinn til þinglýsingar 3. mars 2000. Tveimur dögum eftir gerð kaupsamnings þessa, þann 25. febrúar 2000, undirrituðu aðilar hans yfirlýsingu. Samkvæmt henni skyldu tvö óuppfyllt rými á neðri hæð hússins fylgja íbúðinni á þeirri hæð. Skuldbatt stefndi sig til að „tryggja að við sölu á efri hæð hússins sé kaupendum þeirrar eignar ljóst að hlutdeild í rýmum þessum fylgi ekki“ efri hæðinni. Skyldi stefndi kynna væntanlegum kaupendum efri hæðar yfirlýsingu þessa. Þessari yfirlýsingu var ekki þinglýst. Eignaskiptayfirlýsing fyrir Suðurholt 11 er dagsett 12. maí 2000. Er í henni tekið fram að óuppfyllt rými tilheyri sameign hússins. Er ekki ágreiningur um að átt sé við sömu rýmin og fjallað er um í fyrrgreindri yfirlýsingu 25. febrúar 2000. Eignaskiptayfirlýsingin var móttekin til þinglýsingar 18. maí 2000. Í fyrrgreindum kaupsamningi Gunnars Hilmarssonar og áfrýjanda við stefnda 25. ágúst 2000 um efri hæð hússins er tekið fram að hinum selda eignarhluta fylgi meðal annars „tilheyrandi hlutdeild í sameign“. Er í kaupsamningum vísað til framangreinds eignaskiptasamnings. Kaupsamningur þessi var móttekinn til þinglýsingar 8. september 2000. Áfrýjandi heldur því fram að henni og eignmanni hennar hafi verið ókunnugt um yfirlýsinguna 25. febrúar 2000 þegar þau gerðu samning um kaup á sínum eignarhluta við stefnda. Er ósannað að forsvarmenn stefnda hafi kynnt þeim efni yfirlýsingarinnar. Í héraðsdómi segir að fram hafi komið í vitnisburði réttargæslustefnda að hann líti á þessi rými sem sameign beggja hæða. Verður að fallast á það með áfrýjanda að varla verði þessi ályktun með ótvíræðum hætti dregin af endurriti af vitnisburði Frosta Sigurgestssonar. Þá tekur réttargæslustefndi fram í greinargerð sinni til Hæstaréttar og í bréfi 13. janúar 2004, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, að hann telji sig eiganda að hinum umdeildu rýmum. Engu að síður er með vísan til þess, sem að framan er rakið um þinglýsingu eignaskiptasamnings og eignarheimilda að Suðurholti 11, staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi hafi eignast hlutdeild í framangreindum rýmum. Getur hún ekki ákveðið að láta réttargæslustefnda þann eignarrétt eftir á kostnað stefnda til að viðhalda samlyndi í húsinu, en þess í stað krafið stefnda um skaðabætur. Á hún því ekki kröfu á hendur stefnda af þessum sökum og verður niðurstaða héraðsdóms um þennan þátt málsins staðfest. Stefndi gerir, eins og að framan er rakið, kröfu til þess að áfrýjandi greiði sér helming affalla af húsbréfum, sem fengist hafi í skiptum fyrir þau fasteignabréf er áfrýjandi gaf út til greiðslu kaupverðs eignarinnar samkvæmt C lið kaupsamnings aðila 25. ágúst 2000. Um þetta efni er svofellt ákvæði í samningnum: „Seljendur og kaupendur skipta með sér afföllum og eða yfirverði ef til kemur jafnt á milli sín.“ Stefndi miðar kröfu sína við afföll af bréfunum án þóknunar til banka þann 21. ágúst 2000, en þau voru þá 10,52%. Frá þeim degi reiknast vextir á skuldabréfið samkvæmt kaupsamningi aðila. Miðað við þessar forsendur er helmingur affalla af bréfunum 405.756 krónur. Áfrýjandi telur að stefndi geti ekki miðað kröfu sína um afföll við gengi bréfanna á tilteknum degi, er tengist gerð kaupsamnings eða útgáfu þeirra. Hann geti einungis gert kröfu um sannanleg afföll, sem orðið hafi á bréfunum í raun við sölu þeirra. Hafi stefndi ekki lagt fram nein gögn um söluverð bréfanna, en fyrir tjóni sínu vegna affalla beri hann sönnunarbyrði. Orðalag samningsins um þetta efni er óljóst, en fallast má á það með áfrýjanda að það kunni að benda til þess að miða skuli við óviss afföll í framtíðinni en ekki gengi, sem þekkt var á samningsdegi. Í þessu sambandi er þess þó að gæta að með bréfunum var verið að inna af hendi umsamda greiðslu samkvæmt kaupsamningi aðila og það var verðmæti bréfanna á gjalddaga þeirrar greiðslu, það er á útgáfu- eða afhendingardegi þeirra, sem máli skiptir við efnd þeirrar skyldu. Frá þeim tíma var það í höndum seljanda hvort eða hvenær hann seldi þau án þess að kaupandi fengi neitt um það ráðið. Af framangreindu orðalagi verður ekki dregin sú ályktun að um hafi verið samið að víkja frá þeirri viðmiðun. Verður niðurstaða héraðsdóms um þennan þátt málsins því staðfest. Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um upphafstíma dráttarvaxta. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest um annað en málskostnað, en að teknu tilliti til greiðslu áfrýjanda 6. febrúar 2004, á þann hátt er í dómsorði greinir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Ingveldur Tryggvadóttir, greiði stefnda, Þakvirki ehf., 2.591.120 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 3.786.000 krónum frá 1. janúar 2001 til 1. júlí sama árs, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 1. febrúar 2003, en af 2.591.120 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2003 allt að frádregnum 3.786.000 krónum miðað við 6. febrúar 2004. Ákvæði héraðsdóms um útgáfu afsals af hálfu stefnda til áfrýjanda og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 28. maí 2003 og tekið til dóms 6. nóvember sl. Aðalstefnandi er Ingveldur Tryggvadóttir, kt. 130860-5919, Suðurholti 11, Hafnarfirði en gagnstefnandi er Þakvirki ehf., kt. 670199-2159, Breiðvangi 5, Hafnarfirði. Dómkröfur aðalstefnanda eru aðallega þær að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða aðalstefnanda skaðabætur eða afslátt að fjárhæð 4.556.339 krónur að frádreginni kaupsamningsgreiðslu til gagnstefnanda að fjárhæð 3.786.000 krónur en að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 770.339 krónum frá 28. maí 2003 til greiðsludags. Til vara krefst aðalstefnandi þess að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða aðalstefnanda skaðabætur eða afslátt að mati dómsins að frádreginni kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 3.786.000 krónur en að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. maí 2003 til greiðsludags. Bæði í aðalkröfu og varakröfu krefst aðalstefnandi þess að gagnstefnanda verði gert að gefa út afsal til aðalstefnanda fyrir efri hæð, merkt 0201, í húsi nr. 11 í Suðurholti, Hafnarfirði. Þá er þess krafist að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Í aðalsök gerir gagnstefnandi þá kröfu að kröfur aðalstefnanda verði lækkaðar og afsláttur af kaupverði fasteignarinnar Suðurholt 11, efri hæð, Hafnarfirði verði ákveðinn 1.304.636 krónur. Þá gerir gagnstefnandi kröfu um að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi aðalstefnanda. Í gagnsök gerir gagnstefnandi þá kröfu að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða 2.887.120 krónur með dráttarvöxtum af 3.786.000 krónum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2001 til 1. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. febrúar 2003 en með dráttarvöxtum af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir gagnstefnandi kröfu um málskostnað að skaðlausu úr hendi aðalstefnanda. Aðalstefnandi gerir þá kröfu í gagnsök að hún verði sýknuð af öllum kröfum gagnstefnanda og að gagnstefnanda verði gert að greiða henni málskostnað eins og málið væri ekki rekið sem gjafsóknarmál. Til vara krefst aðalstefnandi þess í gagnsök að kröfur gagnstefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. I. Með kaupsamningi 25. ágúst 2000 keypti aðalstefnandi ásamt þálifandi eiginmanni sínum, Gunnari Hilmarssyni, af gagnstefnanda efri hæð hússins nr. 11 við Suðurholt í Hafnarfirði og fékk eignina afhenta sama dag. Í kaupsamningi segir að húsið afhendist fullbúið að utan, þó ómálað, og fokhelt að innan. Lóð skyldi skilað grófjafnaðri. Í sérstakri skilalýsingu sem fylgdi kaupsamningi aðila er nánar kveðið á um frágang og m.a. að lóð skyldi grófjöfnuð með því efni sem væri á lóðinni. Kaupverð var 11.500.000 krónur og átti að greiðast með andvirði tveggja fasteignaveðbréfa. Afhenti aðalstefnandi fasteignaveðbréf að fjárhæð 7.714.000 krónur við undirritun kaupsamnings en bréf að fjárhæð 3.786.000 krónur skyldi afhendast eigi síðar en 1. janúar 2001. Það bréf hefur aðalstefnandi ekki afhent og borið við göllum á hinu selda. Þá skyldu afföll af húsbréfum skiptast jafnt á milli aðila, hlutur aðalstefnanda 405.756 krónur. Sú greiðsla hefur heldur ekki borist gagnstefnanda. Í kaupsamningi segir að eigninni fylgi hlutdeild í sameign. Eignaskiptasamningur var útbúinn 12. maí 2000 og hann móttekin til þinglýsingar 18. sama mánaðar. Í honum segir að óuppfyllt rými í húsinu sé í sameign. Áður en aðalstefnandi keypti efri hæð hússins 25. ágúst 2000 hafði gagnstefnandi selt Frosta Sigurgestssyni neðri hæð þann 23. febrúar 2000. Í yfirlýsingu frá gagnstefnanda til Frosta 25. febrúar 2000 segir að gagnstefnandi og Frosti hafi gert eftirfarandi samkomulag vegna kaupa Frosta á neðri hæð: ,,Um er að ræða, að íbúð 0101 fylgi tvö óuppfyllt rými (á teikningu óuppfylltir sökklar) á neðri hæð hússins og getur kaupandi, seljanda vegna, ráðstafað þeim að vild, innan þeirra marka sem lög og reglur setja. Seljandi skuldbindur sig til að tryggja að við sölu á efri hæð hússins sé kaupendum þeirrar eignar ljóst að hlutdeild í rýmum þessum fylgi ekki íbúð 0201. Ber seljendum að kynna væntanlegum kaupendum efri hæðar, 0201, yfirlýsingu þessa. Óheimilt að opna inn í þessi rými og nýta þau sem hluta af íbúðinni. Ráðstöfun kaupanda á rýmunum er þannig alfarið án ábyrgðar seljanda. Fáist rými þessi samþykkt af byggingaryfirvöldum, ber kaupandi allan kostnað, hverju nafni sem nefnist, af því samþykki, m.a. öll opinber gjöld þ.m.t. skipulags- og gatnagerðargjöld, breytingar á eignaskiptasamningi, teikningar og þh. Seljandi ábyrgist ekki á nokkurn hátt að umrædd rými fáist samþykkt og á kaupandi enga kröfu á hendur honum, fáist slíkt samþykki ekki.“ Gagnstefnandi segir að ýmsir verkþættir og gallar hafi komið í ljós eftir að kaup hafi tekist. Þann 6. mars 2001 hafi aðalstefnandi ritað gagnstefnanda bréf og krafist úrbóta á ýmsum verkþáttum. Þá hafi einnig komið í ljós að gagnstefnandi hafði selt Frosta Sigurgestssyni allt óuppfyllt rými á neðri hæð þó að það væri tekið fram í kaupsamningi við aðalstefnanda að þetta rými væri í sameign. Var vikið að þessu í bréfi aðalstefnanda til gagnstefnanda. Aðalstefnandi krafðist úrbóta fyrir 1. apríl 2001 og var sú krafa ítrekuð með bréfi 27. apríl 2001. Aðalstefnandi segir að kvartanir hafi ekki borið árangur og því hafi verið óskað eftir dómkvaðningu matsmanns 9. júlí 2002. Í matsbeiðni er beðið um mat á eftirfarandi atriðum: ,,1. Frágangur þaks ófullnægjandi sem veldur m.a. leka. a. Rangur frágangur á hornsperru með tilliti til loftunar. b. Laga þarf frágang á þakkanti með tilliti til loftunar. 2. Vantar loftun frá geymslu og þvottahúsi. 3. Leki er með gleri og gluggapóstum. 4. Skrúfur koma í gegnum glerlista. Opnanleg fög þarf að stilla. 5. Vantar brunavörn á milli bílageymslu og íbúðar. 6. Tréstubbur er í steypu í vegg yfir eldhúsglugga, fjarlægja þarf hann og gera við. 7. Frágangur utanhúss. a. Steining útveggja. b. Sorpgeymslu vantar. c. Handrið vantar á svalir. d. Tröppur niður með húsi ekki rétt unnar. Hitalögn virkar ekki. 8. Eftir að grófjafna lóð. Vantar m.a. verulegt efni.“ Þá er í matsbeiðni ennfremur óskað eftir mati á því hvað það rýri verðmæti efri hæðar að óuppfyllt rými í kjallara hússins verði allt talið eign íbúðar á neðri hæð. Að lokum er óskað mats á því að húsið standi 340 mm lægra en samþykktar arkitektarteikningar segi til um. Verði bæði tekið tillit til útlitsgalla, skertrar birtu og útsýnis og kostnaðaraukningu við að koma fyrir niðurföllum þar sem halli að húsinu frá götu í stað þess að vatn renni frá húsinu út á götu. Matsgerð er dagsett í febrúar 2003. Metið er eftirfarandi samkvæmt matsbeiðni: 1. Frágangur þaks ófullnægjandi sem veldur m.a. leka........... 203.000 krónur. 2. Vantar loftun frá geymslu og þvottahúsi.............................. 28.000 krónur. 3. Leki er með gleri og gluggapóstum ..................................... 197.200 krónur. Skrúfur koma í gegnum glerlista. Opnanleg fög þarf að stilla..... 35.000 krónur. 5. Vantar brunavörn á milli bílgeymslu og íbúðar.................... 66.000 krónur. 6. Tréstubbur er í steypu í vegg yfir eldhúsglugga, fjarlægja þarf hann og gera við............................................. 10.000 krónur. 7. Frágangur utanhúss. a. Steining útveggja..................................................... 1.104.000 krónur. b. Sorpgeymslu vantar.................................................. 220.000 krónur. c. Handrið vantar á svalir............................................ 151.200 krónur. d. Tröppur niður með húsi ekki rétt unnar. Hitalögn virkar ekki............................................................... 48.000 krónur. 8. Eftir að grófjafna lóð. Vantar m.a. verulegt efni................. 215.000 krónur. 2.277.400 krónur Í umfjöllun matsmanna um óuppfyllt rými í kjallara segir m.a. að um sé að ræða tvö gluggalaus rými á neðri hæð. Stærð þeirra sé samtals 38,3 fermetrar. Stærra rýmið sé næst inngangi inn í íbúð sem sé á neðri hæð hússins. Í mati sínu taka matsmenn tillit til þess að bæði rýmin eru gluggalaus og ástand þeirra fokhelt. Auk þess sé stærra rýmið að verulegu leyti notað sem lagnarými og muni það kosta töluvert að koma lögnum fyrir á annan hátt en nú hafi verið gert. Það er álit matsmanna að verðrýrnun vegna þess að framangreint rými fylgi ekki hinu metna sé 1.186.630 krónur. Matsmenn segja að bílaplan halli nú að húsinu í stað þess að halla frá því þar sem húsið standi lægra en samþykktar arkitektateikningar segi til um. Kostnaður við að koma niðurfalli í bílaplanið meta þeir á 65.000 krónur. Aðalstefnandi sundurliðar stefnukröfur sínar þannig: ,,1. Kostnaður við að koma efri hæð hússins, húsinu að utan og lóð í það horf sem stefnda bar að skila eigninni samkvæmt kaupsamningi aðila og skilalýsingu. a) Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna, liðir3 til 7 kr. 2.046.400 b) Samkvæmt mati VSB verkfræðist.; Lögun á loftflæði kr. 469.800 Loftun frá geymslu og þvottah. kr. 55.400 c) Vinna og efni sem stefnandi lagði út fyrir kr. 133.109 kr. 2.704.709 2. Kostnaður sem fellur til vegna þess að hæð hússins er lægri en fram kemur á samþykktum teikningum. a)Samkvæmt matsgerð. . kr. 65.000 kr. 2.769.709 3. Verðrýrnun vegna þess að rými í kjallara fylgir ekki eignarhlut stefnanda. a)Samkvæmt matsgerð . kr. 1.186.630 4. Kostnaður við að rífa vinnupalla utan á húsinu kr. 100.000 5. Bætur fyrir óþægindi og fyrirhöfn kr. 500.000 Samtals kr. 4.556.339 Frádráttur vegna fyrirhugaðs viðbótarláns sem átti að renna til stefnda samkv. D lið kaupsamnings aðila. kr. 3.786.000 Mismunur kr. 770.339“ Máli sínu til stuðnings vísar aðalstefnandi til matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna og ennfremur til álits VSB verkfræðistofu sem liggur frammi í málinu. Við sölu á íbúðinni hafi fylgt óuppfyllt rými á neðri hæð í sameign með neðri hæðinni. Aðalstefnandi telur að eigandi íbúðar á neðri hæð hafi eignast lögvarinn rétt til rýmisins en aðalstefnandi eigi því rétt til skaðabóta úr hendi gagnstefnanda vegna þess. Vinnupallar standi við húsið og beri gagnstefnanda að fjarlægja þá á sinn kostnað. Þá telur aðalstefnandi sig hafa orðið fyrir verulegum óþægindum og fyrirhöfn vegna vanefnda gagnstefnanda á kaupsamningi aðila. Aðalstefnandi krefst þess að gagnstefnandi gefi út afsal henni til handar og verði þá tekið tillit til þess að óuppfyllt rými í kjallara hússins sé aðeins til afnota fyrir íbúð á neðri hæð. Aðalstefnandi telur fullsannað með framlagðri matsgerð að hið selda hafi ekki haft þá kosti sem tilgreindir séu í kaupsamningi aðila. Aðalstefnandi hafi mátt treysta því að fasteignin væri ekki þessum annmörkum háð. Ábyrgð gagnstefnanda sé því ríkari þar sem hann hafi reist fasteign í atvinnuskyni til sölu á almennum markaði. Telur aðalstefnandi að beita eigi bótareglu 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Þá vísar aðalstefnandi til 59. gr. sömu laga um vanheimild gagnstefnanda varðandi hið óútfyllta rými í kjallara hússins. Verði ekki fallist á kröfur aðalstefnanda um skaðabætur krefst hann afsláttar. Telur aðalstefnandi að með hliðsjón af því að kaupverð íbúðarinnar hafi verið almennt markaðsverð sé sanngjarnt að leggja til grundvallar fjárhæðir í framangreindri matsgerð. Krafa um bætur fyrir óþægindi og fyrirhöfn byggir aðalstefnandi á almennu skaðabótareglunni. II. Gagnstefnandi kveðst margítrekað hafa reynt að fá að ljúka frágangi utanhúss en aðalstefnandi hafi meinað honum það. Óumdeilt sé að ágalli hafi verið á loftun yfir þaksperrum í húsinu og hafi gagnstefnandi látið hanna lausn á því vandamáli. Þessi hönnun hafi verið lögð fyrir byggingarfulltrúann í Hafnarfirði sem hafi samþykkt hana sem fullnægjandi lausn. Engu að síður hafi aðalstefnandi meinað gagnstefnanda að lagfæra hið gallaða. Matsgerð hafi legið fyrir í febrúar 2003 en ekki borist gagnstefnanda fyrr en í lok mars sama ár. Í bréfi lögmanns aðalstefnanda 24. mars 2003 komi fram að aðalstefnandi sé ósátt við matsgerð að nokkru leyti. Gagnstefnandi telur þó aðalstefnanda bundna af matsgerðinni og standi hún óhögguð. Verði því að leggja matsgerðina til grundvallar kröfugerð aðalstefnanda á hendur gagnstefnanda enda hafni gagnstefnandi alfarið öllum kröfum aðalstefnanda sem ekki styðjist við matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Gagnstefnandi gerir ekki ágreining um tölulega niðurstöðu matsgerðarinnar og viðurkennir greiðsluskyldu sína varðandi frágang þaks að fjárhæð 203.000, varðandi glerlista að fjárhæð 35.000, varðandi brunavörn að fjárhæð 66.000 og varðandi trékubb að fjárhæð10.000 krónur. Gagnstefnandi hafnar bótaskyldu vegna þess að það vanti loftun frá geymslu og þvottahúsi. Geymslan og þvottahúsið séu nákvæmlega eins staðsett og teikningar geri ráð fyrir. Frágangur loftræstingar sé í samræmi við samþykktar teikningar og skilalýsingu hússins. Sé því ekki um vanefnd að ræða af hálfu gagnstefnanda. Þá hafnar gagnstefnandi kröfu aðalstefnanda vegna leka með gleri og gluggapóstum. Eins og fram kom í athugasemdum matsmanna við þennan lið hafi gluggarnir verið í fullkominni vanhirðu hjá aðalstefnanda. Aldrei hafi verið borið á þá frá því að aðalstefnandi hafi tekið við eigninni í ágúst 2000. Þeir hafi því hreinlega legið undir skemmdum. Eins og fram komi í matsgerð þá valdi slík vanhirða leka á gluggum. Matsliður nr. 7 varði frágang á sameign hússins og sé samtals að fjárhæð 1.738.200 krónur. Gagnstefnandi tekur fram að þetta séu allt atriði sem hann hafi óskað eftir að fá að bæta úr en aðalstefnandi meinað honum að gera. Eigandi neðri hæðar hafi viljað þiggja boð gagnstefnanda um úrbætur en aðalstefnandi hafi beitt meirihlutastöðu sinni í húsinu og hafnað boði gagnstefnanda. Hvað sem því líður hafi gagnstefnandi fallist á matsgerð að þessu leyti og samþykkt afslátt af kaupverði eignarinnar sem þessu nemi. Hlutur efri hæðar í þessum matslið sé 1.196.751 króna og fallist gagnstefnandi á að greiða þá fjárhæð til aðalstefnanda. Gagnstefnandi telur kröfur aðalstefnanda vegna óuppfyllts rýmis í kjallara á miklum misskilningi byggðar. Hinn 12. maí 2000 hafi verið gerður eignaskipta­samningur um eignina sem samþykktur hafi verið af byggingaryfirvöldum. Þessi samningur hafi verið móttekin til þinglýsingar 18. sama mánaðar og í honum komið fram að óuppfyllt rými í húsinu skuli vera sameign. Í framburði Frosta Sigurgestssonar fyrir dómi hafi ennfremur komið fram að hann liti á þessi rými sem sameign í húsinu. Í kaupsamningi og afsali til Frosta Sigurgestssonar sé ekki annað sagt en að viðkomandi íbúð sé seld ásamt öllu því sem henni fylgi og fylgja ber. Þess vegna sé þessi krafa aðalstefnanda á misskilningi byggð þar sem hið ófuppfyllta rými sé sameign eiganda beggja íbúðanna í húsinu. Eiganda neðri hæðarinnar sé óheimilt að opna inn í þessi rými og nýta þau sem hluta af íbúðinni. Hyggist hann freista þess að fá því breytt verði hann að fá samþykki byggingaryfirvalda og um leið samþykki efri hæðarinnar. Það sé því á valdi aðalstefnanda hvort eiganda neðri hæðar verði heimilað að nýta þessi rými sem sína séreign eða ekki. Aðalstefnandi hafi því ekki beðið neitt tjón af völdum gagnstefnanda vegna þessa. Gagnstefnandi mótmælir öllum kröfum aðalstefnanda sem byggjast á öðru en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Önnur sönnunargögn eins og álitsgerð VSB verkfræðistofu eða minnismiði Gunnars heitins Hilmarssonar hafi ekki sönnunargildi í málinu. Sérstaklega er mótmælt kröfu um bætur fyrir óþægindi og fyrirhöfn. Skilyrði séu ekki til þess að dæma gagnstefnanda bótaskyldan enda hafi hann lýst sig reiðubúinn til að bæta úr og ljúka verki sínu allt frá því að fyrstu athugasemdir hafi komið fram. Einungis geti því verið um afslátt að ræða. Gagnstefnandi hafnar kröfu aðalstefnanda um útgáfu afsals fyrir eigninni með vísan til þess að verulega skorti á að hún hafi lokið greiðslu kaupverðs. Samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins eigi aðalstefnandi ekki rétt til afsals fyrr en hún hafi lokið greiðslu kaupverðs í samræmi við kaupsamning. Varðandi gagnsök tekur gagnstefnandi fram að samkvæmt kaupsamningi hafi aðilar átt að skipta afföllum af húsbréfum á milli sín að jöfnu. Afföllin af húsbréfunum hafi verið 10,52% eða 811.512 krónur. Aðalstefnanda beri að greiða helming þeirrar fjárhæðar eða 405.756 krónur. Samkvæmt niðurstöðu matsmanna fallist gagnstefnandi á að veita afslátt af kaupverði eignarinnar að fjárhæð 1.304.636 krónur (35.000 + 66.000 + 6.885 + 1.196.751). Að teknu tillit til þessa afsláttar nemi eftirstöðvar kaupverðsins 2.481.364 krónum. Við þá fjárhæð bætist helmingur affalla húsbréfa að fjárhæð 405.756 krónur og nemi skuld aðalstefnanda við gagnstefnanda 2.887.120 krónum sem sé stefnufjárhæð í gagnsök. Í samræmi við fordæmi Hæstaréttar sé krafist dráttarvaxta á alla kaupsamningsgreiðsluna frá gjalddaga hennar til þess dags er aðalstefnandi hafi sannað kröfu sína til afsláttar með mati dómkvaddra matsmanna. Aðalstefnandi mótmælir kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna sölu húsbréfa og hafi ekki lagt fram nein gögn til sönnunar þessari kröfu sinni. Þá sé vaxtakröfu gagnstefnanda mótmælt. Verði talið að skuldajöfnunarkröfur aðalstefnanda mæti ekki kröfum gagnstefnanda er þess krafist að dráttarvextir reiknist einungis af mismun á 3.786.000 krónum og þeirri skuldajöfnunarkröfu sem viðurkennd verði. Verði krafa gagnstefnanda vegna affalla húsbréfa tekin til greina beri að reikna vexti af þeirri kröfu frá þingfestingardegi gagnstefnu. IV. Aðalstefnandi keypti efri hæð í tvíbýlishúsinu að Suðurholti 11, Hafnarfirði með kaupsamningi 25. ágúst 2000 og fékk eignina afhenta sama dag. Í kaupsamningi og sérstakri skilalýsingu er því lýst í hvaða ástandi gagnstefnandi skyldi skila eigninni. Kaupverð var 11.500.000 krónur og greiddi aðalstefnandi kaupverðið með því að yfirtaka áhvílandi fasteignaveðbréf að fjárhæð 7.714.000 krónur en eftirstöðvar að fjárhæð 3.786.000 krónur skyldu greiddar með viðbótarláni frá Íbúðarlánasjóði eigi síðar en 1. janúar 2001. Aðalstefnandi hélt þeirri greiðslu eftir og bar við göllum. Krafa aðalstefnanda byggist að hluta til á álitsgerð verkfræðistofu og samantekt aðalstefnanda á kostnaði. Gagnstefnandi hefur mótmælt þessum gögnum og verða þau því ekki talin hafa sönnunargildi í málinu enda þeirra ekki aflað í samræmi við ákvæði IX. kafla laga nr. 91/1991. Krafa aðalstefnanda um bætur vegna óþæginda og fyrirhafnar er órökstudd og verður ekki tekin til greina. Mats hefur ekki verið aflað vegna niðurrifs á vinnupöllum og verður sú krafa því ekki tekin til greina. Aðalstefnandi krefst bóta vegna þess að rými í kjallara hafi ekki fylgt íbúð aðalstefnanda eins og áskilið sé í kaupsamningi og eignaskiptasamningi. Gagnstefnandi seldi neðri hæð hússins til Frosta Sigurgestssonar 23. febrúar 2000. Í þeim kaupsamningi er ekki getið um tvö óuppfyllt rými á neðri hæð. Þessi rými eru bæði gluggalaus, samtals 38,3 fm2 að stærð. Í öðru rýminu er vatnsinntak fyrir húsið og sameiginleg lagnagrind. Þann 25. febrúar 2000 gerðu gagnstefnandi og Frosti með sér samkomulag um þessi rými og er efni þess rakið hér að framan. Það samkomulag verður ekki skilið á annan hátt en þann að til hafi staðið að þessi tvö rými fylgdu neðri hæð. Í samkomulaginu segir jafnframt að gagnstefnandi taki að sér að kynna væntanlegum kaupanda efri hæðar þessa skipan mála. Það virðist hins vegar hafa brugðist og þegar skiptasamningur um húsið var gerður var ekki tekið tillit til þessa samkomulags gagnstefnanda og eiganda neðri hæðar. Skiptasamningur var móttekin til þinglýsingar 18. maí 2000 og samkvæmt honum eru þessi tvö rými á neðri hæð í sameign ásamt rými í þaki. Við aðalmeðferð kom fram að aðalstefnandi hafði nýtt sér þakrýmið með samþykki Frosta með því að breyta gerð þaksins að innan og hækka þannig til lofts í stofu. Þegar aðalstefnandi keypti eignina var búið að þinglýsa skiptasamningi sem samþykktur hafði verið af byggingaryfirvöldum. Í kaupsamningi til aðalstefnanda er vísað til þessa skiptasamnings varðandi sameign. Engum vafa er því undirorpið að aðalstefnandi á í sameign með neðri hæð umdeilt rými á neðri hæð. Gagnstefnandi kann hugsanlega að hafa vanefnt skuldbindingar sínar gagnvart eiganda neðri hæðar en þó virðist svo ekki vera því fram kom hjá Frosta Sigurgestssyni fyrir dómi að hann liti á þessi rými sem sameign beggja hæða. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að aðalstefnandi hafi orðið fyrir tjóni af þessum völdum og verður því krafa hennar samkvæmt þessum lið ekki tekin til greina. Eins og framan er rakið hefur gagnstefnandi viðurkennt greiðsluskyldu sína að nokkru leyti og mótmælir ekki niðurstöðu matsmanna varðandi þá liði. Þannig viðurkennir gagnstefnandi niðurstöður matsmanna varðandi frágang þaks að fjárhæð 203.000 krónur, athugasemdir varðandi glerlista og opnanleg fög að fjárhæð 35.000 krónur, vöntun á brunavörn að fjárhæð 66.000 krónur, athugasemd varðandi trékubb að fjárhæð 6.855 krónur miðað við eignaprósentu aðalstefnanda og allar athugasemdir varðandi frágang utanhúss að fjárhæð 1.738.200 krónur. Gagnstefnandi telur sig þó ekki eiga að greiða meira en nemi eignarprósentu sinni varðandi framkvæmdir utanhúss eða 1.196.751 krónu. Ber að fallast á það. Gagnstefnandi hefur því viðurkennt greiðsluskyldu sína samtals að fjárhæð 1.507.636 krónur. Eftir standa þrír liðir í matsgerð sem gagnstefnandi mótmælir. Í fyrsta lagi mótmæli hann athugasemdum varðandi loftun frá geymslu og þvottahúsi. Á teikningu er gert ráð fyrir slíkri loftun og ber því að taka kröfu stefnanda að fjárhæð 28.000 krónur til greina vegna þessa atriðis. Í öðru lagi er krafist bóta eða afsláttar vegna leka með gleri og gluggapóstum. Niðurstaða matsmanna er sú að lekinn stafi af því að hvorki viðarvörn né máling hafi verið borin á gluggann. Viðurinn sé því óvarinn og opinn fyrir vatni og raka. Í slagviðri smjúgi vatn inn með samskeytum. Í kaupsamningi segir að húsinu sé skilað ómáluðu að utan. Það var því ekki í verkahring gagnstefnanda að verja glugga með viðarvörn eða málningu. Krafa aðalstefnanda samkvæmt þessum lið verður því ekki tekin til greina. Í þriðja lagi gerir aðalstefnandi kröfu vegna þess að húsið standi lægra en teikningar segi til um með þeim afleiðingum að jarðvegur halli frá götu að húsi en ekki öfugt eins og gert hafi verið ráð fyrir. Fallast ber á kröfu aðalstefnanda að fjárhæð 65.000 krónur vegna þessa atriðis þar sem nauðsynlegt er að koma fyrir niðurfalli á bílaplani við húsið. Niðurstaða málsins í aðalsök verður því sú að aðalstefnandi verður talinn eiga rétt til afsláttar af kaupverði samkvæmt meginreglu 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 er þá giltu um samningssamband aðila. Afslátturinn telst vera 1.600.636 krónur (1.507.636 + 28.000 + 65.000). Í gagnsök gerir gagnstefnandi kröfu um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs að fjárhæð 3.786.000 sem samkvæmt kaupsamningi átti að greiða í síðasta lagi 1. janúar 2001. Hann krefst dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá þeim degi og ber að taka þá kröfu til greina. Þá krefst gagnstefnandi einnig í gagnsök að aðalstefnandi greiði honum helming af afföllum af húsbréfum. Þessa kröfu byggir gagnstefnandi á kaupsamningi aðila en þar segir að seljendur og kaupendur skuli skipta með sér afföllum jafnt á milli sín. Gagnstefnandi hefur sýnt fram á að afföll af húsbréfum voru á þessum tíma 10,52 % og námu því afföll 811.512 krónum sem skiptast jafnt á milli aðila eða 405.756 krónur á hvorn. Samkvæmt dómvenju verður fallist á með gagnstefnanda að kaupsamnings­greiðslur beri dráttarvexti frá gjalddaga þeirra til þess dags er aðalstefnandi sannaði tjón sitt með matsgerð og þá mæti dæmdur afsláttur kröfum gagnstefnanda. Matsgerðin var kynnt gagnstefnanda með bréfi 24. mars 2003 en í kröfugerð gagnstefnanda í gagnsök er miðað við 1. febrúar 2003 og verður sú dagsetning lögð til grundvallar. Niðurstaða málsins verður því sú að aðalstefnandi verður dæmd til að greiða gagnstefnanda í samræmi við dómkröfur gagnstefnanda í gagnsök 2.591.120 krónur (kaupsamningsgreiðsla 3.786.000 krónur + afföll 405.756 krónur - afsláttur 1.600.636 krónur) með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 af 3.786.000 krónum frá 1. janúar til 1. júlí sama ár, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. febrúar 2003 en af 2.591.120 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Efni aðalstefnandi þessa dómsniðurstöðu ber gagnstefnanda að gefa út afsal henni til handa. Málskostnaður í báðum sökum verður ákveðinn í einu lagi. Aðalstefnandi hefur gjafsókn í málinu. Við ákvörðun málskostnaðar ber að taka tillit til þess að gagnstefnandi hefur frá upphafi viðurkennt kröfur aðalstefnanda um úrbætur og bauðst til þess að bæta úr en fékk ekki leyfi aðalstefnanda til þess. Hann féllst á niðurstöður matsmanna varðandi flesta þá þætti í matsgerð er síðar fengu viðurkenningu dómsins. Gagnstefnandi telst því hafa unnið málið í öllu verulegu samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og þykir málskostnaður til handa gagnstefnanda hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Ingólfs Hjartarsonar hrl., 400.000 krónur og matskostnaður að fjárhæð 145.925 krónur, eða samtals 545.925 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Guðmundi Halldórssyni og Ragnari Ingimarssyni verkfræðingum. Aðalstefnandi, Ingveldur Tryggvadóttir, greiði gagnstefnanda, Þakverki ehf., 2.591.120 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 af 3.786.000 krónum frá 1. janúar 2001 til 1. júlí sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. febrúar 2003 en með dráttarvöxtum af 2.591.120 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnstefnandi gefi út afsal til aðalstefnanda fyrir efri hæð Suðurholts 11, Hafnarfirði gegn ofangreindri greiðslu aðalstefnanda. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Ingólfs Hjartarsonar hrl., 400.000 krónur og kostnaður vegna mats að fjárhæð 145.925 krónur, eða samtals 545.925 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 267/2016
Vátryggingarsamningur Sjúkratrygging
H höfðaði mál gegn L og krafðist bóta úr sjúkratryggingu vegna tímabundna og varanlega örorku sem hann varð fyrir í starfi sínu. Ekki var fallist á með L að skráning H í svokallaðri tjónskýrslu hefði verið ófullnægjandi. Þá hefðu viðeigandi gögn um sjúkdóm hans verið send L á ábyrgðartíma tryggingarinnar og í samræmi við skilmála hennar. Hefði L verið í lófa lagið að krefjast skýrari svara H um málefnið og eftir atvikum frekari læknisfræðilegrar athugunar hefði hann talið þörf meiri upplýsinga svo taka hefði mátt afstöðu til kröfu H. Það hefði hann ekki gert, heldur haldið sig við að H hefði ekki reist kröfu sína á sjúkdómi heldur á slysi. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón tveggja læknisvottorða um örorku H var L gert að greiða umkrafða fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2016. Hann krefst sýknuaf kröfu gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 1. júní 2016. Hannkrefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 19.771.500 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann aðniðurstaða héraðsdóms um málskostnað verði staðfest og aðaláfrýjanda gert aðgreiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hafði gagnáfrýjandi tekið hjáaðaláfrýjanda svokallaða starfstengda sjúkra- og slysaörorkutryggingu, en hannstarfaði sem sendibifreiðastjóri. Sendi hann tilkynningu til aðaláfrýjanda 28.febrúar 2013 um óvinnufærni sína. Var það gert með því að útfylla stöðluðeyðublöð frá aðaláfrýjanda. Í tjónskýrslu var vísað um ástæðu óvinnufærnigagnáfrýjanda til þess að hann „steig á kubb“ 3. apríl 2012 og að hann hefðisökum þess fyrst leitað læknishjálpar 17. sama mánaðar hjá nafngreindumsérfræðingi í heimilislækningum. Sem svar við spurningu um hvort hann hefði„áður þjáðst af sama eða svipuðu einkenni“ vísaði gagnáfrýjandi til „texta íumsókn“. Kom jafnframt fram að hann gæti ekki sagt til um hvenær hann gætifarið til starfa á ný. Skýrslunni fylgdi sérstakt eyðublað á ensku þar sem framkom undirritað samþykki gagnáfrýjanda fyrir því að aðaláfrýjandi fengiupplýsingar um sig hjá áðurnefndum heimilislækni, sem fyllti út eyðublaðaðaláfrýjanda fyrir læknaskýrslu. Var hún dagsett sama dag ogtjónstilkynningin. Þar sagði undir reit um staðfestingu á eðli veikinda eðameiðsla og nákvæma greiningu og meðhöndlun sem gefin hefði verið: „Fékk hnykk ábak við þungan burð.“ Jafnframt var um sjúkrasögu og meðferð vísað tilmeðfylgjandi vottorðs, sem einnig var dagsett 28. febrúar 2013. Loks vartiltekið að gagnáfrýjandi væri og yrði um ókomna tíð ófær um að vinna sem sendibifreiðastjóri,hvort sem væri í hlutastarfi eða fullu starfi, og að líklega myndi heilsa hansversna enn frekar ef hann héldi áfram þeirri iðju. Í framangreindu vottorðilæknisins, sem hann vísaði til, sagði að gagnáfrýjandi hefði að sögn fengið íbakið 3. apríl 2012 með því að stíga á trékubb við burð á ísskáp. Hefði hannekki farið aftur til vinnu fyrr en um miðjan næsta mánuð og reynt nokkrumsinnum að vinna en versnað í bakinu við þunga drætti og burði. Hefði hann svorunnið í hálku og dottið aftur fyrir sig 7. desember 2012 er hann var að ýtahjólavagni og loks 18. janúar 2013 fengið slæman verk eftir að hafa reynt aðdraga þung steypustyrktarjárn. Í lok vottorðsins undir kaflanum „Samantekt ogálit“ sagði meðal annars að gagnáfrýjandi hefði „átt við bakverki að stríða ímörg ár, greindist fyrst með brjósklos 1996 og versnaði í bakinu e.aftanákeyrslu 1997. Fyrri brjósklosaðgerð 1998 og sú seinni 2002 og varð góðurí bakinu lengi e. seinni aðgerðina. Ökklabrotnaði hæ megin í jan 2007 og síðanminnkuð göngu- og burðargeta ... hefur verið talsvert of þungur hin síðustu ár,fór að þyngjast e. minnkaða hreyfigetu í kjölfar slysa, brjósklosa ogslitbreytinga í mjóbaki ... hefur síðastliðið ár fundið fyrir minnkaðristarfsgetu einkum vegna bakverkja sem ágerðust eftir hnykk á bak fyrir tæpu árisíðan við burð á ísskáp og svo e. byltu í desember s.l. er hann skall á bakiðþegar hann rann til í hálku við vinnu. Er nú svo komið að hann treystir sérekki til að halda áfram að stunda þá vinnu sem hann er í þ.e. sendibílstjórimeð þeim átökum og burði sem því starfi fylgir. Undirritaður telur aðHólmgrímur hafi ekki lengur heilsu til að stunda svo líkamlega krefjandi starfsem sendibílstjórastarfið er.“Í héraðsdómi eru rakin helstu ákvæði skilmála vátryggingarinnar sem tilgreina koma við úrlausn málsins og vísað hefur verið til af málsaðilum, en þesser einnig að gæta að í grein 4.11, sem aðaláfrýjandi ber fyrir sig, sagði:„Vátrygging þessi gildir ekki um andlát eða örorku sem beint eða óbeint á ræturað rekja til, fylgir eða er að hluta til afleiðing af: ... Heilsufarsástandisem fyrir var. Þó skal ekki líta svo á að meiðsl eða veikindi, sem meðferðhefur ekki verið veitt við eða mælt með af lækni undanfarna 30 mánuði áður envátrygging tók gildi varðandi hinn vátryggða, teljist til heilsufarsástands semfyrir var, nema sérstök undantekning sé um það gerð.“ Í héraðsdómi er einnig gerð grein fyrir þeim samskiptum aðila sem máliskipta. Eins og þar greinir féllst aðaláfrýjandi hvorki á kröfu gagnáfrýjandané sinnti áskorunum hans um að standa að því að staðreyna frekar um örorku hanseftir ákvæðum skilmála tryggingarinnar. Aflaði gagnáfrýjandi því mats sérfræðingsí heila- og taugasjúkdómum 9. júní 2015 með þeirri niðurstöðu að hann hefðiheilsu sinnar vegna verið „alsendis ófær“ frá 21. janúar 2013 um að sinnastarfi sem sendibifreiðastjóri.Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki litið svo á að skráninggagnáfrýjanda í svokallaðri tjónskýrslu hafi ein og sér gefið tæmandiupplýsingar um ástæðu örorku hans. Á hinn bóginn er til þess að líta að frekariupplýsingar þar um voru í læknaskýrslu er fylgdi tjónskýrslunni. Þá var íþeirri skýrslu vísað til meðfylgjandi læknisvottorðs er hafði samkvæmtframansögðu að geyma ítarlega sjúkrasögu gagnáfrýjanda og upplýsingar um ástandog ástæður fyrir örorku hans. Báru þessi gögn skýrlega með sér að gagnáfrýjandiátti við sjúkdóm að stríða og af þeim sökum hefðu þau óhöpp sem tiltekin voru haftslæmar afleiðingar á heilsu hans. Framangreind gögn um sjúkdóm gagnáfrýjanda voru send aðaláfrýjanda áábyrgðartíma tryggingarinnar og í samræmi við áskilnað í grein 3 ívátryggingarskilmálum, sem rakin eru í héraðsdómi. Var um að ræða gögn sem liggjaskyldu til grundvallar ákvörðun bóta. Samkvæmt þeim ákvæðum var aðaláfrýjanda ílófa lagið að krefjast skýrari svara gagnáfrýjanda um málefnið og eftir atvikumfrekari læknisfræðilegrar athugunar teldi hann þörf meiri upplýsinga svo takamætti afstöðu til kröfu gagnáfrýjanda. Það gerði hann ekki, heldur hélt sig viðað gagnáfrýjandi hefði ekki reist kröfu sína á sjúkdómi heldur á slysi 3. apríl2012. Er einnig komið fram í málinu að við töku tryggingar var heilsufarsástandgagnáfrýjanda þekkt og gerði aðaláfrýjandi af þeirri ástæðu sérstakan skilmálavið töku tryggingarinnar á árinu 2007 um „60 daga biðtími vegna fyrri einkennaí baki“ og vísaði gagnáfrýjandi, eins og áður greinir, til þessa skilmála viðgerð tjónskýrslu. Ekkert liggur fyrir um að gagnáfrýjandi hafi gengist undirmeðferð vegna veikleika í baki eða að læknir hafi mælt með slíkri meðferðsíðustu 30 mánuðina áður en vátryggingin var upphaflega tekin. Verður því ekkifallist á með aðaláfrýjanda að heilsufarsástand gagnáfrýjanda er hann tóktrygginguna útiloki bótarétt hans eftir áðurnefndri grein 4.11 ívátryggingarskilmálum. Að þessum atriðum gættum verður niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísantil forsendna hans um skyldu aðaláfrýjanda til greiðslu bóta vegna varanlegarörorku í samræmi við grein 3 í vátryggingarskírteini gagnáfrýjanda. Af þeim ástæðum sem áður greinir verður miðað við þau vottorð lækna semfyrir liggja um upphaf tímabundinnar örorku gagnáfrýjanda. Samkvæmt þeim komhún til eigi síðar en 28. febrúar 2013. Af þessu leiðir að fallist verður ákröfu gagnáfrýjanda um greiðslu fyrir tímabundna örorku í samræmi við grein 2.4í vátryggingarskilmálum, sbr. 7. lið í vátryggingarskírteini, að frádregnumsvokölluðum 60 daga biðtíma. Samkvæmt öllu framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiðagagnáfrýjanda 19.771.500 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður látið standa óraskað. Aðaláfrýjandiverður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins ogsegir í dómsorði.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Liberty Corporate CapitalLimited, greiði gagnáfrýjanda, Hólmgrími Rósenbergssyni, 19.771.500 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2015 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal veraóraskað.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 750.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8.janúar 2016. Mál þetta, sem var dómtekiðföstudaginn 13. nóvember 2015, er höfðað 11. mars sama ár. Stefnandi erHólmgrímur Rósenbergsson, Breiðagerði 17a. Vogum, en stefndi er LibertyCorporate Capital Ltd., vegna Liberty Syndicate 4472, 20 Fenchurch Street,London, Bretlandi. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda 19.771.500 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26.febrúar 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara að krafa stefnanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar. Í máli þessu deila aðilar um þaðhvaða hvort stefnandi eigi rétt á greiðslu úr hendi stefnda vegnastarfstryggingar sem hann hafði hjá honum vegna starfs sem sendibílstjóri. I Stefndi í máli þessu er eigandiLiberty Syndicate 4472 sem aftur er einn af þátttakendum á Lloyd‘s of Londonvátryggingamarkaðnum. Hagall, Árni Reynisson ehf. var vátryggingamiðlari viðsölu þeirrar tryggingar sem um ræðir fyrir hönd ofangreinds aðila. Ekki er umþað deilt í málinu að stefndi sé réttur aðili þess til varnar, sbr. 16. gr.laga nr. 91/1991. Um vátryggingasamninginn gildaíslensk lög. Stefnandi starfaði sem sendibílstjóri og var tryggður svokallaðristarfstryggingu, sem endurnýjuð var einu sinni á ári. Upphafsdagur samkvæmtvátryggingaskírteini því sem um ræðir í máli þessu var 1. apríl 2009 envátryggingartímabil sem hér um ræðir var samkvæmt sama skírteini frá og með 1.apríl 2012 til og með 31. mars 2013. Nefnist tryggingin starfstrygging -starfstengd slysa- og sjúkratrygging og er vegna starfa stefnanda semsendibílstjóri. Bar samkvæmt skilmálum að greiðastefnanda 15.000.000 krónur ef hann yrði fyrir algerri varanlegri örorku úrtryggðu starfi vegna líkamstjóns í slysi og sömu fjárhæð ef rekja mætti algeravaranlega örorku úr tryggðu starfi til veikinda. Þá var einnig í skilmálum mæltfyrir um vikulegar greiðslur vegna tímabundinnar algerrar örorku úr tryggðustarfi annars vegar vegna veikinda og hins vegar vegna slyss. Hámarksbótatímisagður 104 vikur frá slysdegi að frátöldum fyrstu 14 dögunum. Sérstakurskilmáli var um stefnanda sem mælti fyrir um 60 daga biðtíma vegna fyrrieinkenna í baki. Í almennum skilmálumtryggingarinnar kemur m.a. fram í 1. tl. að ef vátryggður verði fyrirlíkamstjóni eða sjúkdómi eins og tilgreint sé í skilmálunum muni vátryggjendurgreiða vátryggingarfjárhæðina. Í 3. tl. er kveðið á um almennaskilmála sem séu forsendur bótaábyrgðar samkvæmt vátryggingunni. Er í lið 3.1mælt fyrir um að tilkynna verði vátryggjendum eins fljótt og með sanngirni séunnt um hvert það slys eða þann sjúkdóm sem orsakað hafi eða kunni að orsakaörorku eða líkamstjón í skilningi vátryggingarinnar og verði vátryggður einsfljótt og unnt sé að leita til hæfs og sjálfstæðs læknis til umönnunar. Þá er ílið 3.2. mælt fyrir um þá forsendu fyrir greiðsluskyldu að allar læknaskrár ogtilheyrandi gögn sem tilheyri kröfunni eða fyrra heilsufarsástandi vátryggðsséu samkvæmt beiðni afhent þeim læknisfræðilega ráðgjafa sem vátryggjendurkunni að tilnefna og að þeim ráðgjafa sé heimilað að að skoða hinn vátryggða. Ígrein 3.3 er mælt nánar fyrir um heimild vátryggjenda til að skoða vátryggðaneins oft og þeir krefjast meðan krafa sé til meðferðar. Í tölulið 3.4 segir að bótakrafasamkvæmt vátryggingunni vegna varanlegrar algerrar örorku sé háð samþykki tveggjaóháðra læknisfræðilegra athugenda og skuli annar þeirra tilnefndur afvátryggðum en hinn af vátryggjendum. Geti framangreindir menn ekki orðiðsammála skuli þeir tilnefna þriðja athugandann og verði álit hans endanlegt ogbindandi fyrir alla. Þá er kveðið á um að vátryggjendur og hinn vátryggðiáskilji sér rétt á sitt eindæmi til að fara eins að varðandi sérhverjabótakröfu vegna tímabundinnar algerrar örorku sem gerð sé samkvæmtvátryggingunni. Í grein 2.2 eru skilgreindhugtökin „alger varanleg örorka“ og „alger varanlegur öryrki“ þannig að þaumerki algera líkamlega örorku hins vátryggða vegna líkamstjóns eða sjúkdóms,sem komi að fullu í veg fyrir að hinn vátryggði ræki venjulega atvinnu sínaeins og kveðið sé á um í skírteini og sem annað hvort vari stöðugt í tólfmánuði án þess að nein von sé um bata að þeim tíma liðnum, eða er samkvæmtúrskurði vátryggjenda þar um, eða þegar vátryggjendur úrskurða hinn vátryggðavaranlegan algeran öryrkja hvort heldur sem fyrr eigi sér stað. Í grein 2.3 eru með sama hættiskilgreind hugtökin „alger tímabundin örorka“ og „alger tímabundinn öryrki“þannig að þau merki örorku hins vátryggða vegna líkamstjóns eða veikinda semkomi að fullu í veg fyrir að hinn vátryggði ræki venjulega atvinnu sína eins ogkveðið sé á um í skírteini. Komi líkamstjón eða sjúkdómur fyrst fram ávátryggingartímanum munu vátryggjendur eftir framlengingartíma þann semtilgreindur sé í skírteini, greiða hinum vátryggða vikulegar greiðslur eins ogskírteini kveðið á um. Þá er hugtakið „líkamstjón“skilgreint í gr. 2.6 þannig að það merki greinilegan skaða á líkama sem stafiaf slysi og gerist meðan vátryggingin sé í gildi sem einn og sér og ánnokkurrar annarrar orsakar valdi andláti eða örorku hins vátryggða innan tólfmánaða frá slysdegi. Tilgreindar eru undantekningar sem ekki skipta máli hér. Hugtakið „veikindi“ erskilgreint í gr. 2.7 þannig að það merki veikindi eða sjúkdóm hins vátryggðasem komi fram meðan vátryggingin er í gildi og valdi örorku hins vátryggðainnan tólf mánaða frá því þau komu fram. Í stefnu er þess getið aðstefnandi hafi starfað um margra ára skeið sem sendibílstjóri, m.a. viðbúslóðaflutninga. Hann hafi verið ásamt tveimur öðrum mönnum 3. apríl 2012 aðbera þungan ísskáp og hafi við það fengið slæman hnykk á bakið. Hafi hann átterfitt með vinnu í nokkrar vikur eftir það. Stefnandi hafi 7. desember sama árfallið í hálku þegar hann hafi í starfi sínu verið að ýta hjólavagni. Hafi hannsíðan glímt við stöðuga verki í baki og hafi í kjölfarið orðið að minnka við sigvinnu uns hann hafi orðið að hætta alveg á árinu 2013 vegna einkenna og verkjaí baki. Samkvæmt gögnum málsins nautstefnandi launa frá Flutningafélaginu slf. í febrúar, apríl, júní, ágúst,september og desember 2013. Í aðilaskýrslu sinni kvað hann að ekki hefði íöllum tilvikum verið um að ræða störf sem sendibílstjóri og að hluta til hafiþetta verið laun í veikindaforföllum. Í málinu liggur fyrir sjúkraskrástefnanda þar sem fram kemur að 7. nóvember 2012 hafi hann kvartað yfir því aðhann væri hættur að treysta sér í erfiðustu verkin við vinnu sína. Færirlæknirinn til bókar að stefnandi sé að velta fyrir sér að minnka við sig vinnuá kostnað tryggingafélags sem hann sé tryggður hjá en að hann telji hæpið aðhann eigi bótarétt. Í læknisheimsókn 17. janúar 2013 er bókað að stefnandi óskieftir læknisvottorði um að hann sé ófær til vinnu sem sendibílstjóri til aðleggja fram hjá tryggingafélagi sínu. Læknirinn Lárus Þór Jónsson gafút vottorð 28. febrúar 2013. Kemur fram í niðurlagi vottorðsins að stefnandihafi síðastliðið ár fundið fyrir minnkaðri starfsgetu einkum vegna bakverkjasem hafi ágerst eftir hnykk á bakið fyrir tæpu ári við burð á ísskáp og byltu ídesember sl. er hann hafi skollið á bakið þegar hann hafi runnið til í hálkuvið vinnu. Sé nú svo komið að stefnandi treysti sér ekki til að halda áfram aðstunda þá vinnu sem hann sé í, þ.e. sem sendibílstjóri, með þeim átökum ogburði sem því starfi fylgi. Kemur loks fram í vottorðinu að stefnandi hafi aðmati læknisins ekki lengur heilsu til að stunda svo líkamlega krefjandi starfsem sendibílstjórastarfið sé. Læknirinn fyllti samtímis út svokallað „MedicalReport“ þar sem meðal annars er vísað beinlínis til fyrrnefnds vottorðs.Tilgreint er að læknirinn hafi fyrst talið stefnanda óvinnufæran frá 3. apríl2012. Þá kemur og fram yfirlýsing um að stefnandi sé ófær um að starfa semsendibílstjóri og verði aldrei fær um að snúa til þess starfs aftur. Framangreindum gögnum komstefnandi á framfæri við umboðsmann stefnda 21. mars 2013 og fyllti jafnframtút eyðublað þar sem hann gerði kröfu á stefnda vegna tryggingarinnar og lagðifram afrit sjúkraskrár ásamt fleiri læknisfræðilegum gögnum. Ekki verður séð afgögnum málsins að stefndi hafi óskað frekari upplýsinga frá stefnanda varðandiheilsufar hans. Með bréfi 7. ágúst 2013 hafnaði stefndi kröfu stefnanda. Stefnandi bar höfnunina undirúrskurðarnefnd í vátryggingamálum sem kvað upp úrskurð sinn 20. desember 2013.Var meginniðurstaða nefndarinnar að stefnanda hefði ekki tekist að sýna fram ámeð fyrirliggjandi gögnum að hann fullnægði skilyrðum til að eiga rétt til bótaúr umræddri vátryggingu. Var vísað til að ekki lægju fyrir fullnægjandi gögn umað stefnandi hafi verið óvinnufær um 12 mánaða skeið eða gögn frá óháðumlæknisfræðilegum athugendum í samræmi við skilmála tryggingarinnar. Í kjölfarið óskaði stefnandiatbeina stefnda til að tilnefna lækna til að meta heilsufar stefnanda enstefndi virðist ekki hafa svarað þeim málaleitunum. Fór svo að stefnandileitaði einhliða til Sigurðar Thorlacius sérfræðings í heila- og taugasjúkdómumog mati á líkamstjóni. Bera gögn málsins það með sér að stefnda hafi veriðgefinn kostur á að koma að því mati og að tilefna af sinni hálfu sérfræðing enekki verður séð að stefndi hafi brugðist við. Sigurðar Thorlacius skoðaðistefnanda og framkvæmdi örorkumat og er vísað til þess í upphafi matsins að þaðsé gert með hliðsjón af skilmálum umræddrar tryggingar. Matsgerðin er dagsett 22. janúar 2015. Kemurfram í niðurstöðu hennar að á grundvelli fyrirliggjandi gagna, lýsingarstefnanda á heilsufari sínu og læknisskoðunar sé niðurstaða læknisins sú aðstefnandi sé heilsu sinnar vegna ekki fær um að sinna starfi sínu semsendibílstjóri og verði það ekki í framtíðinni. Sé það einkum vegna ástandslendhryggjar, sem geri að verkum að hann eigi erfitt með að bogra, lyfta þungueða sitja lengi, sem séu lykilþættir í starfi sendibílstjóra en einnig vegnaástands hálshryggjar og hægri ökkla. Í málinu liggur einnig fyrir viðauki viðörorkumat sem ritaður er af sama lækni og dagsettur 9. júní 2015. Kemur þarfram að á grundvelli fyrirliggjandi gagna og viðtals og skoðunar 21. janúar2015 sé niðurstaða læknisins sú að næstu tvö ár fyrir síðastnefnda dagsetninguhafi stefnandi verið allsendis ófær um að sinna starfi sínu sem sendibílstjóri,þ.e. að tímabundin örorka teljist vera 100% frá 21. janúar 2013. Stefndimótmælti framlagningu síðastnefnds skjals og taldi það of seint fram komið, aukþess að vera efnislega rangt.II Stefnandi kveður kröfu sína aðrekja til heilsubrests sem hann hafi orðið fyrir á vátryggingartímabilinu 1.apríl 2012 til 31. mars 2013. Krafan lúti að algerri örorku úr tryggðu starfistefnanda sem sendibifreiðastjóra vegna slyss og veikinda, sbr. liði 2 og 3 ívátryggingaskírteini og ákvæði 2.2 í skilmálum starfstryggingar og tímabundinnialgerri örorku hans úr tryggðu starfi, sbr. 6. og 7. liðurvátryggingaskírteinis. Engu skipti um bótarétt stefnanda hvort örorku hans megirekja til slyss, eins og það hugtak sé skilgreint í vátryggingarétti, eðaveikinda. Hvort tveggja falli undir vátrygginguna. Kröfur stefnanda byggi ámatsgerð Sigurðar Thorlacius læknis, frá 22. janúar 2015, sem staðfesti fyrriniðurstöðu Lárusar Þórs Jónssonar um algera örorku stefnanda úr tryggðu starfi.Um tímabundna algjöra örorku segi í læknisvottorði síðastnefnds læknis aðstefnandi hafi verið ófær frá vinnu frá apríl 2012 og sé ekki fær um að snúaaftur til starfa. Í 2. og 3. liðvátryggingaskírteinis komi fram að bótafjárhæð vegna algerrar varanlegrarörorku vátryggðs úr starfi vegna slyss eða veikinda nemi 15.000.000 krónum. Í6. og 7. lið vátryggingaskírteinis komi fram að bótafjárhæð vegna tímabundinnaralgerrar örorku vátryggðs úr starfi nemi 50.000 krónum á viku, en bótatíminn séallt að 104 vikum og biðtími 60 dagar samkvæmt sérstökum skilmála vegna „fyrrieinkenna í baki“. Stefnandi hafi að fullu orðið óvinnufær á árinu 2013 og séenn. Eigi hann því óskertan bótarétt vegna algerrar tímabundinnar örorku í 104vikur. Stefnandi lýsti því viðmunnlegan málflutning að hann lækkaði kröfu sína í samræmi við það sem hannteldi réttmætar athugasemdir stefnda í greinargerð varðandi fjárhæðtímabundinnar örorku. Sundurliðar hann því kröfu sína með eftirfarandi hætti: 1. Bætur vegna algerrartímabundinnar örorku skv. 6. og 7. lið vátryggingaskírteinis samtals 4.771.500krónur. Er því um að ræða greiðslur vegna 104 vikna, 50.000 krónur vegnahverrar en að frádregnum 60 daga biðtíma. 2. Bætur vegna algerrar örorkuskv. 2. og 3. lið vátryggingaskírteinisað fjárhæð 15.000.000 krónur. Saman mynda framangreindar tölurstefnufjárhæð málsins. Stefnandi krefst og dráttarvaxtaaf stefnufjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2015, en þá hafi verið liðinn mánuður frá þvíhann hafi krafið stefnda um bætur á grundvelli örorkumats Sigurðar Thorlacius. Um aðild málsins kveðurstefnandi að málarekstur hans varði efndir vátryggingasamnings sem komist hafiá milli stefnanda og tiltekins vátryggingafélags sem starfi ávátryggingamarkaðnum Lloyd‘s of London í Bretlandi. Hagall hafi veriðmilligönguaðili við sölu vátryggingarinnar, en Hagall starfi samkvæmt lögum nr.32/2005 um miðlun vátrygginga. Í vátryggingaskírteini komi ekki fram hver sévátryggjandi samninganna heldur eingöngu að Hagall hafi „umsýslumiðlun meðvátryggingaheimild frá tilteknum vátryggjendum á Lloyd‘s, Syndicate 4472,samkvæmt samningi … í samstarfi við Willis Limited“. Samkvæmt upplýsingumHagals sé stefndi eigandi [Liberty] Syndicate 4472 og beri að beina kröfumvegna vátryggingarinnar að honum. Á heimasíðu stefnda komi fram að LibertySyndicate 4472 sé einn af um 80 þátttakendum á Lloyd‘s of Londonvátryggingamarkaðnum og alfarið í eigu stefnda. Í ljósi framangreinds séstefndi réttur aðili að málinu í skilningi 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Stefnandi kveður kröfur sínarstyðjast við lög nr. 30/2004 um vátryggingasamninga, auk meginreglna kröfu- ogsamningaréttar. Þá vísar stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,auk laga um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað kveðst stefnandi einkum vísatil XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Þá vísarstefnandi til þess að hann stundi ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og séhonum því nauðsynlegt að tekiðið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.III Til stuðnings sýknukröfu vísarstefndi í fyrsta lagi til 2. mgr. 120. gr. laga nr. 30/2004. Kveður hann að ískilmálum sem um vátryggingarsamning aðila gildi og liggi fyrir í málin segisvo um svik: „Reynist krafa samkvæmt vátryggingu þessari sviksamleg aðeinhverju leyti, eða ef vátryggður eða einhver sem kemur fram fyrir hans höndbeitir sviksamlegum ráðum eða aðferðum, er allri vernd samkvæmt vátryggingunnifyrirgert.“ Ákvæði skilmálanna séu í fullusamræmi við fyrrnefnt lagaákvæði. Í þessu sambandi bendi stefndi á að í færsluí sjúkraskrá stefnda 7. nóvember 2012 sé skráð eftir honum að hann hafi hug áað minnka við sig vinnu á kostnað tryggingafélags sem hann sé tryggður hjá.Honum finnist hæpið að hann eigi bótarétt á grundvelli heilsu. Síðar, eða þann7. janúar 2013 sé skráð í sjúkraskrá, að stefnandi biðji um læknisvottorð tiltryggingarfélags Lloyd‘s um að hann geti ekki sinnt starfi sínu semsendibílstjóri vegna bakverkja. Það sé hins vegar ekki fyrr en við skoðun 21.janúar 2013 að það sé skráð í sjúkraskrá að stefnandi hafi orðið fyrir þvíatviki er hann telji vera ástæðu örorku sinnar og haldið sé fram að gerst hafi3. apríl 2012. Á þessu sé byggt bæði í tjónstilkynningu stefnanda til stefnda28. febrúar 2013 og í upphaflegu vottorði Lárusar Þ. Jónssonar læknis sem fylgthafi tilkynningu stefnanda og dagsett sé sama dag. Engar aðrar upplýsingar,hvorki gögn né tilkynningar séu hins vegar lagðar fram til sönnunar um þennanatburð og dragi stefndi í efa að umrætt atvik hafi átt sér stað með þeim hættisem haldið sé fram. Stefndi telji framangreint bendaótvírætt til þess að stefnandi hafi, gegn betri vitund, gefið vísvitandi rangarupplýsingar um atburði, í þeim tilgangi að fá greiddan út höfuðstól tryggingarhans við stefnda. Krafa stefnanda sé því byggð á sviksamlegum grunni og hannhafi því fyrirgert öllum hugsanlegum rétti til bóta á grundvellivátryggingarinnar. Í öðru lagi kveðst stefndibyggja sýknukröfu sína á því að skilyrði skilmála þeirra sem gildi umvátryggingarsamning aðila um greiðslu bóta séu ekki til staðar. Á tjónstilkynningu, semundirrituð sé af stefnanda, komi skýrt fram að bóta sé krafist á grundvelliþess að stefnandi hafi orðið fyrir slysi 3. apríl 2012. Á grundvelli meginreglueinkamálaréttarfars um forræði aðila á sakarefni verði að telja að stefnandi sébundinn við þá yfirlýsingu að hann hafi orðið fyrir slysi, en geti ekki núborið fyrir sig að um sé að ræða sjúkdóm enda hafi stefnda aldrei boristtilkynning eða krafa frá stefnanda um greiðslu bóta á grundvelli sjúkdóms. Í gr. 2.2 ívátryggingarskilmálum segi: „Alger varanleg örorka […] – merkir algeralíkamlega örorku hins vátryggða vegna líkamstjóns eða sjúkdóms, sem kemur aðfullu í veg fyrir að hinn vátryggði ræki venjulega atvinnu sína eins og kveðiðer á um í skírteini og sem annað hvort varir stöðugt í tólf mánuði án þess aðnein von sé um bata að þeim tíma liðnum, eða er samkvæmt úrskurði vátryggjendaþar um, eða þegar vátryggjendur úrskurða hinn vátryggða varanlega algeranöryrkja, hvort heldur á sér fyrr stað.“ Eins og segi í tilvitnaðri greinskilmálanna sé það fortakslaus krafa og skilyrði fyrir bótagreiðslu, að atviksem bótakrafa sé byggð á, hafi að fullu komið í veg fyrir að hinn vátryggðiræki venjulega atvinnu sína, eins og hún sé skilgreind í vátryggingarskírteini.Þá sé það jafnframt skilyrði að það ástand sé stöðugt viðvarandi í tólf mánuði,án þess að nein von sé um bata að þeim tíma liðnum. Vátryggendur geti hinsvegar stytt þennan tíma með því að úrskurða vátryggðan öryrkja áður en tólfmánuðir séu liðnir. Í tilvik stefnanda sé þettaskilyrði skilmálanna ekki uppfyllt. Eins og skýrt komi fram í læknisvottorðiLárusar Þ. Jónssonar og í sjúkraskrá, hafi stefnandi farið aftur til starfa ummiðjan maí 2012, eða um það bil sex vikum eftir hið ætlaða atvik og hafi að þvíer best verði séð verið ennþá við vinnu þegar skoðun hafi farið fram 21. janúar2013. Í grein 3.9 í vátryggingarskilmálunum segi: „Vátryggður er talinn hafanáð bata þegar hann getur gegnt starfsskyldum sínum og athöfnum tengdumvenjulegri vinnu sinni eins og hún er tilgreind í skírteini.“ Óumdeilt sé aðstefnandi hafi tekið aftur til starfa við það starf sem kveðið sé á um ívátryggingarskírteini (sendibílstjóri (á ensku van driver)) um miðjan maímánuð2012. Skilyrði skilmálanna um að fjarvera vegna slyss þurfi að hafa varaðstöðugt í tólf mánuði sé því ekki uppfyllt og því sé bótaréttur ekki tilstaðar. Þessu til viðbótar bendi stefndiá að samkvæmt skilmálum þeim sem um trygginguna gildi sé líkamstjón, eins og umræði í ofannefndri grein, nánar skilgreint með eftirfarandi hætti í lið 2.6:„Líkmastjón – merkir greinilegan skaða á líkama sem stafar af slysi og geristmeðan vátrygging þessi er í gildi, og sem einn sér og óháð nokkurri annarriorsök (nema um sé að ræða veikindi sem stafa beint af líkamstjóninu eðalæknisaðgerð sem líkamstjónið gerir nauðsynlega) veldur andláti eða örorku hinsvátryggða innan tólf mánaða frá slysdegi“ Af vottorðum Lárusar Þ.Jónssonar og með hliðsjón af dagálum vegna röntgengreiningar sem fram hafifarið á stefnanda 11. febrúar 2013 komi fram að engar klárar nýtilkomnarbreytingar hafi átt sér stað frá fyrri segulómun, sem framkvæmd hafi verið ástefnanda 5. desember 2008. Jafnvel þó svo að sá atburður sem stefnandi byggimálatilbúnað sinn á hafi gerst 3. apríl 2012 sé ljóst að hann hafi ekki skiliðeftir sig greinilegan skaða á líkama, eins og krafist sé. Þá bendi stefndi á, að hvorugurþeirra lækna sem stefnandi leggi fram gögn frá og vísi til til stuðnings kröfumsínum, bendi með óyggjandi hætti til eins ákveðins atburðar, sem leitt hafi tilörorku stefnanda, heldur byggi þeir á ástandi stefnanda yfir langan tíma sem aðmestu leyti falli utan gildistíma tryggingarinnar. Sú krafa tryggingarinnar aðvaranleg örorka verði rakin til atburðar sem einn og sér og óháður nokkurriannarri orsök, hafi valdið örorkunni, innan tólf mánaða frá slysdegi sé þvíekki uppfyllt heldur. Stefndi kveðst og halda því framað að stefnandi sé bundinn við upphaflega yfirlýsingu sína um að bótakrafa hansbyggist á því að hann hafi orðið fyrir slysi og geti því ekki borið fyrir sigákvæði tryggingarinnar um sjúkdóm og/eða veikindi, eins og haldið sé fram ístefnu. Kveður stefndi einnig að jafnvel þó stefnandi teldist geta reist kröfursínar á framangreindum forsendum þá séu málsástæður hans í þá veru svovanreifaðar að stefnda sé með öllu ómögulegt að bregðast við þeim. Engu að síður bendi stefndi álið 2.7 í skilmálum vátryggingarinnar sem séu eftirfarandi: „Veikindi – merkirveikindi eða sjúkdóm hins vátryggða sem kemur fram meðan vátryggingin er í gildi og veldur örorku innan tólf mánaðafrá því að þau koma fram.“ Stefndi bendi á að hvorki ístefnu né í vottorðum lækna sem liggi fyrir í málinu sé vísað til ákveðinssjúkdóms eða tiltekinna veikinda, sem orsakað hafi ætlaða örorku stefnanda. Þaðkunni vel að vera að stefnandi sé ófær til starfa, en það ástand hans sé þáalfarið að rekja til áratugalangrar misnotkunar á eigin líkama en sé hvorkisjúkdómur né afleiðing slyss. Í öðru lagi þá sé það skilyrðibótaréttar samkvæmt skilmálum tryggingarinnar að um tiltekinn sjúkdóm eðaveikindi sé að ræða sem valdi örorku vátryggðs innan tólf mánaða frá því aðhann/þau komi fram. Hvorki í stefnu eða vottorðum lækna sé vísað til eða kveðiðá um upphaf veikinda eða sjúkdóms sem leitt hafi til örorku stefnanda. Af öllu framansögðu megi veraljóst að hlutlæg skilyrði skilmála umræddrar tryggingar séu ekki til staðar ogþví sé bótaréttur ekki fyrir hendi. Mat lækna, eða athugenda, eins og getið séí gr. 3.4 í skilmálum tryggingarinnar breyti hér engu um. Sé túlkunúrskurðarnefndar í vátryggingamálum um þetta atriði því mótmælt sem rangri. Það sé því ljóst að til þess aðeiga rétt á bótum skv. tryggingunni þurfi atburður sá sem á sé byggt að hafaverið einn og sér, og óháð nokkurri annarri orsök, orsakavaldur að örorkuvátryggðs. Ekkert slíkt liggi fyrir í tilviki stefnanda og því beri að sýknastefnda. Verði talið að stefnandi eigirétt á bótum úr hendi stefnanda sé krafist lækkunar á þeirri fjárhæð semkrafist er en krafa stefnanda sé samsett annars vegar af kröfu um bætur fyrirtímabundna algera örorku í 104 vikur og hins vegar af höfuðstól tryggingaraðila vegna algerrar varanlegrar örorku. Í þeim gögnum sem lögð hafiverið fram af stefnanda sé þess hvergi getið að stefnandi hafi orðið fyrirtímabundinni varanlegri örorku. Þannig sé hvorki í framlögðu örorkumatiSigurðar Thorlacius, né í vottorðum Lárusar Þ. Jónssonar, um það getið aðstefnandi hafi hlotið tímabundna varanlega örorku. Krafan sé því hvorki studdgögnum né sé nánari grein gerð fyrir henni í stefnu. Krafan sé því bæðiórökstudd og svo vanreifuð að hafna beri henni með öllu. Við munnleganmálflutning ítrekaði stefndi mótmæli sem hann bókaði í kjölfar framlagningarviðauka við örorkumat Sigurðar Thorlacius og taldi að síðbúin framlagningumrædds skjals bætti ekki úr þeirri vanreifun sem telja verði á kröfunni. Loks vísar stefnandi til þess aðverði krafan engu að síður talin komast að í málinu bendi stefndi á aðbótatímabilið eigi að reiknast í heild frá þeim tíma að bótaskyldur atburðurátti sér stað og í 104 vikur. Frá þeim tíma eigi hins vegar að draga biðtíma,sem í tilviki stefnanda sé 60 dagar. Rétt fjárhæð yrði samkvæmt því 4.771.500krónur (104x7=728-60=668/7=95,43 vikur x 50.000 = 4.771.500). Stefndi kveðst vísa til ákvæðalaga nr. 30/2004 sem og almennra reglna kröfu- og vátryggingarréttar. Þá kveðsthann vísa til 130., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ummálskostnað. IV Í fyrsta kafla dómsins eru rakinþau ákvæði vátryggingarsamnings aðila sem einkum skipta máli við úrlausnágreinings aðila. Ekki er um það deilt að stefnandi leitaði til læknis íjanúarmánuði 2013 og lýsti þar heilsufari sínu þannig að hann teldi sig þurfaað draga úr vinnu sem sendibílstjóri. Liggur fyrir að læknirinn skráði eftirhonum að hann hyggðist reyna að draga úr vinnu á kostnað tryggingafélags sínsen efist þó um að hann eigi bótarétt. Í annarri heimsókn til læknisins stuttusíðar óskaði stefnandi eftir því að læknirinn gefi honum vottorð um að hannværi ófær um að stunda starf sitt sem sendibílstjóri. Tilvitnuð samskiptilæknisins og stefnanda sem læknirinn færði í sjúkraskrá geta ekki á grundvelliþess sem fyrir liggur í máli þessu talist bera vitni um annað en að maður semtelur sig hafa orðið fyrir heilsubresti leitar læknis og upplýsir lækninn um aðhann kunni að eiga rétt til bóta frá tryggingafélagi. Í slíkum samskiptum,einum og sér, getur að mati dómsins ekki falist ráðagerð um tryggingasvik.Verður þegar af þeim sökum hafnað sem ósönnuðum málsástæðum stefnda í slíkaveru. Stefnandi leitaði til læknis,sem gaf út vottorð og fyllti út tilkynningu til stefnda þar sem fram kom að stefndi væri að hans mati ófær um aðstarfa sem sendibílstjóri og að hann teldi að hann yrði aldrei fær til þessaftur að sinna því starfi. Það er mat dómsins að stefnda hafi borið að lesa ísamhengi vottorð læknisins og tilkynningu, ásamt tilkynningu stefnanda sjálfstil tryggingafélagsins. Séu þessi skjöl lesin saman má ljóst vera, að matidómsins, að læknisvottorð það sem stefnandi aflaði kvað ekki á um að veikindihans stöfuðu eingöngu af slysi 3. apríl 2012 heldur er þar vísað til þess aðstefndi hafi fundið fyrir minnkandi starfsgetu undanfarið ár, einkum vegnabakverkja sem hafi ágerst við hnykk á bak tæpu ári fyrr og byltu í næstliðnumdesembermánuði, er hann hafi runnið í hálku. Er það mat dómsins að umrættlæknisvottorð verði ekki skilið með þeim hætti að það lýsi slysi. Þá er ekkiunnt að fallast á með stefnda að stefnandi hafi með einhverjum hætti ráðstafaðsakarefninu þannig að hann teljist hafa verið að gera bótakröfu vegna slyss meðtilkynningu sinni til stefnda. Ber því að mati dómsins að líta svo á aðstefnandi hafi tilkynnt stefnda um að hann ætti við sjúkdóm að stríða og meðtilkynningunni hafi fylgt þau gögn sem vátryggingarsamningur mælti fyrir um. Fyrrnefnd tilkynning var sendumboðsmanni stefnda á ábyrgðartíma tryggingarinnar og lýsir ástandi sem þá varkomið fram. Skiptir ekki máli um bótaábyrgð stefnda þó tilkynningin hafi veriðsend áður en tólf mánuðir voru liðnir frá því að stefnandi taldist ekki fær umað sinna hinu tryggða starfi í skilningi vátryggingasamningsins, enda erbeinlínis gert ráð fyrir því í vátryggingarskilmálunum að vátryggjendur kunniað komast að þeirri niðurstöðu að vátryggður sé með varanlega örorku fyrir lokumrædds tímabils. Getur það því vart varðað réttindamissi vátryggðs að hanntilkynni um veikindi sín áður en umræddu tímamarki er náð. Í vátryggingarskilmálum semraktir eru í kafla I hér að framan kemur m.a. fram hvernig aðilar skuli staðreynavaranlega eða tímabundna örorku með því að hvor aðili um sig tilnefndisérfræðing til að leggja mat á þessi atriði. Stefnandi óskaði eftir því viðstefnda að hann tilnefndi af sinni hálfu lækni til að taka þátt í örorkumati.Þeirri áskorun sinnti stefndi ekki. Með vísan til þess sem að framan greinir erþað mat dómsins að stefnda hafi borið að taka þátt í umræddri matsvinnu ísamræmi við skilmála tryggingarinnar. Þar sem hann gerði það ekki verður aðleggja til grundvallar að stefnandi hafi með örorkumati Sigurðar Thorlaciuslæknis fært fram fullnægjandi sönnun þess sem þar kemur fram um heilsufar hans.Hvílir sönnunarbyrði um hið gagnstæða á stefnda eins og hér stendur á. Hefurstefndi ekki risið undir þeirri sönnunarbyrði og verður því lagt til grundvallarað stefnandi sé af heilsufarsástæðum ófær um að gegna starfi sendibílstjóra ogað það ástand sé varanlegt og bera gögn málsins með sér að umrætt ástand hafivarað í að minnsta kosti 12 mánuði. Þegar af framangreindu ástæðum er fallist áað fyrir hendi séu skilyrði til að stefndi greiði stefnanda bætur að fjárhæð15.000.000 krónur í samræmi við lið 3 í vátryggingaskírteini. Þykir ljóst aflæknisvottorðum og ummælum í sjúkraskrá að stefnandi hafi talist óvinnufær aðminnsta kosti frá 21. janúar 2013 en fallist er á með stefnda að gögn beri meðsér að stefnandi hafi ekki verið algerlega óvinnufær fyrir þann tíma. Verðurmeð vísan til þessa að telja að sá 12 mánaða biðtími sem mælt er fyrir um ítryggingaskilmálum varðandi varanlega algera örorku hafi verið liðinn 21.janúar 2014 sem er ári fyrr en Sigurður Thorlacius staðfesti varanlega örorkustefnanda með örorkumati. Fallist er á með stefnda aðkrafa stefnanda vegna tímabundinnar varanlegrar örorku fái ekki nægilega stoð ílæknisfræðilegum gögnum málsins. Er og fallist á með stefnda að síðbúinframlagning stefnanda á viðauka við örorkumat geti hér engu breytt. Verður aðhafa í huga að gögn málsins bera með sér að stefnandi hafi verið að störfum semsendibílstjóri á árinu 2012 og einnig er getið um verkefni sem hann hafi unnið18. janúar 2013. Hefur stefnandi ekki fært fram fullnægjandi sönnur á að hannhafi verið frá vinnu á umræddu tímabili. Þá verður og að líta til þess aðvottorð Lárusar Þórs Jónssonar læknis frá 28. febrúar 2013 kveður á um að stefnandisé þá óvinnufær og muni ekki geta snúið aftur til vinnu. Verður ekki af þessuvottorði talið sýnt að um hafi verið að ræða sérstakt tímabil tímabundinnarörorku í skilningi vátryggingarsamnings aðila. Verður með vísan tilframangreindra röksemda að hafna þessum þætti í kröfu stefnanda. Stefnandi krefst dráttarvaxta afkröfu sinni frá 26. febrúar 2015 og eru ekki efni til annars en að fallast á þákröfu. Þrátt fyrir að stefnandi hafiekki fengið kröfur sínar viðurkenndar að fullu í máli þessu þykir í ljósiatvika allra rétt að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað að fullusbr. það sem nánar greinir í dómsorði. Hefur við þá ákvörðun verið tekið tillittil tímaskráningar lögmanns stefnanda, útlagðs kostnaðar hans ogvirðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti máliðHelgi Birgisson hrl. en af hálfu stefnda Baldvin Hafsteinsson hrl. Halldór Björnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómara.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Liberty CorporateCapital Ltd., greiði stefnanda, Hólmgrími Rósenbergssyni, 15.000.000 krónur meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 26. febrúar 2015 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda1.542.230 krónur í málskostnað.
Mál nr. 556/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að hafna því að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, nú á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 28. október 2009 klukkan 16. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 10. september 2008 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði var krafa sóknaraðila í héraði einungis reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð til Hæstaréttar vísar sóknaraðili að auki til a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga til stuðnings kröfu sinni. Í þessum síðastgreindu lagatilvísunum felst breyting á grundvelli málsins sem héraðsdómur hefur ekki tekið afstöðu til. Koma þær því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafðist þess í gær fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009 kl. 16:00. Kærði krefst þess að kröfunni verði hafnað. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í kröfu lögreglustjórans kemur m.a. fram að lögreglan hafi um nokkurt skeið haft til rannsóknar innflutning á rúmlega fjórum kg af amfetamíni. Upphaf málsins hafi verið að þann 12. ágúst 2009 hafi lögreglan í Árósum í Danmörku lagt hald á pakka sem innihélt fíkniefni. Lögreglan hafi skipt fíkniefnunum út fyrir lögleg efni og síðan hafi pakkinn verið sendur undir eftirlit lögreglu hingað til lands. Rannsókn málsins hafi síðan beinst að fimm aðilum hér á landi og hafi þeir allir verið úrskurðaðir í gæsluvarðhald, þ. á m. kærði. Fram kemur í gögnum málsins að þáttur kærða hafi verið sá að fara í vöruhús Samskipa og sækja pakkann og flytja hann upp í [...]. Í skýrslu sinni fyrir dómi í gær sagði kærði m.a. að hann hafi tekið þetta verkefni að sér til þess að fá fellda niður 400.000 króna skuld en auk þess hafi hann átt að fá 200.000 krónur greiddar fyrir verkið. Í greinargerð lögreglu kemur fram að rannsókn málsins miði vel áfram en framundan sé frekari gagnaöflun og úrvinnsla þeirra gagna. Lögreglan telur kærða vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Meint aðild kærða sé mikil og telur lögreglan öruggt að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið ætlaða brot kærða sé mjög alvarlegt og með tillit til hagsmuna almennings sé nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar. Samkvæmt þeim gögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn liggur ekki annað fyrir í málinu en að þáttur kærða í brotinu hafi einungis verið sá að sækja pakka með fíkniefnum og flytja hann milli staða gegn greiðslu. Ekki liggur fyrir að kærði hafi komið að innflutningnum sjálfum eða skipulagningu hans. Þykja því skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki vera fyrir hendi í málinu og verður því hafnað kröfu lögreglustjórans um að kærði sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Hafnað er kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði, X, sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi.
Mál nr. 536/2017
Kærumál Haldlagning
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að aflétt yrði haldi á inneign á nánar tilgreindum bankareikningi hans. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að X væri grunaður um brot á 123. gr., sbr. 146. gr., laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti með því að hafa á ólögmætan hátt látið B í té upplýsingar sem hann hafði búið yfir vegna starfs síns hjá A og talið að B og C hefðu hagnýtt þær í viðskiptum með hlutabréf í A og að hluti af hagnaði af þeim viðskiptum hefði runnið til X. Þá kom fram með skírskotun í 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að gera mætti fyrrnefnda fjármuni X upptæka með dómi að því tilskildu að sannað yrði að hafði væri yfir skynsamlegan vafa að hann hefði hagnast á brotinu. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Eiríkur Tómassonog Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. ágúst 2017 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 2017 þar sem hafnað var kröfum varnaraðila umað aflétt yrði haldi sóknaraðila á inneign á nánar tilgreindum bankareikningisínum og honum gert að endurgreiða sér 3.918.263 krónur með nánar tilteknumvöxtum. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess að haldinu verði aflétt og sér endurgreidd framangreindfjárhæð með vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.IEins og greinir í hinum kærða úrskurði gegndivarnaraðili starfi forstöðumanns leiðarkerfisstjórnunar A og var skráðurfruminnherji hjá félaginu. Er hann grunaður um brot á 123. gr., sbr. 146. gr.laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti með því að hafa látið B á ólögmætanhátt í té upplýsingar, sem hann bjó yfir vegna starfs síns um versnandi afkomu Askömmu áður en félagið birti aðkomuviðvörun á verðbréfamarkaði sem varð tilþess að hlutabréf í því féllu í verði. B er talinn hafa miðlað upplýsingunumtil C og hafi þeir tveir hagnýtt þær í viðskiptum með hlutabréf í A sem gengiðvar frá áður en upplýsingarnar voru kunngerðar á markaði. Með þessu móti hafi Dehf., þar sem B er framkvæmdastjóri og prókúruhafi, og C hagnast um samtals47.593.983 krónur á umræddum hlutabréfaviðskiptum. Af hálfu sóknaraðila er þvíennfremur haldið fram að grunur leiki á að hluti hagnaðarins hafi runnið tilvarnaraðila.Við leit á heimili varnaraðila 24. maí 2017 varmeðal annars lagt hald á rúmar 3.000.000 krónur í peningum. Hinn 29. samamánaðar var lagt hald á innstæðu á reikningi varnaraðila hjá Arion banka hf. aðfjárhæð 3.918.000 krónur og krefst varnaraðili þess sem fyrr segir að því haldiverði aflétt.IISamkvæmt 1. mgr. 68. gr. og 1. mgr. 69. gr. laganr. 88/2008 er lögreglu meðal annars rétt að leggja hald á muni við rannsókn áætlaðri refsiverðri háttsemi ef ætla má að þeir kunni að verða gerðir upptækir.Í því skyni er heimilt að leggja hald á inneign á bankareikningi, sbr. dómaHæstaréttar 21. maí 2010 í máli nr. 301/2010 og 19. mars 2014 í máli nr.188/2014.Í 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 er kveðið á um að gera megi upptækan ávinning af broti eða fjárhæð semsvarar til hans í heild eða að hluta. Ef færðar eru viðhlítandi sönnur á aðmaður hafi hlotið ávinning af broti verður fjárhæð, sem svarar til hans, gerðupptæk á grundvelli þessa lagaákvæðis jafnvel þótt sýnt sé fram á að þess fjárhafi verið aflað með lögmætum hætti, sbr. hins vegar 4. mgr. 69. gr. b. sem ávið ef maður hefur gerst sekur um brot án þess að fyrir liggi að hann hafisjálfur notið ávinnings af því.Með skírskotun til þessa má gera þá fjármunivarnaraðila, sem hald hefur verið lagt á samkvæmt framansögðu, upptæka með dómiað því tilskildu að sannað verði svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að hannhafi hagnast á brotinu. Svo sem áður greinir er því meðal annars haldið fram afhálfu sóknaraðila að hluti hagnaðar af ætluðu broti varnaraðila hafi runnið tilhans sjálfs. Eins og mál þetta horfir við nú eru til staðar vísbendingar um að sústaðhæfing sóknaraðila kunni að eiga við rök að styðjast, þar á meðal verðurekki séð af gögnum málsins að varnaraðili hafi gefið fullnægjandi skýringu áþví hvernig peningar þeir, sem fundust við leit á heimili hans, hafi verið tilkomnir, en ekki verður ráðið af gögnunum að hann hafi krafist þess að haldi áþeim verði aflétt. Þá verður ekki talið að sóknaraðili hafi gengið gegnmeðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 með því að leggja hald á um7.000.000 krónur til að tryggja upptöku á ætluðum ávinningi varnaraðila afhagnaði áðurgreindra hlutabréfaviðskipta sem sóknaraðili kveður að hafi numiðsamtals 47.593.983 krónum. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verðurhinn kærði úrskurður staðfestur.Samkvæmt 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 dæmistkærumálskostnaður ekki. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 2017. Mál þetta,sem tekið var til úrskurðar 22. ágúst sl. barst dóminum með kröfu sóknaraðila6. júlí sl. Af hálfusóknaraðila, X, kt. [...], [...], Reykjavík, er krafist úrskurðar um aðhaldlagning varnaraðila, héraðssaksóknara, á fjármunum hans á bankareikninginr. [...], verði felld niður og varnaraðili endurgreiði honum 3.918.263 krónurásamt innstæðuvöxtum af reikningi nr. [...] frá 29. maí 2017 til greiðsludagsinn á umræddan reikning. Þá er krafist greiðslu sakarkostnaðar vegna þessaþáttar málsins. Af hálfuvarnaraðila er þess krafist að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Málþetta er rekið á grundvelli heimildar í 2. mgr. 69. gr. og 2. mgr. 102. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. I Með kæru10. mars 2017 kærði Fjármálaeftirlitið sóknaraðila, ásamt fleiri aðilum vegnaætlaðra innherjasvika vegna viðskipta með fjármálagerninga tengdum hlutabréfum ASóknaraðili er forstöðumaður leiðarkerfisstjórnunar A., en er nú í tímabundnuleyfi vegna rannsóknar málsins. Þá taldist hann vera fruminnherji. Vegnarannsóknar málsins var aflað dómsúrskurða og ráðist í aðgerðir 24. maí sl. Varmeðal annars ráðist í húsleit á heimili sóknaraðila og þar haldlagðar yfir3.000.000 króna í reiðufé. Aflað var upplýsinga um bankareikninga sóknaraðilaog þann 29. maí sl. var haldlagður bankareikningur hans nr. [...] hjá Arionbanka hf. með vísan til þess að um væri að ræða fjármuni sem kynnu að veragerðir upptækir með dómi, sbr. 68. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 69. gr., 69. gr.b og 69. gr. c í almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Var þess krafist aðinnstæða bankareikningsins að fjárhæð 3.918.000 krónur yrði lögð inn á reikningá vegum varnaraðila. Mánudaginn26. júní sl. barst lögmanni sóknaraðila tölvuskeyti frá héraðssaksóknara umhaldlagningu fjármunanna. Kemur þar fram að rökstuddur grunur sé um aðfjármunir sem lagðir hafi verið inn á bankareikninginn séu afrakstur „hinnameintu brota.“ Í svari með tölvupósti næsta dag var þess óskað aðhaldlagningunni yrði aflétt en ekki hefur verið orðið við því. II Sóknaraðilireisir kröfu sína á því að hann hafi haft ágætar tekjur í formi fastramánaðarlauna og bónusgreiðslna vegna starfa sinna sem forstöðumaðurleiðarkerfisstjórnunar A en ætla megi að samtala þessara launagreiðslna sénálægt tveimur milljónum króna á mánuði. Þessar launagreiðslur hafi veriðlagðar inn á bankareikning í eigu sóknaraðila nr. [...]. Þegar nokkur fjárhæðhafi safnast inn á reikninginn hafi hann millifært fjármuni af honum inn áreikning nr. [...] Sá reikningur sé lokaður í 30 daga frá innborgun, en berihærri vexti en launareikningur nr. [...]. Reikningurinn hafi verið stofnaður ímaí 2013. Þegarreikningarnir tveir séu bornir saman komi í ljós að allar millifærslur inn áreikning nr. [...] stafi af greiðslum af reikningi nr. [...] að öðru leyti enþví að 400.000 krónur hafi verið greiddar í reiðufé þann 19. maí 2017. Það séþví um að ræða eðlilegar millifærslur á milli launareiknings sem beri lágavexti yfir á bundinn hávaxtareikning í eigu sama aðila. Sóknaraðili hafinýverið skilið og haft talsvert reiðufé handbært í tengslum við það uppgjör,auk þess sem hann hafi átt laust fé í gjaldeyri. Íkæru Fjármálaeftirlitsins komi fram að hin meintu brot eigi að hafa átt sérstað á tímabilinu frá nóvember 2015 til febrúar 2017. Reikningur sóknaraðilahafi verið stofnaður í maí 2013 með innlögn 3.000.000 króna. Ef staðareikningsins vegna tímabilsins sé skoðuð megi sjá að oft hafi verið hærrifjárhæðir á reikningnum en sú fjárhæð sem hafi verið haldlögð í maí sl. Viðupphaf hins meinta brotatímabils hafi staðan einungis verið um 1.800.000 krónumlægri en sú fjárhæð sem hafi verið haldlögð. Hreyfingar reikningsins hafi veriðreglulegar og áþekkar yfir allt tímabilið, bæði fyrir og á yfirstandandibrotatímabili. Það sé augljóslega rangt að fjármunir á reikningnum séuafrakstur hinna meintu brota. Embætti héraðssaksóknara hafi annað hvort ekkihirt um að rannsaka reikninginn eða láti sér staðreyndir um tilurð fjármunannaí léttu rúmi liggja. III Varnaraðilivísar til þess að rannsókn máls á hendur sóknaraðila sé í fullum gangi og fyrirhendi sé sterkur grunur um að framin hafi verið refsiverð brot sem hafi leitttil mikils ólögmæts hagnaðar. Fyrir hendi sé grunur um bæði innherjasvik ogpeningaþvætti sem hvort um sig geti varðað allt að sex ára fangelsi. Þaðsé ekki skilyrði fyrir haldlagningu eða kyrrsetningu að fjármunir þeir sem umræði séu beinn afrakstur meintra brota. Augljóst sé að þeir fjármunir semþannig sé aflað renni enda oftast saman við aðra fjármuni hinna brotlegu. Í 68.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála komi fram að leggja skuli hald á þámuni sem kunni að vera gerðir upptækir með dómi, en þannig hátti til í þessumáli. Fyrir liggi fordæmi Hæstaréttar um haldlagningu innstæðu á bankareikningimeð sama hætti. Rannsóknmálsins sé ekki lokið en miði vel. Engin rök standi því til þess að haldi verðiaflétt vegna tafa við rannsókn. III Heimild rannsakenda til að leggja hald ámuni er að finna í 68. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar sem segirað leggja skuli hald á muni, þar á meðal skjöl, ef ætla megi að þeir, ellegarhlutir eða upplýsingar sem þeir hafa að geyma, hafi sönnunargildi í sakamáli,að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að vera gerðirupptækir. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. laganna er lögreglu heimilt að leggja hald ámuni án dómsúrskurðar nema ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Í 72. gr.laganna segir að aflétta skuli haldi þegar þess sé ekki lengur þörf og ísíðasta lagi þegar máli er endanlega lokið nema ákvæði a- til c-liðar 1. mgr.greinarinnar eigi við. Samkvæmt 3. mgr. 69. gr., sbr.2. mgr. 102. gr., laga nr. 88/2008 getur eigandi eða vörsluhafi munar, semlögregla hefur lagt hald á, borið lögmæti haldlagningar undir dómara. Sóknaraðili byggir kröfu sína umafléttingu haldlagningar á innstæðu á bankareikningi hans á því að fjármunirnirséu ekki afrakstur þeirra brota sem séu til rannsóknar, heldur sé fyrst ogfremst um að ræða laun hans, og heimild til haldlagningar liggi því ekki fyrir.Sóknaraðili hefur lagt fyrir dóminn gögn sem staðfesta að innstæða reikningsinser komin til vegna inneignar fyrir ætlað brotatímabil og vegna millifærslna aflaunareikningi hans. Til rannsóknar eruinnherjaviðskipti og peningaþvætti, sbr. 123. gr., sbr. 146. gr., laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti og 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,en brot gegn framangreindum ákvæðum varða allt að sex ára fangelsi. Er andlagbrotanna talið nema 47.593.983 krónum. Eins og að framan greinir verðurlagt hald á muni ef ætla má að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunniað vera gerðir upptækir. Samkvæmt gögnum málsins var, auk framangreindrarinnstæðu, einnig lagt hald á nokkurt reiðufé sem fannst á heimili sóknaraðila.Við mat á því hvort skilyrði 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 eru uppfylltverður að líta til þess eðlis peningaeigna að þær geta blandast öðrum fjármunumí eigu viðkomandi og þá er unnt að færa af bankareikningi á skömmum tíma. Aukbeins ávinnings af broti er heimilt að gera upptækt jafnvirði slíks ávinnings,sbr. 69. gr. laga nr. 19/1940. Þegar litið er til þeirra fjárhæða sem um er aðræða í málinu þykir sýntað fullnægt sé skilyrðum1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 til haldlagningar fjármunanna sem um ræðir ábankareikningi sóknaraðila. Fyrir liggur að rannsókn málsinser ólokið. Þá eru ekki efni til þess að líta svo á að rannsókn málsins hafitafist. Verður því ekki talið að varnaraðila sé skylt að aflétta haldi, sbr.72. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt framansögðu er kröfumsóknaraðila, um að fella úr gildi ákvörðun varnaraðila, um að leggja hald áfjármuni á bankareikningi hans og endurgreiða honum fjárhæðina ásamt vöxtum,hafnað. Ekki eru efni til að kveða á ummálsvarnarlaun. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kröfumsóknaraðila, X, um að aflétt verði haldi varnaraðila, héraðssaksóknara, á fjármunumá bankareikningi hans nr. [...] og að varnaraðila verði gert að endurgreiðahonum 3.918.263 krónur ásamt innstæðuvöxtum af reikningi nr. [...], frá 29. maí2017 til greiðsludags, inn á reikning nr. [...], er hafnað. Málskostnaðurverður ekki úrskurðaður.
Mál nr. 626/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið útveguð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 13. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum, grunaður um aðild að ætluðu mansali, en kærði hafi verið einn þeirra manna sem hafi verið að leita konunnar og beðið hennar fyrir utan flugstöðina greint sinn. Kærði hafi viðurkennt að hafa ætlað að sækja konu að nafni A í flugstöðina fyrir félaga sinn. Kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 14. október sl. Við húsleit á heimili hans hafi fundist lyklar að bankahólfi og því hafi fundist ætlað þýfi að verðmæti á aðra milljón króna. Hið ætlaða þýfi sé úr innbroti, sem framið hafi verið nokkrum vikum áður, en alls hafi verið stolið verðmætum að fjárhæð um fjórar milljónir króna í því innbroti, en einnig hafi verið unnar skemmdir og nemi tjón vegna þess sambærilegri fjárhæð. Einnig hafi fundist munir úr sama innbroti hjá meðkærðu Y og Z. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið sé mjög umfangsmikið og teygi anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé um að um verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða en í því skyni sé unnið í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega í Litháen. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefin að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn fyrrgreinda ákvæðinu geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Rannsókn málsins á ætluðu mansali sé verulega flókin og telji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða koma undan sönnunargögnum gangi hann laus. Sjö manns sitji nú í gæsluvarðhaldi vegna málsins og gæti verulegs ósamræmis í framburði þeirra hjá lögreglu. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og enn á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 509/2017
Fiskveiðistjórn Reglugerðarheimild Atvinnuréttindi Stjórnarskrá Veiðiheimildir Viðurkenningarmál Skaðabætur
Í málinu krafðist ÍV hf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir með því að fiskiskip hans hefðu á grundvelli reglugerða verið úthlutað minni aflaheimildum í makríl árin 2011 til 2014 en skylt hefði verið samkvæmt lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Reisti ÍV hf. kröfu sína á því að skylda til svokallaðrar hlutdeildarsetningar makrílstofnsins hefði verið orðin virk þegar umræddar úthlutanir fóru fram, aðallega samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 en til vara samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006, og hefði borið að úthluta aflaheimildunum á þeim grunni. Varnir Í lutu að því að úthlutun aflaheimilda til ÍV hf. umrædd ár hefði að öllu leyti verið í samræmi við lög nr. 151/1996, 116/2006 og lög nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og reglugerðir settar samkvæmt þeim um veiðar á makríl. Í því sambandi vísaði Í meðal annars til 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996, sem veitti ráðherra sérstaka heimild til að setja reglur um stjórn veiða, þegar Ísland hefði nýtt rétt til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórnun, sem gerðar hefðu verið á grundvelli samnings sem Ísland væri aðili að. Í dómi Hæstaréttar kom fram að niðurlagsákvæði 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996 væri fortakslaust um það að þegar ráðherra setti sérstakar reglur um stjórn veiða íslenskra skipa á grundvelli þess ákvæðis giltu ákvæði 5. og 6. gr. laganna eftir því sem við gæti átt. Var því lagt til grundvallar að með reglugerðum þeim, sem ráðherra hefði sett um makrílveiðar íslenskra skipa innan og utan íslenskrar lögsögu á árunum 2008 til 2014, hefði í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 verið tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr makrílstofninum. Þá var talið að veiðireynsla í makríl hefði verið orðin samfelld árið 2011 þar sem ársafli íslenskra skipa úr makrílstofninum hefði að minnsta kosti þrisvar á undangengnum sex almanaksárum fyrir árið 2011 svarað til að minnsta kosti þriðjungs þess heildarafla sem til ráðstöfunar var af hálfu íslenskra stjórnvalda það ár. Af því leiddi að við úthlutun aflaheimilda í makríl árið 2011 hefði verið skylt að ákvarða aflahlutdeild fiskiskipa ÍV hf. í samræmi við 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, en það hefði ekki verið gert og ÍV hf. úthlutað minni aflahlutdeildum en hann ætti rétt til. Var viðurkenningarkrafa ÍV hf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Árni Kolbeinssonfyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. ágúst 2017.Hann krefstviðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna fjártjóns áfrýjanda sem leitthafi af því að Sigurði VE 15, Þorsteini ÞH 360, Suðurey VE 12, Guðmundi VE 29,Júpíter ÞH 363, Álsey VE 2 og Heimaey VE 1 hafi á grundvelli reglugerða nr. 233og 341/2011, 329/2012, 327/2013 og 376 og 644/2014, verið úthlutað minniaflaheimildum í makríl árin 2011 til 2014 en skylt var samkvæmt lögum nr. 116/2006um stjórn fiskveiða og lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands.Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IViðurkenningarkrafaáfrýjanda er á því reist að honum hafi á árunum 2011 til 2014 með ákvörðunumFiskistofu verið úthlutað minni aflaheimildum í makríl en rétt hefði veriðsamkvæmt lögum nr. 151/1996 og lögum nr. 116/2006. Skylda til svokallaðrarhlutdeildarsetningar makrílstofnsins eftir nánar tilgreindri aðferðafræði hafiverið orðin virk þegar umræddar úthlutanir fóru fram, aðallega samkvæmt 2. mgr.5. gr. laga nr. 151/1996 en til vara samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006,og hafi borið að úthluta aflaheimildunum á þeim grunni. Í skilningi þeirralagagreina hafi verið komin á samfelld veiðireynsla á makríl við úthlutun vegnaársins 2011, þar sem ársafli íslenskra skipa árin 2008, 2009 og 2010 hafi íöllum tilvikum verið langt umfram þriðjung ráðstafaðs heildarafla árið 2011.Það að úthlutun fór ekki fram á réttum lagagrundvelli hafi valdið áfrýjandatjóni sem stefndi beri ábyrgð á eftir reglum skaðabótaréttar.Varnir stefnda lúta að þvíað úthlutun aflaheimilda til áfrýjanda umrædd ár hafi að öllu leyti verið ísamræmi við lög nr. 151/1996, 116/2006 og lög nr. 79/1997 um veiðar ífiskveiðilandhelgi Íslands og reglugerðir settar samkvæmt þeim um veiðar ámakríl. Vísar stefndi í því sambandi meðal annars til 5. mgr. 4. gr. laga nr.151/1996, sem veiti ráðherra sérstaka heimild til að setja reglur um stjórnveiða, þegar Ísland hafi eins og hér hátti til nýtt rétt til að mótmælasamþykktum um fiskveiðistjórnun, sem gerðar hafi verið á grundvelli samningssem Ísland sé aðili að. Ákvörðun um hlutdeildarsetningu makrílstofnsins hafiekki verið tekin og samfelldri veiðireynslu hafi ekki verið til að dreifa.Veiðum á makríl hafi á grundvelli laga og reglugerða verið stýrt með leyfum meðþað að markmiði að tryggja að veiðar færu ekki yfir tiltekið hámark og hafi súaðferð ekki gert virka skyldu til hlutdeildarsetningar. IIMakríll er flökkufiskur semsamkvæmt gögnum málsins hefur á undanförnum árum aukið mjög útbreiðslu sína íNorðaustur-Atlantshafi. Hann er í hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna frá 1982og úthafsveiðisamningnum frá 1995 skilgreindur sem deilistofn en með því er áttvið að hann veiðist bæði innan og utan efnahagslögsögu ríkja. Veiðar ástofninum eru samkvæmt gögnum málsins stundaðar allt frá Gíbraltar í suðrinorður á 70° norðlægrar breiddar og hafa aukist verulega frá árunum 2005 til2006 og verið í kringum 900.000 lestir frá 2010. Veiðar á makríl voru íslenskumskipum frjálsar fram til ársins 2008.Samkvæmt gögnum málsins veiddu þau 360 lestir árið 2005 og var þar einkum um aðræða meðafla við síldveiðar fyrir Austurlandi. Árið 2006 veiddu íslensk skip4.222 lestir og sumarið 2007 var aflinn 36.489 lestir og sem fyrr aðallegameðafli sem fékkst við síldveiðar fyrir Austurlandi. Árið 2008 var aflinn112.353 lestir og veiddist hann að langmestu leyti í íslenskri fiskveiðilögsöguen það ár beindu mörg íslensk skip veiðum að makríl og veiddist hann að mestuleyti í júlí og ágúst mánuðum. Áfram var þó um verulegan meðafla að ræða ásíldveiðum. Árið 2009 veiddu íslensk skip 116.160 lestir af makríl og 122.034lestir árið 2010. Samtals var heildarafli íslenskra skipa í makríl 391.618lestir árin 2005, 2006, 2007, 2008, 2009 og2010 en ef mið er tekið af árunum 2008, 2009 og 2010 var aflinn 350.547lestir. Leyfilegur heildarafli íslenskra skipa í makríl árið 2011 var 154.825lestir samkvæmt reglugerð nr. 233/2011 eins og nánar verður rakið síðar. IIIMeð lögum nr. 68/1981 umaðild Íslands að samningi um framtíðarsamvinnu ríkja varðandi fiskveiðar áNorðaustur-Atlantshafi var ríkisstjórninni heimilað að fullgilda samnefndansamning sem undirritaður var í London 18. nóvember 1980. Samningur þessi, sem áensku ber heitið Convention on Future Multilateral Cooperation in North-EastAtlantic Fisheries, kom í stað samnings frá 24. janúar 1959 um fiskveiðar ánorðausturhluta Atlantshafs sem fullgiltur var af Íslands hálfu 12. apríl 1960,sbr. lög nr. 14/1960. Með samningnum frá 1980 var sett á laggirnar nýfiskveiðinefnd, North-East Atlantic Fisheries Commission, NEAFC, sem tók við afnefnd samkvæmt samningnum frá 1959. Hefur NEAFC það hlutverk fyrst og fremst aðgera tillögur um fiskveiðar utan þeirra svæða sem falla undir fiskveiðilögsögusamningsaðila og skal hún gera ályktanir um veiðar innan fiskveiðilögsögu aðilaaðeins ef hlutaðeigandi aðili óskar þess. Í 9. mgr. 3. gr.fiskveiðisamningsins frá 1980 segir að sérhver samningsaðili fari með eittatkvæði í fiskveiðinefndinni. Ákvarðanir hennar skuli hljóta einfaldanmeirihluta eða, áskilji samningurinn það sérstaklega, veginn meirihluta, tvoþriðju hluta atkvæða allra samningsaðila, sem viðstaddir eru og atkvæði greiddumeð eða á móti, að því tilskildu að engin atkvæðagreiðsla skal fara fram nemaað minnsta kosti tveir þriðju samningsaðila séu viðstaddir. Samkvæmt 1. mgr. 5.gr. fiskveiðisamningsins skal fiskveiðinefndin, þar sem það á við, geraályktanir um fiskveiðar utan þeirra svæða sem falla undir fiskveiðilögsögusamningsaðila. Slíkar ályktanir skulu gerðar með vegnum meirihluta. Samkvæmt 2.mgr. 5. gr. skal nefndin við framkvæmd starfa sinna samkvæmt 1. mgr. leitastvið að tryggja samræmi milli sérhverrar ályktunar sinnar er varðar fiskistofneða fjölda fiskistofna og sérhverra ráðstafana og ákvarðana sem teknar eru afsamningsaðila til stjórnunar og verndunar þess fiskistofns eða fjöldafiskistofna. Samkvæmt gögnum málsins felaviðræður um veiðistofna á grundvelli 5. gr. fiskveiðisamningsins í sér tveggjaþrepa skipulag eða ferli. Fyrst leita strandríkin eftir samkomulagi sín í millium heildaraflamagn og hlutdeildir í aflanum. Þegar aðalfundur NEAFC er haldinní nóvember á hverju ári gera strandríkin í sameiningu tillögu til fundarins umályktun um aflamagn fyrir veiðistjórnarsvæði NEAFC sem byggir á því sem þauhafa sjálf ákveðið fyrir sig og þeim afla sem þau taka samtímis til hliðarfyrir úthafsveiðiríki eða þriðju ríki að veiðistjórninni ef við á. Strandríkinhafa rétt til að veiða sinn afla hvort sem er innan eða utan lögsögu sinnar ogfelst því fyrst og fremst í ákvörðuninni takmörkun á afla annarra samningsaðilaí viðkomandi stofni á alþjóðlegu hafsvæði. Í 1. mgr. 11. gr. fiskveiðisamningsinskemur fram að NEAFC skuli án ótilhlýðilegs dráttar tilkynna samningsaðilum umályktanir sem hún gerir samkvæmt samningnum. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. verðurályktun bindandi fyrir samningsaðila samkvæmt ákvæðum þeirrar greinar og tekurgildi þann dag er nefndin ákveður, þó eigi fyrr en 30 dögum eftir lok tímabilseða tímabila til mótmæla sem gert er ráð fyrir í greininni. Í a. lið 2. mgr.12. gr. kemur meðal annars fram að sérhver samningsaðili má mótmæla ályktun semgerð er samkvæmt 1. mgr. 5. gr. innan 50 daga frá dagsetningu tilkynningar umhana. Samkvæmt b. lið 2. mgr. 12. gr. bindur ályktun ekki samningsaðila semhefur mótmælt henni. Ef þrír eða fleiri samningsaðilar hafa mótmælt ályktunskal hún ekki binda neinn samningsaðila, sbr. c. lið 2. mgr. 12. gr. Í d. lið2. mgr. 12. gr. kemur fram að samningsaðili sem hefur mótmælt ályktun geturhvenær sem er dregið mótmæli til baka og skal hann þá vera bundinn afályktuninni innan 70 daga eða frá þeirri dagsetningu sem nefndin ákveður. Efályktun er ekki bindandi fyrir neinn samningsaðila mega tveir eða fleiri þeirraeigi að síður hvenær sem er samþykkja sín í milli að láta hana koma tilframkvæmda en í slíku tilviki skulu þau þegar í stað tilkynnafiskveiðinefndinni um það, sbr. e. lið 2. mgr. 12. gr. Nefndin skal samkvæmt 4.mgr. 12. gr. tilkynna samningsaðilum um sérhver mótmæli og afturköllunjafnskjótt og hún hefur móttekið slíkt og um gildistöku sérhverrar ályktunar ogsamkomulags sem gert er samkvæmt e. lið 2. mgr. 12. gr. samningsins.Til þess að tryggja sembesta framkvæmd þeirrar starfsemi sem um getur í 4., 5. og 6. gr.fiskveiðisamningsins er svo fyrir mælt í 1. mgr. 14. gr. hans aðfiskveiðinefndin skuli leita upplýsinga og ráða hjá Alþjóðahafrannsóknarráðinu,International Council for the Exploration of the Sea, ICES. Slíkra upplýsingaog ráða skal leita um mál sem varða starfsemi nefndarinnar og falla undirvaldsvið ráðsins þar á meðal upplýsinga og ráða um líffræði ogstofnstærðardreifingu þeirra fisktegunda sem um ræðir, ástand fiskistofna,áhrif veiða á þá stofna og ráðstafanir til verndunar þeirra og stjórnunar. Í15. gr. kemur fram að án þess að það hafi áhrif á rétt samningsaðila varðandihafsvæði sem lúta fiskveiðilögsögu þeirra skuli samningsaðilar gera þærráðstafanir, þar á meðal setja hæfileg viðurlög við brotum, sem nauðsynlegarkunna að vera til þess að láta ákvæði samningsins ná fram að ganga og aðsérhver ályktun sem verður bindandi samkvæmt 12. gr. komist í framkvæmd. Slíkákvæði eru í 3. gr. laga nr. 68/1981.IVÁ 26. ársfundi NEAFC íLondon 12. til 16. september 2007 var samþykkt ályktun um veiðar á makríl árið2008. Kom þar fram að samningsaðilar hefðu samþykkt að leyfilegur heildarafli ámakríl árið 2008 skyldi vera 43.629 lestir á nánar skilgreindu svæði fiskveiðisamningsins.Skiptist hann þannig að 18.814 lestir skyldu koma í hlut strandríkjannaDanmerkur (vegna Færeyja og Grænlands), Noregs og Evrópusambandsins, 23.506lestir í hlut Rússlands og 1.309 lestir í hlut Íslands. Þá sagði að í þessusambandi hefðu Færeyjar, Noregur og Evrópusambandið upplýst NEAFC að þessi ríkihefðu komist að samkomulagi um 385.366 lesta hámarksafla fyrir sig og væriheimilt að veiða hluta þessa afla á samningssvæði NEAFC. Í bréfisjávarútvegsráðuneytisins 26. nóvember 2007 til NEAFC var vísað til bréfsnefndarinnar 23. sama mánaðar þar sem samningsríkjunum var tilkynnt umframangreinda ályktun. Sagði í bréfi ráðuneytisins að Ísland neytti heimildarsamkvæmt 12. gr. fiskveiðisamningsins til þess að mótmæla ályktuninni. Vorufærð fram rök fyrir mótmælunum og þess óskað að nefndin upplýsti samningsríkinum þau. Eins og síðar getur setti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 10.september 2008 reglugerð nr. 863/2008 um stjórn makrílveiða íslenskra skipautan lögsögu árið 2008 og voru veiðarnar þá í fyrsta sinn gerðar leyfisskyldar.2Á 27. ársfundi NEAFC íLondon 10. til 14. nóvember 2008 var samþykkt ályktun um veiðar á makríl árið2009. Þar kom fram að samningsaðilar hefðu samþykkt að leyfilegur heildarafli ámakríl árið 2009 skyldi vera 57.884 lestir á nánar skilgreindu svæðifiskveiðisamningsins. Skiptist hann þannig að 26.440 lestir skyldu koma í hlutDanmerkur (vegna Færeyja og Grænlands),Noregs og Evrópusambandsins, 29.706 lestir í hlut Rússlands og 1.738 lestir íhlut Íslands. Fram kom í ályktuninni að Evrópusambandið, Færeyjar og Noregurhefðu upplýst að þessi ríki hefðu komist að samkomulagi um 511.287 lestahámarksafla fyrir sig og væri heimilt að veiða hluta þess afla á nánarskilgreindu svæði fiskveiðisamningsins. Í bréfi sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðuneytisins 19. nóvember 2008 til NEAFC var vísað til bréfsfiskveiðinefndarinnar 17. sama mánaðar þar sem tilkynnt var um framangreindaályktun. Sagði í bréfi ráðuneytisins að Ísland neytti heimildar samkvæmt 12.gr. fiskveiðisamningsins til þess að mótmæla ályktuninni. Voru í bréfinu færðfram rök fyrir mótmælunum og þess óskað að nefndin upplýsti samningsríkin umþau. Þá sagði að í kjölfar mótmælanna myndi Ísland, áður en veiðar þess hæfustá makríl árið 2009, einhliða setja sér reglur um makrílveiðar innan og utanlögsögu sinnar sem samningsaðilar yrðu upplýstir um. Með bréfi ráðuneytisinstil NEAFC 13. mars 2009 var vísað til fyrrgreinds bréfs 19. nóvember 2008 ogsagt að í samræmi við 12. gr. fiskveiðisamningsins hafi ráðuneytið 13. mars2009 gefið út reglugerð um makrílveiðar íslenskra skipa árið 2009. Samkvæmtreglugerðinni væri íslenskum skipum heimilt að veiða 112.000 lestir og þar afmætti veiða 20.000 lestir utan íslenskrar lögsögu.3Samkvæmt gögnum málsinsgengu viðræður um stjórn makrílveiða treglega á árinu 2009 og náðist ekkisamkomulag innan NEAFC um heildstæða stjórnun veiðanna á árinu 2010. Settuaðilar að NEAFC sér einhliða kvóta fyrir árið 2010, Evrópusambandið og Noregurmeð samkomulagi sín í milli. Í bréfi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisinstil NEAFC 1. júní 2010 sagði að Ísland hefði einhliða sett sér reglur ummakrílveiðar íslenskra skipa árið 2010. Samkvæmt þeim væri íslenskum skipumheimilt að veiða 130.000 lestir af makríl það ár og þar af 20.000 lestir utaníslenskrar lögsögu. Samsvaraði þetta um 16 til 17% af samanlögðum kvótumstrandríkjanna. Í framhaldi af framangreinduhófust samningaumleitanir milli Íslands, Evrópusambandsins, Færeyja og Noregs,þar sem reynt var að ná samkomulagi um stjórn makrílveiða á árinu 2011. Haldinnvar fjöldi funda frá vori og fram eftir hausti 2010 og var Rússlandi, semveiðir úr makrílstofninum í Síldarsmugunni, boðið til funda sem áheyrnaraðila.Á fundi í lok nóvember 2010 staðfestu aðilar að of mikið bæri í milli til aðraunhæft væri að ná samkomulagi um stjórn veiðanna á árinu 2011 og var viðræðumslitið. Í framhaldi af þessu ákvað sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra aðÍsland tæki sér óbreytta hlutdeild í makrílveiðum á árinu 2011, um 17% afheildarveiðum. Var þá tekið tillit til aukningar í ráðgjöfAlþjóðahafrannsóknarráðsins en það hafði lagt til að leyfilegur heildarafliyrði allt að 646.000 lestir. Evrópusambandið og Noregur tóku ákvörðun um aðmakrílkvótar þeirra skyldu nema samtals 583.882 lestum eða rúmlega 90% afráðlögðum heildarafla. Frá þessum tíma hefur ekki auðnast þrátt fyrirmargendurteknar viðræður að ná samkomulagi milli strandríkjanna umveiðistjórnun sem leitt gæti til ákvörðunar með fyrra formi samkvæmt 1. og 2.mgr. 5. gr. fiskveiðisamningsins. Í ljósi þess að slitnaðhafði upp úr viðræðum strandríkjanna, sem Ísland átti þá aðild að, var orðalagiályktunar NEAFC um veiðistjórn á makríl fyrir árið 2010 breytt. Frá þeim tímafól ályktun sem borin var undir aðalfund NEAFC aðeins í sér að hver samningsaðiliskuldbatt sig til að tilkynna fiskveiðinefndinni einhliða ákvarðanir sínar ummakrílafla komandi árs. Þá var um leið kveðið á um að einungis samningsaðilumNEAFC væri heimilt að taka þátt í makrílveiðum á veiðistjórnarsvæðifiskveiðinefndarinnar, en með því mun ætlunin hafa verið að girða fyrir veiðarþriðju ríkja. Á árinu 2014 náðu aðilarnir þrír sem áður stóðu að samningi,Evrópusambandið, Danmörk og Noregur, saman á ný og hafa þeir síðan árlega samiðsín á milli um heildaraflamagn sem eftir gögnum málsins mun vera langt umframvísindaráðgjöf ICES og hefur Ísland mótmælt því. VMeð reglugerð nr. 863 frá10. september 2008 um stjórn makrílveiða íslenskra skipa utan lögsögu árið 2008voru makrílveiðar af Íslands hálfu í fyrsta sinn gerðar leyfisskyldar ásamningssvæði NEAFC. Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar gilti hún um veiðaríslenskra skipa á makríl á samningssvæði NEAFC utan lögsögu ríkja. Í 2. gr. komfram að íslenskum skipum væri óheimilt að stunda veiðarnar án sérstaks leyfisog við veitingu þess skyldu aðeins koma til greina þau fiskiskip sem uppfylltuskilyrði til útgáfu leyfis til veiða í atvinnuskyni samkvæmt lögum nr.116/2006. Í 3. gr. sagði að á árinu 2008 væru íslenskum skipum heimilt að veiðaá samningssvæði NEAFC utan lögsögu ríkja samtals 20.000 lestir af makríl ogþegar þeim afla væri náð féllu leyfi til makrílveiða úr gildi og skyldiFiskistofa tilkynna um stöðvun veiðanna. Í þessari reglugerð var aflanum ekkiskipt fyrir fram niður á tiltekna flokka skipa.2Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherragaf 13. mars 2009 út reglugerð nr. 283/2009 um stjórn makrílveiða íslenskraskipa árið 2009. Í 1. gr. hennar sagði að öllum fiskiskipum sem hefðu leyfi tilveiða í atvinnuskyni í fiskveiðilandhelgi Íslands væri heimilt að stunda veiðará makríl í henni og á samningssvæði NEAFC utan lögsögu ríkja að fengnu leyfiFiskistofu. Færi heildarafli íslenskra skipa yfir 112.000 lestir, þar af ekkimeira en 20.000 lestir á samningssvæði NEAFC, utan lögsögu ríkja, tæki ráðherraákvörðun um hvort veiðar skyldu bannaðar eða takmarkaðar með einhverjum hætti.Leyfi skyldu gefin út fyrir hvert almanaksár en ráðherra væri heimilt að felaFiskistofu að fella úr gildi öll leyfi til makrílveiða væri talin ástæða til aðtakmarka veiðarnar eða endurskipuleggja stjórnun þeirra. Í þessari reglugerðvar aflanum ekki skipt fyrir fram niður á tiltekna flokka skipa. Samkvæmt gögnum málsins sendisjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið frá sér fréttatilkynningu 13. mars 2009í tilefni af setningu reglugerðar nr. 283/2009. Þar sagði að mikil verðmæti„liggja í nýtingu makrílstofnsins og þá ekki síst til manneldis. Á síðasta árifóru liðlega 5% af heildarmakrílafla íslenskra skipa til vinnslu til manneldissem skilar umtalsvert meiri verðmætum en fari aflinn til bræðslu og er auk þessmeira í anda sjálfbærrar þróunar. Er því sérstaklega hvatt til þess ... aðútgerðir leitist við að vinna sem mest af makrílafla sínum til manneldis. Þá erþað skoðun ráðherra að þegar og ef til úthlutunar aflahlutdeildar komi, þurfiað eiga sér stað málefnaleg umræða, hvort taka eigi tillit til að hvaða markiveiðiskip hafi eða geti veitt makrílafla til manneldis og þá hvort þau njótiþess sérstaklega við úthlutun.“ 3Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherragaf út reglugerðir um stjórn makrílveiða íslenskra skipa á árunum 2010 til 2014fyrir hvert ár. Þær voru eins og fyrri reglugerðir um makrílveiðar settarsamkvæmt lögum nr. 151/1996, lögum nr. 116/2006 og lögum nr. 79/1997 og tókutil veiða í fiskveiðilandhelgi Íslands og á samningssvæði NEAFC utan lögsöguríkja. Í öllum reglugerðunum var leyfilegur heildarafli ákveðinn, honum skiptfyrir fram niður á tiltekna flokka skipa og tekið fram að færi hann yfir hiðtilgreinda mark myndi ráðherra ákveða hvort makrílveiðar yrðu bannaðar.Jafnframt sagði í þeim öllum að veiðileyfi féllu úr gildi ýmist þegarhámarksafla væri náð eða við ákveðið tímamark.4Með reglugerð nr. 285 frá 31. mars2010 um stjórn makrílveiða íslenskra skipa árið 2010 var heildaraflinn ákveðinn130.000 lestir það ár, þar af 20.000 lestir á samningssvæði NEAFC utan lögsöguríkja, og honum skipt fyrir fram niður á þrjá flokka skipa. Í fyrsta lagi áskip sem veitt höfðu makríl í flottroll og nót á árunum 2007, 2008 og 2009 ogkomu í þeirra hlut 112.000 lestir. Í öðru lagi á skip sem stunduðu veiðar álínu og handfæri, netaveiðar og til veiða í gildru og komu í þeirra hlut 3.000lestir. Í þriðja lagi til skipa sem ekki féllu undir fyrri tvo flokkana og komuí þeirra hlut 15.000 lestir. Með reglugerð nr. 753/2010 var hluti þeirra semféllu í fyrsta flokkinn aukinn í 115.600 lestir og samkvæmt því var 115.600lestum ráðstafað til skipa á grundvelli aflareynslu eða um 86,5% leyfislegsheildarafla. Um aflaheimildir þeirra skipa sagði að þeim skyldi skipthlutfallslega miðað við aflareynslu þeirra á árunum 2007, 2008 og til og með11. júlí 2009, miðað við landaðan afla, að undanskildum heimildum til veiða ílögsögu Færeyja. Í fréttatilkynningu sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðuneytisins 31. mars 2010 í tilefni af setningu reglugerðar nr.285/2010 sagði að ekki hefði „náðst samkomulag við önnur strandríki umfyrirkomulag eða leyfilegt heildarmagn makrílveiða, og verða því leyfi tilveiða á makríl einungis gefin út fyrir yfirstandandi ár. Áhersla er lögð á aðekki megi reikna með að veiðarnar í ár skapi grunn að veiðirétti í framtíðinnieða framtíðarfyrirkomulagi veiða að öðru leyti. Á það er jafnframt bent að ekkiliggur fyrir samfelld veiðireynsla í skilningi laga og að mikilvægt er fyrirþjóðarbúið að ekki sé lokað fyrir möguleika á að aflað sé enn fjölbreyttarireynslu í vinnslu og veiðum en fyrir liggur nú ... Fylgst verður vandlega meðveiðum og vinnslu á makríl á komandi vertíð og reynslan lögð til grundvallarreglusetningu um þær á næstu árum. Allar veiðar á makríl í fiskveiðilandhelgiÍslands og á samningssvæði ... NEAFC ... verða háðar leyfum. Ekki er verið aðúthluta varanlegum heimildum til fleiri ára. Framsal verður óheimilt entilflutningur milli skipa innan sömu útgerðar verður heimill.“ 5Með reglugerð nr. 233 frá 4.mars 2011 um stjórn makrílveiða íslenskra fiskiskipa árið 2011 var leyfilegurheildarafli í makríl það ár ákveðinn 154.825 lestir, þar af 20.000 lestir ásamningssvæði NEAFC utan lögsögu ríkja, og skyldi honum skipt niður á fjóraflokka skipa. Í fyrsta lagi skyldi 2.000 lestum ráðstafað til skipa semstunduðu makrílveiðar með línu eða handfærum. Með reglugerð nr. 341/2011 varþetta viðmið aukið í 2.500 lestir. Í öðru lagi skyldi ráðstafa 6.000 lestum tilskipa sem ekki frystu afla um borð eftir nánar tilgreindum stærðarflokkum. Meðreglugerð nr. 341/2011 var þetta viðmið aukið í 7.000 lestir. Í þriðja lagiskyldi ráðstafa 34.825 lestum til vinnsluskipa í hlutfalli viðheildarafkastavísitölu skipa sem mæld skyldi með nánar tilgreindum hætti. Meðreglugerð nr. 341/2011 var þetta viðmið lækkað í 33.325 lestir. Í fjórða lagiskyldi ráðstafa 112.000 lestum til skipa sem veitt hefðu makríl í flottroll ognót á árunum 2007, 2008 og 2009 og skipt hlutfallslega miðað við aflareynsluþeirra í fiskveiðilandhelgi Íslands og var það um 72,3% af heildarúthlutun.Samkvæmt gögnum málsinssendi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið frá sér fréttatilkynningu 16. mars2011 þar sem fram kom að við úthlutun aflahlutdeilda í makríl væri horft tilþess að auka þann hluta makrílaflans sem færi til vinnslu og manneldis. Væritekið tillit til alhliða hagsmuna greinarinnar og þjóðarbúsins með því aðstuðlað yrði að sem mestri og fjölbreyttastri verðmætasköpun og atvinnu. Framkom að veiðarnar sköpuðu ekki grunn að veiðirétti eða veiðifyrirkomulagi íframtíðinni og ekki lægi fyrir samfelld veiðireynsla í skilningi laga.Mikilvægt væri fyrir þjóðarbúið að ekki væri lokað fyrir möguleika á að aflaenn fjölbreyttari reynslu í vinnslu og veiðum en þá lá fyrir. 6Með reglugerð nr. 329 frá 4.apríl 2012 var heildarafli í makríl árið 2012 ákveðinn 145.227 lestir. Þar afvar 105.057 lestum, um 72,3% af heildarúthlutun, ráðstafað til skipa sem höfðuveitt makríl í flottroll og nót á árunum 2007, 2008 og 2009 og skipt hlutfallslegamiðað við aflareynslu þeirra á þeim árum. Með reglugerð nr. 327 frá 12. apríl2013 var aflinn ákveðinn 123.182 lestir árið 2013. Þar af var 87.303 lestum, um70,9% af heildarúthlutun, ráðstafað til skipa sem höfðu veitt makríl íflottroll eða nót miðað við aflareynslu þeirra á árunum 2007 til 2009. Meðreglugerðum nr. 376 frá 16. apríl 2014 og nr. 644/2014 var aflinn ákveðinn167.826 lestir árið 2014 og þar af 117.156 lestum, um 69,8% af heildarúthlutun,ráðstafað til skipa sem höfðu veittmakríl í flottroll og nót á árunum 2007 til 2009. Í öllum þessumreglugerðum voru ákvæði um að aflanum skyldi skipt niður á sömu fjóra flokka ogí reglugerð nr. 233/2011 og í þeim öllum var miðað við að heildarafli íslenskraskipa á samningssvæði NEAFC færi ekki yfir 20.000 lestir. VIÁfrýjandi kveður fiskiskip ásínum vegum hafa stundað makrílveiðar í íslenskri efnahagslögsögu og ásamningssvæði NEAFC, utan lögsögu, frá því skipulagðar veiðar á makríl hófust. Árin2008 til 2010 veiddu skip áfrýjanda samkvæmt gögnum Fiskistofu 14,9% af veiddumheildarafla íslenskra skipa á makríl á því tímabili. Sé miðað við þrjú bestuveiðitímabil skipa áfrýjanda á sex ára tímabili fyrir 2011 sé aflinn 15,7%. Á grundvelli þeirrareglugerða sem grein er gerð fyrir í kafla IV hér að framan úthlutaðiFiskistofa skipum áfrýjanda aflaheimildum í makríl á árunum 2011 til 2014 ísamræmi við fyrirmæli reglugerðanna. Á árinu 2011 var skipum áfrýjanda samkvæmtþessu úthlutað 19.485.798 kg sem nam um 12,08% heildarúthlutunar, 17.724.177 kgá árinu 2012 sem nam um 12,23% heildarúthlutunar, 14.729.914 kg á árinu 2013sem nam um 12,27% heildarúthlutunar og á árinu 2014 var úthlutunin 19.754.023kg sem nam um 12,27% af heildarúthlutun. Áfrýjandi telur að úthlutunveiðiheimilda í makríl til hans árið 2011 og eftirleiðis hafi ekki verið ísamræmi við ákvæði laga nr. 151/1996 og laga nr. 116/2006. Ljóst sé samkvæmtframansögðu að ársafli íslenskra skipa úr makrílstofninum hafi að minnsta kostiþrisvar á undangengnum sex árum svarað til að minnsta kosti þriðjungs þessheildarafla sem til ráðstöfunar var árið 2011 en þá var heildaraflinn ákveðinn154.825 lestir. Því hafi í skilningi 2. málsliðar 2. mgr. 5. gr. laga nr.151/1996 verið komin á samfelld veiðireynsla í makríl árið 2011. Samkvæmt 1. málslið2. mgr. 5. gr. laganna hafi borið að ákveða aflahlutdeild skipa áfrýjanda ágrundvelli veiðireynslu þeirra þrjú bestu veiðitímabilin á undangengnum sexveiðitímabilum. Áfrýjandi telur að sé miðað við þrjú bestu veiðitímabil skipa hanssíðustu sex árin fyrir 2011 nemi hlutdeild þeirra 15,7%. Tekur dómkrafaáfrýjanda mið af samanlagðri veiðireynslu allra þeirra skipa sem veiddu makrílá hans vegum á því tímabili sem hér skiptir máli. Samkvæmt þessu hafi borið aðúthluta skipum áfrýjanda 15,7% af heildaraflanum árið 2011 en ekki 12,08% oghafi sú aflahlutdeild átt að haldast óbreytt milli ára frá árinu 2011. Ísamræmi við þetta hafi skerðing aflaheimilda verið 3,6% árið 2011, hún hafiverið 3,45% árið 2012, árið 2013 hafi skerðingin verið 3,4% og 3,41% árið 2014.Áfrýjandi fór þess á leitvið endurskoðunarfyrirtækið Deloitte ehf. að það reiknaði út fjártjón hansvegna þess að aflaheimildir skipa hans í makríl hafi verið skertar samkvæmtframansögðu. Miðaði Deloitte ehf. við veiddan afla á þremur bestuveiðitímabilum hvers skips áfrýjanda á árunum 2006 til 2010, heildarafliþessara þriggja veiðitímabila var lagður saman og hlutdeild skipanna íheildarafla tímabilsins fundin. Þannig var fundið út hver aflahlutdeild hversskips hefði að réttu lagi átt að vera árið 2011 ef makrílstofninn hefði veriðhlutdeildarsettur og gert ráð fyrir að sú aflahlutdeild hefði haldist óbreyttmilli ára frá 2011. Samkvæmt þessum forsendum var það niðurstaða Deloitte ehf.að hagnaðarmissir áfrýjanda gæti verið um 2.300.000.000 krónur. VIIMeð skírskotun til forsendnahins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að áfrýjanda sé samkvæmt 2. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála heimilt að fá leyst úr dómkröfusinni á þann hátt sem hún er sett fram.Samkvæmt 1. gr. laga nr.151/1996 gilda ákvæði I. kafla þeirra um fiskveiðar íslenskra skipa úrnytjastofnum utan lögsögu Íslands, sbr. lög um landhelgi, efnahagslögsögu oglandgrunn. Í 2. gr. laga nr. 151/1996 kemur fram að úthlutun veiðiheimildasamkvæmt lögunum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakraaðila yfir veiðiheimildum. Samkvæmt 3. gr. laganna getur ráðherra sett reglurum veiðar íslenskra skipa utan lögsögu sem nauðsynlegar eru til að fullnægjaalmennum skyldum Íslands til verndunar lifandi auðlindum hafsins eins og nánarer kveðið á um í lögunum. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr.151/1996 kemur fram að öllum íslenskum skipum séu heimilar veiðar utan lögsöguÍslands með þeim takmörkunum sem leiðir af lögum og reglum settum með stoð íþeim. Í lögskýringargögnum kemur fram að með þessu ákvæði sé mótuð súmeginstefna að öllum íslenskum skipum séu heimilar veiðar utan lögsögu Íslandsog að takmarkanir þeirra verði að eiga sér stoð í lögum eða reglum settumsamkvæmt þeim. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laganna skal ráðherra með reglugerðbinda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum sé það nauðsynlegtvegna alþjóðlegra skuldbindinga Íslands, til þess að fullnægja almennumákvörðunum sem teknar eru með stoð í 3. gr. laganna eða til að vernda hagsmuniÍslands að því er varðar fiskstofna sem um ræðir í 5. gr. þeirra og eru veiðarí þessum tilvikum óheimilar án slíkra leyfa. Skulu leyfin bundin þeim skilyrðumsem nauðsynleg eru.Eins og áður getur er Íslandaðili að samningi um framtíðarsamvinnu ríkja varðandi fiskveiðar áNorðaustur-Atlantshafi frá 18. nóvember 1980, sbr. kafla III hér að framan, oghefur nýtt sér rétt til að mótmæla samþykktum um stjórnun veiða á makríl semgerðar hafa verið á grundvelli þess samnings, sbr. kafla IV hér að framan. Í 5.mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996 kemur fram að ráðherra getur sett sérstakarreglur um stjórn veiða íslenskra skipa í þeim tilvikum sem Ísland hefur nýttrétt sinn til slíkra mótmæla, enda þótt ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 4. gr. sömulagagreinar eigi ekki við. Getur ráðherra í því skyni bundið veiðarnarsérstökum leyfum og eru þær óheimilar án þeirra. Binda má leyfin nauðsynlegumskilyrðum. Gilda ákvæði 5. og 6. gr. laganna í þessum tilvikum eftir því semvið á. Í kafla V hér að framan er getið þeirra reglugerða um stjórn makrílveiðaíslenskra skipa utan og innan íslenskrar lögsögu sem ráðherra hefur sett alltfrá árinu 2008 í framhaldi af fyrstu mótmælum Íslands gegn ákvörðun NEAFC árið2007 vegna makrílveiða árið 2008. Niðurlagsákvæði 5. mgr. 4.gr. laga nr. 151/1996 er fortakslaust um það að þegar ráðherra setur sérstakarreglur um stjórn veiða íslenskra skipa í þeim tilvikum sem falla undir ákvæðimálsgreinarinnar gilda ákvæði 5. og 6. gr. laganna eftir því sem við getur átt.Verður samkvæmt þessu að leggja til grundvallar að hin tilvitnuðu lagaákvæðieigi við um makrílveiðar íslenskra skipa innan og utan íslenskrar lögsögu nemaá annan veg sé mælt í lögum. Svo er ekki. Af því leiðir ótvírætt að reglurráðherra sem fela í sér skipulag slíkra veiða verða að vera í samræmi viðfyrrgreind lagaákvæði.Í 1. mgr. 5. gr. laga nr.151/1996 kemur fram að um veiðar utanlögsögu Íslands úr stofnum sem veiðast bæði innan og utan hennar, íslenskumdeilistofnum, gilda ákvæði laga um stjórn fiskveiða eftir því sem við geturátt, sbr. þó ákvæði þeirrar greinar. Er í lögskýringargögnum tekið fram að mjögsé æskilegt að samræmd stjórn gildi um veiðar úr slíkum stofnum hvort sem þærfari fram innan eða utan lögsögunnar og þannig hafi það verið með nýtinguloðnustofnsins til þessa. Þar hafi kvóta verið úthlutað án tillits til þesshvort hann sé veiddur innan eða utan lögsögunnar og gildi allar sömu reglur umveiðarnar án tillits til þess hvar þær fara fram að teknu tilliti tilsamningsákvæða um tilkynningaskyldu og fleira.Samkvæmt 1. málslið 2. mgr.5. gr. laga nr. 151/1996 gildir sú regla að sé tekin ákvörðun um að takmarkaheildarafla úr stofni, sem um ræðir í 1. mgr. lagagreinarinnar og samfelldveiðireynsla sé á, skuli aflahlutdeild einstakra skipa ákveðin á grundvelli veiðireynsluþeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabil þeirra á undangengnum sexveiðitímabilum. Veiðireynsla telst samfelld samkvæmt lögunum, sbr. 2. málslið2. mgr. 5. gr. þeirra, hafi ársafli íslenskra skipa úr viðkomandi stofni aðminnsta kosti þrisvar á undangengnum sex árum svarað til að minnsta kostiþriðjungs þess heildarafla sem er til ráðstöfunar af hálfu íslenskrastjórnvalda. Í lögskýringargögnum kemur fram að í þessum efnum sé fylgt þeirrimeginreglu 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990, sbr. nú 1. mgr. 9. gr. laga nr.116/2006, um stjórn fiskveiða að þar sem heildarafli sé ákveðinn skuli úthlutatilteknu aflamarki til einstakra skipa á grundvelli veiðireynslu þeirra. Sémiðað við að afli íslenskra skipa hafi í að minnsta kosti þrjú af undangengnum sexalmanaksárum svarað til að minnsta kosti þriðjungs þess afla sem íslenskstjórnvöld hafi til skipta í umrætt sinn. Þegar rætt sé um veiðitímabil sé áttvið þau árlegu tímabil, eða vertíðir, sem viðkomandi veiðar standi venjulega.Þegar ekki sé hægt að afmarka slík tímabil sýnist augljóst að miðað sé viðfiskveiðiár hafi viðkomandi stofni verið stjórnað með stoð í lögum um stjórnfiskveiða en almanaksár í öðrum tilvikum.Við úrlausn um dómkröfuáfrýjanda verður að leggja til grundvallar að með reglugerðum þeim, semráðherra setti um makrílveiðar íslenskra skipa innan og utan íslenskrar lögsöguá árunum 2008 til 2014, hafi í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 veriðtekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr makrílstofninum. Í kafla II hér aðframan er gerð grein fyrir því hver var heildarafli íslenskra skipa á makríl áárunum 2005 til 2010 og hver var leyfilegur heildarafli íslenskra skipa ámakríl árið 2011 samkvæmt reglugerð nr. 233/2011. Samkvæmt því sem þar kemurfram verður við það að miða að veiðireynsla í makríl hafi í skilningi 2.málsliðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 verið orðin samfelld árið 2011 endaaugljóslega fullnægt því skilyrði ákvæðisins að ársafli íslenskra skipa úrmakrílstofninum hafi að minnsta kosti þrisvar á undangengnum sex almanaksárumfyrir árið 2011 svarað til að minnsta kosti þriðjungs þess heildarafla sem tilráðstöfunar var af hálfu íslenskra stjórnvalda það ár. Öndvert við það semstefndi hefur haldið fram undir rekstri málsins á sér hvorki stoð í orðum 2.málsliðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 né lögskýringargögnum að sexveiðitímabil þurfi að vera fyrir hendi né að samningur sé í gildi millistrandríkja um makrílveiðar svo til úthlutunar ótímabundinna aflahlutdeildargeti komið samkvæmt ákvæðinu. Veiðireynsla íslenskra skipaí makríl var samkvæmt framansögðu árið 2011 orðin samfelld í skilningi 2.málsliðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Af því leiðir að samkvæmt 1.málslið málsgreinarinnar var við úthlutun aflaheimilda í makríl árið 2011 skyltað ákvarða aflahlutdeild skipa áfrýjanda á grundvelli veiðireynslu þeirra miðaðvið þrjú bestu veiðitímabil skipanna á undangengnum sex veiðitímabilum. Í kaflaVI hér að framan er rakið hversu miklum aflaheimildum úthlutað var til skipaáfrýjanda á árunum 2011 til 2014 og hver úthlutun hefði átt að vera samkvæmtútreikningum áfrýjanda. Þeim útreikningum hefur stefndi ekki hnekkt. Verðursamkvæmt því við það að miða að með umræddum ákvörðunum Fiskistofu, teknum ágrundvelli reglugerða sem að þessu leyti stóðust ekki lög, hafi áfrýjanda veriðúthlutað minni aflaheimildum í makríl á árunum 2011 til 2014 en skylt varsamkvæmt skýru ákvæði 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Þar sem úthlutunin vará umræddum árum ekki í samræmi við það sem lögskylt var og minni en áfrýjandi áttirétt til ber að fallast á með honum að stefndi beri ábyrgð á því fjártjóni semáfrýjandi kann að hafa beðið af því að ekki var fylgt fyrirmælum laga í þeimefnum, sbr. dóma Hæstaréttar 15. janúar 1998 í máli 286/1997 sem birtur er ídómasafni réttarins árið 1998 á blaðsíðu 138, 23. febrúar 2006 í máli nr.371/2005 og 8. október 2009 í máli nr. 39/2009. Verður krafa áfrýjanda umviðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda því tekin til greina á þann hátt sem ídómsorði greinir. Eftir framangreindummálsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðarer tekið tillit til þess að samhliða máli þessu er rekið annað samkynja mál. Dómsorð:Viðurkennt er að stefndi, íslenska ríkið, berskaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem áfrýjandi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., kannað hafa beðið vegna þess að Sigurði VE 15, Þorsteini ÞH 360, Suðurey VE 12, Guðmundi VE 29, JúpíterÞH 363, Álsey VE 2 og Heimaey VE 1 var á árunum 2011 til 2014með ákvörðunum Fiskistofu, sem teknar voru á grundvelli reglugerða, úthlutaðminni aflaheimildum en skylt var samkvæmt lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utanlögsögu Íslands.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí2017. Mál þetta, sem var dómtekið 3.maí sl., er höfðað 25. febrúar 2015. Stefnandi er ÍsfélagVestmannaeyja hf., Strandvegi 26, Vestmannaeyjum en stefndi er íslenska ríkið,Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á fjártjóni stefnanda sem leiddi afþví að fiskiskipum hans, Sigurði VE 15 (skipaskrárnr. 183), Þorsteini ÞH 360,skipaskrárnr. 1903, Suðurey VE 12, skipaskrárnr. 2020, Guðmundi VE 29,skipaskrárnr. 2600, Júpíter ÞH 363, skipaskrárnr. 2643, Álsey VE 2,skipaskrárnr. 2772, og Heimaey VE 1, skipaskrárnr. 2812, var með ákvörðunumFiskistofu á grundvelli reglugerða nr. 233/2011, 341/2011, 329/2012, 327/2013,376/2014 og 644/2014, úthlutað minni aflaheimildum (kg) í makríl árin 2011 til2014, en skylt var samkvæmt lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og lögum nr.151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Þá krefst stefnandi málskostnaðarúr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, en til vara að málskostnaður verði látinnfalla niður. I Stefnandi er útgerðarfélag íVestmannaeyjum og stunda fiskiskip hans veiðar meðal annars á makríl íefnahagslögsögu Íslands og á samningssvæðiNorðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar (NEAFC). Stefnandi kveðst hafaveitt makríl frá því skipulegar veiðar hófust á þeirri tegund. Makríll erskilgreindur sem deilistofn, þ.e. sem stofn sem veiðist bæði innan og utanefnahagslögsögu Íslands. Fram til ársins 2009 voru makrílveiðar íefnahagslögsögunni frjálsar en árið 2008 voru veiðum utan lögsögunnar setttakmörk með reglugerð nr. 863/2008. Stefndi kveður að helsta markmiðstjórnvalda við stjórn makrílveiða hafi frá upphafi verið að ýta undir manneldisvinnsluá makríl og tryggja þannig sem hagkvæmasta nýtingu þeirrar auðlindar sem orðiðhafi til með komu makrílstofnsins. Árið 2009 gaf sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðherra út reglugerð nr. 283/2009 um stjórn makrílveiða íslenskraskipa árið 2009, sem tók bæði til veiða í íslenskri lögsögu og lögsögu NEAFCutan lögsögu strandríkja. Í 2. mgr. 1. gr. hennar kom fram að færi heildarafliíslenskra skipa í makríl á árinu 2009 yfir 112.000 lestir, þar af ekki meira en20.000 lestir á samningssvæði NEAFC, utan lögsögu ríkja, skyldi ráðherra ákveðahvort veiðar á makríl skyldu bannaðar eða takmarkaðar með einhverjum hætti.Leyfilegur heildarafli í makríl samkvæmt reglugerðinni mun hafa verið um þaðbil í samræmi við það sem íslensk skip höfðu veitt af makríl á árinu 2008. Þeimheildarafla var þó ekki skipt fyrir fram á milli einstakra skipa. Samkvæmtákvörðun ráðherra voru leyfi til veiðanna felld niður 7. júlí 2009 en þá munafli hafa verið kominn yfir 90 þúsund tonn. Að sögn stefnda veiddust það ársamtals um 116 þúsund tonn og hafi langstærstum hluta þessa afla veriðráðstafað til mjöl- og lýsisvinnslu, sem stefndi lýsir að hafi valdiðvonbrigðum. Árið 2010 gaf sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðherra út reglugerð nr. 285/2010 um stjórn makrílveiða íslenskraskipa árið 2010. Þar var leyfilegur heildarafli íslenskra skipa í makríl fyrirárið 2010 ákveðinn 130.000 lestir, þar af ekki meira en 20.000 lestir ásamningssvæði NEAFC, utan lögsögu ríkja. Færi heildaraflinn yfir það hámark varkveðið á um að ráðherra tæki ákvörðun um hvort veiðar á makríl skyldu bannaðar,sbr. 1. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar. Þá var leyfilegum heildarafla ársins 2010skipt niður á þrjá flokka skipa, þannig að 112.000 lestum var ráðstafað tilskipa sem höfðu veitt makríl í flottroll og nót á árunum 2007, 2008 og 2009.Með reglugerð nr. 753/2010 var sá hluti aukinn í 115.600 lestir. Þá var 3.000lestum ráðstafað til skipa sem stunduðu veiðar á línu og handfæri, netaveiðarog til veiða í gildru og 15.000 lestum til skipa sem ekki féllu undir fyrstutvo flokkana. Með þessum hætti var því 115.600 lestum úthlutað til skipa ágrundvelli aflareynslu. Stefndi segir að þessari reglugerð hafi ekki veriðætlað að marka stefnu til framtíðar um stjórn makrílveiða. Sama ár gaf ráðherra útreglugerð nr. 987/2010 sem mælti svo fyrir að færi heildarafli íslenskra skipaí makríl á árinu 2011 yfir 155.000 lestir, eða 20.000 lestir á samningssvæðiNEAFC, utan lögsögu ríkja, ákvæði ráðherra hvort veiðar á makríl skyldubannaðar eða takmarkaðar með einhverjum hætti. Stefndi kveður að við mótunveiðistjórnarreglna og útgáfu veiðileyfa árið 2011 hafi staðið til að metaárangurinn af veiðunum 2010. Veturinn 2010 til 2011 hafi starfað þverfaglegurvinnuhópur sem hafi gert tillögur að veiðistjórn fyrir árið 2011. Samkvæmtgreinargerð hópsins frá janúar 2011 hafi um 60% aflans farið í frystingu árið2010, þar af hafi 33% verið fryst um borð í vinnsluskipum og 27% í landi, en40% aflans hafi farið í bræðslu. Árið 2009 hafi 80% aflans farið í bræðslu. Sama ár gaf ráðherra útreglugerð nr. 987/2010 um stjórn makrílveiða íslenskra skipa árið 2011 semmælti svo fyrir að færi heildarafli íslenskra skipa í makríl á árinu 2011 yfir155.000 lestir, eða 20.000 lestir á samningssvæði NEAFC, utan lögsögu ríkja,ákvæði ráðherra hvort veiðar á makríl skyldu bannaðar eða takmarkaðar meðeinhverjum hætti.Með reglugerð nr.233/2011 og breytingareglugerð nr. 341/2011 var kveðið á um skiptingufyrrgreinds heildarafla ársins 2011 þannig að ráðstafa skyldi samtals 42.825lestum til skipa sem stunduðu veiðar með nánar tilteknum hætti, en 112.000lestum, um 72,3% af heildarúthlutun, til skipa sem veitt höfðu makríl íflottroll eða nót, og var þeim hluta aflans skipt milli skipa miðað viðaflareynslu þeirra á árunum 2007-2009, en þeim flokki tilheyrðu öll skipstefnanda nema eitt. Stefndi rekur að í þessu hafi falist þrjár meiri háttarbreytingar, í fyrsta lagi hafi verið mælt fyrir um að útgerðir skyldu ráðstafamánaðarlega 70% af makrílafla einstakra skipa til vinnslu, í öðrulagi hafi heimildir vinnsluskipa (frystiskipa) verið auknar í allt að 33.325lestir og loks hafi verið bætt við flokki ísfiskskipa sem úthlutað var allt að7.000 lestum. Meðreglugerð nr. 329/2012 um stjórn makrílveiða íslenskra fiskiskipa árið 2012 varleyfilegur heildarafli íslenskra skipa í makríl ákveðinn 145.227 lestir oghonum skipt þannig að samtals 40.170 lestum var úthlutað til skipa sem stunduðu veiðar með nánar tilteknumhætti og 105.057 lestum, um 72,3% af heildarúthlutun, til þeirra skipa sem höfðuveitt makríl í flottroll og nót á árunum 2007-2009, skipt hlutfallslega miðaðvið aflareynslu þeirra á árunum 2007, 2008, og til og með 11. júlí 2009. Meðreglugerð nr. 327/2013 um stjórn makrílveiða íslenskra fiskiskipa árið 2013 varkveðið á um að samtals 35.879 lestum skyldi ráðstafað til skipa sem stunduðuveiðar með nánar tilteknum hætti en 87.303 lestum, um 70,9% af heildarúthlutun,skyldi ráðstafað til skipa sem veitt höfðu makríl í flottroll eða nót miðað viðaflareynslu þeirra á árunum 2007-2009. Meðreglugerð nr. 376/2014 um stjórn makrílveiða íslenskra fiskiskipa árið 2014 ogbreytingareglugerð nr. 644/2014 var heildarafli íslenskra skipa í makríl það árákveðinn 167.826 lestir og honum skipt þannig að samtals 50.670 lestum varráðstafað til skipa sem stunduðu veiðar með nánar tilteknum hætti en 117.156lestum, um 69,8% af heildarúthlutun, skyldi ráðstafað til skipa sem höfðu veittmakríl í flottroll og nót á árunum 2007-2009. Samkvæmtframangreindum reglugerðum voru þær settar samkvæmt lögum nr. 116/2006 umstjórn fiskveiða, lögum nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands oglögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Skipstefnanda sem stunduðu veiðar á makríl á ofangreindu tímabili eru: Sigurður VE15, skipaskrárnr. 183, Þorsteinn ÞH 360, skipaskrárnr. 1903, Suðurey VE 12,skipaskrárnr. 2020, Guðmundur VE 29, skipaskrárnr. 2600, Júpíter ÞH 363,skipaskrárnr. 2643, Álsey VE 2, skipaskrárnr. 2772, Álsey VE 22, skipaskrárnr.1031, hét einnig Carpe Diem HF 32 og síðar Alpha HF 32, og Heimaey VE 1,skipaskrárnr. 2812. Aflareynsla Álseyjar VE 22, skipaskrárnr. 1031, var fluttyfir á Álsey VE 2, skipaskrárnr. 2600, þegar fyrrnefnt skip var selt úr landiárið 2010. Einnig var aflareynsla Sigurðar VE 15 flutt til Heimaeyjar VE 1,skipaskrárnr. 2812, árið 2014 þegar fyrrnefnda skipið fór til úreldingar. Hlutiaflahlutdeildar eða aflamarks hefur að sögn stefnanda verið færður á millieinstakra skipa stefnanda en engum aflaheimildum hefur verið ráðstafað tilannarra. Stefnanditekur fram að eitt skipa hans, Álsey VE 22, skipaskrárnr. 1031, sem heitir núAlpha HF 32, hafi ekki verið í eigu stefnanda árið 2011. Veiðireynsla þessskips sé talin með við útreikning í samræmi við 2. málslið 1. mgr. 9. gr. laganr. 116/2006, enda hafi skipið horfið úr rekstri við sölu frá stefnanda. Samkvæmt gögnum Fiskistofu námu heildarveiðar íslenskraskipa á makríl 36.510 tonnum árið 2007, 112.336 tonnum árið 2008, 116.142tonnum árið 2009 og 121.993 tonnum árið 2010. Árin 2008-2010 veiddu skipstefnanda 14,9% af veiddum heildarafla íslenskra skipa á því tímabili.Stefnandi kveður að sé miðað við þrjú bestu veiðitímabil skipa stefnandasíðustu sex árin fyrir 2011 nemi hlutdeild stefnanda 15,7%. Fiskistofa ákvarðaði aflamark (kg) fiskiskipa stefnanda ímakríl samkvæmt ofangreindum reglugerðum. Í samræmi við reglugerðirnar varfiskiskipum stefnanda úthlutað um 12,08% af heildaraflanum árið 2011 eðaaflamarki sem nemur 19.485.798 kg, 12,23% árið 2012 (17.724.177 kg), 12,27%árið 2013 (14.729.914 kg) og 12,27% árið 2014 (19.754.023). Með bréfi stefnanda tilsjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 13. júlí 2011 voru gerðar athugasemdir viðúthlutun makrílkvóta fyrir árin 2010 og 2011. Meðal annars var gerð athugasemdvið þá ákvörðun ráðherra að hlutdeildarsetja ekki makrílstofninn. Þar semmakrílstofninn hafi ekki verið hlutdeildarsettur hafi stefnanda verið ákvörðuðlægri hlutdeild, og þar með úthlutað lægra aflamarki, í heildarafla í makríl enverið hefði ef byggt hefði verið á veiðireynslu skipa hans. Í svarbréfi ráðherra19. desember 2011 kom fram að þau skip í „112 þúsund tonna flokki“ hefðu engagetu til að vinna allan heildarafla til manneldis og því hefði veriðnauðsynlegt að gefa öðrum útgerðarflokkum kost á að reyna sig við makrílveiðar.Þá giltu lög nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða ekki um makrílveiðar heldur þvertá móti lög nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, þar sem makríllværi deilistofn sem veiddist bæði utan og innan lögsögu Íslands. Samkvæmtsíðarnefndu lögunum þyrftu veiðar að hafa verið stundaðar í sex ár til aðveiðireynsla teldist samfelld og áskilnaður laganna um úthlutun gilti. Stefnandilagði fram kvörtun til umboðsmanns Alþingis með bréfi 11. maí 2012. Umboðsmaðurtakmarkaði skoðun sína við það mat ráðuneytisins að skylda til að hlutdeildarsetjamakrílstofninn hefði ekki orðið virk þar sem ekki hefði verið komin á samfelldveiðireynsla árið 2011. Í áliti sínu, dags. 30. júní 2014, komst setturumboðsmaður Alþingis að þeirri niðurstöðu að það hafi verið í andstöðu við lögað hlutdeildarsetja ekki makrílstofninn frá a.m.k. árinu 2011. Stefnandi fór þess á leit viðDeloitte ehf. að reikna út mögulegt fjártjón hans vegna skertra aflaheimilda ímakríl á árunum 2011-2014. Deloitte ehf. skilaði minnisblaði vegna þessa, dags.3. desember 2014. Undir rekstri málsins voru dómkvaddir tveir matsmenn til aðmeta hvort stefnandi hefði orðið fyrir tjóni miðað við þá forsendu aðfiskiskipum matsbeiðanda, Sigurði VE 15, skipaskrárnr. 183, Þorsteini ÞH 360,skipaskrárnr. 1903, Suðurey VE 12, skipaskrárnr. 2020, Guðmundi VE 29,skipaskrárnr. 2600, Júpíter ÞH 363, skipaskrárnr. 2643, Álsey VE 2,skipaskrárnr. 2772, og Heimaey VE 1, skipaskrárnr. 2812, hafi ekki veriðúthlutað viðbótaraflaheimildum (kg) í makríl með ákvörðunum Fiskistofu semnemur annars vegar árið 2011 5.800.272, árið 2012 4.993.505, árið 20134.084.982 og árið 2014 5.489.694 eða hins vegar árið 2011 4.522.162, árið 20123.845.217, árið 2013 3.133.963 og árið 2014 4.213.724. Niðurstaða matsmanna vará þá leið að ætla mætti að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni í formi minniefnahagslegs ávinnings en ella hefði orðið, við það að fá ekkiviðbótaraflaheimildir í makríl. Sömu matsmenn voru aftur dómkvaddir að beiðnistefnanda til þess að meta hvort hann hefði getu til að veiða og vinna makríl áumræddu tímabili í samræmi við auknar aflaheimildir og var það niðurstaðamatsmanna að ætla mætti að stefnandi hefði getað veitt og unnið þessarviðbótaraflaheimildir í makríl. II Stefnandi byggir á því að honumsé heimilt að höfða mál þetta sem viðurkenningarmál samkvæmt 2. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Áskilnaðurákvæðisins um lögvarða hagsmuni hafi í dómum Hæstaréttar Íslands verið skýrðursvo að stefnandi verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séuvið atvik máls. Stefnandi hafi aflað minnisblaðs Deloitte ehf. sem sýni að hannhafi orðið fyrir verulegu fjártjóni vegna þess að ekki hafi verið farið aðlögum við ákvörðun aflahlutdeildar með reglugerðum, og úthlutun aflamarks ímakríl því samfara, á árunum 2011-2014 og það tjón sé grundvöllur kröfugerðarstefnanda í þessu máli. Stefnandi byggir á því aðúthlutun veiðiheimilda til makrílveiða til skipa stefnanda árið 2011, þ.e.12,08% af leyfilegum heildarafla eða samtals 19.485.798 kg, hafi verið of lítilenda hafi stefnda borið að hlutdeildarsetja makrílstofninn eigi síðar en viðúthlutun þess árs. Hlutdeildarsetning það ár hefði falið í sér að hlutdeildskipa stefnanda í leyfilegum heildarafla hefði verið fastsett og hún þar meðorðið hærri en raunin varð, bæði árið 2011 og árin á eftir. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr.151/1996 segi að um veiðar utan lögsögu Íslands úr stofnum, semveiðist bæði innan og utan hennar, íslenskum deilistofnum, skuli gilda ákvæðilaga um stjórn fiskveiða, þ.e. laga nr. 116/2006, eftir því sem við geti átt,sbr. þó ákvæði 5. gr. laga nr. 151/1996. Þar sem makríll veiðist bæði innanog utan fiskveiðilögsögu Íslands hafi ráðherra borið, þegar hann hafi ákveðiðað takmarka veiðar árið 2011, að gæta að ákvæðum 5. gr. laga nr. 151/1996 ogþegar því ákvæði sleppi, ákvæðum laga nr. 116/2006. Í 2. málslið 2. mgr. 5. gr. laganr. 151/1996 segi að veiðireynsla teljist samfelld samkvæmt lögunum hafiársafli íslenskra skipa úr viðkomandi stofni a.m.k. þrisvar sinnum áundangengnum sex árum svarað til a.m.k. þriðjungs þess heildarafla sem sé tilráðstöfunar af hálfu íslenskra stjórnvalda. Sömu niðurstöðu leiði af lögum nr.116/2006, að því marki sem þau eigi við. Því hafi verið komin á samfelldveiðireynsla á makríl við úthlutun vegna ársins 2011 þar sem ársafli íslenskraskipa árin 2008, 2009 og 2010 hafi í öllum tilvikum verið langt umfram þriðjungráðstafaðs heildarafla 2011. Í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 segi enn fremurað sé tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr slíkum stofni sem samfelldveiðireynsla sé á, svo sem hér hátti til, skuli aflahlutdeild einstakra skipaákveðin á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabilþeirra á undangengnum sex veiðitímabilum.Þá segi í 1. mgr. 9.gr. laga nr. 116/2006 að verði veiðar takmarkaðar samkvæmt 3. gr. laganna átegundum sjávardýra sem samfelld veiðireynsla sé á, en ekki hafi áður veriðbundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla, skuli aflahlutdeild úthlutað á grundvelliaflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila. Aflahlutdeild skuli svo haldastóbreytt á milli ára, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006. Samkvæmt framangreindum ákvæðumlaga nr. 151/1996 hafi ráðherra þannig borið að tryggja að við úthlutun á aflahlutdeildí makríl árið 2011 yrði aflahlutdeild einstakra skipa stefnanda ákveðin ágrundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabilin áundangengnum sex árum, enda hafi þáverið komin á samfelld veiðireynsla á makrílveiðum í skilningi laga.Aflahlutdeild fiskiskipa stefnanda miðað við þrjú bestu veiðitímabilin fyrir2011 nemi 15,68%. Stefnda hafi því borið við úthlutun ársins 2011 að veitastefnanda hlutdeild í leyfilegum heildarafla upp á 15,68% en ekki 12,08%. Miðaðvið heildarúthlutun ársins 2011 hafi þetta því falið í sér skerðingu áaflahlutdeild upp á 3,6%, eða sem nemi u.þ.b. 5,8 þúsund tonna skerðinguaflamarks. Verði ekki fallist á að úthlutunhafi átt að byggjast á 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 sé til vara á því byggtað úthlutun á aflaheimildum til skipa stefnanda hafi átt að taka mið af 1. mgr.9. gr. laga nr. 116/2006, þ.e. að vera reist á aflareynslu síðustu þriggja ára,2008 til 2010. Á þeim forsendum hafi aflahlutdeild stefnanda samkvæmtframansögðu átt að vera 14,90% og nemi skerðingin því 2,80%, eða sem nemi 4,5þúsund tonnum. Sú vanræksla stefnda aðhlutdeildarsetja ekki makrílstofninn árið 2011 í samræmi við það sem lög bjóði,sú tilhögun sem ákveðin hafi verið með fyrrgreindum reglugerðum og eftirfarandiúthlutun aflamarks, hafi gengið í berhögg við lög. Þegar af þeirri ástæðu verðiað telja háttsemi stefnda saknæma og ólögmæta í skilningi reglnaskaðabótaréttar, og í andstöðu við reglur stjórnsýsluréttar. Stefnda hafihlotið að vera fullljóst, og a.m.k. ekki getað dulist, að ákvörðun um að mælafyrir um úthlutun heildarafla til skipa á öðrum grundvelli en veiðireynslu hafiekki getað farið fram á grundvelli gildandi laga og því verið stefnda óheimil. Stefndi hafi á fyrri stigumborið því við að málefnaleg sjónarmið hafi staðið til þessarar tilhögunar. Séhelst að skilja á stefnda að úthlutun árið 2011 hafi byggt á því sjónarmiði aðaðilar í sama flokki og stefnandi hafi enga getu haft til að vinna allanheildarafla til manneldis. Slíkt geti í engu hnigið að annarri niðurstöðu endahafi stefndi verið bundinn af fyrrgreindum ákvæðum laga. Stefnandi taki einnigfram að á undanförnum árum hafi allur afli skipa hans verið unninn tilmanneldis, að því marki sem almennt sé unnt. Framangreind sjónarmið stefnda fáiþví ekki staðist og geti ekki talist málefnaleg og fyrrgreind háttsemi hans þvíjafnframt í andstöðu við reglur stjórnsýsluréttar. Þegar af þeirri ástæðuteljist hún saknæm og ólögmæt jafnvel þótt annað kæmi ekki til. Stefnandi hafi af þessum sökumorðið fyrir stórfelldu fjártjóni í formi hagnaðarmissis vegna skertraraflahlutdeildar, og þar með aflamarks, sem liggi á bilinu a.m.k. 527-676milljónir króna vegna ársins 2011 og 1,7-2,3 milljarðar króna vegna allstímabilsins 2011-2014, eftir því hvort lögmælt hlutdeild stefnanda íheildarafla ársins yrði talin eiga að miðast við veiðireynslu þriggja bestuveiðitímabila eða síðustu þriggja veiðitímabila skipa hans á næstu sex árum áundan árinu 2011. Stefnandi telji tjón sitt sennilega afleiðingu saknæmrar ogólögmætrar háttsemi stefnda. Hvað varðar úthlutun áranna2012, 2013 og 2014 hefði aflahlutdeild einstakra skipa þá átt að haldastóbreytt framvegis, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006. Stefnandi hafi þvífarið á mis við verulegar aflaheimildir þessi ár. Nemi sú skerðing 3,40-3,45%af heildarúthlutun hvers árs eða aflamarki sem nemi 4,1 til 5,5 tonnum á ári,sé miðað við að úthlutun hafi átt að fara fram á grundvelli 2. mgr. 5. gr. laganr. 151/1996 og 2,7% (3,3 tonn) árin 2013 og 2,7% (4,4 tonn) 2014, en 2,61-2,65%ef úthlutun hefði átt að byggjast á 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006 eða semsvari til aflamarks sem nemi á bilinu 3,1-4,2 tonnum á ári. Þessi skerðing hafileitt til hagnaðarmissis fyrir stefnanda sem liggi á bilinu a.m.k.377.744.743-490.549.805 krónur vegna ársins 2012, 354.276.703-461.783.873krónur vegna ársins 2013 og 526.511.916-685.946.433 krónur vegna ársins 2014,eftir því hvort ofangreindra lagaákvæða um afmörkun á veiðireynslu sé miðaðvið. Verði talið að skylda tilhlutdeildarsetningar hafi orðið fyrst virk á síðara tímamarki en árið 2011leysi það stefnda ekki undan bótaskyldu, enda feli hvers konar skerðingaflahlutdeildar í sér tjón fyrir stefnanda. Jafnvel þótt talið verði aðstefnda hafi ekki borið að hlutdeildarsetja makrílstofninn að lögum með þeimhætti sem stefnandi byggir á, hafi stefnda allt að einu, og í samræmi viðalmennar reglur stjórnsýsluréttar, borið samkvæmt lögum nr. 151/1996 og116/2006 að gæta málefnalegra sjónarmiða við ákvörðun aflahlutdeildar ogeftirfarandi úthlutun aflamarks. Það hafi stefndi ekki gert og hafi fyrrgreindháttsemi hans því í öllu falli verið í andstöðu við reglur stjórnsýsluréttar,þ. á m. regluna um að stjórnvaldsathafnir verði að byggjast á málefnalegumsjónarmiðum. Það leiði eitt og sér til þess að hún teljist saknæm og ólögmæt ískilningi reglna skaðabótaréttar. Skerðing á aflahlutdeild stefnanda ágrundvelli þess að honum hafi ekki verið mögulegt að vinna allan heildaraflatil manneldis fáist m.ö.o. ekki staðist. Af því leiði þá jafnframt að fiskiskipumstefnanda hafi á grundvelli reglugerða nr. 233/2011, 341/2011, 329/2012,327/2013, 376/2014 og 644/2014, verið ákvörðuð minni hlutdeild af leyfilegumheildarafla makríls árin 2011 til 2014 og þar með úthlutað minna aflamarki enstefnanda hafi borið samkvæmt lögum nr. 116/2006 og lögum nr. 151/1996.Framangreint baki stefnda jafnframt bótaskyldu á tjóni stefnanda sem af þeirriskerðingu leiði í samræmi við almennar reglur skaðabóta- og stjórnsýsluréttar. III Stefndi vísar til þess aðreglugerðir um stjórn makrílveiða á árunum 2008–2014 hafi verið settar meðvísan til heimilda í lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, lögum nr. 79/1997um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og lögum nr. 151/1996 um fiskveiðarutan lögsögu Íslands. Stefndi rekur að grundvöllurmáls stefnanda snúist að mestu um 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 og álitsetts umboðsmanns Alþingis frá 30. júní 2014. Í álitinu sé talið að beita verðifyrirmælum 2. mgr. 5. gr., um takmörkun heildarafla og ákvörðun aflahlutdeilda,„telji stjórnvöld sig á annað borð hafa tiltekið magn til ráðstöfunar og taka íkjölfarið ákvörðun um að takmarka heildarafla úr viðkomandi fiskistofni“. Áöðrum stað segi að „af orðalagi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 verði ekkiannað ráðið en að þar sé verið að vísa til þess heildarafla sem íslenskstjórnvöld ákveða að skuli vera til ráðstöfunar hverju sinni til íslenskraskipa og þeim afla sé síðan skipt milli einstakra skipa“. Í þessu felist rönglögskýring. Ekki sé hægt að leggja að jöfnu leyfisbindingu veiða á makríl, semfeli í sér að veiðileyfi séu felld úr gildi þegar tiltekinni viðmiðun sé náð,til þess að tekin hafi verið ákvörðun um að takmarka heildarafla fyrir upphafveiðitímabils, enda um eðlisóskyldar ákvarðanir að ræða sem lúti mismunandilagagrundvelli. Þá megi benda á að við stjórn veiðanna allt til ársins 2014hafi einungis hluta aflamagns verið ráðstafað niður á einstök skip, en hlutahafi verið ráðstafað til flokka skipa. Ráðherra hafi skýra, rúma ogsjálfstæða valdheimild til að leyfisbinda veiðar á deilistofni í því skyni m.a.að takmarka veiðisókn í stofninn. Með lögum nr. 151/1996 hafi verið leitast viðað bregðast við nýjum aðstæðum sem hafi skapast þegar tók að gæta aukinnarsóknar íslenskra skipa í fiskistofna utan íslenskrar fiskveiðilögsögu samhliðaþví að Ísland hafi tekið á sig þjóðréttarskuldbindingar með fullgildinguHafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 1982 og aðildar að samningnum umdeilistofna og miklar fartegundir frá 1995. Lögunum sé ætlað að gera mögulegtað stjórn verði komið yfir veiðar íslenskra skipa utan lögsögu með sama hættiog innan lögsögu, að virtum alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins ogaðstæðum sem kunni að vera með öðrum hætti en innan lögsögu. Þeim hafi meðöðrum orðum verið ætlað að spegla ákvæði laga um stjórn fiskveiða. Ráðherra hafi skýra heimild í 4.gr. til að binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu leyfum, m.a. til að verndahagsmuni Íslands að því er varði deilistofna.Í 5. mgr. 4. gr. sé að auki heimilt að setja sérstakar reglur um stjórnveiða íslenskra skipa, hafi Ísland nýtt rétt sinn til að mótmæla samþykktum umfiskveiðistjórn á grundvelli samnings sem Ísland sé aðili að, en Ísland hafimótmælt veiðistjórnarreglum fyrir makríl fyrst á aðalfundiNorðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar, NEAFC, árið 2007. Binda megileyfin „nauðsynlegum skilyrðum“ og gildi ákvæði 5. og 6. gr. í þessum tilvikumeftir því sem við geti átt. Tilgangur þessa sé auðsjáanlega að tryggja ráðherraþau stjórntæki sem nauðsynleg séu til að ná fram markmiðum laganna. Í 1. mgr.5. gr. laganna segi að um stjórn veiða á deilistofnum, þ.e. stofnum sem veiðistbæði innan og utan fiskveiðilögsögunnar, skuli „gilda ákvæði laga um stjórnfiskveiða eftir því sem við getur átt, sbr. þó ákvæði þessarar greinar“. Þegarlög nr. 151/1996 hafi verið sett hafi verið heimild í 2. mgr. 4. gr. laga nr.38/1990 um stjórn fiskveiða til að leyfisbinda veiðar. Við setningu laga nr.79/1997 hafi þessi fyrirmæli tekið nokkrum breytingum jafnframt því að þau hafiverið flutt í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997. Í reglugerðum um stjórnmakrílveiða og útgefnum leyfum til veiða á makríl sé tekið fram að heimilt séað stunda veiðar samkvæmt leyfunum innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og ásamningssvæði Norðaustur-Atlantshafs-fiskveiðinefndarinnar, sbr. t.d. 2. mgr.1. gr. reglugerðar nr. 283/2009 um stjórn makrílveiða 2009. Að auki hafiíslensk skip notið takmarkaðs gagnkvæms aðgangs til veiða í færeyskri lögsögu.Á síðustu árum hafi langstærstur hluti makrílaflans verið veiddur í íslenskrifiskveiðilögsögu. Þegar reglur um stjórn makrílveiða og veiðileyfi samkvæmtþeim voru undirbúin hafi ekki verið hægt að sjá fyrir hvar veiðar yrðustundaðar. Þá hafi það verið, og sé enn, meðal samningsmarkmiða Íslands íviðræðum um veiðistjórn á makríl að samhliða samningi um veiðistjórn ástofninum verði gerðir gagnkvæmir „aðgangssamningar“ að lögsögu annarrastrandríkja. Þessi ranga lögskýring reki sigí gegnum málavaxtalýsingu, málsástæður og dómkröfu stefnanda, þar sem kosið séað styðjast ekki við rétt hugtök eins og þau séu sett fram í reglugerðum ogleyfisbréfum um stjórn veiðanna. Þannig haldi stefnandi því fram að „úthlutunaflamarks í makríl“ til skipa í eigu sinni hafi verið minni en skylt hafi veriðá árunum frá 2011. Stefnandi byggi á því að skylda til að hlutdeildarsetjamakrílstofninn hafi verið vanrækt. Ætla megi því að óumdeilt sé að aflamarkihafi aldrei verið úthlutað við veiðar á makríl við Ísland, enda sé aflamarkúthlutun á grundvelli aflahlutdeildar í leyfilegum heildarafla. Hins vegar hafimargar þýðingarmiklar reglur fiskveiðistjórnarlaga ekki gilt um veiðarnar. Þarmegi nefna að tiltekið aflamagn hafi ekki verið tekið sérstaklega til hliðarfyrir útgáfu heildarafla, allt að 5,3%, til ráðstöfunar til annarra þarfa, þ.e.„byggðalegra- og félagslegra aðgerða“ sbr. 3. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006 umstjórn fiskveiða. Að auki verði veiðigjöld á makríl aðeins lögð á landaðanafla, þ.e. þau séu gerð upp eftir lok fiskveiðiárs, en ekki í upphafi þess,eins og gildi um úthlutað aflamark, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 74/2012 umveiðigjöld. Ákvörðun um útgáfu leyfilegsheildarafla sé sjálfstæð stjórnvaldsákvörðun, eins og ráða megi af 2. mgr. 5.gr. laga nr. 151/1996. Við töku slíkrar ákvörðunar verði að líta til 1. mgr.lagagreinarinnar þar sem segi að um stjórn veiða á deilistofnum fari samkvæmtlögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, eftir því sem við getur átt. Af þessuleiði að fyrirmæli 1. málsliðar 1. mgr. 3. gr. laga 116/2006 hafi þýðingu.Samkvæmt þessu standi ráðherra frammi fyrir mati á nauðsyn þess að veiðar verðitakmarkaðar á tilteknum nytjastofni, og njóti við matið álitsHafrannsóknastofnunar. Í skýringum með frumvarpi því sem varð að lögum nr.38/1990 um stjórn fiskveiða segi að ráðherra beri að taka ákvörðun sína aðfenginni tillögu stofnunarinnar, en sé ekki bundinn við að fara eftir þeirritillögu. Það að Hafrannsóknastofnun komi fram með tillögu um tilteknaaflaviðmiðun þýði ekki að þegar af þeirri ástæðu sé nauðsynlegt að takmarkaveiðar á viðkomandi stofni með ákvörðun um leyfilegan heildarafla. Þær aðstæðursem séu við veiðar á stofninum verði síðan að skoða í ljósi markmiða laganna umverndun og hagkvæma nýtingu nytjastofna og að tryggja skuli trausta atvinnu ogbyggð í landinu. Ráðherra geti verið rétt, við vissar aðstæður, að líta aukveiðiráðgjafar til þess hvernig reynsla hafi verið af veiðunum, hvernig aflihafi þróast, hvernig afkoma hefur verið við veiðarnar o.fl., en þau sjónarmiðsem heimilt sé að líta til við ákvörðunina ráðist eðlilega af aðstæðum hverjusinni. Veiðum á nytjastofnum sjávar viðÍsland sé stýrt með margs konar hætti öðrum en ákvörðun heildarafla og setninguaflahlutdeilda, m.a. með útgáfu veiðileyfa. Að auki gildi margvíslegar reglurum veiðisvæði, veiðitíma og veiðarfæri, sem sé m.a. ætlað að hafa áhrif áaflamagn í einstökum nytjastofnum. Nokkur fjöldi tegunda veiðist fyrst ogfremst sem meðafli við veiðar á öðrum tegundum, en í slíkum tilvikum getisérstök sjónarmið átt við. Þá geti verið fyrir hendi mjög brýn þörf áverndunarráðstöfunum sem kallað geti á sérstakar stjórnunarráðstafanir. Loksséu sumir stofnar „vannýttir“ og myndi hlutdeildarsetning slíkra stofna seintteljast nauðsynleg. Fiskveiðistjórnun sé afar flókiðviðfangsefni og niðurstaða aflaráðgjafar verði oft ekki smættuð niður í tilteknatölu eða viðmiðun um aflamagn nema þá með miklum fyrirvörum og óvissu, og getit.d. leitt til þess að áhersla sé lögð á rannsóknir á viðkomandi nytjastofni íframhaldi meðan beðið sé nánari ákvörðunar. Fyrir því sé löng stjórnsýsluvenjaað ráðherra geti látið hjá líða, um skemmri eða lengri tíma, að mæla fyrir umleyfilegan heildarafla í nytjastofni, þrátt fyrir að tillaga komi fram af hálfuHafrannsóknastofnunar um veiðiþol. Þá séu dæmi um að leyfilegur heildaraflihafi verið ákveðinn án þess að fyrir hafi legið tillaga Hafrannsóknastofnunarum hámarksafla. Valdheimild til að ákveðaleyfilegan heildarafla í deilistofn skv. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 beriað skoða með samanburði við heimildir til að leyfisbinda veiðar. Í 2. mgr. 7.gr. laga nr. 79/1997 sé gert ráð fyrir að veiðar séu leyfisbundnar „t.d. vegnaóvissu um veiðiþol viðkomandi stofns“. Þá sé í 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996gert ráð fyrir leyfisbindingu veiða „í þeim tilvikum sem Ísland hefur nýtt réttsinn til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórn“, en slíkar aðstæður séu uppium makrílinn. Stefnandi fjalli ekki efnislegaum hvort eða hvenær nauðsynlegt hafi verið, að hans áliti, að ákveða leyfileganheildarafla makríls. Hafrannsóknastofnun hafi aldrei gefið út veiðiráðgjöffyrir makrílstofninn. Alþjóða-hafrannsóknarráðið (ICES) annist rannsóknir ogveiðiráðgjöf fyrir makrílstofninn, en stofninn eigi viðdvöl í efnahagslögsögumargra strandríkja og á alþjóðlegu hafsvæði. Sú skylda hvíli síðan áhlutaðeigandi strandríkjum að leita samkomulags um skiptingu veiða úrstofninum. Samkvæmt ICES hafi veiðar úr stofninum aukist verulega frá 2005-2006og hafi verið í kringum 900 þúsund tonn síðan 2010. Þess utan sé ekki í gildiallsherjarsamkomulag um nýtingu stofnsins, og á árunum 2009 til 2014 hafiekkert samkomulag verið í gildi með þeim afleiðingum að heildarveiði hafi veriðlangt umfram ráðgjöf ICES. Á árunum 2009-2011 hafi verið uppi miklar efasemdir,bæði meðal íslenskra fiskifræðinga og ekki síður norskra, um stofnmat ICES,enda hafi komið í ljós eftir að aðferðafræði við stofnmatið hafði veriðendurskoðuð að stofninn hafi verið verulega vanmetinn. ICES hafi lagt tilhaustið 2013 að heildarafli (TAC) fyrir makríl á árinu 2014 færi ekki yfir899.886 tonn. Við endurskoðun á stofnmati hafi verið tekið upp nýtt reiknilíkanvið mat á stofnstærð makríls. Á grundvelli hins nýja líkans hafi ICES gefið útendurskoðaða ráðgjöf í maí 2014 sem geri ráð fyrir að afli megi fara í allt að1.011 þúsund tonn. Ísland hafi sett sér einhliðaviðmiðun um aflamagn íslenskra skipa, í samræmi við réttindi og skyldurstrandríkja samkvæmt 61. og 62. gr. hafréttarsáttmálans. Á árunum 2010 til 2013hafi viðræðurnar verið í járnum og langan tíma tekið fyrir önnur strandríki aðviðurkenna sjónarmið íslenskra stjórnvalda. Viðræður hafi haldið áfram ávettvangi strandríkja haustið 2014 og vorið 2015 en horfur virðist ekki góðar áað samningur með þátttöku allra strandríkja takist. Á árunum 2009-2011 hafimikil óvissa ríkt um hvort makríll mundi ganga í íslenska fiskveiðilögsögu eðaekki. Slík óvissa sé enn til staðar þótt úr henni hafi dregið. Hin mikla veiðiúr stofninum, langt umfram ráðgjöf, hafi verið talin og sé enn líkleg til aðdraga úr útbreiðslusvæði hans og ekki ómögulegt að stofninn mundi halda sigeinvörðungu innan lögsagna annarra strandríkja, einkum Noregs. Samkvæmt þessu sé ljóst aðóvissa hafi ríkt alllengi um veiðiþol makrílstofnsins og möguleika Íslands tilþátttöku í veiðunum. Þrátt fyrir þátttöku í viðræðum um stofninn um margra áraskeið hafi þeirri óvissu ekki verið aflétt. Við þessar aðstæður hafi ráðherraekki tekið ákvörðun um leyfilegan heildarafla og þar með hlutdeildarsetningustofnsins. Þar hafi jafnframt haft þýðingu að núverandi stjórnarfyrirkomulagveiðanna hafi gefist ágætlega til að ná þeim markmiðum sem standi á bak við lögá sviði fiskveiðistjórnunar um að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingunytjastofna innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því traustaatvinnu og byggð í landinu, sbr. 1. gr. laga nr. 79/1997 og samsvarandi ákvæðilaga nr. 151/1996 og laga nr. 116/2006. Verði ekki fallist á aðframangreint leiði til sýknu komi til skoðunar við hvaða tímamark skuli miðaverði fallist á sjónarmið stefnanda um að jafna megi setningu reglugerða umstjórn veiða á makríl og úthlutun veiðileyfa til þess að tekin hafi veriðákvörðun um að takmarka heildarafla í veiðum á makrílstofninum. Með heimild í reglugerð nr.283/2009 um stjórn makrílveiða íslenskra skipa árið 2009 hafi verið gefin útleyfi til veiða á makríl í íslenskri fiskveiðilögsögu og lögsögu NEAFC utanlögsögu strandríkja, sem fella skyldi úr gildi næmi aflamagn yfir 112 þúsundtonnum. Í þessu hafi falist að stjórnvöld takmörkuðu sókn íslenskra fiskiskipavið tiltekið heildaraflaviðmið. Með heimild í reglugerð nr. 285, 31. mars 2010um stjórn makrílveiða íslenska skipa árið 2010 hafi verið gefin út leyfi tilveiða á makríl í íslenskri fiskveiðilögsögu og lögsögu NEAFC utan lögsögustrandríkja. Viðmiðun heildarafla, 130 þúsund lestum, hafi verið skipt á milliflokka þriggja skipa. Ekki virðist ágreiningur um þaðað á árunum 2009 og 2010 hafi „samfelldri veiðireynslu“ ekki verið til aðdreifa. Af þessu leiði að við hlutdeildarsetningu hafi orðið að styðjast við 6.mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Setning aflahlutdeilda á árunum 2009 eða 2010hefði þannig ekki grundvallast einvörðungu á veiðireynslu. Á árunum 2009 og2010 hafi verið unnið ákveðnum skrefum, með málefnalegum og gegnsæjum hætti, aðþví að auka verðmæti makrílafla, en liður í því hafi verið að tryggja aðkomunýrra skipa að veiðunum. Sú ákvörðun hafi að auki haft skírskotun tiljafnræðissjónarmiða. Þannig hafi verið litið til þess að frystiskipaflotinnkæmist að veiðunum, en frystiskip hafi þurft lengri tíma til að aðlaga sigveiðum á makríl en uppsjávarskipin, en verið vel í stakk búin til að skilafyrsta flokks afurðum til manneldis. Hefðu verið settar aflahlutdeildir ístofninn á þessum tíma sé ljóst að litið hefði verið til skýrra valdheimilda 6.mgr. 5. gr. laganna í þessu sambandi, eða eftir atvikum sambærilegra heimilda í2. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006. Ákvæði 6. mgr. 5. gr. laga nr.151/1996 hafi þann tilgang að tryggja jafnræði innan sjávarútvegarins þannig aðkomi nýr deilistofn til hlutdeildarsetningar njóti fleiri þeirrarverðmætaaukningar sem í komu hans felist. Tilkomamakríls í fiskveiðilögsöguna rýri aðrar íslenskar fiskveiðar. Makríllinn séfrekur bæði til pláss og fæðu. Hann sé því harður keppinautur margra annarranytjastofna á Íslandsmiðum og hafi örugglega þegar rýrt viðkomu þeirra. Þá sémakríllinn skæður ránfiskur og afrán hans á smáfiski, sem sé mikilvæg fæðanytjastofna, gríðarlegt. Þá leggist hann sömuleiðis beint á ungviði margranytjastofna. Um framkvæmd þessa ákvæðis megi benda á 5. gr. reglugerðarnr. 27/1997. Telja verði að yrði fallist á aðjafna mætti setningu reglugerða um stjórn makrílveiða til þess að tekin hafiverið ákvörðun um leyfilegan heildarafla í makríl, þá hafi hugsanleg skylda tilhlutdeildarsetningar stofnast þegar árið 2009. Með því verði að hafnamálsgrundvelli stefnanda, þar sem ekki sé orsakasamband milli stjórnsýsluráðuneytisins og lýsts tjóns. Fallist dómurinn ekki á aðframangreind sjónarmið leiði til sýknu komi til skoðunar það álitaefni hvenærsamfelldri veiðireynslu í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 hafi veriðtil að dreifa við veiðar á makríl. Skilyrði þess sé að „ársafli íslenskra skipaúr viðkomandi stofni [hafi] a.m.k. þrisvar sinnum á undangengnum sex árumsvarað til a.m.k. þriðjungs þess heildarafla sem er til ráðstöfunar af hálfuíslenskra stjórnvalda“. Við úrlausn þessa álitaefnis hafi höfuðþýðingu hvenærstjórnvöld hafi fengið heildarafla í makríl til ráðstöfunar. Ekki verði séð aðálit setts umboðsmanns Alþingis svari því á viðunandi hátt. Lagaákvæðið mælifyrir um heildarafla sem stjórnvöld hafi „til ráðstöfunar“. Það sé erfitt aðsjá að veiðar á makríl árið 2008 geti af þeim sökum haft þýðingu, enda hafiengar reglur verið settar af hálfu stjórnvalda um heildarafla í makríl árið2008. Veiðarnar hafi verið frjálsar. Ráðstöfun stjórnvalda á heildarafla ídeilistofna gæti vísað til tvenns, einhliða ákvörðunar stjórnvalda um viðmiðunaflamagns fyrir íslensk skip eða þess aflamagns sem komi í hlut stjórnvalda ágrundvelli þar til bærra þjóðréttarsamninga um stjórn veiða á viðkomandideilistofni. Hvorugt hafi verið fyrir hendi árið 2008. Stjórn makrílveiða árið2009, samkvæmt reglugerð nr. 283/2009, hafi hins vegar verið reist á því aðfæri heildarafli íslenskra skipa, með leyfi til veiða í atvinnuskyni ífiskveiðilandhelgi Íslands, umfram tiltekið heildaraflaviðmið (112.000 lestir),myndi ráðherra ákveða hvort makrílveiðar skyldu bannaðar eða takmarkaðar. Þaðviðmið kunni að vera túlkað samkvæmt þessu sem heildarafli sem stjórnvöldráðstöfuðu til skipa, í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Samkvæmtþví gæti samfelld veiðireynsla í fyrsta lagi talist vera fyrir hendi árið 2012. Að mati stefnda sé hins vegarnauðsynlegt að makrílveiðar séu stundaðar í sex ár til að „samfelldveiðireynsla“ teljist geta verið fyrir hendi, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr.221/2004. Í frumvarpi til laganna segi um ákvæðið að með því sé kveðið á um að„aflahlutdeild hvers skips skuli miðast við þrjú bestu veiðitímabil þess“.Síðan segir að ljóst megi vera að „um mismunandi viðmiðunartímabil getur veriðað ræða eftir því hvort metin er veiðireynsla einstakra skipa eða metið erhvort veiðireynsla íslenskra skipa telst samfelld úr tilteknum stofni“. Meðþessu sé þannig gert ráð fyrir að fleiri en þrjú ár myndi tímabilveiðireynslunnar. Tilgangur 2. mgr. 5. gr. laga nr.151/1996 hafi verið að gera skilyrðið um „samfellda veiðireynslu“ afmarkaðra ení hliðstæðu ákvæði laga um stjórn fiskveiða. Í orðalagi 9. gr. laga nr.116/2006 sé gert ráð fyrir að samfelld veiðireynsla liggi fyrir, hafi veiðarverið stundaðar lengur en í þrjú veiðitímabil, enda sé rætt um að þá skulisetja aflahlutdeildir „á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila“.Tímalengd veiðitímabils skipti máli, enda sé markmið laganna að byggt sé áveiðireynslu þegar tími hafi gefist fyrir skip til að afla sér reynslu á veiðumviðkomandi stofns. Þetta tengist þeim sveigjanleika sem þurfi að vera fyrirhendi við stjórn deilistofna og jafnræðisrökum á bak við lögin. Að auki sé gertráð fyrir að heimilt sé að umbuna þeim sérstaklega sem fyrstir stundi veiðarnar. Sé mögulegt að samfelldveiðireynsla sé fyrir hendi eftir einungis þrjú veiðitímabil, eins og byggtvirðist á af hálfu stefnanda, virðist það leiða til þess að 6. mgr. 5. gr. laganr. 151/1996 sé ekki til þess fallin að ná því markmiði sem að hafi veriðstefnt. Ákvæði 6. mgr. 5. gr. eigi við sé samfelld veiðireynsla ekki fyrirhendi og geti ráðherra þá stuðst við fleiri sjónarmið en veiðireynslu. Afsamanburði þessara fyrirmæla leiði að eðlilegt sé að byggja á því að 6 áraveiðitímabil þurfi að liggja fyrir til að 2. mgr. 5. gr. úthafsveiðilaga verðivirkt. Samkvæmt þessu virðist mega draga þá ályktun að úthlutun aflahlutdeildarfari fram á grundvelli 6 ára tímabils þar sem bestu þrjú árin telji. Verði talið að um setninguaflahlutdeilda fari samkvæmt 9. gr. laga 116/2006 eigi að miklu leyti sömusjónarmið við. Í greininni sé kveðið á um að aflahlutdeild skuli „úthlutað ágrundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila“, sé samfelld veiðireynslatil staðar. Sé ekki fyrir hendi samfelld veiðireynsla geti ráðherra „tekið miðaf fyrri veiðum, stærð eða gerð skips“. Ráðherra geti síðan „bundið úthlutun[...] því skilyrði að skip afsali sér heimildum til veiða á öðrum tegundum“. Ígreininni sé engin skýr afmörkun sett fram um hvenær aflareynsla teljistsamfelld, en í athugasemdum við það frumvarp sem síðar varð að lögum nr.38/1990 um stjórn fiskveiða, hafi verið sagt um 8. gr. að mat á því getieflaust á stundum orðið vafasamt, en ráðherra verði að skera úr um það hverjusinni. Með vísan til þess hvernig veiðar hafi þróast megi leiða að því líkur aðsamfelld veiðireynsla, í skilningi framangreindra laga, hafi í fyrsta lagigetað legið fyrir einhvern tíma á árunum 2012-2014. Stefndi vísi því á bug að skyldatil hlutdeildarsetningar makrílstofnsins á síðara tímamarki en 2011 leiði tilbótaskyldu stefnda. Stefnandi fjalli í reynd ekkert um ætlaða „skerðingu“ á„hlutdeild“ eða samsvarandi aflamagni miðað við síðara tímamark og enginrökstudd umfjöllun um tjón á þeim grundvelli liggi fyrir. Krafa stefnanda umviðurkenningu bótaskyldu vegna tjóns á þeim grundvelli sé vanreifuð og sé þvímótmælt sem ósönnuðu og sé reyndar vandséð að tjóni geti í því efni verið fyrirað fara. Stefndi hafni því að stjórnveiða á makrílstofninum hafi verið ólögmæt á síðustu árum og sú vanræksla aðhlutdeildarsetja makrílstofninn ekki árið 2011, hafi ekki verið í samræmi viðþað sem lög bjóða. Stefndi mótmæli þeirri staðhæfingu stefnanda að jafnvel þóttekki hafi verið skylt að hlutdeildarsetja makríl, hafi borið að gæta málefnalegrasjónarmiða við ákvörðun „aflahlutdeildar“ og eftirfarandi úthlutun aflamarks,stefndi hafi ekki gert það og sú háttsemi sé í andstöðu við reglurstjórnsýsluréttar og saknæm og ólögmæt í skilningi skaðabótaréttar. Stefnandi geri mikið úr því að áundanförnum árum hafi allur afli skipa hans verið unninn til manneldis, að þvímarki sem almennt sé unnt, og skerðing á grundvelli þess að honum hafi ekkiverið unnt að vinna allan heildarafla til manneldis fái ekki staðist. Viljistefnandi hins vegar halda því fram að stjórn makrílveiða hafi verið ólögmæt áþeim grundvelli að hún hafi ekki verið til þess fallin að ná markmiði sínu,reyni þar á veiðistjórn áranna 2009-2010. Stefnandi fjalli ekki um veiðar ámakríl á þeim árum, m.a. hversu háu hlutfalli af afla skipa félagsins, eðaannarra sambærilegra félaga, á árunum 2008-2010 hafi verið ráðstafað tilmanneldis. Þar sem veiðar á makríl hafiekki verið hlutdeildarsettar, þ.e. þar sem ekki hafi verið gefið út aflamarktil veiðanna, hafi fyrirmæli 3. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006 ekki gilt umráðstöfun á aflaviðmiðun í makríl. Samkvæmt þessum fyrirmælum ráðist aflamarkveiðiskips á hverju fiskveiðiári, af leyfðum heildarafla í viðkomandi tegund oghlutdeild skipsins í þeim heildarafla, að frádregnu hlutfalli af magni hverrartegundar. Það hlutfall heildarafla í makríl, sem með þessu hefði veriðráðstafað til annarra þarfa, og taka þurfi tillit til við mat á meintu tjónistefnanda, hafi fiskveiðiárið 2011-2012 verið 1,33%, fiskveiðiárið 2012-2013verið 2,80%, fiskveiðiárið 2013-2014 verið 4,80% og fiskveiðiárið 2014-2015verið 5,30%. Stefnandi hafi við þingfestingumálsins lagt fram greinargerð Deloitte frá 1. desember 2014. Atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytið hafi falið Daða Má Kristóferssyni prófessor að leggja matá greinargerðina og telji hann að alvarlegir ágallar séu á mati Deloitte áarðsemisáhrifum samdráttar í makrílkvóta. Með vísan til þessa megi dragaverulega í efa að stefnandi hafi lýst tjóni sínu nægilega, svo uppfyllt séuskilyrði til þess að höfða megi mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu. IV Stefnandi krefst þess í máliþessu að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á fjártjóni hans sem leiði afþví að tilteknum fiskiskipum hans hafi með ákvörðunum Fiskistofu á grundvellireglugerða nr. 233/2011, 341/2011, 329/2012, 327/2013, 376/2014 og 644/2014,verið úthlutað minni aflaheimildum (kg) í makríl árin 2011 til 2014, en skylthafi verið samkvæmt lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og lögum nr.151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Stefnandi telur sér heimilt aðhöfða málið með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaen samkvæmt ákvæðinu er sóknaraðila heimilt að leita viðurkenningardóms umkröfur sínar, enda hafi hann lögvarðahagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eðaréttarsambands. Í réttarframkvæmd hefur áskilnaður ákvæðisins verið túlkaðurþannig í málum sem varða skaðabótaskyldu að sóknaraðili verði að leiða að þvínægar líkur að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjónhans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Stefnandibyggir á því að stefnda hafi borið að hlutdeildarsetja makrílstofninn eigisíðar en við úthlutun ársins 2011 og vísar þar um til tiltekinna ákvæða laganr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands og laga nr. 116/2006 um stjórnfiskveiða. Vegna þessa hafi úthlutun veiðiheimilda í makríl til skipastefnanda, samtals 12,08% af leyfilegum heildarafla, verið of lítil. Stefnandirökstyður að aflahlutdeild hans hefði að réttu lagi átt að nema 15,68% en tilvara 14,9%. Þá hafi aflahlutdeild stefnanda átt að haldast óbreytt framvegis ogþví hafi stefnandi einnig fengið of litla aflahlutdeild árin 2012-2014. Ekki erum það deilt að slík aflahlutdeild feli í sér fjárhagsleg verðmæti fyrirútgerðir þeirra fiskiskipa sem úthlutun fá. Þá hefur stefndi ekki mótmæltútreikningum stefnanda á aflahlutdeild þeirri, sem hann telur sig hafa átt réttá að fá úthlutað, miðað við þau tímabil aflareynslu sem hann leggur tilgrundvallar kröfum sínum. Stefnandi kveðst af þessum sökum hafa orðið fyrirfjártjóni í formi hagnaðarmissis vegna skertrar aflahlutdeildar. Stefnandihefur aflað minnisblaðs frá Deloitte og matsgerðar og viðbótarmatsgerðar semhann telur sýna fram á tjón sitt. Samkvæmt þessu og með vísan til dómsHæstaréttar Íslands 9. febrúar 2016 í máli nr. 69/2016 hefur stefnandi færtnægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir í hverjuþað hafi verið fólgið og hver séu tengsl þess við málsatvik. Er stefnanda þvíheimilt samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 að fá leyst úr dómkröfu sinniog verður málinu því ekki vísað frá dómi án kröfu. Ákvarðanirstefnda um úthlutun aflaheimilda til stefnanda byggðust á reglugerðum nr. 233/2011, 341/2011, 329/2012,327/2013, 376/2014 og 644/2014.Stefnandi byggir á því að sú tilhögun sem ákveðin var með þessumreglugerðum og eftirfarandi úthlutun aflamarks hafi gengið í berhögg við lög.Umræddar reglugerðir eru allar settar með stoð í lögum nr. 116/2006 um stjórnfiskveiða, lögum nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og lögumnr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Með umræddum reglugerðum eröllum fiskiskipum, sem leyfi hafa til veiða í atvinnuskyni í fiskveiðilandhelgiÍslands, heimilað að stunda veiðar á makríl í fiskveiðilandhelgi Íslands og ásamningssvæði NEAFC, að fengnu leyfi Fiskistofu. Þá er ,,viðmiðun leyfilegsheildarafla“ ráðstafað með tilteknum hætti og tekið er fram að fari leyfilegurheildarafli á viðkomandi ári yfir tiltekin mörk skuli ráðherra ákveða hvortveiðar á makríl skuli bannaðar. Núgildandi lög um stjórnfiskveiða voru upphaflega nr. 38/1990, en voru síðar endurútgefin með áorðnumbreytingum sem lög nr. 116/2006. Samkvæmt 1. gr. laganna er markmið þeirra aðstuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum og tryggjameð því trausta atvinnu og byggð í landinu en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. lagannatelst til fiskveiðilandhelgi Íslands hafsvæðið frá fjöruborði að ytri mörkumefnahagslögsögu Íslands eins og hún er skilgreind í lögum nr. 41/1979, umlandhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Í 3. gr., sem er efnislega óbreytt fráþví að lög nr. 38/1990 tóku gildi, er mælt svo fyrir að ráðherra skuli, aðfengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar, ákveða með reglugerð þann heildaraflasem veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökum nytjastofnum viðÍsland sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á og skulu heimildir tilveiða samkvæmt lögunum miðast við það magn. Í athugasemdum við 3. gr. frumvarpssem varð að lögum nr. 38/1990 er tekið fram að ráðherra beri að taka þessa ákvörðun að fengnum tillögumHafrannsóknastofnunarinnar, en sé ekki bundinn við að fara eftir þeim tillögum. Samkvæmt 1. gr. laga nr.151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands taka ákvæði 1. kafla þeirra tilveiða íslenskra skipa úr nytjastofnum utan lögsögu Íslands. Í 2. mgr. 4. gr. ersú skylda lögð á ráðherra að binda með reglugerð veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum sé þaðnauðsynlegt vegna alþjóðlegra samningsskuldbindinga Íslands, til þess aðfullnægja almennum ákvörðunum sem teknar eru með stoð í 3. gr., eða til aðvernda hagsmuni Íslands varðandi fiskstofna sem um ræðir í 5. gr., og eruveiðar í þessum tilvikum óheimilar án slíkra leyfa. Leyfin skulu bundinnauðsynlegum skilyrðum. Þá er í 5. mgr. sömu greinar mælt fyrir um að ráðherrageti sett sérstakar reglur um stjórn veiða íslenskra skipa í þeim tilvikum semÍsland hefur nýtt rétt sinn til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórn semgerðar hafa verið á grundvelli samnings sem Ísland er aðili að, enda þóttákvæði 1. málsliðar 2. mgr. eigi ekki við. Ráðherra geti í því skyni bundiðveiðarnar sérstökum leyfum og séu þær þá óheimilar án slíkra leyfa og megibinda leyfin nauðsynlegum skilyrðum. Ákvæði 5. og 6. gr. gildi í þessum tilvikumeftir því sem við geti átt. Í athugasemdum við 4. gr. frumvarps sem varð að lögum nr.151/1996 er tekið fram að ráðherra sé m.a. skylt að leyfisbinda veiðaríslenskra skipa á úthafinu, sé það nauðsynlegt til þess að vernda hagsmuniÍslands að því er varði fiskstofna sem veiðist bæði innan og utan íslenskulögsögunnar. Nauðsynlegt kunni að vera fyrir íslensk stjórnvöld að sýnafrumkvæði í verndaraðgerðum varðandi viðkomandi stofna, enda þótt ekki sé áþeirri stundu sýnt fram á að slíkra aðgerða sé þörf til þess að fullnægjaskyldum Íslands til verndunar lifandi auðlindum hafsins. Einnig er tekið framað algengt sé að reglur svæðisbundinna fiskveiðistofnana geri ráð fyrir heimildaðildarríkja þeirra til þess að mótmæla samþykktum viðkomandi stofnunar umfiskveiðistjórnun sem þau ella yrðu bundin af. Komi til þess að íslenskstjórnvöld beiti slíkri heimild kunni að vera nauðsynlegt að þau geti settreglur um veiðar íslenskra skipa. Í 1. mgr. 5. gr. laganna segirað ákvæði laga um stjórn fiskveiða gildi, eftir því sem við geti átt, um veiðarutan lögsögu Íslands úr stofnum, sem veiðast bæði innan og utan hennar, sbr. þóákvæði þeirrar greinar. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að sé ákveðið að takmarka heildarafla úrdeilistofni sem samfelld veiðireynsla sé á skuli aflahlutdeild einstakra skipaákveðin á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú bestu veiðitímabilþeirra á undangengnum sex veiðitímabilum. Veiðireynsla teljist samfelldsamkvæmt þeim lögum hafi ársafli íslenskra skipa úr viðkomandi stofni a.m.k.þrisvar sinnum á undangengnum sex árum svarað til a.m.k. þriðjungs þessheildarafla sem sé til ráðstöfunar af hálfu íslenskra stjórnvalda. Íathugasemdum við 5. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 151/1996 er ákvæði 2.mgr. skýrt þannig að þar sé fylgt þeirri meginreglu sem fram komi í 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/1990. Veiðireynsla teljist samfelld, hafi afli íslenskra skipaí a.m.k. þrjú af undangengnum sex almanaksárum svarað til a.m.k. þriðjungs þesssem íslensk stjórnvöld hafi til skipta í umrætt sinn. Sé kveðið svo á aðaflahlutdeild hvers skips skuli miðast við þrjú bestu veiðitímabil þess. Þegarrætt sé um veiðitímabil sé átt við þau árlegu tímabil, eða vertíðir, semviðkomandi veiðar standi venjulega. Þegar ekki sé hægt að afmarka slík tímabilsýnist augljóst að miðað sé við fiskveiðiár hafi viðkomandi stofni veriðstjórnað með stoð í lögum um stjórn fiskveiða en almanaksár í öðrum tilvikum. Í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar ífiskveiðilandhelgi Íslands er kveðið á um að ráðherra geti meðal annars ákveðiðað veiðar úr tilteknum nytjastofni eða á tilteknu svæði séu háðar leyfiFiskistofu, sé þörf á að skipuleggja veiðar úr stofnum sem ekki sé stjórnað meðskiptingu heildarafla milli einstakra skipa, t.d. vegna óvissu um veiðiþolviðkomandi stofns. Þá skuli ráðherra í reglugerð kveða nánar á um skilyrðifyrir veitingu leyfa. Ráðherra geti sett almennar og svæðisbundnar reglur ogm.a. ákveðið að leyfin séu bundin við ákveðið svæði og að aðeins hljóti leyfitil veiða á tilteknu svæði tiltekinn fjöldi skipa, skip sem skráð eru á þvísvæði, skip af ákveðinni stærð eða gerð eða skip sem áður hafa stundaðtilteknar veiðar. Fram kemur í athugasemdum við 7. gr. frumvarps sem varð aðlögum nr. 79/1997 að nauðsynlegt þætti að hafa slíkt ákvæði því ella væri ekkiunnt að hafa stjórn á veiðum, t.d. úr stofnum sem lítil vitneskja væri um. Fyrir liggur að makríll erdeilistofn og veiðist bæði innan og utan lögsögu Íslands. Um veiðar úr þeimstofni gilda því ákvæði laga nr. 151/1996. Fyrrnefndar reglugerðir gilda umveiðar bæði innan og utan fiskveiðilögsögu Íslands og geta því ekki sótt stoð í2. mgr. 4. gr. laganna. Óumdeilt er að stefndi mótmælti veiðistjórnunarreglumfyrir makríl fyrst á aðalfundi NEAFC árið 2007 og á því ákvæði 5. mgr. 4. gr.laganna við. Skýrt er tekið fram að ákvæði 5. gr. laganna gildi í þessumtilvikum eftir því sem við geti átt. Eins og fyrr greinir er í 1.mgr. 5. gr. kveðið á um að ákvæði laga um stjórn fiskveiða gildi um veiðar utan lögsögu Íslands úrdeilistofnum. Samkvæmt þessu gildir ákvæði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 um aðráðherra skuli, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar, ákveða með reglugerðþann heildarafla sem veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökumnytjastofnum við Ísland sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Fyrirliggur að Hafrannsóknastofnun hefur aldrei gefið út veiðiráðgjöf fyrirmakrílstofninn. Þessi skylda ráðherra til að ákveða með reglugerð heildaraflaúr makrílstofninum hefur því ekki orðið virk. Var ráðherra því ekki skylt aðtakmarka heildarafla makríls, hvorki á grundvelli 2. mgr. 5. gr. laga nr.151/1996 né 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr.79/1997 var ráðherra þá heimilt að ákveða að veiðar á makríl yrðu háðar leyfiFiskistofu, en stefndi hefur ítarlega rakið að óvissa hafi verið um veiðiþolstofnsins. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki gætt málefnalegrasjónarmiða við ákvörðun aflahlutdeildar og eftirfarandi úthlutun aflamarks. Þarsem skylda til að ákveða heildarafla úr makrílstofninum hefur ekki orðið virkhefur aflahlutdeild ekki verið ákveðin. Verður þessari málsástæðu stefnanda þvíeinnig hafnað þegar af þessari ástæðu. Í samræmi við framangreintverður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda í máli þessu. Réttþykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Barbara Björnsdóttir héraðsdómarikveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn afkröfu stefnanda, Ísfélags Vestmannaeyja. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 378/2005
Kærumál Barnavernd Dómstóll Frávísun frá héraðsdómi
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 28. f.m., er til komið vegna kröfu lögmanns stefndu um að þeim verði tryggð samvist og umgengni við drenginn D tvisvar í viku, þ.e.a.s. miðvikudaga kl. 13:00 - 18:00 og laugardaga kl. 09:00 - 18:00, án þess að samvistin sé undir eftirliti, og við stúlkubarnið þrisvar í viku tvo tíma í senn, mánudaga, fimmtudaga og sunnudaga kl. 13:00 -15:00 og setja sig ekki upp á móti því að umgengni sú verði undir eftirliti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 5. ágúst 2005 um umgengni varnaraðila við börn sín, D, f. [...] 2003, og óskírt stúlkubarn, f. [...] 2005, sem höfðu verið vistuð utan heimilis með úrskurði sóknaraðila 31. maí 2005. Kæruheimild felst í 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega, að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og kröfu varnaraðila um inntak umgengni við börnin verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfu varnaraðila um inntak umgengni við börnin aftur til meðferðar í sama horfi og málefnið var í eftir að krafan var sett fram í þinghaldi 28. júlí 2005 og til þrautavara að Hæstiréttur ákveði inntak umgengni varnaraðila við börnin á nánar tiltekinn hátt. Varnaraðilar krefjast þess, að kæru sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að niðurstöðu til. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins hefur sóknaraðili haft eftirlit með heimili varnaraðila frá því áður en sonur þeirra fæddist. Hafði nefndin beitt aðgerðum til að styrkja varnaraðila í uppeldishlutverki sínu og meðal annars höfðu, með samþykki þeirra, verið gerðar áætlanir ellefu sinnum um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga eftir að sonurinn fæddist. Dóttir varnaraðila fæddist [...] 2005. Var að ákvörðun formanns sóknaraðila gripið til neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga og barnið kyrrsett á barnadeild sjúkrahússins þar sem gögn málsins gæfu til kynna, að heilsu og öryggi barnsins væri hætta búin, ef foreldrarnir færu með það heim. Þá var drengurinn kyrrsettur hjá dagmóður sinni með sömu ákvörðun. Með úrskurði 31. maí 2005 ákvað sóknaraðili að vista börn varnaraðila utan heimilis í tvo mánuði frá þeim degi að telja, sbr. b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Varnaraðilar skutu úrskurðinum til Héraðsdóms Norðurlands eystra og kröfðust þess, að hann yrði felldur úr gildi, en kröfu þeirra var hafnað með úrskurði dómsins 21. júní 2005. Sóknaraðili ákvað, að umgengni varnaraðila við börnin yrði vikulega, klukkustund við hvort barn. Á fundi sóknaraðila 20. júlí 2005 fóru varnaraðilar fram á aukna umgengni við börnin. Sóknaraðili hafnaði því að svo stöddu en ákvað að umgengni yrði aukin í samráði við dómkvaddan matsmann, en 28. júlí dómkvaddi héraðsdómari tvo sálfræðinga til að meta forsjárhæfni varnaraðila. Með stefnu, sem þingfest var fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra 30. júní 2005, höfðaði sóknaraðili mál gegn varnaraðilum og krafðist þess, að þau yrðu svipt forsjá barna sinna með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Varnaraðilar kröfðust þess á dómþingi 28. júlí, að umgengni þeirra við börnin yrði aukin, og féllst héraðsdómari á þá kröfu með hinum kærða úrskurði. II. Samkvæmt 3. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga fer um meðferð forsjársviptingarmála eftir ákvæðum X. kafla laganna og gilda samkvæmt 53. gr. ákvæði laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með þeim frávikum, sem fram koma í barnaverndarlögum. Í úrskurðarmálum samkvæmt 27. gr. og 28. gr. barnaverndarlaga gilda málsmeðferðarreglur XI. kafla laganna. Í framangreindum málsmeðferðarreglum er hvergi vikið að heimild dómara til að ákvarða umgengni meðan forsjársviptingarmál eru rekin. Eins og að framan greinir ákvað sóknaraðili að vista börn varnaraðila utan heimilis þeirra. Samkvæmt 4. mgr. 81. gr. barnaverndarlaga á barnaverndarnefnd úrskurðarvald um ágreiningsefni, sem varða umgengni kynforeldra við barn, hvort sem það varðar rétt til umgengni, umfang umgengnisréttarins eða framkvæmd, og eru úrskurðir nefndarinnar kæranlegir til kærunefndar barnaverndarmála, sbr. 9. mgr. 81. gr. laganna. Það er því ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en þeir eiga úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda séu byggðar á lögmætum grunni. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og er málinu vísað frá héraðsdómi.
Mál nr. 103/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Afhending gagna Verjandi Heimvísun að hluta
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Úrskurður héraðsdóms var ómerktur að því er varðaði ágreining um afhendingu rannsóknargagna og þeim þætti málsins vísað aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. mars 2004 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Jafnframt er þess krafist að sóknaraðila verði gert að afhenda skipuðum verjanda varnaraðila endurrit af öllum lögregluskýrslum og öðrum skjölum sem málið varða. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Þegar krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald yfir varnaraðila var tekin fyrir á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2003 gerði verjandi varnaraðila þá kröfu að honum yrði með vísan til 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991 afhent endurrit af „öllum lögregluskýrslum og öllum skjölum sem málið varða.“ Héraðsdómari hafnaði kröfunni með hinum kærða úrskurði. Eins og fyrr segir krefst varnaraðili þess fyrir Hæstarétti að þessi krafa hans verði tekin til greina. Krafa um gæsluvarðhald er þess efnis að úr henni verður að leysa svo skjótt sem verða má, enda lýtur hún að frelsissviptingu sakbornings í nánar tiltekinn tíma. Ágreiningur um afhendingu rannsóknargagna snýr hins vegar að öðrum og ósambærilegum hagsmunum sakaðs manns. Er brýnt að meðferð krafna um gæsluvarðhald fyrir dómstólum verði ekki tafin með því að fjalla jafnframt um úrlausn annarra ágreiningsefna í sama máli. Þá skortir rökstuðning fyrir niðurstöðu héraðsdómara varðandi ágreining um afhendingu gagna. Bar héraðsdómara samkvæmt framansögðu að kveða upp sérstakan rökstuddan úrskurð um þennan þátt málsins. Verður því að ómerkja ákvæði hins kærða úrskurðar um að synja afhendingu rannsóknargagna og vísa þeim þætti málsins aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald yfir varnaraðila, X, er staðfest. Sá hluti hins kærða úrskurðar er varðar afhendingu rannsóknargagna er ómerktur og þeim þætti málsins vísað aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Mál nr. 327/2006
Læknir Sjúkrahús Skaðabætur Skipting sakarefnis Gjafsókn
M gekkst undir skurðaðgerð vegna brjóskloss 25. febrúar 2000. Eftir þá aðgerð kenndi M sér enn meins en var engu að síður útskrifuð af sjúkrahúsinu 28. sama mánaðar. Hún greindist aftur með brjósklos 14. apríl 2000 og gekkst öðru sinni undir skurðaðgerð 18. apríl sama mánaðar. M krafðist að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í gagnvart sér vegna læknismeðferðar frá 25. febrúar til 18. apríl. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, komst að þeirri niðurstöðu að ekki hefðu verið gerð mistök við skurðaðgerðina 25. febrúar 2000 en að læknismeðferð M eftir skurðaðgerðina hefði í tilteknum atriðum verið háð annmörkum svo að skaðabótaskyldu Í varðaði. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að þessu mati héraðsdóms hafi í engu verið hnekkt og verði niðurstaða hans því staðfest. Sé enda fram komið af gögnum málsins að M hafi að minnsta kosti orðið fyrir tímabundnu tjóni vegna mistakanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 10. apríl 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 24. maí 2006 og áfrýjaði hann öðru sinni 19. júní sama ár. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi gekkst stefnda undir skurðaðgerð vegna brjóskloss í baki á Sjúkrahúsi Reykjavíkur 25. febrúar 2000. Eftir þá aðgerð mun stefnda enn hafa kennt sér meins, en var útskrifuð af sjúkrahúsinu 28. sama mánaðar. Hún kom þangað á ný á bráðamóttöku 6. mars 2000 og var þá flutt samdægurs til innlagnar á Landspítalanum, þar sem hún gekkst undir rannsóknir fram til 15. sama mánaðar. Eftir það var stefnda til greiningar og endurhæfingar á Reykjalundi frá 10. til 13. apríl 2000, en var vegna mikilla verkja flutt þaðan síðastnefndan dag á Landspítalann og degi síðar á Sjúkrahús Reykjavíkur. Þar greindist hún aftur með brjósklos í baki og gekkst undir skurðaðgerð öðru sinni 18. apríl 2000. Stefnda telur að mistök hafi verið gerð við fyrri aðgerðina og læknismeðferð allt til þeirrar síðari. Hún höfðaði mál þetta 28. maí 2004 til heimtu skaðabóta að fjárhæð 12.268.585 krónur auk nánar tilgreindra vaxta og málskostnaðar. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var sakarefninu skipt að ósk stefndu og krafðist hún þess upp frá því að viðurkennd yrði skaðabótaskylda áfrýjanda gagnvart sér vegna læknismeðferðar frá 25. febrúar til 18. apríl 2000 á fyrrnefndum sjúkrahúsum, sem nú hafa verið sameinuð undir heitinu Landspítali háskólasjúkrahús. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, komst að þeirri niðurstöðu að mistök hafi ekki verið gerð við skurðaðgerðina, sem stefnda gekkst undir 25. febrúar 2000, en að læknismeðferð hennar hafi í nánar tilteknum atriðum verið háð annmörkum fram að síðari aðgerðinni 18. apríl sama ár svo að skaðabótaskyldu áfrýjanda varði. Þessu mati héraðsdóms hefur áfrýjandi í engu hnekkt. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms í þessum efnum því staðfest með vísan til forsendna hans á þann hátt, sem í dómsorði greinir, enda er fram komið af gögnum málsins að stefnda hefur með þessu að minnsta kosti orðið fyrir tímabundnu tjóni, sem áfrýjandi ber skaðabótaábyrgð á. Á hinn bóginn þarf ekki vegna kröfugerðar stefndu að taka afstöðu til þess hvort hún hafi einnig orðið fyrir varanlegu tjóni, sem rakið verður til þessara orsaka, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Með því að stefnda hefur notið gjafsóknar á báðum dómstigum er ekki tilefni til að dæma áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar. Um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði, en málflutningsþóknun lögmanns hennar er ákveðin í einu lagi vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Viðurkennd er skaðabótaskylda áfrýjanda, íslenska ríkisins, vegna læknismeðferðar, sem stefnda, Margrét Erla Benónýsdóttir, sætti á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og Landspítalanum á tímabilinu eftir skurðaðgerð 25. febrúar 2000 fram að því að hún gekkst öðru sinni undir aðgerð 18. apríl sama ár. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar á báðum dómstigum, samtals 800.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 19. desember sl., var höfðað 28. maí 2004 af Margréti Erlu Benónýsdóttur, kt. 231056-5999, Frostafold 2, Reykjavík, á hendur Landspítala, háskólasjúkrahúsi, kt. 500300-2130, °Eiríksgötu 5, Reykjavík. Kröfur stefnanda í þessum þætti málsins eru þær að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart henni vegna læknismeðferðar hjá stefnda á tímabilinu 25. febrúar til 18. apríl 2000. Krafist er málskostnaðar samkvæmt málskostnaðaryfirliti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 3. febrúar 2003. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda í þessum þætti málsins og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara hefur þess verið krafist af hálfu stefnda að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og að málskostnaður falli niður. Stefnandi krafðist þess í stefnu að stefndi yrði dæmdur til að greiða henni ákveðna fjárhæð í skaða- og miskabætur vegna tjónsins, sem hún telur að hún hafi orðið fyrir vegna ófullnægjandi læknismeðferðar starfsmanna stefnda, en við upphaf aðalmeðferðar 19. desember 2005 var að beiðni stefnanda ákveðið með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að skipta sakarefni málsins þannig að aðeins verði dæmt um bótaskyldu stefnda í þessum þætti málsins og að önnur atriði verði látin bíða þar til niðurstaða liggur fyrir hvað varðar bótaskylduna. Vara­krafa stefnda um lækkun á stefnukröfum kemur því ekki til álita í þessum þætti málsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Helstu atvik málsins eru þau að í maí 1994 fór stefnandi í brjósklosaðgerð á Borgarspítalanum. Ástæða þess var sú að hún hafði slæma verki ásamt máttleysi og dofa sem leiddu niður í hægri fót en hún hafði fengið brjósklos á milli fjórða og fimmta lendarliða hægra megin. Aðgerðin heppnaðist vel að öðru leyti en því að eftir hana hefur stefnandi haft þvagblöðrutruflanir. Í byrjun árs 2000 fékk stefnandi slæman verk í mjóbak sem leiddi niður í vinstri fót. Hún fór í myndatöku sem sýndi brjósklos á milli sömu lendarliða og áður vinstra megin. Hún fór í skoðun til Kristins Guðmundssonar sérfræðings í taugaskurð­lækn­ingum 21. febrúar sama ár, en hann lagfærði brjósklosið með aðgerð 25. sama mánaðar á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Þremur dögum síðar var stefnandi útskrifuð af sjúkrahúsinu. Hún hefur lýst ástandi sínu þannig að hún hafi fundið fyrir auknum verkjum eftir heimkomuna og 6. mars s.á. hafi liðið yfir hana í sturtu. Var hún þá flutt á bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur, en þaðan var hún send á bráðamóttöku hjá stefnda sem var vaktspítali þann dag. Næsta dag var gerð segulóm­skoðun á lendar­hrygg stefnanda og aðgerðarlæknir var kallaður til. Í lýsingu hans á ástandi stefnanda 9. mars s.á. kemur fram að hann hafi ekki haft trú á að stefnandi hefði fengið nýtt brjósklos en í ljósi ástands hennar væri sennilega réttast að gera sérstaka myelo­grafíska rannsókn á aðgerðarsvæðinu og dæma út frá því en slík rannsókn væri mark­tækust. Með slíkri rannsókn er gerð tölvusneiðmynd með skuggaefnisfyllingu í mænusekk en hún gefur skýrari mynd af innbungun í mænusekkinn og/eða í rótarvasa tauga heldur en segulómskoðun. Rannsóknin sem aðgerðarlæknirinn lagði til að framkvæmd yrði var ekki gerð en 13. apríl sama ár var tekin tölvusneiðmynd af lendarhrygg stefnanda þar sem sást brjósklos. Fram hefur komið að yfirlæknir á bæklunar­­skurð­deild stefnda hafi talið 9. mars að verkirnir stöfuðu af blóði sem ýtti á taugar og þar með stafaði þrýstingurinn ekki af brjósklosi. Stefnandi var send á Reykjalund til endurhæfingar 10. apríl en hún var þá svo slæm af verkjum að hún var aftur lögð inn hjá stefnda 13. sama mánaðar. Daginn eftir var hún flutt á Sjúkrahús Reykjavíkur og þar var gerð á henni önnur brjósklos­aðgerð 18. sama mánaðar. Í stefnu kemur fram að stefnandi telji að aðgerðin 25. febrúar hafi engan árangur borið. Þegar þetta hafi komið í ljós hafi starfsmenn stefnda heldur ekki brugðist rétt við. Stefnandi hafi verið í endurþjálfun á Reykjalundi sem hafi litlum árangri skilað. Vegna mistaka starfsmanna stefnda við aðgerðina og í kjölfarið hafi stefnandi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, þjáningum, varanlegum miska og varanlegri örorku. Hún krefst þess í málinu að skaðabótaskylda stefnda gagnvart henni verði viðurkennd vegna þessa. Af stefnda hálfu er því hafnað að bótaskylda geti verið fyrir hendi. Af hans hálfu er í því sambandi vísað til þess sem fram kemur í gögnum málsins, meðal annars yfirmatsgerðar Júlíusar Valssonar læknis og Bjarka Karlssonar bæklunar­skurðlæknis frá 20. júní 2005 þar sem fram komi að þeir telji ekki sannað að bótaskyld mistök hafi átt sér stað af hálfu starfsmanna stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Af stefnanda hálfu er málsatvikum lýst þannig að hún hafi verið greind með brjósklos í baki í febrúar 2000 sem Karl Guðmundsson sjúkraþjálfari hafi uppgötvað. Hann hafi haft samband við heimilislækni stefnanda og hafi hún farið í myndatöku. Þegar ljóst var að um brjósklos væri að ræða hafi stefnandi pantað tíma hjá Kristni Guðmunds­syni lækni. Í viðtali hjá honum hafi vinstri fótur hennar verið orðinn töluvert máttlaus og hafi hún verið með slæman verk á utanverðum fætinum, ökklanum og í þremur ystu tánum. Ákveðið hafi verið að flýta aðgerðinni áður en taugaskaði yrði varanlegur og fór aðgerð fram 25. febrúar s.á. Eftir aðgerðina hafi stefnandi strax fundið til mikilla verkja í vinstri fæti auk þess að finna fyrir aukinni lömun. Hún hafi sagt Kristni það en hann hafi sagt að um bólgur, bjúg og blóð væri að ræða sem myndi lagast fljótlega. Hún hafi verið útskrifuð af sjúkrahúsinu 28. febrúar s.á. Þegar hún hafi hringt í Kristin nokkrum dögum síðar vegna óbærilegra verkja hafi hún fengið það svar að þetta væri eðlilegt og myndi lagast með tímanum. Hann hafi varað hana við svo búið við ofnotkun verkjalyfja en hún þyrfti bara að harka af sér. Stefnanda hafi ekkert skánað en hún hafi reynt að harka af sér þrátt fyrir óbæri­lega verki. Viku eftir samtalið við Kristin hafi liðið yfir hana í sturtu vegna verkja í fætinum. Hún hafi því verið flutt á Sjúkrahús Reykjavíkur í Fossvogi. Þar hafi hún verið skoðuð af aðstoðarlækni á slysadeild sem hafi síðan haft samband við vakthafandi lækni sem hafi verið Kristinn Guðmundsson. Hann hafi ákveðið án þess að líta á hana að yfirliðið hefði ekkert með aðgerðina að gera og hafi hann vísað henni frá. Stefnandi hafi næst verið send til stefnda og lögð inn til rannsóknar þar sem Albert Páll Sigurðs­son taugalæknir hafi tekið við henni. Í umsögn um rannsóknina 8. mars komi fram að brjósklos hafi sést bunga aftur í mænuganginn og að L5 rót hafi verið bólgin. Talsvert mikið blóð hafi sést í skurðganginum inn að diskinum L4–L5. Samkvæmt þessu hafi verið um að ræða brjósklos á sama stað og aðgerðin fór fram 25. febrúar s.á. Þegar þessi niðurstaða lá fyrir hafi verið haft samband við Kristin Guðmunds­son og hafi hann komið og skoðað stefnanda 9. mars s.á. Hann hafi þá staðhæft í samtali við hana að ekki væri um brjósklos að ræða enda hefði hann tekið það og að ekkert væri að marka myndatöku svo skömmu eftir aðgerð. Hann hafi talið réttast að hún færi á Reykjalund og gætu læknar stefnda séð um að koma henni þangað. Að þessu loknu hafi Kristinn skrifað Alberti Páli bréf þar sem fram komi að hann telji ekki um brjósklos að ræða en áður hefði Albert Páll óskað eftir upplýsingum um hvort skera þyrfti strax eða hvort óhætt væri að bíða án þess að varanlegur taugaskaði hlytist af. Í kjölfarið hafi Albert Páll haft samband við Garðar Guðmundsson og beðið hann um álit. Ekkert hafi þó orðið úr því eins og fram komi í vottorði hans 12. apríl sama ár og einnig hafi Bogi Jónsson læknir beðist undan því að meta stefnanda. Að lokum hafi verið haft samband við Halldór Jónsson yfirlækni sem hafi beðið Bjarna Valtýsson um að sprauta deyfilyfi inn á skurðsvæðið. Við það hafi stefnandi losnað við alla verki í um það bil þrjár klukku­stundir en að þeim tíma liðnum hafi hinn óbærilegi sársauki komið að nýju. Stefnandi hafi verið útskrifuð án aðgerðar og hafi hún verið heima í um það bil tvær vikur þar til hún fékk pláss á Reykjalundi. Þar hafi allt verið gert til að aðstoða hana og draga úr kvölum sem hún hafi verið haldin. Um það bil fjórum dögum síðar hafi verið tekin ákvörðun um að senda hana til stefnda enda hafi endur­hæfingin engan árangur borið og heilsa hennar verið verulega slæm vegna verkja. Þegar þangað kom hafi virst sem læknar hafi forðast að koma og skoða stefnanda og daginn eftir hafi hún verið send á Sjúkrahús Reykjavíkur. Eftir rann­sókn hafi verið ljóst að framkvæma þyrfti aðgerð og hafi henni verið tjáð að Kristinn Guðmundsson myndi gera hana. Þar sem stefnandi hafi mótmælt þeirri ráðagerð hafi orðið úr að Garðar Guðmundsson framkvæmdi aðgerðina 18. apríl 2000. Í kjölfarið hafi stefnandi verið í endurþjálfun á Reykjalund sem hafi skilað litlum árangri. Stefnandi telur að mistök hafi átt sér stað við aðgerðina 25. febrúar 2000, enda hafi hún ekki borið árangur. Þá telji hún að starfsmenn stefnda, þ.m.t. Kristinn Guðmundsson, hafi ekki brugðist réttilega við í kjölfar aðgerðarinnar þegar hún skilaði ekki til­skyldum árangri og/eða þegar ljóst var að frekari aðgerða væri þörf. Komið hafi verið í veg fyrir að framkvæmd yrði ný aðgerð á henni þrátt fyrir að niðurstöður rannsóknar sýndu að enn hafi verið um brjósklos að ræða. Hún telji sig hafa orðið fyrir barðinu á einhvers konar pólitískum og faglegum árekstrum sem komið hafi í veg fyrir að á málinu væri tekið með hagsmuni hennar í fyrirrúmi en augljóst hafi verið að læknar hafi forðast að koma að máli hennar. Vegna hinna meintu mistaka telji stefnandi sig hafa orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, þjáningum, varanlegum miska og varanlegri örorku. Stefnandi hafi óskað eftir áliti landlæknis á hvort réttilega hafi verið staðið að aðgerð­inni 25. febrúar 2000 og þeirri meðferð sem hún hafi hlotið í kjölfar hennar þar til hún var skorin að nýju 18. apríl sama ár. Í áliti landlæknis 25. september 2001 segi m.a. eftirfarandi: „1. Vegna töluverða einkenna eftir aðgerðina hefði verið rétt að skoða hana og e.a. rannsaka hana með myndgreiningarrannsóknum án tafar vegna hugsanlegra blæðinga eða annarra óhappa á aðgerðarsvœði. Fyrir liggja hjúkrunarskýrslur, en ekki dagnótur lœkna dagana eftir aðgerðina. 2. Rétt hefði verið að leggja ofanritaða strax inn á Sjúkrahús Reykja­víkur en ekki vaktspítala eftir yfirliðið sem hún varð fyrir þann 06.03.00 og beint eða óbeint verður rakið til fyrri veikinda og aðgerðarinnar. Hefur þessi ákvörðun líklega lengt óþarflega þann tíma sem leið þar til nauðsynleg greining og meðferð fór fram á vandamáli hennar. 3. Ekki er hægt út úr þeim gögnum sem fyrir liggja að leggja mat á gæði þeirra mannlegu samskipta sem áttu sér stað milli sjúklings og aðgerðarlœknis, en af gögnum málsins virðist ljóst að þeim er ábótavant, en þar er hugsanlega báðum um að kenna.“ Þá segi í bréfi landlæknis til stefnda sama dag, 25. september 2001, sem hafi verið svarbréf við athugasemdum stefnda við greinargerð landlæknis: „Í allri sanngirni er ekki hægt að mæla því mót að eftirmeðferð Margrétar hafi verið fremur ómarkviss og lœknisfrœðileg ábyrgð á Margréti og vandræðum hennar óljós. Of margir læknar komu að af hálfu spítalans. Ljóst var að hún hafði veruleg óþægindi, sem miðað við lýsingar hennar og í sjúkraskrá eru talsvert eða miklu meiri en búast má við eftir aðgerðir af þessu tagi. Margrét reyndist hafa endurtekið brjósklos, og of lengi dróst að bregðast við því. Niðurstaða Landlæknisembættisins er því óbreytt, eftirmeð­ferðinni var ábótavant af hálfu Landspítala Háskólasjúkrahúss.“ Niðurstaða landlæknis staðfesti að mistök hafi átt sér stað við meðferð eftir fyrri brjósklosaðgerðina og við aðgerðina sjálfa enda hafi stefnandi orðið verri eftir aðgerðina en fyrir hana. Brjósklos hafi verið greint á sama stað nokkrum dögum eftir aðgerðina. Þannig megi vera ljóst að fyrri aðgerðin hafi engum árangri skilað. Í ljósi niðurstöðu landlæknis hafi bréf verið sent til stefnda 5. nóvember 2001, þar sem óskað hafi verið eftir að spítalinn tæki þátt í að tilnefna hlutlausan sérfræðing til að fá mat um hvort stefnandi hafi, vegna þeirrar handvammar sem lýst sé í áliti landlæknis, orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, þjáningum, varanlegum miska eða varanlegri örorku í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993. Erindi þessu hafi ekki verið svarað og því hafi það verið ítrekað 23. febrúar. Í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda 28. febrúar 2002 hafi stefndi hafnað að taka þátt í slíku mati enda lægi fyrir álitsgerð landlæknis. Í ljósi afstöðu stefnda hafi þess verið farið á leit við dóminn að dómkvaddur yrði hæfur og óvilhallur matsmaður til þess að meta annars vegar hvort tilhlýðilega hefði verið staðið að aðgerðum og eftirmeðferð og hins vegar afleiðingar hinna ætluðu mistaka samkvæmt skaðabótalögum. Sverrir Bergmann sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum hafi verið dómkvaddur 11. apríl 2003 til að annast hið umbeðna mat. Niðurstöður í matsgerð hans 23. apríl 2004 séu þær helstar að réttilega hafi verið staðið að aðgerðinni 25. febrúar 2000. Hins vegar staðfesti matsmaður þá fullyrðingu stefnanda að ekki hefði verið staðið réttilega að eftirmeðferð. Í matinu sé jafnframt tekið undir álit landlæknis sem hefði komist að þeirri niðurstöðu að eftirmeðferð hefði verið ábótavant. Í mats­gerðinni segi sem svar við þeirri spurningu hvort réttilega hefði verið staðið að umönnun, eftirliti og eftirmeðferð í kjölfar aðgerðarinnar 25. febrúar 2000: „Það er álit hins dómskvadda matsmanns að svo hafi ekki verið. Löngu fyrr hefði átt að grípa inn í gang mála og létta þrýstingi af v. mjóbakstaugarrótinni og reyna að draga úr bólgu hennar með lyfjameðferð í þeirri von að það gœti dregið úr miklum óþægindum MEB og hugsanlega komið í veg fyrir að taugaskaði yrði e.t.v. enn meiri en hann þó þegar eftir klínik einhver orðinn var og meiri möguleikar voru á því að einkenni vegna taugaskaðans gæti gengið til baka.“ Þá segi þar einnig að stefnandi hafi strax eftir aðgerðina haft einkenni um þrýsting að mjóbakstaugarótinni aftur. Innan tiltölulega skamms tíma, eða 24 til 48 klukku­stunda, hefði átt að ganga úr skugga um það með röntgenrannsókn, eins og segulómun, hvort áfram væri þrýstingur að taugarótinni vegna blóðfyrirferðar eða nýs brjóskloss og hvort jafnframt væri eða þá einvörðungu mikil bólga í taugarótinni. Þetta hafi ekki verið gert heldur hafi stefnandi verið útskrifuð hjá stefnda en hafi komið inn að nýju vegna yfirliðs sem ekki hafi verið talið tengjast verkjum og vanlíðan og hugsanlega lyfjatöku vegna verkjanna sem hún hafi haft eftir aðgerðina 25. febrúar 2000. Þá fyrst hafi verið gerð segulómun sem hafi ótvírætt sýnt að taugarótin hafi verið bólgin og að á henni væri þrýstingur. Gildi þá einu hvort ályktað væri að þrýstingurinn stafaði af blæðingu (hematomi), sem þrýsti að rótinni, eða hvort nýtt brjósklos væri einvörðungu eða jafn­framt. Að mati hins dómkvadda matsmanns hefði þarna tafarlaust átt að létta af þessum þrýstingi og hefði átt að gera fyrr og hugsanlega beita til reynslu sérstökum lyfjum til að reyna að draga úr bólgu taugarótarinnar. Hinn dómkvaddi matsmaður telji þetta vera grundvallaratriði og sé ósammála því að ekki hafi verið þörf á aðgerð þar sem ekki hafi verið trúað á nýtt brjósklos eða að blóð hafi eingöngu valdið þrýstingi á taugarótina. Matsmaðurinn sé þannig ekki sammála þeim sérfróðu læknum sem tekið hafi aðra ákvörðun eins og segi í matinu. Niðurstaða matsmanns staðfesti að mistök hafi átt sér stað í kjölfar aðgerðar þar sem gera hefði þurft aðgerðina, sem framkvæmd var 18. apríl 2000, „löngu fyrr“, eins og segi í matinu. Eftir standi varanleg truflun frá taugarótum sem valdi viðvarandi máttleysi og dofa. Stefnandi telji að alvarleg mistök hafi átt sér stað við aðgerðina 25. febrúar 2000 og í eftirmeðferð eins og lýst hafi verið og fram komi í læknisfræðilegum gögnum. Í ljósi þess að sannað hafi verið, meðal annars með áliti landlæknis og matsgerð Sverris Bergmann, að mistök hafi átt sér stað og að óumdeilt hljóti að vera að stefnandi hafi orðið fyrir alvarlegu tjóni í kjölfar aðgerðarinnar, sé full ástæða til að snúa sönnunar­byrðinni við þannig að stefnda beri að sanna að ekki megi rekja afleiðingarnar beint til þeirra mistaka sem áttu sér stað. Sérstaklega beri að líta til þess að sönnunarstaða stefnanda sé verulega torveld enda skorti verulega á samtíma­skráningu um aðgerðina og eftirmeðferð og sé það víða gagnrýnt í gögnum málsins, þ.m.t. í áliti landlæknis og ofangreindri matsgerð. Samkvæmt sönnunarreglum beri stefndi hallann af þessu enda hin ábótavana skráning til þess fallin að torvelda alla sönnunarfærslu í málinu. Afleiðingar læknamistakanna á stefnanda hafi verið metnar af Sverri Bergmann í áðurgreindri matsgerð. Niðurstaða hans hafi m.a. verið sú að varanlegur miski stefnanda sé 30% og varanleg örorka 65%. Tjón stefnanda hafi verið reiknað samkvæmt þessu en um það verði fjallað á síðari stigum málsins. Málsástæður og lagarök stefnda Af stefnda hálfu er vísað til þess að stefnandi hafi farið í smásjáraðgerð á hrygg­þófa í baki vegna settaugarverkja (Ischias) og brjóskloss milli fjórða og fimmta lendar­­liða hægra megin 25. maí 1994. Í læknabréfi frá þeim tíma segi að hún hafi verið með L:V taugarótareinkenni hægra megin með slæman verk, máttleysi og dofa. Hún hafi verið lögð inn akút og opereruð akút 25. maí 1994. Við aðgerðina hafi fundist stór, frír liðþófakjarni (brjósk fragment) útgenginn úr liðbilinu. Í lækna­bréfinu komi fram að hún hafi strax lagast af máttleysi (paresis) og verk en verið með blöðrutruflun sem hafi valdið fimm daga vist á spítalanum. Stefnandi hafi aftur legið á heila- og taugaskurðdeild 4. til 5. september sama ár. Í útskriftarnótu frá þeim tíma segi að henni hafi heilsast vel eftir aðgerðina, nema hún hafi ekki fengið þvaglátsþörf og hafi það verið til vandræða. Í bréfi Kristins Guðmundssonar 9. ágúst 2001 komi fram að tveimur dögum fyrir þá innlögn hafi hún skyndilega fengið mjög slæman verk í utanverðan hægri fót og dofakennd. Við skoðun hafi verið nokkurt máttleysi (paresis) við réttingu (dorsiflexion) á hægri stóru tá og útbreitt, minnkað húðskyn í öllum hægri fæti. Gerð hafi verið tölvusneiðmynd sem hafi ekki sýnt merki um brjósklos. Stefnandi hafi fengið ýmsa meðferð, þar á meðal deyfingar, og hafi hún útskrifast við þokkalega líðan. Af framangreindu megi sjá að eftir brjósklossjúkdóm og eftirfarandi aðgerð árið 1994 hafi stefnandi verið með truflanir á þvaglátum. Hún hafi einnig haft fallfót, ristarlömun, hægra megin og notað spelku af þeim sökum. Í sjúkraskrá komi fram að stefnandi hafi lagst inn hjá stefnda í desember 1997, verið slæm undanfarandi tvær vikur og mjög slæm síðustu tvo daga. Fram komi að hún hafi að öðru leyti verið hraust nema máttminnkun í hægri fæti eftir brjósklos og að hún hafi ekki haft tilfinningu fyrir þvaglátum. Stefnandi hafi aftur legið í tvo daga á spítalanum frá 11. október 1999 vegna bakverkja sem hafi verið rúmum 4 mánuðum áður en hún kom til Kristins Guðmundssonar 21. febrúar 2000. Fram komi í læknabréfi að hún hafi komið á bráða­móttöku vegna bakverks sem hún hafi haft í nokkur ár og hafi farið versnandi síðastliðna tvo daga. Hún hafi legið að mestu fyrir. Hún sé með þekkt brjósklos á milli C:V og C:VI og dropfoot á hægri fæti. Röntgenmynd af lendhrygg hafi sýnt lækkun á liðbolsbili L:IV-L:V og nabba á svæði L:II-L:III. Hún hafi farið heim en fyrirhugað að hún hitti Magnús Ólafsson, endurhæfingarlækni á Reykjalundi, næsta dag. Hún hafi fengið með sér uppáskrift fyrir verkjalyfjum. Í greinargerð landlæknis segi að seint á árinu 1999 hafi hún fengið slæma verki í háls sem leitt hafi út í hægri handlegg og hafi greinst með brjósklos í hálsi. Hún hafi verið í endurhæfingu á Reykjalundi um nokkurra vikna skeið vegna þessa og hafi lagast. Í byrjun febrúar 2000 hafi stefnandi farið að finna fyrir slæmum bakverkjum sem hafi farið versnandi með þungum verk í vinstri fæti. Um miðjan mánuðinn, eða u.þ.b. viku fyrir komu til Kristins 21. febrúar, hafi hún verið orðin slæm að morgni og síðan versnandi. Hún hafi legið á heila- og taugaskurðdeild 25. til 28. febrúar. Hún hafi verið með verk í vinstri rasskinn, mjöðm og fæti, en minna í baki. Verkina hafi lagt fram í tær, mest í þriðju til fimmtu tá, sérstaklega í litlu tá. Hún hafi sagst fá dofa, jafnvel fram í stóru tá, á vinstri fæti. Hún hafi tekið verkjalyf. Við skoðun hafi hún verið stirðleg og hölt. Hún hafi átti erfitt með að ganga á hælum, sérstaklega á hægri fæti, og átt erfitt með að lyfta ristinni á báðum fótum. Hún hafi ekki átt gott með að rétta úr hægri fæti er hún sat og enn verra með þann vinstri. Vinstra hnéviðbragð hafi aðeins verið minnkað, en bæði hælviðbrögð hafi verið afar dauf eða upphafin. Kraftur í báðum ristum hafi verið minnkaður og tárétting minnkuð beggja vegna. Kraftur í iljum hafi verið vægt minnkaður á báðum fótum en í jarka áberandi minnkaður og minnkuð tilfinning í jarka og tám á sama hátt. Í bréfi Kristins Guðmundssonar segi að tölvusneiðmynd 14. febrúar 2000, að því er virtist fljótlega eftir að einkenni hafi tekið sig upp en viku áður en hún kom til hans, hafi sýnt „post. op. breytingar hægra megin á L:IV-L:V liðbilinu, discus prolapsus centralt og yfir til vinstri á því bili nú. Enn er diskdegeneration á L:V-SI bilinu.“ Hún hafi haft mjög slæm einkenni frá baki og vinstri fæti í eina viku áður en hún hafi komið til hans og eftir að hjá henni hefði greinst brjósklos. Hún hafi verið mjög máttlaus í vinstri fæti, bæði um ökkla og tær og hafi haft minnkaða tilfinningu. Fram komi að hún hafi verið í þjálfun á Reykjalundi á sínum tíma, annað hvort eftir eða í sambandi við brjósklosaðgerðina 1994. Ef til vill hafi það verið 1999. Hún hafi svo aftur verið á Reykjalundi í 16 vikur, tiltölulega nýlega, út af einkennum frá hálsi. Þetta hafi lagast vel en ekki alveg. Aðeins 4 dögum síðar, 25. febrúar 2000, hafi hún verið lögð inn til aðgerðar. Gerð hafi verið smjásjáraðgerð vinstra megin. Við hana hafi fundist bæði töluvert af þöndum bláæðum í mænuganginum og einnig þúst yfir liðbilinu og í því biti af liðþófakjarna (discfragment) sem hafi verið fjarlægður á venjulegan hátt. Farið hafi verið inn í liðbilið með disc-töngum en þaðan hafi komið frekar lítið magn af eyddum liðþófakjarna. Virtist hafa náðst góð þrýstingsminnkun á tauginni. Við frekari leit hafi ekki fundist neinir lausir bitar og engin frekari útbungun. Skolað hafi verið innan úr liðbilinu með Gentamycin upp­lausn og depomedrol sprautað inn í aðgerðarsvæðið. Hún hafi verið útskrifuð 28. febrúar. Þá hafi hún enn verið með nokkra verki og hefði ekki fengið góðan mátt í fótinn, eins og segi í læknabréfi frá 4. maí 2000. Þar segi enn fremur að hún hefði fengið ráðleggingar um framhaldið hjá sjúkraþjálfara og læknum og verði í eftirliti hjá Kristni R. Guðmundssyni og heimilislækni. Henni hafi verið ráðlagt að hafa samband við lækna heila- og taugaskurðdeildar eftir þörfum. Stefnandi hafi samkvæmt þessu verið skorin upp við fyrsta mögulega tækifæri eftir að hún kom til Kristins. Hún hafi verið með töluverð einkenni. Við aðgerðina hafi fundist útbungun og laus biti af brjóski sem hafi verið fjarlægður og inn hafi verið sprautað Depomedroli, sem hafi átt að auka við batann. Síðan hafi verið gerðar ráð­staf­anir um áframhaldandi meðferð og eftirlit, eins og segi í læknabréfi. Stefnandi hafi verið lögð inn með bráðainnlögn 6. mars 2000 vegna yfirliðs, en farið samdægurs á lyfjadeild hjá stefnda. Meðan hún lá þar hafi verið gerð tölvusneið­mynd 7. mars. Um það segi í bréfi landlæknis að tölvusneiðmynd tekin 7. mars 2000 sýndi breytingar eftir aðgerð í liðbili L:IV-L:V og einnig brjósklos sem bungi aftur í mænugöngin yfir til vinstri. Þetta brjósklos hafi hliðrað L:V taugarótinni aftur á við og virtist hún vera bólgin. Þá virtist vera talsvert mikið blóð í skurð­ganginum inn að liðbili L:IV-L:V og hafi það hliðrað rótarvasa til hægri í hægri liðþófann. Kallað hafi verið á Kristin Guðmundsson sem hafi komið og skoðaði stefnanda 8. mars 2000. Í umsögn hans komi fram að hann væri „ekki alveg sann­færður um að Margrét væri með brjósklos recidiv og bent á að ekki væri vel að marka myndgreiningarrannsókn svo skömmu eftir aðgerð... “ Kristinn hafi ráðlagt að gerð yrði skuggaefnismyndataka ásamt nýrri tölvusneið­mynd. Í kjölfar þessa hafi bæklunarskurðlæknar hjá stefnda verið tilkallaðir. Leitað hafi verið álits sérfræð­ingsins Halldórs Jónssonar jr., en í áliti hans 14. mars 2000 segi að lasegue sé neg. MR hafi verið yfirfarið með Iðunni Leifsdóttur og öðrum röntgenlækni. Þau væru sam­mála um að sú fyrirferð sem sjáist í kringum taugina L5 og mænusekkinn sé hematoma. Þá sé mjög væg discprotrusion eins og áður. Taldi hann réttast að gefa stefnanda selektiva epidural-tauga deyfingu. Ef það hjálpi ekki sé ástæða til að endurtaka MR. Reynd hafi verið deyfingarmeðferð 14. mars og 5. apríl 2000 með nokkrum árangri. Stefnandi hafi verið send á Reykjalund til endurhæfingar 10. apríl s.á. en með mjög takmörkuðum árangri. Hún hafi haft mikla verki og því verið aftur flutt á bráða­móttöku hjá stefnda að kvöldi 13. apríl. Í kjölfar þess hafi verið beðið um að hún yrði flutt á spítalann í Fossvogi til Kristins Guðmundssonar. Á tölvusneiðmynd 16. apríl sjáist brjósklos á bilinu L:IV-L:V, vinstra megin og gerð hafi verið smásjáraðgerð (microdiscectomia) á henni 18. sama mánaðar. Í læknabréfi sama dag, sem María Hrafns­dóttir hafi skrifað fyrir hönd Garðars Guðmundssonar, segi að aðgerðin hafi gengið vel og eftir aðgerð hafi hún ekki haft yfir neinum verkjum að kvarta. Hún hafi svo útskrifast 19. apríl við ágæta líðan og fengið ráðleggingar um framhaldið hjá sjúkraþjálfara og lækni. Hún stefni að því að halda áfram í þjálfun á Reykjalundi eftir páska og verði eftirlitið í höndum heimilislæknis, en einnig lækna heila- og tauga­skurðlæknadeildar eftir þörfum. Stefnandi byggi á því í stefnu að sönnuð séu mistök bæði við aðgerðina 25. febrúar 2000 og við eftirmeðferð stefnanda hjá stefnda auk þess sem aðgerðin framan­greindan dag hafi ekki borið árangur. Þá byggi stefnandi á því að skilyrði séu til að snúa sönnunarbyrði við í málinu, en einnig að afleiðingar meðferðar hjá stefnda séu eins og greini í mati dómkvadds matsmanns. Framan­greindu mótmæli stefndi sem röngu og ósönnuðu. Mótmælt sé sem röngum fullyrðingum í stefnu að starfsmenn stefnda hafi ekki brugðist réttilega við í kjölfar aðgerðar, að stefnandi hafi orðið fyrir barðinu á pólitískum og faglegum árekstrum, að komið hafi verið í veg fyrir að framkvæmd yrði ný aðgerð og að læknar hafi forðast að koma að máli stefnanda. Stefnandi hafi fengið góða og vandaða læknisþjónustu hjá stefnda. Stefnandi hafi talsverðan hluta þess tímabils sem um ræði verið undir eftirliti lækna og hjúkrunarfólks inni á sjúkra­stofnunum. Stefndi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að starfsmenn stefnda hafi gert mistök við meðferð stefnanda hjá stefnda. Reynslumiklir læknar og hjúkrunarfólk hafi annast stefnanda hjá stefnda. Kristinn Guðmundsson hafi brugðist hratt og eðlilega við ástandi stefnanda þegar hann hitti hana fyrst. Mótmælt sé sem röngu og ósönnuðu að aðgerðin 25. febrúar 2000 hafi mistekist, en engin læknisfræðileg gögn styðji þá fullyrðingu stefnanda. Gögnin sanni hins vegar að rétt hafi verið staðið að upphaflegri greiningu á brjósklosi í baki hjá stefnanda og að rétt meðferð/aðgerð hafi verið valin. Í áliti landlæknis um aðgerðina sjálfa segi að rétt hafi verið staðið að upphaflegri greiningu á brjósklosi í baki í febrúarmánuði 2000 og rétt meðferð/aðgerð valin. Matsmaður svari spurningu um hvort réttilega hafi verið staðið að aðgerð 25. febrúar 2000 játandi. Aðgerðin þann dag hafi komið í veg fyrir meiri skaða en ekki sé þar með sagt að öruggt sé að skaði sá sem var orðinn fyrir aðgerð hefði gengið til baka. Stefndi sé ósammála því að eftirmeðferð hafi verið ábótavant og því sé mót­mælt að mistök hafi verið gerð af hálfu stefnda. Stefnandi hafi verið undir eftirliti lækna og hjúkrunarfólks talsverðan hluta þess tíma sem um ræði. Eftir aðgerðina hafi henni verið sinnt að ýmsu leyti. Hún hafi komið inn eftir yfirlið 6. mars 2000 en rannsaka hafi þurft orsakir þess. Stefnandi hafi farið í segulómun af mjóbaki 7. mars. Kristinn Guðmunds­son hafi farið yfir niðurstöðu segulómunar en ekki haft trú á að stefnandi væri með endurtekið (recidiv) brjósklos eftir skoðun 8. mars, en þar komi einnig fram að í ljósi ástands hennar væri sennilega réttast að gera skuggaefnismyndatöku ásamt nýrri tölvusneiðmynd. Í bréfi hans til landlæknis 13. desember 2000 segi að hann sé ekki alveg sannfærður um að stefnandi væri með brjósklosresidive og hann hafi bent á að ekki væri vel að marka myndgreiningarrannsókn svo skömmu eftir aðgerð eða aðeins 13 dögum síðar. Í kjöl­far þessa hafi bæklunarskurðlæknar hjá stefnda verið kallaðir til. Leitað hafi verið álits Halldórs Jónssonar jr. bæklunarlæknis og sérfræðings í bakaðgerðum. Af áliti hans 14. og 15. mars sé ekki annað að sjá en að hann hafi verið sammála Kristni um að fyrirferð sem sæist í kringum taugina L5 og mænu­sekkinn væri blóð. Báðir röntgenlæknar hafi verið Halldóri sammála, þ.m.t. Ingunn Leifsdóttir. Deyfing hafi verið reynd með nokkrum árangri 14. mars og 5. apríl 2000. Stefnandi hafi verið send á Reykjalund 10. apríl 2000 í mat og þjálfun með mjög takmörkuðum árangri. Hún hafi haft mikla verki og verið flutt á bráðamóttöku hjá stefnda 13. apríl 2000 og næsta dag, 14. apríl, á sjúkrahús stefnda í Fossvogi til Kristins Guðmunds­sonar. Tekin hafi verið ný tölvu­sneiðmynd sem sýnt hafi stórt brjósk­los á aðgerðarsvæðinu og sú rannsókn verið staðfest með nýrri segul­ómunar­rann­sókn. Stefnanda hafi því verið boðið upp á aðgerð og hana hafi fram­kvæmt að ósk stefnanda sjálfrar Garðar Guðmundsson taugaskurðlæknir 18. sama mánaðar. Hann hafi fundið stórt brjósklos sem hann hafi talið augljóst að hefði valdið stefnanda töluverðum einkennum. Hún hafi útskrifast 19. apríl við ágæta líðan. Henni hafi verið sinnt og hvergi komi fram að hendinni hafi verið sleppt af henni í meðferðinni. Stundum fái fólk brjósklos mjög skömmu eftir aðgerð en stundum eftir nokkur ár. Stefnanda hafi verið greint frá þessum möguleika fyrir aðgerð. Af hálfu stefnda sé á því byggt að orsakir ástands stefnanda vinstra megin í baki, sem mál þetta snúist um, séu skemmdir sem orðið hafi áður en stefnandi leitaði til stefnda. Ósannað sé að henni hefði versnað við meðferð hjá stefnda eða af seinna brjósklosinu árið 2000. Umtalsverð einkenni hafi legið fyrir nokkru fyrir fyrstu skoðun hjá Kristni 21. febrúar 2000, máttleysi og lömunartilfinning, jafnvel um nokkurra vikna skeið. Í sjúkraskrá frá 25. febrúar komi fram að við skoðun fyrir aðgerð þann dag sé kraftminnkun einnig töluverð í bæði hægri og vinstri gang­lim. Gögn málsins staðfesti þvagvandamál frá fyrri tíð og sé útilokað að það tengdist því máli sem hér sé til umfjöllunar. Niðurstöðu matsgerðar sé mótmælt að öðru leyti en því að stefndi sé sammála matsmanni um að rétt hafi verið staðið að greiningu bakverkja hjá stefnanda, að réttilega hafi verið staðið að aðgerðinni 25. febrúar 2000 svo og svari hans við spurningunni um að aðgerðin þann dag hafi skilað árangri og að hún hafi verið framkvæmd með eðlilegum hætti á allan hátt. Þá sé stefndi einnig sammála matsmanni um að aðgerðin 18. apríl 2000 hafi verið réttilega framkvæmd sem virtist óumdeilt í málinu. Að öðru leyti sé niðurstöðu matsgerðar mótmælt sem rangri. Ekki sé á ábyrgð Kristins Guðmundssonar eða stefnda það sem matsmanni þyki skorta upp á góða læknisfræði og rétta meðferð er hann telji að of lengi hafi verið beðið, í fyrsta lagi eftir að fá tölvusneiðmynd til staðfestingar greiningunni og í öðru lagi að of lengi hafi verið beðið eftir tíma hjá taugaskurðlækni, þannig að líkur á bata á máttleysi í það minnsta og jafnvel verkjum hafi verið orðnar verulega minni en ella þegar loks til aðgerðar kom. Stefndi sé ósammála matsmanni um að ekki hafi verið réttilega staðið að umönnun, eftirliti og eftirmeðferð stefnanda í kjölfar aðgerðar 25. febrúar og því að aðgerð 18. apríl hafi átt að gerast löngu fyrr. Stefndi sé einnig ósammála öllum niðurstöðum matsmanns varðandi afleiðingar meintra mis­taka og telji þær rangar. Stefnandi hafi að mati stefnda enga varanlega örorku hlotið og engan varanlegan miska vegna meðhöndlunar stefnda á henni. Stefnandi eigi þar með ekki rétt á neinum bótum úr hendi stefnda og sé öllum svörum í liðum 2.1. - 2.5. mats­gerðar­­innar mótmælt. Stefndi telji matsgerðina haldna göllum, t.d. virtist matsmaður blanda saman liðum 2.3. og 2.4. í niðurstöðum sínum og vera þar að meta það sama. Niðurstaða landlæknis hafi verið sú að ekki yrði séð af gögnum málsins og samkvæmt reynslu þess sem skýrsluna ritaði að um frekari varanleg mein hafi orðið að ræða umfram það sem búast hefði mátt við eftir upphaflegu aðgerðina. Einnig styðji álit Einars M. Valdimarssonar þessa niðurstöðu landlæknis. Að mati stefnda sé núverandi ástand stefnanda og batahorfur hennar verulega vanreifaðar. Stefndi mót­mæli sem röngum neikvæðum ummælum um Kristin Guðmundsson lækni og bendi á að fjöldi lækna hafi komið að meðferð stefnanda. Landlæknir hafi komist að þeirri niðurstöðu að rétt hafi verið staðið að upphaflegri greiningu á brjósklosi í baki stefnanda í febrúar 2000 og rétt meðferð/aðgerð valin. Niðurstaða hans hafi hins vegar verið sú að ekki hafi verið rétt staðið að eftirmeðferð stefnanda eftir skurðaðgerð. Stefndi sé ósammála þessu. Stefndi sé einnig ósammála því sem fram komi í bréfi Einars M. Valdimarssonar að segulómrannsókn 8. mars 2000 hafi leitt í ljós brjósklos og einnig því að vegna ómarkvissrar eftirmeðferðar hafi orðið óeðlileg töf á greiningu á endurteknu brjósklosi og viðeigandi meðferð og að sá dráttur hafi lengt tíma líkamlegra og andlegra þjáninga stefnanda að óþörfu, en einnig því að stefnandi hafi ekki fundið fyrir mátt­minnkun og dofa í vinstri ganglim fyrir fyrri brjósklosaðgerðina. Stefndi vísi jafn­framt til yfirmatsins en með því hafi verið sannað að engin mistök hafi verið gerð. Engin skilyrði séu til að snúa sönnunarbyrði við í málinu eða slaka á sönnunar­kröfum. Fyrir framangreindu og öllu sem tjóni stefnanda viðkomi, þ.m.t. um sök, orsakir, orsakasamband, sennilega afleiðingu o.fl. hafi stefnandi alla sönnunarbyrði. Enginn starfsmaður, sem stefndi beri ábyrgð á, hafi sýnt af sér sök í málinu. Stefndi vísi til laga nr. 50/1993 og til skilyrða almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð auk þeirra laga og lagasjónarmiða sem þegar hafi verið vísað til. Málskostnaðarkrafan sé reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Eins og hér að framan hefur verið rakið fékk stefnandi slæman verk frá baki sem leiddi niður í vinstri fót í byrjun febrúar 2000. Einkennin versnuðu á næstu dögum og leitaði stefnandi þá til heimilislæknis. Samkvæmt tölvusneiðmyndum, sem teknar voru 14. febrúar sama ár, greindist brjósklos í baki stefnanda á milli fjórða og fimmta mjóbaksliða og leitaði hún þá til Kristins Guðmundssonar, sérfræðings í heila- og tauga­­skurðlækningum. Í gögnum málsins kemur fram að brjósklosið hafi verið fjar­lægt 25. febrúar á hefðbundinn hátt. Í aðgerðarnótu læknisins sama dag kemur fram að stefnandi hafði fundið fyrir lömun í vinstri fæti viku fyrir aðgerðina. Stefnandi hefur sjálf lýst þessu ástandi þannig að hún hafi fundið fyrir máttleysi í fætinum og að hún hafi átt erfitt með að lyfta honum. Stefnandi var því með slettifót og dofa niður í vinstri fótinn eftir miðjan febrúar 2000. Stefnandi hefur enn fremur lýst því að eftir aðgerðina 25. febrúar hafi hún fundið fyrir breytingu á verknum, sem hafi verið minni, sérstaklega í litlu tánni, en hún hafi fundið fyrir auknu máttleysi í stórutá og auknum verk þeim megin, það er um innanverðan fótinn. Stefnandi var útskrifuð af Sjúkrahúsi Reykjavíkur 28. febrúar, þremur dögum eftir aðgerðina. Ekki kemur fram í sjúkraskrá að þá hafi verið gerð á henni neurólógísk skoðun og þar af leiðandi liggja slíkar niðurstöður ekki fyrir við útskrift. Verður af þessum sökum ekki unnt að gera samanburð á neurólógísku ástandi hennar fyrir aðgerðina 25. febrúar og eftir hana. Í sjúkraskrá um ástand hennar segir þó að hún hafi verið með nokkra verki og hefði ekki fengið góðan mátt í fótinn. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að líta svo á að ný einkenni hafi komið fram strax að aðgerðinni lokinni. Í matsgerð Sverris Bergmanns segir um það atriði að aðgerðin hafi út af fyrir sig skilað árangri og verði eftir lýsingu ekki annað séð en að hún hafi verið framkvæmd með eðlilegum hætti á allan hátt. Segir þar síðan að hins vegar sýndist að nýtt brjósklos hefði orðið strax með einkennum sem komið hefðu fram örlítið öðruvísi strax að aðgerðinni lokinni. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir og er óumdeilt að stefnandi fékk nýtt brjósklos í kjölfar aðgerðarinnar sem reyndist erfitt að greina fyrr en að nokkrum tíma liðnum. Brjósklosið ásamt blóði og bólgum í taugarót hafa valdið stefnanda miklum verkjum. Hinir sérfróðu meðdómsmenn telja að þessi einkenni hafi komið fram án þess að mistökum við aðgerðina sjálfa verði þar um kennt eða hvernig að henni var staðið enda hefur ekkert komið fram í gögnum málsins sem styður að svo hafi verið. Í álitsgerð landlæknisembættisins 25. september 2001 segir að álitsgjafi hafi metið málið þannig að rétt hafi verið staðið að upphaflegri greiningu á brjósklosi í baki stefnanda í febrúar 2000 og rétt meðferð/aðgerð valin. Verður með vísan til alls þessa að telja ósannað að mistökum við aðgerðina 25. febrúar 2000 verði kennt um brjósklosið sem stefnandi fékk eftir hana og tjón hennar verður rakið til. Í aðgerðarlýsingu Kristins Guðmunds­sonar 25. febrúar 2000 kemur fram að stefnandi hefði þá verið illa haldin af einkennum í vinstri fæti í frekar stuttan tíma eða rúma viku, en hún hafi verið með máttleysi í rist þannig að rétt þætti að bíða ekki með aðgerð. Oft eru brjósklos látin bíða í a.m.k. mánuð ef einungis verkur er til staðar. Það er gert í þeim tilgangi að fram komi hvort einkennin gangi til baka og komist verði hjá aðgerð. Undantekningar á þessu eru ef verkur er óbærilegur eða, og þá sér í lagi, ef lömun er til staðar. Í matsgerð Sverris Bergmanns kemur fram að almenna reglan sé sú að valdi brjósklos máttleysi skuli þrýstingi aflétt af taugarót eins fljótt og auðið er og helst ekki síðar en tveimur sólarhringum eftir að máttleysi komi fram. Líði lengri tími þar til aflétting þrýstings eigi sér stað séu minnkandi líkur á því að máttur komi að fullu að nýju eftir aðgerð. Því lengur sem dragist að létta þrýstingi af taugarót eftir að lömun er komin fram því minni líkur séu til þess að lömunin gangi nokkurn tíma til baka. Frá þessu geti verið frávik og dæmi séu um að máttleysi, sem staðið hafi lengi, hafi jafnað sig en það séu þó undantekningar. Brjósklosið sem stefnandi fékk eftir aðgerðina 25. febrúar 2000 var til staðar á mynd, sem tekin var 8. mars sama ár, eins og lýst er í röntgensvari en þar segir: „Á bili L4-L5 sjást postop breytingar. Segulskinsbreytingar eru í liðþófanum og hann lækkaður. Brjósklos sést bunga aftur í mænuganginn paracentralt vinstra megin og dislocerað L5 rótinni aftur á við. L5 rótin er bólgin. Talsvert mikið blóð er í skurð­ganginum inn að diskinum L4-L5 og dislocerar þar durasekknum til hægri í hæð við liðþófann.“ Brjósklosið hefur því hliðrað tauginni og þar með þrýst á hana. Brjósklos var því til staðar á röntgenmyndum frá þessum tíma sem þurfti að athuga betur að mati skurðlæknisins sem framkvæmdi aðgerðina eins og fram kemur í ráðgefandi svari hans 9. mars 2000. Það var ekki gert en eins og fram hefur komið er mikilvægt að létta á þrýstingi á taugavef eins fljótt og hægt er því annars aukast líkur á taugaskaða. Aðgerðin var svo að lokum gerð 18. apríl, eða sex vikum eftir að brjósklosið kom fram við segulómun. Lömunin sem stefnandi hafði fundið fyrir í um það bil viku fyrir aðgerðina 25. febrúar 2000 gekk ekki til baka að lokinni aðgerð. Hinir sérfróðu meðdóms­menn telja að lömun, sem staðið hefur í viku fyrir aðgerð, gangi að öllu jöfnu að mestu til baka en sá tími er í öllu falli ekki sambærilegur við þá töf sem varð á því að endurbrjósklosið væri lagfært. Samkvæmt öllu þessu verður að telja að brýnt hafi verið að létta þrýstingi sem fyrst af taugarót á milli fjórða og fimmta hryggjaliða stefnanda þegar einkenni komu fram um lömun niður í vinstri fót hennar upp úr miðjum febrúar 2000 eins og að framan er rakið. Stefnandi losnaði ekki við einkennin eftir aðgerðina 25. febrúar þótt einhverjar breytingar hafi orðið á þeim eins og fram hefur komið. Allar tafir við þannig aðstæður eru almennt til þess fallnar að auka hættu á því að varanlegar skemmdir verði á tauginni þótt dæmi séu vissulega fyrir því að það þurfi ekki að gerast. Allan tímann frá seinni hluta febrúar til 18. apríl 2000 hafði stefnandi einkenni um þrýsting á taugarótina. Stefnandi var flutt frá bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur 6. mars sama ár á sjúkrahús stefnda við Hringbraut sem átti vaktina þann sólarhring. Fyrir liggur í málinu að aðgerðarlæknir, sem kallaður var til í kjölfarið, benti á 9. mars sama ár að gera þyrfti TS myelógrafíu á hrygg stefnanda til að staðreyna hvert vanda­málið væri en það væri marktækasta rannsóknin. Það var ekki gert. Hins vegar var ekki fyrr en 13. apríl sama ár tekin tölvusneiðmynd af lendar­hrygg, sem sýndi stórt brjósklos á aðgerðar­svæðinu, og var stefnandi flutt á Sjúkrahús Reykja­­víkur næsta dag til aðgerðar. Af þessu urðu óþarfa tafir á að greina brjósklosið og af þeim sökum var þrýstingnum ekki létt af tauga­rótinni fyrr en með aðgerð 18. apríl sama ár þegar stórt brjósklos var fjarlægt en ágreiningslaust er í málinu að þetta hafi valdið stefnanda miklum verkjum og öðrum einkennum sem hún hafði á þessum tíma. Í yfirmati frá 8. júlí 2005 eru einkenni, sem stefnandi hafði þá, talin stafa af varan­legri truflun frá taugarótum, þ.e. fimmtu mjóbakstaug, sem orðið hafi vegna þrýstings á hana og hafi einkennin ekki lagast þrátt fyrir að þrýstingnum hefði verið aflétt. Stefnandi sé með viðvarandi verki í vinstri fæti og dofa sem sé aðeins meira útbreiddur í vinstri fæti en þeim hægri. Í báðum fótum sé hún með dystoníu af rótarútbreiðslu sem taki til fimmtu mjóbakstaugar. Einkennin séu talin varanleg. Yfirmatsmenn eru sammála áliti landlæknis á því að rétt hefði verið að skoða stefnanda og rannsaka hana með mynd­greiningar­rannsóknum án tafar vegna hugsan­legra blæðinga eða annarra óhappa á aðgerðar­svæðinu og rétt hefði verið að leggja hana strax inn á Sjúkrahús Reykjavíkur en ekki vaktspítala eftir yfirlið 6. mars. Þeir telja einnig að hefðu slíkar rannsóknir ásamt sneiðmyndarannsókn, sem hefðu verið framkvæmdar án tafa eftir aðgerðina, sýnt án vafa fram á nýtt brjósklos hefði átt að huga að því að framkvæma strax brjósklos­aðgerð en mat á þessum atriðum sé mjög erfitt eftir á þar sem ekki sé vitað nákvæm­lega hvenær hið nýja brjósklos hafi myndast. Yfirmatsmenn komust með þessu að þeirri niðurstöðu að ekki sé sannað að bótaskyld mistök hafi átt sér stað af hálfu starfs­manna stefnda og að ekki sé hægt að fullyrða að sá dráttur sem hafi orðið á seinni brjósk­losaðgerðinni hafi valdið varan­legum skaða hjá stefnanda eða aukið á sköddun hennar. Hinir sérfróðu með­dóms­menn telja að við mat á þessu verði ekki horft fram hjá almennum reynslulögmálum á því hver áhættan er talin vera á að draga að aflétta þrýstingi af taugarótum, en almennt er talið mjög brýnt að grípa til viðeigandi aðgerða og aflétta þrýstingi af taugarót við þær aðstæður sem þarna var um að ræða eins og hér að framan hefur verið lýst. Yfir­matsmenn hafa ekki lagt mat á þetta. Einnig verður að telja að yfirmatsmenn hafi horft fram hjá því að ekki höfðu farið fram viðeigandi rannsóknir, eins og Kristinn Guðmundsson hafði bent á að gera þyrfti 9. mars, við mat á því hvort gera hefði átt aðgerðina, sem gerð var 18. apríl 2000, fyrr. Dómurinn telur yfirmatsgerðina ekki nægilega rökstudda að þessu leyti og verður hún af þeim sökum ekki lögð til grundvallar í málinu við mat á því hvort rétt hafi verið brugðist við vandamálum sem komu upp eftir fyrri aðgerðina 25. febrúar sama ár. Eins og fram kemur í matsgerð Sverris Bergmanns eru hin varanlegu ein­kenni, sem stefnandi hefur, verkir í vinstri fæti, máttleysi og dystonía. Dystonía getur valdið miklum sársauka og er oft viðvarandi til lengri eða skemmri tíma. Meðferð á þessu er oft erfið. Vöðva­krampi í vöðvum gang­lims, eins og í tilfelli stefnanda, getur aukist við hreyfingar gang­limsins við göngu þar sem fóturinn snýst innávið. Dystonia getur komið í kjölfar úttaugakerfisskaða, eins og í tilfelli stefnanda, við þrýsting á taugar út frá brjósklosi. Því verður að telja að sá dráttur sem varð á réttri meðferð hafi verið mikilvægur orsakaþáttur í því að hún hlaut dystoníu í vinstri ganglim auk annarra einkenna, þ.e. verki og máttleysi, sem lýst er í matsgerð Sverris Bergmanns. Með vísan til þessa og matsgerðanna verður að telja að ástand stefnanda muni ekki breytast til batnaðar frá því að skoðun og mat á heilsufari stefnanda fór fram samkvæmt matsgerðunum. Hinir sérfróðu meðdómsmenn telja að tafirnar, sem urðu á því að þrýstingi væri létt af tauginni frá því að einkenni um máttleysi eða lömun komu fram um miðjan febrúar til 18. apríl, hafi valdið stefnanda auknu máttleysi, dystoníu (vöðvakrampa) og skyntruflunum og geri það að verkum að einkennin hafi versnað umfram það sem orðið hefði ef ekki hefði til þessara óhóflegu tafa komið. Með þessu telur dómurinn að líta verði þannig á að fram hafi komið fullnægjandi sönnun fyrir því að skaðinn á tauginni, sem varð varanlegur, sé til kominn vegna þessara tafa, sem meðal annars urðu vegna þess að viðeigandi og nauðsynlegar rann­sóknir voru ekki gerðar 9. mars 2000 samkvæmt því sem rakið hefur verið. Læknismeðferð sem stefnandi hlaut hjá stefnda var að þessu leyti ábótavant og hefur stefnandi af þeim sökum orðið fyrir tjóni, sem hér hefur verið lýst og stefndi ber samkvæmt því sem hér hefur verið rakið bótaábyrgð á. Ber því að fallast á viður­kenningar­­kröfu stefnanda í þessum þætti málsins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 753.650 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin án virðisaukaskatts 500.000 krónur í þessum þætti málsins, en útlagður kostnaður er 253.650 krónur. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdóms­mönnunum Braga Guðmundssyni bæklunarskurðlækni og Guðrúnu Rósu Sigurðar­dóttur sérfræðingi í heila- og taugasjúkdómum. DÓMSORÐ: Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, Landspítala, háskólasjúkrahúss, gagnvart stefnanda, Margréti Erlu Benónýsdóttur, vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir vegna ófullnægjandi læknismeðferðar hjá stefnda á tímabilinu 25. febrúar til 18. apríl 2000. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 753.650 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., 500.000 krónur í þessum þætti málsins, en útlagður kostnaður er 253.650 krónur. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður.
Mál nr. 576/2016
Gjöf Óskipt bú Málshöfðunarfrestur
A og B kröfðust þess að fellt yrði úr gildi afsal til C og D fyrir þriðjungshlut í fasteigninni E og að eignin gengi til dánarbús A. Ekki var um það deilt að ekkert peningalegt endurgjald hefði komið frá C og D til F fyrir umræddan eignarhluta. Var vísað til þess að málið hefði verið höfðað þegar meira en þrjú ár voru liðin frá því að afsalið sem um var deilt hefði verið gert og því ekki hægt að byggja ógildingu afsalsins á 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Þá reistu A og B kröfu sína um ógildingu afsalsins á 30. 31. 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var talið að ekki hefði verið leiddar að því líkur að umrædd ráðstöfun hefði verið gerð án þess að til grundvallar hennar hefði legið frjáls vilji F til þess að afhenda C og D eignarhlutinn án peningalegs endurgjalds né að sýnt hefði verið fram á að þau hefðu beitt svikum eða nýtt sér aðstæður móður sinnar F. Voru C og D því sýknuð af kröfum A og B.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 12. ágúst 2016. Þau krefjast þess að fellt verði úr gildi afsal tilstefndu fyrir þriðjungshlut í fasteigninni E 5. febrúar 2010 og að eignin gangitil dánarbús F. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingarhéraðsdóms, til vara ,,sýknu af kröfum áfrýjenda að því leyti sem þær varðabúshluta F heitinnar [...] í hinu óskipta búi og arfshlut hennar eftir mannsinn“ en að því frágengnu „sýknu er varðar búshluta F heitinnar [...] í hinuóskipta búi.“ Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Krafa áfrýjenda um ógildingu fyrrgreindsafsals er meðal annars byggð á 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962, en þarkemur fram að hafi langlífari maki, sem situr í óskiptu búi, gefið óhæfilegaháa gjöf úr eignum búsins miðað við efni þess, geti erfingi fengið gjöfinnihrundið með dómi ef viðtakandi sá eða átti að sjá að gefandi sat í óskiptu búiog að gjöf var úr hófi fram. Mál til riftunar verður því aðeins höfðað að búiðhafi verið tekið til skipta eða erfingi hafi krafist skipta og skal höfða máliðáður en ár er liðið frá því að erfingi eða lögráðamaður hans fékk vitneskju umgjöfina og þó ekki síðar en innan þriggja ára frá afhendingu gjafar. Þegar málþetta var höfðað 22. og 24. október 2014 voru liðin meira en þrjú ár frá því aðafsalið sem um er deilt í málinu var gert og fær engu breytt um upphafsmarkþess frests hvenær afsalið, sem var afhent til þinglýsingar 10. febrúar 2010,var innfært í þinglýsingabók. Verður því afsalinu ekki hrundið á þessumgrundvelli.Í málinu liggur fyrir vottorðhjúkrunarfræðings á dvalarheimilinu þar sem F dvaldi frá árinu 2010 tildánardags 14. september 2013, en hjúkrunarfræðingurinn mun hafa tekið viðstarfi forstöðumanns heimilisins á síðarnefnda árinu. Í vottorðinu kemur framað F hafi verið vel skýr, haft fullan skilning á því sem sagt var við hana oggetað gefið greinargóð og skýr svör. Vottorðið staðfesti hjúkrunarfræðingurinnfyrir héraðsdómi. Í hinum áfrýjaða dómi er ranghermt að hjúkrunarfræðingurinnhafi verið forstöðumaður dvalarheimilisins er afsal það sem krafist hefur veriðógildingar á, var undirritað. Á hinn bóginn kom fram í framburðihjúkrunarfræðingsins fyrir héraðsdómi að hún hafi áður en hún hóf störf áhjúkrunarheimilinu starfað á Heilbrigðisstofnun Vesturlands frá árinu 1999 ogverið í stjórn dvalarheimilisins í um þrjú ár. Verður samkvæmt framangreindu aðlíta svo á að vottorð hennar sé reist á kynnum hennar um árabil af F, þar ámeðal á þeim tíma er hún afsalaði eignarhluta sínum í E til stefndu.Að þessu gættu en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjendum verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjendur, A og B greiði ísameiningu stefndu, C og D, 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 31. maí 2016.I.Mál þetta, semdómtekið var 4. maí sl., er höfðað af A, [...], Kópavogi, og B [...],Reykjavík, á hendur C, [...], [...], og D, [...] Kópavogi.Stefnendurkrefjast þess að afsal fyrir E, dags. 5. febrúar 2010, verði ógilt með dómi ogað eignin renni inn í dánarbú F. Jafnframt krefjast stefnendur málskostnaðar úrhendi stefndu að mati dómsins.Stefndu krefjastsýknu af kröfum stefnenda. Til vara krefjast þau sýknu að því leyti semkröfurnar varða búshluta F í hinu óskipta búi og arfshluta hennar eftir mannsinn. Til þrautavara krefjast stefndu sýknu er varðar búshluta hennar í hinuóskipta búi. Jafnframt krefjast stefndu málskostnaðar að mati dómsins.II.F, sem lést [...]2013, sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, G, samkvæmt búsetuleyfi útgefnu7. júní 1999. Í leyfinu var tekið fram að meðal eigna búsins væri 1/3 hluti í Eá [...] og var leyfinu þinglýst á þá eign 31. janúar 2011. Börn þeirra hjónavoru stefndu C og D, auk H, sem lést á árinu 1993, og I, sem lést árið 2009.Stefnendur eru dætur H Krefjast stefnendur þess að afsal F til stefndu umofangreindan eignarhluta búsins í E, dags. 5. febrúar 2010, verði ógilt meðdómi og að eignin renni til dánarbúsins.Stefnendurhöfnuðu einkaskiptum á dánarbúi F og í kjölfarið var það tekið til opinberraskipta með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands uppkveðnum 10. júní 2014. Áskiptafundi í búinu 9. júlí sama ár, og með tölvupósti hinn 11. sama mánaðar,setti lögmaður stefnenda og dætra H fram þá kröfu að skiptastjóri aflaði gagnaog upplýsinga um ráðstöfun á framangreindum eignarhlut í eyjunni, auk þess semaflað yrði mats um markaðsvirði eignarhlutans. Var vísað til þess að ekki yrðiannað séð en að eigninni hefði verið afsalað án endurgjalds og að sú ráðstöfunhefði verið óheimil vegna setu afsalsgjafa í óskiptu búi. Fyrir lægi að stefndiC hefði einn haft með höndum alla umsjón með málefnum F vegna aldurs hennar ogmeð tilliti til þess sýndist gerningurinn ótilhlýðilegur. Kom loks fram aðskiptabeiðendur teldu að nauðsynlegt væri að fá afsalið ógilt með dómi og/eðaeftir atvikum að vinna verðmæti eignarhlutans inn í dánarbúið. Í bréfiskiptastjóra til erfingjanna í tilefni þessa hinn 14. sama mánaðar kom fram aðskiptastjóri hefði ekki tekið afstöðu til þess hvort ráðstöfunin áeignarhlutanum hefði verið sala eða gjöf. Hefði verið um gjafagerning að ræða,og gjöfin væri úr hófi fram, stæðu líkur til þess að málshöfðunarfrestur væriliðinn, sbr. ákv. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Engu breytti í þvísambandi þótt búsetuleyfi F hefði ekki verið þinglýst fyrr en í febrúar 2011.Með vísan til þessa kvaðst skiptastjóri ekki myndu aðhafast neitt varðandiumrædda ráðstöfun, enda teldi hann það þarflaust eins og atvikum málsins væriháttað. Hins vegar myndi skiptastjóri heimila þeim erfingja eða erfingjum semteldu að eignarhlutinn ætti að tilheyra dánarbúinu að gera það sem til þyrftisvo að eignin félli til dánarbúsins. Gætu erfingjar krafið dánarbúið um kostnaðvið slíkar aðgerðir ef þær leiddu til þess að verðmæti féllu í hlutdánarbúsins, sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Kemur fram í stefnu að meðvísan til framangreinds hafi verið nauðsynlegt að höfða mál þetta.Fyrir liggur ímálinu verðmat J, löggilts fasteignasala, á allri eigninni E, dags. 3. mars2015. Er niðurstaða matsins sú að líklegt söluverð hennar á matsdegi sé38.000.000 króna. Fram kemur og að fasteignamat heildareignarinnar sé 2.338.000krónur. Við aðalmeðferðmálsins voru teknar aðilaskýrslur af stefnanda A og stefndu C og D. Jafnframt voru teknarvitnaskýrslur af J fasteignasala, K hjúkrunarfræðingi, L, og M, en tvö þausíðastnefndu rituðu undir sem vottar á umdeilt afsal.III.Stefnendurbyggja á því að ógilda beri umrætt afsal á grundvelli misneytingar skv. 31. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. F hafi veriðorðin níræð þegar afsalið var undirritað. Hún hafi verið ern miðað við aldur,en orðin sjóndöpur vegna veikinda og misheppnaðrar aðgerðar á augum. Afsalið séritað með átta punkta letri, sem F hafi ekki átt neina möguleika á að lesa. Húnhafi ekki heldur notið aðstoðar óháðs aðila við að skilja inntak afsalsins, endóttir stefnda C og tengdasonur hans hafi vottað undirskrift og fjárræði F.Afsalið hafi verið samið af lögmanni stefndu, en hann hafi ekki komið aðundirritun þess. F hafi aldrei minnst á þennan gerning við stefnendur þráttfyrir náin samskipti við þær eftir útgáfu skjalsins og megi því ætla að húnhafi ekki skilið efni þess. Vegna hás aldurs og hnignandi heilsu hafi F veriðöðrum háð um daglegar athafnir og umsýslu eigna. Eftir lát H og I hafi stefndi Csinnt þessu hlutverki, enda hafi hann þá einn systkina sinna búið í [...]. Hafihann nýtt sér aðstæður móður sinnar til að tryggja sér og systur sinnieignarráð yfir E án endurgjalds.Stefnendur vísaog til þess að umræddur samningur teljist óheiðarlegur og ósanngjarn ískilningi 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, en einnig megi ætla að háttsemistefndu við samningsgerðina fari gegn ákvæðum 30. gr. sömu laga. Ekkertendurgjald hafi komið fyrir eignarhlutann í E. Öll fjölskyldan, og þásérstaklega faðir stefnenda, hafi tekið þátt í að nytja eyjuna og sé ekkert semréttlæti svo veglega gjöf til handa stefndu. Þá hafi aðstæður viðsamningsgerðina verið vafasamar og tortryggilegar. Staðhæfingar lögmannsstefndu um að gerningurinn hafi ekki verið gjafagerningur fari ekki saman viðþá staðreynd að stefndu hafi ekki getað sýnt fram á endurgjald. Verulegur munurhafi verið á stöðu F og stefndu vegna aldurs hennar og heilsufars. Hún hafi treyststefnda C, sem hafi haft öll fjármál hennar á sinni hendi. Gerningurinn hafikomið til fyrir áeggjan stefndu og engir óháðir aðilar eða aðrirfjölskyldumeðlimir hafi komið að gerð hans. Ekkert hafi því verið um hannupplýst, þótt til þess hafi verið ærið tilefni, enda sé E réttmætur arfurallrar fjölskyldunnar. Stefndu hafi með þessum hætti haldið eignayfirfærslunnileyndri fram yfir riftunarfrest skv. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 7/1962. Geraverði strangar kröfur um heiðarleika og sanngirni við ráðstöfun eigna úróskiptu búi. Með því að stefndu hafi með leynd og án endurgjalds gert sig aðeigendum að annarri af tveimur fasteignum búsins hafi þeir brotið meðósanngjörnum og óheiðarlegum hætti gegn samerfingjum sínum. Loks sé bent áað F hafi ekki haft formlega heimild til að ráðstafa eigninni með þeim hættisem orðið hafi. Sem eftirlifandi maki í óskiptu búi hafi hún ekki mátt rýrahjúskapareignir eiginmanns síns umfram það sem hún hafi þurft til framfærslu.Þá hafi búsetuleyfinu ekki verið þinglýst fyrr en 31. janúar 2011, eða tæpu árieftir að afsalið hafi verið gefið út. IV.Stefndu byggjasýknukröfu sína á því að stefnendur hafi ekki á neinn hátt sýnt fram á aðstefndu hafi fengið F með svikum til að gefa út umrætt afsal, hvað þá aðstefndu hafi notað sér bágindi, einfeldni, fákunnáttu eða aðrar þær aðstæðursem tilgreindar séu í 30. og 31. gr. laga nr. 7/1936. Þá hafi engin atvik veriðfyrir hendi þegar afsalið var gert, sem stefndu hafi haft vitneskju um, sem getileitt til þess að það geti talist ósanngjarnt, andstætt góðri viðskiptavenjueða óheiðarlegt af þeirra hálfu að bera afsalið fyrir sig, sbr. 33. og 36. gr.sömu laga. F hafi viðundirritun afsalsins verið fullkomlega fær um að ráðstafa hagsmunum sínum oggert sér fulla grein fyrir því sem hún gerði í greint sinn. Þrátt fyrir háanaldur hafi hún verið ern og heilsugóð. Ekkert liggi fyrir í málinu um hiðgagnstæða eða að hún hafi verið beitt þvingunum eða þrýstingi af einhverjutagi. Einu rök stefnenda séu þau að hún hafi verið sjóndöpur en það feli ekki ísér neina sönnun fyrir staðhæfingum þeirra. Umræddum eignarhluta í eyjunni hafiverið ráðstafað að hennar frumkvæði og frá ráðstöfuninni hafi verið gengið tilað endurgjalda þá aðstoð og þann stuðning sem stefnendur hefðu veitt henni.F hafi haftfulla heimild til umræddrar ráðstöfunar. Hún hafi verið lögráða og hafteignarráð á eignum hins óskipta bús, sbr. 12. gr. laga nr. 8/1962. Megi einnigbenda á að eignarhlutinn hafi verið innan við 1% af heildareignum búsins þegarráðstöfunin var gerð. Hann hafi því verið innan búshluta F í hinu óskipta búiog þess sem hún hefði t.d. mátt ráðstafa með erfðaskrá. Fyrir liggi aðmálshöfðunarfrestur skv. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga sé löngu liðinn, teljist ráðstöfuneignarhlutans vera gjöf sem sé óeðlilega há miðað við efni búsins, sem stefndutelji reyndar að sé ekki um að ræða. Verði ekki séð að neinu breyti í þessusambandi þótt búsetuleyfinu hafi ekki verið þinglýst fyrr en í febrúar 2011.Varakrafa stefndusé á því byggð að hefði F skipt búinu meðan hún lifði hefði 66% hlutur í þvíöllu komið í hennar hlut, þ.e. búshluti hennar og arfur eftir mann hennar, oghafi hún mátt ráðstafa þeim hluta. Samkvæmt því ætti hin umdeilda ráðstöfuneinungis að taka til 33% af eignarhluta búsins í eyjunni, eða 11% af allrieyjunni.Þrautavarakrafastefndu sé á því byggð að F hafi getað ráðstafað sínum búshluta í óskiptabúinu, eða 50% af eignarhlutanum eða 16,5% af allri eyjunni.V.Eins og áðurhefur verið rakið reisa stefnendur kröfu sína um ógildingu afsalsins á 30.,31., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Vísa þeir í því sambandi aðallega til þessað við gerð þess hafi stefnandi C nýtt sér aðstæður móður sinnar til að tryggjasér og systur sinni eignarráð yfir E án endurgjalds, en hún hafi verið háðhonum um daglegar athafnir vegna hás aldurs hennar og hnignandi heilsu. Einnigsé ljóst að hún hafi ekki notið aðstoðar óháðs aðila við að skilja inntakafsalsins þrátt fyrir að hún hafi verið orðin sjóndöpur.Ekki er um þaðdeilt að ekkert peningalegt endurgjald kom frá stefndu fyrir umræddaneignarhluta í E, en stefndu halda því fram að F hafi afhent þeim eignina semendurgjald fyrir þá aðstoð og þann stuðning sem þau hefðu veitt henni allt fráþví að faðir þeirra dó árið 1999. Í málinu liggurfyrir vottorð K hjúkrunarfræðings, sem starfaði sem forstöðumaðurDvalarheimilis aldraðra í [...] á þeim tíma sem umrætt afsal var undirritað.Kemur fram í því, og einnig í framburði hennar fyrir dómi, að allt þar til Fvarð bráðkvödd [...] 2013 hafi hún verið vel ern og sjálfbjarga við athafnirdaglegs lífs. Hún hafi verið vel skýr og haft fullan skilning á því sem sagtvar við hana. Hún hafi getað gefið greinargóð og skýr svör, verið fullkomlegafær um að taka ákvarðanir um málefni sem hana varðaði sem hún og hafi gert. Þáhafi minni hennar verið gott og hafi hún á engan hátt verið orðin óáttuð hvaðvarðar stað, stund og persónur. L, dóttir stefnda C, sem ritaði á afsalið semvottur, bar að amma sín hefði ritað undir skjalið af fúsum og frjálsum vilja.Sagðist hún oft hafa heyrt ömmu sína, um margra ára skeið, tala um að hún vildigera þá ráðstöfun sem fram kemur í afsalinu. Hún hefði beðið sig um að rita áskjalið sem vottur og kvaðst vitnið hafa lesið skjalið upphátt fyrir hana. Færframangreint nokkurn stuðning í framburði eiginmanns hennar, M sem einnigritaði á skjalið sem vottur. Einnig verður ráðið af framburði stefnanda A aðamma hennar hafi verið sterkur karakter og undir það síðasta vel ern.Þá liggur ogfyrir vistunarmat vistunarmatsnefndar Heilbrigðisumdæmis [...], sem gert var á Fá árinu 2010 vegna umsóknar um rými fyrir hana á dvalarheimili. Verður af þvíráðið að hún hafi á þeim tíma verið sjóndöpur og með ónýtan mjaðmarlið, þannigað hún þyrfti létta hjálp eða hjálpartæki til að fara sinna ferða, en aðlíkamlegt og andlegt atgervi hennar hafi að öðru leyti verið gott. Fram er komið aðF hafði leyfi til setu í óskiptu búi. Fór hún því með eignarráð á fjármunumbúsins, sbr. 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og hafði heimild til ráðstöfunar áeignum þess innan þeirra marka sem kveðið er á um í 15. og 17. gr. þeirra laga.Hafði hún því formlega heimild til að ráðstafa E og breytir engu í því tillitiþótt leyfinu hafi ekki verið þinglýst fyrr en ári eftir að ráðstöfunin átti sérstað. Eins og áður segir bar dóttir stefnda C að amma sín hefði oft talað um aðhún vildi gera þá ráðstöfun sem fram kemur í afsalinu. Hafa ekki verið leiddarlíkur að því að umrædd ráðstöfun hafi verið gerð án þess að til grundvallarhenni hafi legið frjáls vilji F sjálfrar til þess að afhenda stefndueignarhlutann í eyjunni án peningalegs endurgjalds. Þá hafa stefnendur ekkisýnt fram á með viðhlítandi gögnum að stefndu hafi beitt svikum við gerðgerningsins, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936, nýtt sér aðstæður móður sinnar ískilningi 31. gr. til að fá hana til að fallast á gerð hans eða að til staðarhafi verið einhverjar þær aðstæður við gerð hans sem leiði til þess aðóheiðarlegt eða ósanngjarnt sé af stefndu að bera hann fyrir sig í skilningi33. og 36. gr. sömu laga. Með hliðsjón afframangreindu, og með því jafnframt að við höfðun máls þessa var liðinnfrestur, sbr. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga, til að fá umræddu afsali hrundið ágrundvelli þess að um óhæfilega háa gjöf hafi verið að ræða, verða stefndusýknuð af dómkröfu stefnenda.Stefnendurgreiði stefndu óskipt 600.000 krónur í málskostnað.Ásgeir Magnússondómstjóri kveður upp dóm þennan, en hann tók við rekstri málsins er hann varskipaður dómstjóri 1. mars 2015. Dómsorð:Stefndu, C og D,eru sýkn af kröfu stefnenda, A og BStefnendurgreiði stefndu óskipt 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 319/2015
Tollur Stjórnarskrá Skattur Endurgreiðsla
Í málinu krafðist I ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í, annars vegar fyrir svonefnda tollkvóta og hins vegar sem greiðslu á magntolli fyrir landbúnaðarafurðir er hann hafði flutt inn á grundvelli heimildar sem hann hafði áunnið sér með greiðslu fyrir tollkvóta. Ekki var fallist á með I ehf. að gildandi viðmið við álagningu á magntolli samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005 færi í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn var talið að reglur 65. gr., sbr. 65. gr. B, í búvörulögum nr. 99/1993 um að ráðherra hefði frjálst val um það, þegar umsóknir bærust um meiri innflutning vöru en tollkvóta hennar nam hverju sinni, hvort hlutkesti skyldi ráða úthlutun eða hvort leita skyldi tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótunum, hefði farið í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessari skipan hefði falist að ráðherra gæti einhliða ákveðið hvort greiða skyldi gjald fyrir tollkvóta eða ekki, en slík gjaldtaka væri allsherjarréttarlegs eðlis og teldist skattheimta að því leyti til að lagaheimildir til hennar þyrftu að uppfylla skilyrði þau, sem gerð væru til fullgildrar sköttunarheimildar. Loks var talið að krafa um endurgreiðslu oftekinna skatta, sem með réttu væri reist á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, væri ekki bundin því skilyrði að sá, sem hana gerði, sannaði að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna hinnar ólögmætu skattheimtu, þótt sú regla kynni að hafa gilt fyrir gildistöku laganna. Yrði eðli málsins samkvæmt að miða við að álagning gjaldsins hefði haft áhrif á rekstur I ehf. og að sönnunarbyrði um annað hvíldi á Í. Samkvæmt framansögðu var fallist á endurgreiðslukröfu I ehf. vegna þeirra fjárhæða sem hann hafði greitt fyrir tollkvóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 218.776.017 krónur, en til vara 212.037.299 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. desember 2009 til 16. desember 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Innnesi ehf., 212.037.299 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 10.160.000 krónum frá 29. desember 2009 til 28. desember 2010, en frá þeim degi af 43.301.399 krónum til 30. ágúst 2011, frá þeim degi af 43.332.399 krónum til 28. desember sama ár, frá þeim degi af 123.710.399 krónum til 21. júní 2012, frá þeim degi af 126.731.399 krónum til 21. desember sama ár, frá þeim degi af 203.657.399 krónum til 21. júní 2013, frá þeim degi af 212.037.299 krónum til 16. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2015. Mál þetta var höfðað 16. desember 2014 og dómtekið 17. febrúar 2015. Stefnendur eru Innnes ehf., Fossaleyni 21, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, Lindargötu Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða honum alls 218.776.017 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 10.160.000 kr. frá 29. desember 2009 til 28. desember 2010 en frá þeim degi af 43.301.399 kr. til 30. ágúst 2011 en frá þeim degi af 43.332.399 kr. til 28. desember 2011 en frá þeim degi af 123.710.399 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 123.902.497 kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 124.094.595 kr. til 21. júní 2012 en frá þeim degi af 127.115.595 kr. til 21. desember 2012 en frá þeim degi af 204.041.595 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 205.820.578 kr. til 5. júní 2013 en frá þeim degi af 206.245.278 kr. til 21. júní 2013 en frá þeim degi af 214.625.178 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeim degi af 215.818.074 kr. til 5. ágúst 2013 en frá þeim degi af 217.010.970 kr. til 15. september 2013 en frá þeim degi af 217.259.650 kr. til 5. október 2013 en frá þeim degi af 217.508.330 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af 218.142.174 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 218.776.017 kr. til 16. desember 2013, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi gerir þá kröfu til vara að stefnda verði gert að greiða honum alls 212.037.299 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 10.160.000 kr. frá 29. desember 2009 til 28. desember 2010 en frá þeim degi af 43.301.399 kr. til 30. ágúst 2011 en frá þeim degi af 43.332.399 kr. til 28. desember 2011 en frá þeim degi af 123.710.399 kr. til 21. júní 2012 en frá þeim degi af 126.731.399 kr. til 21. desember 2012 en frá þeim degi af 203.657.399 kr. til 21. júní 2013 en frá þeim degi af 212.037.299 til 16. desember 2013, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. I. Málavextir Stefnandi máls þessa, Innnes ehf., hefur með höndum innflutning, markaðssetningu og dreifingu á matvöru. Fyrir liggur að á árunum 2009-2013 flutti stefnandi inn tilteknar landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvóta, annars vegar svokallaðra WTO-tollkvóta og hins vegar ESB-tollkvóta, en tollkvótunum var úthlutað í samræmi við reglugerðir um úthlutun kvótana að undangenginni auglýsingu. Hugtakið tollkvóti er skýrt svo í tollalögum að átt sé við tiltekið magn vöru sem flutt er inn á lægri tollum en ella gilda um tollaálagningu viðkomandi vöru. WTO-tollkvótar eru til komnir vegna úthlutar á tollkvótum vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og á sér stoð í lögum nr. 87/1995 um breyting á lögum vegna aðildar íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. ESB-tollkvótar eru tilkomnir vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu samkvæmt samkomulagi er gert var í febrúar 2007 á grundvelli 19. gr. EES-samningsins og fela í sér veitingu gagnkvæmra tollkvóta. Á úthlutunin sér stoð í lögum nr. 2/1993, um evrópska efnahagssvæðið. Ísland hefur skuldbundið sig til að úthluta tilteknu magni af tollkvótum á hverju ári en þannig er veitt heimild til að flytja inn tiltekið magn af vöru án tolla eða með lægri tollum en annars þyrfti að greiða fyrir viðkomandi vöru. Á ári hverju gefur sjávar- og landbúnaðarráðuneytið út reglugerðir um úthlutun WTO og ESB-tollkvóta og á grundvelli þeirra eru kvótarnir auglýstir til umsóknar. Sæki innflytjendur um meira magn en auglýst er hafa kvótarnir verið boðnir út í sérstökum útboðum, WTO-tollkvótarnir eru í maí/júní og ESB tollkvótarnir í desember. Í niðurstöðukafla er nánar vikið að fyrirkomulagi við úthlutun tollkvóta. Stefnandi tók þátt í útboðum WTO-tollkvóta og fékk úthlutað kvóta fyrir samtals 11.431.900 krónur á tímabilinu frá 30. júní 2011 til 18. júní 2013 vegna innflutnings á alifuglakjöti samkvæmt reglugerð nr. 558/2011, unnum kjötvörum skv. reglugerðum nr. 454/2012 og nr. 472/2013, og vegna vegna innflutnings á smjöri og ostum skv. reglugerðum nr. 455/2012 og nr. 473/2013. Þá greiddi stefnandi einnig magntoll fyrir hið innflutta magn samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum og nam heildargreiðsla vegna innflutningsins til stefnda því 39.067.000 krónum. Greiðslur fyrir tollkvótann áttu sér stað á tímabilinu frá 30. ágúst 2011 til 21. júní 2013 og greiðslur fyrir magntollinn á tímabilinu frá 7. desember 2011 til 9. desember 2013. Þá tók stefnandi þátt í útboðum ESB-tollkvóta og fékk úthlutuðum kvóta fyrir samtals 200.605.399 krónur á tímabilinu frá 22. desember 2009 til 17. desember 2012. Um var að ræða úthlutun á tollkvótum vegna innflutnings á ýmsum landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu samkvæmt reglugerðum þar að lútandi nr. 966/2009, 894/2010, nr. 1103/2011 og nr. 994/2012. Greiðslur fyrir tollkvótann áttu sér stað á tímabilinu frá 29. desember 2009 til 21. desember 2012. Enginn tollur leggst ofan á innflutt magn sem úthlutað hefur verið samkvæmt fyrrgreindum reglugerðum, í samræmi við 19. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993. Samkvæmt ofangreindu námu greiðslur stefnanda til stefnda vegna framangreinds innflutnings samtals 220.041.163 krónum. Stefnandi telur gjaldtökuna ólögmæta og beri því að endurgreiða þeim umrædda fjárhæð. Fyrir liggur að stefnandi fékk á grundvelli tollaívilnana þeirra er hann naut á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 7. gr. og 1. og 5. mgr. 12. gr. tollalaga nr. 88/2005, niðurfelldan allan verð- og magntoll vegna innflutnings innan ESB-tollkvóta og niðurfelldan allan verðtoll auk lægri magntolls vegna innflutnings innan WTO-tollkvóta. II. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að gjaldtaka í tengslum við úthlutun tollkvóta sé ólögmæt. Hún eigi sér ekki viðhlítandi stoð í lögum og sé andstæð ákvæðum stjórnarskrár um bann við því að eftirláta stjórnvöldum val um það hvort og hvernig skattheimta fari fram. Af þeirri ástæðu sé ekki fullnægt þeim skýlausa áskilnaði stjórnarskrár að skattamálum sé skipað með lögum og að stjórnvöldum sé ekki falin ákvörðun um skattlagningu. Ráðherra hafi því tekið sér vald sem samkvæmt skýrum ákvæðum stjórnarskrár sé einungis á hendi löggjafans. Telja stefnandi ljóst að ákvörðun ráðherra um tollaálagningu landbúnaðarvara sem fluttar séu inn samkvæmt WTO- og ESB-tollkvótum, og gjaldtaka í tengslum við uppboð á þeim tollkvótum, feli í sér skattheimtu í merkingu 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár. Sú skattheimta sé valkvæð og framkvæmd hennar bæði óskýr og ófyrirsjáanleg fyrir gjaldendur. Gera verði strangar stjórnskipulegar kröfur til heimilda í settum lögum sem geri stjórnvöldum með einhverjum hætti kleift að hafa áhrif á skattlagningu. Slíkar heimildir þurfi að byggja á skýrum og hlutlægum viðmiðum sem komi fram í þeim lögum sem kveða á um skattlagninguna. Sú gjaldataka sem hér um ræðir hafi í för með sér viðbótar tollheimtu við skuldbindingar Íslands samkvæmt WTO-samningnum og ESB-samningnum án viðhlítandi lagaheimildar eða samninga um frávik þar um. Ásókn í tollkvóta hafi verið mikil og greiði innflytjendur hátt gjald fyrir tollkvótana sem renni í ríkissjóð. Það gjald sem um ræði leggist ofan á það tollverð sem birt sé fyrir fram í lögum og reglugerð. Gjaldið leggist ofan á önnur gjöld sem fyrirtækin greiði til að fullnýta sér tollkvótana. Verði því endanleg gjaldtaka mun hærri en sú hámarksgjaldtaka sem umræddir WTO- og ESB-samningar kveði á um og skili sér í hærra verðlagi til neytenda. Þá sé gjaldtakan í andstöðu við þá meginreglu tollaréttar að tollar og önnur aðflutningsgjöld skuli greidd við innflutning. Þegar um útboð á tollkvótum sé að ræða sé innflytjendum gert að greiða fyrir fram, þ.e. áður en til innflutnings kemur, og óháð því hvort innflutningsheimildir séu nýttar. Hvergi sé að finna lagaheimild fyrir slíkri fyrirframgreiðslu sem sé því í andstöðu við meginreglur tollalaga og 1. mgr. 120. gr. tollalaga. Jafnframt gangi þetta fyrirkomulag þvert á meginreglur um gjaldtöku hins opinbera og sé í andstöðu við framangreind ákvæði stjórnarskrár. Umrætt tollafyrirkomulag feli í sér brot á þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hafi tekist á herðar á vettvangi WTO og EES. Tollkvótar WTO og ESB hafi verið til þess ætlaðir að auka frelsi í viðskiptum á milli landa, koma í veg fyrir hindranir og stuðla að opnun markaða og aukinni samkeppni, neytendum til hagsbóta. Aðildarríkjunum beri að sjá til þess við ákvarðanatöku á grundvelli samninganna að tilviljanakennd og óréttlát mismunun eigi sér ekki stað og að ráðstöfunum sé ekki beitt þannig að þær hafi í för með sér dulda hindrun í viðskiptum. Ljóst sé að sú framkvæmd, sem viðhöfð sé hérlendis við úthlutun á tollkvótum, gangi þvert á þessi markmið. Stefnandi telur jafnframt að ákvörðun um álagningu tolls á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt WTO-tollkvótum, sé ólögmæt. Enginn slíkur tollur leggist ofan á þær vörur sem fluttar eru inn frá Evrópusambandinu samkvæmt ESB-tollkvótum. Stefnandi byggir á því að gildandi viðmið við ákvörðun álagningar tolls á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt WTO-tollkvótum, samkvæmt 12. gr. tollalaga, fari í bága við stjórnskipulegar kröfur til innheimtu skatta og tolla. Í kjölfar þess að umboðsmaður Alþingis, skilaði áliti í máli nr. 6070/2010, hafi verið gerðar vissar breytingar á tollalögum og búvörulögum sem hafi átt að koma til móts við athugasemdir hans, sbr. lög nr. 160/2012 um breytingu á búvörulögum og tollalögum. Þrátt fyrir þær breytingar hafi framkvæmdinni verið viðhaldið sem tíðkast hafði við úthlutun tollkvóta, líkt og segi í frumvarpinu sjálfu. Telur stefnandi að ákvæði tolla- og búvörulaga gangi, þrátt fyrir þessar breytingar, lengra en svo að það samrýmist þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verða af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Stefnandi telur ólögmælta þá aðferð að miða toll á framangreindar vörur við tollabindingu við SDR á hvert kílógramm innfluttrar vöru. Með tengingu við SDR sé verið að verðtengja tollkvóta, enda sé SDR ávallt undirorpið breytingum sökum gengisþróunar. Að mati stefnanda sé tengingin við SDR í raun tenging við erlendan gjaldeyri og hafi í för með sér að tollurinn hækkar og lækkar án lagabreytinga, og þar með án lagaheimildar sem sé andstætt ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Þá telur stefnandi að ákvæði 12. gr. tollalaga í heild brjóti gegn kröfum um skýrleika sem leiddar verði af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Benda þeir á frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, sem var fyrir Alþingi á yfirstandandi löggjafarþingi (nú lög 5/2014). Telja stefnandi að athugasemdir sem fram komi í umfjöllun um ákvæðið staðfesti ófyrirsjáanleika og ógagnsæi tollheimtunnar. Stefnandi byggir á því að meginreglur um jafnræði, gagnsæi og atvinnufrelsi séu brotnar við úthlutun á WTO- og ESB-tollkvótum. Framkvæmdin sé með þeim hætti að við innflutning á sömu vöru, frá sama landi og á sama tíma, geti verið lögð mismunandi gjöld á vöruna. Engin leið sé fyrir innflytjendur að sjá það fyrir með nokkurri vissu hvaða gjöld verði lögð á hverju sinni eða á hvaða gjaldstofn þau kunni að leggjast. Innflytjendur séu settir í aðra og mun verri stöðu en innlendir framleiðendur og því sé verið að mismuna þessum aðilum án málefnalegra sjónarmiða. Slíkt sé m.a. í andstöðu við jafnréttiskjarareglu sem og jafnræðisreglu samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Umrætt fyrirkomulag raski jafnræði innbyrðis á milli einstakra innflytjenda þar sem það leiði til þess að þeir sem hafa mestan efnahagslegan styrk fái úthlutað kvóta á meðan aðrir fái það ekki, sem einnig hamli inngöngu nýrra aðila inn á markaðinn. Þá sé það þekkt vandamál, sem Samkeppniseftirlitið hafi margsinnis bent á, að innlendir framleiðendur geti í skjóli þessa fyrirkomulags keypt upp kvóta á samkeppnisvöru sinni til þess að koma í veg fyrir samkeppni við sína eigin innlendu framleiðslu. Slíkt sé í andstöðu við meginreglur samkeppnisréttar, sem m.a. komi fram í c-lið. 1. mgr. 8. gr. og b-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, þess efnis að opinberir aðilar skuli ekki raska samkeppni. Gjaldheimtan sé auk þess óþarflega flókin og ruglingsleg, fyrirsjáanleiki hennar sé enginn og verði hún mjög handahófskennd í framkvæmd. Flækjustigið sé því mikið og dragi verulega úr gagnsæi þessara tolla. Ómögulegt sé fyrir innflytjendur að henda reiður á það fyrir fram hvaða gjöld verði lögð á umræddan innflutning og á hvaða gjaldstofn slík gjöld verði lögð þegar vörur eru fluttar til landsins. Þessi óskýrleiki sé í andstöðu við áðurnefnda gagnsæisreglu, meginreglur íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og ákvæði 40. gr., 72. gr. og 77. gr. stjórnarskrár, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Umrædd gjaldtaka skerði stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi stefnanda með ólögmætum hætti, sbr. 75. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt ákvæðinu megi setja atvinnufrelsi borgaranna skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Engir almannahagsmunir krefjast þess að atvinnufrelsi stefnanda, og annarra innflytjenda, verði settar slíkar skorður. Þvert á móti fari það bersýnilega gegn hagsmunum almennings að skerða atvinnufrelsi innflytjenda með þessum hætti. Stefnandi bendi á að þar sem ásókn í tollkvóta hafi verið mikil og hátt verð greitt fyrir þá í útboðum leiði það til hærri innflutningskostnaðar og vöruverðs á innfluttum búvörum til neytenda. Þetta þýði að þrátt fyrir umsamda tollkvóta njóti íslenskir neytendur ekki þess hagræðis sem kvótunum hafi verið ætlað að tryggja. Þess í stað hækki meðalverð á vörum til neytenda samhliða því sem greiðsla fyrir tollkvótana hækkar með ári hverju. Við þetta bætist að við ákvörðun tollkvóta sé stuðst við neysluviðmið frá árunum 1986-1988 sem endurspegli ekki á nokkurn hátt raunverulega heildarneyslu hér á landi. Af þessu leiðir að magn á innfluttri matvöru hefur ekki fylgt innanlandsneyslu og slíkt er augljóslega til tjóns fyrir íslenska neytendur. Að mati stefnanda sé því ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 75. gr. stjórnarskrár að almannahagsmunir krefjist skerðingar á atvinnufrelsi stefnanda og annarra innflytjenda. Þvert á móti krefjist hagsmunir almennings þess að atvinnufrelsið sé ekki skert með þeim hætti sem nú sé gert, enda feli umrædd gjaldtaka í sér hækkað verðlag og skertar samkeppnisaðstæður á íslenskum markaði, almenningi til tjóns. Kröfur stefnanda sé byggð á meginreglum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. m.a. 1. gr. laga nr. 29/1995. Til vara sé byggt á reglum um skaðabætur vegna ofangreindra vanefnda stefnda á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmætrar háttsemi stefnda, sem m.a. hafi falist í þeirri stjórnsýsluframkvæmd sem hafi verið viðhöfð. Krafist sé vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað til birtingardags stefnu, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Byggir þessi krafa um vexti og dráttarvexti á fyrirmælum 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Sama vaxta- og dráttarkrafa er gerð á grundvelli laga nr. 38/2001 verði fallist á kröfu stefnanda sem skaðabótakröfu. Krafist sé vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað til birtingardags stefnu, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Byggir þessi krafa um vexti og dráttarvexti á fyrirmælum 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Sama vaxta- og dráttarkrafa er gerð á grundvelli laga nr. 38/2001 verði fallist á kröfu stefnenda sem skaðabótakröfu. Gjaldtakan fyrir ESB tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Gjaldtaka fyrir WTO tollkvóta sundurliðast með eftirfarandi hætti: Við þetta bætist sá magntollur sem stefnandi greiddi fyrir innflutt magn samkvæmt úthlutuðum WTO kvótum. Sá magntollur sundurliðist með eftirfarandi hætti: Samtalan af öllu framangreindu, þ.e. gjaldi fyrir tollkvóta ásamt álögðum magntolli, er 220.041.163 krónur, sem er höfuðstóll aðalkröfu stefnanda. Í dómi héraðsdóms Reykjavíkur þann 27. september 2012, í máli nr. E-1974/2012, hafi héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að sú ákvörðun ráðherra skv. reglugerð nr. 558/2011 að miða WTO toll við tiltekinn hundraðshluta verðs (verðtoll), í stað þess að miða við ákveðið verð á magn (magntoll), hefði verið ólögmæt og hafi íslenska ríkið verið dæmt til þess að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem svaraði til mismunar á tollálagningu sem grundvallaðist annars vegar á verðtolli og hins vegar á magntolli. Stefnandi hafði greitt verðtoll að fjárhæð 760.295 kr. og hin endurgreidda fjárhæð samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms hafi numið 376.099 kr. Eftir standi því 384.196 kr., sem sé sú fjárhæð sem tilgreind er að framan, vegna úthlutunar skv. reglugerð nr. 558/2011, og myndi hluta af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda byggir á því að öll gjaldtaka vegna uppboða á innflutningsheimildum hafi verið ólögmæt og því beri að endurgreiða allt sem þar falli undir. Gildi því framangreind sundurliðum að því eina atriði frátöldu að ekki er gerð krafa um álagðan magntoll sem stefnandi greiddi fyrir innflutning samkvæmt úthlutuðum WTO tollkvótum. Gjaldtaka fyrir ESB tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Gjaldtaka fyrir WTO tollkvóta sundurliðist með eftirfarandi hætti: Samtalan af framangreindu, þ.e. gjaldtöku fyrir WTO og ESB tollkvóta, sé 212.037.299 krónur, sem sé höfuðstóll varakröfu stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar einkum á 40., 72., 75 og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögmætisreglu stjórnskipunarréttar, meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og almennum reglum kröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, tollalögum nr. 88/29005 ásamt viðaukum, og búvörulögum nr. 99/1993, auk meginreglna samkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005. Ennfremur vísar stefnandi til skuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB, meginreglna þjóðaréttar um túlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennum reglum um bótaábyrgð hins opinbera og eignaréttarákvæðis í 1. gr. 1. samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu. Vaxta- og dráttarvaxtakrafa byggir á lögum nr. 29/1995 og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varnarþing á stoð í 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála og fyrirsvar á stoð í 5. mgr. 17. gr. sömu laga. III. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda á bug um að við úthlutun á tollkvótum hafi ráðherra með gjaldtöku oftekið skatta og gjöld án lagastoðar og í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár um skatta í 40. og 77. gr. Ekki sé unnt að fallast á að greiðslur fyrir tollkvóta sem byggi á greiðslutilboði frá viðkomandi í tollkvóta geti talist skattar eða gjöld í skilningi framangreindra stjórnarskrárákvæða. Samkvæmt 3. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993 sé heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum og skal andvirði þá renna í ríkissjóð. Lagaheimildin fyrir leitun tilboða sé því skýr. Með því að fara þá leið að leita tilboða í takmarkaðar innflutningsheimildir samkvæmt tollkvótum sé leitast við að veita öllum umsækjendum jafna möguleika á að fá úthlutun en jafnframt falli þá til kostnaður á innflytjendur velji þeir þann kost að bjóða í tollkvóta og fái hann, samkvæmt forsendum sem þeir sjálfir gefa sér um hagkvæmni þess í rekstri sínum. Innflutningsaðili sem sótt hafi um tollkvóta þurfi ekki að bjóða í kvóta ef farið er í tilboðsferli. Að mati stefnda sé ljóst að umrædd greiðsla tilboðsfjárhæðar falli ekki undir skatta og gjöld í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Um sé að ræða valkvæða greiðslu þar sem umsækjendur um tollkvóta sækist eftir tollkvótum sem feli í sér ívilnun frá lögboðinni tollskyldu gegn greiðslu tilboðsandvirðis ef umsóknir liggja fyrir um meira magn en er í boði hverju sinni. Greiðslan byggi þannig ekki á einhliða, allsherjarréttarlegri ákvörðun ríkisvaldsins. Innflytjendum sé í sjálfsvald sett að sækja um tollkvóta og ef til útboðs kemur, hvort gert sé tilboð í tollkvóta. Þá fáist einnig endurgjald á móti greiðslunni sem séu ívilnandi innflutningsheimildir samkvæmt tollkvóta. Sé þannig ljóst að greiðsla á tilboðsfjárhæð við útboð tollkvóta, sbr. 3. mgr. 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sé ekki skattur. Umrætt gjald sé ekki innheimt samkvæmt tollskrá og sé því hvorki skattur í formi tolls, sbr. 24. tölul. 1. gr. tollalaga, né skattur í formi aðflutningsgjalda sbr. 1. tölul. 1. gr. tollalaga. Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda á bug um að greiðsla fyrir tollkvóta feli í sér viðbótartollheimtu við skuldbindingar Íslands samkvæmt WTO-samningnum og ESB-samningnum án viðhlítandi lagaheimildar eða samninga um frávik þar um. Alþjóðlegar skuldbindingar Íslands um hámarkstolla og tollkvóta fyrir landbúnaðarvörur séu tilteknar í skuldbindingaskrá Íslands við stofnsamning Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og þá samninga sem séu hluti hans. Skuldbindingar Íslands gagnvart Evrópusambandinu séu tilgreindar í samningi Íslands og Evrópusambandsins á grundvelli 19. gr. EES-samningsins. Með því að úthluta þeim tollkvótum sem þar eru tilgreindir uppfylli ráðherra skyldur Íslands samkvæmt framangreindum samningum. Þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningunum séu því uppfylltar. Þegar leitað sé tilboða í tollkvóta á grundvelli 3. mgr. 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum sé ekki verið að leggja viðbótartoll á umrædda vöru, enda ekki um toll að ræða sbr. umfjöllun hér að framan. Í stefnu sé því haldið fram að gjaldtaka við úthlutun tollkvóta sé mun hærri en sú hámarksgjaldtaka sem WTO-samningurinn og ESB-samningurinn kveði á um. Í nefndum samningum sé ekki fjallað um greiðslur fyrir innflutningsheimildir á grundvelli tollkvóta. Samningsaðilum sé þannig í sjálfsvald sett hvort og hvernig greiðslur fyrir innflutningsheimildir á grundvelli tollkvóta fari fram, þó með hliðsjón af þeim skuldbindingum sem felist í samningunum. Það fyrirkomulag, þ.e. að bjóða út og leita greiðslutilboða í tollkvóta, sé viðurkennt innan WTO og noti fleiri ríki þessa aðferð, t.d. Noregur. Þá hafi samningsaðilar ekki gert athugasemdir við framkvæmd Íslands á samningunum hvað varði útboð og leitun tilboða í innflutningsheimildir og greiðslur fyrir þær. Hvað varði sjónarmið stefnanda um að svokölluð gjaldtaka sé í andstöðu við þá meginreglu tollaréttar að tollar og önnur aðflutningsgjöld skuli greidd við innflutning, leggur stefndi áherslu á að þar sem umrædd greiðsla falli ekki undir skilgreiningu tolla verði ekki séð að brotið sé gegn umræddri meginreglu tollaréttar. Í 120. gr. tollalaga sé fjallað um gjalddaga aðflutningsgjalda. Aðflutningsgjöld séu skilgreind í 1. tölul. 1. gr. laganna sem tollur og aðrir skattar og gjöld sem greiða beri við tollmeðferð vöru við inn- eða útflutning og sé upphafi tollmeðferðar lýst í 34. gr. laganna. Telur stefndi ljóst að umrædd greiðsla samkvæmt tilboði í tengslum við úthlutun tollkvóta sem fari fram áður en vara er tekin til tollmeðferðar geti ekki talist til tolla eða aðflutningsgjalda. Stefndi vísar á bug sjónarmiðum um að ákvæði tolla- og búvörulaga gangi lengra en svo að þau samrýmist þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verði af 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, hvað varðar álagningu magntolla á vörur sem fluttar séu inn samkvæmt WTO-kvótum. Viðauki IIA við tollalög birtist í Stjórnartíðindum með lögum nr. 87/1995 og séu í viðaukanum tilgreind SDR/kg. fyrir allar þær vörur sem úthlutað sé tollkvóta fyrir. Skýr lagaheimild hafi þannig staðið til að miða magntoll við SDR/kg samkvæmt 1. mgr. 12. gr. áður en ákvæði 12. gr. var breytt með lögum nr. 160/2012. Lögin séu skýr og útreikningar tolla byggi á opinberum tölum. Hægt sé að finna SDR gengi inni á heimasíðu Seðlabanka Íslands. Ráðherra gefi ár hvert út reglugerð um úthlutun WTO-tollkvóta þar sem meðal annars komi fram upplýsingar um tolltaxta. Í reglugerðum vegna áranna 2012 og 2013 komi skýrt fram hversu hár magntollur sé lagður á viðkomandi vöru innan tollkvóta á tímabilinu. Magntollur sem lagður sé á vörurnar sé þannig almennt ákveðinn til eins árs. Innflytjendur ættu því ekki að eiga í neinum vandræðum með að átta sig á því hvaða tollur falli á vöru hverju sinni. Tollar innan WTO-tollkvóta séu hins vegar breytilegir frá ári til árs, enda taki SDR-gengi breytingum. Í reglugerðum sem úthlutun tollkvóta byggi á sé nákvæmlega tilgreint hvaða tollur leggist á vörur innan tollkvóta í íslenskum krónum. Því fái það ekki staðist að brotið sé gegn nefndum lögum við álagningu tolla vegna WTO- tollkvóta. Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda um að 12. gr. tollalaga brjóti í heild sinni gegn kröfum um skýrleika sem leiddar verði af ákvæðum stjórnarskrár. Í 1. mgr. 12. gr. tollalaga, sem hér eigi við, komi fram skýr og hlutlæg viðmið fyrir ákvörðun tolla á þær vörur sem úthlutað sé samkvæmt WTO-tollkvótum. Afstaða löggjafans liggi fyrir um ákvörðun tolla og ráðherra sé ekki falið neitt mat í þeim efnum. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. tollalaga megi tollur á vörur frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eigi vera hærri en þær tollbindingar sem tilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollbinding bæði við verð og magn skuli hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærri álagningu leyfir. Með þeim breytingum sem gerðar voru á lögunum með lögum nr. 160/2012, hafi verið komið til móts við athugasemdir umboðsmanns í máli nr. 6070/2010 og sé nú skýrt kveðið á um það hvað varði 1. mgr. 12. gr. að tollur á vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIIA skuli vera 32% af grunntaxta vöruliðar miðað við SDR/kg, þannig að miðað skuli við magntoll. Ráðherra hafi þannig ekki vald til að ákvarða hvort miðað sé við magntoll eða verðtoll þegar tollur innan tollkvóta er reiknaður út. Stefndi mótmælir sjónarmiðum stefnanda um að regla um innlenda meðferð og gagnsæisreglan séu brotnar við úthlutun á WTO- og ESB-tollkvótum. Tollar innan tollkvóta gildi eins um alla þá sem fái úthlutað slíkum kvótum innan sama tímabils. Fyrir innflutning á sömu vöru, frá sama landi, á sama tíma séu sömu tollar lagðir á innan tollkvóta. Þá njóti erlendir og innlendir aðilar nákvæmlega sömu meðferðar við úthlutun tollkvóta, þó svo að erlendir aðilar hafi hingað til ekki sótt um tollkvóta. Gagnsæis sé gætt í reglum sem gildi um úthlutun. Um sé að ræða lögfestar reglur sem birtar hafi verið eins og lög gera ráð fyrir. Skilyrði um aðgengi að markaði séu því fyrirsjáanleg. Við úthlutun tollkvóta sitji allir við sama borð, innflutningsaðilar og framleiðendur. Öllum sé frjálst að sækja um þá tollkvóta sem séu í boði og gera tilboð í þá ef til þess kemur. Þá megi öllum vera ljóst hvaða tollar verði lagðir á þær vörur sem falla innan nefndra tollkvóta, enda tilgreint með skýrum hætti í lögunum og í reglugerðum um úthlutun tollkvóta. Framangreindum aðilum sé því ekki mismunað að neinu leyti. Stefndi vísar einnig á bug sjónarmiðum stefnanda um að gjaldheimtan sé óþarflega flókin og ruglingsleg, fyrirsjáanleiki hennar enginn og hún verði handahófskennd í framkvæmd. Jafnframt að hún sé í andstöðu við gagnsæisreglu, meginreglur íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og ákvæði 40. gr., 72. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé sjónarmiðum stefnanda um að atvinnufrelsi sé skert með ólögmætum hætti vísað á bug. Tollkvótar og fyrirkomulag við úthlutun þeirra á grundvelli tilboða í kvótana feli ekki í sér að atvinnufrelsi innflytjenda sé skert. Öllum sé frjálst að flytja landbúnaðarvörur til landsins, með þeim takmörkunum sem gildi í lögum varðandi varnir gegn dýrasjúkdómum, og séu tollar þá lagðir á samkvæmt tollskrá. Það sé meginreglan sem gildir við innflutning. Tollkvótar sem skylt er að úthluta séu þannig ívilnandi varðandi tollskyldu en takmarkað magn sé í boði samkvæmt þeim samningnum sem úthlutun tollkvóta byggir á. Því þurfi að finna leiðir til að úthluta tollkvótum þannig að hægt sé að uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins og sé það gert með því að leita tilboða í þær heimildir sem eru í boði eru. Hvað varði sjónarmið stefnanda um að tollkvótafyrirkomulagið feli í sér brot á þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland tókst á herðar á vettvangi WTO og EES, telur stefndi að það standist ekki skoðun. Í stefnu sé á það bent að ásókn í tollkvóta sé mikil, enda ljóst að ekki komi til þess að ráðuneytið leiti tilboða í tollkvóta nema þegar sótt sé um meira magn en í boði er. Tollkvótar séu nánast alltaf fylltir og aðilar nýti almennt þær innflutningsheimildir sem þeim sé úthlutað. Með úthlutun tryggi ráðuneytið hinn umsamda markaðsaðgang. Skuldbindingar Íslands samkvæmt nefndum samningum séu þannig uppfylltar. Stefndi fái ekki séð, verði fallist á sjónarmið stefnanda um að ákvæði laganna uppfylli ekki kröfur sem gerðar eru til löggjafar varðandi skatta í stjórnarskrá, að slíkt gæti leitt til endurgreiðsluskyldu á grundvelli greidds magntolls, bresti ívilnanaheimildir stjórnskipulega lagastoð. Óröskuð standi þá grundvallarreglan í 1. mgr. 5. gr. tollalaga um skyldu til að greiða bæði verð- og magntoll samkvæmt tollskrá og því geti endurgreiðslurétti ekki verið til að dreifa. Stefnendur byggi kröfur sínar aðallega á lögum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Því sé eindregið vísað á bug að þau lög geti tekið til greiðslna sem stefnandi innti af hendi fyrir tollkvóta. Varakröfum stefnanda byggðum á reglum skaðabótaréttar sé einnig eindregið vísað á bug. Staðhæfingar um brot á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmæta háttsemi stefnda fái ekki staðist. Þá verði skaðabótaskylda gagnvart einstaklingi eða fyrirtækjum ekki leidd af þjóðréttarsamningi. Staðhæfingum stefnanda um meint tjón sé mótmælt. Um lögvarinn rétt stefnanda til niðurfellingar eða lækkunar tolla sé ekki að ræða. Meint tjón sé ósannað og sé því mótmælt að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni. Þá sé kröfugerð stefnanda að því leyti sem hún byggir á skaðabótaskyldu algerlega vanreifuð. Enga umfjöllun sé að finna í stefnu um atriði sem máli skipta og taka þurfi afstöðu til við mat á skaðabótaskyldu. Stefnandi hefur sönnunarbyrði fyrir öllum fullyrðingum sínum m.a. um sök, tjón, ólögmæti, orsakatengsl, sennilega afleiðingu o.fl. en ekkert af þessum skilyrðum sé til staðar að mati stefnda. Þannig beri að sýkna af öllum kröfum stefnanda byggðum á skaðabótaskyldu, verði þeim ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar. Til vara krefst stefndi stórkostlegrar lækkunar stefnukrafnanna. Á því sé byggt að kröfur stefnanda um endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann greiddi fyrir tollkvóta fái ekki staðist hvernig sem á er litið og beri að sýkna af kröfum stefnanda um endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann greiddi á grundvelli tilboðs síns fyrir tollkvóta. Til vara er krafist stórkostlegrar lækkunar á þeim kröfum. Kröfum stefnanda um almenna vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 fyrir þingfestingu máls þessa er mótmælt og krafist sýknu af þeim kröfum. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt og þess krafist að dráttarvextir miðist ekki við fyrri tíma en þingfestingu máls þessa. Kröfur stefnanda um endurgreiðslu á magntollum fá ekki staðist og beri að sýkna af þeim kröfum. IV. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið í málavaxtalýsingu flutti stefnandi inn tilteknar landbúnaðarvörur á grundvelli tollkvóta sem honum var úthlutað að undangengnu útboði. Um var að ræða bæði svokallaða WTO- og ESB-tollkvóta. Fyrir tollkvótana greiddi stefnandi hverju sinni tiltekið gjald sem rann í ríkissjóð. Jafnframt greiddi stefnandi magntolla við innflutning á landbúnaðarvörum þegar um var að ræða WTO-tollkvóta. Aðila máls þessa greinir á um lögmæti ofangreindra gjalda. Krefst stefnandi aðallega endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem hann þurfti að greiða fyrir fyrrgreinda tollkvóta auk magntolls vegna WTO-tollkvóta. Til vara er krafist fjárhæðar sem svarar til þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi vegna uppboða á tollkvótum. Stefnandi byggir á þeirri málsástæðu hvað þessi atriði varðar að sú framkvæmd sem viðtekin hefur verið við gjaldtökuna sé andstæð 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, enda leiði hún af sér skattheimtu sem stjórnvöldum sé eftirlátið val um hvort fari fram og hvernig. Það tollkvótafyrirkomulag við innflutning á landbúnaðarvörum sem tíðkast í dag var innleitt með lögum nr. 87/1995 um breytingar á þágildandi tollalögum nr. 55/1987. Samhliða voru gerðar breytingar á lögum nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Tilefni lagasetningarinnar var aðild íslenska ríkisins að samningi um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar en hann var undirritaður í Marakess 15. apríl 1994. Samningur þessi tók gildi 1. janúar 1995 og er sérstakur samningur um landbúnað, hluti heildarsamningsins. Landbúnaðarsamningur þessi gerði ráð fyrir tollvernd, í formi tolla, í stað hafta og sérgjalda, eins og ítarlega er rakið í almennum athugasemdum með ofangreindum lögum nr. 87/1995. Skiptist hann í þrjá meginþætti, þ.e. markaðsaðgang, innanlandsstuðning og útflutningsstyrki. Í meginatriðum fól umrætt tollkvótafyrirkomulag í sér tiltekið hámark á tollum, þ.e. svokallaðar tollabindingar sem voru settar á allar landbúnaðarvörur og skyldu þær lækka í áföngum á sex árum. Þær er að finna í skrá yfir tollabindingar, svokölluðum ívilnanalista, sem er hluti hins almenna samnings og hluti tollalaga rétt eins og aðrir viðaukar. Íslenska skráin er í viðauka II og sá hluti er lýtur að landbúnaðarvörum í viðauka IIA. Jafnframt skuldbatt íslenska ríkið sig til að heimila innflutning á tilteknu magni af landbúnaðarvörum á lægri eða engum tollum ár hvert, svokallaða tollkvóta. Í viðauka III við tollalög er að finna lista yfir þessa tollkvóta. Slíkar skuldbindingar um lágmarksmarkaðsaðgang fólu í sér tollkvóta sem áttu við um vörur sem enginn eða óverulegur innflutningur hafði verið heimilaður á. Tollkvótarnir skyldu fara stigvaxandi á árunum 1995-2000 og var skylt að úthluta þeim (WTO-tollkvótar). Var ráðherra falið að birta í reglugerð þær reglur sem giltu um úthlutun tollkvótanna þar sem fram kæmu þeir skilmálar sem um innflutninginn giltu. Ráðherra úthlutar einnig tollkvótum í samræmi við tvíhliða skuldbindingar Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur (ESB-tollkvótar). Samningurinn, sem var gerður í febrúar 2007, kveður á um veitingu gagnkvæmra tollkvóta á grundvelli 19. gr. EES-samningsins. Samkvæmt samningnum má flytja til landsins alls 650 tonn af kjötafurðum og 100 tonn af ostum, án allra tolla en tollkvótarnir takmarkast við vörur sem koma frá upprunaríki ESB, eins og nánar greinir í bókun 4 við EES-samninginn. Í 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 er að finna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins skuli greiða toll eins og mælt er fyrir í tollskrá í viðauka I með lögunum. Skal tollur lagður á sem verðtollur og sem magntollur á vörumagn eins og það er ákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin. Í viðauka I við tollalög er að finna tolltaxtaskrá tollskrár. Skiptast tolltaxtarnir í dálka A þar sem tilgreindur er verðtollur í % og dálk A1 þar sem tilgreindur er magntollur í kr./kg, sem gilda fyrir allar innfluttar vörur. Þær landbúnaðarvörur sem hér um ræðir falla þannig undir 2.4 og 16. kafla tollskrár og bera 30% verðtoll auk magntolls eins og nánar greinir. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er að finna undantekningu frá ofangreindri 1. mgr. 5. gr., þ.e. um niðurfellingu, lækkun eða endurgreiðslu tolls, að uppfylltum tilteknum skilyrðum svo sem þeim er tilgreind eru í 1. tl., þ.e. í samræmi við ákvæði í fríverslunar- og milliríkjasamningum sem Ísland er aðili að. Í 12. gr. er kveðið á um tollkvóta sem landbúnaðarráðherra úthlutar. Í 1. mgr. þeirrar greinar er kveðið á um tollkvóta samkvæmt viðaukum IIIA og B í samningnum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, þ.e. WTO-kvóta. Samkvæmt málsgreininni fer um úthlutun þeirra kvóta skv. 65. gr. laga nr. 93/1993. Skal tollur á þær vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIA vera 32% af grunntaxta viðkomandi vöruliðar miðað við SDR/kg eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með tollalögunum. Í viðauka IIA við tollalögin er grunntaxti magntolls tilgreindur í SDR/kg (sérstök dráttarréttindi, Special Drawing Rights). Í 5. mgr. 12. gr. tollalaga er kveðið á um að ráðherra úthluti tollkvótum samkvæmt öðrum skuldbindingum Íslands um innflutning á landbúnaðarvörum í fríverslunar- og milliríkjasamningum en þeim sem tilgreindar eru í 1.-3. mgr. enda sé tollur lagður á vöruna sem magntollur eftir því sem í tollskrá í viðauka I greinir. Um úthlutun samkvæmt þeirri málsgrein fer skv. 65. gr. B laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993. Hér falla undir tvíhliða skuldbindingar Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993 úthlutar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tollkvótum fyrir landbúnaðarvörur samkvæmt viðaukum IIIA og B við tollalög, nr. 88/2005, á þeim tollum sem tilgreindir eru í 12. gr. tollalaga. Í 3. mgr. 65. gr. segir að heimilt sé að skipta tollkvótum upp í einingar. Tollkvótum skal úthlutað til ákveðins tíma, allt að einu ári í senn. Berist umsóknir um meiri innflutning en sem nemur tollkvóta vörunnar skal heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum og skal andvirðið þá renna í ríkissjóð. Endurúthluta má tollkvótum sem ekki eru nýttir innan þess frests sem tilgreindur er við úthlutun kvótans. Heimilt er í stað úthlutunar á tollkvóta að veita almenna heimild til innflutnings á þeim vörum sem um tollkvótana gilda. Framkvæmd úthlutunar ESB-tollkvóta er með sama hætti og úthlutun WTO-tollkvótanna, sbr. 5. mgr. 12. gr. tollalaga og 1. mgr. 65. gr. B laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Samkvæmt 4. mgr. 65. gr. birtir ráðherra í reglugerð þær reglur sem gilda um úthlutun tollkvóta þar sem m.a. komi fram úthlutunarkvóti, innflutningstímabil, tollataxtar, viðurlög við misnotkun og aðrir skilmálar sem um innflutninginn skulu gilda. Það gjald sem stefnanda var gert að greiða fyrir tollkvóta þá sem honum var úthlutað á grundvelli tilboða sinna við útboð, var annars vegar á grundvelli reglugerða nr. 558/2011, 455/2012, 454/2012, 472/2013 og 473/2013 að því er varðar WTO-tollkvóta og hins vegar á grundvelli reglugerða nr. 966/2009, 894/2010, 1103/2011 og 994/2012 að því er varðar ESB-tollkvóta. Reglugerðir þessar eru staðlaðar en í þeim er að finna töflu er gildir um tollkvóta, tímabil innflutnings, vörumagn og verð- og magntoll auk skilmála sem gilda um úthlutunina. Við mat á því hvort það gjald sem stefnandi greiddi sé í reynd skattur, eins og haldið er fram, ber að líta til þeirrar skilgreiningar á hugtakinu skattar sem byggt hefur verið á í dómaframkvæmd. Samkvæmt því er um að ræða gjald sem lagt er á tiltekinn hóp einstaklinga eða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun hins opinbera eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérstakt endurgjalds. Gildir hér einu hvort um sé að ræða gjald sem nefnt er skattur, eða gjald sem ber einkenni skatta. Þeir sem gera tilboð í tollkvóta mynda hóp sem til greina kemur við úthlutun og eftir atvikum til að greiða það gjald sem hér um ræðir. Tollkvótarnir eru takmörkuð gæði, sem ráðherra úthlutar samkvæmt fyrrnefndum alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir. Úthlutun þeirra felur í sér ívilnun til handa þeim sem hljóta úthlutun. Innflytjendur hafa ávallt val um að taka þátt í útboðinu en þeir hafa hins vegar ekki val um aðrar leiðir vilji þeir fá tollkvóta úthlutað. Aðrar leiðir standa því ekki til boða fyrir innflytjendur sem gæta vilja viðskiptalegra hagsmuna sinna. Tilboð þeirra ræður þannig alfarið úthlutun og þar með því gjaldi sem þeir greiða fyrir tollkvótann, sem svo rennur í ríkissjóð. Samkvæmt þessu verður því að telja að gjald það sem hér um ræðir sé lagt á við aðstæður sem jafna megi við gjald samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald komi til. Niðurstaða dómsins er því sú að útboðsgjald það á tollkvótum sem hér um ræðir sé gjald sem talist geti skattur í skilningi 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar Kemur þá til skoðunar hvort sú framkvæmd sem viðtekin hefur verið hér á landi við úthlutun tollkvóta brjóti gegn ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Byggir stefnandi á því að sú gjaldtaka sem af henni leiði feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds til ráðherra. Heldur stefnandi því m.a. fram að þar sem gjaldtakan sé háð vali ráðherra hafi hann í reynd óheft vald til að ákveða hvort tollur verði lagður á eða ekki. Um úthlutun tollkvóta sem fjallað er um í máli þessu gildir eins og áður segir 65. gr. og 65. gr. B laga nr. 99/1993, sem kveða á um val á milli tveggja leiða komi sú staða upp að eftirspurn sé meiri en framboð tollkvóta en einmitt sú staða á við í máli þessu. Í athugasemdum við 19. gr. frumvarps til laga um breytingar á lögum vegna aðildar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni nr. 87/1995 var gert ráð fyrir því að 53. gr. laga nr. 99/1993 um verðlagningu og sölu á búvörum, sem nú er 65. gr. laga nr. 99/1993, kvæði aðeins á um að við slíkar aðstæður skyldi hlutkesti ráða úthlutun nema sérstakar ástæður mæltu með öðru. Í meðförum frumvarpsins á Alþingi komu hins vegar fram efasemdir um að þessi aðferð væri framkvæmanleg, m.a. þar sem búast mætti við því að allir sem hefðu heildsöluleyfi myndu sækja um kvóta í þeim eina tilgangi að taka þátt. Þá myndu leyfin ganga kaupum og sölum með einum eða öðrum hætti. Var talið að yrði einhver hvati í undantekningartilvikum til innflutnings myndu innflytjendur bjóða vöruna sem næst markaðsverði en það myndi þýða að neytendur nytu ekki góðs af verlækkunum. Eðlilegra væri, þar sem innflutningur væri takmarkaður, að verðmæti þessi væru seld fyrir opnum tjöldum og tekjurnar rynnu í ríkissjóð. Að tillögu efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis voru því gerðar breytingar á frumvarpinu þar sem útboðsleiðinni var bætt við áður og var frumvarpið samþykkt þannig að lögum. Segir í breytingatillögunni að þar sem efasemdir um að lækkað verð vegna lægri tolltaxta skili sér til neytenda þyki nefndinni rétt að ráðherra eigi kost á að leita tilboða í heimildir til innflutnings samkvæmt tollkvótum. Samkvæmt gögnum málsins hefur sú aðferð að leita tilboða í tollkvóta alla jafna verið notuð þegar umsóknir berast um meiri innflutning en sem nemur tollkvóta vöru og hefur stefnandi staðhæft að þannig sé það í allflestum tilvikum og að ásókn í kvótana sé mikil. Ómdeilt er að hún tíðkast víðar en á Íslandi, þó að mönnum beri ekki saman um ágæti hennar frá bæjardyrum neytenda séð. Í skýrslu OECD frá árinu 2004 er fjallað stuttlega um kosti og galla mismunandi aðferða við úthlutun á kvóta, án þess að tekin sé afstaða til þess hver þeirra sé ákjósanlegust. Kostir útboðs aðferðarinnar umfram aðrar aðferðir, sér í lagi með hugsanleg áhrif á vöruverð í huga, hafa ekki verið reifaðir nema að takmörkuðu leyti í máli þessu. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að skattamálum skuli skipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Með síðastnefnda ákvæðinu er afdráttarlaust kveðið á um að almenna löggjafanum sé óheimilt að framselja til framkvæmdavaldsins ákvörðunarvald um fyrrgreind atriði. Við mat á því hvort sú gjaldtaka sem leiðir af útboðsaðferðinni feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds til ráðherra ber að líta til þess hvort ráðherra hafi í reynd haft vald til að ákveða grunnforsendur útboðsgjaldsins, líkt og stefnandi heldur fram. Í ofangreindum ákvæðum laga nr. 99/1993 er að finna málsmeðferðarreglur sem ráðherra ber að fara eftir við úthlutun tollkvóta. Skal ráðherra birta í reglugerð þær reglur og aðra skilmála sem gilda um úthlutunina eins og nánar segir í 4. mgr. 65. gr. laga nr. 99/1993. Samkvæmt því sem rakið hefur verið hefur ráðherra ótvíræða lagaheimild samkvæmt 65. gr. og 65. gr. B laga nr. 99/1993, um val á tveimur aðferðum við úthlutun tollkvóta ef eftirspurn er meiri en framboð, þ.e að láta hlutkesti ráða eða efna til útboðs. Eins og áður er lýst felur síðari aðferðin í sér að greiða þarf tiltekið gjald fyrir tollkvótann sem rennur í ríkissjóð en hin fyrri leiðir ekki af sér sérstakt gjald í ríkissjóð. Í tilvitnuðum lagaákvæðum er ekki að finna reglur um ákvörðun fjárhæðar gjaldsins eða hámark þess en fyrir liggur að tilboð aðila ræður úthlutun. Í þessu felst sérstaða gjaldsins þar sem þeir sem bjóða í tollkvóta hafa um það að segja hve hátt það verður að lokum. Gjaldið er þó skýrt að því leyti að bjóðandi veit hvað hann býður og á sama hátt er engum vafa undirorpið hver gjaldandinn er. Þá felur útboðið að auki í sér að gætt er vissrar jafnræðisreglu. Engu að síður er ljóst að ráðherra hefur verið fengið ákvörðunarvald um hvort skattur skuli lagður á eða ekki með því vali sem honum hefur verið fengið í lögum, á milli tveggja eðlisólíkra aðferða, þ.e. hvort hlutkesti skuli ráða úthlutunarkvóta eða útboð. Telur dómurinn engu breyta um þessa niðurstöðu að almennir innflutningstollar á umræddar landbúnaðarvörur séu almennt hærri en það gjald sem hér um ræðir og að síðarnefnda gjaldið feli í sér ívilnun með hliðsjón af því. Að öllu ofangreindu virtu er niðurstaða dómsins sú að löggjafinn hafi í umræddu tilviki framselt til ráðherra of viðtækt skattlagningarvald en slíkt er í andstöðu við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar af þeirri ástæðu koma aðrar málsástæður ekki til skoðunar í tengslum við lögmæti útboðsgjaldsins. Stefnandi byggir aðalkröfu sína jafnframt á því að ákvörðun við álagningu magntolls í tengslum við WTO-tollkvóta hafi verið ólögmæt. Telur hann að gildandi viðmiðið SDR/kg við ákvörðun álagningar tolls samkvæmt 12. gr. tollalaga brjóti í bága við stjórnskipulegar kröfur til innheimtu skatta og tolla. Óumdeilt er að umræddur magntollur telst skattur í skilningi stjórnlaga. Eins og áður er rakið er í 1. mgr. 12. gr. tollalaga fjallað um úthlutun tiltekins magns WTO-tollkvóta samkvæmt skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt samningum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Samkvæmt ákvæðinu skal tollur á þær vörur sem fluttar eru inn samkvæmt tollkvótum í viðauka IIIA vera 32% af grunntaxta viðkomandi vöruliðar miðað við SDR/kg eins og hann er tilgreindur í viðauka IIA með tollalögunum. Í 3. mgr. 5. gr. tollalaga segir að tollur á vörur frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar megi eigi vera hærri en þær tollabindingar sem tilgreindar eru í viðaukum IIA, IIB og IIC með lögunum. Miðist tollabinding bæði við verð og magn og skal hámarkstollur miðast við þá bindingu sem hærri álagningu leyfir. Með lögum nr. 160/2012 voru gerðar breytingar á lögum nr. 93/1993 og 1. mgr. 12. gr. tollalaga en tilefni þeirra voru athugasemdir umboðsmanns Alþingis frá 18. júlí 2011 í máli nr. 6070/2010, sem lutu að því að ráðið yrði af 1. mgr. 12 gr. tollalaga, eins og hún var þá orðuð, að ráðherra gæti haft val um hvort miða ætti við 32% af tollabindingu við verð eða magn, í þeim tilvikum sem báðar eru tilgreindar í IIA. Væri það ekki í samræmi við skattlagningarheimildir sem leiddu af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Rétt væri að tollabinding skyldi annaðhvort vera verðtollur eða magntollur samkvæmt nánari tilgreiningu viðauka IIA, allt eftir því hvor aðferðin leiðir af sér hærri fjárhæð. Með lagabreytingum þessum var litið til athugasemda umboðsmanns Alþingis en í almennum athugasemdum við frumvarp til breytingalaganna segir að þær miði að því að takmarka eins og kostur sé þau matskenndu skilyrði sem þurfi að vera uppfyllt við ákvörðun um úthlutun tollkvóta og kveða skýrt á um tollprósentu sem vörur sem séu fluttar inn á grundvelli tollkvóta beri þannig að standist stjórnarskrá. Með lagabreytingunum var ráðherra gert að miða við magntolla við úthlutun á tollkvótum samkvæmt viðaukum IIIA og B en ekki verðtolla. Einnig var nánar skýrt hvernig tollur skyldi ákveðinn við úthlutun tollkvóta og lögfest hlutlæg skilyrði fyrir þeirri ákvörðun. Að ofangreindu virtu er ljóst að með lagabreytingunum var bætt úr þeim annmörkum sem að var stefnt og hefur ráðherra því ekki það val sem hann áður hafði við ákvörðun á grunntaxta fyrir álagningu tolls innan tollkvóta. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki fært haldbær rök fyrir því að tenging tollaálagningar við SDR/kg samkvæmt 1. mgr. 12. gr. tollalaga samrýmist ekki þeim kröfum um skýrleika sem leiddar verða af 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Er viðmiðun við SDR í samræmi við tilgreiningu í viðauka IIA við tollalög og er ekki unnt að líta svo á að þrátt fyrir að SDR taki breytingum vegna gengisþróunar á milli tímabila brjóti álagning magntolls gegn ofangreindum ákvæðum stjórnarskrár. Gildi SDR er reiknað út frá gengi tiltekinnar körfu þeirra gjaldmiðla sem mest eru notaðir í milliríkjaviðskiptum, þ.e. Bandaríkjadals, evru, japansks jens og sterlingspunds. Um er að ræða viðurkennda reiknieiningu sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn notar í viðskiptum sínum. Allir útreikningar magntolla styðjast við þessar tölur og eru birtir opinberlega hér á landi. Þessar tölur eru birtar með reglulegum fresti af Seðlabanka Íslands og verður að telja nægilega glöggt. Þá er hafnað þeim rökum stefnenda að það að SDR sé undiropið fyrrnefndum breytingum, dragi úr hvata innflytjenda til að nýta sér umrædda tollkvóta sem þýðingarlausum fyrir úrslit máls þessa. Þá er ekki fallist á það með stefnanda að 12. gr. tollalaga brjóti í heild gegn kröfum um skýrleika. Tilvísun til frumvarps til laga um breytingu á tollalögum sem nú eru lög nr. 5/2014 á ekki við eins og ljóst má vera af athugasemdum með frumvarpinu. Tilgangur lagabreytinganna var að bæta úr ákveðnum vanköntum við ákvörðun á tolli samkvæmt 3. mgr. greinarinnar en í henni var kveðið á um hvernig skyldi ákvarða magntoll á vörur fluttar inn samkvæmt tollkvótum sem tilgreindir eru í viðaukum IVA og B við tollalög, þ.e. tollkvóta sem heimilt er að leyfa innflutning á þegar svo er ástatt að framboð á viðkomandi vöru er eða verður ekki nægjanlegt á innanlandsmarkaði. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið er ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðun um álagningu magntolls á vörur fluttar inn samkvæmt WTO-tollkvótum sé ólögmæt og brjóti gegn fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrár. Dómurinn hefur aðeins fallist á að gjaldtaka ráðherra í tengslum við útboð á tollkvótum hafi verið ólögmæt. Kemur því ekki til skoðunar endurgreiðslukrafa stefnanda í tengslum við álagðan magntoll á hinar innfluttu vörur. Hvað varðar endurgreiðslu vegna þeirra gjalda sem greidd voru vegna útboðs, krefjast stefnendur tiltekinnar fjárhæðar vegna oftekinna skatta og gjalda og vísa til laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Stefndi telur hins vegar að stefnandi eigi ekki rétt til endurgreiðslu. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi greitt hátt gjald fyrir kvótana í útboðum og að það hafi lagst ofan á önnur gjöld sem greidd hafi verið til að fullnýta kvótana. Takmarkaða sundurliðun er þó að finna í stefnu en ágreiningslaust er að fjárhæðirnar voru greiddar í tengslum við útboðin þá daga sem þar eru tilgreindir. Í stefnu kemur einnig fram að stefnendur greiddu útboðsgjald hverju sinni áður en til innflutnings vörunnar kom og óháð því hvort innflutningsheimildirnar voru í reynd nýttar. Þar kemur einnig fram að gjaldtakan hafi skilað sér í hærra verðlagi til neytenda, sem ber að skilja svo að stefnandi hafi í reynd, a.m.k. að einhverju leyti, velt kostnaði yfir á neytendur. Af hálfu stefnanda hafa þó engin gögn verið lögð fram eða gerður reki að því að sýna fram á hve mikinn hluta þeir hafi því í raun þurft að bera, þ.e. kostnað sem má með sanni segja að hafi ekki skilað sér til baka í verðlagningu þeirra landbúnaðarvara sem hér um ræðir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 359/1999 þar sem áfrýjandi var talinn eiga rétt til endurgreiðslu gjalds að því marki sem telja mátti næsta öruggt, þegar litið var til framlagðra gagna, að hefði ekki skilað sér til baka í verðlagningu vöru. Með hliðsjón af ofangreindum ummælum er það mat dómsins að til þess að endurgreiðsla ofgreidds gjalds geti komið til álita þurfi að liggja fyrir gögn um að það hafi ekki skilað sér til baka til greiðanda að nokkru leyti eða öllu. Stefnendur hafa enga grein gert fyrir þessu hvorki með framlögðum gögnum né með matsgerð. Verður krafa um endurgreiðslu því ekki byggð á þessum grunni. Til vara byggir stefnandi kröfu sína um endurgreiðslu á reglum um skaðabætur vegna ofangreindra vanefnda stefnda á alþjóðlegum skuldbindingum og ólögmætrar háttsemi stefnda. Þessi krafa stefnenda er sömuleiðis engum gögnum studd, þ.e. ekki er sýnt fram á tjón stefnenda, hvorki með matsgerð né öðrum hætti. Verður krafa stefnenda um endurgreiðslu því ekki heldur byggð á þessum grunni. Niðurstaða máls þessa er því sú að stefndi er sýkn af öllum kröfum stefnanda. Með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Innness ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 136/2017
Landamerki Gagnsök Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Aðilar deildu um hluta landamerkja jarðarinnar Ár í Dalabyggð gagnvart jörðunum Skarði I og II og Geirmundarstöðum. Þar sem jörðin Skarð II var ekki talin eiga land að hinu umþrætta svæði var eigandi þeirrar jarðar sýknuð af kröfu eiganda jarðarinnar Ár í málinu. Þá var gagnsök eigenda jarðanna Skarðs I og Geirmundarstaða vísað frá héraðsdómi þar sem hún var ekki höfðuð innan þess frests sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að því er varðaði landamerki milli jarðanna Ár og Skarðs I laut ágreiningurinn að því hvar staðsetja skyldi upptök og farveg Strangalækjar á austurmörkum milli jarðanna. Með vísan til lýsinga í örnefnaskrám, mælinga á bakkalengd jarða við Krossá frá árinu 1970 og þess að eigendur Skarðs I hefðu á sínum tíma ekki gert athugasemdir við samþykkt sveitarfélagsins, að beiðni eiganda jarðarinnar Ár, á skipulagi fyrir sumarhúsabyggð sem að mestu féll innan hins umþrætta svæðis, var fallist á með eiganda jarðarinnar Ár að Strangilækur félli í Krossá til móts við Krossdalsá. Þá var einnig fallist á með honum að merki milli jarðanna tveggja fylgdu farvegi Strangalækjar í samræmi við kröfulínu hans allt að upptökum lækjarins í Kvos. Að því er varðaði landamerki milli jarðanna Ár og Geirmundarstaða var talið að eigendur Geirmundarstaða væru bundnir við yfirlýsingu um landamerki jarðarinnar frá 1981 sem undirrituð var af eigendum aðliggjandi jarða, en yfirlýsingunni var þinglýst með afsali við kaup fyrri eiganda að jörðinni og lá fyrir við sölu hennar til núverandi eigenda. Var því fallist á með eiganda jarðarinnar Ár að landamerki milli jarðanna bæri að draga úr upptökum Strangalækjar í Kvos í svokallaða Þórðarvörðu og þaðan áfram í upptök Brúnarlækjar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Markús Sigurbjörnsson.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 24. febrúar 2017. Þau krefjast þess að viðurkennt verði aðlandamerki milli jarðanna Skarðs og Ár í Dalabyggð fylgi farvegi Strangalækjar,sem renni frá upptökum á hnitum X345694.301 og Y534028.867 að mótum hans við Krossáá hnitum X345148.452 og Y533285.275, en merki milli Geirmundarstaða og Ár farieftir línu, sem dregin sé frá fyrrgreindum upptökum Strangalækjar að Brúnalæk áhnitum X345161.445 og Y534113.847. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Dómendur fóru á vettvang 1. nóvember 2017.Stefndi höfðaði mál þetta 30. janúar 2014 og beindi þar sem eigandijarðarinnar Ár kröfum að áfrýjendunum Ólafi Eggertssyni og Kristni B. Jónssyniásamt Elínborgu Eggertsdóttur um að viðurkennt yrði að merki milli jarðarsinnar og sameignarlands jarða gagnaðilanna, Skarðs I, Skarðs II og Manheima,væru með nánar tilgreindum hætti. Málið var þingfest í héraði 18. febrúar 2014.Áfrýjendurnir Ólafur og Kristinn tóku auk Elínborgar til varna með greinargerð,sem lögð var fram 1. júlí sama ár. Í henni kröfðust áfrýjendurnir þess aðallegaað málinu yrði vísað frá dómi sökum þess að merki, sem tilgreind væru ídómkröfum stefnda, lægju að hluta að jörðinni Geirmundarstöðum, en eigendurhennar ættu ekki aðild að málinu. Til vara kröfðust áfrýjendurnir sýknu á þeim grunniað merkin, sem stefndi leitaði viðurkenningar á, væru röng, en Elínborgkrafðist fyrir sitt leyti sýknu af þeirri ástæðu að land jarðarinnar Skarðs II,sem hún ætti að tilteknum hluta, næði ekki að svæðinu, sem deila stæði um. Ítilefni af aðalkröfu áfrýjendanna höfðaði stefndi annað mál á henduráfrýjendunum Sigríði Bryndísi Karlsdóttur og Þórði Baldurssyni, eigendumjarðarinnar Geirmundarstaða, og krafðist viðurkenningar á tilteknum merkjum hennarog Ár á hluta svæðisins, sem kröfugerð hans í fyrra málinu sneri að. Það málvar þingfest 8. desember 2014 og sameinað þá þegar hinu málinu. ÁfrýjendurnirSigríður og Þórður tóku til varna með greinargerð, sem lögð var fram 3. febrúar2015, og kröfðust þar sýknu af kröfum stefnda. Í þinghaldi síðastgreindan dag þingfestuallir áfrýjendurnir jafnframt gagnsök, sem höfðuð var 2. sama mánaðar, ogkröfðust þar að viðurkennd yrðu þau merki milli jarðanna, sem tiltekin eru íframangreindum dómkröfum þeirra fyrir Hæstarétti. Í greinargerð vegnagagnsakarinnar, sem lögð var fram í þinghaldi 2. júní 2015, gerði stefndikröfur um landamerki, sem gengu að nokkru skemur en upphaflegar kröfur hans.Merkin, sem viðurkennd voru með hinum áfrýjaða dómi, eru í samræmi við aðalkröfustefnda í greinargerðinni, en í dóminum var Elínborg sýknuð af kröfum hansvegna aðildarskorts. Stefndi unir niðurstöðum hins áfrýjaða dóms.Samkvæmt framansögðu varð mál þetta til með sameiningu tveggja mála, semstefndi þingfesti í héraði 18. febrúar og 8. desember 2014. Áfrýjendur höfðuðuá hinn bóginn gagnsök 2. febrúar 2015. Var þá liðinn frestur til þess samkvæmtsíðari málslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og hafa áfrýjendurekki fært haldbær rök fyrir því að þeim verði ekki metið til vanrækslu að hafaekki höfðað gagnsök í tæka tíð, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Í dómaframkvæmdHæstaréttar hefur ítrekað verið slegið föstu að þegar þannig standi á verðigagnsök vísað frá héraðsdómi án kröfu, sbr. meðal annars dóma réttarins 24.október 1996 í máli nr. 351/1995, 27. mars 2003 í máli nr. 312/2002 og 31. maí2012 í máli nr. 620/2011, og getur þá afstaða gagnaðila í því efni engu breytt.Vegna þessa verður að vísa gagnsök áfrýjenda frá héraðsdómi. Dómkröfur þeirrafyrir Hæstarétti eru sem áður segir þær sömu og þau gerðu í gagnsök í héraði.Með því að henni er vísað frá héraðsdómi standa eftir kröfur áfrýjenda umsýknu, sem þau gerðu í greinargerðum sínum í aðalsök í héraði, og koma þær þátil úrlausnar.Að framangreindu gættu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest meðvísan til forsendna hans.Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Gagnsök áfrýjenda, Ólafs Eggertssonar,Kristins B. Jónssonar, Sigríðar Bryndísar Karlsdóttur og Þórðar Baldurssonar,er vísað frá héraðsdómi.Að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómurvera óraskaður.Áfrýjendur greiði óskipt stefnda,Trausta V. Bjarnasyni, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Vesturlands 14. desember 2016.I.Mál þetta, sem dómtekið var 2.nóvember sl., er höfðað af Trausta V. Bjarnasyni, til heimilis að Á íDalabyggð, með stefnu birtri 30. janúar 2014, á hendur Ólafi Eggertssyni,Manheimum, Elínborgu Eggertsdóttur, Skarði II, og Kristni B. Jónssyni, SkarðiI, öllum í Dalabyggð. Með stefnu birtri 1. desember 2014 höfðaði stefnandijafnframt mál á hendur Þórði Baldurssyni og Sigríði Bryndísi Karlsdóttur, báðumtil heimilis að Geirmundarstöðum í Dalabyggð. Var það mál sameinað máli þessuað ósk málsaðila. Öll framangreind stefndu nema stefnda Elínborg höfðuðu síðangagnsök með stefnu birtri 2. febrúar 2014.Kröfur aðalstefnanda eru þær aðviðurkennt verði með dómi að rétt landamerki Ár gagnvart jörðunum Skarði og Geirmundarstöðumséu eftirfarandi: Aðallega: X-hnit (austur) Y-hnit (norður) ÖrnefniÚrp. 1. 346475.6 532972.5 Strangilækur við Krossdalsáí p. 2. 346518.1 533537.3 Strangilækurvið Árgilí p. 3. 347162.9 533684.5 Upptök Strangalækjar í Kvos,(lind)í p. 4.345506.8 534327.1 Landamerkjavarða á mörkum jarðannaÁr, Geirmundarstaða og Skarðsíp. 5 345162,9 534114,4 Upptök BrúnalækjarTil vara: Að landamerki milli Ár og Geirmundarstaða áhinu umþrætta svæði séu: X-hnit (austur) Y-hnit (norður) Örnefni p. 1. 346475.6 532972.5 Strangilækur við Krossdalsáí p.2. 346518.1 533537.3 Strangilækur við Árgilí p.3. 347162.9 533684.5 UpptökStrangalækjar í Kvos, (lind)í p. 5 345162.9 534114.4 Upptök BrúnalækjarTil þrautavara: Að landamerkimilli Ár og Geirmundarstaða, á hinu umþrætta svæði, séu: X-hnit (austur) Y-hnit (norður) Örnefni p. 1. 346475.6 532972.5 Strangilækur við Krossdalsáí p.2. 346518.1 533537.3 Strangilækur við Árgil,í p. 5345162.9 534114.4 Upptök BrúnalækjarÞá krefst aðalstefnandi óskiptmálskostnaðar úr hendi gagnstefnenda samkvæmt mati dómsins.Gagnstefnendur krefjast sýknu afkröfum aðalstefnanda í aðalsök, auk málskostnaðar. Í gagnsök gera þeir kröfu umað viðurkennt verði með dómi að rétt landamerki Skarðs og Ár á umþrættu svæðiséu um línu sem fylgi farvegi Strangalækjar svo lengi sem hann renni og sýndséu á dómskjali nr. 43 gegnum neðangreind hnit: X-hnit (austur) Y-hnit (norður) ÖrnefniÚr p. 3. 345694.301 534028.867 Upptök Strangalækjar í p. 5. 345350.617 533915.441 Strangilækurí p. 6. 345148.452 533285.275 Strangilækur við Krossá Jafnframtverði viðurkennt með dómi að rétt landamerki Geirmundarstaða og Ár á umþrættusvæði séu eftir línu sem dregin sé milli neðangreindra hnitsettra punkta, sbr.dómskjal 43:Úr p. 3. 345694.301 534028.867 Upptök Strangalækjar í p. 4. 345161.445 534113.847 BrúnalækurJafnframtkrefjast gagnstefnendur málskostnaðar.Aðalstefnandi krefst sýknu afkröfum gagnstefnenda í gagnsök.Sakarefni máls þessa í aðalsök oggagnsök eru samtvinnuð og eru röksemdir aðila fyrir kröfu sinni í flestumtilvikum jafnframt gagnrök við kröfu gagnaðila. Verður því fjallað um röksemdirþeirra nokkuð í einu lagi til að forðast tvítekningar.Dómari, málsaðilar og lögmennþeirra gengu á vettvang 26. september sl.II.Ágreiningsefni máls þessa lýturað merkjum jarðarinnar Ár á Skarðsströnd í Dalasýslu gagnvart jörðunum Skarðiog Geirmundarstöðum, en bæði Á og Geirmundarstaðir voru áður hjáleigur fráSkarði. Höfðaði aðalstefnandi mál þetta upphaflega á hendur stefndu Kristni ogÓlafi, sem sameigendum að Skarði 1, en Ólafi jafnframt sem eigandaManheimatinda og Skarðs 2, ásamt stefndu Elínborgu Eggertsdóttur, en tekið erfram í stefnu að jarðir þessar eigi sameiginlega landamerki að Á. Stefndu hafahins vegar tekið fram að umrætt land sé í eigu Skarðs og að stefnda Elínborgeigi því ekki aðild að því.Jörðin Á var seld frá Skarði meðafsali Kristins Indriðasonar, þáverandi eiganda Skarðs, til aðalstefnanda,dags. 13. apríl 1965. Segir í stefnu að við söluna hafi legið fyrirlandamerkjabréf fyrir jörðina Á, sem undirritað er af Boga Magnusen 7. júlí1918, en hann var á þessum tíma eigandi Skarðs og hjáleigna þess.Landamerkjabréf þetta, sem þinglesið var hinn 24. júní 1922, hljóðar svo: „Aðutan ræður Krossá frá sjó upp til Strangalækjar; að framan ræður lækurinn aðupptökum hans; þaðan eftir grjóthrygg í svokallaðan Brúnarlæk í fjöllunumutanvert við Skarðsrétt; úr þeim læk skilur sjónhending lönd Ár ogGeirmundarstaða niður í tvo steina í skógnum neðan verðu Skógargatna og úr þeimsteinum í dý, innanvert við Kiðhústóft og þaðan eftir Keldudragi niður íLanganesveg.“ Einnig liggur fyrir í málinuóþinglýst landamerkjabréf fyrir Geirmundarstaði, sem undirritað er af BogaMagnusen sama dag og fyrrgreint landamerkjabréf fyrir Á. Segir í bréfinu svo ummerki milli Geirmundarstaða og Ár: „Að utan er Laugarnesvogur, þaðan upp eftirkeldudragi, er kemur úr dýi innanvert við Kiðhústópt, úr því í tvo steina upp ískógnum neðanvert við Skógargötur og úr þeim í Brúnarlæk í fjallinu (utanvertvið Skarðsrétt), þaðan eftir grjóthrygg, er liggur fram hálsinn fram aðStrangalækjarupptökum úr Árgili, úr honum liggja merkin á snið heim hrygginatil svokallaðrar Þórðarvörðu, úr henni í Votaberg undir Manheimatindum, þaðan íMelhorn við Skarðsá, er þjóðvegurinn liggur yfir.“ Í málinu liggur og fyriryfirlýsing með yfirskriftina: „Landamerki Geirmundarstaða í Skarðshreppi, Dal“,útgefin af þáverandi þinglýstum eigendum jarðanna Geirmundarstaða, Skarðs 1 og2, Ár og Frakkaness hinn 14. ágúst 1981. Segir þar svo um landamerki milliGeirmundarstaða og Ár: „Úr vörðu uppaf réttarbrún í Brúnalæk og þaðansjónhending í skurð neðan við Skógargötur og fylgir þeim skurði í Langanesvog,síðan lækur meðfram Langanesi í Langanesrif.“ Var yfirlýsing þessi móttekin tilþinglýsingar 14. september 1981 og innfærð 26. október sama ár. Einnig liggur fyrir eldri lýsingá landamerkjum milli Geirmundarstaða og Ár, undirrituð af I. Magnusen, líklegaá árinu 1890, en hún mun á þeim tíma hafa verið eigandi Skarðs og hjáleignaþeirrar jarðar. Í lýsingunni segir svo: „Landamerki millum Geirmundarstaða og Áer úr Lánganesvogsbotni beina sjónhending í Hrafnagjá og þaðan yfir hrygg erliggur á millum tveggja flóa í Strangalæk, er að skilur Skarðslands og Árland.“Verður ekki séð af gögnum að bréfi þessu hafi verið þinglýst.Loks liggur fyrir endurrit aflandamerkjabréfi fyrir jörðina Skarð, undirritað af I. Magnusen 13. maí 1890,sem þinglesið var í júní það ár og innfært í landamerkjabók sýslunnar. Engalýsingu er þó þar að finna á landamerkjum milli Skarðs og Ár.Einhvern tímann í aðdraganda málsþessa reis ágreiningur um það milli aðalstefnanda, sem eiganda Ár, og eigendaSkarðs um það hvar Strangilækur, á austurmörkum Ár gagnvart Skarði, félli íKrossá. Leitaði aðalstefnandi af því tilefni til sýslumannsins í Búðardal hinn17. október 2013 með ósk um það að hann leitaði sátta í málinu á grundvellilaga um landamerki. Af því tilefni boðaði sýslumaður gagnstefnendur, eigendurSkarðs, til fundar við sig hinn 14. nóvember s.á. og mat sýslumaður það svo,sbr. bréf hans til aðalstefnanda 19. s.m., að „þrátt fyrir að þeir væru ekkiandsnúnir sáttaumleitan sýslumanns þá bæri það mikið í milli eigenda jarðanna,um það hvar landamerkin eru, að úr því yrði að skera fyrir dómstólum“. Höfðaðiaðalstefnandi því mál þetta, eins og áður segir, 30. janúar 2014.Við aðalmeðferð málsins voruteknar skýrslur af aðalstefnanda, gagnstefnendunum Ólafi Eggertssyni, SigríðiBryndísi Karlsdóttur og Þórði Baldurssyni og vitninu Unnsteini B. Eggertssyni.III.Málsástæðurstefnanda í aðalsökAðalstefnandi byggir kröfur sínarí aðalsök á þeirri lýsingu á landamerkjum Ár sem sé að finna í þinglýstulandamerkjabréfi jarðarinnar frá 7. júlí 1918. Þannig sé sú lýsing sem þar komifram um mörk jarðarinnar gagnvart Skarði að hans mati alveg skýr, en þar segi:„Að utan ræður Krossá frá sjó upp til Strangalækjar; að framan ræður lækurinnað upptökum hans ...“ Þannig sé ljóst, og óumdeilt, að Strangilækur ráðimerkjum milli Ár og Skarðs að framan, en ágreiningur aðila snýst hins vegareinkum um það hvar Strangalæk sé að finna á svæðinu.Aðalstefnandi bendir á að ekkistandist sú staðsetning Strangalækjar, sem krafa gagnstefnenda byggist á, aðStrangilækur sé lækur sá er fyrstur falli í Krossá fyrir ofan Ártinda. Í fyrstalagi þá renni sá lækur um svonefnt Tröllakvíagil og heiti svæðið þar, neðstniður við Krossá, Tröllakvíar, sbr. örnefnaskrá fyrir jörðina Á. Engarheimildir styðji að Strangilækur renni um Tröllakvíagil. Í öðru lagi séuörnefni þau sem séu á milli Tröllakvía og Strangalækjar öll að finna íörnefnaskrá fyrir jörðina Á. Megi þar nefna m.a. Kolviðarhóla. Í þriðja lagi séstaðsetningu Strangalækjar lýst mjög nákvæmlega í örnefnaskrá KristinsIndriðasonar fyrir jörðina Á, en þar segi svo: „Fremst í henni (Þröngugötu) erStrangilækur (65) upp af henni Kolviðarhólar. (66)“ Þá verði ekki horft framhjá vitnisburðifjölmargra staðkunnugra manna um staðsetningu Strangalækjar, m.a. yfirlýsingusex nafngreindra manna frá 8. mars 2002. Einnig sé að finna nákvæmalýsingu á staðsetningu Strangalækjar í örnefnaskrá fyrir jörðina Skarð, sem AriGíslason hafi skráð eftir Kristni Indriðasyni, þá bónda í Skarði. Segi þar ábls. 10: „Heiman til við Króka, móts við Krossdalsá, er Strangilækur (173) erþar í skóginum, oftast þurr, er þar á merkjum móti Á.“ Þessi lýsing íörnefnaskrá, að Strangilækur sé oftast þurr, komi ekki heim og saman við kröfugagnstefnenda um að Strangilækur renni um Tröllakvíagil.Þá styðjist staðsetning lækjarins einnig við örnefnaskrásem sé að finna í „Örnefnaskrásetning í Dalabyggð, IX. hluti Skarð“ eftir HulduBirnu Albertsdóttur frá árinu 2013. Í skránni komi m.a. fram að Örnefnaskráning í Dalabyggð sé samstarfsverkefniNáttúrustofu Vestfjarða, Breiðafjarðarnefndar og Dalabyggðar og hafi hafist2010. Markmið verkefnisins sé að skrá jarðir sem liggi að sjó í Breiðafirði ogséu í Dalabyggð. Í verkefninufelist að ræða við heimildarmenn og staðsetja örnefni á tiltekinni jörð ástafrænt landupplýsingarkort (GIS). Örnefnaskrár Stofnunar Árna Magnússonar ííslenskum fræðum séu notaðar sem grunnheimild. Alls hafi verið skráð á kort 173örnefni af þeim 279 sem skráð hafi verið í Örnefnaskrá Stofnunar ÁrnaMagnússonar í landi Skarðs. KristinnJónsson, Þórunn Hilmarsdóttir og Ólafur Eggertsson hafi farið meðskýrsluhöfundi yfir þessar skrár og staðsett örnefni á loftmynd. Á blaðsíðu 51í skránni sé staðsetningu Strangalækjar lýst á eftirfarandi hátt og vitnað tilgagnstefnenda sem heimildarmanna, sbr. viðtal 16. ágúst 2013: „Heiman til viðKróka, móts við Krossdalsá.“ Samkvæmt þessuætti ekki að vera ágreiningur um legu Strangalækjar.Á það megi hins vegar fallast meðgagnstefnendum að samkvæmt merkjalýsingu Boga fyrir Geirmundarstaði frá 1918liggi land Geirmundarstaða og Ár saman við upptök Strangalækjar en þar segi:„Þaðan (úr Brúnalæk) eftir grjóthrygg er liggur fram hálsinn fram aðStrangalækjarupptökum úr Árgili, úr honum liggja merkin á snið heim hrygginatil svokallaðrar Þórðarvörðu.“ Með hryggjum sé vísað til Hryggja sem séuumhverfis Dagmálastein, sem sé framar og innar í landinu, sbr. örnefnaskrárLúðvíks Kristjánssonar og Kristins Indriðasonar. Óvíst sé hins vegar hvortfarið hafi verið eftir hinni óþinglýstu merkjalýsingu Boga þegar Skarðsbændurhafi selt Geirmundarstaði, sbr. afsal Kristins Indriðasonar fyrir jörðinni tilJóns Finnssonar, dags. 1. júní 1961, en þinglýst landamerkjabréf fyrir jörðinahafi ekki verið fyrir hendi við söluna og ekki sé minnst á landamerki þar. Hinsvegar verði ekki horft framhjá því að með sáttinni 1981 hafi þáverandijarðeigendur staðsett örnefnin „Þórðarvörðu“ og „Brúnalæk“. Með sáttinni hafiGeirmundarstaðaland endanlega verið afmarkað af öllum þar til bærum aðilum.Henni hafi verið þinglýst og hún sé yngri en landamerkjabréf Ár og Skarðs. Sé áþví byggt að landamerkjabréf séu í eðli sínu samningar og þar sem sáttin hafiverið undirrituð af öllum eigendum umræddra jarða á þeim tíma hljóti hún aðteljast bindandi fyrir þá. Landamerkjalýsingin sé því bindandi fyrir núverandieigendur Geirmundarstaða hvernig svo sem túlka megi gömlu lýsingu Boga ámerkjum Geirmundarstaða frá 1918.Þegar svo Jón seljiGeirmundarstaði til Unnsteins Eggertssonar, með afsali, dags 14. júlí 1981, séheldur ekki minnst á landamerki í afsalinu sjálfu. Hins vegar hafi Jón gertumrædda merkjalýsingu fyrir Geirmundarstaði hinn 14. ágúst 1981, sem undirrituðhafi verið af eigendum allra aðliggjandi jarða. Hafi hún augljóslega verið gerðí tilefni af kaupum Unnsteins á Geirmundarstöðum því að lýsingunni hafi veriðþinglýst sama dag og afsalið, eða 26. október 1981. Skjölin hafi og veriðmóttekin samhliða til þinglýsingar hinn 14. september 1981 og fengiðsamliggjandi númerin 195/81 og 196/81, svo sem sjá megi af skjölunum. Það séþví ljóst að kaupandinn, Unnsteinn, sem þinglýst hafi afsali sínu fyrirjörðinni, hafi farið með landamerkjalýsinguna sjálfur í þinglýsingu. Unnsteinnhafi því keypt Geirmundarstaði með þessari merkjalýsingu. Gagnstefnendur Þórðurog Sigríður kaupi svo Geirmundarstaði af Unnsteini 13. febrúar 1985 og liggiumrædd merkjalýsing þá fyrir. Það sé því alveg ljóst hver merki Geirmundarstaðaséu þegar gagnstefnendur kaupi jörðina. Þessi merki setji gagnstefnendur svosjálfir inn á kort Nytjalands 2002. Á því sé byggt að við ofangreinda löggerninga séu gagnstefnendur bundnir. Aðalstefnandi mótmælir þeirrimálsástæðu gagnstefnenda að samkvæmt elstu heimildum eigi Skarð „Villingadalallan, upp frá Merkigiljum fyrir norðan en ofan að Gásagiljum fyrir sunnan“,svo sem rakið sé m.a. í máldaga kirkjunnar á Skarði frá 1274. Ljóst sé aðörnefnin „Merkigil“ og „Gásagil“ séu ekki þekkt nú á tímum og komi ekki fyrir íörnefnaskrám. Því sé með öllu óljóst hvernig þessi séreign kirkjunnar hafiverið afmörkuð í máldaganum. Það hafi þó enga þýðingu í máli þessu þar semþinglýst eignarheimild gagnstefnda á landinu hvíli á þinglýstu landamerkjabréfijarðarinnar Ár frá árinu 1918. Gildi landamerkjabréfsins verði ekki vefengt þarsem Bogi Magnusen, sem undirriti bréfið, hafi verið til þess bær, enda einieigandi jarðanna Skarðs og Ár og Geirmundarstaða þegar bréfið hafi verið gertog því þinglýst.Elsta eignarheimildin sem fundisthafi um jörðina Á sé hins vegar í máldaga frá 1401, eða síðar, en þar segi að„kirkja að Skarði á hálft heimaland með Geirmundarstöðum og allt land að Á“. Ímáldaganum sé Villingadals ekki getið sem kirkjueignar og aldrei síðan. Afþessu megi ráða að einhvern tíma á árabilinu 1274 til 1400 verði sú breyting áeignaskráningu á staðnum að í stað Villingadals eignist Skarðskirkja jörðina Á.Af þessu megi álykta að kirkjueigninni Á hafi þá þegar verið sett landamerki,þótt merkin hafi ekki verið bréfuð fyrr en árið 1918.Aðalstefnandi vísi og til þess aðÁ hafi verið kirkjujörð samkvæmt elstu heimildum, sem þýði að tekjur af henni hafi runnið tilkirkjunnar til að standa undir kostnaði við hana. Þá sé ljóst að kirkjujörðþessari hafi fylgt skóglendi. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín segi: „... skógur ánægjanlegur fyrir heimajörðina tilkola og eldiviðar“. Þá sé skógarins einnig getið í byggingarbréfi fyrir jörðinaÁ frá árinu 1927, 7. gr., en þar sé sú skylda lögð á ábúandann að hann „skalvandlega hirða um skóginn sem á jörðinni er, og verja hann kostgæfilega fyriröðrum“. Og einnig segi: „Eigi má hann taka skóg öðruvísi er lög mælafyrir.“ Því sýni gögn málsins að kirkjujörðinni Á hafi fylgt ánægjanlegureða nægur skógur til nytja. Það sé því í fullu samræmi við skógarnytjar í landijarðarinnar til margra alda að í landamerkjabréfi fyrir jörðina Á, sem gert séárið 1918, séu merki jarðanna umStrangalæk, en með því er skóglendið í Fremribrekkum og Kolviðarhólum í landiÁr, líkt og allar eldri heimildir staðfesti. Sú staðsetning Strangalækjar semaðalstefnandi telji rétta sé einnig í fullu samræmi við núverandi nýtingulandsins, en aðalstefnandi hafi ráðstafað sumarhúsalóðum úr jörðinni á þessusvæði. Séu leigusamningarnir sem hann hafi gert þarna í samræmi við skipulagjarðarinnar, sem lagt hafi verið fyrir sveitarstjórn á sínum tíma, en þá hafiÞórunn Hilmarsdóttir, eiginkona eins gagnstefnanda, verið oddvitisveitarstjórnar. Hafi ráðstöfun aðalstefnanda á hluta þrætulandsins með þessumhætti aldrei sætt neinum andmælum af hálfu gagnstefnenda, sem þeim hafi þóverið fullkunnugt um. Megi því ljóst vera að sá ágreiningur sem nú sé uppi ummerki á svæðinu sé seinni tíma tilbúningur af hálfu gagnstefnenda og ífullkomnu ósamræmi við eldri viðurkenningar þeirra á eignarhaldi aðalstefnandaá landinu.Örnefnið Þröngagata komi fyrir íörnefnaskrám jarðanna og sé gamall reiðvegur inn með Krossá, inn á Villingadal,en á dalnum séu heimildir um tvö fornbýli. Þau hafi bæði verið í Skarðslandi,fyrir framan Strangalæk. Í örnefnaskránni fyrir Á, sem rituð sé eftir KristniIndriðasyni á Skarði, segi að gatan hafi fyrrum verið aðalreiðleiðin yfirdalinn. Segi þar einnig m.a: „Fram af þeim (Árgilseyrum) er Þröngagata. Fremstí henni er Strangilækur, upp af henni Kolviðarhólar.“ Augljóst sé miðað viðframangreinda lýsingu að Strangilækur sé fremst í Þröngugötu og þá fái þaðengan veginn staðist að Strangilækur renni um Tröllakvíagil, en þar ígrenndinni byrji Þröngagata. Við gerð stefnu í málinu hafiekki legið fyrir landamerkjalýsing Boga Magnusen fyrir Geirmundarstaði frá 7.júlí, enda muni henni ekki hafa verið þinglýst. Um sé að ræða einhliða lýsinguþáverandi eiganda Skarðs, ásamt hjáleigum, á merkjum Skarðsjarða. Sú staðreyndað lýsingunni sé ekki þinglýst veiki sönnunargildi hennar og þess séu dæmi aðdómstólar hafi ómerkt slík skjöl. Eigendur Skarðs hafi því ekki talið sigbundna af hinni óþinglýstu merkjalýsingu Boga þegar landamerkjabréfGeirmundarstaða hafi verið gert árið 1981, mörgum árum eftir að jörðin hafiverið seld undan Skarði.Mótmælt sé þeim staðhæfingumgagnstefnenda að mats- og virðingargerðir liðinna ára á jörðunum Á ogGeirmundarstöðum sýni fram á að kröfulína aðalstefnanda, sem leiði til þess aðland Ár yrði um 46% stærra en land Geirmundarstaða, gangi ekki upp. Sé í þvísambandi á það bent að landverð hafi áður fyrr að mestu tekið mið af því hversumikinn búfénað jörðin, með túnum, hafi getað fóðrað. Fjallendi hafi hins vegarætíð verið lágt metið og landstærð því skipt minna máli. Jafnframt sé ljóst aðslægjuland Geirmundarstaða hafi jafnan verið talið betra en Ár. Við skoðun ámatsgerð jarðanna frá 1905 sjáist að túnið á Á fóðri þrjá nautgripi,útheysslægjur séu litlar og reytingssamar. Beitiland sé hins vegar frábærlegagott sumar og vetur „af því jörðinni fylgir ágætt fjalllendi“. Eins og jörðin Ásé hins vegar afmörkuð af hálfu gagnstefnenda þá fylgi henni ekkert fjalllendi.Um Geirmundarstaði segi hins vegar í þessu mati að túnið fóðri þrjár kýr,útheysslægjur séu miklar, góðar og hægar,og beitiland ágætt, sérstaklega fyrir sauðfé. Þarna sjáist að slægjulöndinséu betri hjá Geirmundarstöðum og því framfleyti jörðin fleiri gripum. Ífasteignamatinu frá 1918 sé sagt um Á að beitiland sé allgott, nokkuð víðlent,snjólétt, stutt á það o.s.frv. Um Geirmundarstaði segi að beitiland sé allgott,þrönglent og skjóllítið. Samkvæmt kröfulínukorti gagnstefnenda sé jörðin Á sögð225 ha en Geirmundarstaðir 260 ha. Þaðfái ekki staðist miðað við ofangreindar umsagnir.Við skoðun á fasteignamati áþessu svæði frá 1938 til samanburðar þá sjáist að jörðin Kross sé metin aðlandverði 3.700 krónur, en sé nú talin 2.810 ha að stærð, en Geirmundarstaðirséu þar metnir á 3.100 krónur, en séu nú taldir um 260 ha að stærð. Þarnasjáist að landstærð ráði engum úrslitum um hvernig jarðir hafi verið metnar tilfasteignamats. Þar komi mörg önnur sjónarmið til álita, s.s. landgæði,hlunnindi o.fl. Samkvæmt þessu sé ljóstað samanburður á stærð og verðmæti jarðanna Ár og Geirmundarstaða skipti engumáli þegar staðsetning Strangalækjar sé ákveðin.Hins vegar skipti verulegu málimæling á bakkalengd Krossár fyrir landi Ár, hvað sem mótmælum gagnstefnendalíði, enda hafi þeir samþykkt skiptingu bakkalengdar milli jarðanna meðundirritun sinni á mælingarblað.Gagnstefnendur hafi mótmælt þvíað sumar örnefnaskrár fyrir jarðirnar, sem séu gögn sem aðalstefnandi hafifengið hjá Örnefnastofnun, stafi frá Kristni Indriðasyni. Þeir viðurkenni hinsvegar skrá Lúðvíks Kristjánssonar, handskrifaða skrá um Skarð, þar sem Kristinnsé sagður heimildarmaður, þá bóndi að Skarði. Þetta sé mjög undarleg afstaða,enda Örnefnastofnun þekkt fyrir vönduð og óvilhöll vinnubrögð. Raunar beriþessum örnefnaskrám ágætlega saman. Þá verði einnig á það að líta að ífyrirliggjandi örnefnaskrám sé örnefnum jarðanna, Ár að vestan og Skarðs aðaustan, lýst að Strangalæk. Það eitt og sér gefi til kynna að staðsetningStrangalækjar hafi verið óumdeild.Að lokum tekur aðalstefnandi framað aðalkrafa hans miði við það að upptök Strangalækjar séu í svokallaðri Kvos.Í Kvosinni sé lækurinn orðinn nokkuð sýnilegur, og falli þar niður að Árgilsupptökum(p.2), stundum þó þannig að gróið sé yfir lækinn á nokkrum stöðum. Þá séeðlilegast að fara úr Kvosinni heim hryggina um Þórðarvörðu (p.4) að Brúnalæk (p.5). Það sé einnig í samræmi við sáttina frá 1981. Í varakröfunni sékröfulínan hins vegar dregin frá upptökum Strangalækjar í Kvos (p.3) og þaðan íBrúnalæk (p.5). Sé krafa þessi sýnd sem blá lína á kröfulínukorti. Hér sé ennbyggt á þinglýstu landamerkjabréfi jarðarinnar Ár og landamerkjayfirlýsingufyrir jörðina Geirmundarstaði frá 1981. Þá sé byggt á örnefnaskrám fyrirjarðirnar Á, Geirmundarstaði og Skarð, auk fleiri heimilda og vitnisburða.Verðiekki fallist á að upptök Strangalækjar séu í svokallaðri Kvos miðistþrautavarakrafan við það að ofangreind landamerki nái frá ósi Strangalækjar viðKrossá (p.1) upp í upptök Strangalækjar við Árgil (p.2) og þaðan í Brúnalæk(p.5). Sé þá við það miðað að upptök Strangalækjar séu við Árgil, ef slíktverði ráðið af Geirmundarstaðalýsingu Boga Magnusen frá 1918. Sé krafa þessisýnd sem rauð lína á kröfulínukorti og sé hún byggð á sömu sjónarmiðum ogvarakrafa. Jafnframt sé vísað til uppdráttar, dags. 18. maí 2015, er sýnikröfulínur aðila. Á uppdrættinum komi fram hnitsetningar á kröfulínupunktum semraktir séu í dómkröfum. IV.A.Málsástæðurstefndu, eigenda Skarðs, í aðalsökStefndu vísa til þess að árið1918 hafi Bogi Magnusen, þá eigandi Skarðs og hjáleigna, gertlandamerkjalýsingu fyrir hjáleigurnar, þar með talið Á og Geirmundarstaði. Hafiafmörkun hjáleignanna með skýrum landamerkjum ekki falið það í sér að þær væruskildar frá Skarði með öðrum hætti en verið hefði. Þær hafi áfram verið eignBoga bónda á Skarði. Af þeim sökum hafi nægt að Bogi einn staðfesti merkin meðundirritun sinni 7. júlí 1918. Landamerkjum Ár hafi Bogi lýstsvo: „Að utan ræður Krossá frá sjó upp til Strangalækjar; að framan ræðurlækurinn að upptökum hans, þaðan eftir grjóthrygg í svokallaðan Brúnarlæk ífjallinu utanvert við Skarðsrétt; úr þeim læk skilur lönd Ár og Geirmundarstaðasjónhending niður í tvo steina ...“Landamerkjum Geirmundarstaða hafiBogi lýst svo: „... úr því í tvosteina upp í skógnum neðanvert við Skógargötur og úr þeim í Brúnarlæk ífjallinu (utanvert við Skarðsrétt), þaðan eftir grjóthrygg, er liggur framhálsinn fram að Strangalækjarupptökum úr Árgili, úr honum liggja merkin á sniðheim hryggina til svokallaðrar Þórðarvörðu, úr henni í Votaberg undirManheimatindum ...“ Af þessum landamerkjalýsingumhjáleignanna Ár og Geirmundarstaða sé ljóst að merki jarðanna séu sameiginlegfrá upptökum Strangalækjar og þaðan eftir grjóthrygg í Brúnarlæk og úr læknumsjónhending í tvo steina o.s.frv. Sé á því byggt að engin breyting hafi orðið álandamerkjunum milli Ár, Geirmundarstaða og Skarðs að þessu leyti frá 1918.Samkvæmt kröfugerð stefnanda séStrangilækur fluttur fram dalinn um sem næst hálfan annan kílómetra frá þeimstað sem stefndu telji réttan. Stefndu telji að þessi kröfugerð um tilflutningStrangalækjar, og viðmið stefnanda um upptök Strangalækjar í því sambandi,gangi ekki upp gagnvart framangreindum skráðum heimildum um landamerkin. Stefndu mótmæli efnifyrirliggjandi yfirlýsingar frá 8. og 9. mars 2002 og telji efnihennar rangt. Sé og vakin athygli á því að lifandi útgefendur skjalsins séu úrnánasta frændgarði aðalstefnanda. Þannig sé Jón Bjarnason bróðir stefnanda, JónFinnsson og aðalstefnandi séu bræðrasynir og Finnur Kr. og Haraldur Finnssynirséu bróðursynir aðalstefnanda. Vandséð sé hver geti verið þýðingörnefnaskránna sem aðalstefnandi leggi fram í máli þessu. Skrárnar séuóundirritaðar og ódagsettar. Engar upplýsingar sé að fá frá Örnefnastofnun umþað hvenær þessar skrár hafi borist stofnuninni og frá hverjum. Þá séeftirfarandi og tekið fram í tölvupósti frá stofnuninni til stefnda Kristinshinn 30. júní 2014: „... Örnefnaskrám var frá upphafi ekki ætlað að vera plaggum eignarrétt og landamæri nema að litlu leyti. Til þess voru annars konarskrár, landamerkjabréf. Þau gögn eru varðveitt hjá sýslumönnum og áÞjóðskjalasafni efir atvikum ...“ Sé áþví byggt að örnefnaskrár þessar hafi ekkert sönnunargildi um landamerki Ár ogSkarðs af framangreindum ástæðum. Þær þjóni þeim tilgangi einum að halda tilhaga hugmynd þeirra sem þær skrái, hverjir sem það nú séu, um nöfn á einstökumkennileitum.Ranglega sé tilgreint íörnefnaskrá Ara Gíslasonar fyrir Skarð að Strangilækur falli í Krossá á mótsvið Krossdalsá. Sú lýsing fái ekki stoð í framangreindum landamerkjalýsingumSkarðs, Geirmundarstaða og Ár. Lýsingin gangi hreinlega ekki upp miðað við þaulandamerki sem þar sé lýst. Nærri megi geta hvort ekki kæmi fram ílandamerkjalýsingunni frá 1918 að Strangilækur félli í Krossá til móts viðKrossdalsá ef legu hans hefði mátt lýsa með svo einföldum hætti. Stefndu fallist á meðaðalstefnanda að landamerkin ráðist af þinglýstum landamerkjabréfum jarðanna Árog Skarðs, sem og landamerkjabréfi Geirmundarstaða frá sama tíma, en þau takiaf allan vafa um að kröfugerð aðalstefnanda sé ekki í samræmi við skráð merki.Stefndu mótmæli því hins vegar að örnefnaskrárnar hafi þýðingu í þessu samhengiog mótmæli því sem ósönnuðu að örnefnalýsing Ár sé skráð af KristniIndriðasyni, enda beri skjalið ekki með sér neina staðfestingu þess efnis. Þvísé loks mótmælt að stefnandi kunni að hafa áunnið rétt á þrætusvæðinu fyrirhefð. Í stefnu komi fram að þegar stefnandi hafi „fyrir nokkrum árum“ skipulagtsumarbústaðaland á svæðinu hafi eigendur Skarðs gert ágreining um merkijarðanna. Ágreiningurinn hafi því komið strax upp þegar stefnandi hóf að nýtalandið andstætt hagsmunum stefndu. Skilyrði eignarhefðar séu því á engan háttuppfyllt.B.Málsástæðurstefndu, eigenda Geirmundarstaða, í aðalsökStefndu telji að kröfugerðaðalstefnanda um tilflutning Strangalækjar gangi ekki upp gagnvart skráðumheimildum um landamerkin. Í landamerkjabréfi Boga Magnusen sé landamerkjum Geirmundarstaða lýst með þessum orðum: „... úr þeim íBrúnarlæk í fjallinu (utanvert við Skarðsrétt), þaðan eftir grjóthrygg, erliggur fram hálsinn fram að Strangalækjarupptökum úr Árgili, úr honum liggjamerkin á snið heim hrygginn til svokallaðrar Þórðarvörðu, úr henni í Votaberg...“ Í sama skjali er lýsing landamerkja Ár þannig: „Að utan ræður Krossá frásjó upp til Strangalækjar; að framan ræður lækurinn að upptökum hans, þaðaneftir grjóthrygg í svokallaðan Brúnarlæk í fjallinu utanvert við Skarðsrétt ...“Ekki sé deilt um staðsetningu Þórðarvörðu og Votabergs í framangreindrilandamerkjalýsingu Boga. Þessi örnefni komi ekki fyrir í merkjalýsingu Ár.Kröfulína Ár samkvæmt stefnu sé engu að síður dregin gegnum Þórðarvörðu, semreyndar sé nefnd landamerkjavarða, án þess að hennar sé getið ílandamerkjalýsingunni sem stefnandi styðjist við. Aðilar séu sammála um hvarBrúnarlækur sé í fjallinu. Bein lína milli Brúnarlækjar og „upptakaStrangalækjar í Kvos“ eða í „Strangalæk við Árgil“ sé á milli 1,5 og 2,0 km aðlengd. Enginn grjóthryggur liggi milli þessara punkta. Reyndar sé það svo aðenginn grjóthryggur liggi að punktum 2 og 3, þ.e. „Strangalæk við Árgil“ eða„upptökum Strangalækjar í Kvos“. Framangreind lýsing landamerkja Ár ogGeirmundarstaða geti því aldrei átt við um kröfulínur aðalstefnanda. Þessu til viðbótar verði ekki séðað sá „Strangilækur“ sem endi í punkti 2 („Strangilækur við Árgil“) hafi neintengsl við punkt 3, sem aðalstefnandi kalli „Upptök Strangalækjar í Kvos“. Kannist stefndu ekki við að neinnvatnsgangur hafi verið þar á milli og viti ekki til þess að neinar heimildirséu þar um. Stefndu kannist ekki heldur við að nokkru sinni hafi komið til talsað sá hluti Villingadals, sem auðkenndur sé í dómskjali nr. 31 sem „landGeirmundarstaða samkvæmt eldra landamerkjabréfi“, hafi tilheyrtGeirmundarstöðum. Reyndar segi almenn skynsemi að landamerki væru aldrei dreginmeð þeim hætti sem þar sé sýnt.Stefndu mótmæli því loks að þauhafi fallist á breytt landamerki Geirmundarstaða frá því sem þeim hafi veriðlýst af Boga Magnusen 7. júlí 1918. Því sé sérstaklega mótmælt að landamerkjumhafi verið breytt þegar yfirlýsingin frá 14. ágúst 1981 hafi verið undirrituð.Sé vakin athygli á því að umrætt skjal hafi verið undirritað af Jóni Finnssyniframangreindan dag, en fyrir liggi í málinu að hann hafi afsalað jörðinni tilUnnsteins Eggertssonar mánuði fyrr, eða hinn 14. júlí 1981. Hann hafi því engarheimildir haft til ráðstöfunar landsréttindanna eftir þann tíma.C.Málsástæðurgagnstefnenda, eigenda Skarðs og GeirmundarstaðaGagnstefnendur vísa til þess aðóumdeilt muni vera í málinu að land Geirmundarstaða og Ár komi saman við upptökStrangalækjar samkvæmt landamerkjalýsingu Boga Magnusen fyrir Geirmundarstaðiog Á frá 7. júlí 1918. Engin leið sé að lesa þessar merkjalýsingar öðruvísi ensvo að báðar jarðirnar eigi land að upptökum Strangalækjar og svo hafi merkinverið sameiginleg þaðan eftir grjóthrygg í Brúnarlæk, en staðsetningBrúnarlækjar sé óumdeild. Engin gögn séu í málinu um aðsamkomulag hafi verið gert milli eigenda jarðanna Skarðs, Ár og Geirmundarstaðaum breytt merki jarðanna, eftir að landamerkjalýsingar Boga hafi verið skráðar.Þinglýst yfirlýsing frá 14. ágúst 1981 beri ekki með sér að ætlun aðila hafi íþað sinn verið að breyta landamerkjum þeirra jarða sem skjalið varði. Tilvísuntil Strangalækjar sé ekki í skjalinu. Telja megi öruggt að slík tilvísun hefðiverið ef eigendur Geirmundarstaða og Ár hefðu á þeim tíma talið sig eiga landlangt fram í Villingadal, að þeim læk sem aðalstefnandi telji nú veraStrangalæk. Augljóst sé að mati gagnstefnendaað staðsetning Strangalækjar, sem aðalstefnandi byggi mál sitt á, sé röng.Landamerkin gangi ekki upp miðað við þá staðsetningu lækjarins. Þau verði hinsvegar að öllu leyti eðlileg og í samræmi við sögulegar heimildir ef fallist erá að Strangilækur sé fyrsti lækurinn sem renni í Krossá ofan Ártinda, eins ogkrafa gagnstefnenda byggist á. Gagnstefnendurvísa til nánar tilgreindra framlagðra sögulegra heimilda og telja að með þeimséu tvær grundvallarforsendur í málinu sannaðar. Annars vegar að Villingadalurliggi frá Ártindum og fram eftir þar til hann mæti Fjalldal og hins vegar aðVillingadalur hafi legið undir Skarði a.m.k. frá því á þrettándu öld. Standistþví engan veginn að stærstur hluti Villingadals norðan/austan Krossár sé hlutijarðarinnar Ár en tilheyri ekki Skarði, eins og dómkrafa aðalstefnanda gangiefnislega út á. Af þessu leiðiað forsenda þess að fallast megi á kröfugerð aðalstefnanda sé sú að hann sanniað hann hafi eignast þrætulandið með afsali frá eigendum Skarðs. Engu slíku sétil að dreifa í málinu og hafi slíkt heldur aldrei komið til álita.Á uppdrætti sem gagnstefnendurhafi lagt fram megi sjá að stærð lands Geirmundarstaða (landnr. 137819) mælist260 ha en land Ár (landnr. 137811) mælist 225 ha, miðað við merki eins og þauséu rétt að mati gagnstefnenda. Þrætulandið í Villingadal, sem gagnstefndi gerikröfu um að eignast, mælist 155 ha. Yrði fallist á kröfu aðalstefnanda stækkaðiland Ár um tæp 70% frá því sem gagnstefnendur telji rétt vera. Land Ár yrðiþannig næstum 50% (ca 46%) stærra en land Geirmundarstaða. Gagnstefnendur teljiað mats- og virðingargerðir liðinna ára sýni ótvírætt að þetta standist ekki.Jarðirnar Á og Geirmundarstaðir hafi lengst af verið svipaðar í landsmati enGeirmundarstaðir þó verið metnir heldur verðmeiri, einkum síðustu áratugina.Svo hefði ekki verið væri Villingadalur og skóglendið sem þar sé hluti Ár. Íþví tilviki væri Á miklu stærri jörð en Geirmundarstaðir og viðbótarlandið aukþess sérlega verðmætt vegna skógarins. Af gögnum sem gagnstefnandi hafi lagtfram í málinu sjáist að allt frá því í byrjun tuttugustu aldar, og jafnvelfyrr, og fram undir 1940, hafi verðmæti lands og ræktunar Ár og Geirmundarstaðaýmist verið það sama eða mjög svipað. Þá öruggu ályktun megi draga afframangreindum upplýsingum að þrætulandið í Villingadal, alls 155 ha skógivaxnir, hafi ekki verið talið til Ár við mat á verðmæti jarðarinnar allan þanntíma sem upplýsingarnar taki til, þ.e. frá aldamótum 1900 og fram til ársins2014. Auk þess komi skýrt fram í matsgerðunum frá 1905 og 1918 að Villingadalurallur sé Skarðsland en Á og Geirmundarstaðir hafi notið upprekstrarítaks ídalnum samkvæmt matsgjörðinni frá 1918. Gagnstefnendurítreka framkomin sjónarmið um að örnefnaskrám hafi aldrei verið ætlað að veraplögg til ákvörðunar um eignarrétt eða landamerki. Þau geti hins vegar eðlimáls samkvæmt skipt máli við túlkun merkja, en lúti þá sömu reglum og önnursönnunargögn í dómsmálum. Örnefnaskrárnar sem aðalstefnandi hafi lagt fram ímálinu séu óundirritaðar og ekki komi fram hvenær þær séu gerðar. Einnig liggifyrir í málinu örnefnalýsing fyrir Skarð, skrifuð af Lúðvík Kristjánssyni, semkveði Kristin Indriðason heimildarmann sinn við skráninguna. Skjalið sé hvorkiundirritað né dagsett. Hins vegar sé það handritað og gagnstefnendur byggi áþví að skriftin sé Lúðvíks Kristjánssonar, sem staðreyna megi með samanburðivið önnur verk hans. Á bls. 9 í lýsingunni sé skráð: „Mjög neðarlega íVillingadal (108) er Þröngvagata, og er þar aðalreiðleiðin yfir dalinn. Yfirdalinn rennur (109) Strangilækur. Ofan við skóginn heitir (110) Kvos ...“ Ágrundvelli þessarar lýsingar hafi gagnstefnendur fært staðsetningu Þröngvagötu,Strangalækjar og Kvosar inn á uppdrátt. Einnig hafi verið færð inn staðsetning(112) Hryggja, (113) Króka og (132) Hrískinnarskotts. Byggi gagnstefnendur áþví að staðsetning örnefnanna sé eins og þar sé sýnt. Gagnstefnendurbendi loks á að mæling á bakkalengd Krossár, sem gerð hafi verið af JóhanniPéturssyni árið 1970, eftir leiðsögn aðalstefnanda auk eiganda jarðarinnarKross, geti eðli máls samkvæmt ekki breytt merkjum jarða. Í mælingunni virðistforsendan vera sú að eystri bakki Krossár liggi að Árlandi á þrætusvæðinu, engagnstefnendur telji það hins vegar rangt. Sú mæling hafi hins vegar ekki neinaþýðingu vegna arðskrárinnar sakir þess að umsamið sé milli eigenda Skarðs og Árað veiðirétturinn í Krossá sé sameiginlegur fyrir jarðirnar og skiptist íhlutföllunum 3/4 til Skarðs og 1/4 til Ár.V.NiðurstaðaAðalstefnda ElínborgEggertsdóttir krefst þess að hún verði sýknuð af kröfu aðalstefnanda í máliþessu þar sem hún sem eigandi að Skarði 2 eigi engra hagsmuna að gæta í því. Ertekið fram í greinargerð allra upphaflegu stefndu í málinu, sem eigenda aðSkarði 1, Skarði 2 og Manheimum, að stefnda Elínborg sé ekki eigandi Skarðs ogað jörðin Skarð 2 eigi ekkert land að þeim landamerkjum Ár sem aðalstefnandigeri kröfu til í máli þessu. Með hliðsjón af þessu, og þar sem þetta hefur ekkisætt andmælum af hálfu aðalstefnanda, verður á þetta fallist. Verðuraðalstefnda Elínborg því sýknuð af kröfu aðalstefnanda á grundvelliaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í máli þessu er uppi ágreiningurum hluta landamerkja jarðarinnar Ár á Skarðsströnd, í eigu aðalstefnanda,gagnvart jörðunum Skarði og Geirmundarstöðum, sem eru í eigu gagnstefnenda. Erusakarefni málsins í aðalsök og gagnsök samtvinnuð og eru röksemdir aðila fyrirkröfu sinni í flestum tilvikum jafnframt gagnrök við kröfu gagnaðila. Verðurþví fjallað um röksemdir þeirra nokkuð í einu lagi til að forðast tvítekningar,en fyrir dómnum liggur að skera úr um það hvaða landamerkjalínu í kröfugerðmálsaðila beri að leggja til grundvallar niðurstöðu í málinu. Ágreiningur aðila lýtur í fyrstalagi að því hvar staðsetja skuli upptök og farveg Strangalækjar, sem ræðurausturmörkum milli Ár og Skarðs. Eins og fyrr segir gerði Bogi Magnusen, sem þávar eini eigandi jarðarinnar Skarðs og hjáleigna hennar, landamerkjabréf fyrirhjáleigurnar, þar með talið jarðirnar Á og Geirmundarstaði, hinn 7. júlí 1918.Var landamerkjabréf Ár þinglesið 24. júní 1922 og er ekki ágreiningur uppi umgildi þess. Kemur þar fram eftirfarandi lýsing á landamerkjum jarðarinnar áþessu svæði: „Að utan ræður Krossá frá sjó upp til Strangalækjar, að framanræður lækurinn að upptökum hans ...“. Fyrir liggur og landamerkjabréf fyrirSkarð frá 13. maí 1890, en ekkert er þar getið um landamerki þeirrar jarðargagnvart Á. Er ekki um það deilt að leggja beri framangreinda lýsingu ílandamerkjabréfi Ár til grundvallar við ákvörðun landamerkja að þessu leyti, enaðilar deila hins vegar um það hvar staðsetja skuli upptök og farvegStrangalækjar. Miðast kröfulína aðalstefnanda við að staðsetning lækjarins sé,eða a.m.k. hafi verið, á móts við þann stað við Krossá þar sem Krossdalsá kemurniður og rennur í hana, en kröfulína gagnstefnenda sýnist miða við aðStrangilækur sé fyrsti lækurinn framan við svokallaða Ártinda sem fellur íKrossá. Í málinu liggja fyrir gögn fráÖrnefnastofnun þar sem fram koma lýsingar landamerkja og örnefna í landijarðanna Ár og Skarðs. Þannig liggur í fyrsta lagi fyrirhandrituð Örnefnaskrá Skarðs, sem ætla má að sé elst þessara skráa. Á forsíðuhennar kemur fram að hún hafi verið skrifuð af Lúðvík Kristjánssyni og aðheimildarmaður hans sé Kristinn Indriðason, sem var eigandi og ábúandi að Skarði umlangt skeið og seldi aðalstefnanda jörðina Á árið 1965. Í skránni er svæðinu íog við Villingadal sem hér um ræðir lýst svo: „Niður af Borgum erVillingadalur. Neðst í honum er allmikill skógur, og er þar Sjónarhóll ogSjónarhólsgata. Mjög neðarlega í Villingadal er Þröngvagata, og er þar aðalreiðleiðin yfir dalinn. Yfir dalinn rennur Strangilækur. Ofan við skóginnheitir Kvos. Á Suðurskarðsbrúninni er Dagmálasteinn og í kringum hann erukallaðir Hryggir.“ Erfitt sýnist að draga einhverjar ályktanir afframangreindri lýsingu um staðsetningu Strangalækjar og hvar hann rennur íKrossá. Í öðru lagi liggur fyrir ódagsett örnefnaskrá Ara Gíslasonar fyrir Skarð. Kemur í inngangi hennarfram að örnefnum hafi safnað Kristinn Indriðason. Þá kemur þar og fram að„ennfremur hafði Lúðvík Kristjánsson safnað hér, og var Kristinn heimildarmaðurhans; verður það tekið hér af hverjum, sem fyllra reynist“. Verður ráðið aðhöfundur rekji á þessu svæði örnefni niður eftir Villingadalnum, eða út dalinn,þar sem Villingadalsá, sem heitir Krossá eftir að Krossdalsá rennur í hana,rennur til sjávar. Þannig segir svo í lýsingunni: „Þá koma Krókar (170), sem eruframanvert við skóginn. Upp af þeim er Sjónarhóll (171). Meðfram Sjónarhól ergata, sem heitir Sjónarhólsgata (172). Heiman til við Króka, móts viðKrossadalsá, er Strangilækur (173) og er þar í skóginum, oftast þurr, er þar ámerkjum móti Á. Mjög neðarlega í Villingadal er Þröngvagata (174); það eraðalreiðvegurinn yfir dalinn.“ Ljóst er að staðsetningu Strangalækjar er lýstþarna á mjög nákvæman hátt og í fullu samræmi við kröfugerð aðalstefnanda ímálinu. Þá liggur í þriðja lagi fyrir örnefnaskrá fyrir jörðinaÁ, sem er ódagsett og óundirrituð, en tiltekið er í yfirskrift hennar að húnhafi verið skráð af Kristni Indriðasyni. Í henni er örnefnum augljóslega lýstnorðan Krossár, fram dalinn og inn með ánni. Virðist lýsingin enda viðausturlandamerki Ár og Skarðs í Villingadalnum. Í lýsingu þessari segir meðalannars: „Framanvið Ártinda er Tröllakvíagrund (56) þar uppaf Tröllakvíar (57) og Tröllakvíagil(58). Upp af Tröllakvíum er Sjónarhóll (59). Heiman við Sjónarhól eruHeimribrekkur (60) en framan hann Fremribrekkur (61). Framan við þær tekur viðÁrgil (62) og niður með því Árgilseyrar (63). Fram af þeim er Þröngagata (64).Fremst í henni er Strangilækur (65), upp af henni Kolviðarhólar (66). Upp afþeim heiti Kvos (67) og upp af brekkunum heitir Hvarf.“ Í framangreindrilýsingu fram Villingadal verður ekki annað séð en að Strangilækur liggi innan(framan) við lækina, bæði í Tröllakvíagili, sem kröfulína gagnstefnenda á þessusvæði sýnist miðast við, og í Árgili. Sé hann því innstur þeirra.Loks liggur fyrir„Örnefnaskráning í Dalabyggð IX. hluti – Skarð“, en þar kemur fram ísvokölluðum útdrætti að um hafi verið að ræða samstarfsverkefni NáttúrustofuVestfjarða, Breiðafjarðarnefndar og Dalabyggðar, sem hafi hafist á árinu 2010.Hafi markmið verkefnisins verið að skrá jarðir sem liggi að sjó í Breiðafirðiog séu í Dalabyggð og í því hafi falist að ræða við heimildarmenn og staðsetjaörnefni á tiltekinni jörð á stafrænt landupplýsingarkort. Í skrá þessari erskráður Strangilækur nr. 173 og er staðsetning hans sögð þar vera heiman tilvið Króka, móts við Krossdalsá. Eru heimildarmenn fyrir þeirri skráningu sagðirvera gagnstefnendurnir Kristinn Jónsson og Ólafur Eggertsson, ásamt ÞórunniHilmarsdóttur.Af hálfu gagnstefnenda hefur þvíverið mótmælt að sannað sé að framangreindar upplýsingar séu skráðar af KristniIndriðasyni eða séu rétt eftir honum hafðar. Þá hefur Ólafur Eggertsson andmæltþví í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi veitt framangreindarupplýsingar um Strangalæk, sem hann er sagður heimildarmaður fyrir. Þrátt fyrirþetta er það mat dómsins, burt séð frá þætti gagnstefnanda Ólafs að þessuleyti, að ekki sé unnt að telja líklegt að umrædd skjöl og heimildir stafi fráöðrum en þeim sem þar eru nefndir sem heimildarmenn og voru eigendur að ogbjuggu á Skarði þegar heimildunum var safnað. Með hliðsjón af framanröktumlýsingum í örnefnaskrám er það álit dómsins að þær styðji eindregið þániðurstöðu, sem kröfulína aðalstefnanda byggist á, að Strangilækur renni íKrossá á móts við þann stað þar sem Krossdalsá fellur í hana. Þykir staðsetninglækjarins á þeim stað, og þar með staðsetning merkjalínu Ár gagnvart Skarði, ogfá nokkurn stuðning af því að út frá henni var gengið er mæld var bakkalengdjarða á árinu 1970 vegna gerðar arðskrár fyrir Veiðifélag Krossár, en fyrirliggur að sú mæling var samþykkt af fulltrúum Skarðs, síðast á aðalfundiveiðifélagsins 9. nóvember 2010. Þá þykir það einnig styðja framangreindaniðurstöðu að ekki verður séð að eigendur Skarðs hafi gert athugasemdir við þaðfyrr en skömmu áður en mál þetta kom upp að hreppsnefnd sveitarfélagsinssamþykkti á fundi sínum hinn 7. maí 1992 beiðni aðalstefnanda um að samþykktyrði skipulag fyrir sumarbústaðabyggð á 20 ha spildu á svæði í Villingadal, semeigendur Skarðs telja að sé að mestu leyti innan merkja þeirrar jarðar. Liggurfyrir að á grundvelli þess skipulags hafa í kjölfarið verið reistir þar þrírsumarbústaðir.Í málinu liggja fyriryfirlýsingar frá nokkrum einstaklingum, sem kveðast hafa alist upp á Skarði,búið þar eða verið þar í sveit í lengri eða skemmri tíma. Sú elsta er dagsett23. mars 2004, en hinar sýnast gefnar í tengslum við það mál sem hér er tilúrlausnar. Eru þær flestar á þann veg að beit í dalnum og annarri nýtingulandsins þar hafi verið hagað með þeim hætti að ávallt hafi verið við það miðaðað Strangilækur væri á landamerkjum gagnvart Á og væri fyrsti lækur framan viðÁrtinda. Hafi þar verið upphafsmörk skóglendisins í dalnum, en það hafi alltverið í landi Skarðs. Þá liggja og fyrir yfirlýsingar sex einstaklinga, semhafa sams konar tengsl við jörðina Á og/eða jarðirnar Geirmundarstaði og Skarð,dags. 8. og 9. mars 2002, um að Strangilækur falli í Krossá gegnt ósiKrossdalsár, þar sem hún falli í Krossá, og að upptök lækjarins séu ísvokallaðri Kvos. Framangreindir einstaklingar gáfu ekki skýrslu viðaðalmeðferð málsins en af hálfu allra málsaðila er viðurkennt aðyfirlýsingarnar stafi frá þeim sem undir þær skrifa. Þegar framangreindaryfirlýsingar eru vegnar saman er það mat dómsins að ekki sé unnt að líta svo áað þær styðji annað sjónarmiðið um staðsetningu lækjarins fremur en hitt.Gagnstefnendur vísa og til þessað tilgreindar skriflegar heimildir liggi fyrir um að Villingadalur allur hafitilheyrt Skarði a.m.k. allt frá 13. öld. Vissulega benda þessar heimildirfremur til þess að umdeilt landsvæði hafi á öldum áður heyrt undir Skarðskirkjuog/eða Skarð. Hins vegar er áður fram komið að jörðin Á var áður fyrr hjáleigafrá Skarði, allt þar til Kristinn Indriðason seldi aðalstefnanda jörðina með afsalihinn 13. apríl 1965, og að mörk hennar gagnvart Skarði voru fyrst ákvörðuðformlega, að því er best er vitað, með landamerkjabréfi Ingibjargar Magnusen,sem talið er að sé frá árinu 1890, og síðan á ný með landamerkjabréfi BogaMagnusenfrá 7. júlí 1918. Í báðum þessubréfum er því lýst að merki jarðarinnar fram dalinn séu í Strangalæk. Verðurþví að telja að úrlausn þessa ágreinings ráðist fyrst og fremst af túlkunlandamerkjabréfsins með tilliti til staðsetningar Strangalækjar fremur enalmennum umsögnum um eignarhald Villingadals á liðnum tíma, enda telst hiðumdeilda svæði einungis hluti Villingadals og óumdeilt að hinn hlutinn sé íeigu Skarðs.Loks verður ekki á það fallistmeð gagnstefnendum, með hliðsjón af þeim gögnum sem fyrir liggja, að draga megiþá ályktun af samanburði á stærð og fasteignamati jarðanna Ár ogGeirmundarstaða, allt frá byrjun tuttugustu aldarinnar, að umrætt þrætusvæði íVillingadal geti ekki hafa talist hluti af fyrrgreindu jörðinni. Ekkert matliggur fyrir um verðmæti umrædds svæðis sérstaklega og verða engar ályktanirdregnar af fyrirliggjandi gögnum um vægi þess í slíku mati.Að öllu framangreindu virtuverður á það fallist með aðalstefnanda að Strangilækur falli í Krossá á þeimstað sem kröfugerð hans byggist á, eða á móts við Krossdalsá, sbr. punkt 1 áloftmynd á dskj. nr. 71.Í framangreindri yfirlýsingu sexnafngreindra einstaklinga frá 8. og 9. mars 2002 um legu Strangalækjar kemurfram að upptök hans séu í svokallaðri Kvos. Segir þar og: „Fyrr á árum varStrangilækur miklu vatnsmeiri en nú er. Uppi í Kvosinni hefur farvegurinnbreytt sér, þannig að vatnið fellur niður hálsinn og ofan í Árgil, stundumnefnt Stóra-Gil.“ Eftir skoðun á vettvangi telur dómurinn að framangreindlýsing geti vel átt við rök að styðjast. Samkvæmt því verður á það fallist meðaðalstefnanda að merki jarðanna Ár og Skarðs á þessu svæði fylgi farvegiStrangalækjar í samræmi við kröfulínu aðalstefnanda frá punkti 1 og í gegnumpunkt 2 við Árgil og áfram allt að upptökum lækjarins í Kvos, sem sýndur er sempunktur 3 á kröfulínukorti aðalstefnanda á dskj. nr. 71.Samkvæmt fyrrgreindulandamerkjabréfi Boga Magnusen fyrir jörðina Á frá 7. júlí 1918 liggjalandamerki Ár úr upptökum Strangalækjar og „þaðan eftir grjóthrygg ísvokallaðan Brúnarlæk í fjöllunum utanvert við Skarðsrétt“. Fyrir liggur oglandamerkjabréf fyrir Geirmundarstaði, sem undirritað er af fyrrnefndum Bogaþennan sama dag. Kemur þar fram að merki þeirrar jarðar séu „... úr Brúnarlæk ífjallinu (utanvert við Skarðsrjett), þaðan eftir grjóthrygg, er liggur framhálsinn fram að Strangalækjarupptökum úr Árgili, úr honum liggja merkin á sniðheim hryggina til svokallaðrar Þórðarvörðu og úr henni í Votaberg undirManheimatindum ...“ Bréfi þessu var hins vegar aldrei þinglýst og telst sönnunargildiþess þar af leiðandi minna en hins þinglýsta landamerkjabréfs fyrir jörðina Á.Aðilar deila ekki um það hvarBrúnarlæk er að finna eða við hvaða viðmiðunarpunkt skuli þar miðað, en sápunktur er merktur nr. 5 á framangreindu korti á dskj. nr. 71. Aðalstefnandibyggir aðalkröfu sína, um að draga beri kröfulínuna úr punkti 3 í Kvos og ípunkt 4, svokallaða Þórðarvörðu, á því að eigendur jarðanna Skarðs 1 og 2,Geirmundarstaða og Ár hafi með fyrirliggjandi yfirlýsingu sinni, dags. 14.ágúst 1981, sem ber yfirskriftina „Landamerki Geirmundarstaða í Skarðshreppi,Dal“, ákveðið, með bindandi hætti fyrir alla aðila, þau merki sem þar séutilgreind. Það sem hér skipti máli sé sú tilgreining á merkjum milliGeirmundarstaða og Ár þar sem segir: „Úr vörðu uppaf réttarbrún í Brúnalæk ogþaðan sjónhending í skurð neðan við Skógargötur og fylgir þeim skurði íLanganesvog, ...“. Þar sem óumdeilt sé að umrædd varða sé svokölluðÞórðarvarða, í punkti 4, beri að draga merkjalínuna þangað úr punkti 3 og síðanáfram í punkt 5 við Brúnarlæk. Gagnstefnendur hafa mótmælt gildiframangreindrar yfirlýsingar, meðal annars með tilliti til þess að fyrrieigandi Geirmundarstaða, Jón Finnsson, hafi ritað undir hana eftir að hann hafiverið búinn að selja jörðina til Unnsteins Eggertssonar með útgáfu afsals hinn14. júlí 1981. Kvað aðalstefnandi í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi að ástæðaþessa hafi verið sú að sýslumaður hefði neitað að þinglýsa umræddu afsali nemaað landamerki jarðarinnar væru skýrð betur en fyrir lægi. Hafi í kjölfar þessaverið ákveðið að eigendur jarðanna færu á vettvang til að skýra málið frekar oghefðu þeir svo gert með sér umrætt samkomulag um landamerkin, sem síðan hafiverið þinglýst ásamt afsalinu fyrir jörðinni. Hefur nefndur Unnsteinn boriðfyrir dómi að hann hafi talið sig bundinn af þessari yfirlýsingu sem eigandiGeirmundarstaða. Þá kom fram í aðilaskýrslum gagnstefnendanna SigríðarBryndísar Karlsdóttur og eiginmanns hennar, Þórðar Baldurssonar, sem keyptuGeirmundarstaði af nefndum Unnsteini hinn 13. febrúar 1985, að umræddursamningur hefði legið frammi við þá sölu. Taldi Sigríður Bryndís aðGeirmundarstaðir ættu þarna land frá Þórðarvörðu að Brúnalæk, áfram í upptökStrangalækjar, sem væri fyrsti lækurinn fyrir framan svokallaða Ártinda, „ogsvo niður Votabergið“. Skjalið væri þó ekki fullkomlega rétt þar sem ekkertværi minnst þar á Strangalæk. Bar Þórður einnig á svipaðan veg. MerkiGeirmundarstaða gagnvart Á væru rétt dregin milli Þórðarvörðu, punktur 4, íBrúnalæk, punktur 5, sbr. kort á dskj. nr. 71, en hins vegar væri þar ekkertminnst á upptök Strangalækjar, eins og gert væri í landamerkjalýsinguGeirmundarstaða frá árinu 1918. Að virtu framangreindu er ljóstað sú skipan mála um merki milli jarðanna Ár og Geirmundarstaða sem mælt erfyrir um í framangreindu samkomulagi hefur staðið óbreytt frá gerð þess og ánþess að gögn málsins beri með sér að eigendur Geirmundarstaða hafi hreyftandmælum gegn gildi þess fyrr en í tengslum við höfðun máls þessa. Þegar tilþess er litið að landamerkjabréf eru í eðli sínu samningar séu þau samþykkt afeigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða, og jafnframt hafður í hugaframburður eigendanna fyrir dómi, verður fallist á það með aðalstefnanda aðnúverandi eigendur geti ekki nú haft uppi andmæli gegn gildi samkomulagsinsvegna þess hvernig háttað var undirritunum á það. Teljast þeir því við þaðbundnir. Með hliðsjón af því sem að framangreinir þykir verða að fallast á það með aðalstefnanda að draga berilandamerkjalínu Ár áfram frá upptökum Strangalækjar í Kvos, sem merkt er sempunktur 3 á kröfukorti aðalstefnanda, í landamerkjavörðu, svokallaðaÞórðarvörðu, sem merkt er sem punktur 4 á sama korti, og þaðan áfram í upptökBrúnarlækjar, sem merkt er sem punktur 5. Samkvæmt öllu framansögðu eraðalkrafa aðalstefnanda í málinu því tekin að fullu til greina. Að fenginni þessari niðurstöðuverða gagnstefnendur dæmdir til að greiða aðalstefnanda 2.600.000 krónur ímálskostnað.Aðalstefnandi greiði aðalstefnduElínborgu Eggertsdóttur 100.000 krónur í málskostnað.Uppkvaðning dóms hefur dregistfram yfir frest skv. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 en dómari og lögmenntöldu ekki þörf á endurflutningi.Dóm þennan kveður upp ÁsgeirMagnússon dómstjóri.Dómsorð:Aðalstefnda ElínborgEggertsdóttir er sýkn af kröfum aðalstefnanda, Trausta V. Bjarnasonar, íaðalsök.Viðurkennt er að rétt landamerkiÁr gagnvart jörðunum Skarði og Geirmundarstöðum á umþrættu svæði liggi fráhnitapunkti 1 við Krossá, samkvæmt kröfugerð aðalstefnanda á loftmynd á dskj. nr. 71, og þaðan eftir línu í gegnumhnitapunkt 2 við Árgil og áfram í hnitapunkt 3 í Kvos, þaðan áfram ílandamerkjavörðu, svokallaða Þórðarvörðu, sem merkt er sem hnitapunktur 4 ásama korti, og þaðan áfram í upptök Brúnarlækjar, sem merkt er sem hnitapunktur5. Gagnstefnendur Kristinn B.Jónsson, Ólafur Eggertsson, SigríðurBryndís Karlsdóttir og Þórður Baldursson greiði aðalstefnanda óskipt 2.600.000krónur í málskostnað. Aðalstefnandi greiði aðalstefnduElínborgu Eggertsdóttur 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 455/1999
Upplýsingaskylda stjórnvalda Aðild
G, sem starfaði sem blaðamaður, krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál, þar sem staðfest var ákvörðun utanríkisráðherra um að neita honum um aðgang að samkomulagi R, S og íslenska ríkisins, eigenda sameignarfélagsins Í, um úttekt á eignum úr félaginu við slit þess og skiptingu þeirra sín á milli. Talið var að 3. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 gæti aðeins náð til upplýsinga um félagið að því er varðaði atriði, sem sneru beinlínis að gerðum ríkisins sem eins af eigendum þess, meðal annars því hvernig ríkið fór með hagsmuni sína við slit félagsins. Aðgangur G yrði hins vegar að sæta þeim takmörkunum, sem um ræddi í 5. gr. laganna um takmarkanir á upplýsingarétti vegna einkahagsmuna. Að öllu virtu þóttu ekki efni til að fallast á það með ríkinu, að hagsmunir S og R af trúnaði um samninga þeirra þriggja á milli varðandi slit Í vægju þyngra á metum en þeir hagsmunir, sem meginreglu 3. gr. upplýsingalaga um aðgang almennings að gögnum væri ætlað að tryggja. Var krafa G því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 4. október 1999. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 10. nóvember 1999 og áfrýjaði hann á ný 17. sama mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál 1. október 1998, þar sem staðfest var ákvörðun utanríkisráðherra 10. júní sama árs um að neita áfrýjanda um aðgang að samkomulagi eigenda Íslenskra aðalverktaka sf. um úttekt á eignum úr félaginu við slit þess og skiptingu þeirra sín á milli, svo og að utanríkisráðherra veiti honum aðgang að þessum gögnum. Til vara krefst áfrýjandi þess að sér verði veittur aðgangur að þeim hluta samkomulagsins, sem snýr að því hvaða eignir stefndi fékk í sinn hlut við slit félagsins. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins átti stefndi 52% hlut í Íslenskum aðalverktökum sf., en aðrir eigendur voru Sameinaðir verktakar hf. og Reginn hf., sem áttu annars vegar 32% hlut og hins vegar 16%. Utanríkisráðherra fór með eignarhlut stefnda. Eigendurnir slitu sameignarfélaginu 31. maí 1997, en stofnuðu þann dag samnefnt hlutafélag, þar sem þeir lögðu fram sem hlutafé og framlag í varasjóð nokkuð af þeim eignum, sem áður tilheyrðu sameignarfélaginu. Samkvæmt stofnefnahagsreikningi hlutafélagsins mun eigið fé þess þá hafa numið 2.869.941.756 krónum. Stefndi kveður öðrum eignum sameignarfélagsins, sem hafi 31. desember 1996 verið að bókfærðu verði 1.165.245.811 krónur, hafa á hinn bóginn verið skipt á milli eigendanna í réttum hlutföllum við eignarhluta. Áfrýjandi, sem starfaði sem blaðamaður við Viðskiptablaðið, óskaði eftir því við utanríkisráðuneytið 11. maí 1998 að sér yrðu veittar upplýsingar um hverjir hefðu gert samkomulag um skiptingu eigna Íslenskra aðalverktaka sf. á árinu 1997, svo og að afhent yrði afrit samninga um þetta efni ásamt sundurliðuðum upplýsingum um eignir, sem eigendur fengu í sinn hlut, og bókfært verð þeirra. Ennfremur var óskað eftir afriti af öllum fréttatilkynningum, sem ráðuneytið hafði látið frá sér fara af þessu tilefni. Í bréfi ráðuneytisins til áfrýjanda 10. júní 1998 var veitt svar við fyrstu spurningunni, sem getið er hér að framan, og því fylgdi einnig afrit fréttatilkynningar, sem gefin var út um slit sameignarfélagsins og stofnun hlutafélagsins. Þá var og skýrt á áðurgreindan hátt frá heildarandvirði eigna, sem eigendur sameignarfélagsins annars vegar lögðu hlutafélaginu til við stofnun þess og hins vegar skiptu á milli sín við félagsslitin, en um þessar síðarnefndu eignir var sérstaklega tekið fram að ekki hafi verið litið svo á að þær tengdust beint verktakastarfsemi. Með því að aðrir en stefndi ættu hér hlut að máli taldi ráðuneytið sér á hinn bóginn ekki fært með vísan til 5. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 að afhenda áfrýjanda „gögn eða samninga um fjárhags- og viðskiptaleg málefni eigenda sameignarfélagsins“, eins og sagði í bréfinu. Áfrýjandi skaut þessari ákvörðun utanríkisráðuneytisins til úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem starfar samkvæmt ákvæðum V. kafla upplýsingalaga. Í bréfum til utanríkisráðuneytisins 3. og 10. september 1998, sem lögð voru fyrir nefndina, lýstu Sameinaðir verktakar hf. og Reginn hf. sig andvíga því að áfrýjandi fengi upplýsingarnar, sem hann leitaði eftir. Í því sambandi vísuðu þeir einkum til þess að svörin, sem ráðuneytið hafði veitt áfrýjanda 10. júní 1998, væru nægjanleg. Auk þess var í bréfi Regins hf. meðal annars bent á að umrædd gögn vörðuðu mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni félagsins, því þar kæmu fram fjárhæðir, sem eigendurnir hefðu lagt til grundvallar í viðskiptum sínum, en upplýsingar um þær gætu orðið til að veikja samningsstöðu félagsins við sölu eigna, sem það fékk í sinn hlut við slit Íslenskra aðalverktaka sf. Í úrskurði nefndarinnar 1. október 1998 var staðfest ákvörðun ráðuneytisins um að neita áfrýjanda um aðgang að fyrrnefndum gögnum. Höfðaði áfrýjandi málið 22. sama mánaðar til að fá þeirri niðurstöðu hnekkt. Gögn, sem áfrýjandi leitar aðgangs að, hafa verið lögð fyrir Hæstarétt í trúnaði. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi beini kröfum sínum réttilega að stefnda. Eins og fyrr greinir voru stefndi, Sameinaðir verktakar hf. og Reginn hf. eigendur að Íslenskum aðalverktökum sf. Vegna eignarhluta þessara tveggja einkaaðila í sameignarfélaginu getur ákvæði 3. gr. upplýsingalaga aðeins náð til upplýsinga um félagið að því er varðar atriði, sem snúa beinlínis að gerðum stefnda sem eins af eigendum þess, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Meðal þess, sem slíkar upplýsingar geta lotið að, er hvernig stefndi fór með hagsmuni sína við slit félagsins. Ekki verður fengin viðhlítandi mynd af meðferð þeirra hagsmuna nema með upplýsingum um samninga stefnda við fyrrum sameigendur sína. Einkaaðilarnir, sem þar eiga í hlut, hafa eins og áður segir lagst gegn því að áfrýjandi fái aðgang að gögnum um þetta efni. Verður því sá aðgangur hans að sæta þeim takmörkunum, sem um ræðir í 5. gr. upplýsingalaga, en ákvæði 3. töluliðar 6. gr. laganna eiga hér ekki við. Þegar metið er hvort gögnin, sem áfrýjandi leitar aðgangs að, varði í skilningi 5. gr. upplýsingalaga mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni Sameinaðra verktaka hf. og Regins hf., sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, verður að líta til þess að stefndi hefur nú þegar greint áfrýjanda frá bókfærðu heildarandvirði eignanna, sem var skipt á milli hans og nefndra félaga við slit Íslenskra aðalverktaka sf., svo og að skiptingin hafi ráðist af nánar tilgreindum eignarhlutföllum þeirra þriggja. Stefndi hefur einnig skýrt áfrýjanda frá því að þessar eignir hafi ekki þótt standa í beinum tengslum við verktakastarfsemi. Í málinu hefur ekki komið sérstaklega fram að hverju starfsemi Sameinaðra verktaka hf. beinist nú, en fyrir liggur hins vegar að Reginn hf. hafi að minnsta kosti frá árinu 1997 verið eignarhaldsfélag í eigu Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt gögnum málsins hefur Reginn hf. þegar selt að minnsta kosti einhverjar þeirra eigna, sem komu í hlut félagsins við slit Íslenskra aðalverktaka sf. Að því leyti, sem aðrar þeirra kunna enn að vera í eigu Regins hf., geta upplýsingar um verðmat þeirra í samningum á fyrri hluta árs 1997 engu raunverulegu máli skipt ef leitast er við að koma þeim nú í verð. Þegar allt þetta er virt eru ekki efni til að fallast á með stefnda að hagsmunir Sameinaðra verktaka hf. og Regins hf. af trúnaði um samninga þeirra þriggja á milli varðandi slit Íslenskra aðalverktaka sf. vegi þyngra á metum en þeir hagsmunir, sem meginreglu 3. gr. upplýsingalaga um aðgang almennings að gögnum er ætlað að tryggja. Samkvæmt því verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál 1. október 1998, þar sem staðfest var ákvörðun utanríkisráðherra 10. júní sama árs um að neita áfrýjanda, Garðari Erni Úlfarssyni, um aðgang að samkomulagi eigenda Íslenskra aðalverktaka sf. um úttekt á eignum úr félaginu við slit þess og skiptingu þeirra sín á milli. Stefnda, íslenska ríkinu, er skylt að veita áfrýjanda aðgang að gögnum um það efni. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 1999. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 22. október 1998. Stefnandi er Garðar Örn Úlfarsson kt. 281062-4849 Kringlunni 61, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þær dómkröfur að felldur verði úr gildi úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál frá 1. október 1998 í málinu nr. 58/1998, þar sem stefnanda er synjað um aðgang að samkomulagi eigenda um úttekt á eignum úr sameignarfélaginu Íslenskir aðalverktakar sf. og um skiptingu þeirra sín á milli og jafnframt að ógild verði ákvörðun utanríkisráðuneytisins um sama efni sbr. bréf ráðuneytisins dags. 10. júní 1998. Auk þess er þess krafist að í dómi verði fallist á þá kröfu stefnanda að utanríkisráðuneytið veiti honum aðgang að gögnum um eignir sem eigendur Íslenskra aðalverktaka sf. tóku út úr félaginu og skiptu með sér við slit þess. Þá er jafnframt krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar að mati dómsins. MÁLSATVIK Með bréfi til utanríkisráðuneytisins dagsettu 11. maí 1997 óskaði stefnandi eftir afriti af samningi eða samningum um skiptingu eigna Íslenskra aðalverktaka sf. við slit þess. Jafnframt óskaði stefnandi eftir sundurliðuðum upplýsingum um hvaða eignir hefðu komið í hlut hvers. Íslenskum aðalverktökum sf. var slitið 31. maí 1997. Þá fór íslenska ríkið með 52% eignarhlut í félaginu en aðrir eigendur voru Sameinaðir verktakar hf. með 32% og Reginn hf. með 16%. Utanríkisráðuneytið fór með hlut íslenska ríkisins. Utanríkisráðuneytið svaraði stefnanda með bréfi dags. 10. júní 1998. Þar kemur fram að eigendur hafi við slit á félaginu tekið út eignir er numu kr. 1.165.245.811,- samkvæmt bókfærðu verði í ársreikningum félagsins 31. desember 1996 og skipt þeim eignum með sér í samræmi við eignarhlut sinn. Þær eignir sem eftir hafi verið hafi þessir sömu aðilar lagt fram sem hlutafé og varasjóð Íslenskra aðalverktaka hf. Með hliðsjón af því að um hafi verið að ræða þrjá aðila sem átt hafi mismunandi hagsmuna að gæta synjaði ráðuneytið hins vegar að veita frekari upplýsingar eða gögn með vísan til 5. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Stefnandi kærði þessa ákvörðun utanríkisráðuneytisins til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál með bréfi dags. 21. ágúst 1998. Í kæru stefnanda kemur fram að kæran snúist um þá ákvörðun ráðuneytisins að hafna því að veita upplýsingar um þá samninga er eigendur Íslenskra aðalverktaka sf. gerðu sín á milli um að draga tilteknar eignir út úr fyrirtækinu og skipta þeim á milli eiganda. Í kæru stefnanda er þeirri skoðun lýst að 5. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 geti ekki átt við í máli þessu. Í kærunni er gerð sú krafa að ráðuneytið veiti allar þær upplýsingar sem beðið er um. Í umsögn utanríkisráðuneytisins sem dags. er þann 20. september 1998 segir orðrétt: "Utanríkisráðuneytið ítrekar þá afstöðu er fram kemur í meðfylgjandi bréfi ráðuneytisins 10. júní sl. að beiðni kæranda um aðgang að gögnum fellur utan 3. gr. upplýsingalaga með því að gögn þessi eru undanþegin upplýsingarétti, þar sem þau varða mikilvæga fjárhags-og viðskiptahagsmuni Íslenskra aðalverktaka hf. sbr. 5. gr. laganna". Með bréfi ráðuneytisins fylgdu hjálögð bréf Regins hf. og Sameinaðra verktaka hf. þar sem vísað er til afstöðu ráðuneytisins. Jafnframt fór ráðuneytið fram á að kæru stefnanda yrði vísað frá þar sem kærufrestur hafi verið liðinn er kæran var lögð fram. Því hafnaði úrskurðarnefndin þar sem ráðuneytið hafði ekki gætt að leiðbeiningarskyldu sinni um kærufrest sbr. 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að öðru leyti hafnaði úrskurðarnefndin með hliðsjón af 5. gr. upplýsingalaga kröfum stefnanda með vísan til þess að það kynni að skaða mikilvæga fjárhags-og viðskiptahagsmuni þeirra tveggja hlutafélaga, sem stóðu að umræddum samningum, ef almenningur fengi upplýsingar um hvaða eignir þau fengu í sinn hlut við slit á sameignarfélaginu, hvert hafi verið umsamið verðmæti þeirra og hvert bókfært verð þeirra í reikningum félagsins. Jafnframt kemur fram í niðurstöðum úrskurðarnefndarinnar að sömu sjónarmið eigi við um þær upplýsingar sem ríkið fékk í sinn hlut sbr. 3. tl. 6. gr. upplýsingalaga. Niðurstaða Úrskurðarnefndar um upplýsingamál hljóðar svo: 1. Eins og gerð er grein fyrir í kaflanum um kæruefni hér að framan var mál þetta kært með bréfi kæranda, dagsettu 21. ágúst sl. Samkvæmt l. mgr. 16. gr. upplýsingalaga byrjar kærufrestur að liða þegar þeim, sem farið hefur fram á aðgang að gögnum, er tilkynnt synjun stjórnvalds. Bréf utanríkisráðuneytisins til kæranda er dagsett 10. júní sl. Samkvæmt því var liðinn sá 30 daga kærufrestur, sem tiltekinn er í 1. mgr. 16. gr. upplýsingalaga, þegar mál þetta var borið skriflega undir úrskurðarnefnd. Í 1. tölul. 28. gr. stjórnsýslulaga segir að vísa skuli kæru frá, sem borist hefur að liðnum kærufresti, nema afsakanlegt verði talið að hún hafi ekki borist fyrr. Ekki verður séð að ráðuneytið hafi veitt kæranda leiðbeiningar um kærufrest skv. 1. mgr. 16. gr. upplýsinga­laga sem henni var þó skylt að gera skv. 2. tölul. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga. Af þessum sökum telur úrskurðarnefnd ekki rétt að vísa kærunni frá þótt hún hafi borist of seint enda var ekki liðinn sá almenni kærufrestur sem mælt er fyrir um í 1 . mgr. 27. gr. stjórnsýslu­laga. 2. Hinn 31. maí 1997, sama dag og sameignarfélaginu Íslenskir aðalverktakar sf. var slitið og nýtt samnefnt hlutafélag stofnað, var gert sérstakt samkomulag milli eigenda sameignarfélagsins, þ. e. utanrikisráðherra f.h. íslenska ríkisins, Sameinaðra verktaka hf. og Regins hf., um úttektir eigendanna úr félaginu yfir höfuðstól. Í samkomulagi þessu koma fram þær upplýsingar, sem kærandi hefur samkvæmt framansögðu óskað eftir, en ráðuneytið synjað að láta honum í té. Tveir af eigendum Íslenskra aðalverktaka sf. voru hlutafélög og teljast þau, ásamt sameignarfélaginu sjálfu, einkaaðilar í skilningi 5. gr. upplýsingalaga. Í þeirn lagagrein segir orðrétt: "Óheimilt er að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut á. Sömu takmarkanir gilda um aðgang að gögnum er varða mikilvæga fjárhags­eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila." Í athugasemdum með frumvarpi til upplýsingalaga er niðurlag þessa ákvæðis skýrt svo að með því sé m.a. átt við "viðkvæmar upplýsingar um rekstrar- eða samkeppnisstöðu svo og aðra mikilvæga viðskiptahagsmuni" fyrirtækja og annarra lögaðila. Með skírskotun til þess, sem að framan greinir, er það álit úrskurðarnefndar að það kynni að skaða mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni þeirra tveggja hlutafélaga, sem stóðu að umræddu samkomulagi, ef almenningur fengi aðgang að upplýsingum um það hvaða eignir þau fengu í sinn hlut við slit á sameignarfélaginu, hvert hafi verið umsamið verðmæti þeirra og hvert bókfært verð þeirra í reikningum félagsins. Í því sambandi skal sérstaklega bent á að það, sem fram kemur í fyrrgreindri umsögn Regins hf. til utanríkisráðuneytisins, að það kynni að skaða samningsstöðu félagsins við endursölu á eignunum á almennum markaði ef umbeðnar upplýsingar væru á almanna vitorði. Þótt ráðuneytið hafi ekki á því byggt, hvorki í svarbréfi sínu til kæranda né í umsögn sinni til úrskurðarnefndar, er það álit hennar að sömu sjónarmið eigi við um upplýsingar um þær eiginir sem íslenska ríkið fékk í sinn hlut samkvæmt samkomulaginu, sbr. 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Samkvæmt þessu ber að staðfesta þá ákvörðun ráðuneytisins að synja kæranda um aðgang að þessum upplýsingum. Úrskurðarorð: Staðfest er sú ákvörðun utanríkisráðuneytisins að synja kæranda, Garðari Erni Úlfarssyni, um aðgang að samkomulagi eigenda um úttekt á eignum úr sameignarfélaginu Íslenskir aðalverktakar sf. og skiptingu þeirra sín á milli." Þar sem úrskurðurinn féll á þennan veg og stefnandi er ekki sáttur við niðurstöðuna telur hann málshöfðun þessa nauðsynlega. MÁLSÁSTÆÐUR Stefnandi byggir á því að hann hafi rétt til aðgangs að ofangreindum upplýsingum á grundvelli 3. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 og að ekki sé hægt að hafna kröfu hans um upplýsingarnar á grundvelli 5. gr. og 6. gr. upplýsingalaga. Þeirri túlkun nefndarinnar að það kynni að skaða mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni þeirra tveggja hlutafélaga sem stóðu að umræddu samkomulagi ef almenningur fengi aðgang að upplýsingum um hvaða eignir þau fengu í sinn hlut við slit á sameignarfélaginu hafnar stefnandi alfarið. Við skýringu á umræddu lagaákvæði telur stefnandi að hafa verði í huga þegar metið er hvort um mikilvæga viðkvæma fjárhags- eða viðskiptahagsmuni er að ræða hvort aðili geti skaðast í viðskiptum og þá með tilliti til samkeppnissjónarmiða. Þ.e.a.s. meginatriðið sé að stjórnvöld tryggi að lögaðilar þurfi ekki að sætta sig við að gefnar séu viðkvæmar fjárhagslegar upplýsingar sem nýst geti samkeppnisaðilum eða geti skaðað aðilann á samkeppnismarkaði. Í athugasemdum um ákvæði þetta í frumvarpi til upplýsingalaga séu tekin dæmi af mikilvægum hagsmunum af þessu tagi og sé þar talað um framleiðslu- og viðskiptaleyndarmál og um upplýsingar um samkeppnisstöðu. Einnig bendir stefnandi sérstaklega á þá áherslu sem lögð sé á orðið "mikilvæga" í lagagreininni. Ljóst sé af því að hagsmunirnir þurfi að vera mikilvægir og mikilvægi þeirra hljóti að vegast á við mikilvægi þess að upplýsingaréttur almennings sé virtur. Stefnandi bendir á máli sínu til stuðnings að slit á félaginu Íslenskir aðalverktakar sf. séu um garð gengin. Fyrrverandi eignaraðilar þess séu í verktakastarfsemi sem eigi ekkert skylt við þá aðstöðu sem Íslenskir aðalverktakar sf. bjuggu við. Félagið hafi á sínum tíma verið í einokunaraðstöðu sem íslensk stjórnvöld hafi tryggt því. Þeir hagsmunir sem fyrrverandi eigendur hafi af því að koma í veg fyrir að almenningur fái nánar upplýsingar um verðmæti þau sem einokunaraðstaðan færði þeim séu ekki hagsmunir sem verndaðir séu í nefndum lagaákvæðum, eigi ekkert skylt við samkeppnisjónarmið þau sem að ofan er lýst og voru aflvaki þess að umrædd lagaákvæði voru sett er takmarka upplýsingarétt almennings og geti ekki talist "mikilvægir". Í þessu sambandi bendir stefnandi sérstaklega á þá staðreynd, sem greint er frá í bréfi utanríkisráðuneytisins, sem dagsett er 10. júní 1998, að eignirnar sem eigendur Íslenskra aðalverktaka sf. skiptu á milli sín hafi verið eignir sem aðilar hafi verið sammála um að tengdust ekki beint verktakastarfsemi og hafi því ekki þjónað hinu nýja hlutafélagi sem verktakafyrirtæki. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar sé sérstaklega bent á það sem fram komi í umsögn Regins hf. til utanríkisráðuneytisins, að það kynni að skaða samningsstöðu félagsins við endursölu á eignunum á almennum markaði ef umbeðnar upplýsingar væru á almanna vitorði. Þessari skýringu hafnar stefnandi sem fráleitri. Eignir seljist samkvæmt lögmálum markaðarins um framboð og eftirspurn og ef eftirspurn sé eftir þeim eignum sem um ræðir hafa upplýsingar um tilurð þeirra ekkert með verðmæti þeirra að gera. Stefnandi bendir á að þær upplýsingar, sem farið er fram á að veittar verði, séu sambærilegar þeim upplýsingum sem hefð sé fyrir að fram komi í ársreikningum fyrirtækja samkvæmt góðri reikningsskilavenju. T.d. upplýsingar um bókfært verð fasteigna og annarra fastafjármuna. En upplýsingar af því tagi gefi oft ekki rétta mynd af markaðsvirði viðkomandi eigna. Í úrskurði nefndarinnar komi fram að sömu sjónarmið eigi við um þar eignir sem íslenska ríkið fékk í sinn hlut sbr. 6. gr. upplýsingalaga. Þessari skoðun hafnar stefnandi alfarið. Enn fráleitara sé að 3. tl. 6. gr. geti verið grundvöllur þess að stefnanda sé synjað um upplýsingar um eignarhlut ríkisins en að 5. gr. komi í veg fyrir að veittar séu upplýsingar um eignir sem komu í hlut félaganna tveggja. Í athugasemdum með frumvarpi til upplýsingalaga komi greinilega fram að 3. tl. 6. gr. upplýsingalaga verði ekki beitt þegar hið opinbera starfar í skjóli einkaréttar eða einokunar né heldur ef opinber aðili er einn um rekstur. Stefnandi leggur áherslu á að með setningu upplýsingalaga nr. 50/1996 hafi verið lögfest sú meginregla að stjórnvöldum sé skylt að veita almenningi aðgang að gögnum er varða tiltekið mál. Öll lagaákvæði er gangi gegn þessari meginreglu og takmarki þannig þennan lögbundna rétt almennings beri að skýra þröngt í samræmi við almennar lögskýringarreglur. Málskostnaðarkröfu stefnanda styður hann við XXI kafla laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að sýkna beri vegna aðildarskorts, enda sé rétt að málsókn um viðurkenningu á afhendingu gagna sé beint að Íslenskum aðalvertökum hf. Vísað er til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en stefndi sé nú í minnihluta eignaraðila. Burtséð frá gildi úrskurðar Úrskurðarnefndar og ákvörðun ráðuneytisins sé stefnanda allt að einu nauðsynlegt að hafa uppi í dómsmáli þessu kröfu um afllendingu gagna svo sem hann hefur gert. Stefndi geti hins vegar sem einn hluthafa ekki átt aðild að slíkri kröfu. Jafnframt er bent á að frávísun kunni að varða að sameigendum Íslenskra aðalverktaka sf. á sínum tíma, þ.e. Reginn hf. og Sameinuðum verktökum hf. er ekki stefnt í máli þessu ásamt stefnda. Varði það frávísun án kröfu, sbr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að sýkna beri af öllum kröfum stefnanda þegar af þeirri ástæðu að upplýsingalög nr. 50/1996 taki ekki til annars en sem varðar stjórnsýslu ríkis eða sveitarfélaga, sbr. 1. gr. laganna. Þannig gildi lögin ekki um einkaaðila, þótt þeir séu í opinberri eigu og varði umbeðin gögn og upplýsingar starfsemi einkaaðila. Sameignarfélagið Íslenskir aðalverktakar hafi aðeins að hluta til verið í eigu ríkisins og sé ríkið nú aðeins hluthafi að hlutafélaginu. Sé sú ein undantekning frá 1. mgr. 1. gr. greindra laga að lögin geti náð til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur verið farið vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu. Hvorki sameignarfélaginu né hlutafélaginu Íslenskum aðalverktökum hafi verið falið opinbert vald. Vísað er til athugasemda með frumvarpi sem varð að upplýsingalögum um skýringu á l. gr. Beri þegar af þessum ástæðum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda og er því ekkert tilefni til að hrófla við niðurstöðu Úrskurðarnefndar um upplýsingamál sem krafist er ógildingar á. Verði ekki á framangreint fallist byggir stefndi á því að gögn þau sem stefnandi óskaði eftir aðgangi að frá utanríkisráðuneyti séu utan gildissviðs 3. gr. upplýsingalaga. Svo sem fram kemur í úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál hafi verið gert sérstakt samkomulag milli eigenda sameignarfélagsins Íslenskra aðalverktaka sf. um úttektir þeirra úr félaginu. Tveir af eigendum sameignarfélagsins hafi verið hlutafélög sem ásamt félaginu sjálfu teljist einkaaðilar í skilningi 5. gr. upplýsingalaga. Sé samkvæmt ákvæðinu óheimilt að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut á. Komi fram í ákvæðinu að sömu takmarkanir gildi um aðgang að gögnum sem varði mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila. Í greinargerð með frumvarpi er varð að upplýsingalögum sé niðurlagsákvæði þetta skýrt svo að með því sé meðal annars átt við viðkvæmar upplýsingar um rekstrar­eða samkeppnisstöðu svo og aðra mikilvæga viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila. Svo sem fram komi í málsgögnum hafi utanríkisráðuneyti leitað eftir afstöðu þeirra tveggja hlutafélaga sem ásamt stefnda stóðu að sameignarfélaginu Íslenskir aðalverktakar sf. Í bréfi Regins hf., dagsettu 3. september 1998 komi fram það álit stjórnarformanns að af hálfu félagsins væri litið svo á að umbeðin gögn vörðuðu mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni þess. Hafi meðal annars verið tilfærð þau rök að með því að láta upplýsingarnar í té væri vegið að samningsstöðu félagsins við endursölu eigna á almennum markaði og með sama hætti kynnu þær umsömdu fjárhæðir sem sameigendur urðu sammála um vegna einstakra eigna sem hluta að heldaruppgjöri að hafa áhrif á viðskiptahagsmuni annarra eignaraðila að umræddum eignum. Í bréfi Sameinaðra verktaka hf., dagsettu 10. september 1998 komi fram að stjórn félagsins hefði fjallað um málið á fundi þann 7 sama mánaðar og tekið undir sjónarmið ráðuneytisins í bréfi þess frá 10. júní 1998. Teldi stjórnin ekki ástæðu til að veita frekari upplýsingar um málið en þegar hefðu verið veittar. Í málinu liggi þannig fyrir gögn til stuðnings þeirri eindregnu afstöðu þeirra tveggja hlutafélaga sem aðild áttu að sameignarfélaginu Íslenskir aðalverktakar sf. að um væri að ræða viðkvæma fjárhags- og viðskiptahagsmuni þeirra. Stefndi telur engin efni til að hnekkja því mati og telur fyrir sitt leyti að umbeðin gögn varði mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni sem sanngjarnt sé og eðlilegt að leynt fari. Liggi því fyrir að þeir aðilar sem í hlut eiga hafi lýst sig andsnúna því að umbeðin gögn verði veitt og því ekki uppfyllt skilyrði 5. gr. upplýsingalaga um að hlutaðeigandi samþykki. Beri að virða sjónarmið greindra félaga og það mat þeirra að tjón geti hlotist af opinberun umbeðinna upplýsinga. Stefndi kveðst því byggja sýknukröfu sýna á skýru orðalagi 5. gr. upplýsingalaga, lögskýringargögnum til túlkunar á gildissviði ákvæðisins og ennfremur er vísað til 6 gr. upplýsingalaga, einkum 3. töluliðar. Stefndi telur engu breyta þótt slit á sameignarfélaginu séu um garð gengin. Hagsmunir sem felist í fjárhag, viðskiptum og samkeppnisstöðu einkaaðila séu ekki háðir sérstökum tímatakmörkunum, heldur séu þeir virkir og verndaðir af ákvæði 5. gr. upplýsingalaga. Það sé mat umræddra félaga og stefnda að fjárhags- og viðskiptahagsmunir þeir sem um ræðir teljist mikilvægir og hefur stefnandi í engu hnekkt því mati, burtséð frá því í hvaða tengslum við starfsemi félaganna upplýsingarnar varða og um hvaða eignir eða ræða eða færslur um þær í ársreikningi. Myndi ákvæði nefndrar 5. gr. missa marks ef fallist yrði á kröfur stefnanda í málinu. Séu engin tilefni til að skýra ákvæði 5. gr. þröngt. Stefndi mótmælir því að Íslenskir aðalverktakar sf. hafi starfað á einokunarmarkaði. Ekkert sérleyfi eða einkaleyfi hafi helgað félaginu einokunaraðstöðu. Hafi Íslenskir aðalverktakar sótt um og verið tilnefndir af hálfu stefnda sem verktakar til ákveðinna verka fyrir varnarliðið, til eins árs í senn. Stóð sameignarfélagið ekki eitt að slíkum tilnefningum til verktöku fyrir varnarliðið. Hlutafélagið sé nú skráð á Verðbréfaþing Íslands og starfi að margs konar verkefnum, meðal annars alhliða verktakastarfsemi á Íslandi og erlendis, kaupum og sölum eigna, útleigu, efnissölu og efnisvinnslu auk reksturs fasteigna og lánastarfsemi. Hafi félagið nú verið tilnefnt til verktöku fyrir varnarliðið árið 1999 og fyrirheit gefin um að framhald verði þar á til ársins 2003. Hagsmunir félagsins og eigenda fyrrum sameignarfélagsins af því að umbeðin gögn komi ekki fyrir almenningssjónir séu virkir nú sem fyrr. Af framansögðu telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda, þannig að úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál frá 1. október 1998 í málinu nr. 58/1998 verði látinn óhaggaður standa svo og ákvörðun stefnda í bréfi, dags. 10. júní 1998. Jafnframt verði sýknað af kröfu stefnanda um að stefndi veiti aðgang að gögnum um eignir sem eigendur Íslenskra aðalverktaka sf. tóku út úr félaginu og skiptu með sér við slit þess. Til stuðnings kröfum um málskostnað er vísað til XXI kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Stefnandi beinir kröfum sínum að stjórnvaldi því sem hefur gögn þau undir höndum sem krafist er aðgangs að og málið er því réttilega höfðað og ekki efni til frávísunar þess. Samkvæmt 1. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 taka lögin til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og ennfremur til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur verið falið opinbert vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Gögn þau sem stefnandi krefst aðgangs að snerta samkomulag á sviði einkaréttar á milli tveggja einkaaðila, Sameinaðra verktaka hf og Regins hf annars vegar og ríkisins hins vegar er eignir voru teknar út úr fyrirtækinu Íslenskir aðalverktakar sf og skipt á milli þessara þriggja aðila. Samkomulag þetta varðar meðferð á eignum ríkisins og hvað þá meðferð snertir fellur málið undir upplýsingalög nr. 50/1996 sbr. athugsemdir við 1. gr. þeirra sem fram koma í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 50/1996. Stefnandi krefst hér aðgangs að gögnum sem snerta einkaaðila, sem eins og að ofan greinir, hafa gert samkomulag við ríkið á sviði einkaréttar um tiltekna ráðstöfun eigna. Að svo miklu leyti sem gögnin varða einkaaðila þessa þykja ákvæði 5. gr. laganna girða fyrir það að umbeðnar upplýsingar verði veittar enda liggur fyrir að aðilar eru því andvígir og telja það geta valdið sér tjóni að upplýsingar þessar verði birtar. Er það og enda álit dómsins, sem kynnt hefur sér umrædd gögn, að það kynni að valda fyrirtækjunum tjóni ef upplýsingar um það hvaða eignir þau fengu í sinn hlut við slit á sameignarfélaginu, hvert hafi verið umsamið verðmæti þeirra og hvert bókfært verð þeirra í reikningum félagsins, yrðu birtar. Í málatilbúnaði aðila er ekki að því vikið og engar kröfur á því reistar að ákvæði 7. gr. upplýsingalaga heimili aðgang að hluta samkomulags þessa og því ekki þörf á að fjalla um það atriði frekar hér. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, utanríkisráðherra skal sýkn af kröfum stefnanda, Garðars Arnar Úlfarssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 230/2009
Skaðabótamál Líkamstjón Örorkubætur Verðtrygging
J krafði T hf. um bætur vegna umferðarslyss sem hann varð fyrir 7. nóvember 2002. T hf. hafði greitt J bætur miðað við fyrirliggjandi matsgerð í málinu sem J tók við með fyrirvara. Deildu aðilar um það hvernig verðbæta ætti bætur til J fyrir varanlega örorku. Í málinu krafðist J þess að bæturnar yrðu uppreiknaðar miðað við launavísitölu. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, kom fram að í 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 væri kveðið skýrt á um það að fjárhæðir bóta, sem greindar væru í 3. mgr. 7. gr. laganna, skyldu breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem yrðu á lánskjaravísitölu og yrði slíkt viðmið ekki talið brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar eða friðhelgi eignarréttarins, sbr. 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var ekki talið að sanngirnisrök eða eðli máls ættu að leiða til þess að sjónarmið J um túlkun á umræddum ákvæðum skaðabótalaganna yrði tekið til greina í málinu. Var T hf. því sýknað af kröfu J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að tildæmd fjárhæð, 2.391.917 krónur, beri 4,5% ársvexti frá 7. febrúar 2003 til dómsuppsögudags í Hæstarétti en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og að málskostnaður falli niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Þegar litið er til framangreindra málalykta og haft í huga að í máli þessu eru ekki veruleg vafaatriði, sbr. 1. og 3. mgr. 130. gr., sbr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jón Gunnlaugur Viggósson, greiði stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., málskostnað fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 2. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, af Jóni Gunnlaugi Viggóssyni, Álfkonuhvarfi 33, Kópavogi, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 12. desember 2007. Dómkröfur stefnanda eru þessar : Að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 2.391.917 með vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af kr. 2.391.917 frá 07.02.2003 til 30.04.2005 en af kr. 1.626.504 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist dráttarvaxta skv. lögum 38/2001 af kr. 765.413 frá 30.04.2005 til 10.05.2008 en af kr. 2.391.917 frá þeim degi til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar stefnanda að skaðlausu, að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem mun lagður fram við aðalmeðferð málsins, ef til hennar kemur, auk álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Málsatvik Atvik þessa máls eru þau, að þann 7. nóvember 2002 ók stefnandi bifreið sinni vestur Jaðarsel. Sökum hálku missti stefnandi stjórn á bifreið sinni með þeim afleiðingum að hún rann yfir á öfugan vegarhelming og framan á almenningsvagn, sem ekið var úr gagnstæðri átt. Bifreið stefnanda skemmdist mjög mikið við áreksturinn og hlaut stefnandi margvíslega áverka í slysinu, eins og fyrirliggjandi læknisvottorð bera með sér. Á slysdegi var bifreið stefnanda, IO 825, tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu og slysatryggingu ökumanns hjá stefnda. Bótaskylda stefnda vegna slyssins er óumdeild. Með sameiginlegri matsbeiðni aðila, dags. 15. febrúar 2005, var læknunum Atla Þór Ólasyni og Leifi N. Dungal falið að meta tjón stefnanda vegna slyssins. Samkvæmt matsgerð þeirra, dags. 16. mars 2005, var varanlegur miski stefnanda metinn 12% og varanleg örorka 8%. Stefndi greiddi stefnanda bætur vegna slyssins á grundvelli matsgerðarinnar með uppgjöri þann 15. apríl 2005. Við uppgjör málsins var ágreiningslaust að við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku skyldi leggja til grundvallar sem árslaunaviðmið lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi krafðist þess að umrætt viðmið yrði verðbætt samkvæmt launavísitölu til stöðugleikapunkts, ásamt því að bætt yrði við 6% vegna mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Þessari kröfu hafnaði stefndi og reiknaði út bætur vegna varanlegrar örorku þannig að lágmarkslaunaviðmið skaðabótalaga væri verðbætt samkvæmt lánskjaravísitölu til stöðugleikapunkts. Stefnandi tók við bótum með fyrirvara um m.a. matsgerð og tekjuviðmiðun. Með matsbeiðni stefnanda, dags. 17. mars 2008, var þess óskað að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að meta, í samræmi við ákvæði skaðabótalaga varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda vegna slyssins. Dómkvaddir voru þeir Sigurður Thorlacius, sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum og Ingvar Sveinbjörnsson hrl. Samkvæmt matsgerð þeirra, dags. 9. apríl 2008, var varanlegur miski stefnanda metinn 15% og varanleg örorka 25%. Stefndi hefur fallist á niðurstöður hinna dómkvöddu matsmanna og greitt bætur á þeim grundvelli til stefnanda þó þannig að við útreikning skaðabóta vegna varanlegrar örorku var tekjuviðmiðun örorkubóta samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með sama hætti og varð við fyrra bótauppgjör aðila þann 15. apríl 2005. Stefnandi hefur ekki sætt sig við þann útreikningsgrundvöll, sem er ágreiningsefni aðila og sakarefni málsins, sem eftir stendur, þ.e. við hvaða tekjur beri að miða bætur stefnanda vegna varanlegrar örorku samkvæmt 5.–7. gr. skaðabótalaga. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi tekur fram, til skýringar á endanlegri kröfugerð sinni í málinu, að stefndi hafi fallist á niðurstöður hinna dómkvöddu matsmanna og greitt bætur á þeim grundvelli til stefnanda, þó þannig að við útreikning skaðabóta vegna varanlegrar örorku var tekjuviðmiðun örorkubóta samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eingöngu kr. 1.622.500 í stað kr. 2.170.602 með sama hætti og varð við fyrra bótauppgjör aðila þann 15. apríl 2005. Þessi munur sé ágreiningsefni aðila og sakarefni málsins, þ.e. við hvaða tekjur beri að miða bætur stefnanda vegna varanlegrar örorku samkvæmt 5. – 7. gr. skaðabótalaga. Í málinu byggir stefnandi m.ö.o. á því að í bótagreiðslu stefnda skorti bætur er nemi þessum mun (2.170.602 – 1.622.500 = 548.102) útreiknuðum samkvæmt reglum 6. gr. skaðabótalaga. Óumdeilt sé að aldursstuðull stefnanda samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé 17,456. Jafnframt sé óumdeilt að hinn svokallaði stöðugleikatímapunktur, þ.e. það tímamark sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, sé 7. febrúar 2003. Loks sé óumdeilt að varanleg örorka stefnanda sé 25%. Krafa stefnanda reiknast því svo: 548.102 (viðbót við tekjuviðmiðun) x 17,456 (aldursstuðull) x 25% (örorka) Krafa stefnanda um dráttarvexti miðast við að þeir séu reiknaðir af kröfunni í tveim hlutum. Annars vegar af þeim hluta bóta sem hefðu átt að greiðast við uppgjör árið 2005 og miðuðust við 8% örorku (548.102 x 17,456 x 8% = 765.413) en upphafsdagur þeirrar kröfu miðast, samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, við þann dag er mánuður var liðinn frá framsetningu bótakröfu. Hins vegar sé krafist dráttarvaxta af þeim hluta bóta sem greiddar voru 6. maí 2008 og miðuðust við þá 17% örorku sem var enn óbætt (548.102 x 17,456 x 17% = 1.626.504) en upphafsdagur þeirrar kröfu miðast, samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, við þann dag er mánuður var liðinn frá því að stefnda var send niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna. Krafa um vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga takmarkast af framangreindri dráttarvaxtakröfu og miðast við alla bótafjárhæðina fram að fyrra bótauppgjöri aðila, en frá þeim degi þær bætur sem ekki bera dráttarvexti til þess dags er síðara bótauppgjör fór fram. Fallist dómurinn ekki á kröfu stefnanda um dráttarvexti þannig að upphafsdagur þeirra verði ákvarðaður síðar en krafist sé þá felist í kröfu stefnanda sú varakrafa að dæmdar bætur verði látnar bera vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 7. febrúar 2003 og fram til þess tíma er dráttarvextir séu viðurkenndir, en ella fram til greiðsludags ef dráttarvaxtakröfu stefnanda verði alfarið hafnað. Stefnandi byggir á því að við ákvörðun örorkubóta hans beri að miða við lágmarkstekjur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, verðbættar með launavísitölu frá gildistöku skaðabótalaganna þann 1. júlí 1993 til og með 7. febrúar 2003 er hinum svokallaða stöðugleikatímapunkti var náð og eigi því að nema kr. 2.170.602 en ekki kr. 1.622.500, eins og stefndi hefur haldið fram. Stefnandi byggir á því að með niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr. 363/2003 hafi ákvæði skaðabótalaganna verið túlkuð með bindandi hætti á þá lund að lágmarkstekjuviðmiðun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skuli lúta öllum þeim sömu reglum og gildi um verðtryggingu atvinnutekna samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á kröfur stefnanda að þessu leyti. Komi þessi skilningur enda orðrétt fram í forsendum dómsins. Sé áréttað hér að sakarefnið í dóminum laut ekki að því hvaða vísitölu ætti að miða við, það var einfaldlega ekki um það deilt. Niðurstaðan sé jafn skýr þrátt fyrir það. Ekki verði bæði sleppt og haldið. Annaðhvort gildi verðtryggingarreglur 1. mgr. 7. gr. fullum fetum eða ekki þegar lágmarksviðmiðun 3. mgr. sé annars vegar. Stefnandi bendir á að orðalag 3. mgr. 7. gr. beri beinlínis með sér að ákvæðið tengist 1. mgr. órjúfanlegum böndum og þá bæði varðandi tímabil verðbóta og þá vísitölu sem þar sé tilgreind, þ.e. launavísitöluna. Ákvæðið sé fyllingarákvæði við 1. og 2. mgr. 7. gr. og feli, samkvæmt orðanna hljóðan, í sér að atvinnutekjur samkvæmt 1. mgr. eigi aldrei að miðast við lægri fjárhæðir en tilgreindar séu í ákvæðinu. Að öðru leyti skuli tekjuviðmiðun fara eftir þeim reglum sem fram koma í 1. mgr. 7. gr., þ.e. að leiðrétta beri hana “samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við”. Um þetta snúist niðurstaða Hæstaréttar í fyrrnefndum dómi. Lögskýringargögn um ákvæðið standi ekki gegn þessari afstöðu stefnanda fremur en áðurnefndri niðurstöðu Hæstaréttar um tímamark verðtryggingarinnar. Með öðrum orðum beri að skýra ákvæði 1. mgr. 7. gr. rúmt þannig að verðtryggingarreglan öll eigi einnig við um 3. mgr. 7. gr. Stefnandi byggir á því að ákvæði 7. gr. skaðabótalaga, eins og því var breytt með 6. gr. laga nr. 37/1999, hafi falið í sér veigamikil nýmæli um reikniforsendur örorkubóta. Með 11. gr. laga 37/1999 var lokamálsliður 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaganna jafnframt felldur úr gildi vegna sömu breytinga, en þar var kveðið á um verðtryggingu örorkubóta. Verðtryggingarregla 1. mgr. 7. gr. hafi því komið í stað lokamálsliðar 2. mgr. 15. gr. að öllu leyti, enda hafi ekkert annað sambærilegt ákvæði um verðtryggingu örorkubóta verið sett í lögin í stað þess sem fellt var út. Telur stefnandi augljóst að tilgangur löggjafans með breytingunum hafi verið að setja eina almenna reglu um verðtryggingu örorkubóta í stað fyrri reglu lokamálsliðar 2. mgr. 15. gr. og þá vitaskuld óháð því hvort örorkubætur væru miðaðar við raunverulegar atvinnutekjur eða lágmarksviðmiðun. Byggir stefnandi á því að túlka beri ákvæði skaðabótalaganna til samræmis við þennan augljósa tilgang laganna. Framangreindu til enn frekari áréttingar telur stefnandi að mistök eða yfirsjón af hálfu löggjafans hafi valdið því að 1. mgr. 15. gr. var ekki breytt í samræmi við aðrar breytingar sem leiddu af lögum nr. 37/1999. Fyrir gildistöku þeirra var í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna ákvæði um hámarksfjárhæð tekjuviðmiðunar. Þessi málsgrein varð að 4. mgr. 7. gr. með breytingunum og telur stefnandi augljóst að það hafi láðst að breyta 1. mgr. 15. gr. til samræmis við þetta. Þannig hafi í raun verið ætlunin að í 1. mgr. 15. gr. yrði vísað til 4. mgr. 7. gr. ekki 3. mgr. 7. gr. eftir breytingar. Önnur niðurstaða sé í raun fráleit að mati stefnanda. Lokamálsliður 2. mgr. 15. gr., sem fjallaði áður um verðtryggingu örorkubóta hafi verið felldur niður og eins sé það vitaskuld fráleitt að löggjafinn hafi ætlað að gera fjárhæðina í 4. mgr. 7. gr. óverðtryggða. Byggir stefnandi á því að túlka verði lögin með hliðsjón af þessu og leiðrétta hið augljósa misræmi sem þarna sé uppi, sbr. einnig áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 363/2003. Stefnandi byggir einnig á því að algild sjónarmið um samræmingu við túlkun á lögum leiði hér til sömu niðurstöðu. Ákvæði skaðabótalaganna verði að túlka samstætt. Í hverju einstöku tilfelli geti komið til álita við útreikning bóta hvort tjónþoli eigi að njóta lágmarksréttarins eða hvort bætur hans verði miðaðar við meðaltal atvinnutekna. Ótækt sé með öllu að ósamræmi sé í verðtryggingu tekjuviðmiðunar örorkubóta. Sömu reglur þurfi að gilda um allar örorkubætur óháð þeim grundvelli sem þær byggjast á. Stefnandi telur jafnframt að hér beri að leggja til grundvallar almennar meginreglur um jafnræði, sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Mikill munur sé á verðgildi launavísitölu og lánskjaravísitölu. Breyting á launavísitölu frá 1. júlí 1993 til 1. október 2007 nemur 147,22% en breyting á lánskjaravísitölu fyrir sama tímabil nemur ekki nema 66,45%. Yrði fallist á afstöðu stefnda hefði það í för með sér að tilteknum hópi tjónþola, þeim sem lægstar tekjur hafa, yrði mismunað gróflega. Minnt sé á að það hafi eingöngu verið ungur aldur stefnanda sem réð atvinnu- og tekjusögu hans. Það sama eigi við um flest annað fólk sem lendir í slysum á sama eða svipuðum aldri og stefnandi. Þessi hópur lendi nær undantekningarlaust í lágmarkstekjuviðmiðum 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna og verði þannig fyrir barðinu á þessari mismunun. Sama megi t.d. segja um þá sem falla undir skilgreiningu 8. gr. skaðabótalaganna og hafa, af einhverjum sökum, haft takmarkaðar vinnutekjur á því tímabili sem máli skiptir. Að mati stefnanda væri þetta raunar einnig brot á meginreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. Skaðabætur vegna líkamstjóns, þ.m.t. verðtrygging slíkra bóta, séu eignarréttindi í skilningi ákvæðisins. Þessi eignarréttindi verði ekki skert með þeim hætti sem hér sé til umfjöllunar. Slík skerðing yrði í raun aldrei lögmæt nema því aðeins að hún væri almenn, byggð á veigamiklum rökum með skírskotun til almannahagsmuna og jafnframt byggð á skýrum og skilmerkilegum lagaákvæðum. Þessi skilyrði séu ekki uppfyllt að mati stefnanda og raunar telur stefnandi að álykta verði sem svo að allan hugsanlegan óskýrleika skaðabótalaganna um þetta verði að túlka honum í vil. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að ýmis önnur sanngirnisrök og eðli máls mæli einnig með því að sjónarmið hans um túlkun á umræddum ákvæðum skaðabótalaganna verði tekin til greina í málinu. Í fyrsta lagi felist í niðurstöðu Hæstaréttar í áðurnefndum dómi að tímabil verðtryggingar örorkubóta sé stytt verulega, enda geti oft langur tími liðið frá hinum svokallaða stöðugleikatímapunkti og þar til bótafjárhæð sé ákveðin. Slík stytting sé hvorki sanngjörn né eðlileg nema að launavísitala verði lögð til grundvallar í öllum tilfellum. Í öðru lagi sé óhjákvæmilegt að taka tillit til þess að lágmarksfjárhæðir 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna séu fyrst og fremst reiknaðar út frá launum eins og þau voru hér á landi á þeim tíma er skaðabótalögin voru sett í öndverðu. Með breytingu á lögunum árið 1999 var hætt að verðbæta örorkubætur sem slíkar en í stað þess farið að verðbæta sérstaklega sjálfa tekjuviðmiðun örorkubótanna, þ.e. þau laun sem lögð séu til grundvallar við ákvörðun bóta. Á þessu sé meginmunur að mati stefnanda. Alkunna sé að lánskjaravísitala sé ekki í neinum tengslum við launaþróun í landinu. Launavísitala sé eini rétti og eðlilegi mælikvarðinn sem nýtilegur sé í þessu skyni, sbr. einnig lög um launavísitölu nr. 89/1989. Minnt sé á að allar reikniforsendur örorkubóta miði að því að bæta tjónþolum tekjutap sitt til frambúðar. Munurinn á milli lánskjaravísitölu og launavísitölu aukist í hverjum mánuði. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda rýrni bótaréttur þeirra sem búi við lágmarkstekjuviðmiðun skv. 3. mgr. 7. gr. smám saman í samanburði við þá sem séu á vinnumarkaði eða hafa hærri tekjur. Þetta þýðir vitaskuld einnig að sú ákvörðun löggjafans að miða við tiltekin lágmarkslaun í krónum talið verði sífellt innihaldsminni eftir því sem tíminn líður. Það sé hvorki sanngjarnt, eðlilegt né í samræmi við tilgang laganna. Stefnandi byggir í málinu á lögfestum og ólögfestum reglum skaðabótaréttarins, auk ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, umferðarlaga nr. 50/1987 og eldri laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954 eða núgildandi laga um sama efni nr. 30/2004 eftir atvikum. Einnig byggir stefnandi á reglum 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði og friðhelgi eignarréttarins. Um dráttarvexti er byggt á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um réttarfar, málskostnað, gjafsókn o.fl. er byggt á ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um álag á málskostnað er nemi virðisaukaskatti er byggð á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefnanda. Með þeim greiðslum sem stefndi innti af hendi þann 15. apríl 2005 og 6. maí 2008 hafi líkamstjón stefnanda vegna slyssins 7. nóvember 2002 verið að fullu bætt samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Miðað við breytta kröfugerð stefnanda í málinu standi það ágreiningsefni eitt eftir sem varðar fyrirkomulag um verðtryggingu tekjuviðmiðs við útreikning örorkubóta. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda þar um. Stefndi byggir á því að við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku stefnanda sé óumdeilt að leggja beri til grundvallar svokallað lágmarkslaunaviðmið skaðabótalaga, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi mótmælir þeirri aðferðarfræði sem stefnandi leggur til grundvallar í málatilbúnaði sínum, þ.e. að verðbæta beri umrætt viðmið samkvæmt launavísitölu frá gildistöku skaðabótalaga fram til 7. febrúar 2003, eða þegar svokölluðum stöðugleikapunkti var náð. Stefndi telur engan lagagrundvöll fyrir slíku. Í fyrsta lagi bendir stefndi á, að skaðabótalögin sjálf taki af öll tvímæli um það hvernig verðlagsbreytingum lágmarkslaunaviðmiðsins skuli háttað. Í 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga, sem fjallar um verðlagsbreytingar, segir með algjörlega ótvíræðum hætti að fjárhæðir bóta sem greindar eru í 3. mgr. 7. gr. (þ.e. lágmarkslaunaviðmið) skuli breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna. Hér sé því allur vafi tekinn af um hvernig haga beri umræddum útreikningum. Ber þegar af þessari ástæðu að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Í öðru lagi bendir stefndi á 29. gr. skaðabótalaga, sem til samræmis við framangreint kveði á um að fjárhæðir samkvæmt lögunum séu miðaðar við lánskjaravísitölu og taki sömu breytingum og mælt sé fyrir um í 15. gr. Ákvæði 29. gr. taki því algjörlega af skarið um að verðtryggingarákvæði 15. gr. sé sú meginregla sem beri að beita við verðleiðréttingu viðmiðunarfjárhæða sem koma fram í lögunum, nema annað sé tekið fram. Á grundvelli framangreindra sjónarmiða hafi bætur stefnanda við uppgjör verið reiknaðar þannig að lágmarkslaunaviðmið skaðabótalaga hafi verið verðbætt samkvæmt lánskjaravísitölu til stöðugleikapunkts, þann 7. febrúar 2003. Stefnandi hafi tekið við bótum með fyrirvara við þetta atriði og telur að verðbæta beri lágmarkslaunaviðmið laganna, eins og áður segir, samkvæmt launavísitölu til stöðugleikapunkts. Stefnandi byggir kröfu sína öðru fremur á ummælum Hæstaréttar í dómi frá 4. mars 2004 í máli nr. 363/2003. Stefnandi bendir reyndar sjálfur á að í umræddu máli hafi hvorki verið til umfjöllunar né deilt um við hvaða vísitölu verðbætur ættu að miðast. Í málinu hafi einungis verið deilt um það hvort uppreikna bæri verðbætur á lágmarkslaun til stöðugleikapunkts eða uppgjörsdags, annað ekki. Stefnandi kýs hins vegar að taka setningarbrot úr forsendum dómsins og draga af því þá ályktun að verðbæta beri lágmarkslaunaviðmið samkvæmt launavísitölu en ekki lánskjaravísitölu, þrátt fyrir að það álitaefni hafi á engan hátt verið til úrlausnar í dóminum. Setningarbrotið sem stefnandi vísar til er eftirfarandi: „[...] er óhjákvæmilegt að líta svo á að verðtrygging þeirra fjárhæða sem koma fram 3. mgr. 7. gr., þurfi að hlíta sömu reglum og verðtrygging atvinnutekna samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins [...]“ Stefndi telur túlkun stefnanda á tilvitnuðu textabroti ekki standast og jaðra við útúrsnúning. Þegar forsendur dómsins séu skoðaðar í heild sinni megi vera augljóst að Hæstiréttur sé að fjalla um að sömu reglur gildi um tímabil verðtryggingar, sama hvort um launatekjur eða lágmarkslaunaviðmið sé að ræða, þ.e. í báðum tilfellum skuli verðbæta viðmiðunarfjárhæð til stöðugleikapunkts. Umrætt setningarbrot hafi þar af leiðandi enga þýðingu við úrlausn þess hvaða vísitölu beri að styðjast við þegar lágmarkslaunaviðmið skaðabótalaga sé verðbætt. Stefnandi telur að í framangreindum forsendum dóms Hæstaréttar felist, að annaðhvort gildi verðtryggingarreglur 1. mgr. 7. gr. fullum fetum um 3. mgr. 7. gr. eða alls ekki og bendir á að ekki verði bæði sleppt og haldið. Þessu mótmælir stefndi, enda engar efnislegar vísbendingar að finna í dóminum þessa efnis. Þá sé ýmsu á annan veg farið við beitingu þessara tveggja gjörólíku reglna og því alls ekki svo að það verði að sleppa eða halda. Nægi þar í dæmaskyni að nefna að ekki beri að reikna með framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð á lágmarkslaun, sbr. dóm Hæstaréttar frá 27. nóvember 2003 í máli nr. 223/2003. Það sé því fráleitt að einhver rökbundin nauðsyn leiði til þeirrar niðurstöðu að sömu reglur gildi á allan hátt um lágmarkslaunaviðmið sem gilda um tekjuviðmið samkvæmt 1. mgr. 7. gr. Reyndar verði ekki séð af málatilbúnaði stefnanda að hann haldi því fram að sömu sjónarmið eigi við að öðru leyti en því að sama vísitala eigi að gilda um verðbætur. Í stefnu komi fram að stefnandi telji lögskýringargögn ekki standa gegn afstöðu sinni varðandi verðbætur á lágmarkslaun. Þetta sé alrangt og vísar stefndi af þessu tilefni til skýringa með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 37/1999, en með þeim lögum voru m.a. gerðar breytingar á reglum skaðabótalaga um ákvörðun tekjuviðmiðs við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku. Með 6. gr. laga nr. 37/1999 voru gerðar breytingar á 7. gr. skaðabótalaga og meðal nýmæla var lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. Í umfjöllun frumvarpsins um hið nýja lágmarkslaunaviðmið segir m.a. í athugasemdum við 6. gr: „Gerð er tillaga um að í fyrsta lagi verði í 7. gr. tekin inn lágmarksárslaun sem viðmiðun við ákvörðun bóta og verði þau 1.200.000 kr. miðað við grunnvísitölu skaðabótalaganna.“ Það sé því alveg ljóst af lögskýringargögnum hver vilji löggjafans hafi verið að þessu leyti, þ.e. að verðbæta skyldi lágmarkslaunaviðmiðið samkvæmt grunnvísitölu skaðabótalaganna, sem sé lánskjaravísitala eins og áður var rakið, sbr. 15. og 29. gr. laganna. Eins og stefnandi nefnir í stefnu var lokamálsliður 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga felldur út með þeim breytingum sem gerðar voru með lögum nr. 37/1999. Breytingin á 15. gr. hafi verið nauðsynleg vegna þeirra nýju reglna sem tóku gildi, m.a. um ákvörðun tekjuviðmiðs við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku. Það virðist samt sem ekki hafi verið gerðar allar þær breytingar á ákvæðum 1. mgr. 15. gr. sem þörf hafi verið á samhliða lagasetningunni. Þannig sé t.a.m. vísað í ákvæðinu til 1. mgr. 4. gr. laganna, en sú tilvísun eigi berlega við 2. mgr. 4. gr. eftir þær breytingar sem gerðar voru. Þá vísaði 1. mgr. 15. gr. fyrir breytinguna 1999 til hámarkslaunaviðmiðs laganna, sem var að finna í 3. mgr. 7. gr. Við breytinguna færðist hámarkslaunaviðmiðið síðan í 4. mgr. 7. gr., en lágmarkslaunaviðmið hafi í staðinn komið í 3. mgr. Stefnandi dragi mjög víðtækar ályktanir af þessum breytingum að mati stefnda. Stefndi telur blasa við að það sem misfarist hafi við þessa breytingu hafi einungis verið að bæta við tilvísun til hámarkslaunaviðmiðs 4. mgr. 7. gr. í 1. mgr. 15. gr. Engin tilefni séu til að draga víðtækari ályktanir um vilja löggjafans af þessu atriði og ekkert sem bendi til þess að tilgangurinn með breytingunum hafi verið að binda verðtryggingu lágmarkslauna við launavísitölu. Stefndi mótmælir því að harðlega að sú aðferð sem lögð var til grundvallar við uppgjör aðila við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku teljist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar eða friðhelgi eignarréttarins sbr. 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og stefnandi heldur fram. Sú staðreynd að fjárhæðir samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga verðbætist með öðrum hætti en fjárhæðir samkvæmt 1. mgr. 7. gr. feli ekki í sér að mismunandi reglur gildi um þá sem eins standi á um og því sé ekki um brot á jafnræðisreglum að ræða. Beiting mismunandi reglna um þessa tvo hópa sé þar að auki algjörlega málefnaleg og byggist á skýrum forsendum, enda augljóst að sömu reglum verði ekki beitt að öllu leyti um þá sem hafa tekjusögu og þá sem hafa hana ekki, þegar bætur vegna varanlegrar örorku séu ákvarðaðar. Þá sé bent á að með lögum nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs, voru gerðar þær breytingar, að eftir 1. apríl 1995 hækka fjárhæðir skaðabótalaga í samræmi við vísitölu neysluverðs. Það verður með engu móti séð að í þeirri aðferð að binda tekjuviðmið við vísitölu neysluverðs, þ.e. þá vísitölu sem mælir breytingar á verðlagi einkaneyslu, felist skerðing á stjórnarskrárvörðum eignarrétti stefnanda. Þá mótmælir stefndi því að sanngirnisrök eða eðli máls eigi að leiða til þess að fallist verði á kröfur stefnanda. Efnahagsaðstæður hafi verið þær á Íslandi undanfarin ár að þensla hafi ríkt á vinnumarkaði þannig að laun hafi hækkað umfram verðlag. Hins vegar sé alls ekki hægt að ganga út frá því að slíkt ástand sé ríkjandi til frambúðar, hvorki til skemmri eða lengri tíma. Á árunum 1980-1990 hafi kaupmáttur launa rýrnað t.a.m. um 15% til samanburðar, þótt laun hefðu hækkað mikið. Með öðrum orðum verðlag hafi hækkað umfram laun. Sveiflur í efnahagslífinu, þensla, samdráttur, verðbólga, aðstæður á vinnumarkaði o.s.frv. séu breytilegar stærðir sem hafi áhrif á þróun verðlags og launa. Ekki sé hægt að gefa sér að sú staða sem hafi verið að þessu leyti á landinu undanfarin ár verði uppi á teningnum á næstu árum. Reyndar bendir margt til hins gagnstæða. Það megi velta fyrir sér hvort stefnandi telji undir slíkum kringumstæðum eðlilegt að skipta aftur um kúrs og miða við lánskjaravísitölu með þeim rökum að hún hafi hækkað meira en launavísitala. Það megi vera ljóst að þessi röksemdarfærsla gangi ekki upp. Horfa verði til þess hvaða reglur löggjafinn hafi sett um verðbætingu lágmarkslaunaviðmiðs skaðabótalaga, ekki hvort hagstæðara eða sanngjarnara sé að miða við einhverja aðra vísitölu á tilteknu tímabili. Með vísan til alls þess sem rakið er að framan krefst stefndi þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Um lagarök er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993 og umferðarlaga nr. 50/1997. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Í máli þessu stendur það ágreiningsefni eitt eftir með hvaða hætti skuli verðbæta bætur til stefnanda fyrir varanlega örorku samkvæmt lágmarkslaunaviðmiði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt bótauppgjöri stefnda eru bætur uppreiknaðar miðað við lánskjaravísitölu, en stefnandi telur að miða skuli við launavísitölu. Í 15. gr. laga nr. 50/1993 er fjallað um verðlagsbreytingar. Þar er kveðið á um það m.a. að fjárhæðir bóta, sem greindar eru í 3. mgr. 7. gr. laganna skuli breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna. Þá segir í 29. gr. laganna að fjárhæðir samkvæmt lögunum séu miðaðar við lánskjaravísitölu eins og hún var 1. júlí 1993 (3282) og taki þær sömu breytingum og mælt sé fyrir um í 15. gr. laganna. Verður því fallist á það sjónarmið stefnda að verðtryggingarákvæði 15. gr. laga feli í sér þá meginreglu sem lögð sé til grundvallar við verðbætur viðmiðunarfjárhæða samkvæmt lögunum. Til stuðnings sjónarmiðum sínum um að miða skuli verðbætur örorkubóta við launavísitölu vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 363/2003 þar sem deilt var um það við hvaða tímamark ætti að miða verðbætur á lágmarkstekjuviðmiðun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Í málinu var ekki til umfjöllunar né deilt um það við hvaða vísitölu verðbæturnar ættu að miðast. Sú niðurstaða Hæstaréttar að líta beri svo á að verðtrygging þeirra fjárhæða, sem fram koma í 3. mgr. 7. gr., þurfi að hlíta sömu reglum og verðtrygging atvinnutekna samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins byggist á því að til álita getur komið við útreikning skaðabóta hvort tjónþoli eigi að njóta þess lágmarksréttar, sem felst í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, fremur en að reikna bætur handa honum eftir meðaltali atvinnutekna hans á þriggja ára tímabili, sbr. 1. mgr. 7. gr. Sú ályktun verður ekki af þeirri niðurstöðu dregin að einnig beri að miða við sömu vísitölu og kveðið er á um í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna og er þeirri málsástæðu stefnanda hafnað. Í 15. gr. laga nr. 50/1993 er kveðið skýrt og ótvírætt á um það að fjárhæðir bóta, sem greindar eru í 3. mgr. 7. gr. laganna skuli breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu og þar við situr. Er og engan veginn unnt að fallast á lögskýringarsjónarmið stefnanda um annað. Þá verður ekki fallist á þau rök stefnanda að sú aðferð sem lögð var til grundvallar við uppgjör aðila við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku teljist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar eða friðhelgi eignarréttarins sbr. 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Fjárhæðir samkvæmt 1. og 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga taka til hópa, sem ekki stendur eins á um og þótt mismunandi reglur gildi um þá þegar bætur vegna varanlegrar örorku eru ákvarðaðar er ekki um brot á jafnræðisreglum að ræða. Verðbótaviðmið þau sem hér um ræðir eru ekki eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður ekki fallist á að sanngirnisrök eða eðli máls eigi að leiða til þess að sjónarmið stefnanda um túlkun á umræddum ákvæðum skaðabótalaganna verði tekin til greina í málinu. Hér gilda þær reglur sem löggjafinn hafi sett um verðbætingu bóta samkvæmt skaðabótalögum, sem eru skýrar eins og fyrr greinir. Samkvæmt framansögðu verður að telja að tjón stefnanda sé að fullu bætt og ber því að sýkna stefnda af kröfum hans í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Halldórs H. Backman hrl., sem ákveðst 516.842 kr. með virðisaukaskatti og útlagður kostnaður matsmanna 482.675 kr. samkvæmt reikningum. Við ákvörðun lögmannsþóknunar var tekið tillit til þess að greidd hafði verið innheimtuþóknun af stefnda að fjárhæð 369.909 kr. samkvæmt bótauppgjöri 6. maí 2008. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Gunnlaugs Viggóssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Halldórs H. Backman hrl., 516.842 kr. með virðisaukaskatti og útlagður kostnaður matsmanna 482.675 kr. samkvæmt reikningum.
Mál nr. 150/2000
Sveitarfélög Gjaldtaka Lóðarleigusamningur Sératkvæði
Bæjarfélagið H tók land eignarnámi og jafnaði síðan fjárhæð eignarnámsbóta niður á leigutaka allra lóða á því landi, sem upptökugjöldum. Gerður var lóðarleigusamningur við F, sem krafði H um endurgreiðslu upptökugjaldsins með þeim rökum að H hefði brostið lagaheimild til að jafna kostnaði við eignarnámið niður með þeim hætti sem gert var. Í úthlutunarskilmálum fyrir umrædda lóð kom fram að það væri forsenda fyrir lóðar­úthlutun að hver sá sem úthlutun hlyti samþykkti skilmálana og hlítti þeim í öllu. Talið var að með undirritun lóðarleigusamnings hefði F gengið að úthlutunarskilmálum fyrir lóðinni, en samkvæmt lóðarleigusamningnum var lóðarhafa skylt að greiða gatnagerðargjald samkvæmt gjaldskrá og upptökugjald samkvæmt ákvörðun bæjarstjórnar. Var áfrýjandi talinn hafa greitt upptökugjaldið samkvæmt samningi sem væri einkaréttarlegs eðlis. Óumdeilt var að í upptökugjaldinu fólst eingöngu sá kostnaður sem H hafði af eignarnáminu og samkvæmt því varð innheimtu gjaldsins ekki jafnað til skatta eða þeirra þjónustugjalda sem ekki verða lögð á nema samkvæmt skýrri lagaheimild. Upptökugjalds var krafist af öllum sem fengu úthlutað lóðum á þessum stað. Talið var að málefnalegar ástæður gætu legið til þess að innheimta gjaldið af sumum byggingarsvæðum en öðrum ekki. Áfrýjanda hefði verið í sjálfsvald sett hvort hann sótti um lóð á þessum stað. Hann hefði haft allar upplýsingar um byggingarsvæðið og samanburð við önnur svæði. Var því hvorki talið að F hefði ekki notið jafnræðis á við aðra lóðarþega né að ógildingarregla 36. gr. laga nr. 7/1936 ætti hér við. Aðferð bæjarfélagsins við að jafna niður upptökugjaldinu var þannig álitin tæk. Var því ekki talið að mæla hafi þurft fyrir um upptökugjald þetta í lögum. Með þessum rökum var H sýknaður af kröfum F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 11. apríl 2000. Hann krefst þess að stefndi greiði 1.325.588 krónur með hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga, sbr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, frá 4. maí 1998 til þingfestingardags í héraði 12. maí 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi tók lóðina Kjóahraun 3 í Hafnarfirði á leigu frá stefnda samkvæmt ályktun bæjarstjórnar stefnda 14. október 1997, sbr. lóðarleigusamning 6. janúar 1998 sem hann staðfesti með undirritun sinni 8. maí 1998. Í máli þessu sækir hann stefnda um endurgreiðslu svonefnds upptökugjalds. Gjaldið greiddi hann auk annarra umkrafinna gjalda 4. maí 1998. Það var að ákvörðun bæjarstjórnarinnar lagt á allar lóðir á svokölluðum Einarsreit við Reykjavíkurveg í Hafnarfirði. Landið hafði stefndi tekið eignarnámi og námu eignarnámsbætur ásamt kostnaði 44.291.200 krónum og var 43.882.755 krónum af þeirri fjárhæð jafnað niður á leiguþega lóðanna sem upptökugjöldum. Kom stefnufjárhæðin í hlut áfrýjanda. Aðilar deila ekki um útreikning fjárhæðarinnar eða að áfrýjandi hafi innt hana af hendi án fyrirvara. Áfrýjandi heldur því fram að stefnda hafi brostið lagaheimild til að jafna þessum kostnaði niður svo sem hann gerði. Stefndi ber hins vegar fyrir sig að upptökugjöldin miðist við kostnað bæjarsjóðs af yfirtöku lands og eigna á Einarsreit og hafi tilgangur bæjarfélagsins verið sá að láta gjöldin standa undir þessum kostnaði. Gjaldið sé því hvorki skattur né þjónustugjald í skilningi laga. II. Í úthlutunarskilmálum fyrir lóðina Kjóahraun 3 frá 14. október 1997 segir í 2. tl.: „Sökum kostnaðar Hafnarfjarðarbæjar við kaup á landi þessu til þess að gera það að skipulögðu byggingarsvæði, er hverjum lóðarhafa skylt að greiða Hafnarfjarðarbæ upptökugjald. Miðað við vísitölu byggingarkostnaðar 225,9° er upptökugjald fyrir lóðir við Fálkahraun og Kjóahraun kr. 1.299.698 á lóð og við Lóuhraun kr. 1.588.521 á lóð.“ Í skilmálunum kemur fram að það sé forsenda fyrir lóðarúthlutun að hver sá sem úthlutun hlýtur samþykki skilmálana og hlíti þeim í öllu. Undirritaði áfrýjandi yfirlýsingu þess efnis 13. nóvember 1997. Samkvæmt a. lið 8. gr. áðurgreinds lóðarleigusamnings er lóðarhafa skylt að greiða gatnagerðargjald samkvæmt gjaldskrá og upptökugjald samkvæmt ákvörðun bæjarstjórnar. Lóðin var leigð til 75 ára frá 1. nóvember 1997 og nam ársleigan 1% af fasteignamatsverði. Breyta mátti gjaldinu til hækkunar. Samkvæmt málatilbúnaði aðila virðast þeir sammála um að heimild stefnda til að innheimta upptökugjaldið styðjist ekki við beinar lagaheimildir um skatta eða þjónustugjöld. Það var hins vegar innheimt samkvæmt framangreindum skilmálum fyrir úthlutun lóðanna á Einarsreit, sem samþykktir voru í bæjarstjórn stefnda og áfrýjandi skuldbatt sig til að hlíta. Ákvæði um gjaldið var einnig tekið upp í lóðarleigusamninginn og gekk áfrýjandi með þeim samningi að úthlutunarskilmálum fyrir lóðinni. Með viðtöku lóðarinnar með ákveðnum skilmálum, sem síðar voru bundnir í lóðarleigusamningi, féllst áfrýjandi á að greiða þann kostnað, sem fólst í yfirtöku bæjarins á lóðinni sem hann fékk úthlutað. Algengt er að bæjarfélög afli sér landa með kaupum eða eignarnámi til þess að skipuleggja þar byggð og úthluta síðan sem byggingarlóðum til leigu fyrir einstaklinga. Þetta heyrir þó ekki til verkefna sem sveitarfélögum er skylt að sinna samkvæmt lögum í samræmi við 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Áfrýjanda var í sjálfsvald sett hvort hann sótti um lóð á þessum stað. Verður að meta það svo að áfrýjandi hafi greitt upptökugjaldið samkvæmt samningi, sem sé einkaréttarlegs eðlis þótt hann hafi verið gerður við opinberan aðila. Dómsorð: Sératkvæði Hjartar Torfasonar Mál þetta er risið af úthlutun stefnda til áfrýjanda síðla árs 1997 á leigulóðinni nr. 3 við Kjóahraun í Hafnarfirði, en sú úthlutun var síðar staðfest með leigulóðarsamningi, sem stefndi undirritaði 6. janúar 1998 og áfrýjandi staðfesti 8. maí sama ár, eftir að hafa greitt tilskilin gjöld vegna lóðarinnar og leyst til sín byggingarleyfi, sem út var gefið í apríl 1998. Með samningi þessum var áfrýjanda leigð lóðin undir íbúðarhús til 75 ára frá 1. nóvember 1997 gegn greiðslu ársleigu, er nema skyldi 1% af fasteignamatsverði lóðarinnar, og með tilteknum skilmálum, sem í meginatriðum munu samsvara því, er almennt hefur tíðkast um íbúðalóðir í Hafnarfirði undanfarin ár. Er þar meðal annars svo á kveðið, að Hafnarfjarðarbær skuli greiða leigutaka sannvirði húss eða húsa á lóðinni, verði honum ekki leyft með nýjum leigusamningi að láta þau standa þar áfram að leigutímanum loknum. Komi til þess, að hús á lóðinni verði flutt brott eða felld niður eða eyðileggist af einhverjum ástæðum, skuli lóðin falla aftur til bæjarins án endurgjalds. Lóðarhafa er áskilinn réttur til að veðsetja réttindi sín yfir lóðinni ásamt húsum og mannvirkjum á henni, og ætla má, að hið sama eigi við um sölu á réttindunum, en tekið er fram, að Hafnarfjarðarbær eigi þá forkaupsrétt. Sú kvöð er þó ekki einskorðuð við leigulóðir á þessum stað, heldur mun hún eiga almennt við um byggingarlóðir í Hafnarfirði á grundvelli samþykkta með stoð í lögum. Leigulóð áfrýjanda er úr svonefndum Einarsreit við Reykjavíkurveg, sem stefndi hafði nýlega tekið eignarnámi til að leggja hann undir íbúðarhúsabyggð, eins og um getur í héraðsdómi. Er þetta rúmlega tveggja hektara landsvæði, sem Einar Þorgilsson kaupmaður og síðar hlutafélag með hans nafni hafði haft á erfðafestu samkvæmt samningum við bæinn frá árunum 1929 og 1933, til að hafa þar fiskverkun og skylda starfsemi. Nokkur mannvirki voru á landinu, aðallega gömul fiskvinnslu- og geymsluhús og hlaðinn fiskreitur. Þurfti Hafnarfjarðarbær við eignarnámið að greiða verð fyrir þessi mannvirki og þau landsréttindi, sem í erfðafestunni fólust, auk þess sem því fylgdi umtalsverður mats- og málskostnaður ásamt kostnaði við eftirfarandi niðurrif mannvirkjanna. Til að mæta þessum útgjöldum ákvað bæjarstjórn að leggja svonefnt upptökugjald á væntanlega lóðarhafa að þeim 33 íbúðarhúsalóðum, sem skipulagðar voru á landinu, og svaraði heildarfjárhæð þess sem næst fullu mótvirði útgjaldanna. Var áfrýjanda og öðrum gert að greiða þetta gjald af lóðunum samkvæmt úthlutunarskilmálum fyrir þær, jafnhliða tilteknu gatnagerðargjaldi og öðrum þjónustugjöldum. Gekk hann að þeim kosti, er hann tók við lóð sinni, og staðfesti það með undirritun áðurnefnds lóðarleigusamnings. Hins vegar telur hann sig nú eiga rétt á endurgreiðslu gjaldsins, 1.325.588 krónum, þar sem álagning þess hafi verið ólögmæt. Öflun sveitarfélaga á eignarráðum yfir landi til að skipuleggja þar byggð í þágu búsetu eða atvinnureksturs og leiga á lóðum undir byggingar til einstaklinga er ekki meðal þeirra verkefna, sem sveitarstjórn er skylt að sinna samkvæmt lögum, sbr. nú 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Heyrir lóðarleigan fremur til atvinnustarfsemi og fjárfestingar en eiginlegrar stjórnsýslu. Hins vegar er þessi starfsemi nátengd mikilvægum verkefnum, sem lögbundin eru, þar á meðal hinu víðtæka hlutverki sveitarstjórna á sviði skipulags- og byggingarmála í landinu, sbr. nú 2. mgr. 3. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og fjölmörg önnur ákvæði laga og reglugerða. Hefur starfsemin og þróast öðrum þræði í skjóli þess valds, sem sveitarstjórnir hafa á hendi á þessum og öðrum sviðum. Meðal þess, sem veitt hefur henni stuðning, eru ýmsar heimildir laga um forkaupsrétt sveitarfélaga í þéttbýli að fasteignum innan þeirra, sbr. einkum 31. gr. skipulags- og byggingarlaga og lög nr. 22/1932 um forkaupsrétt kaupstaða og kauptúna á hafnarmannvirkjum o.fl., og heimildir til eignarnáms á landi og mannvirkjum í líkingu við það, sem fram fór á Einarsreit, sbr. einkum 32. gr. skipulags- og byggingarlaga. Á undanförnum áratugum hefur það verið stefna margra sveitarfélaga að eiga sjálf sem mest af byggingarlandi í umdæmi sínu, og er Hafnarfjörður í þeirra hópi. Frá þjóðhagslegu og félagslegu sjónarmiði hefur sú tilhögun marga kosti, sem ekki þarf að telja hér, en hins vegar verður ekki litið svo á, að hún beri í sér óumflýjanlega nauðsyn. Þótt löggjafinn hafi litið á hana með velþóknun fremur en hitt liggur það einnig fyrir, að hann hefur ekki veitt sveitarstjórnum almennar heimildir til álagningar gjalda, er sérstaklega séu ætluð til að standa undir kostnaði af landakaupum og lóðarleigu. Þau gjöld, sem þessu eru skyldust, þ.e. gatnagerðargjöld og byggingarleyfisgjöld, hafa verið mótuð í lögum sem endurgjald vegna kostnaðar af þjónustu, sem sveitarfélögunum er lögskylt að sinna, og framkvæmdum, sem þau takast á hendur í almannaþágu, en ná ekki lengra eftir bókstaf laganna. Það fylgir meðal annars því stjórnsýsluverkefni sveitarfélaganna að standa fyrir skipulagningu á byggingarlóðum, og þeirri stefnu, sem fyrr var getið, að þau hafa haft aðstöðu til að stýra markaði fyrir byggingarlóðir í ríkum mæli og raunar svo miklum, að við liggur, að þau hafi þar haft einokunarstöðu hvert í sínu nágrenni. Þegar til þess kemur, eins og hér er, að þau fari að verðleggja byggingarlóðir úr eigin landi með öðru en venjulegri lóðarleigu, er gangi tiltölulega jafnt yfir alla lóðarhafa, verður að meta réttmæti þeirra aðgerða í ljósi þessarar aðstöðu. Verður þá fyrst fyrir, að það hefur lengst af fylgt umræddri stefnu, að þetta væri ekki gert. Með álagningu upptökugjaldsins, sem hér er um deilt, hefur Hafnarfjarðarbær ákveðið að færa kostnað sinn af kaupunum á Einarsreit og mannvirkjum þar yfir á lóðarhafa á svæðinu, með niðurjöfnun eftir tiltekinni reglu. Er bærinn þó áfram eigandi landsins og selur það aðeins á leigu undir byggingar með þeim skilmálum, sem fyrr var lýst. Verður gjaldið þannig eins konar stofngjald vegna hinna veittu lóðarréttinda til viðbótar árlegri lóðarleigu. Samkvæmt því verður ekki talið, að það eig sér stoð í settum lögum. Leigusamningar bæjarins við lóðarhafa eru einkaréttareðlis að undirstöðu til, og með þeim er bærinn að ráðstafa réttindum, sem til þess eru fallin að ganga kaupum og sölum og mynda verðmæti í höndum þeirra, sem við taka. Í ljósi þess verður það ekki talið útilokað að lögum, að stofnað sé með samningum til sérstakra greiðslna fyrir þessi réttindi í formi annars en venjulegrar lóðarleigu, þótt sveitarfélag eigi í hlut öðrum megin. Eins og stöðu aðila er háttað í þessu tilviki er það þó ekki áfrýjandi, sem sýna þarf fram á, að slík greiðsla sé óréttmæt, heldur þarf Hafnarfjarðarbær að sanna, að hún sé réttmæt. Jafnframt verður áfrýjanda ekki lagt það til lasts, eins og hér stendur á, að mótmæli hans voru fyrst höfð uppi eftir viðtöku hans á lóð sinni, þar sem skilmálar úthlutunarinnar voru byggðir á einhliða og eindreginni ákvörðun bæjarstjórnar. Til að sýna fram á réttmæti upptökugjaldsins þarf meðal annars að leiða að því yfirgnæfandi líkur, að gjaldið brjóti ekki í bága við eðlilegt jafnræði milli lóðarþega Hafnarfjarðarbæjar utan og innan hins umdeilda svæðis, og að yfirlýst markmið þess um bætur fyrir útlagðan kostnað fái samrýmst því meðalhófi, sem bæjarfélaginu er skylt að gæta. Jafnframt þarf að leiða skýrt í ljós, að gjaldið standi í skynsamlegu og sanngjörnu hlutfalli við þann hag, sem áfrýjandi megi vænta af lóðarréttindunum, og þarf þá að hafa í huga, að menn byggja að jafnaði íbúðarhús til að búa í þeim fremur en að hafa þau á markaði eða til útleigu. Að auki þarf að staðfesta, að gjaldið feli ekki í sér neina misbeitingu á þeim heimildum, sem lágu til grundvallar að landakaupum bæjarins. Það er niðurstaða mín, þegar á allt er litið, að stefnda hafi ekki tekist þessi sönnun, þar sem málflutningur hans hefur að mestu einskorðast við það sjónarmið, að réttmætt hljóti að vera að jafna niður kostnaði af landakaupum með þeim beina hætti, sem hér var gert. Þetta sjónarmið er að vísu ekki léttvægt, og má á það benda til samanburðar, að lóðarhafar á Einarsreit hefðu væntanlega þurft að greiða verð fyrir mannvirkin þar, ef þeir hefðu viljað leggja hann undir íbúðarhús af eigin rammleik. Hins vegar nægir það ekki eitt saman til að mæta kvörtunum áfrýjanda yfir gjaldinu og fjárhæð þess, þótt hann hafi ekki sýnt fram á, að það sé með öllu ólögmætt. Á því er ekki kostur, eins og málið liggur fyrir, að gjaldinu verði vikið til hliðar og annað ákveðið í þess stað. Er rétt eftir öllum atvikum að taka dómkröfu áfrýjanda til greina með þeim hætti, að viðurkennt verði, að ákvörðun stefnda um álagningu gjaldsins og samningsskilmála þess vegna eigi að vera ógild. Jafnframt greiði stefndi áfrýjanda hæfilegan málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. febrúar 2000. I. Mál þetta sem þingfest var hinn 12. maí 1999 og dómtekið hinn 10. febrúar 2000 er höfðað með stefnu birtri 5. maí 1999 af Friðþjófi Þorsteinssyni kt. 250656-3199, Smyrlahrauni 7, Hafnarfirði gegn Magnúsi Gunnarssyni, bæjarstjóra, kt. 291050-4179, f.h. Hafnarfjarðarbæjar, kt. 590169-7579, Strandgötu 6, Hafnarfirði, til endurgreiðslu upptökugjalds samkvæmt úthlutunarskilmálum og lóðarleigu­samningum um lóðina nr. 3 við Kjóahraun í Hafnarfirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum krónur 1.325.588, ásamt hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga frá 4. maí 1998 sbr. 2. gr. l. nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, en með dráttarvöxtum um skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingardegi stefnu til greiðsludags sbr. 14. gr. vaxtalaga og leggist dráttarvextir við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 9. desember 1999, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Einnig er krafist málskostnaðar skv. mati dómsins auk virðisaukaskatts á málskostnað. Af hálfu stefnda Hafnarfjarðarbæjar er þess krafist aðallega að hann verði alfarið sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Til vara að kröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. II. Málavöxtum lýsir stefnandi með eftirfarandi hætti í stefnu: Stefnandi tók á leigu til 75 ára lóðina Kjóahraun nr. 3 í Hafnarfirði með lóðarleigusamningi dagsettum 6. janúar 1998 af stefnda frá 1. nóvember 1997. Samkvæmt 8. gr. lóðarleigusamningsins er lóðarhafa skylt, sbr. tl. a, að greiða gatnagerðargjald samkvæmt gjaldskrá og upptökugjald samkvæmt ákvörðun bæjarstjórnar. Stefnandi greiddi lóðargjöld þ.m.t. upptökugjald af lóðinni Kjóahraun 3, Hafnarfirði, þann 4. maí 1998 kr. 2.974.955, þar af var upptökugjaldið kr. 1.325.588, sem er stefnufjárhæðin. Nokkru eftir greiðslu fór stefnandi að fá eftirþanka um það hvort leigusala, þ.e.a.s. stefnda Hafnarfjarðarbæ, væri heimilt að innheimta upptökugjaldið. Telur stefnandi að hér hafi verið um ólögmæta gjaldtöku að ræða og krefst því endurgreiðslu á upptökugjaldinu að öllu leyti. Stefndi lýsir málavöxtum með eftirfarandi hætti í greinargerð sinni: Stefndi fór þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta, á árinu 1991 að metin yrðu réttindi eignarnámsþola, Einars Þorgilssonar og Co hf. yfir Einarsreit við Reykjavíkurveg í Hafnarfirði. Matsnefndin skilaði áliti tæpum tveimur árum síðar og voru réttindin metin á kr. 16.144.125. Matsþoli undi ekki matinu og var nokkru síðar óskað eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta verð eignaréttindanna, sem tekin höfðu verið eignarnámi. Undirmat lá fyrir á miðju ári 1994 og voru heildarverðmæti lóðarréttinda og mannvirkja metin á kr. 21.803.313. Matsþoli óskaði eftir að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn í september 1994. Yfirmat lá fyrir í febrúar 1995, þar sem verðmæti hinna eignarnumdu verðmæta voru metin á 37.400.000. Stefndi hafði hinn 19. mars 1993 greitt matsþola kr, 16.144.125, sem matsþoli hafði tekið við með fyrirvara. Höfðaði matsþoli mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendur stefnda til greiðslu eftirstöðva eignarnámsbóta, sem hann taldi vera kr. 23.718.260, auk kostnaðar og vaxta. Dómur gekk í héraði fyrri hluta árs 1996 sem var áfrýjað til Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar þann 12. desember 1996 var komist að þeirri niðurstöðu að stefnda bæri að greiða matsþola kr. 14.855.875, auk vaxta frá 28. mars 1995 auk málskostnaðar kr. 3.323.077. Stefndi greiddi matsþola rúmar 22.350.169 króna og hafði að auki kostnað rúmar 1.502.953 króna vegna reksturs málsins. Þar að auki hafði stefndi kostnað vegna niðurrifs bygginga á þessu svæði. Uppreiknaður heildarkostnaður stefnda af öllu þessu, miðað við vísitölu júnímánaðar nam kr. 44.291.200. Af þessari fjárhæð var kr. 43.882.755 jafnað út sem upptökugjöldum. Einarsreitur var síðan skipulagður undir íbúðarhúsnæði og eru þar á meðal göturnar Kjóahraun og Fálkahraun. Á svæðinu eru samtals 33 íbúðarlóðir. Tveir stærðarflokkar lóða voru skipulagðir á svæðinu. Annars vegar 28 lóðir sem voru fyrir minni hús og 5 lóðir fyrir stærri hús. Var upptökugjöldum jafnað á lóðirnar samkvæmt útreikningi bæjarverkfræðings í Hafnarfirði í hlutföllunum 11:9 Upptökugjöld námu því af lóðum fyrir minni húsin kr. 1.286.465 og fyrir þau stærri kr. 1.572.247 allt miðað við verðlag í júní 1997. Stefnandi máls þessa er lóðarhafi lóðarinnar nr. 3 við Kjóahraun í Hafnarfirði. Stefndi telur að ekki sé tölulegur ágreiningur í máli þessu, heldur snúist málið um heimild stefnda til að jafna kostnaði eins og gert hefur verið. Beinan útlagður kostnað, sem féll á bæjarsjóð vegna öflunar umrædds lands á Einarsreit, reiknar stefndi Hafnarfjarðarbær þannig út, samkvæmt bréfi Kristins Ó. Magnússonar, bæjarverkfræðings stefnda, dags. 23. júní 1999: Dagsetning Greiðsla kr.Vísitala áVísitala Greiðsla greiðslugreiðsludegií júlí 1997uppreiknuð Skv. upphaflegu mati19.03.199316.144.125190,9223,618.909.515 Skv. dómi hæstaréttar16.12.199622.350.169218,0223,622.924.302 Niðurrif húsa29.11.1994815.475199,1223,6915.822 44.291.200 Beinn útlagður kostnaður bæjarsjóðs var samtals kr. 44.291.200, en upptökugjaldið var samtals kr. 43.882.755 á vísitölu í júlí 1997. Mismunur skýrist af því, að upptökugjaldi var jafnað niður í slétta tölu, þegar það var reiknað út. Við ákvörðun gjaldsins var vinna starfsmanna bæjarins vegna málsins ekki metin en hún var talsverð. III. Stefnandi byggir endurkröfu sína á því að engin lagaheimild sé fyrir því að skilyrða lóðarúthlutun lóðarleigusamnings því ákvæði að lóðarhafi, leigutaki samkvæmt lóðarleigusamningi, þurfi að greiða upptökugjald. Gjaldheimta stefnda sé því óheimil og beri honum því að endurgreiða upptökugjaldið, sbr. 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Stefnandi heldur því fram að upptökugjald sé samkvæmt eðli máls skattheimta en ekki þjónustugjald. Í raun geti ekki verið um neitt annað en skattheimtu að ræða af hálfu stefnda þótt lóðarleigusamningurinn sé samningur einkaréttarlegs eðlis. Um sé að ræða sérstaka gjaldtöku sem lögð sé á leigulóð auk afgjalds fyrir lóðina. Engin þjónusta sé tengd við gjaldið og ákvörðun álagningar gjaldsins og fjárhæð þess sé einhliða ákvörðun lóðarleigjanda, þ.e. stefnda Hafnarfjarðarbæjar. Stefnandi bendir á að samkvæmt 40. gr. stjórnskipunarlaga nr. 33/1944 megi engan skatt leggja á né breyta né taka af, nema með lögum. Samkvæmt 78. gr. stjórnskipunarlaga skuli sveitarfélög sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða og að tekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum. Í 77. gr. sömu laga segi, að skattamálum sé skipað með lögum og ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um að leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Úrlausnaratriði í máli þessu sé þá fyrst og fremst það, að skilgreina hvort umrætt upptökugjald sé skattur eða ekki. Teljist um skattlagningu vera að ræða, þá liggi fyrir að engin lagaheimild sé fyrir hendi og álagning upptökugjaldsins því með öllu ólögmæt, sbr. tilvitnuð ákvæði stjórn­skipulaga, þ.e. 40. gr. 70. gr. og 78. gr. Varðandi spurninguna um það hvort upptökugjaldið sé skattur, þá liggi fyrir að gjaldtakan sé ákveðin einhliða af stefnda og heimildir stefnda til gjaldtöku með þessum hætti séu bundnar við, að annað hvort sé um skattlagningu að ræða eða þjónustugjald. Ljóst sé, að upptökugjald sé ekki þjónustugjald, þar sem sú þjónusta sem veitt sé skv. lóðarleigusamningum sé greidd með ákveðinni lóðarleigu. Um sé að ræða einhliða ákvörðun sveitastjórnar, þ.e. stefnda, án þess að greiðandinn, þ.e. stefnandi, fái tiltekið sérstakt framlag á móti gjaldinu, sem gjaldinu sé ætlað að standa undir kostnaði af. Þá sé hvergi í lóðarleigusamningnum, eða öðru sem tengist samskiptum aðila, nokkuð sem bendi til þess að um greiðslu fyrir þjónustu sé að ræða. Innheimta upptökugjalds feli þannig í sér skattheimtu stefnda skv. eðlilegri skýringu þess hugtaks. Þá bendir stefnandi á það, að upptökugjaldið hafi verið greitt sem byggingarleyfisgjald og vísar þar um til bréfs stefnda til stefnanda dags. 3. apríl 1998 og samkvæmt kvittun fyrir greiðslu gjaldsins, en þar segi að um lóðargjöld sé að ræða. Stefnandi telur að stefndi hafi ekki haft heimild til að taka önnur lóðargjöld eða gjöld í tengslum við byggingarleyfi en þau sem skýr heimild var til að lögum. Stefnandi bendir í því sambandi á 53. gr. laga nr. 73/1997 um skipulags- og byggingarmál með breytingum, sbr. 8. gr. laga nr. 135/1997, en í þeirri lagagrein séu tæmandi talin þau gjöld sem sveitarstjórnum sé heimilt að innheimta fyrir leyfi til bygginga­framkvæmda. Yfirskrift nefndrar 53. gr. laganna sé: Framkvæmda- og byggingarleyfisgjöld. Ljóst sé því að stefndi hafi ekki heimild til að innheimta umstefnt upptökugjald á grundvelli laga um skipulags- og byggingarmálefni. Stefnandi byggir einnig á því, að þar sem engin lagastoð sé fyrir töku upptökugjaldsins, standist innheimta þess hvorki jafnræðisreglu né lögmætisreglu íslenskra laga. Stefnandi mótmælir því ekki að samningar aðila, þ.e. úthlutunarskilmálar og lóðarleigusamningur, séu í sjálfu sér samningar einkaréttarlegs eðlis, en bendir á, að víðtækar lagareglur séu settar um það hvað sveitarfélögum sé heimilt að gera í sambandi við þjónustusamninga við íbúa sína. Þannig sé ljóst að sveitarfélagið geti ákveðið lóðarleigu samkvæmt lóðarleigusamningi að hluta til samkvæmt geðþóttaákvörðunum, en að öðru leyti sé það bundið ákvæðum laga um fjárhæð þess. Þá liggi einnig fyrir að sveitarfélag eins og stefndi sé bundið ákvæðum laga um gjaldtöku fyrir þjónustu og hafi ekki heimild til að leggja á hærri þjónustugjöld en sem nemi kostnaði við þjónustuna. Stefnandi telur að sveitarfélögum sé ekki heimilt að leggja á sérstök gjöld vegna einkaréttarlegra samninga sveitarfélaganna við viðkomandi einstaklinga, enda sé ljóst að slíkt standist ekki jafnræðisreglu íslenskra laga þar sem íbúar viðkomandi sveitarfélags sætu þá ekki við sama borð. Sveitarfélag hafi heimild til að selja eignir sínar eins og t.d. umrædda lóð sem stefnanda var seld á leigu með umræddum lóðarleigusamningi. Hefði sveitarstjórn tekið þá ákvörðun að selja lóðina, þá telur stefnandi að sveitarfélagið hefði ekki verið eins bundið af reglum eða lagaákvæðum varðandi söluverð lóðarinnar. Þegar sveitarstjórn taki hins vegar ákvörðun um að leigja umrædda lóð þá sé það bundið þeim ákvæðum laga sem um slíkar lóðarleigur fjalla. Umrætt umstefnt upptökugjald falli þannig utan ramma þeirra heimilda sem sveitastjórn hafi heimild til að ákveða varðandi gjaldtöku af leigulóðum. Þá heldur stefnandi því fram að stefndi hafi ekki gert honum grein fyrir því áður en hann greiddi upptökugjaldið, hvað í upptökugjaldinu fælist. Hann hafi því í upphafi talið að stefndi hefði fulla og óskoraða heimild til innheimtu þess. Um lagarök er af hálfu stefnanda einkum vísað til stjórnskipunarlaga nr. 33/1944 með síðari breytingum, einkum 40. gr., 77. gr. og 78. gr., laga um skipulags- og byggingarmálefni nr. 73/1997 einkum 53. gr., og laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda nr. 29/1995, einnig til vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum og laga um virðisaukaskatt númer 50/1988. Um varnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991 laga um meðferð einkamála og til XXI. kafla sömu laga varðandi málskostnað. Undir rekstri málsins, eftir að greinargerð stefnda kom fram, lagði stefnandi fram skriflega sókn og færði þar fram og útlistaði þá málsástæðu að víkja beri til hliðar ákvæði lóðarleigusamnings og úthlutunarskilmála um töku upptökugjalds með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Af hálfu stefnda var framlagningu skjalsins ekki mótmælt þegar í stað og síðar undir rekstri málsins samþykkt að þessi málsástæða fengi komist að. Framangreind málsástæða er rökstudd með eftirfarandi hætti af hálfu stefnanda: Í greinargerð stefnda sé því haldið fram, lóðarleigusamningurinn hafi verið frjáls samingur málsaðila. Vegna þessa sé á það bent, af hálfu stefnanda, að úthlutunarskilmálar lóðarleigusamningsins og önnur samningsákvæði séu einhliða ákvarðaðir af hálfu stefnda sem stefnandi verði að sætta sig við, hvort sem honum líki betur eða verr. Á þeirri forsendu sé því mótmælt að í þessu tilviki sé unnt að tala um frjálsa samninga. Um sé að ræða ákveðna nauðsynjaþjónustu, sem stefndi sinni fyrir íbúa bæjarfélagsins, þ.e. þá nauðsynjaþjónustu að úthluta lóðum til íbúðarbygginga. Stefndi geti ákveðið hvort heldur hann selji eða leigji lóðir. Selji stefndi landið sé eðlilegt, að kaupendum sé gert að greiða öll útgjöld stefnda vegna kaupa á landinu. Leigi stefndi hinsvegar landið sé með öllu óeðlilegt, að hann geri lóðarleiguhöfum að greiða allan kostnað við kaup á lóðinni svo sem um sölu væri að ræða. Stefndi geti ekki við gerð úthlutunarskilmála og lóðarleigusamnings sett skilyrði sem séu óeðlileg eða ósanngjörn gagnvart viðsemjendum sínum og beri því að víkja slíku samningsákvæði til hliðar með vísan til 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Á því er bent, að stefnandi eignist ekki umrædda lóð. Lóðin sé í eigu stefnda, sem geti selt lóðina til stefnanda eða annarra að loknum leigutíma. Það sé því ljóst að upptökugjaldið sem sé greiðsla á kaupverði lóðanna sé ósanngjarnt gagnvart stefnanda og beri að víkja til hliðar, þ.e. ef upptökugjaldið sem slíkt telst standast. IV. Sýknukrafa stefnda Hafnarfjarðarbæjar er í fyrsta lagi á því byggð að aðilar hafi með frjálsum tvíhliða samningi samið um að stefnandi skyldi greiða hið umdeilda upptökugjald. Útlagður kostnaður Hafnarfjarðarbæjar við að afla lóðarréttinda á Einarsreit hafi numið 44.291.200 krónum og fyrir hafi legið við samningsgerð, og stefndi hafi gert nákvæma grein fyrir því í máli þessu, hvernig sú fjárhæð sé fundin. Einstakir kostnaðarliðir eða útreikningur þessarar fjárhæðar hafi ekki sætt sérstökum rökstuddum andmælum af hálfu stefnanda. Kostnaði að fjárhæð 43.882.755 krónur hafi verið jafnað á lóðirnar. Reikningsaðferð við þá niðurjöfnun hafi stefnandi ekki mótmælt sérstaklega. Mismunur þessara fjárhæða 408.445 krónur stafi af því að upptökugjaldi hafi verið jafnað á slétta tölu þegar þau voru reiknuð út. Hér hafi verið um óhjákvæmilegan kostnað að ræða sem fallið hafi á stefnda beint vegna umræddra lóða. Telur stefndi hæpið að sér hefði verið heimilt að deila þessum kostnaði á íbúa sveitarfélagsins. Væri það gert telur stefndi vel hugsanlegt að jafna mætti því til sköttunar á aðra íbúða bæjarins vegna kostnaðar eða þjónustu sem þeir ekki njóta. Stefndi telur hæpið að hann hafi til þess lagaheimild. Eðlilegt og rétt sé að þeir beri kostnaðinn sem hafa hagsmuni af því að fá þær lóðir sem kostnaðurinn stafar af. Stefnanda hafi frá upphafi verið gerð grein fyrir þeim kostnaði sem því fylgdi að fá umrædda lóð. Í úthlutunarskilmálum sem stefnandi fékk í hendur og samþykkti sé gerð rækilega grein fyrir þeim kostnaði sem lóðarúthlun fylgir. Í upphafi skilmálanna segi m.a.: “Af hálfu Hafnarfjarðarbæjar er það forsenda fyrir lóðarúthlutun, að hver sá sem úthlutun hlýtur skuli samþykkja skilmálana og þær skuldbindingar sem þar kveður á um og hlíti þeim að öllu leyti”.Stefnandi hafi sótt um lóðina á grundvelli auglýsingar og fylgiskjala með henni, þ.á m. deiliskipulags og úthlutunarskilmála, og gengið til frjálsra samninga við stefnda að fenginni lóðarúthlutun. Honum hafi gefist kostur á að kynna sér öll gögn er upptökugjaldið og útreikning þess vörðuðu. Honum hafi gefist ríflegur umþóttunartími og tækifæri til að leita sér aðstoðar sérfræðinga. Honum hafi á engan hátt verið settir kostir. Í þessu samhengi sé mikilvægt að hafa í huga að stefnandi hafi átt fjölda annarra kosta völ, á lóðum eða húsnæði, í þeim sveitarfélögum sem eru á höfuðborgarsvæðinu. Sveitarfélögin á þessu svæði séu í harðri samkeppni við einkaaðila vegna lóða. Nánast engin munur sé á því í dag hvort lóð sé keypt eða fáist úthlutað af sveitarfélagi til leigu. Í máli þessu standi svo á að bæjarfélag hafi samið við þá sem óskað hafi eftir að fá lóð og byggingarrétt á henni. Við samninga þessa hafi báðir aðilar verið jafnir. Annars vegar hafi bæjarfélagið boðið ákveðin réttindi gegn því gjaldi sem réttindin höfðu kostað bæjarfélagið og hins vegar hafi verið um að ræða frjálsan aðila sem að fengnum upplýsingum hafi gengið til frjálsra samninga um að greiða bæjarfélaginu þann kostnað sem bæjarfélagið hafði haft sérstaklega af umsamdri lóð. Þar með hafi bæjarfélagið fengið sinn kostnað greiddan og þeim kostnaði því ekki verið velt yfir á aðra samborgara. Þá mótmælir stefndi því að lögmætisreglan standi því í vegi að stefndi leggi sannanlegan beinan útlagðan kostnað sinn á þá sem njóta þeirra verðmæta sem kostnaðurinn stafar af. Lögmætisreglan styðji einmitt þá ákvörðun stefnda að haga málum eins og gert var. Lögmætisreglan kveði á um að stjórnsýsla skuli vera lögbundin og ákvarðanir stjórnvalda skuli vera í samræmi við lög og eiga sér viðhlítandi stoð í lögum. Stefndi telur að jafna mætti því til skatta ef stefndi legði kostnað af upptöku lóðanna á aðra borgara. Þá telur stefndi að um væri að ræða íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun ef kostnaði af upptöku lóðanna væri dreift á aðra borgara, sérstaklega í ljósi þess að í því tilviki sem hér um ræðir hafi neytandi sjálfviljugur gengið til samninga um að greiða gjald fyrir ákveðið verðmæti sem hann hafi fengið og njóti. Stefndi telur umrætt upptökugjald hvorki skatt né þjónustugjald. Hér sé um að ræða beinan kostnað stefnda af því að fá eignarráð yfir umræddum lóðum. Stefndi hafi gefið stefnanda kost á að fá umrædda lóð til byggingar gegn greiðslu á þeim kostnaði sem af því hafi leitt að koma lóðinni á markað. Komist rétturinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að jafna megi upptökugjaldi við þjónustugjald, þá telur stefndi að jafna megi þessu gjaldi við þjónustu sveitarfélags sem sé í samkeppni við þjónustu sem kaupa megi á almennum markaði. Þegar svo standi á að um ólögmælta opinbera þjónustu sé að tefla, sem sé einnig föl á almennum markaði, megi sveitarfélag gera um hana samninga og taka gjald fyrir hana jafnhátt þeim kostnaði sem af þjónustunni leiðir. Bent er á að hér sé á engan hátt um einokunaraðstöðu að ræða af hálfu stefnda, enda hafi stefnandi átt fjölda annarra möguleika. Varðandi þjónustugjald og niðurgreiðslu á lóðum, þá sé almennt talið, að sérstakrar lagaheimildar sé þörf til þess að láta tiltekinn notendahóp greiða hærra þjónustugjald en almennt hlýst af því að veita umrædda þjónustu til þess að hægt sé að afla fjár til að greiða niður þjónustu fyrir annan notendahóp. Bendir stefndi m.a. á niðurstöðu umboðsmanns alþingis (SUA 1992: 74), þar sem Húsnæðisstofnun hafi verið talið heimilt að krefja skuldara um greiðslu kostnaðar við innheimtu lána sem voru í vanskilum. Í niðurstöðu umboðsmanns sé tekið sérstaklega fram að " ekki verði séð að nein lagaheimild sé til þess að jafna niður á skuldara sérstökum kostnaði " Stefndi telur að jafna megi þessari reglu við þau gjöld sem hér sé um að ræða og ef til vill þurfi sérstaka lagaheimild til að velta þessum kostnaði á aðra borgara sveitarfélagsins. Þá bendir stefndi á dóm Hæstaréttar, bls. 947 1994, og telur með gagnályktun af niðurstöðu dómsins að ekki sé heimilt að velta upptökugjöldum á aðra íbúa bæjarfélagsins. Þá er af hálfu stefnda á því byggt að upptökugjald sé hliðstætt gjald og svonefnt yfirtökugjald. Nokkur hefð sé fyrir innheimtu yfirtökugjalds í nágrannasveitarfélögum svo sem í Kópavogi og sömu rök hafi verið talin gilda um yfirtökugjald og upptökugjald. Þá mótmælir stefndi þeirri staðhæfingu stefnanda að engin lagaheimild sé til töku upptökugjalds og því beri að endurgreiða upptökugjald það sem stefnt sé út af. Þá sé mótmælt þeirri málsástæðu stefnanda að um skattheimtu sé að ræða og því sé nauðsyn á lagaheimild til gjaldtökunnar. Ennfremur sé mótmælt þeirri staðhæfingu að upptökugjaldið sé ekki þjónustugjald, þar sem ekki sé um þjónustu að ræða varðandi umrætt gjald, en þjónustan komi fram í ákveðinni lóðarleigu. Stefndi vísi sérstaklega til þeirra raka sem fram komi í greinargerð þessari sem skýri gjöld þessi. Þá sé mótmælt að úrslit máls þessa ráðist af því á hvern veg kvittun til stefnanda sé orðuð, eða hvort orðið byggingarleyfisgjald sé notað á einhverju stigi í samskiptum aðila. Stefnanda hafi verið fulljóst á hvern hátt umrætt gjald hafi verið til komið og á hvaða forsendum það byggðist. Skipulags- og byggingarlög eigi því ekki við í þessu sambandi og sú talning í þeim sem stefnandi telji sé tæmandi. Mótmælt sé að umdeild gjaldtaka standist ekki jafnræðisreglu og lögmætisreglu. Mótmælt sé ennfremur að sveitarfélög hafi ekki heimild til að gera samning einkaréttarlegs eðlis, eins og stefnandi lýsi í stefnu sinni. Mótmælt sé í þessu sambandi að það skipti sköpum eða skipti yfirleitt máli, hvort lóð hafi verið seld með samningi, eða hvort viðsemjandi greiði ákveðið gjald til að fá að nýta sér þau réttidi, sem jafna megi við sölu réttinda. Þá sé mótmælt að það skipti máli í lögskiptum aðila hvort upptökugjald hafi verið skilgreint. Stefnanda hafi verið ljóst hvað fólst í því gjaldi sem hann hafi verið krafinn um og greiddi sem upptökugjald. Stefndi kveðst byggja mál sitt á meginreglum laga um gagnkvæma samninga og að samninga skuli halda, meginreglnum kröfuréttar og meginreglum stjórn­sýsluréttar. Vísað er til 130. gr. laga um meðferð einkamála varðandi málskostnað og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun reist á lögum nr. 50/1988. V. Við flutning máls þessa vísuðu umboðsmenn aðila mjög til dóms Hæstaréttar frá 28. apríl 1994, bls. 947 í dómasafni, í málinu nr. 105/1992: Svavar Gunnarsson gegn bæjarsjóði Hafnarfjarðar. Þá greindi mjög á um þýðingu hans fyrir mál þetta. Í því máli var þó ekki leyst úr ágreiningi um upptökugjald í þeirri merkingu sem um ræðir í máli þessu, þ.e. endurgreiðslu til sveitarfélags á eignarnámsbótum eða kostnaði við uppkaup á landi og byggingum, er það hefur orðið að greiða vegna öflunar viðkomandi lóðarréttinda, heldur var dæmt um lóðajöfnunargjald, sem úthlutunarhafi lóðar, úr landi sem bærinn hafði átt um áratuga skeið, var krafinn um. Á þeim árum var bærinn ýmist og oft samhliða að úthluta lóðum úr landi er hann hafði lengi átt og lóðum úr landi sem hann hafði nýlega tekið eignarnámi eða keypt, og jafnaði greiddum eignarnámsbótum eða kaupverði á tilteknu tímabili á allar úthlutaðar lóðir, án tillits til þess hvort þær voru á gömlu bæjarlandi eða nýju. Í dómsforsendum Hæstaréttar segir m.a. svo, dómasafn 1994, bls. 947: "Í úthlutunarskilmálunum er það skilyrði sett fyrir úthlutun á svæðinu, að allir lóðarhafar greiði svonefnt upptökugjald. Segir þar um gjald þetta: "Sökum kostnaðar við uppkaup á landi og byggingum er hverjum lóðarhafa gert að greiða upptökugjald." Hins vegar er þar ekki minnst á lóðajöfnunargjald það, sem áfrýjandi var krafinn um 11. maí 1987, og síðar í bréfi byggingarfulltrúa 29. desember, en í yfirliti, sem því fylgdi, var gjaldið sett í stað upptökugjalds. Fram kom í vitnisburði Erlends Árna Hjálmarssonar, byggingarfulltrúa í Hafnarfirði, fyrir dómi, að upptökugjaldið væri tekið af lóðum, þar sem bærinn hefði haft kostnað af byggingarlandinu, og væri tilgangur þess að standa undir kostnaði bæjarins af landakaupum. Bæjarstjórnin hefði hins vegar í mars 1987 ákveðið að leggja svonefnt lóðajöfnunargjald á þær lóðir, sem hefðu lítið eða ekkert upptökugjald. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð samþykkt bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 12. mars 1987. Í henni segir meðal annars: "Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkir að sérstakt lóðajöfnunargjald skuli innheimt vegna óbyggðra lóða sem úthlutað kann að vera á þegar byggðum svæðum í bænum (þétting byggðar) og á öðrum þeim lóðum, sem eru með lágum upptökugjöldum eða án þeirra. Lóðajöfnunargjaldið verði sett á samkv. ákvörðun bæjarráðs hverju sinni til að jafna lóðaverð í bænum." Í samþykktinni er lóðajöfnunargjaldið ákveðið 200.000 krónur á einbýlishúsalóðir, en 50.000 krónur á íbúð í fjölbýlishúsum og miðast við verðlag hverju sinni. Þá kemur fram í henni, að bæjarráð samþykki, með fyrirvara um samþykki bæjarstjórnar á framangreindri tillögu, að tilteknar lóðir verði auglýstar, og er lóðin Hringbraut 40 meðal þeirra. Lóðajöfnunargjald það, sem stefndi krafði áfrýjanda um, á sér ekki stoð í lögum. Stefndi hefur ekki sýnt fram á kostnað þann, sem áfrýjanda var ætlað að endurgreiða með þessu gjaldi. Hann hefur þvert á móti skýrt gjaldið sem jöfnunargjald á lóðir, sem hann hefur haft lítinn sem engan tilkostnað af. Í gjaldtöku þessari fólst því skattlagning, sem er andstæð 40. gr., sbr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Verður áfrýjandi því ekki krafinn um greiðslu eftirstöðva lóðajöfnunargjaldsins, 87.008 krónur." VI. Niðurstöður. Það er talið til lögmætra verkefna sveitarfélaga, að reyna að tryggja nægt framboð byggingarlóða, en telst hins vegar hvorki til lögskipaðra verkefna þess samkvæmt sveitarstjórnarlögum nr. 45/1998 né öðrum lögum. Í máli þessu keypti sveitarfélagið, stefndi, land fyrir byggingarlóðir fyrir umtalsverða fjárupphæð. Um það er deilt hvort stefnda sé með lögmætum hætti heimilt að krefja stefnanda um greiðslu á útlögðum kostnaði hans við kaupin, en stefndi deildi þeim kostnaði niður á leigulóðarhafa með innheimtu á upptökugjaldi. Stefnandi hefur hvorki mótmælt upphæð útlagðs kostnaðar né aðferð við niðurjöfnun stefnda á upptökugjaldi því er mál þetta snýst um. Það er því ágreiningslaust, að fjárhæð sú, sem stefnandi krefst endurgreiðslu á í máli þessu, hafi verið beinn kostnaður stefnda, Hafnarfjarðarbæjar, við öflun lóða þeirra er m.a. stefnanda var úthlutað. Þá er og ágreiningslaust að stefnandi greiddi upptökugjald að fullu án fyrirvara. Í úthlutunarskilmálum fyrir lóðina Kjóahraun 3 dagsettum 14. október 1997 segir í 2. tl. um upptökugjald: “Sökum kostnaðar Hafnarfjarðarbæjar við kaup á landi þessu til þess að gera það að skipulögðu byggingarsvæði, er hverjum lóðarhafa skylt að greiða Hafnarfjarðarbæ upptökugjald. Miðað við vísitölu byggingarkostnaðar 225,9° er upptökugjald fyrir lóðir við Fálkahraun og Kjóahraun kr. 1.299.698 og við Lóuhraun kr. 1.588.521 á lóð.” Byggingarleyfi fyrir Kjóahraun 3 var veitt 1. apríl 1998. Leigusamningur fyrir lóðina var undirritaðir af lóðarhafa, stefnanda, 8. maí 1998. Í 8. gr. samninganna a) liðar er lóðarhafa skylt að greiða gatnagerðargjald samkvæmt gjaldskrá og upptökugjald samkvæmt ákvörðun bæjarstjórnar. Í málinu liggur fyrir bréf er bæjarverkfræðingur stefnda, Kristinn Ó. Magnússon hefur ritað lögmanni stefnanda, dags. 23. júní 1999 og varðar álagningu upptökugjalda lóða á Einarsreit, en þar segir m.a. um skilgreiningu á upptökugjaldi: “Upptökugjöld á Einarsreit miðast við kostnað bæjarsjóðs af yfirtöku lands og eigna.” Ennfremur er að finna skilgreiningu á upptökugjaldi í bréfi fyrrverandi fjármálastjóra og endurskoðanda stefnda til fyrrum bæjarstjóra stefnda, dags. 16. september 1987, en þar segir á bls. 2: .......” Þegar bæjarsjóður kaupir lóðir/lönd vegna skipulags, þá eru slík kaup gjaldfærð (gjaldfærð fjárfesting) undir skipulagsmál (09), þ.e. undir liðnum fasteigna-og lóðakaup vegna skipulags. Tekjufærsla á móti slíkum gjaldfærslum eru upptökugjöld.” Tilgangur stefnda með álagningu upptökugjalds er því sá að standa undir kostnaði stefnda af landakaupum fyrir byggingarland og því hvorki skattur né þjónustugjald, samkvæmt skilningi stefnda. Skipulags-og byggingarlög nr. 73/1997 öðluðust gildi 1. janúar 1998. Koma lögin í stað skipulagslaga nr. 19/1964 með síðari breytingum og byggingarlaga nr. 54/1978, með síðari breytingum. Með 8. gr. laga nr. 135/1997 var 53. gr. laganna breytt, en sú grein tekur til framkvæmda- og byggingarleyfisgjalda , en láðst hafði að heimila sveitafélögum gjaldheimtuheimild vegna framkvæmdaleyfa með sama hætti og byggingarleyfisgjalda. Er 53. gr. nú með síðari breytingum svohljóðandi: “Sveitarstjórnum er heimilt að innheimta gjöld fyrir leyfi til framkvæmda, sem áhrif hafa á umhverfið og breyta ásýnd þess, sbr. 27. gr., og fyrir leyfi til að reisa, stækka eða breyta byggingarmannvirkjum, sbr. 43, gr. Jafnframt er þeim heimilt að innheimta gjöld fyrir útmælingu, eftirlit, úttektir og vottorð sem byggingarfulltrúi lætur í té. Gjöld þessi mega ekki nema hærri upphæð en sem nemur kostnaði við útgáfu leyfa, útmælingu, eftirlit og vottorð sem byggingarfulltrúi lætur í té.” Dómurinn fellst á það með stefnanda, að heimild til innheimtu “upptökugjalds” er ekki tilgreind í 53. gr. skipulagslaga nr. 73/1997 með síðari breytingum, en ekki verður á það fallist að í 53. gr. laga nr. 73/1997 sé tæmandi upptalning þeirra gjalda sem sveitarstjórnum sé heimilt að innheimta fyrir leyfi til byggingarframkvæmda og af því leiði að innheimta á upptökugjaldi sé ólögmæt. Ekki verður heldur á það fallist með stefnanda, að upptökugjaldið verði skilgreint sem skattur á þeirri forsendu að engin þjónusta sé tengd við gjaldið og ákvörðun álagningar gjaldsins og fjárhæð þess sé einhliða ákvörðun stefnda. Í máli þessu er stefndi að krefja lóðarleiguhafa um útlagðan kostnað við kaup á landinu sem er til úthlutunar, sem lóðarleiguhafar m.a. stefnandi, samþykkti að greiða með gerð lóðarleigusamnings. Lóðarleigusamningurinn er samningur einkaréttarlegs eðlis. Stefnanda var frjálst að ákveða, hvort hann gekk að þeim úthlutunarskilmálum er stefndi setti og kynnti fyrir úthlutun lóðarinnar. Ágreiningslaust er að stefnandi gekk að úthlutunarskilmálum stefnda og undirritaði yfirlýsingu þess efnis, dagsetta 8. maí 1998. Þá er ágreiningslaust að í upptökugjaldi felst einvörðungu sá kostnaður sem stefndi hafði af yfirtöku lands og eigna á Einarsreit. Með gerð lóðarleigusamnings samþykkti stefnandi því að greiða stefnda þann kostnað sem hann hafði haft af yfirtöku landsins, en fyrir lá hver hann var. Þar sem útlagður kostnaður stefnda var skilgreindur í upptökugjaldinu telur dómurinn að stefnda hafi verið heimilt að gera kröfu um að lóðarleiguumsækjendur tækju á sig þann kostnað gegn lóðarúthlutun. Verður því ekki á það fallist með stefnanda að í upptökugjaldi felist skattlagning. Undir rekstri málsins bar stefnandi fram þá málsástæðu, sem stefndi samþykkti að kæmist að, að víkja beri til hliðar, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum, ákvæði úthlutunarskilmála og lóðarleigusamnings um greiðslu upptökugjalds, þar eð samningsákvæðið verði að teljast ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, einkum þegar litið sé til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika er síðar komu til. Svo sem að framan er rakið er það efni hins umdeilda samningsákvæðis að stefndi fái endurgreiddan úr hendi stefnanda útlagðan kostnað sinn af öflun lóðar þeirrar er hann úthlutaði stefnanda. Um langt árabil hefur fjölda lóða á nýkeyptu eða eignarnumdu landi verið úthlutað með sama eða svipuðum áskilnaði bæði af stefnda Hafnarfjarðarbæ og, að því er stefndi heldur ómótmælt fram, einnig í Kópavogi og fleiri sveitarfélögum. Samningsskilmálar voru settir af stefnda áður en hann auglýsti lóðirnar. Stefndi falbauð og auglýsti tiltekna vöru eða verðmæti á almennum markaði á tilteknu verði. Um var að ræða lóðir á mjög eftirsóttu byggingarsvæði, svæði með gróinni byggð allt umhverfis og í nálægð miðbæjar, fullbúinna þjónustustofnanna og greiðra samgönguleiða. Vitað var, og sú varð raunin, að strax við næstu lóðaúthlutanir yrðu í boði lóðir á landi er bærinn áður átti og mundi eigi krefjast upptökugjalds af. Raunar á útjaðri byggðarinnar þar sem vænta má heldur lægra endursöluverðs fasteigna. Á höfuðborgarsvæðinu hefur lóðaúthlutun verið mikil, auk nokkurs framboðs eignarlóða, og fasteignamarkaður fjölbreyttur og ríkulegur undanfarin ár. Því verður eigi á það fallist með stefnanda að hin umdeilda lóðarúthlutun geti talist slík nauðsynjaþjónusta sveitarfélags að um hana gildi hliðstæð sjónarmið og um lögbundna þjónustu, þjónustu er sveitarfélög reka í skjóli einkaréttar. Þegar á allt er litið sem hér að framan hefur verið rakið og með því að allar upplýsingar og gögn lágu fyrir og stefnandi hafði auk þess ríflegan umþóttunartíma og allt svigrúm til að afla sér sérfræðiaðstoðar, teldi hann sér þörf á slíkri aðstoð, telst aðstöðumunur samningsaðila ekki vera slíkur að það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig. Ekki hefur stefnandi bent á nein síðar til komin atvik er styðji málsástæðu hans um ógildingu samningsins. Þannig þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að ógildingarregla 36. gr. samningalaga eigi við í máli þessu. Að öllu þessu athuguðu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að endurkrafa hans styðjist við fullnægjandi lagarök. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Það athugast að stefnandi hefur hvorki krafist eignarafsals fyrir lóð sinni né viðurkenningardóms fyrir því að honum sé óskylt að greiða lóðarleigu, þar eð hann hafi þegar greitt fjárhæð er nemi fullu sanngjörnu kaupverði fyrir lóð sína. Sú málsástæða, sem stefnandi hefur látið að liggja, að það geti ekki staðist að sveitarfélag geti fyrst innheimt upptökugjald er nemur kaupverði lóðar og síðan innheimt leigu um ókomin ár fyrir sama verðmæti, lóðina, kemur því ekki til álita í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Ólöf Pétursdóttir, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð . Stefndi, Hafnarfjarðarbær, skal vera sýkn af öllum dómkröfum stefnanda, Friðþjófs Þorsteinssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 204/2010
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
Í héraðsdómi var J sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A og B, með því að hafa sem starfsmaður á meðferðarheimili, á tímabilinu frá janúar til mars 2008, haft í frammi nánar tilgreinda kynferðislega háttsemi gagnvart stúlkunum, sem vistaðar voru þar á vegum barnaverndaryfirvalda. Héraðsdómur sakfelldi fyrir brot sem greind höfðu verið í 2., 4. og 5. lið ákæru á hendur honum og beindust gegn A, en einnig að hluta fyrir brot sem greint hafði verið í 3. lið ákæru og beindist gegn B. Voru brotin talin varða við 197. gr. og 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í Hæstarétti var ekki fallist á kröfu J um frávísun málsins frá héraðsdómi, eða ómerkingu. Talið var að gegn eindreginni neitun J væri ekki komin fram nægileg sönnun þess að hann hafi gerst sekur um þau brot sem lýst var í 2., 3 og 5. lið ákæru og var hann því sýknaður af þeim. Á hinn bóginn var fallist á með héraðsdómi að sannað væri að J hefði framið þann verknað sem lýst var í 4. tl. ákærunnar og beindist gegn A, enda væri hann studdur framburði A og B sem væri efnislega samhljóða í öllum meginatriðum. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að þegar J framdi brotin var hann starfsmaður á vistheimili fyrir unglinga sem þar áttu að njóta skjóls. Hann hafi áunnið sér traust og trúnað A, sem hann vissi að hafði átt við mjög erfið vandamál að etja. Yrði að meta honum þetta til refsiþyngingar. Var refsing J talin hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá þótti J hafa bakað sér skyldu til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 1.250.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2008 til 14. júní 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. B hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Líta verður svo á að hún krefjist staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfu sína. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar á ný. Að því frágengnu krefst hann sýknu, en ella að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að bótakröfum verði vísað frá dómi, en að öðrum kosti verði þær lækkaðar. I Með ákæru 28. september 2009 voru ákærða gefin að sök kynferðisbrot gegn A, fæddri [...] 1992 og B, fæddri [...] 1990, með því að hafa sem starfsmaður á meðferðarheimilinu C á tímabilinu frá janúar til mars 2008 haft í frammi nánar tilgreinda kynferðislega háttsemi gagnvart stúlkunum, sem hafi verið vistaðar á heimilinu af barnaverndaryfirvöldum. Í ákærunni var nánar gerð grein fyrir sakargiftum á hendur ákærða í sex liðum, sem allir varða ætluð brot gegn A að undanskildum 3. lið, en þau brot voru talin beinast gegn B. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sýknaður af sakargiftum í 1. og 6. lið, en á hinn bóginn sakfelldur fyrir brotin sem greind eru í 2., 4. og 5. lið og að hluta í 3. lið, eins og nánar verður lýst síðar. Voru brot hans talin varða við 197. gr. og 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms, bæði um sýknu og sakfellingu ákærða, en krefst þyngingar á refsingu. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er ákærði í 2. lið borinn sökum um að hafa í starfsmannaherbergi á meðferðarheimilinu snert brjóst og kynfæri A innanklæða og látið hana hafa við sig munnmök, í 3. lið í sama herbergi reynt að káfa innan klæða á brjóstum B og látið hana fróa sér, í 4. lið látið A í sama herbergi fróa sér, haft við hana munnmök, látið hana hafa við sig munnmök og haft við hana samræði og loks í 5. lið í herbergi sem sú síðastnefnda dvaldist í látið hana hafa við sig munnmök og haft við hana samræði. II Aðalkrafa ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi er reist á því að í héraðsdómi hafi ekki legið fyrir fullnægjandi gögn og upplýsingar um sjúkrasögu, þroska og andlegt ástand brotaþolans A eins og það hafi verið áður en ætluð brot voru framin. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fjölmörg gögn um sjúkrasögu og andlega hagi A, meðal annars frá barnaverndarnefnd D og barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Þá byggir ákærði þessa kröfu einnig á því að tilgreindir sérfræðingar á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, sem ritað hafi greinargerð um brotaþolann B 28. febrúar 2005, hafi ekki gefið skýrslu eða vottorð við meðferð málsins um andlegt ástand hennar eða þroska. Rannsókn lögreglu hafi einnig verið ábótavant. Þannig hafi misræmi verið í framburði brotaþola um „ýmis atvik“ og útlit ákærða gefið tilefni til frekari athugana. Ekki eru efni til að vísa málinu frá héraðsdómi vegna framangreindra atriða, en að því leyti sem þau kynnu að varða úrlausn málsins yrði ákæruvaldið að bera hallann af þeim annmörkum, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á því að niðurstaða hans um sönnunargildi munnlegs framburðar brotaþola sé röng. Hæstiréttur endurmetur ekki niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Ekki eru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til meðferðar að nýju, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar, enda verður við efnisúrlausn málsins leyst úr því hvort framburður brotaþola og eftir atvikum önnur sönnunargögn séu með þeim hætti að nægi til að sakfella ákærða. III Málsatvik eru ítarlega rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram greindi A í mars 2009 sálfræðingi og fósturföður sínum frá ætluðum brotum ákærða gegn sér á almennan hátt, en lýsti þeim ekki nánar. Ekki er til að dreifa öðrum sönnunargögnum sem veita framburði stúlkunnar viðhlítandi stoð, en dagbókarfærslur hennar sem gerðar voru löngu eftir ætlaða atburði geta ekki stutt hann. Þótt ýmis atriði í framburði ákærða bendi til þess að hann greini ekki rétt frá í skýrslum sínum, er ekki gegn eindreginni neitun hans fram komin nægileg sönnun þess að hann hafi gerst sekur um þau brot sem lýst er í 2. og 5. lið ákæru og verður hann því sýknaður af þeim. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að sakfella ákærða fyrir brot, sem greinir í 4. lið ákæru, svo og um heimfærslu þeirra til refsiákvæða. Í 3. lið ákæru er ákærði sakaður um brot gegn B. Í héraðsdómi var hann sakfelldur fyrir að hafa reynt að káfa innan klæða á brjóstum stúlkunnar og látið hana fróa sér, eins og getið var hér að framan. Í niðurstöðu héraðsdóms er rakinn framburður stúlkunnar fyrir dómi í byrjun apríl 2008 og á ný við aðalmeðferð málsins. Af honum er ljóst að stúlkan hefur ekki verið sjálfri sér samkvæm um verknað ákærða. Þannig hefur hún slegið úr og í um það hvort ákærði hafi reynt að káfa á brjóstum hennar eða káfað á þeim. Í fyrri skýrslu sinni bar hún að ákærði hafi látið hana fróa sér og hafa „smá“ munnmök við sig. Í þeirri síðari sagði hún að ákærði hafi ,,reynt að þukla“ á sér og reynt „að fara hérna inn á peysuna“. Aðspurð í sömu skýrslu um hvort „eitthvað meira kynferðislegt“ hefði gerst á milli þeirra svaraði hún því fyrst neitandi, en sagðist síðan ekki minnast þess. Þegar henni var bent á fyrri framburð sinn um að ákærði hafi látið hana fróa sér og spurð hvort hún minntist þess svaraði hún því játandi. Hún neitaði því aðspurð að hafa haft munnmök við ákærða. Þótt héraðsdómur hafi metið framburð stúlkunnar trúverðugan verður ekki framhjá því litið að hann hefur verið mjög á reiki um sakarefnið. Að því virtu og gegn eindreginni neitun ákærða hefur ákæruvaldinu ekki tekist að færa fram fullnægjandi sönnun á sekt ákærða samkvæmt þessum lið ákæru, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008, og verður ákærði því sýknaður af honum. Því til samræmis verður skaðabótakröfu B vísað frá héraðsdómi. Ákærði er samkvæmt framangreindu sakfelldur fyrir gróf kynferðisbrot gegn stúlkunni A, sem þá var nýorðin 16 ára. Hann framdi brotin á meðan hann var starfsmaður á vistheimili fyrir unglinga, sem þar eiga að njóta skjóls. Ákærði hafði áunnið sér traust og trúnað stúlkunnar, sem hann vissi að hafði átt við mjög erfið vandamál að etja. Verður þetta virt honum til refsiþyngingar. Á hinn bóginn hefur ákærði hreinan sakaferil. Er refsing hans ákveðin fangelsi í 2 ár. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur til handa A og vexti af þeim verða staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest, þó þannig að þóknun skipaðs réttargæslumanns B greiðist úr ríkissjóði. Ákærða verður gert að greiða að helmingi áfrýjunarkostnað málsins, þar á meðal af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþolans A, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Jón Dagbjartsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu A er staðfest. Einkaréttarkröfu B er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að þóknun skipaðs réttargæslumanns B, 313.750 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ákærði greiði að helmingi áfrýjunarkostnað málsins, sem er samtals 634.613 krónur, en þar af eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþolans A, Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. febrúar 2010. Mál þetta, sem var dómtekið 9. desember sl., höfðaði ríkissaksóknari hér fyrir dómi 28. september sl. með ákæru á hendur Jóni Dagbjartssyni, kennitala 021068-5279, Garði 2, Norðurþingi; „fyrir eftirfarandi kynferðisbrot gagnvart A, fæddri [...] 1992 og B, fæddri [...] 1990, á tímabilinu frá janúar til mars 2008 á meðferðarheimilinu C í [...], nema að annað sé tekið fram, en þær voru þá vistaðar á heimilinu á vegum barnaverndaryfirvalda og var ákærði starfsmaður á heimilinu: 1. Í bifreið á leið frá D til C, kysst A á hálsinn og strokið á henni lærin utanklæða. 2. Í starfsmannaherbergi, snert brjóst og kynfæri A innanklæða og látið hana hafa munnmök við sig. 3. Í starfsmannaherbergi, káfað innanklæða á brjóstum, maga og rassi B, látið hana fróa sér og látið hana hafa munnmök við sig. 4. Í starfsmannaherbergi, látið A fróa sér, haft við hana munnmök, látið hana hafa munnmök við sig og haft við hana samræði. 5. Í herbergi sem A dvaldist í, látið hana hafa við sig munnmök og haft við hana samræði. 6. Á bryggju á hafnarsvæðinu í Y, kysst A á munninn. Telst háttsemi ákærða varða við 197. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007, en að auki telst háttsemi ákærða samkvæmt 2. til 5. ákærulið varða við 1. mgr. 201. gr. sömu laga og samkvæmt 1. og 6. tölulið við 2. mgr. 201. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakar­kostnaðar. Einkaréttarkröfur: Af hálfu E, kennitala [...], vegna A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 1.600.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2008 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu B, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. mars 2008 en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga til greiðsludags.“ Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að bótakröfum verði vísað frá dómi. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, verði felldur á ríkissjóð. I. Ákærða er gefið að sök að hafa, er hann starfaði á framangreindu með­ferðar­heimili, brotið gegn tveimur stúlkum sem eru greindar í ákæru. Ákærði starfaði á heimilinu frá júnímánuði 2007 fram á árið 2009. Á þessu heimili eru vistaðir unglingar á vegum barnaverndaryfirvalda. Samhliða er rekið annað meðferðarheimili, F, af sömu aðilum. Mun ákærði hafa starfað þar að jöfnu á þeim tíma er þetta mál varðar. Hér á eftir vísar það til C þegar nefnt er meðferðarheimili, nema annað sé tekið fram. Eldri stúlkan hefur meira og minna verið undir handarjaðri barna­verndar­yfirvalda alla ævi. Hún var lögð inn á Barna- og unglingageðdeild Landspítala-Háskóla­sjúkrahúss 29. nóvember 2004 og brautskráð þaðan 25. febrúar árið eftir. Hún var síðan vistuð á meðferðarheimilinu, fyrst 5. júlí 2005 til 31. desember 2006 og aftur 27. mars 2007 til 1. apríl 2008. Yngri stúlkan er fædd árið 1992. Hún var vistuð á meðferðarheimilinu frá 24. ágúst 2007 til 14. júlí 2008. Var það að undangenginni innlögn á sömu geðdeild. Með bréfi 19. mars 2008 til lögreglustjórans á D óskaði G félagsráðgjafi eftir því fyrir hönd Barnaverndar Reykjavíkur að rannsakað yrði hugsanlegt brot ákærða gegn eldri stúlkunni. Greindi hún frá því að daginn áður hefði starfsmaður Barnaverndarstofu komið á framfæri við hana upplýsingum þessa efnis, sem borist hefðu starfsmanni barnaverndar É frá ónafngreindum aðila. Kvaðst hún hafa rætt vítt og breitt við stúlkuna sama dag og hún ritaði bréfið, án þess að spyrja hana beint um atvik. Hefði hún greint frá því að ákærði hefði kysst hana og káfað á henni. Jafnframt hefði hún eitt sinn fróað honum og haft munnmök við hann. Þá hefði hann, tvívegis svo hún vissi til, haft samfarir við yngri stúlkuna. Hefði hún orðið vitni að því er ákærði hafði samfarir við þá stúlku í starfsmannaherbergi. Henni hefði verið boðið að vera með, en neitað því. Að ósk lögreglu voru báðar stúlkurnar yfirheyrðar fyrir dómi, sú eldri þann 1. apríl 2008, hin yngri þann 8. sama mánaðar. Eldri stúlkan greindi frá því að þær yngri stúlkan hefðu stundum farið inn í starfsmannaherbergi til ákærða þegar kominn var háttatími. Hann hefði viljað að þær legðust upp í rúm hjá honum. Hann hefði farið með hendi inn undir föt hennar og hún þá fært höndina frá sér. Næsta sinn hefði yngri stúlkan yfirgefið þau. Þá hefði ákærði farið að strjúka brjóst hennar og reynt að fara með hendi inn undir föt hennar. Hann hefði síðan beðið hana að hafa samfarir við sig, en hún neitað og sagst vera á blæðingum. Ákærði hefði þá sett hendi hennar á lim sinn og hún fróað honum. Hann hefði beðið hana um að hafa munnmök við sig. Hún hefði neitað í fyrstu, en hann hefði beðið hana enn frekar og hún þá fallist á munnmökin. Þau hefðu ekki varað lengi og ákærða hefði ekki orðið sáðfall. Hún hefði sagt yngri stúlkunni frá þessu daginn eftir. Næsta kvöld hefðu þær báðar farið til ákærða. Þá hefði yngri stúlkan farið að strjúka ákærða um magann og síðan byrjað að fróa honum. Ákærði hefði síðan sleikt kynfæri yngri stúlkunnar og eftir það haft samfarir við hana á gólfinu. Yngri stúlkan neitaði því alfarið við skýrslutöku fyrir dómi að ákærði hefði haft kynmök við hana og kvaðst ekki vita til þess að hann hefði haft mök við eldri stúlkuna. Hún tók fram að ákærði hefði hjálpað sér mikið og að hún væri afar reið eldri stúlkunni fyrir að bera sakir á ákærða, bæði sín vegna, hans og meðferðar­heimilisins. Með bréfi ríkissaksóknara 2. júní 2008 var málið fellt niður, með vísan til þess að fram komin gögn væru ekki talin nægileg eða líkleg til að leiða til sakfellingar í refsimáli. II. Yngri stúlkan dvaldi áfram á meðferðarheimilinu til 14. júlí 2008. Þá um haustið fór hún í fóstur hjá hjónunum H og I á Í. Þann 17. mars 2009 sendi H lögreglu og starfsmönnum barnaverndaryfirvalda tölvupóst og greindi frá því að stúlkan hefði talað við þau hjón og lýst áhyggjum sínum af því að hún hefði rætt símleiðis við stúlku, vistaða á meðferðarheimilinu, sem hefði sagst hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu ákærða. H kvað stúlkuna hafa sérstakar áhyggjur vegna eigin reynslu af ákærða, sem hefði misnotað hana kynferðislega er hún var vistuð á meðferðarheimilinu. Kvaðst hann tilkynna um málið, bæði að beiðni stúlkunnar og jafnframt vegna þess að hann teldi sér það skylt. Með bréfi 20. mars 2009 beindi J félagsráðgjafi hjá Fjöl­skyldu- og félagsþjónustu K beiðni til lögreglu um að málið yrði tekið upp á ný. Var vísað til tilkynningar H og minnispunkta L sál­fræðings og minnispunkta vegna könnunarviðtals í Barnahúsi, hvort tveggja dags. 20. mars 2009. Í minnispunktum L er rakið að yngri stúlkan hafi sótt 9 viðtöl til hennar frá 25. ágúst 2008. Í viðtali 3. mars 2009 hafi hún greint frá því að ákærði hafi haft við hana kynmök meðan hún dvaldi á meðferðarheimilinu. Kveðst L hafa hvatt hana til að greina fósturforeldrum sínum frá þessu og hugsa málið fram að næsta viðtali, en þá yrði að tilkynna yfirvöldum um þessa frásögn. Hafi stúlkan samþykkt þetta, en verið hrædd og kvíðin. Í minnispunktum um könnunarviðtal í Barnahúsi, sem tekið var 17. mars 2009, segir í ágripi M forstöðumanns að stúlkan hafi greint frá kynferðislegu samneyti við hana af hálfu ákærða, fyrst um mánaðamót janúar-febrúar 2008. Í fyrsta tilvikinu hafi hann snert kynfæri hennar innan klæða, en síðan haft við hana samfarir og látið hana hafa munnmök við sig, oftar en einu sinni, þar af í eitt sinn að eldri stúlkunni viðstaddri. Hún hafi verið hrædd við ákærða og ekki þorað að greina frá þessu við skýrslutöku fyrir dómi. Einnig hafi forstöðumaður meðferðarheimilisins sagt að það myndi skaða orðspor þess ef hún ætlaði að ljúga um að eitthvað hafi gerst. Ástæða þess að hún greindi frá í þetta sinn hafi verið að hún hafi fengið símtal frá stúlku á meðferðarheimilinu sem hafi greint frá því að ákærði hafi verið að leita á hana. Þann 24. mars 2009 ritaði G félagsráðgjafi lögreglu bréf fyrir hönd Barnaverndar Reykjavíkur og óskaði þess að mál eldri stúlkunnar yrði tekið til rannsóknar á ný. Yngri stúlkan var yfirheyrð undir stjórn lögreglu í Barnahúsi þann 26. mars 2009. Hún kvaðst vera komin til að greina frá kynferðislegri misnotkun af hálfu ákærða í mörg skipti, alla vega alltaf þegar hann var á vakt, frá því í byrjun árs og fram til páska 2008. Nánar greint kvað hún fyrsta tilvikið hafa átt sér stað eftir að tilgreind vinkona hennar fór af meðferðarheimilinu. Hún lýsti þessu atviki svo að hún hefði eftir háttatíma farið í starfsmannaherbergi á stúlknagangi og beðið ákærða, sem þar var, um verkjatöflu. Hann hefði beðið hana að setjast á rúmið á meðan. Þar hefði hann sest hjá henni og þuklað á brjóstum hennar og kynfærum innan klæða. Spurð hvort ákærði hefði sagt eitthvað við hana sagði hún að hann hefði sagt eitthvað í þessa veru: „,,shit“, hvað er ég að gera...“ ,,...ég ætla bara að segja þér að ég hef aldrei gert þetta áður...“ Hún tók fram að hún myndi ekki allt sem hann sagði. Þau hefðu lagst niður á rúmið að umleitan ákærða. Hún hefði fundið til ótta, bæði vegna þess að ákærði hefði verið í Fáfni á Íslandi, það hefði hann alltaf verið að tala um, og einnig vegna þess að hún hefði lent í svipuðum aðstæðum áður og fundist hún upplifa þær á ný. Þessu atviki hefði lokið með því að hún hefði farið, enda átt að mæta í skóla daginn eftir og þurft að fara að sofa. Stúlkan kvaðst aðspurð ekki geta lýst einstökum tilvikum í réttri röð. Hún var beðin að lýsa seinasta tilvikinu og kvað það hafa verið að undangengnum erfiðum degi hjá sér. Hún hefði verið inni í herbergi sínu og ákærði þá komið inn og farið að tala við hana út af því að henni hefði liðið illa. Síðan hefði hann farið fram aftur, en þegar búið hefði verið að læsa hefði hann komið á ný. Þá hefði hann farið að kyssa hana og snerta hana. Það hefði gengið alla leið. Spurð hvað hún ætti við kvað hún það vera kynlíf. Spurð hvort ákærði hefði sagt eitthvað sagði hún að hún myndi bara að hann hefði alltaf verið að tönnlast á því að þetta mætti ekki fara lengra. Ef hún segði frá þessu yrði hann ekki bara í ,,vondum málum“, heldur hún líka. Kvaðst hún hafa ímyndað sér að hann myndi láta drepa hana ,,eða eitthvað.“ Nánar spurð um þetta tilvik og aðdragandann að því sagði stúlkan að daginn áður hefðu þau verið á hestbaki. Þá hefði ákærði látið falla orð í þá veru að hann ætlaði ekki að sofa hjá henni ef hún héldi það. Um kvöldið, þegar hann hefði klætt hana úr buxum hefði hann sagt að hann væri að brjóta reglu sem hann hefði verið að reyna að setja, hann stæðist þetta bara ekki. Spurð hvort ákærði hefði afklæðst kvað hún hann hafa gert það að fullu. Spurð um útlit ákærða tók hún fram að hann væri með húðflúr, alla vega á hendinni, hún myndi ekki alveg eftir öllu húðflúrinu, sérstaklega ekki hvort húðflúr væri annars staðar á líkama hans. Spurð um fæðingarbletti eða þess háttar kvaðst hún ekki velta slíku fyrir sér. Síðar í skýrslu stúlkunnar kom fram að hún væri ekki viss um hvort það hefði verið fyrir þetta tilvik sem þau voru á hestbaki daginn áður, eða annað fyrra tilvik. Aðspurð kvaðst stúlkan hafa logið er hún gaf skýrslu fyrir dómi 8. apríl 2008. Hún nefndi að forstöðumaður hefði sagt við sig áður en hún fór í þá skýrslutöku að ef hún færi að ljúga þar myndi hún ekki aðeins eyðileggja orðspor ákærða, heldur einnig orðspor meðferðarheimilisins. Sér hefði liðið mjög illa og hún hefði ekki viljað skemma fyrir öllum. Einnig gat hún þess síðar í skýrslu sinni að ákærði hefði sagt að hún ,,þyrfti bara að halda algjörlega kjafti og þau myndu standa saman í þessu.“ Stúlkan var spurð um kynni sín og samband við eldri stúlkuna. Hún kvaðst hafa verið samtímis henni á ,,BUGL“ árið 2004 og 2005 og á meðferðarheimilinu. Hún kvaðst ekki hafa talað við hana síðan hún eyðilagði allt fyrir henni og átti þá við það að hún hefði eyðilagt allt þegar eldri stúlkan kærði. Spurð hvort hún vissi hvað komið hefði fyrir eldri stúlkuna kvaðst hún vita lítið, en eldri stúlkan vissi meira um hana, því að hún hefði verið viðstödd, alla vega eitt kvöldið. Þær hefðu þá ætlað að stelast inn á strákagang, en ákærði kallað til þeirra og sagt þeim að koma og tala við hann. Þá hefðu þær farið inn í starfsmannaherbergi til hans. Þar hefðu þær lagst í rúm og ákærði á milli þeirra. Þar hefði gerst allt í þá sömu veru og hún hefði áður greint frá að eldri stúlkunni viðstaddri. Spurð um fjölda tilvika sagði stúlkan þau vera fleiri en tvö og fleiri en fjögur, en meira gæti hún ekki sagt. Spurð um ástæðu þess að hún greindi frá nú kvað hún vinkonu sína sem væri á meðferðarheimilinu hafa sagt að ákærði væri búinn að leita eitthvað á hana. Hún gæti ekki haft það á samviskunni ,,ef eitthvað kæmi fyrir vinkonu mína út af því að ég var svo mikill fáviti að halda kjafti.“ Hér að framan er rakið ágrip af könnunarviðtali við stúlkuna 18. mars sl. Endurrit þessa viðtals liggur frammi í málinu. Skýrir hún þar í meginatriðum frá á sama veg og hér hefur verið rakið. Þó kemur þar fram að það hafi verið fyrir fyrsta sinnið sem þau höfðu samfarir að þau ákærði voru á hestbaki og hann hefði talað um að hún gerði hann æstan en hann ætlaði samt ekki að sofa hjá henni. Síðan hefði hann um nóttina talað um að hann hefði brotið regluna. Lögregla yfirheyrði yngri stúlkuna á ný 31. ágúst 2009. Þá nefndi hún að allra fyrsta tilvik hefði verið er þau ákærði voru í bifreið á leið frá sjúkrahúsi til meðferðarheimilisins. Þá hefði ákærði kysst hana á hálsinn og strokið á henni lærin. Næsta tilvik hefði verið þegar hún ætlaði að fá verkjatöflu. Hún var yfirheyrð ítarlega um það tilvik. Auk þess að endurtaka efnislega það sem hún hafði áður greint um það kvað hún ákærða þá hafa fengið hana til að hafa munnmök við sig, uns honum varð sáðlát. Hún var einnig yfirheyrð ítarlega um það tilvik þegar hún kvað sig og eldri stúlkuna hafa verið báðar inni í starfsmannaherbergi hjá ákærða. Skýrði hún frá því að ákærði hefði þuklað á henni, haft við hana munnmök og látið hana hafa munnmök við sig og loks haft samfarir við hana á gólfinu. Þá skýrði hún frá því að hún væri ekki viss um hvort það hefði verið eftir þetta tilvik eða hvort það hefði verið kvöldið eftir, sem eldri stúlkan hefði orðið ein eftir inni hjá ákærða, en hún hefði sagt sér að hún hefði þá haft munnmök við ákærða. Stúlkan ítrekaði að um mörg tilvik hefði verið að ræða, jafnan inni í starfsmanna­herbergi, utan einu sinni inni hjá henni. Sérstaklega spurð um það tilvik tók hún fram að ákærði hefði þá verið að tala um að hann hefði verið með gat í kóngnum og verið að sýna henni eitthvert ör eftir það. Í skýrslum stúlkunnar kemur fram að hún var í páskaleyfi 2008 lögð inn á Barna- og unglingageðdeild Landspítala- háskólasjúkrahúss. Ákærði hafði uppi á henni og kom henni til aðstoðar. Meðal annars fór hún með honum í heimsókn til foreldra hans. Segir hún að er hann var að aka henni heim til móður hennar hafi hann ekið niður að höfn í Y. Þar hafi hann kysst hana eða reynt að kyssa hana á munninn, en síðan sagt eitthvað í þá veru að hann gæti þetta ekki. III. Ákærði og stúlkurnar báðar gáfu skýrslu hér fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur sem vitni E, H, I, N, O, Ó, G, P, Q, R, S, T, L og U. Ákærði hefur frá upphafi eindregið og staðfastlega neitað öllum sakargiftum. Hann kveðst hafa starfað á meðferðarheimilinu frá sumri 2007 í um eitt og hálft ár uns honum hafi verið sagt upp vegna þessa máls. Hann kveðst hafa starfað á tímabilinu janúar-mars 2008 í sex daga mánaðarlega á C og að öðru leyti á F samkvæmt vaktaáætlun. Nánar tiltekið hafi hann verið að vinna nákvæmlega eina viku í janúar og eina viku í febrúar, þ.e. tvisvar sinnum þrjá daga á C. Þá hafi hann unnið frá klukkan 8-23 og síðan tekið næturvakt. Starfsmaður að nafni Ú hafi gengið vaktir á móti honum í janúar, en starfsmaður að nafni N í febrúar. Spurður um starf hans kvaðst hann hafa verið almennur starfsmaður. Hann hafi leiðbeint unglingunum, kennt þeim vinnubrögð og fylgst með að þeir fylgdu reglum heimilisins. Meðferðarstarfið byggðist á því að koma þeim á rétta braut. Mætti kalla hann nokkurs konar uppalanda. Ákærði kveðst almennt hafa átt góð samskipti við yngri stúlkuna. Hafi orðið sér mikið áfall er hann hafi komið fyrst að henni eftir að hún hafi veitt sér áverka. Hann hafi ekið með hana til læknis til að gera að áverkanum. Hann telur að þetta hafi gerst í september eða október 2007. Á heimleið kveður hann stúlkuna hafa greint sér frá misnotkun sem hún hefði orðið fyrir. Kveðst hann hafa sagt henni að hún ætti að ræða við forstöðumann og kvenkyns starfsmann, þetta gæti hann ekki rætt við hana. Hann kveður stúlkuna oft hafa spjallað við sig og leitað til sín. Hann kveðst sérstaklega hafa haft afskipti af henni um páskana 2008 að beiðni kunningja hennar sem hafi haft áhyggjur af henni. Hann hafi þá rætt við hana símleiðis og komið því til leiðar að hún fargaði fíkniefnum sem hún hafði á sér. Nokkrum dögum seinna hafi stúlkan hringt til hans og sagst vera á leið á ,,BUGL“ í viðtal. Nokkru síðar hafi hún hringt á ný og sagst hafa strokið þaðan. Hann hafi þá verið kominn suður og mælt sér mót við hana. Hún hafi verið illa á sig komin vegna fíkniefnaneyslu. Hann hafi haft samband við móður stúlkunnar og síðan hafi stúlkan fallist á að fara heim. Í samráði við félagsráðgjafa hafi verið ákveðið að ákærði færi með stúlkuna á sjúkrahús. Hún hafi fengið tíma til að koma í blóðprufu morguninn eftir. Hann hafi síðan tekið hana með sér í heimsókn til foreldra sinna í V. Síðan hafi hann ekið henni heim til móður hennar í W. Daginn eftir hafi hann fylgt stúlkunni í blóðprufuna. Hann hafi síðan fylgt henni eftir uns barnaverndaryfirvöld tóku við umsjá hennar. Hann kveðst vera óvirkur alkóhólisti og hafa litið á aðstoð sína við stúlkuna frá þeim sjónarhóli. Kveður hann sér hafa þótt vænt um stúlkuna og vorkennt henni. Ákærði kveðst hafa tekið þátt í að stofna klúbbinn Fáfni, en gengið úr honum fyrir níu árum vegna þess að sér hafi fundist hann ekki vera að þróast í rétta átt. Unglingunum á meðferðarheimilinu hafi verið kunnugt um þetta þar sem einhverjir þeirra hafi haft gamla þjóðskrá í tölvu og fundið þar að hann hafi verið skráður fyrirsvarsmaður Fáfnis. Hann hafi útskýrt fyrir unglingunum hvernig aðild hans hafi verið háttað og að þessi félagsskapur kæmi honum ekki við lengur. Sérstaklega spurður hvort yngri stúlkan hafi komið til hans að biðja um verkjalyf kvað hann svo geta verið, en hún hafi aldrei komið til hans inn á starfsmannaherbergi. Hann segir að þau hafi oft verið á hestbaki og áreiðanlega tvö einhvern tíma. Ákærði kveður eldri stúlkuna hafa verið hlédræga og erfiða. Sér hafi verið kunnugt um að hún hafi átt erfiða fortíð. Hann telji þó að hann hafi náð sambandi við hana eins og almennt hafi gerst um starfsmenn á heimilinu. Hann tók fram að hún haldi sig eindregið við ósanna sögu, hafi hún á annað borð sagt ósatt. Ákærði kveður rangt að stúlkurnar hafi heimsótt hann í starfsmannaherbergi á næturvakt. Yfirleitt hafi hann gist í starfsmannaherbergi á strákagangi, en ekki á stelpugangi. Hann kveðst alls ekki hafa gist á stelpuganginum á því tímabili sem greint er í ákæru. Hann kveðst aldrei hafa staðið stúlkurnar að því að reyna að laumast milli ganganna að næturlagi. Í málinu hefur verið lagður fram texti sem er sóttur í tölvu ákærða og hefur að geyma samskipti, netspjall, sem hann hefur nokkrum sinnum átt við yngri stúlkuna á tímabilinu frá 25. ágúst 2008 til 29. janúar 2009. Ekki þykir ástæða til að rekja efni þessara samtala, en þau eru á vinsamlegum og kumpánlegum nótum. Ákærði ávarpar stúlkuna þarna með orðinu ,,sæta“ og kallar hana prinsessu, auk þess sem hann getur þess í tilteknu samhengi að hann elski hana en ekki tiltekinn pilt. Ákærði var spurður um þetta orðalag. Kvað hann orðfæri sem þetta vera sér eðlislægt án þess að það hefði nokkra merkingu í þá veru að hann ætti í einhverju sérstöku sambandi við þann eða þá sem hann ávarpaði með þessum eða sambærilegum hætti. Ákærði kveðst í raun ekki kunna neina skýringu á því að stúlkurnar bera á hann sakir. Sú eldri ,,bakki ekki út úr lygi“ og hún hafi byrjað á þessu. Áburður þeirrar yngri hafi komið sér á mjög á óvart. Hún hafi ásakað fleiri en hann fyrir misnotkun. Helst detti sér í hug að hún sækist með þessu eftir athygli. Yngri stúlkan skýrði svo frá hér fyrir dómi að þau ákærði hefðu haft mikil samskipti meðan hún dvaldi á heimilinu. Hún hefði leitað til hans og treyst honum vel. Hafi hann verið fyrsta manneskjan sem hún hefði í langan tíma treyst vel og hún hefði greint honum frá trúnaðarmálum sínum. Hún sagðist hafa litið upp til hans, m.a. vegna þess að hann hefði haft reynslu af því að vera alkóhólisti og getað hætt því. Honum hefði ekki staðið á sama um hana og sér fundist að hann liti ekki á hana sem vonlaust tilfelli. Spurð hvenær samskiptin hefðu orðið kynferðisleg sagði hún að það hefði verið eftir að nánar greind stúlka yfirgaf heimilið. Þetta hefði raunar hafist með því að hún hefði skaðað sig og hann farið með hana að láta sauma sárin. Á heimleið hefði hann spurt hvers vegna hún ætti við vanlíðan að stríða og hún sagt honum það. Þá hefði hann farið að kyssa hana, sagt einhver huggunarorð og strokið henni um lærin. Hún hefði verið ringluð og ekki vitað hvað væri á ferðinni. Eftir þetta hefði hann oft talað um að hún væri uppáhaldsstelpan hans og kallað hana prinsessu. Næst hefði það verið að hún hefði farið til ákærða og beðið um verkjatöflur sem oft endranær. Hann hefði látið hana setjast á rúmið og þau talað saman. Síðan hefði ákærði sest hjá henni, farið inn á hana og þuklað á brjóstum henn­ar og kynfærum innan klæða. Hann hefði sagt: ,,Hvað, rakarðu þig?“ og að hún þyrfti ekki að vera stressuð. Fleiri orð kvaðst hún ekki geta tengt beinlínis við þetta tilvik. Spurð um hvað hann hefði almennt sagt við hana kvaðst hún minnast þess að hann hefði sagt að þau þyrftu að ganga í gegnum þetta saman og að hann elskaði hana. Frekar aðspurð um það tilvik sem hér er til umræðu kvað hún því hafa lokið með því að hún hefði haft munnmök við ákærða uns hann hefði fengið sáðlát. Síðan hefði hún farið til herbergis síns, enda klukkan verið orðin margt. Hún kvaðst ekki muna hvort ákærði hefði afklæðst í þetta sinn, í eitt sinn hefði hann verið í bol einum fata, en annars hefði hann afklæðst að fullu. Spurð um næsta tilvik kvað stúlkan erfitt að muna þau í réttri röð, en kvaðst halda að það hefði verið þegar hún og eldri stúlkan hefðu ætlað að stelast inn á strákagang, en ákærði hefði þá kallað þær til sín og þær farið inn í starfsmannaherbergi til hans. Aðspurð kvað hún það hafa verið algengt að karlmaður gisti í starfsmannaherbergi á stúlknagangi og oft hefði það verið svo að starfsmaðurinn N hefði gist á strákagangi en ákærði á stúlknagangi. Þetta tilvik hefði gerst eftir að nánar greind stúlka kom á heimilið. Við þetta tækifæri hefðu þau ákærði ,,sofið saman“ og allt gerst milli þeirra sem gerst gat. Hún hefði einu sinni séð hann kyssa eldri stúlkuna. Hún kvaðst ekki muna hvort það hefði verið fyrir eða eftir þetta tilvik, líklega fyrir, sem eldri stúlkan hefði sagt henni að hún hefði haft munnmök við ákærða. Nánar spurð kvaðst stúlkan hafa haft munnmök við ákærða og hann hefði sett fingur í kynfæri hennar. Þá hefði hann haft munnmök við hana og notað ,,alls konar leiðir“ til að ,,fullnægja“ henni. Í lokin hefði hann sagt að aumingja [eldri stúlkan] fengi ekki að vera með og spurt hvort hún vildi ekki hafa munnmök við hann, en hún neitað. Aðspurð kvað stúlkan eldri stúlkuna hafa legið í rúminu og var viss um að hún hefði séð það sem fram fór. Yfirleitt hefði ákærði haft ljós á vegglampa, en sett eitthvað yfir hann til að deyfa ljósið. Spurð hvort fleiri tilvik hefðu verið kvað stúlkan svo hafa verið, en þau væru í móðu, nema eitt til viðbótar. Hún kvaðst ekki geta sagt hversu mörg þau væru. Það sem hún myndi hefði verið hið seinasta, líklega rétt fyrir páskaleyfi, eða þegar hún hafi fengið ,,kast“ og verið send suður. Fyrr þetta kvöld hefði ákærði sagt henni að hann ætlaði að koma inn til hennar. Annað tilvik hefði verið þegar þau ,,sváfu saman“ í fyrsta skipti. Þá hefðu þau verið búin að vera á hestbaki um daginn, þegar ákærði hefði sagt að hann ætlaði ekki að sofa hjá henni, en sagt um nóttina að hann hefði brotið regluna. Almennt kvað stúlkan síðasta tilvikið hafa verið líkt því sem hún hafði þegar lýst, hún hefði haft munnmök við ákærða, þau sofið saman og mikið gerst á milli þeirra. Hún rifjaði upp að þau hefðu rætt saman eftir á, m.a. um það að hún var að reyna að létta sig og hafði kastað upp. Hún kvaðst þó ekki vera viss um að tengja það við þetta sérstaka tilvik. Spurð hvort ákærði hefði talað um að hún mætti ekki segja frá þessu játaði hún því og kvað hann frá upphafi hafa talað um að það yrði ekki aðeins slæmt fyrir hann, heldur hana einnig. Spurð hvort ákærði hefði hótað henni kvað hún hann hafa sagt henni að hann þekkti marga úr Fáfni. Þetta hefði hann sagt einhvern tíma er þau voru að rífast. Þá hefði hann nefnt að hún mætti ekki segja frá vegna orðspors heimilisins o.fl. Spurð um atvik í Y sagðist stúlkan hafa verið að koma úr matarboði með ákærða hjá foreldrum hans. Þau hefðu stöðvað á bryggju í Yk og farið að kyssast, en hann síðan sagt að hann gæti þetta ekki, þau væru á leið heim til móður hennar. Stúlkan rifjaði sjálfstætt upp að þegar eldri stúlkan fór í skýrslutöku fyrir dómi hefði ákærði komið til hennar og sagt að þau myndu standa saman í þessu. Spurð hvers vegna hún hefði sjálf greint frá við yfirheyrslu fyrir dómi með þeim hætti sem hún gerði kvaðst hún hafa verið hrædd og ekki viljað eyðileggja neitt fyrir neinum. Sér hefði fundist sem hún væri undir þrýstingi frá forstöðumanni, þótt hún geti hafa mistúlkað það. Þá hefði sér þótt vænt um ákærða og ekki gert sér fulla grein fyrir því hve hann hefði breytt rangt. Ástæða þess að hún greindi síðan frá hefði verið símtal frá vinkonu hennar, S, sem þá hefði dvalið á heimilinu. Hún hefði orðið þess áskynja að ákærði væri að leita á hana og ekki getað hugsað sér að sú stúlka þyrfti að ganga gegnum hið sama. Áður hefði hún þó verið búin að greina sálfræðingi frá þessu í trúnaði. Síðan hefði hún gert fósturforeldrum sínum aðvart. Stúlkan greindi einnig frá því að hún hefði talað við eldri stúlkuna í síma eftir að þær gáfu skýrslur fyrst fyrir dómi. Þær hefðu rifist og borið sakir hvor á aðra um ósannsögli. Stúlkan kvaðst hafa talið að eldri stúlkan væri að hljóðrita það símtal. Stúlkan lýsti því að þetta mál hefði hvílt þungt á henni. Sér fyndist stundum að þetta væri martröð og hún hlyti að fara að vakna af henni. Hún hefði sett mikið traust á ákærða og kvaðst velta mikið fyrir sér hvernig ástatt væri fyrir henni nú ef þessi atvik hefðu ekki gerst. Hún kvaðst ásaka sjálfa sig fyrir að hafa leyft þessu að gerast og leitast við að deyfa sig með neyslu eða með því að skaða sjálfa sig. Hafi hún átt mjög erfitt eftir að hún ákvað að greina frá atvikum. Hún dvelur nú á meðferðarheimilinu Ý. Aðspurð kvaðst hún fá aðstoð frá sálfræðingi. Aðspurð hvort hún hefði leitast við að skaða sig áður en þetta gerðist kvað hún svo vera, alloft. Hún kvaðst hafa orðið fyrir kynferðislegri misnotkun áður en þessi atvik gerðust og hafa trúað ákærða fyrir því. Stúlkan staðfesti aðspurð að ákærði hefði sagt henni eitt sinn að hann hefði verið með gat á kóngnum og verið að sýna henni merki um það, en tók fram að hún þekkti ekki slík ummerki og hefði ekki greint þau. Spurð um önnur einkenni á lim ákærða nefndi hún að hann væri freknóttur, raunar út um allt. Spurð um einhver sérstök einkenni á ákærða nefndi hún ,,tattúin“ og benti á framhandlegg. Spurð um fleiri ,,tattú“ en þar kvaðst hún ekki muna eftir þeim en tók fram að hún hefði ekki verið að velta þeim sérstaklega fyrir sér. Eldri stúlkan skýrði svo frá hér fyrir dómi að hún hefði dvalið á með­ferðar­heimilinu í nærri þrjú ár. Hún hefði farið þaðan í mars 2008. Spurð hvort þau ákærði hefðu talað mikið saman kvaðst hún ekki hafa talað mikið við neinn og ekki við hann umfram aðra starfsmenn. Spurð hvað hefði gerst milli þeirra sagði hún að hann hefði náttúrulega verið ,,graður.“ Þær yngri stúlkan hefðu verið inni í starfsmannaherbergi á stúlknagangi að spjalla við hann og þá hefði hann reynt að þukla á henni, en hún hefði alltaf fært hendi hans frá. Þegar þetta hefði gerst hefðu þær yngri stúlkan setið á rúmi og ákærði einnig og talað við þær. Ákærði hefði ítrekað reynt að þukla á henni, en hún bægt honum frá. Síðan hefði ákærði haft munnmök við yngri stúlkuna og þau yngri stúlkan síðan haft samfarir á gólfinu. Spurð um hvernig lýsing hefði verið sagði hún að ljóslampi hefði verið fyrir ofan rúmið. Aðspurð kvaðst hún halda að hún hefði ekki farið áður inn í þetta herbergi. Spurð um hvort hún myndi hverju hún hefði greint frá áður kvaðst hún ekki muna eftir því, hún reyndi yfirleitt að gleyma slíku. Spurð hvort hún myndi að hafa skýrt frá því að hafa fróað ákærða kvað hún það rétt og tók fram að hún hefði fróað honum ,,eitthvað smá.“ Nánar spurð hvort ákærði hefði þuklað brjóst hennar kvað hún hann hafa komist eitthvað inn á hana, en hún bægt honum frá. Spurð hvort hún hefði farið oftar inn í herbergi til ákærða kvað hún svo vera, það hefði verið áður en hún fór þangað með yngri stúlkunni, líklega daginn áður. Hún hefði sagt yngri stúlkunni frá því hvað ákærði hefði gert og hún hefði þá viljað fara inn í herbergi til ákærða um kvöldið. Hún kvaðst hafa verið rekin af heimilinu fyrir að bera sakir á ákærða. Aðspurð hvort hún hefði haft munnmök við ákærða neitaði hún því. Framburður hennar þess efnis á rannsóknarstigi var borinn undir hana og kvaðst hún þá ekkert muna eftir því. Hún sagði að atvik hefðu þá verið rétt búin að gerast. Hún kvaðst ekki hafa talað við yngri stúlkuna síðan rétt eftir að hún gaf skýrslu fyrir dómi. Þá hefði yngri stúlkan sagt að hún væri lygari. Stúlkan sagði að þetta tilvik hefði bæst við allt það sem hún hefði áður orðið fyrir og valdið sér þunglyndi. Hún kvað sér hafa þótt það skrýtið að yngri stúlkan vildi ekki segja satt. Í skýrslu stúlkunnar kom fram að atvik hefðu gerst þegar sama stúlka og yngri stúlkan nefndi hefði verið nýkomin á heimilið. Þá kom einnig fram í skýrslu hennar að ákærði hefði alltaf verið inni á stúlknaganginum, jafnvel þótt kona hefði verið á vakt á móti honum. Stúlkan var spurð hvort hún kannaðist við að hafa ávarpað ákærða gegnum tölvu daginn áður en hún gaf skýrslu á rannsóknarstigi. Tók hún fram að hún hefði verið spurð um þetta atriði þá einnig og að hún hefði ávarpað hann í þágu vinkonu sinnar, sem ekki hefði verið með tölvuaðgang og ekki vitað neitt um þessi tilvik. Spurð hvort hún hefði orðið vör við meira samband eða samskipti milli ákærða og yngri stúlkunnar kvað hún svo ekki vera. Spurð hvort hún hefði séð typpi ákærða og tekið eftir ein­hverj­um sérkennum á því sagði hún að hún hefði séð það, en sér fyndust öll typpi eins og ekki athugað typpi hans sérstaklega. Ítrekað aðspurð hvort hún hefði fróað ákærða sagði stúlkan að sig minnti það. Aðspurð hvort ákærði hefði rætt þetta við hana og beðið hana að segja ekki frá atvikum neitaði hún því. Vitnið E er móðir yngri stúlkunnar. Hún segir hana hafa átt við hegðunarvandamál að stríða og hafi verið ákveðið af þeim sökum að vista hana á meðferðarheimilinu. Hún hafi lítið rætt við hana um þau atvik sem þetta mál varðar, en stúlkan hafi talað um það veturinn 2008 að ekki væri hugsað á heimilinu um börnin eins og ætti að gera og hún vildi ekki vera þar, en hún hafi ekki viljað skýra það nánar. Vitnið kvað ákærða hafa komið heim til sín um páskana 2008, þegar hann hafði afskipti af stúlkunni. Vitnið kvað það hafa borist í tal að eldri stúlkan bæri ákærða sökum. Hafi dóttir hennar og ákærði bæði getið þess. Vitnið kvað dóttur sína og ákærða hafa verið mikið í sambandi, bæði í síma og gegnum tölvu. Stúlkan hefði sagst vera í uppáhaldi hjá ákærða. Vitnið kvað stúlkuna nú hafa dvalið á Ý og hafa átt misgóða tíma. Eftir að hún greindi frá atvikum hefði ástand hennar fremur versnað. Vitnin H og I tóku yngri stúlkuna í fóstur haustið 2008. H tók fram að stúlkan hefði fyrst rætt þetta málefni við I og síðan sig. Hann kveðst hafa spurt hana hvort henni væri sama þótt hann léti það fara lengra, enda hefði hann metið málið alvarlegt. Tilefni þessa hefði verið að stúlkan vildi koma í veg fyrir að önnur stúlka yrði fyrir hinu sama. H, sem er reyndur lögreglu­maður og kveðst hafa lært sérstaklega til yfirheyrslutækni, kveðst hafa metið stúlkuna trúverðuga. Fram að þessu hefði fóstrið gengið vel, stúlkan staðið sig vel í skóla og einnig félagslega, en eftir þetta hefði orðið mikil breyting á. Stúlkan hefði farið í leyfi, ,,fallið“ og ekki komið aftur í fóstrið. Stúlkan hefði sagt sér að hún hefði verið misnotuð af starfsmanni, reglulega. Hann kvaðst hafa spurt hana hvers vegna hún hefði ekki greint rétt frá í upphafi og brýnt hana á að segja satt í framhaldinu. Hún hefði orðið fyrir þrýstingi af hálfu yfirmanna á heimilinu; hvort hún gerði sér grein fyrir að hún myndi eyðileggja líf ákærða. Þá hefði ákærði látið hana skilja að hann þekkti menn í Reykjavík, þ.e. hótað stúlkunni á einhvern hátt. Stúlkan hefði nefnt að einhverjar aðrar stúlkur hefðu orðið fyrir þessu. Hún hefði sagt sér að hún hefði hegðað sér illa á heimilinu eftir hvert tilvik. I skýrði svo frá að stúlkan hefði skýrt sér lítillega frá því einhverju fyrr að hún hefði orðið fyrir misnotkun af hálfu starfsmanns á með­ferðar­heimilinu. Eftir símtal við stúlku sem þar dvaldi hefði hún orðið miður sín, hrædd og virst endurupplifa atvik. Þá hefði hún skýrt sér frá að leitað hefði verið á sig kynferðislega. Kvaðst vitnið hafa orðið þeirrar skoðunar að um alvarleg brot kynni að vera að ræða og spurt hvort hún vildi ræða þetta við H. Þá hefði hún sagt sér að önnur stúlka hefði orðið fyrir þessu á sama tíma. Eftir þetta hefði orðið mikil afturför hjá stúlkunni. Hún hefði farið að skaða sig og átt við mikla vanlíðan að stríða. Aðspurð kvaðst hún ekki muna til þess að önnur áföll hefðu dunið yfir hana á þessum tíma. Þá kvað hún stúlkuna hafa sagt að hún hefði ekki þorað að greina frá atvikum á sínum tíma, þar sem hún hefði verið hrædd við afleiðingar þess og henni hefði verið sagt að það myndi skerða orðspor meðferðarheimilisins og hins brotlega. Sérstaklega aðspurð kvaðst vitnið hafa talið stúlkuna vera trúanlega og ekki telja hana vera ósann­sögla. Vitnið N starfaði á meðferðarheimilinu samtímis ákærða. Kveðst hún hafa starfað þar frá mars 2007 til júní 2008. Hún kvað samskipti ákærða og yngri stúlkunnar hafa verið góð, þau hefðu talað mikið saman og hann borið umhyggju fyrir henni. Þá taldi hún að stúlkan hefði borið traust til ákærða. Hvað eldri stúlkuna varðaði hefði verið erfitt að hafa góð samskipti við hana. Yfirleitt, ef þau ákærði gengu vaktir samtímis, sem líklega hefði verið í flestum tilvikum ef hún var á vakt, hefði verið um 3-4 daga í röð að ræða, á að giska samtals 12-16 daga í mánuði. Þá hefði reglan verið að hún hefði gist á stúlknagangi en hann á strákagangi. Þetta hefði þó ekki verið einhlítt, þannig að sig minnti að það hefði komið þrisvar til fjórum sinnum fyrir að hún hefði sofið á strákagangi. Hafi það því getað gerst að ákærði svæfi á stúlknagangi þótt hún væri á vakt. Stundum hefðu tveir karlar gengið vaktir samtímis. Hún hefði orðið þess vör að ákærði hefði farið inn í herbergi yngri stúlk­unnar að degi til eða snemma kvölds til að tala við hana, en kvaðst ekki vera viss um hvort hann hefði þá lokað herberginu eða ekki. Aðspurð kvaðst hún aldrei hafa orðið vör við óeðlileg samskipti milli ákærða og yngri stúlkunnar. Vitnið O, forstöðumaður meðferðarheimilisins, kveðst hafa rætt við yngri stúlkuna áður en skýrslur voru teknar fyrir dómi árið 2008. Stúlkan hefði sagt að eldri stúlkan hefði ákærða fyrir rangri sök. Vitnið kveðst hafa reynt að hughreysta stúlkuna og brýnt fyrir henni að segja satt og þá þyrfti hún ekki að hafa áhyggjur. Spurð hvort stúlkan gæti hafa upplifað þetta sem þrýsting kvað vitnið ekki hafa gefið henni neitt tilefni til þess. Vitnið kvaðst hafa reynt að vanda sig sem best hún gat vegna þessa máls, en tók fram að hún hefði metið það svo að yngri stúlkan segði satt á þessum tíma. Vitnið kvað yngri stúlkuna hafa leitað meira til ákærða en annarra karla sem störfuðu á heimilinu. Vitnið kvað kvenkyns starfsmann ævinlega hafa gist á stúlknagangi ef ekki voru tveir karlar á vakt, en svo hefði ekki verið á þeim tíma sem þetta mál varðar. N hefði þó verið í leyfi til 20. janúar 2008. Stúlka að nafni Z hefði farið af heimilinu 15. janúar 2008 og stúlkan Þ hefði komið þangað, líklega í kringum miðjan febrúar. Spurð hvenær ákærði hefði farið með yngri stúlkuna til að láta gera að sárum hennar kvað hún það líklega hafa verið á árinu 2007. Eftir þá ferð hefði ákærði sagt að stúlkan hefði trúað sér fyrir tilteknu málefni. Hún hefði rætt þetta við stúlkuna og hún staðfest það. Vitnið tók fram að ekki hefði á sínum tíma verið unnt að taka báðar stúlkurnar trúanlegar. Hún hefði hugleitt hvort ástæðan væri að þær væru báðar skotnar í sama stráknum, en það hefði e.t.v. verið frá yngri stúlkunni komið. Hún kvað yngri stúlkuna hafa verið erfiða í janúarmánuði 2008 og tók fram að hún hefði átt í miklum erfiðleikum um páskana það ár. Eldri stúlkuna kvað hún vera tortryggna og fáskiptna en hafa getað verið erfiða ef hún reiddist. Vitnið skoðaði vaktatöflur sem hafa verið lagðar fram í málinu varðandi febrúar og mars 2008. Kvað hún ákærða hafa verið á vakt 11. - 13. febrúar og aftur 25. – 27. febrúar. Í febrúar hefði N verið á vöktum á móti honum, seinni hlutann af vikunni sinni. Vitnið kvaðst hafa farið yfir þetta á sínum tíma, þ.á m. með N og hún hefði verið viss um að hún hefði alltaf sofið á stelpnaganginum á þessum tíma. Yngri stúlkan hefði farið suður í byrjun mars og ekki verið á heimilinu í þeim mánuði eftir það. Í mars hefði ákærði verið á vöktum 10. -12. mars og þá á móti N. Frekar aðspurð um 11.- 13. febrúar hvort verið gæti að þá hefði samkvæmt töflunni annar karlkyns starfsmaður en ákærði verið á vakt kvaðst vitnið lesa úr töflunni að þá hefði ákærði verið á vakt. Hugsanlega hefði ,,eitthvað verið gert vitlaust í tölvunni.“ Vitnið Ó rekur meðferðarheimilið ásamt O. Hann kveðst ekki hafa rætt neitt við yngri stúlkuna áður en hún gaf skýrslu fyrir dómi árið 2008. Hann kvað þá stúlku hafa leitað mikið til ákærða sem starfsmanns. Eldri stúlkan hefði almennt ekki leitað eftir liðsinni að fyrra bragði. Vitnið kvað þá stúlku hafa sagt við starfsmann eða –menn að hún vissi hvernig ætti að klekkja á karlmönnum. Hefði þetta orðið tilefni umræðu á starfsmannafundi og verið skilið sem óbein hótun. Vitnið kvaðst hins vegar ekki minnast þess almennt að hún hefði borið rangar sakir á einhverja. Vitnið kvað hafa komið fyrir að karl gisti á stúlknagangi ef tveir karlar voru á vakt, en annars hefði kona gist þar. Vitnið kvað sig og O ekki ganga vaktir nema í undantekningartilvikum. Vitnið kvaðst ekki geta skýrt neitt frekar en O gæti, fremur síður, hvað lesa mætti úr framlögðum vaktatöflum. Vitnið G, félagsráðgjafi, kveðst hafa fengist við málefni eldri stúlkunnar frá árinu 2005. Hefði hún fylgt henni á margnefnt meðferðarheimili. Stúlkan hafi þurft á sérkennslu að halda. Eftir að stúlkan varð 18 ára hafi svæðis­skrifstofa málefna fatlaðra átt að taka við málum hennar, en ekki hafi orðið úr því enn að hún fengi úrræði á vegum hennar. Hún búi nú á vegum Barnaverndar á fósturheimili, í lítilli íbúð og fái tilsjón starfsmanna heimilisins. G staðfesti að hafa rætt við stúlkuna og vísaði um það til fyrrgreindrar rannsóknarbeiðni. Hafi stúlkan þá sagst hafa haft munnmök við ákærða, sem hún hafi nefnt á nafn og einnig fróað honum. Þá hefði hún sagt að hún hefði horft á ákærða misnota aðra stúlku. Vitnið segir að stúlkunni hafi liðið illa, en hún sé neikvæð gagnvart meðferðaraðilum og ekki viljað þiggja neina aðstoð. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa reynt stúlkuna að ósannsögli, en miklu fremur sé að hún segi ekki frá einhverju. Vitnið P yfirlæknir staðfesti matsgerð sem frammi liggur og hann ritaði. Verður efni hennar og atriði úr framburði vitnisins rakin síðar. Vitnið Q félagsráðgjafi hefur komið að málum yngri stúlk­unnar frá árinu 2008. Kvað hún ástæðu þess að stúlkan var vistuð á heimilinu hafa verið að hún leitaðist við að skaða sjálfa sig og sýndi einkenni lystarstols. Dvölin hefði framan af gengið vel. Eftir áramót, mars-apríl 2008, hefði hegðunin versnað mikið og ekki verið í samræmi við dvalarlengd. Stúlkan hefði þá tekið reiðiköst og skaðað sig mikið. Þann 4. mars hefði verið tilkynnt að hún hefði reynt að fyrirfara sér. Hafi það verið fyrsta alvarlega sjálfsvígstilraun hennar. Þá hefði hún verið lögð inn á ,,BUGL.“ Síðar hefði hún farið í styrkt fóstur, en í janúar-febrúar 2009 [svo!] hefði farið að síga á verri hliðina. Hefði það verið tengt því að hún greindi frá ætluðum brotum ákærða. Eftir það hefði hún ekki náð jafnvægi aftur og verið neyðarvistuð á Æ og á Ý. Ástand hennar sé alvarlegt, hún sé sjálfskaðandi og svífist í raun einskis til að skaða sig. Sé óttast mikið um hana. Vitnið tók fram að stúlkan hefði verið brotin fyrir og ekki mátt við miklu. Hún hefði talið, er hún tók við henni að það tækist að rétta hana við fyrir 18 ára aldur, en nú sé ljóst að það takist ekki. Stúlkan hafi verið í sálfræðimeðferð hjá L. Vitnið R kveðst þekkja yngri stúlkuna lítillega, en hún hafi ekki greint sér frá neinu sem varðar þetta mál. S hafi sagt sér að yngri stúlkan hefði sagt ósatt frá í fyrsta sinnið. Vitnið S kveðst hafa kynnst yngri stúlkunni í gegnum tölvu og síðan oft hafa talað við hana símleiðis þegar vitnið dvaldi á margnefndu meðferðarheimili. Vitnið kannaðist við að hafa greint henni frá sömu atvikum og vitnið hefði greint frá í Barnahúsi. Þá hefði yngri stúlkan sagt sér frá því að ákærði hefði gert eitthvað samskonar við sig og hvatt vitnið til að greina frá sinni reynslu við einhvern sem það treysti. Vitnið sagði að yngri stúlkan hefði sagst hafa neitað að eitthvað hefði komið fyrir hana og taldi það vera vegna þess að henni hefði verið hótað. Spurð nánar hverju hún hefði greint yngri stúlkunni frá sagði hún að í fyrra símtali hefðu það verið óviðeigandi orð frá ákærða. Í síðara símtali hefðu það verið athafnir ákærða sem hún hefði greint frá og vísaði til þess sem hún hefði greint frá í Barnahúsi. Var að skilja á henni að hún hefði sagt yngri stúlkunni frá atvikum nær jafnharðan og þau gerðust. Skýrsla um frásögn hennar þar hefur verið lögð fram í málinu, svo og lögreglu­skýrslur sem teknar voru við frekari rannsókn sem ekki mun hafa leitt til ákæru. Samkvæmt þessari skýrslu ber hún að athafnir ákærða hafi átt sér stað 16. mars 2009. Vitnið T kveðst vera vinur eldri stúlkunnar. Hún hefði sagt honum frá því að hún og önnur stúlka hefðu verið misnotaðar á með­ferðar­heimilinu. Þær hefðu farið í herbergi til ákærða, sem hún hefði nefnt með nafni. Hefði hún greint frá munnmökum varðandi sig en munnmökum og ,,kynlífi“ varðandi hina stúlkuna. Vitnið kveðst hafa sagt stúlkunni að kæra þetta og hún hefði gert það einhverju seinna. Vitnið L sálfræðingur staðfesti að hafa ritað vottorð sem liggur frammi í málinu. Hún reifaði að yngri stúlkan hefði verið í viðtölum hjá henni út af öðru broti. Hún hefði sýnt merki erfiðleika og áfallastreitu. Loks hefði hún greint frá því að ákærði hefði misnotað sig. Vitnið hefði ákveðið að tilkynna það ekki þá þegar, en hvatt stúlkuna til að ræða þetta við fósturforeldra sína. Það muni hún hafa gert eftir nokkra daga og þá hefði málið farið af stað. Stúlkan eigi erfitt með að ræða þetta mál og upplifi það sem mikið trúnaðarbrot af hálfu ákærða. Hún sveiflist milli reiði og væntumþykju í hans garð. Þá finni hún til sektarkenndar og finnist hún eiga sök á því að málið komi honum illa. Eftir að hún hafi greint frá þessu hafi meðferðin fyrst og fremst snúist um þetta mál og tilfinningar sem tengist því. Í fyrstu hafi henni verið létt, en síðan farið í djúpan dal, fundið til efa um að hún væri að gera rétt með því að greina frá og óttast að sér yrði ekki trúað. Vitnið segir stúlkuna hafa átt erfiða ævi, en eftir að hún greindi frá þessu lýsi hún miklu vonleysi og sýni mikla sjálfskaðandi hegðun. Eigi hún verulega erfitt með að takast á við tilfinningar tengdar þessu máli. Vitnið kveður stúlkuna munu þurfa á stuðningi að halda um langa tíð. Hún dvelji nú á langtímameðferðarheimili á vegum Barnaverndarstofu. Vitnið U kveðst vera fyrrverandi kærasti yngri stúlkunnar. Hann kveður hana hafa greint sér frá því stuttu fyrir jól 2008 að ákærði hefði brotið gegn henni, misnotað hana, en ekki greint nánar frá atvikum. Hann kvaðst einnig hafa heyrt að ákærði hefði brotið gegn eldri stúlkunni. Vitnið kveður ákærða vera góðan vin sinn og kveðst ekki hafa trúað þessu. IV. Í málinu hafa verið lagðar fram niðurstöður athugunar Greiningar- og ráð­gjafar­stöðvar ríkisins á eldri stúlkunni vegna gruns um einhverfurófsröskun, dags. 15. maí 2007. Segir þar um að hún eigi langa sögu um misstyrk í þroska og erfiðleika í hegðun og aðlögun og hafi ýmsir sérfræðingar haft afskipti af málum hennar. Ögrandi framkoma hennar hafi valdið erfiðleikum í samskiptum við aðra og jafnframt hafi hún átt erfitt með að setja öðrum mörk gagnvart sér. Hún hafi verið í fóstri frá 8 mánaða aldri til fjögurra ára aldurs, er fósturforeldrar hafi óskað eftir að fóstursamningi yrði rift vegna erfiðrar hegðunar hennar. Eftir það hafi hún búið hjá móður, en frá 15 ára aldri hafi hún að mestu verið undir umsjá barnaverndaryfirvalda. Í undirgögnum skýrslunnar kemur fram að hún hafi orðið fyrir grófri kynferðislegri misnotkun af hálfu föður síns um margra ára skeið til þess að hún var um 14 ára. Hafi hann verið dæmdur fyrir. Hún hafi haft uppi tal um kynferðislegar athafnir samkvæmt skýrslu meðferðarheimilis og haft í frammi kynferðislega tilburði. Í niðurstöðum skýrslunnar segir að stúlkan hafi sýnt væg einkenni á einhverfurófi á sviði máls og tjáskipta, en minni hvað varði félagslegt samspil og sérkennilega/áráttukennda hegðun. Mat á vitsmunaþroska sýni greind á stigi vægrar þroskahömlunar, en misstyrkur hafi verið á milli einstakra prófhluta. Mat á aðlögunarfærni hafi verið í samræmi við þetta og bent til skertrar færni á öllum sviðum matstækisins. Hegðun og líðan hafi verið metin með listum sem móðir og starfsfólk meðferðarheimilis hafi svarað. Hafi komið þar fram erfiðleikar á sviði hegðunar, tilfinninga og félagsfærni. Einkenni athyglisbrests hafi verið markverð. Stúlkan glími við umtalsverða erfiðleika varðandi þroska, hegðun og líðan. Uppeldisaðstæður hafi verið flóknar og erfið hegðun hennar hafi valdið álagi hjá móður. Erfiðleikar hennar þyki best samræmast vægri þroskahömlun. Sé niðurstaða matsteymis að erfiðleikar hennar í tjáskiptum og félagslegu samspili í tengslum við þroskafrávik, erfiðleika í hegðun og félagslegum aðstæðum. Í málinu liggja fyrir tvær skýrslur forstöðumanns meðferðarheimilisins og sálfræðings, hin fyrri vegna brautskráningar eldri stúlkunnar 31. desember 2006 og hin síðari vegna brautskráningar 1. apríl 2008. Í þessum gögnum kemur fram að stúlkan kom á meðferðarheimilið í síðara sinnið þann 27. mars 2007. Hafi starfsmenn gert ráð fyrir að hún yrði erfið, en raunin orðið önnur. Hafi hún komið glöð til baka og verið í hægri, en stöðugri framför. Gangi henni betur í samskiptum við jafnaldra og hafi að mestu hætt að sýna kynferðislega áreitni í orðum og athöfnum sem hafi verið vandi hjá henni. Þrátt fyrir jákvæða frammistöðu á heimilinu, sem lýst er nánar í skýrslunni, hafi leyfi sem hún hafi farið í gengið illa. Er nefnt að hún virðist tilbúin í næstum hvað sem er, fái hún félagsskap og athygli fyrir. Hún hafi farið í páskaleyfi í byrjun mars 2008 og ekki komið aftur, vegna hótana tveggja stúlkna í dvöl á meðferðarheimilinu um líkamsmeiðingar. Hafi Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ákveðið að vista hana á Ö vegna þessa ósættis. Þá kemur þarna fram að í sálfræðiviðtölum hafi stúlkan átt erfitt með að lýsa hugsunum og tilfinningum. Hún hafi ekki viljað vinna með minningar um kynferðislega misnotkun sem hún varð fyrir, þrátt fyrir að hafa einkenni áfallastreituröskunar. Í greinargerð L sálfræðings, sem hún ritaði varðandi yngri stúlkuna þann 26. október sl., að ósk ríkissaksóknara, kemur fram að barna­verndar­nefnd K hafi óskað eftir meðferðarviðtölum þann 11. júlí 2008 í kjölfar skýrslu­töku af stúlkunni fyrir héraðsdómi K. Rétt er að taka fram að sú skýrslutaka tengist ekki því máli sem hér er til umfjöllunar. Síðan segir í greinargerð L að þann 3. mars 2009 hafi stúlkan greint í viðtali frá því að hún hefði orðið fyrir kynferðisbrotum af hálfu ákærða. Sálfræðingurinn kveðst hafa fengið stúlkuna í 18 viðtöl frá 4. september 2008. Hún sé fremur fullorðinsleg í viðmóti og oft nokkuð alvarleg í bragði. Hún hafi tjáð sig af yfirvegun, en jafnframt varkárni í fyrstu um atriði sem hún hafi treyst sálfræðingnum fyrir. Eftir að hún greindi frá ætluðum brotum ákærða hafi hún glímt við mikla vanlíðan, ýmist léttis yfir að þurfa ekki að burðast með slíkt leyndarmál en einnig sektarkenndar yfir að hafa svikið ákærða og sjálfa sig. Þá hafi hún áhyggjur af fjölskyldu hans og óttist viðbrögð hans. Þá kemur fram að henni finnist ákærði hafa brotið allt sem hann hefði lofað. Hann hefði ætlað að hjálpa henni og hún hefði litið upp til hans. Í skýrslunni er lýst að til að komast hjá því að takast á við andlegan sársauka hafi stúlkan gripið til alvarlegrar sjálfskaðandi hegðunar, m.a. skorið sig illa með hvers konar verkfærum, glímt við átröskun og neytt vímugjafa. Hafi líðan hennar og ástand breyst mjög til hins verra. Stúlkan uppfylli greiningarskilmerki þunglyndis og áfallastreituröskunar. Í málinu liggja frammi dagbókarfærslur yngri stúlkunnar á lausum blöðum. Þar ritar hún færslu dagsetta 20. mars 2009, um að hún hafi sagt frá því hvað ákærði hafi gert við hana, hafi þurft að fara í könnunarviðtal út af því og þurfi að fara fljótlega í skýrslutöku. Hún lýsir almennum ótta og einnig við viðbrögð móður sinnar og ákærða. Í færslu dagsettri tveimur dögum síðar kveðst hún hafa sagt móður sinni frá málinu og það hafi virkilega tekið á. Þann 25. mars ritar hún að hún eigi að fara í skýrslutöku daginn eftir og lýsir miklum kvíða, en þetta finnist henni að hún verði að gera, ekki fyrir sig, heldur ,,aðrar stelpur sem gætu lent í honum og hafa þegar lent í honum.“ Daginn eftir ritar hún að skýrslutakan hafi verið sér mjög erfið og lýsir vanlíðan og sjálfsásökun en ásakar einnig ákærða fyrir að hafa brugðist trausti hennar. Eftir þetta eru margar færslur þar sem hún lýsir sambærilegum tilfinningum. Síðasta færslan er dagsett 28. ágúst 2009, daginn eftir að hún gaf skýrslu fyrir lögreglu. Þar ritar stúlkan að hún hati lífið og lýsir eindregnum sjálfsvígstilhneigingum. Hún sé komin með ógeð á málinu varðandi ákærða og öllu sem því við komi. Hún sé að springa inni í sér eftir skýrslutökuna daginn áður, það sé alltaf verið að rifja þetta upp og opna sárin meira. Hún vilji ekki muna þetta, vilji ekki að það hafi gerst og hati ákærða. V. Þann 29. október sl. var P yfirlæknir, sérfræðingur í al­menn­um skurðlækningum og þvagfæraskurðlækningum, dómkvaddur að ósk skipaðs verj­anda ákærða til að ,,gera ítarlega skoðun á getnaðarlim ákærða [ ] og skila skriflegri skýrslu þar sem fram komi nákvæm lýsing á öllum fæðingarblettum, vörtum, götum, örum og öðrum sérkennum sem kunna að vera á lim ákærða.“ Skýrsla hans er dagsett 17. nóvember sl. Þar og í skýrslu læknisins hér fyrir dómi kemur fram að engin merki séu sjáanleg um að gert hafi verið gat fyrir aðskotahlut í reður ákærða og tók læknirinn fram að slíkt skilji ætíð eftir merki og þau gætu ekki dulist sér. Þá séu áberandi fjórir rauðbrúnir blettir framan á reðrinum í slakri stöðu, horft framan frá og þá á fremsta hluta forhúðar, hinn stærsti fremstur um 10 mm, hinir 2-3,5 mm og liggi aðeins aftar, ekki undir forhúð. Síðan hafi hann sjö aðrar sjáanlegar húðbreytingar sömu gerðar aftan til og hliðlægt, sem séu um 1 mm í þvermál hver um sig, jaðrar skarpir alls staðar. Engin upplyfting sé á húðbreytingum. Kvað læknirinn þessa rauðbrúnu bletti áberandi og myndu blasa við öllum sem liminn sæju. Aðspurður kvað hann freknur geta verið keimlíkar þessum blettum. VI. Í ákæru er ætluðum brotum markaður tími frá janúar til mars 2008. Nánari afmörkun er að finna í framburði yngri stúlkunnar, sem kveður brotin hafa verið framin eftir að stúlka sem hún nafngreindi yfirgaf meðferðarheimilið. Samkvæmt eindregnum framburði O forstöðumanns var það þann 15. janúar 2008. Meint brot samkvæmt 4. og 5. tl. ákæru taldi yngri stúlkan hafa verið framin eftir að önnur tiltekin stúlka kom á heimilið. Kvað O þá stúlku hafa komið á heimilið um miðjan febrúar 2008. O kvað yngri stúlkuna ekki hafa dvalið á meðferðarheimilinu frá því í byrjun mars 2008. Samkvæmt framburði O, Ó forstöðumanns og N fyrirverandi starfsmanns heimilisins var það regla að karlkyns starfsmaður gisti ekki í starfsmannaherbergi á stúlknagangi ef kvenkyns starfsmaður var einnig á vakt. Í skýrslu sem lögregla tók af N 3. apríl 2008 tók hún fram að þessu væri ekki fylgt að fullu. Kæmi stundum fyrir að þau nenntu ekki að skipta um herbergi ef þannig stæði á vöktum að einn væri að fara þegar annar starfsmaður væri kominn. Kom þetta einnig fram í skýrslu N hér fyrir dómi. Spurð af lögreglu hvernig vaktir hennar og ákærða hefðu legið saman frá miðjum febrúar og fram í mars 2008 kvað hún ákærða hafa verið mikið í leyfi í febrúar og hefði hann verið leystur af. Þau hefðu unnið saman dagana 25., 26. og 27. febrúar og verið með gæslu yfir nóttina. Myndi hún ekki betur en að hún hefði þá sofið í starfsmannaherberginu á stelpnaganginum. Framburður O fyrir lögreglu sama dag var samhljóða um leyfi ákærða og dagsetningu vaktar. Kvaðst hún halda að á þeirri vakt hefði N sofið á stelpnaganginum. Hér fyrir dómi skoðaði O vaktatöflu sem liggur frammi vegna febrúar. Las hún úr töflunni að ákærði hefði að auki verið á vakt 11.-13. febrúar, einnig á móti N. Kom fram af hálfu ákærða að hann teldi að þarna væri taflan mislesin. Gæti svo verið, þar sem þessi vakt er öðruvísi auðkennd i töflunni en síðari vaktin. Ekki liggur fyrir vaktatafla vegna janúar 2008. Báðar stúlkurnar geta þess að ákærði hafi oft gist í starfsmannaherbergi á stúlknagangi þótt kvenkyns starfsmaður væri á vakt. Framangreind gögn þykja ekki hnekkja því svo öruggt verði talið. VII. Hér að framan er rakin skýrsla læknis um skoðun á getnaðarlim ákærða. Sam­kvæmt henni er útilokað að nokkru sinni hafi verið gert gat, sem yngri stúlkan ber um að ákærði hafi sagt henni frá og sýnt henni merki um. Stúlkan tók fram að hún hefði ekki séð nein slík merki og fer það saman við skýrslu læknisins um að þau séu engin sjáanleg. Hér er um að ræða skýrslu stúlkunnar um tiltekna staðhæfingu ákærða. Er ómögulegt að meta með vissu hvort sú skýrsla sé efnislega röng eða hvort ákærði hafi greint henni frá þessu atriði gegn betri vitund. Eldri stúlkan kvaðst ekki hafa tekið eftir neinu sérstöku við getnaðarlim ákærða og ekki veitt honum sérstaka athygli. Yngri stúlkan nefndi freknur, er hún var spurð um þetta atriði og gat þess einnig að ákærði væri freknóttur almennt. Samkvæmt greindri skýrslu læknis eru áberandi blettir framan á getnaðarlim ákærða, en fram kom hjá honum að freknur geti þótt keimlíkar þeim Ákærði sýndi við aðalmeðferð málsins áberandi húðflúr á efri hluta líkama síns, bæði á fram- og upphandleggjum, framan á öxlum og á baki. Eldri stúlkan kvaðst hér fyrir dómi ekki vera viss um að ákærði hefði afklæðst að ofan að sér viðstaddri. Yngri stúlkan kvað hann hafa afklæðst að fullu í sinni viðurvist, en mundi ekki eftir öðrum húðflúrum en á handleggjum. Í skýrslu annarrar stúlkunnar kemur fram að ákærði hafi deyft ljós. Hins verður að geta að svo virðist sem lýsing þurfi að vera afar dauf til að ekki beri á því húðflúri sem prýðir ákærða. Það að önnur stúlkan kannaðist alls ekki við greind auðkenni á líkama ákærða og hin ekki nema að litlu leyti eða óljóst, er ekki fallið til að styrkja framburð þeirra. Það verður hins vegar ekki talið leiða til þess að hann verði metinn ótrúverðugur að öllu leyti. VIII. Hér að framan er rakinn framburður stúlknanna fyrir dómi við rannsókn málsins í byrjun apríl 2008. Komu þá fram sömu aðalatriði í framburði eldri stúlkunnar og í skýrslu hennar við aðalmeðferð málsins, að því frátöldu að hún bar eindregið að hún hefði ekki haft munnmök við ákærða. Yngri stúlkan bar í apríl 2008 allar sakir af ákærða. Kveðst hún hafa skýrt rangt frá og hefur skýrt það með því að hún hafi viljað gæta trúnaðar við ákærða, en einnig óttast hann. Þá hafi hún borið umhyggju fyrir velferð ákærða og orðspori meðferðarheimilisins. Stúlkan hefur greint frá ástæðu þess að hún gerði uppskátt um meint brot ákærða, fyrst og fremst sem þeirri að stúlka, vistuð á meðferðarheimilinu, hafi borið ákærða sökum um kynferðislega áreitni í sín eyru. Hefur sú stúlka staðfest hér fyrir dómi að hafa gert svo. Í greinargerð L sálfræðings kemur fram að yngri stúlkunni sé tíðrætt um að hún hefði átt að stöðva hegðun ákærða og að hún kveðist sjá mjög eftir því að hafa greint rangt frá við skýrslutöku fyrir dómi. Er greinargerð L, sem rakin er að nokkru í kafla IV. hér að framan um efni viðtala sinna við stúlkuna almennt fallin til að styrkja framburð hennar. Það að stúlkurnar bera efnislega samhljóða um meint brot ákærða samkvæmt 4. tl. ákæru, eins og nánar greinir hér á eftir, leiðir ekki til sérstakrar beinnar ályktunar þess efnis að fremur beri að taka þær trúanlegar hvora fyrir sig um aðra liði ákæru. Verður að meta sérstaklega um hvern lið fyrir sig hvort ákæruvaldið hafi fært fram nægilega sönnun um einstök atriði. Í 1. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í bifreið á nánar greindri leið kysst yngri stúlkuna á hálsinn og strokið á henni lærin utanklæða. Er þetta talið varða við 197. gr. og 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Stúlkan skýrði fyrst frá þessu tilviki við yfirheyrslu 31. ágúst 2009 og síðan við aðalmeðferð þessa máls. Þá greindi hún einnig frá því að ákærði hefði sagt eitthvað henni til hughreystingar. Dómarar telja nokkurn vafa geta leikið á því, jafnvel þótt horft sé til framburðar stúlkunnar, að ákærði hafi þarna framið verknað sem fellur undir lýsingu greindra ákvæða, þ.e. að um hafi verið að ræða kynferðismök, önnur en samræði, eða kynferðislega áreitni. Verður að líta til þess að ekki er óhugsandi að stúlkan hafi síðar metið háttsemi ákærða í þessa veru í ljósi síðari atvika sem hún ber um. Vegna þessa vafa verður ákærði sýknaður af sakargiftum í þessum lið ákæru. Í 2. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í starfsmannaherbergi snert brjóst og kynfæri yngri stúlkunnar innanklæða og látið hana hafa munnmök við sig. Er þetta talið varða við 197. gr. og 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Þessi ákæruliður er fyrst og fremst studdur framburði stúlkunnar. Hefur hún frá öndverðu, eftir að hún breytti framburði sínum, borið um þetta tilvik sem hið fyrsta, sé horft fram hjá tilvikinu í 1. ákærulið. Hafi hún ætlað að biðja ákærða um verkjatöflu en hann þá beðið hana að setjast á rúmið. Í fyrri skýrslu sinni fyrir lögreglu greindi hún frá tilteknum orðum sem ákærði hafi látið falla um það hvað hann væri að gera og að hann hefði aldrei gert þetta áður. Í þeirri skýrslu greindi hún aðeins frá því að hann hefði þuklað á brjóstum hennar og kynfærum innan klæða. Í síðari skýrslu sinni fyrir lögreglu, svo og í skýrslu hér fyrir dómi greindi hún frá því að ákærði hefði auk þess látið hana hafa við sig munnmök uns honum varð sáðlát. Stúlkan er skýr í framburði sínum um þetta atvik og samsaga sjálfri sér með því fráviki sem síðast greindi. Hún er almennt trúverðug í framburði sínum sem fær almenna stoð í dagbókarfærslum hennar og frásögn sálfræðings af því sem fram hafi komið í viðtölum við hana, þótt ekki komi fram í þessum gögnum sértæk lýsing á einstökum tilvikum. Þegar þetta er virt í heild þykir ekki varhugavert að leggja framburð stúlkunnar til grundvallar. Verður talið sannað með honum að ákærði hafi gerst sekur um þann verknað sem í þessum ákærulið er lýst. Í 3. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa, í starfsmannaherbergi, káfað innan­klæða á brjóstum, maga og rassi eldri stúlkunnar, látið hana fróa sér og látið hana hafa munnmök við sig. Hér að framan er rakinn framburður eldri stúlkunnar fyrir dómi, fyrst í byrjun apríl 2008 og síðan við aðalmeðferð þessa máls. Í báðum tilvikum er megináhersla hennar á meint brot sem hún kveðst hafa orðið vitni að, sbr. 4. lið ákæru. Samkvæmt framburði eldri stúlkunnar í fyrra sinnið gerðist það kvöldið áður að stúlkurnar fóru báðar inn í starfsmannaherbergi til ákærða, en yngri stúlkan yfirgaf þau síðan. Hafi ákærði þá í fyrstu reynt að strjúka brjóst hennar og fara inn undir föt, en stúlkan bægt hönd hans frá. Síðan hafi beðið hana að hafa við sig samfarir en hún neitað. Þá hafi hann tekið hönd hennar og sett á lim sinn og látið hana fróa sér. Síðan hafi hún tekið höndina frá og yfirgefið herbergið. Síðar í skýrslugjöfinni, er hún var spurð á ný um þetta atvik gat hún þess að ákærði hefði beðið hana að hafa við sig munnmök, en hún neitað. Hann hefði ítrekað beiðnina og síðan farið ,,eitthvað með hausinn á mér svona niður“ og hún þá haft við hann munnmök, ,,eitthvað smá.“ Kvaðst hún hafa verið búin að gleyma þessu. Í síðari skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst stúlkan alls ekki minnast þess að hafa haft munnmök við ákærða, en staðfesti ítrekað aðspurð að sig minnti að hafa fróað honum. Í tilkynningu G félagsráðgjafa 19. mars 2008 kemur fram að hún hafi rætt vítt og breitt við stúlkuna án þess að spyrja hana beint um atvik. Hafi komið fram í frásögn hennar að hún hefði fróað ákærða og haft við hann munnmök. Er þetta efnislega í samræmi við fyrri skýrslu stúlkunnar fyrir dómi. Þá kemur fram í framburði yngri stúlkunnar að sú eldri hafi sagt henni að hún hefði haft munnmök við ákærða, líklega daginn eftir að það átti að hafa gerst. Samkvæmt þessu greindi eldri stúlkan þeirri yngri, G og dómara frá því með tiltölulega skömmu millibili árið 2008 að hún hefði haft munnmök við ákærða. Er þessi samkvæmni í framburði hennar til þess fallin að styrkja trúverðugleika hennar. Þó ber að líta til þess að við síðari skýrslu hennar fyrir dómi neitaði hún því ítrekað aðspurð að minnast þess að hafa haft munnmök við ákærða. Verður með skírskotun til þess ekki talin komin fram sönnun um að svo hafi hún gert. Þá verður að líta til þess að stúlkan bar eindregið í síðari skýrslunni að ákærði hefði einkum káfað á brjóstum hennar og reynt að fara inn undir föt til þess. Verður samkvæmt því ekki talið, ef miðað er við endanlegan framburð hennar, að í honum felist annað en að ákærði hafi gert tilraun til að káfa á brjóstum hennar innan klæða. Stúlkan hefur hins vegar verið sjálfri sér samkvæm um þetta atriði. Með vísan til þess og einnig til samkvæmni í framburði hennar um það að hafa fróað ákærða, verður hann metinn trúverðugur. Verður hann lagður til grundvallar eins og hann hljóðar í síðari skýrslu hennar fyrir dómi og talið sannað að ákærði hafi reynt að káfa á brjóstum stúlkunnar og látið hana fróa sér. Í 4. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa, í starfsmannaherbergi, látið yngri stúlkuna fróa sér, haft við hana munnmök, látið hana hafa munnmök við sig og haft við hana samræði. Þessi ákæruliður er studdur framburði beggja stúlknanna. Greindi eldri stúlkan frá þessu atviki við skýrslutöku 1. apríl 2008 þegar tiltölulega skammt var liðið frá því. Greindi hún efnislega frá á sama veg við aðalmeðferð málsins um þennan ákærulið. Það verður talið nánast fjarstætt að stúlkurnar hafi í upphafi sammælst um að önnur bæri ranglega fyrir dómi en hin rétt. Sama verður að segja um þann möguleika, sérstaklega þegar litið er til efnis greinargerðar L sálfræðings og dagbókar yngri stúlkunnar, að hún hafi síðar ákveðið að bera ákærða rangri sök. Verður ekki komist að annarri niðurstöðu en að stúlkurnar beri nú báðar rétt. Er skýring hinnar yngri á breyttum framburði trúverðug. Verður talið sannað með framburði stúlkn­anna, sem er efnislega samhljóða í öllum meginatriðum, að ákærði hafi framið þann verknað sem í þessum lið ákæru er lýst. Í 5. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í herbergi sem yngri stúlkan dvaldist í, látið hana hafa við sig munnmök og haft við hana samræði. Er þetta talið varða við 197. gr. og 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Yngri stúlkan skýrði frá þessu atviki bæði við lögreglu­rannsókn og við aðalmeðferð málsins. Henni var þetta tilvik minnisstætt þar sem það hefði gerst í herbergi hennar og verið það síðasta í röð sams konar tilvika innan veggja meðferðarheimilisins. Hér að framan er rakið í umfjöllun um 2. lið ákæru að almennt séð verði fram­burður yngri stúlkunnar metinn trúverðugur. Eiga sömu sjónarmið við um mat á frásögn hennar um verknað ákærða í þessum lið, sem er skýr og stöðug. Verður framburður hennar einnig metinn trúverðugur hvað þennan lið varðar og lagður til grundvallar niðurstöðu. Verður ákærði samkvæmt því talinn sannur að sök samkvæmt þessum ákærulið. Í 6. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa á bryggju á hafnarsvæðinu í Y, kysst yngri stúlkuna á munninn. Er þetta talið varða við 197. gr. og 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Stúlkan og ákærði eru samsaga um að hann hafi komið henni til aðstoðar er hún hafði strokið af Barna- og unglingageðdeild Lsh. í páskaleyfi 2008. Hafi hann m.a. farið með hana í heimsókn til foreldra sinna og síðan ekið henni heim til móður hennar. Ber stúlkan að ákærði hafi á þeirri leið staðnæmst á eða við bryggju í Y og þar farið að kyssa hana en síðan látið orð falla á þá leið að hann gæti þetta ekki. Framburður stúlkunnar er almennt trúverðugur eins og áður hefur verið rakið og er það einnig í þessu tilviki. Hún er hins vegar ein til frásagnar um greindan koss, gegn neitun ákærða. Þykir hér vera nokkur vafi, sbr. umfjöllun um 1. ákærulið, uppi um það hvort hann hafi verið með þeim hætti að verða metinn sem kynferðisleg áreitni, sbr. 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga, hvað þá sem önnur kyn­ferðis­mök en samræði, sbr. 197. gr. sömu laga. Verður ákærði sýknaður af sakargiftum í þessum ákærulið með skírskotun til þessa vafa um eðli kossins. Ekki þarf að fjölyrða um að meðferðarheimilið er vistheimili í skilningi 197. gr. almennra hegningarlaga, sbr. l. nr. 61/2007. Varða brot ákærða samkvæmt 2., 4. og 5. ákærulið refsingu samkvæmt því ákvæði, svo og sá verknaður sem hann er sakfelldur fyrir samkvæmt 3. ákærulið að láta stúlkuna fróa sér. Samkvæmt lýsingu ákærða á starfi sínu gegndi hann ákveðnu uppeldis- og leiðbeiningarhlutverki gagnvart unglingum sem barnaverndaryfirvöld vistuðu á heimilinu. Í lýsingu á starfsemi heimilisins sem ákæruvaldið lagði fram í málinu og ber með sér að vera sótt af vefsíðu barnaverndarstofu, kemur m.a. fram að meðferðarstarf sé þar þríþætt, þar sem fléttað sé saman heimilis- og bústörfum, skólanámi og sálfræðilegri meðferð. Hér sé um nokkurs konar umhverfismeðferð að ræða þar sem daglegt líf sé notað til að takast á við hin ýmsu verkefni. Meðferðin sé einstaklingsmiðuð, vegna þess hve vandamál unglinganna séu margvísleg og oft ólík og því sé farið eftir þörfum, áhuga og getu hvers og eins allan meðferðartímann. Samkvæmt þessu verður fallist á það að ákærða hafi verið trúað fyrir stúlkunum til uppeldis í skilningi 201. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. l. nr. 61/2007 og 9. gr. l nr. 40/1992. Vegna refsimarka ákvæðisins ber að taka fram að yngri stúlkan var fullra 16 ára en hin stúlkan ekki fullra 18 ára á því tímabili sem brot voru framin. Brot ákærða samkvæmt 2., 4. og 5. ákærulið varða refsingu samkvæmt 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga, svo og sá verknaður sem hann er sakfelldur fyrir samkvæmt 3. ákærulið að láta stúlkuna fróa sér. Önnur háttsemi sem hann er sakfelldur fyrir samkvæmt sama ákærulið varðar refsingu samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Er þar um að ræða fullframið brot samkvæmt verknaðarlýsingu ákvæðisins. IX. Ákærði hefur hreinan sakaferil. Brot sem hann er sakfelldur fyrir eru alvarlegs eðlis og varða þau fjögur sem refsa ber fyrir samkvæmt 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga allt að 8 ára fangelsi. Refsingu ber að tiltaka samkvæmt reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun hennar ber að líta til 1. og 3. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og virða til refsiþyngingar að ákærða var ljóst að stúlkurnar voru vistaðar á heimilinu vegna þess að þær áttu við erfiðleika að stríða og áttu að vera þar í öruggu skjóli. Ákveðst refsing ákærða fangelsi í tvö ár og sex mánuði, sem ekki eru efni til að skilorðsbinda. Í málinu eru hafðar uppi bótakröfur, sem getið er í ákæru og voru reifaðar og rökstuddar við munnlegan málflutning. Er í báðum tilvikum krafist miskabóta samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Ákærði hefur bakað sér bótaskyldu samkvæmt þessu ákvæði gagnvart stúlkunum. Við ákvörðun þeirra verður litið til þess að fyrir liggur vottorð sálfræðings og fleiri gögn sem benda til þess að yngri stúlkan hafi orðið fyrir verulegri tilfinningaröskun og andlegum þjáningum sem verði a.m.k. að einhverju leyti raktar til brots ákærða. Hvað eldri stúlkuna varðar er slíkum gögnum ekki til að dreifa, en ljóst er að hún hefur átt við langvarandi erfiðleika að stríða og var verknaður ákærða til þess fallinn að auka á þá. Einnig verður litið til fjölda brota og grófleika gagnvart hvorri fyrir sig. Ákveðast miskabætur til eldri stúlkunnar 500.000 krónur en til hinnar yngri 1.250.000 krónur, í báðum tilvikum með vöxtum eins og krafist er og nánar eru greindir í dómsorði. Upphafstími dráttarvaxta er ákveðinn samkvæmt reglu 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Ákærða var birt bótakrafa yngri stúlkunnar 14. maí 2009, en hinnar eldri ekki svo séð verði fyrr en samhliða birtingu ákæru hinn 12. október 2009. Eftir niðurstöðu málsins ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Nemur hann samkvæmt framlögðu yfirliti 295.142 krónum. Það athugast að þar eru tilgreindar greiðslur til verjanda vegna meðferðar málsins fram til 2. júní 2008, en ekki vegna réttargæslu á sama tímabili. Má þó finna gögn um að greitt hafi verið fyrir hana. Verður ákærði ekki dæmdur til að greiða þann þátt sakarkostnaðar þar sem yfirlitið verður talið bindandi kröfugerð um sakarkostnað af ákæruvaldsins hálfu. Ákvörðun málsvarnar- og réttargæslulauna tekur til starfa verjanda og réttar­gæslu­manna frá því að málsrannsókn hófst á ný í mars 2009. Ákveðast þessar fjárhæðir, að virðisaukaskatti meðtöldum, eins og í dómsorði greinir. Jafnframt verður ákærði dæmdur til að greiða réttargæslumanni yngri stúlkunnar útlagðan ferðakostnað samkvæmt yfirliti, samtals 22.160 krónur. Málið dæma héraðsdómararnir Erlingur Sigtryggsson, Ólafur Ólafsson og Þor­steinn Davíðsson. Greiðir hinn síðastnefndi eftirfarandi sératkvæði: ,,Ákærði neitar hverri sök sem á hann er borin í málinu og hefur staðfastlega gert allt frá upphafi rannsóknar. Í 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er skýrt kveðið á um að sönnunarbyrði um sekt hans, og hvaðeina annað sem talið yrði honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu en ekki ákærða. Af 1. mgr. 109. gr. sömu laga má ráða að sönnunin þarf að vera sterkari en svo að hún verði vefengd með skynsamlegum rökum. Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar telst hann saklaus, svo lengi sem sekt hans hefur ekki verið sönnuð. Ákærði er í málinu borinn sökum í sex liðum. Einn ákæruliðurinn, hinn fjórði, hefur, að því er sönnun varðar, þá sérstöðu að þar bera tvö vitni en ekki eitt um það sem þau segjast sjálf hafa séð af ætlaðri háttsemi ákærða. Framburður þeirra beggja, A og B, var afar skýr og trúverðugur um þá háttsemi sem ákærða er gefin að sök. A hefur raunar tvívegis komið fyrir dóm og borið um ætlaða háttsemi ákærða gagnvart sér og gefið þar gjörólík svör. Tel ég hana hafa gefið trúverðuga skýringu á tvennum ólíkum framburði sínum og fái sú skýring stoð í framburði vitnanna H, I og S. Með hinum skýra og trúverðuga framburði stúlknanna tveggja, sem er samhljóða í öllum aðalatriðum, tel ég að slá megi föstu að sönnuð sé sekt ákærða samkvæmt fjórða ákærulið, og breyti þá ekki neitun hans, þó ákærði hafi verið staðfastur um hana og sjálfum sér samkvæmur. Þá þykir mér ekki hagga þessari niðurstöðu þó hvorug stúlknanna hafi getað borið um áberandi húðflúr ákærða, en ekki verður talið að húðflúr ákærða hefði hlotið að festast í minni stúlknanna við þessar aðstæður, þó ég taki undir þau sjónarmið meirihluta dómenda að sú staðreynd, að hvorug stúlkan gat borið um húðflúrið, er ekki til að styðja framburð þeirra, og þá enn síður að því leyti að A hefur borið um að atvikin hafi verið allnokkur. Tek ég undir niðurstöðu meirihluta dómenda um sekt ákærða samkvæmt þessum ákærulið og heimfærslu til refsiákvæða. Samkvæmt framanrituðu tel ég sekt ákærða sannaða samkvæmt þessum ákærulið. Ekki er hins vegar heimilt að nýta sakfellingu um eitt brot til sönnunar um annað, og má um þá reglu, eftir því sem við á hér, vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli númer 359/2002 sem kveðinn var upp hinn 30. janúar 2003. Um aðra ákæruliði ber jafnan aðeins eitt vitni um að hafa sjálft séð eða fundið ætlaða háttsemi ákærða; B í þriðja ákærulið en A í öðrum ákæruliðum. Í dóminum er rakinn framburður B um þriðja ákærulið og er ég sammála meirihlutanum um hann. Að því athuguðu tel ég þær báðar, B og A, vera skýrar í framburði sínum og trúverðugar. Hinu verður hins vegar ekki horft fram hjá, að ákærði hefur ekki síður verið skýr og eindreginn í sínum framburði. Hefur hann verið sjálfum sér samkvæmur og út af fyrir sig ekki ótrúverðugur. Eins og rakið hefur verið, hafa önnur vitni ekki getað borið um að þau sjálf hafi heyrt eða séð neitt til ætlaðra athafna ákærða þó sum þeirra hafi borið að önnur hvor stúlkan hafi síðar sagt sér eitt og annað um það sem gerzt hafi. Engin önnur sönnunargögn liggja fyrir í málinu sem bæta hér um betur. Þar sem skylt er að skýra allan vafa hinum ákærða í hag, þykir mér sem ákæruvaldið hafi ekki fært fram sönnun á sekt ákærða samkvæmt framangreindum ákæruliðum, svo hafið sé yfir allan skynsamlegan vafa, og sé því óhjákvæmilegt að sýkna hann af þeim. Ég hef hér komizt að þeirri niðurstöðu að sakfella beri ákærða samkvæmt fjórða ákærulið en sýkna af öðrum. Ég tek undir þau sjónarmið um refsiákvörðun sem rakin eru í dóminum og tel refsingu ákærða hæfilega ákveðna í dóminum. Í ljósi málsúrslita tek ég einnig undir dómsniðurstöðu um bætur til stúlknanna og sakarkostnað.“ Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 80/2008 áður en boðað var til upp­kvaðn­ingar dóms. Liggja fyrir skriflegar yfirlýsingar sakflytjenda og réttar­gæslu­manna um að þeir telji óþarft að flytja málið á ný. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Jón Dagbjartsson, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærði greiði A 1.250.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2008 til 14. júní 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B 500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. mars 2008 til 12. nóvember 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.572.302 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnars Sigfússonar hdl., 627.500 krónur, réttargæslulaun Gunnhildar Pétursdóttur hdl., skipaðs réttargæslumanns A, 313.750 krónur, útlagðan ferðakostnað sama lögmanns, 22.160 krónur og réttargæslulaun Arnbjargar Sigurðardóttur hdl., skipaðs réttargæslumanns B, 313.750 krónur.
Mál nr. 606/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum næsta dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í greinargerðum sóknaraðila til stuðnings kröfu hans er meðal annars nefnt að varnaraðili sé grunaður um brot sem varða kunni við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þar er þó ekki gefin skýring á því í hverju þetta ætlaða brot hans sé fólgið. Hins vegar er nægilega fram komið að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila um brot gegn 227. gr. a. og 248. gr. almennra hegningarlaga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Þá hringdi kærði jafnframt þann dag á skrifstofu lögreglustjórans á Suðurnesjum til þess að spyrja um afdrif konunnar. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið úthlutuð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 20. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum og tveimur konum, grunaður um aðild að ætluðu mansali. Kærði hafi viðurkennt að hafa hringt til lögreglu í því skyni að spyrjast fyrir um afdrif konunnar fyrir aðra menn, Litháa. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið hafi orðið sífellt umfangsmeira og teygt anga sína víða og telur lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða. Þá telur lögregla rökstuddan grun til að ætla að hið ætlaða mansal sé hluti af mun stærri og umfangsmeiri glæpastarfsemi sem sé skipulögð. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök telur lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Lögregla telur að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða gæti komið undan sönnunargögnum gangi hann laus. Lögregla hafi þegar fengið fimm aðila úrskurðaða í gæsluvarðhald og alls handtekið á annan tug grunaðra aðila. Þá muni lögreglan fara í dag fram á gæsluvarðhald yfir tveimur öðrum mönnum auk kærða ásamt því að óska eftir framlengingu á gæsluvarðhaldi yfir hinum fimm. Verulegs ósamræmis gæti í framburði kærða og hinna fimm handteknu Litháa svo og þeirra Íslendinga sem lögregla hafi handtekið í gær, 20. október, bæði hvað varði innbyrðis tengsl svo og tengsl við hin fimm handteknu Litháa. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 377/2005
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
H krafðist fyrir dómi ógildingar á deiliskipulagi tiltekins reits á Eyrarlandsholti á Akureyri og lóðarleigusamnings um tiltekna lóð við Melateig á Akureyri, auk greiðslu skaðabóta. Talið var, að kröfur H um ógildingu deiliskipulags og lóðarsamnings væru alltof víðtækar, sem myndi leiða til þess, yrðu þær teknar til greina, að raskað yrði hagsmunum sem engin deila stæði um. Þegar af þeirri ástæðu yrði að vísa þeim kröfum H frá dómi. Þá var talið óhjákvæmilegt, eins og málum væri háttað, að réttarstaða sérhvers eiganda, sem stóð að H, kæmi sjálfstætt til skoðunar í tengslum við mögulegan bótarétt. Þótti kröfugerð H ekki uppfylla skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála að þessu leyti, og var þeirri kröfu einnig vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 10. ágúst 2005, sem barst réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. júlí 2005 þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila varðandi ógildingu deiliskipulags reits nr. 3 á Eyrarlandsholti á Akureyri og lóðarleigusamnings um lóð nr. 1 – 41 við Melateig á Akureyri 22. desember 1999 auk greiðslu skaðabóta að fjárhæð 24.893.221 krónu ásamt málskostnaði. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurði héraðsdóms verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Fallist verður á með varnaraðila að kröfur sóknaraðila í fyrsta og öðrum lið kröfugerðar hans séu alltof víðtækar, sem myndi leiða til þess, yrðu þær teknar til greina, að raskað yrði hagsmunum sem engin deila stendur um. Þegar af þeirri ástæðu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar um þriðja lið kröfugerðarinnar verður niðurstaða hans staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er staðfestur. Sóknaraðili, Hagsmunafélag húseigenda og íbúa við Melateig á Akureyri, greiði varnaraðila, Akureyrarbæ, 150.000 krónur í kærumálskostnað.